Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 46/2017
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Fyrirframgreiddur arfur Endurgreiðslukrafa
Við opinber skipti á dánarbúi F krafðist E þess að A, B, C og D yrði gert að greiða til baka ofgreiddan fyrirframgreiddan arf sem þau hefðu fengið úr hendi F þannig að hallað hefði á G, föður hennar. Í úrskurði héraðsdóms var krafa E tekin til greina og A, B, C og D gert að endurgreiða dánarbúinu nánar tilgreindar fjárhæðir. Í dómi Hæstaréttar var tekið undir þá niðurstöðu héraðsdóms að fyrrgreindir aðilar hefðu fengið mun meiri fjárverðmæti en faðir E. Með vísan til 32. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og þar sem A, B, C og D hefðu ekki skuldbundið sig til þess að standa dánarbúinu skil á því sem þau kynnu að hafa fengið umfram arfshluta sinn, var kröfu E um endurgreiðslu á hinn bóginn hafnað, enda væru ekki efni til að skýra fyrrgreint ákvæði á annan veg en samkvæmt orðanna hljóðan og ósannað væri að F hefði lýst sérstaklega þeim vilja sínum að fyrirframgreiddur arfur til skylduerfingja hans skyldi vera jafn. Að öðru leyti var hafnað þeirri málsástæðu A, B, C og D að málinu hefði ekki verið réttilega beint til héraðsdóms á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., og sömuleiðis þeim röksemdum aðilanna að ómerkja bæri hinn kærða úrskurð þar sem héraðsdómara hafi brostið heimild til að endurupptaka málið.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Ingi Njálsson setturhæstaréttardómari. Sóknaraðilarskutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. janúar 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 1. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar2017, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi málsaðila, sem reis viðopinber skipti á dánarbúi F, sem var faðir sóknaraðila og föðurafi varnaraðila.Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjastþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til varafrávísunar málsins frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefjast þau ómerkingarhéraðsdóms og heimvísunar málsins en að öðrum kosti að kröfur varnaraðila verðilækkaðar. Þá krefjast sóknaraðilar aðallega málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur ummálskostnað og kærumálskostnaður felldur niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem hún hefur fyrirHæstarétti, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IMeð vísan til 2. mgr. 161. gr., sbr. 4.mgr. 150. gr., laga nr. 91/1991 verður fyrst leyst úr þeim kröfum sóknaraðila,sem lúta að formi málsins.Kröfu sína um að málinu verði vísað fráhéraðsdómi reisa sóknaraðilar á því að varnaraðili sé ekki réttur aðili þess oggeti ekki gert þær dómkröfur sem settar séu fram í héraðsgreinargerð hennar.Telja sóknaraðilar að þegar ágreiningi þeirra og varnaraðila var skotið tilhéraðsdóms af hálfu skiptastjóra, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991, hafi ekkiverið fullnægt skilyrðum 3. mgr. 68. gr. laganna til þess að varnaraðili færimeð málið samkvæmt þeim skilmálum sem ákvæðið mælir fyrir um. Í bréfiskiptastjóra 17. desember 2015 til Héraðsdóms Reykjavíkur, þar sem ágreiningimálsaðila var vísað til úrlausnar dómsins, var gerð grein fyrir málsatvikum ogí hverju ágreiningurinn fælist. Þá sagði að skiptastjóri teldi að dánarbúiðætti ekki að vera aðili að málinu. Er málið var fyrst tekið fyrir í héraðsdómivar bæði mætt af hálfu sóknaraðila og varnaraðila. Samkvæmt endurriti úrþingbók var bókað hver skyldi vera til sóknar og hver til varnar. Með bréfiskiptastjóra 7. desember 2016 staðfesti hann að gert hefði verið ráð fyrir aðvarnaraðila hér fyrir dómi væri heimilt að hafa uppi kröfu í málinu dánarbúinutil hagsbóta en á eigin kostnað og áhættu. Samkvæmt framansögðu verður staðfestsú niðurstaða héraðsdóms að málinu hafi verið réttilega beint til dómsins ágrundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 68. gr., laga nr. 20/1991. Kröfu sína um frávísun málsins fráhéraðsdómi styðja sóknaraðilar einnig við þau rök að málatilbúnaður varnaraðilasé vanreifaður að því leyti að ekki sé gerð grein fyrir því hvernig sá,,fyrirframgreiddi arfur sem faðir varnaraðila fékk í sinn hlut frá föður sínumárið 1983 í formi greiðslu erfðafjárskatts, eigi að hafa áhrif á samanburðinnvið greiðslur til sóknaraðila.“ Meðal gagna sem fylgdu bréfi skiptastjóra 17.desember 2015 til héraðsdóms, þar sem ágreiningi aðila var vísað til úrlausnardómsins, var erfðafjárskýrsla 24. nóvember 1983, en þar kom fram mat á þeirrifasteign sem faðir varnaraðila fékk sem fyrirframgreiddan arf, svo og aðerfðafjárskattur væri 44.000 krónur. Atvik að þessu leyti lágu því fyrir íupphafi málsmeðferðar í héraði. Sóknaraðilar tefldu þó ekki fram þeirrimálsástæðu í héraði að greiddur erfðafjárskattur ætti að hafa áhrif við mat áverðmæti þess fyrirframgreidda arfs sem um ræddi. Er því málsástæða um þetta ofseint fram komin og verður ekki tekið tillit til hennar. Þá krefjast sóknaraðilar ómerkingar hinskærða úrskurðar þar sem héraðsdómara hafi, eftir að málið var tekið tilúrskurðar, brostið heimild til að endurupptaka það samkvæmt 104. gr. laga nr.91/1991. Við endurupptöku málsins 15. desember 2016 var bókað í þingbók aðtilefni endurupptökunnar hafi verið að dóminum hafi 8. sama mánaðar borist bréfskiptastjóra 7. þess mánaðar þar sem tekið var af skarið um að varnaraðila hérfyrir dómi hafi verið heimilt að reka málið á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laganr. 20/1991. Dómari taldi þannig að á skorti um skýrleika bréfs skiptastjóra15. desember 2015 og endurupptók málið til að unnt væri að leggja fram bréfskiptastjórans þar sem tekið var af skarið um rétt varnaraðila tilmálarekstursins. Verður hafnað röksemdum sóknaraðila um að þetta eigi að leiðatil ómerkingar úrskurðar héraðsdóms.IIRöksemdir sóknaraðila fyrir því aðþeim beri ekki að endurgreiða dánarbúi F þann fyrirframgreidda arf sem þaufengu frá hinum látna og var umfram það sem faðir varnaraðila, sem var samfeðraþeim, hafði fengið eru reifaðar í hinum kærða úrskurði. Staðfest verður sú niðurstaðahéraðsdóms að sóknaraðilar hafi fengið sem fyrirframgreiddan arf mun meirifjárverðmæti en faðir varnaraðila og jafnframt staðfest niðurstaða dómsins umhvernig skuli framreikna einstök fjárverðmæti, sem greidd voru eða afhent, ágrundvelli 31. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Stendur þá eftir að taka afstöðu tilþess hvort sóknaraðilum beri að endurgreiða þær fjárhæðir sem greinir í hinumkærða úrskurði eða hvort 32. gr. erfðalaga standi því í vegi að slíkendurgreiðsla verði knúin fram. Ósannað er í málinu að F hafi lýst sérstaklega þeimvilja sínum að fyrirframgreiddur arfur til skylduerfingja hans skyldi verajafn. Áritun á erfðafjárskýrslu 21. júlí 2010, um að jöfnun arfs muni fást meðpeningagreiðslu, var ekki gerð af honum, heldur eiginmanni sóknaraðilans B áskrifstofu sýslumanns eftir að arfláti, sem ekki var viðstaddur, ritaði nafnsitt á skýrsluna. Þá liggur ekki fyrir að sóknaraðilar hafi skuldbundið sig tilþess að standa dánarbúinu skil á því sem þau kynnu að fá umfram arfshluta sinneða að aðrar ástæður eigi að leiða til þess að þeim sé slík endurgreiðslaskyld. Eru atvik málsins því með öðrum hætti en í dómi Hæstaréttar 20. apríl2012 í máli nr. 133/2012. Eru ekki efni til að skýra 32. gr. erfðalaga á annanveg en samkvæmt orðanna hljóðan. Verður því hafnað kröfu varnaraðila umendurgreiðslu sóknaraðila á þeim fjárverðmætum sem þau hafa fengið umframarfshluta sinn eftir föður þeirra. Staðfest verður málskostnaðarákvæðihéraðsdóms, svo og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað.Sóknaraðilar kröfðust hér fyrir dómibæði frávísunar málsins frá héraðsdómi og ómerkingar hins kærða úrskurðar, enþeim kröfum var báðum hafnað. Verður málskostnaður fyrir Hæstarétti felldurniður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en um gjafsóknarkostnað varnaraðilafer sem í dómsorði greinir. Dómsorð:Hafnaðer kröfu varnaraðila, E, um að sóknaraðilar A, B, C og D, greiði dánarbúi F fésem svari til þess sem þau fengu sem fyrirframgreiddan arf umfram arfshlutasinn.Málskostnaðarákvæðihéraðsdóms og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað varnaraðila eru staðfest. Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður. Allurgjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin þóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2017.Mál þetta barst dóminum 18. desember2015 með bréfi skiptastjóra dánarbús F, kt. [...], sem lést [...], síðast tilheimilis að [...].Sóknaraðili er E, kt. [...],[...],með aðsetur að [...],[...]. Varnaraðilar eru A, kt. [...],[...], C, kt. [...], B,kt. [...],[...] og D, kt. [...],[...].Sóknaraðili krefst þessaðallega að varnaraðilum verði gert að greiða dánarbúi F, kt. [...], 15.126.137krónur „pro rata“ þannig að varnar­aðilinn D greiði 4.530.278 krónur,varnaraðilinn A greiði 4.507.589 krónur, varnaraðilinn C greiði 4.507.589krónur og varnaraðilinn B greiði 1.580.681 krónu, með dráttarvöxtum afframangreindum fjárhæðum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þingfestingardegi máls þessa, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna.Til vara krefstsóknaraðili þess að varnaraðilum verði gert að greiða dánarbúi F, kt. [...],7.735.181 krónu „pro rata“ þannig að varnar­aðilinn D greiði 2.316.687 krónur,varnaraðilinn A greiði 2.305.084 krónur, varnaraðilinn C greiði 2.305.084krónur og varnaraðilinn B greiði 808.326 með dráttar­vöxtum af framangreindumfjárhæðum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu fráþingfestingardegi máls þessa, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna. Í báðum tilfellum krefstsóknaraðili málskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila samkvæmtmálskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál og að teknutilliti til virðisaukaskatts.Varnaraðilar krefjastaðallega sýknu af öllum kröfum sóknaraðila en til vara lækkunar á kröfumhennar. Jafnframt krefjast varnaraðilar málskostnaðar úr hendi sóknaraðila aðteknu tilliti til virðisaukaskatts.Málið var tekið tilúrskurðar að lokinni aðalmeðferð þess 6. desember sl. Málið var endurupptekið14. desember sl. á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála,sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., vegna bréfsskiptastjóra, sem borist hafði dóminum 8. sama mánaðar. Var málið að því búnutekið til úrskurðar að nýju.IMálavextirAðilar máls þessa eru skylduerfingjarF, sem lést [...]. Sóknaraðili er sonardóttir hins látna og varnaraðilar erubörn hans og síðari eiginkonu hans J sem lést [...]. Faðir sóknaraðila, G, varfæddur [...] og lést [...] G var sonur F af fyrra hjónabandi. Bú F var tekiðtil opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms 25. febrúar 2014 og var KristjánGunnar Valdimarsson hdl. skipaður til að gegna starfi skiptastjóra ídánarbúinu. Ágreiningur mun hafa verið með erfingjum frá upphafi skipta vegnafyrirframgreidds arfs.Fram kemur í bréfiskiptastjóra um úrlausn ágreinings undir skiptum, sem móttekið var af dóminum18. desember 2015, að á skiptafundi 4. júní 2015 hafi verið lagt fram frumvarptil úthlutunargerðar og að ágreiningur hafi verið um hana. Ágreiningsefnimálsins séu þau í fyrsta lagi að öll fjárhæð sem til skipta komi, að frá­dregnumkostnaði og sköttum, verði úthlutað til sóknaraðila, enda hafi hallað á föðurhennar, G, við útgreiðslu á fyrirframgreiddum arfi samkvæmt útreikningum erskipta­stjóri hafði aflað og byggði á. Væri frumvarp til úthlutunar í samræmivið þetta. Þá er tekið fram að af bókun lögmanns varnaraðila á þessum fundivirtist mega ráða að ekki væri ágreiningur um úthlutunargerðina sem slíka.Í öðru lagi snúiágreiningur að því álitaefni hvort öðrum erfingjum beri að greiða til baka þaðsem þeir hafi fengið umfram jöfn skipti. Standi 32. gr. erfðalaga nr. 8/1962því ekki í vegi að mati skiptastjóra. Er einnig vísað um þetta til dómsHæstaréttar í málinu nr. 133/2012. Þá er vísað til þess að af erfðafjárskýrslufrá 2010, þegar greiddur var út fyrirframgreiddur arfur til allra varnaraðila,mætti ráða að arf­leifandi hafi viljað hafa arfinn jafnan milli erfingja sbr.handritaða áritun á skýrsluna: „Jöfnun arfs fæst með peningagreiðslu.“ Undirrekstri málsins hjá skiptastjóra hafi því verið andmælt að F hefði ritað þettaeigin hendi. Þrátt fyrir það undirriti hann erfða­fjárskýrsluna á sömu blaðsíðuog framangreind handrituð yfirlýsing sé rituð og samþykki þar með efni hennar.Fram kemur í gögnummálsins að fyrsti skiptafundur hafi verið í búinu 8. apríl 2014 þar sem mætthafi verið varnaraðilarnir A, C og B. Bókað var um hag búsins af hálfuskiptastjóra og þess getið að „megnið af búinu“ hafi verið greitt semfyrirframgreiddur arfur. Faðir sóknaraðila, G, hafi fengið risíbúð að K um þaðbil árið 1980 auk greiðslu sem nam erfðafjárskatti. Þá var bókað, ántilgreiningar á því hver viðtakandi hafi verið, að greiddur hafi verið fyrir­fram­greiddurarfur að fjárhæð um það bil 9.000.000 króna. Tekið var fram af hálfu mættraerfingja á fundinn að faðir þeirra hafi talið fyrirframgreiddan arf jafnan enþess sér­staklega getið að G hafi verið ósáttur um tíma en ekki gert neinarkröfur þar að lútandi.Með tölvupósti 15. júlí2014 var lögð fyrir erfingja greinargerð skiptastjóra ásamt útreikningumVeritas ráðgjafar slf. sem skiptastjóri hafði aflað. Í útreikningum Veritasslf. höfðu verið reiknuð áhrif fyrirframgreiðslna arfs til erfingja F áskiptingu eigna búsins. Samkvæmt framlögðum erfðafjárskýrslummun fyrirframgreiddum arfi hafa verið ráðstafað með þeim hætti að 24. nóvember1983 fékk G afhenta risíbúð eða ris­loft að K í Reykjavík eins og áður er framkomið. Verðmæti þessarar eignar hafi þá verið 458.000 krónur samkvæmt skráðufasteignamatsverði. Varnar­aðilarnir, D, A og C, fengu greiddar 9.000.000 krónasamkvæmt erfða­fjárskýrslu frá 19. desember 2005 og varnaraðilinn, B, 5.000.000króna í reiðufé sama dag, að því er virðist úr sameiginlegu búi F og eiginkonuhans J. Nam heildarfjárhæð fyrirframgreidds arfs við þetta tilefni 32.000.000króna en þar af nam hlutur tengdur F 16.000.000 króna. Greiðslur þessar munu Fog J hafa staðfest með símbréfi til fulltrúa sýslumanns þegar erfða­fjár­skattskýrslumhafði verið skilað á vegum nefndra barna þeirra. Þá átti sér staðfyrirframgreiðsla til allra varnaraðila, sameiginlegra niðja F og J, 23. júlí2010 er hún var fallin frá. Voru þá afhentir eignarhlutar í fast­eignum að L ogM jafnframt því sem greiddar voru 40.000.000 króna í reiðufé. Munu framtalinverðmæti til greiðslu erfða­fjárskatts við þetta tækifæri samtals hafa numið71.476.800 krónum. Í tilfelli varnar­aðilans, D, var afhentur 61,12% hlutur ífasteign að L, sem nam að fasteignamati, 8.801.280 krónum, auk reiðufjár aðupphæð 9.067.920 krónur. Í tilfelli annarra varnaraðila, þ.e. A, C og B, varafhentur þriðjungur af 61,12% eignarhluta í fasteign að M til hvers þeirra, semnam að fasteignamati 7.558.507 krónum auk reiðufjár að upphæð 10.310.693krónur. Ráðstöfun eignanna mun hafa farið fram með þinglýsingum skiptayfirlýsingaen fasteignirnar höfðu verið í eigu F að meirihluta til, eða 61,12% hvor eftirskipti á dánarbúi J.Fram kemur í greinargerðVeritas slf., sem skiptastjóri aflaði og áður er getið, að samkvæmtútreikningum halli verulega á sóknaraðila í skiptum arfs eftir afa hennar,föðursystkinum hennar til hagsbóta. Í greinargerð með útreikningunum er gerðgrein fyrir efni 31. gr. laga nr. 8/1962 um að virða skuli erfingja tilfrádráttar verðmæti sem hann hafi fengið í fyrirframgreiddan arf eftir gangverðiþess þegar hann veitti því viðtöku framreiknuðu til verðlags til þess tíma semarfskipti eiga sér stað. Ekki liggi þó fyrir hvaða vísitölu eigi að nota enbeinast liggi við að nota annað hvort eingöngu vísitölu neysluverðs eðavísitölu neysluverðs á reiðufé og byggingarvísitölu á fasteignir. Í samræmi viðþetta er í greinargerðinni gerð grein fyrir hver væri endur­greiðslu­fjárhæðhvers og eins málsaðila inn í dánarbúið miðað við þessar tvær mis­munandiforsendur. Komi þá í ljós að verulega halli á föður sóknaraðila í báðum til­fellum.Sé miðað við að allar fjárhæðir séu framreiknaðar miðað við neysluvísitölu nemiþessi fjárhæð 17.279.178 krónum sem svo er skipt á milli varnaraðila allra ímis­munandi endurgreiðsluhlutfalli miðað við þau verðmæti sem þau höfðu fengið.Sé miðað við að reiðufé sé bundið neysluvísitölu og fasteignir viðbyggingarvísitölu nemi þessi fjárhæð 16.640.853 krónum sem svo er einnig skiptá milli varnaraðila allra í mismunandi endurgreiðsluhlutfalli miðað við þauverðmæti sem þau höfðu fengið.Þá er einnig gerð greinfyrir því að væri horft til fasteignamats afhentra fast­eigna árið 2012 væriniðurstaðan sú að mun meiri jöfnuður væri milli erfingja varðandi þau verðmætisem einstakir erfingjar hefðu fengið í sinn hlut. Þannig næmi fast­eignamat100% eignarhluta í K, 18.900.000 krónum sem sé um­talsvert hærri fjárhæð enfáist við framreikning íbúðar að K miðað við neyslu­vísitölu, þ.e. 4.567.330krónur, eða byggingarvísitölu, þ.e. 5.532.016, krónur. Fast­eignamat 61,12%eignarhluta í L næmi með þessari aðferð 8.617.920 krónum og fasteignamat 1/3hluta í 61,12% eignarhluta M næmi 21.028.280 krónum Við notkun fasteignamatsinskomi því í ljós að það halli bæði á föður sóknaraðila og varnaraðilann, B, þ.e.um 4.790.087 krónur í tilviki G en um 1.274.670 krónur í tilviki B.Í fyrrnefndri greinargerðskiptastjóra til erfingja kom fram sú afstaða hans að hallað hefði ásóknaraðila við arfskiptin með vísan til greinargerðar og útreikninga Veritasslf. Í bréfi skiptastjóra til dómsins segir að ljóst virðist að arfleifandihafi viljað hafa arfskiptin jöfn milli erfingja sinna. Við framreikning áfyrirframgreiðslu arfs komi hins vegar í ljós að það mat að skiptin reyndustjöfn væri ekki rétt. Þá er gerð grein fyrir þeirri meginreglu erfðalaga aðerfingjar í sama flokki eigi að fá jafnan hlut, sbr. 1. mgr. 2. gr. þeirra.Jafnframt er vísað til 32. gr. sömu laga og talið að ákvæði hennar standi þvíekki í vegi að erfingjar, sem hafi fengið ofgreiddan fyrir­framgreiddan arf,verði krafðir um endurgreiðslu á þeim mismun sem þeir fengu og þeir hefðu áttað fá miðað við jöfn skipti, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 133/2012. Óskaðiskiptastjóri eftir sjónarmiðum aðila hvað þetta varðaði.Móðir sóknaraðilaandmælti því með bréfi til skiptastjóra 8. ágúst 2014 að hægt væri að miðaútreikninga við fasteignamat eignarinnar á dánardegi F. Við af­hendingueignarinnar hafi verið um ósamþykkt og óíbúðarhæft risloft að ræða. Hún og faðirsóknaraðila hafi lagt fé og mikla fyrirhöfn í endurbætur á húsnæðinu á árunum1984-1987. Í bréfi varnaraðila til skiptastjóra 7. september 2014 var andmæltþeim sjónarmiðum að hallað hafi á föður sóknaraðila við fyrirframgreiðslu arfsúr búinu. Var því jafnframt mótmælt að sóknaraðili gæti haft uppi kröfu umendur­greiðslu ofgreidds arfs og vísað í því sambandi til 32. gr. erfðalaga semheimilaði að mati varnaraðila mismunum skylduerfingja. Breytti þar enguhandritaður texti á erfðafjárskýrslu frá árinu 2010 um að jöfnun arfs fengistmeð peningagreiðslu enda hafi sá texti ekki verið ritaður af F eðaendurspeglaði vilja hans. Skiptastjóri sendierfingjum bréf 10. apríl 2015 þar sem hann boðaði til skipta­fundar og kynntiráðagerð um að ljúka skiptum á búinu með því að greiða út til erfingja í fimmjöfnum hlutum innstæðu á bankareikningi dánarbúsins að frádregnum kostnaði ogkröfum. Með bréfi 20. sama mánaðar var fyrirhuguðum skiptalokum andmælt afhálfu sóknaraðila.Skiptafundur var haldinn12. maí 2015. Í fundargerð þess fundar kemur fram að aðilar hafi átt þess kostað gera athugasemdir við greinargerð skiptastjóra frá 15. júlí 2014 þar semm.a. var gerð grein fyrir niðurstöðum útreikninga Veritas ráðgjafar slf. ogóskað eftir sjónarmiðum erfingja. Þá er þar gerð grein fyrir andmælumsóknaraðila við því að byggt væri á fasteignamati á dánardægri F og andmælumvarnaraðila við því að hallað kunni að hafa á föður sóknaraðila viðfyrirframgreiðslu arfs og jafnvel þótt svo hafi verið bæri þeim ekki aðendurgreiða búinu. Þá kemur fram í fundargerðinni að af greinargerð lögmannsvarnaraðila til skiptastjóra mætti ráða „að vera kynni að sameiginlegirerfingjar J og F hafi gengið á bús­hluta F við skipti á búi móður sinnar, svoað hallað hafi á erfingja G“. Neitað hafi verið að leggja fram gögn um þettasem „út af fyrir sig [veki] upp efa­semdir að rétt hafi verið skipt“. Taldiskiptastjóri þó ekki þjóna hagsmunum búsins, að svo komnu, að krefjast gagna umskipti á búi J og tefja búskiptin enn frekar.Þá segir í bókun affundinum að miðað við útreikninga Veritas slf. hafi hallað á föður sóknaraðila.Sé ekki fallist á útreikning sem fram komi í greinargerð lögmanns varnar­aðilaþar sem forsendan sé sú að fyrirframgreiddur arfur 27. desember 2005 tilsameiginlegra niðja Fog Jkomi ekki til skoðunar við skipti á búi F.Arfleifandinn F hafi verið að greiða fjórum af fimm börnum sínum fyrir­framgreiddanarf og því sé ekki hægt að fallast á að sá fyrirframgreiddi arfur komi ekki aðneinu leyti til skoðunar. Í útreikningum sem skiptastjóri byggi á sé tekinnhelmingur hins fyrirframgreidda arf frá 2005 til framreiknings vegna skipta ábúi F miðað við meginregluna um helmingaskipti hjóna. Þá segir að sama hvaða vísitalasé notuð til framreiknings hafi hallað á föður sóknaraðila og að fyrir­fram­greiddurarfur skuli nú koma til frádráttar arfi. Með vísan til þessa verði öll fjárhæðsem til skipta sé, að frádregnum kostnaði og sköttum, úthlutað til sóknaraðila.Þá er vísað til þess sem fram kom á skiptafundi 8. apríl 2014, þar sem mætthafi verið varnar­aðilarnir A, C og B, að faðir þeirra hafi talið skiptingujafna. Einnig er vísað til áritunar á erfðafjárskýrslu frá 2010, að arfleifandihafi viljað að arfskiptin væru jöfn. Við framreikning komi á hinn bóginn í ljósað sú forsenda hafi ekki reynst rétt. Ákvæði 32. gr. erfðalaga standiendurgreiðslu erfingja ekki í vegi. Þar sem því hafi verið andmælt af hálfulögmanns varnaraðila sé ljóst að um þetta sé ágreiningur. Þá er gerð grein fyrir aðfrumvarp til úthlutunar verði í samræmi við framangreint, það sé meðfylgjandiog fjallað verði um efni þess á skiptafundi 28. maí 2015 en sá fundur mun hafafarið fram 4 júní 2015. Var þar lögð fram bókun af hálfu lögmanns sóknaraðilaþar sem tekið var undir forsendur skiptastjóra um að ójafnt væri skipt en þvíjafnframt mótmælt að sóknaraðili bæri svo skarðan hlut frá borði semskiptastjóri hefði ákvarðað í úthlutunargerð sinni frá 13. maí 2015. Á því væribyggt að nærtækara væri að úthluta henni 16.640.853 krónum að því frágengnu aðúthlutun fyrirframgreidds arfs verði endurskoðuð. Yrði ekki fallist á þettavænti lögmaðurinn að skiptastjóri krefðist úrlausnar um ágreining um frumvarpskiptastjóra fyrir héraðsdómi, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Af hálfulögmanns varnaraðila var bókað að ekki hefði að öllu leyti verið rétt eftir sérhaft í fundargerð skiptastjóra frá 12. maí 2015. Þá kemur fram að varnaraðilatelji niðurstöðu skiptastjóra ekki vera rétta þar sem hún byggi á röngumstaðhæfingum um staðreyndir og rangri beitingu lagareglna „en þar semfjárhagslegir hagsmunir hvers og eins þeirra [væru] ekki umtalsverðir að jafnriskiptingu eigna búsins en hins vegar vilji til að ljúka skiptum hafi þeirákveðið að una við niðurstöðu skiptastjóra fyrir sitt leyti“.Að lokum kemur fram íbréfi skiptastjóra til dómsins að framangreindan ágreining hafi ekki tekist aðjafna og sé honum því vísað til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur með vísan til122. gr. laga nr. 20/1991. Þá segir í bréfinu að skiptastjóri telji ekki aðdánarbúið eigi að hafa aðild að málinu. Dánarbúið lætur því málið ekki til síntaka fyrir dóminum. Þá kemur fram í bréfi skiptastjóra, sem barst dóminum 8.desember sl., að í upphafi hafi verið gert ráð fyrir því að sóknaraðila væriheimilt að hafa uppi kröfur dánarbúinu til hagsbóta á eigin kostnað og áhættu.Verður síðara bréf skiptastjóra skilið svo að með réttu hafi jafnframt átt aðvísa til 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 í fyrra bréfi skiptastjóri, þar semhann framselji í raun sóknaraðila aðild og forræði málsins vegna ágreiningserfingjanna á milli.IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaKröfur sínar kveður sóknaraðilibyggja á meginreglu íslensks erfðaréttar um að skipta beri arfi jafnt millibarna, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 8/1962. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar sékveðið á um að ef barn arfleifanda andast á undan honum erfi börn þess þannhluta er því hefði borið. Að lögum sé því ljóst að sóknaraðili standi jafnt aðvígi andspænis föðursystkinum sínum til úthlutunar arfs. Um skylduarf sé aðræða sem arfleifanda sé óheimilt að brjóta gegn. Eina undantekningin felist íheimild arfleifanda til að ráðstafa þriðjungi eigna sinna með erfðaskrá, sbr.35. gr. erfðalaga. Lengra sé óheimilt að ganga. Sóknaraðili kveðuraðalkröfu sína taka mið af útreikningi Veritas ráðgjafar slf. áfyrirframgreiddum arfi sem byggi á því að reiðufé sé framreiknað með vísitöluneysluverðs en verðmæti fasteigna með byggingarvísitölu. Þannig nemiframreiknaður fyrirframgreiddur arfur samtals 110.564.344 krónum. Aðrirerfingjar en sóknaraðili hafi fengið sem nemi 16.640.853 krónum of mikið. Tilráðstöfunar í búinu samkvæmt frumvarpi skiptastjóra að úthlutunargerð séu1.514.716 krónur. Gengið sé út frá því að þeirri fjárhæð sé ráðstafað í samræmivið frumvarp skiptastjóra til sóknaraðila. Að þeirri fjárhæð frádreginni sem sétil ráðstöfunar í búinu séu varnaraðilar því krafðir um að greiða dánarbúinusamtals 15.126.137 krónur sem sé svo krafið um frá hverjum varnaraðila skipt, (prorata), í samræmi við ofgreiðslu hvers og eins samkvæmt útreikningi Veritas slf.Þannig sé þess krafist að D greiði 4.530.278 krónur, A 4.507.589 krónur, C4.507.589 krónur og B 1.580.681 krónu.Varakrafan byggi á sama grundvellihvað útreikning varðar en taki mið af því að F hafi verið heimilt að mismunaerfingjum sínum sem nemi þriðjungi arfs. Sá þriðjungur sé þannig dreginn frááður en það sé skilgreint sem sóknaraðili hafi farið á mis við varðandi arfeftir afa sinn. Á þessum grundvelli hafi varnaraðilar fengið sem nemi 7.735.181krónu umfram sóknaraðila og gerð sé sams konar krafa um endurgreiðslu, semskipt sé hlutfallslega (pro rata), úr hendi varnaraðila þannig að D greiði2.305.084 krónur, C 2.305.084 krónur og B 808.326 krónur.Byggt sé á því í báðumtilvikum að dæmdar fjárhæðir beri dráttarvexti frá þingfestingardegi málsþessa, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Fyrir liggi aðarfleifandi, afi sóknaraðila, lét börnum sínum ekki í té fyrirframgreiddan arfá grundvelli erfðaskrár. Þvert á móti virðist hugur hans hafa staðið til þessað létta undir með börnum sínum með arfi í lifanda lífi en gera það þó þannigað jafnt væri komið með þeim í þeim efnum. Þar sem hann hafi í þrígang staðiðað því að greiða út fyrirframgreiddan arf sýnist óhætt að álykta að hugur hanshafi staðið mjög til þess að gæta jafnræðis og sanngirni milli barna sinna. Afþessum sökum sýnast formlegir erfðagerningar hafa verið gerðir til að tryggjaþann jöfnuð sem kostur væri og gagnsæi gerninganna. Bæði sé hér að líta tilhandritaðrar athugasemdar í erfðafjárskýrslu og til upplýsinga þess efnis semþrír varnaraðila létu skiptastjóra í té á fyrsta skiptafundi.Í þessu ljósi, sem ogþegar litið sé til þess að arfur til varnaraðila var langt umfram þriðjungsheimild samkvæmt 35. gr. erfðalaga, sé einboðið að varnaraðilum verði gert aðendurgreiða dánarbúi F það sem hver og einn hafi fengið umfram réttmætt tilkalltil arfs eftir hann. Önnur niðurstaða sé ekki tæk. Myndi sú túlkun að 32. gr.laganna stæði slíkri kröfum fyrir þrifum leiða til þess að takmarkanir áráðstöfunarheimild arfleifanda sem 35. gr. þeirra lúti að væri markleysa. Horfaverði til þess að faðir varnaraðila og afi sóknaraðila formbatt ráðstöfunverðmæta í sinni eigu sem fyrirframgreiddan arf. Hann hefði getað gefið eigursínar til barns eða hluta barna sinna ef hann vildi hygla einu eða fleiribarnanna án þess að láta þau öll njóta. Hann hafi valið að gera það ekki semsýni, svo ekki verði um villst, hug hans til að gæta jöfnuðar og sanngirnimilli barna sinna. Þá afstöðu beri að virða.Enn fjær sé sú niðurstaðaað varnaraðilum sé tækt að líta svo á að fyrirframgreiddur arfur sem greiddurvar á meðan móðir þeirra lifði eigi allur að koma til frádráttar viðdánarbússkipti eftir hana. Bæði sýnist „næsta örvænt“ að það hafi verið gert enekki síður hafi föður þeirra ekki verið tækt að ráðstafa eigum sínum tiluppgjörs á dánarbúi skammlífari maka. Slíkt eigi sér enga stoð í lögum ogstandi síðasti málsliður 1. mgr. 29. gr. erfðalaga því í vegi.Nefnd 32. gr. erfðalagasé eðlileg traustfangsregla til að forða því að ágreiningur rísi árum síðar semvarði erfið álitamál um hvernig meta eigi einstakar eignir til verðs ogframreikna verðmæti þeirra enda sé þá munurinn innan þeirra marka sem 35. gr.laganna heimili. Sú regla geti hins vegar ekki staðið því í vegi að leiðrétt séþegar nánast öllum eigum arfleifanda hafi verið ráðstafað til fjögurra af fimmskylduerfingjum, þeim fimmta til tjóns. Slík niðurstaða gangi gegn markmiðumákvæða erfðalaganna um skylduarf, erfðaskrá og fyrirframgreiddan arf.Þá liggi fyrir aðvarnaraðilar hafi verið grandsamir um hug föður þeirra um að mismuna börnumsínum ekki. Þeim hafi líka verið ljóst að bróðir þeirra, faðir sóknaraðila, varósáttur við framgöngu þeirra og er slíkt bókað eftir þeim á skiptafundi.Þá gangi ekki fyrirvarnaraðila að bera fyrir sig fyrningu enda hafi arfur eftir afa sóknaraðilaekki legið fyrir fyrr en á dánardegi hans 16. september 2012. Samkvæmt fyrirliggjandiútreikningum blasi við að gengið hafi verið mjög nærri rétti sóknaraðila samahvernig reiknað sé. Miðað við þau verðmæti sem Veritas ráðgjöf slf. hafireiknað út eftir þeirri aðferð sem lögð sé til grundvallar aðalkröfu þá hafðifaðir sóknaraðila notið rétt rúmra 5% af arfi eftir föður sinn í stað 20%. Ghafi fallið í skaut verðmæti sem framreiknuð nemi 5.532.016 krónum afheildararfi sem nam 110.864.344 krónum. Við blasi að við slíkt hlutskipti verðisóknaraðili ekki bundinn.Sóknaraðili kveðst byggjaá sömu málsástæðum hvað varakröfu hennar varði að breyttum breytanda. Að aukisé byggt á því að jafnvel þótt talið væri að mismunur gæti verið þannig að 32.gr. erfðalaga yrði varnaraðilum til hlífðar, þá hljóti sú vörn tvímælalaust að takmarkastvið heimild erfðalaga til að ráðstafa arfi að þriðjungi þegar um skylduerfingjasé að ræða, sbr. 35. gr. laganna. Lengra verði ekki gengið. Það sem umfram séverði varnaraðilar að standa dánarbúi F skil á.Með vísan til alls framangreindskrefst sóknaraðili þess að á kröfur hennar verði fallist.Um lagarök vísarsóknaraðili til erfðalaga nr. 8/1962 og um málskostnað til XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála með síðari breytingum auk laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatts en sóknaraðili sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og beriþví nauðsyn til að fá dæmt álag á málskostnað er nemi fjárhæð virðisaukaskatts.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðilar byggja aðalkröfu sína umsýknu á því að sóknaraðili sé ekki réttur aðili máls um þær dómkröfur sem húngerir. Bæði aðal- og varakrafa hennar lúti að því að varnaraðilum verði gert aðgreiða dánarbúi F tilteknar fjárhæðir. Dánarbú F sé undir opinberum skiptum oghafi því verið skipaður skiptastjóri sem fari með réttindi þess og skyldur.Sérstaklega sé tekið fram í bréfi skiptastjóra til dómsins að hann telji ekkiað dánarbúið eigi að hafa aðild að dómsmáli þessu. Sóknaraðili fari ekki meðfyrirsvar fyrir dánarbúið, geti ekki gert dómkröfur fyrir þess hönd og verðiþví ekki hjá því komist að sýkna varnaraðila. Hafi síðara bréf skiptastjóraenga þýðingu í þessu máli.Eftirfarandi málsástæðurkveða varnaraðilar bæði varða aðal- og varakröfu þeirra. Sóknaraðili byggi átveimur staðhæfingum sem báðar séu rangar. Annars vegar þeirri að hallað hafi áG, föður sóknaraðila, við arfgreiðslur eftir F föður hans og varnaraðila oghins vegar þeirri að varnaraðilum beri af þeim sökum að greiða dánarbúi föðurþeirra fjárhæðir sem nemi dómkröfum sóknaraðila.Varnaraðilar kveða föðursóknaraðila hafa fengið allan þann arf eftir föður sinn sem réttur hans hafistaðið til. Svo sem mælt sé fyrir um í 29. gr. erfðalaga hafi átt að draga þannfyrirframgreidda arf sem varnaraðilum hafði verið greiddur fyrir andlát móðurþeirra, J, að öllu leyti frá arfshlut þeirra eftir hana, þar sem búi hennarhafi verið skipt á meðan F var enn á lífi. Aðeins að því marki sem umræddurfyrirframgreiddur arfur hefði verið hærri en sem nam arfshluta einhvers eðaallra varnaraðila eftir móður þeirra, skyldi hann koma til frádráttar arfivarnaraðila eftir F.Ljóst sé að sáfyrirframgreiddi arfur sem varnaraðilar höfðu fengið greiddan fyrir andlát Jvar ekki hærri en sem nam þeim arfshluta sem þeim bar eftir móður sína samahvernig reiknað sé. Enda sé því ekki haldið fram af sóknaraðila að svo hafiverið eða færð fyrir því nokkur rök. Því liggi fyrir að ekki komi til álita aðneinn hluti þess fyrirframgreidda arfs komið til skoðunar við skipti á dánarbúiF.Sá fyrirframgreiddi arfursem skoða þurfi við skipti á búi F sé því aðeins afhending á íbúðinni að K til G,föður sóknaraðila, auk fyrirframgreiðslu Fá arfi til varnaraðila þann 23. júlí2010 sem hafi numið 17.869.200 krónum til hvers þeirra um sig.Samkvæmt 31. gr.erfðalaga skuli virða erfingja til frádráttar verðmæti sem hann hafi fengið semfyrirframgreiddan arf, eftir gangverði þess þegar hann veitti því viðtöku,framreiknuðu til verðlags á þeim tíma sem frádrátturinn átti sér stað. Greininkveði ekki nánar á um það hvernig gangvirði annarra verðmæta en peninga skulislegið föstu og því síður með hvaða hætti skuli framreikna verðmætið. Það leiðiaf ákvæðinu að við útreikning á arfshluta hvers og eins erfingja skuli verðbætafyrirframgreiddan arf þar til arfsskipti hafa átt sér stað. Önnur verðmæti enreiðufé sem voru hluti 17.869.200 króna greiðslunnar til hvers varnaraðila hafiá þeim tíma verið verðmetin miðað við það sem allir varnaraðilar féllust á aðværi gangvirði. Því verði að telja að rétt sé að nota vísitölu neysluverðs tilað verðbæta þá fjárhæð. Sama sjónarmið geti tæplega átt við um það verðmætiíbúðarinnar að K sem lagt skuli til grundvallar við skipti dánarbúsins. Engingangskör virðist hafa verið gerð að því að staðreyna gangverð slíkrar eignarvið afhendingu hennar og einungis vísað til fasteignamatsverðs í sameiginlegriyfirlýsingu arfláta og erfingja sem gerð var við afhendingu hennar. Fyrir liggi aðfasteignamatsverð íbúðarinnar að K árið 1983 sé ótækt sem vísbending umgangvirði. Breyti þar engu um þótt lög nr. 6/2001, sem auðvitað voru ekki ígildi á þeim tíma er íbúðin var afhent, kveði á um að fasteignamat sé gangverðumreiknað til staðgreiðslu. Í fyrsta lagi liggi ekki fyrir hvað skyldinákvæmlega ráða af fasteignamati því sem var á íbúðinni árið 1983. Í öðru lagisé alþekkt að til skamms tíma fór endurmat á fasteignum sjaldan ef nokkru sinnifram. Þannig gat fasteignamat á hverjum tíma endurspeglað margra ára eðaáratuga gamlan matsgrunn. Sú íbúð sem hér um ræði sé í húsi sem byggt var árið1929. Algerlega sé óljóst hvenær það mat var framkvæmt sem var á eigninni árið1983. Sóknaraðili beri að sjálfsögðu sönnunarbyrði fyrir því að nota berifasteignamat sem „staðgengil gangverðs“ við afhendingu íbúðarinnar. Sóknaraðilihafi ekki reynt, og því ekki tekist, að skjóta stoðum undir þá forsendumálatilbúnaðar síns.Því síður hafisóknaraðili rökstutt með viðhlítandi hætti hvers vegna nota eigibyggingarvísitölu fremur en aðra aðferð, til þess að framreikna meint gangverðíbúðarinnar. Ljóst sé að sjónarmiðið að baki 31. gr. erfðalaga hvað þettavarðar sé að við endanleg skipti sé raunvirði allra eigna metið meðsambærilegum hætti miðað við verðlag á þeim degi sem skipt er. Þetta markmið virðistmun frekar leiða til þess að gangverð fasteignar á skiptadegi endurspegliverðbætur hennar frá afhendingardegi, eftir atvikum eins og það kann aðendurspeglast í fasteignamati hennar. Í dag sé sú staða uppi, bæði eftirgildandi lögum og framkvæmd þeirra, að fasteignamat sé uppfært árlega til aðendurspegla gangverð og feli það því í sér raunhæfan mælikvarða á gangverðiöndvert við það sem áður var. Undir þetta sé að nokkru tekið í greinargerðVeritas ráðgjafar slf.Ef notast væri viðnúgildandi fasteignamat íbúðarinnar að K sé ljóst að G, faðir sóknaraðila, hafifengið hærri fjárhæð í fyrirframgreiddan arf eftir föður sinn en varnaraðilar.Þetta megi glögglega sjá í útreikningum sem séu meðal gagna málsins þó svo aðþeir hafi ekki verið uppfærðir. Þrátt fyrir að öllum fjármunum sem enn séu íeigu dánarbús F verði skipt á milli varnaraðila og sóknaraðili fái ekkert, muniG engu að síður hafa fengið hærri fjárhæð í sinn hlut en honum hefði boriðeftir hinum almennu lögerfðareglum.Hvað varði tilraunirsóknaraðila til að gera lítið úr verðmæti risíbúðarinnar taka varnaraðilar framað það liggi fyrir í gögnum málsins að um þriggja herbergja íbúð var að ræða.Hún hafi verið í útleigu um langt skeið áður en faðir sóknaraðila hafi fengiðhana afhenta. Fasteignamat sýni einnig að hún hafi í raun verið metin jöfn 2.og 3. hæð hússins að verðmæti, að teknu tilliti til fermetra undir súð en ekkisé deilt um að þar var um að ræða íbúðir sem búið hafði verið í um langt skeiðog varnaraðilinn A endaði með að kaupa. Allar fullyrðingar um að íbúðin hafimeð einhverjum hætti verið lakari en aðrar eignir í sambærilegum húsum ásvipuðum stað fái því ekki staðist.Þá taka varnaraðilar framað jafnvel þótt talið yrði að faðir sóknaraðila hafi fengið minni arf en honumbar verði varnaraðilum ekki gert að endurgreiða það sem þeim kunni að hafaverið ofgreitt í fyrirframgreiddan arf. Ákvæði 32. gr. erfðalaga heimili berumorðum mismunun skylduerfingja með greiðslu fyrirframgreidds arfs. Þar segi aðhljóti erfingi fyrir fram meira fé frá arfleifanda en nemi erfðahluta hanseftir hann verði hann ekki skyldaður til að standa búinu skil á mismuninum nemahann hafi sérstaklega skuldbundið sig til þess. Ekkert í dómi Hæstaréttar ímáli nr. 133/2012 breyti því enda hafi aðstæður í því máli verið mjög sérstakarsem ekki eigi sér hliðstæðu í því máli sem hér sé til úrlausnar.Þá taka varnaraðilar framað ekki aðeins sé ósönnuð sú fullyrðing sóknaraðila að F hafi viljað að eignirhans myndu skiptast jafnt á milli erfingja hans heldur sé hún í beinni andstöðuvið gögn málsins. Í fyrsta lagi blasi við að varnaraðilinn B hafi fengið4.000.000 króna lægri fjárhæð en aðrir varnaraðilar í fyrirframgreiddan arf 27.desember 2005 án þess að sá munur væri nokkurn tímann jafnaður. Hafi þó veriðærið tækifæri til þess þegar varnaraðilar fengu aftur fyrirframgreiddan arf 23.júlí 2010. Í öðru lagi hafi F aldrei gert neinn reka að því að greiða synisínum N og albróður G fyrirframgreiddan arf á meðan hann lifði, þrátt fyrir að16 ár hafi liðið frá því að hann afhenti G íbúðina að K, þar til N féll frá. Íþriðja lagi séu einfaldlega engin gögn í málinu sem benda til þess að vilji Fhafi staðið til þess að G og varnaraðilar erfðu jafnmikið eftir föður sinn. Þaðeina sem sóknaraðili hafi teflt fram því til stuðning að F hafi viljað gætajafnræðis sé áritun á erfðafjárskýrslu þar sem segir „Jöfnun arfs fæst meðpeningagreiðslu“. Fram sé komið í málinu að þessi texti var ritaður af O,eiginmanni varnaraðilans B, að beiðni fulltrúa sýslumanns því til skýringar aðminni háttar munur var á greiðslum til hvers varnaraðila fyrir sig. Þessi munursjáist í línunni „milligjöf v/fasteigna“ í samningi varnaraðila um skipti áeignarhlutum í áðurnefndum fasteignum. Fulltrúi sýslumanns hafi á hinn bóginnviljað að fyrir lægi hvernig varnaraðilar myndi nákvæmlega standa að þessarijöfnun. Textinn hafi verið skrifaður eftir að F undirritaði skýrsluna.Þá verði ekki litið framhjá því augljósa að umrædd áritun var rituð á erfðafjárskýrslu sem varðaðifyrirframgreiddan arf til varnaraðila einna. G, faðir sóknaraðila, hafi þarhvergi komið við sögu. Ef F hefði sjálfur ritað textann og ef í honum hefðifalist einhvers konar viljayfirlýsing um jafna skiptingu á milli erfingja liggií hlutarins eðli að hún hefði einungis getað átt við þá erfingja semerfðafjárskýrslan varðar sem voru varnaraðilar. Umrædd erfðafjárskýrsla hefðiverið fráleitur staður til þess að koma á framfæri einhvers konarviljayfirlýsingu um jafna skiptingu arfs almennt á milli allra erfingja, þ. ám. erfingja sem ekki tengdust skýrslunni með neinum hætti.Ekki sé á því byggt afhálfu sóknaraðila að varnaraðilar hafi með einhverjum hætti skuldbundið sigsérstaklega til þess að greiða dánarbúi F neitt það sem þeir kunnu að hafafengið ofgreitt í fyrirframgreiddan arf. Fyrir því væri enda engin stoð eins oggögn málsins sýni glöggt.Með vísan til allsframangreinds krefjast varnaraðilar þess að á kröfur þeirra verði fallist.Um lagarök vísavarnaraðilar til erfðalaga nr. 8/1962 og laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúumo.fl. og um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IVNiðurstaðaMál þetta, sem rekið er fyrir dóminumá grundvelli XVII. kafla laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., barstdóminum 18. desember 2015 með beiðni skiptastjóra dánarbús F, sem lést 16.september 2012, um úrlausn ágreinings við opinber skipti, með vísan til 122.gr. áðurnefndra laga. Í 1. mgr. 122. gr. laganr. 20/1991 segir m.a. að rísi ágreiningur um atriði við opinber skipti semfyrirmæli laganna kveði sérstaklega á um að beint skuli til héraðsdóms tilúrlausnar, svo og ef skiptastjóri telur þörf úrlausnar héraðsdóms um önnurágreiningsatriði sem komi upp við opinber skipti, skuli skiptastjóri beinaskriflegri kröfu um það til þess héraðsdómstóls þar sem hann var skipaður tilstarfa. Í 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. er síðan tekið fram, að meðal þess semfram skuli koma í kröfunni sé um hvað ágreiningur standi og hverjar kröfur hafikomið fram í því sambandi. Í bréfi skiptastjóra tildómsins er gerð grein fyrir eignum búsins og að frumvarp til úthlutunargerðarhafi verið lagt fram á skiptafundi 4. júní 2015. Fram hafi komið á þeim fundiað um hana væri ágreiningur. Ágreiningsefni málsins séu þau í fyrsta lagi „aðöll fjárhæð sem til skipta komi, að frádregnum kostnaði og sköttum, verðiúthlutað til E, enda hafi hallað á föður hennar G við útgreiðslu áfyrirframgreiddum arfi skv. útreikningum er skiptastjóri byggir á, sbr.greinargerð Veritasar Ráðgjafar. Frumvarp til úthlutunar er þessa efnis, sbr.ákvörðun skiptastjóra á skiptafundi 12. maí 2015 og úthlutunargerð frá 13. maí2015.“ Þá segir að af bókun lögmanns varnaraðila á skiptafundi 4. júní 2015virðist mega ráða að ekki sé ágreiningur um úthlutunargerð.Í öðru lagi snúi„ágreiningur að því álitaefni hvort öðrum erfingjum beri að greiða til baka þaðsem þeir hafa fengið umfram jöfn skipti en meginregla erfðalaga er að erfingjarí sama flokki eigi að fá jafnan hlut, sbr. t.d. 1. mgr. 2. gr. erfðalaga nr.8/1962...“. Er svo nánar lýst afstöðu aðila til hugsanlegrar endurgreiðslu semþegar hefur verið gerð ítarleg grein fyrir hér framar í málavaxtalýsingu. Aðlokum segir í bréfi skiptastjóra að sættir vegna þessara ágreiningsatriða hafiverið reyndar án árangurs og að aðilar væru sammála um að leggja hann fyrirhéraðsdóm til úrlausnar með vísan til 122. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl.nr. 20/1991. Þá segir að dánarbúið láti málið ekki til sín taka fyrir dóminum. Í upphaflegu bréfi skiptastjóra til dómsins kom ekkifram með skýrum hætti að skiptastjóri hefði veitt sóknaraðilummálshöfðunarheimild á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 vegna þessahlutar ágreinings aðila. Skilja verður síðara bréf skiptastjóra til dómsins svoað það hafi þó frá upphafi verið ætlunin að fela sóknaraðila að gæta hagsmunabúsins á grundvelli áðurnefndrar 3 mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 þótt láðsthafi að taka þetta fram í fyrra bréfinu. Verður því að telja að úr þessu hafiverið bætt með síðara bréfi skiptastjóra undir rekstri málsins sem dómurinntelur ekki unnt að líta fram hjá við úrlausn málsins. Eins og atvikum er háttaðað þessu leyti þykja ekki efni vera til þess að vísa þessum þætti ágreiningsaðila frá dómi vegna áðurnefnds annmarka á upphaflegu bréfi skiptastjóra.Verður því að líta svo á að málinu hafi verið réttilega beint til dómsins ágrundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 68. gr., laga nr. 20/1991. Kemur krafavarnaraðila um sýknu vegna aðildar sóknaraðila að málinu því ekki til álita aðmati dómsins og sjónarmiðum varnaraðila þar að lútandi hafnað. Verðurágreiningur aðila því tekinn til efnislegrar úrlausnar og kröfugerð sóknaraðilaskilin svo að verði aðal- eða varakrafa hennar tekin til greina skuli umræddarfjárhæðir bætast við arfshluta hennar við endanlegt uppgjör við skipti á búiföðurafa hennar, F, að teknu tilliti til þeirrar ákvörðunar skiptastjóra ertiltekinni fjárhæð verði úthlutað til sóknaraðila sem kröfugerð sóknaraðilafyrir dóminum hefur tekið mið af. Dómurinn tekur þó fram að bréf skiptastjóraverður ekki skilið svo að verið sé að vísa til umfjöllunar dómsins eiginlegufrumvarpi til úthlutunar heldur einungis ágreiningi um hvernig fara eigi meðofgreiddan fyrirframgreiddan arf, hafi um slíkt verið að ræða, og mat áframreiknuðu verðmæti hans.Meginregla íslenskserfðaréttar er sú að skipta beri arfi jafnt milli erfingja í sama flokki eðasömu erfð sem kallað er. Endurspeglast hún m.a. í 1. mgr. 2. gr. erfðalaga nr.8/1962 um að maki erfi 1/3 eigna hins látna þegar börn eru á lífi en 2/3 hlutaerfi börnin að „jöfnu“. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er kveðið á um að ef barnarfleifanda andast á undan honum erfi börn þess þá þann hluta er því hefðiborið. Eftir lát föður síns, G, stendur sóknaraðili því til arfs eftir föðurafasinn, F, lögum samkvæmt. Til marks um áðurnefndameginreglu er sú staðreynd að hlutur skylduerfingja, þ.e. barna hins látna,verður ekki rýrður nema að vissu marki með arfleiðslugerningi, þ.e. erfðaskráeða dánargjöf. Þannig er arfleifanda, þrátt fyrir áðurnefnda meginreglu,heimilt að ráðstafa þriðjungi eigna sinna með erfðaskrá, sbr. 35. gr. laga nr.8/1962. Þessar reglur byggja því á ákveðnum jafnræðis- ogsanngirnissjónarmiðum.Í máli þessu liggur fyrirað faðir varnaraðila og afi sóknaraðila ráðstafaði verðmætum í lifanda lífi tilaðila í þrígang. Gerði hann það með því að greiða börnum sínum, af fyrra ogsíðara hjónabandi, fyrirframgreiddan arf, fyrst með slíkri ráðstöfun til G,föður sóknaraðila árið 1983 og síðar árin 2005 og 2010 til allra varnaraðila. Áhinn bóginn kaus hann ekki að ráðstafa eignum sínum með erfðaskrá og ekkiverður séð af því sem fram er komið í málinu að hann hafi ráðstafað eignumsínum með lífsgjöfum til barna sinna í lifandi lífi eða með dánargjöfum. Fram kemur í fundargerðaf fyrsta skiptafundi í búinu 8. apríl 2014, þar sem mætt voru varnaraðilarnir,A, C og B, að faðir þeirra hafi talið arf jafnan. Þá segir þar að faðirsóknaraðila hafi verið ósáttur um tíma en ekki gert neinar kröfur. Þá kemurfram í bréfi til skiptastjóra, f.h. allra varnaraðila, 7. september 2014, aðþau telji áritun á erfðafjárskýrslu á árinu 2010 um jöfnun arfs ekkiendurspegla vilja hans. Málflutning varnaraðila fyrir dóminum verður að skiljasvo að á því sé byggt að nokkru leyti að faðir þeirra hafi ekki viljað að arfiyrði jafnt skipt milli barna hans enda bendi gögn málsins ekki til slíks og aðmismunun erfingja hafi verið honum heimil á grundvelli 32. gr. erfðalaga. Ekkiverður talið að áritun á erfðafjárskýrslu árið 2010 „um jöfnun arfs meðgreiðslu peninga“ er varðaði ráðstöfun eigna til varnaraðila einna en ekki tilsóknaraðila, geti verið til marks um vilja F nema hvað þá ráðstöfun varðar erum ræddi í því tilviki. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir um það í málinu ogekkert fram komið sem gefur tilefni til að álykta sem svo að hugur arfleifandahafi staðið til að víkja frá meginreglu erfðalaga um jafnan arf og að viljihans hafi staðið til að mismuna börnum sínum með einhverjum hætti. Ber viðþetta að hafa í huga að arfleifandi kaus í þrígang að ráðstafa verðmætum sínummeð formlegum gerningi með greiðslu fyrirframgreidds arfs sem frekar bendir tilþess að hann hafi vilja gæta jafnræðis með börnum sínum. Dómurinn tekur þó framað hvað sem kann að líða huglægri afstöðu arfleifanda í þessum tilvikum lutuþessar áðurnefndar ráðstafanir hans á árunum 1983, 2005 og 2010 ákvæðumerfðalaga um heimildir til ráðstöfunar eigna sinna og er þá ítrekað aðarfleifandi kaus ekki að fara þá leið sem ráðgerð er í 35. gr. laga nr. 8/1962um ráðstöfun eigna með erfðaskrá. Dómurinn tekur fram að ekki er unnt að lítasvo á að í 32. gr. erfðalaga felist bein heimild til arfleifanda til að mismunaerfingjum sínum, umfram fyrirmæli 35. gr. laganna, með fyrirframgreiddum arfisvo sem haldið hefur verið fram af hálfu varnaraðila heldur mælir ákvæðið fyrirum skilyrði þess að unnt sé að grípa til úrræða til að leiðrétta hlut erfingjasem þannig ber skarðan hlut frá borði við arfskipti.Í 31. gr. laga nr. 8/1962er mælt fyrir um ákvörðun á verðgildi fyrirframgreidds arfs þegar tillit ertekið til hans við endanlegt uppgjör milli erfingja að arfleifanda látnum. Íákvæðinu, eins og það var upphaflega orðað, sagði að verðmæti sem afhent værisem fyrirframgreiðsla arfs skyldi virða erfingja til frádráttar eftir gangverðiþess þegar erfingi veitti því viðtöku en þó ekki hærra verði en sanngjarnt værisvo að jöfnuður fengist með erfingjum. Með 12. gr. laga nr.48/1989 var 31. gr. laga nr. 8/1962 breytt. Fram kemur í almennum athugasemdumvið frumvarpið að breyting á 31. gr. laganna feli í sér að ótvírætt verði aðerfingi, sem hlotið hefur fyrirframgreiðslu umfram aðra erfingja, njóti ekkihagnaðar af verðlagsbreytingum sem orðið hafa á tímabilinu frá þvífyrirframgreiðsla átti sér stað fram að endanlegu uppgjöri arfsins aðarfleifanda látnum. En það gat orðið niðurstaða eins og þágildandi ákvæði varorðað og miðaði við gangverð þegar erfingja var afhent verðmætið. Þá kemur framí athugasemdum með 12. gr. frumvarpsins um breytingu á 31. gr. að helstaefnisbreytingin væri sú að við frádrátt skyldi framreikna verðmæti til verðlagsá þeim tíma sem frádráttur ætti sér stað. Ekki sé þó í ákvæðinu mælt nánarfyrir um sjálfa reikniaðferðina sem beita eigi í þessu skyni, t.d. hvort þettaskuli gert eftir ákveðinni vísitölu eða öðrum verðlagsmæli. Þá gæti komið tilálita að beita mismunandi vísitölum eftir því um hverja eign væri að ræðahverju sinni. En ef ágreiningur risi um verðgildi fyrirframgreiðslu væri þaðlagt í hendur dómstóla að meta eftir atvikum hæfilega fjárhæð þannig að stuðlaðyrði að jafnræði milli erfingja.Er ákvæðið eftir þessabreytingu svohljóðandi að í fyrri málslið 31. gr. laga nr. 8/1962 er mælt fyrirum þá meginreglu að verðmæti sem erfingi hefur fengið sem fyrir­framgreiddanarf skuli virða honum til frádráttar eftir gangverði þess þegar hann veitti þvíviðtöku, framreiknuðu til verðlags á þeim tíma sem frádráttur á sér stað viðarf­skipti. Í síðari málslið greinarinnar er mælt fyrir um þá undantekningu aðhafi gangverð verðmæta lækkað til muna, frá því að fyrirframgreiðsla átti sérstað, vegna atvika sem erfingjanum verði ekki kennt um, skuli þó ekki dragameira frá en sanngjarnt sé svo að jöfnuður fáist með erfingjum. Að mati dómsins þykirundantekning sú sem mælt er sérstaklega fyrir um í síðari málslið 31. gr.laganna ekki geta átt við í því máli sem hér er til úrlausnar þar sem skiljaverður hana svo að henni sé ætlað að rétta hlut þess erfingja sem tekið hefurvið verðmæti í fyrirframgreiddan arf en atvik orðið með þeim hætti að verðmætiðhefur rýrnað mjög að verðgildi eftir að sú ráðstöfun átti sér stað. Er sú staðaekki uppi í máli þessu.Dómurinn telur ljóst,þegar litið er til framreiknaðs virðis þeirra verðmæta er annars vegar faðirsóknaraðila fékk árið 1983 og varnaraðilar fengu árið 2005 og 2010, að faðirsóknaraðila hafi borið skarðan hlut frá borði við afhendingu fyrir­fram­greiddsarfs eftir föður sinn. Er þá í raun sama hvaða viðmið er notað í þessum efnum,þ.e. við hvaða vísitölu er miðað. Óumdeilt er að faðirsóknaraðila, G, fékk umrædda risíbúð afhenta sem fyrirframgreiddan arf fráföður sínum F. Undirrituðu þeir skjal þar að lútandi 24. nóvember 1983. Hinnfyrirframgreiddi arfur er þar tilgreindur sem umrædd risíbúð og tekiðsérstaklega fram að fasteignamat hennar nemi 458.000 krónum og aðerfðafjárskattur sé greiddur af því verðmæti. Verður því að líta svo á að til­greiningfasteignamatsins hafi verið til marks um skilning aðila á að það væri sá mæli­kvarðier miða ætti við. Er því ekki varhugavert að miða verðmæti eignarinnar viðafhendingu við þá upphæð. Kemur þá til efnislegrar úrlausnar þaðágreiningsatriði aðila er lýtur að því hvernig framreikna beri virðirisíbúðarinnar að K. Fyrirmæli 31. gr. laganr. 8/1962 eru skýr um það að í tilviki eins og því sem hér er til úrlausnarberi að miða við gangverð á þeim tíma er erfingi veitti verðmætinu við­töku enað það sé framreiknað til verðlags á þeim tíma sem frádráttur á sér stað. Tekurdómurinn sérstaklega fram að lög standa ekki til þess að byggja á fasteignamatiá dánardægri eins og varnaraðili hefur haldið fram og er slík aðferð beinlínisí and­stöðu við ummæli í greinargerð með 31. gr. laga nr. 8/1962 um skýringuþess ákvæðis og ekki í samræmi við jafnræðissjónarmið sem þar er vikið að.Þá tekur dómurinn einnigfram að eins og atvikum er háttað í málinu standi 32. gr. laga nr. 8/1962 ekkiþví í vegi að hlutur sóknaraðila verði jafnaður í þessu tilliti. Er þá haft íhuga að ekkert liggur fyrir í málinu um að faðir málsaðila hafi viljað mis­munabörnum sínum við fyrirframgreiðslu arfs og hafa engar líkur verið leiddar aðþví að það hafi verið ætlun hans. Verður í þessu sambandi heldur ekki horftfram hjá megin­reglu erfðalaga um jafnræði barna og þau sanngirnissjónarmið semalmennt búa að baki ákvæðum laganna.Horfa verður til þess aðfaðir sóknaraðila tók við íbúðinni árið 1983. Gögn máls­ins gefa til kynna aðforeldrar sóknaraðila hafi lagst í gagngerar endurbætur á hús­næðinu og lagt íþað mikinn tíma og mikla fyrirhöfn. Þá verður að líta svo á að faðirsóknaraðila, eða eftir atvikum foreldrar sóknaraðila, hafi borið af íbúðinnikostnað og að sama skapi arð, frá afhendingu. Við afhendingu eignarinnar namfast­eigna­mat hennar 480.000 krónum og er sú fjárhæð sérstaklega tilgreind viðaf­hendingu hennar til föður sóknaraðila. Eins og áður er komið fram er ekkinánar mælt fyrir um það í ákvæðinu við hvaða vísitölu skuli miða framreikning.Þykir ekki var­huga­vert, miðað við aðstæður og atvik þessa máls, að beitaþeirri aðferð sem sóknar­aðili hefur í málinu haldið fram og framreiknaverðmæti afhentra fasteigna miðað við bygg­ingarvísitölu og verðmæti afhentsreiðufjár miðað við neysluvísitölu eins og aðal­krafa hans miðast við. Er þáhöfð hliðsjón af útreikningi þeim er skiptastjóri aflaði og sóknaraðili hefurmiðað við í kröfugerð sinni. Verðmæti þeirrar íbúðar er kom í hlut föðursóknaraðila árið 1983 framreiknað frá þeim tíma miðað við byggingarvísitölu tilseptember 2012 nemur þá 5.532.016 krónum. Verðmæti fasteignar og reiðufjár ervarn­araðilinn D fékk árin 2005 og 2010, framreiknað með þessum hætti, nemur27.157.136 krónum. Verðmæti fasteigna og reiðufjár er varnaraðilarnir, A og Cfengu árin 2005 og 2010, framreiknað með þessum hætti, nemur 27.130.797 krónum.Verðmæti fasteignar og reiðufjár er varnaraðilinn B fékk árin 2005 og 2010,framreiknað með þessum hætti, nemur 23.913.598 krónum. Er það því niður­staðadómsins að við uppgjör vegna skipta á búi F beri að miða við jafna skipt­ingutil allra aðila og að hlutur hvers þeirra um sig skuli nema 22.172.869 krónum.Van­greiðsla til handa föður sóknaraðila, og þá um leið ofgreiðslafyrirframgreidds arfs til varnaraðila, nemur því 16.640.853 krónum. Tilfrádráttar þeirri fjárhæð koma 1.514.716 krónur til sóknaraðila samkvæmtúthlutunargerð skiptastjóra sem ekki er ágrein­ingur um að þessu leyti ogkröfugerð sóknaraðila miðar við og er heildar­fjár­hæðin því 15.126.137 krónur.Miðast endurgreiðslur hvers og eins varnaraðila við hlut­fall ofgreiðslufyrirframgreidds arfs sem þau fengu á árunum 2005 og 2010 og áður er getið.Verður varnaraðilanum D, við uppgjör á búinu, gert að greiða 4.530.278 krónur,varnaraðilunum A og C gert að greiða 4.507.589 krónur og varnaraðilanum B gertað greiða 1.580.681 krónu. Þá er fallist á að áður­nefndar fjárhæðir beri dráttarvextisamkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þing­fest­ing­ardegi máls þessa, 5.febrúar 2016, sbr. 4. mgr. 5. gr. þeirra laga. Verður því að öllu leyti fallistá aðalkröfu sóknaraðila eins og nánar greinir í úrskurðarorði og komavarakröfur aðila því ekki til neinna álita í málinu.Með hliðsjón af atvikummálsins þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Sóknaraðili nýturgjafsóknar í málinu samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991, sbr. útgefiðleyfi frá 12. apríl 2016. Er gjafsóknin takmörkuð við rekstur málsins fyrirhéraðsdómi, sbr. þó 4. og 5. mgr. 127. gr. áðurnefndra laga. Greiðist kostnaðurhennar af málarekstrinum því úr ríkissjóði eins og nánar er kveðið á um íúrskurðarorði og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts.HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferðmálsins 14. júní 2016. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Fallist er á kröfusóknaraðila, E, um að varnaraðilinn D greiði dánarbúi F, kt. [...], 4.530.278krónur, varnaraðilinn A greiði dánarbúinu 4.507.589 krónur, varnaraðilinn Cgreiði dánarbúinu 4.507.589 krónur og varnaraðilinn B greiði dánarbúinu1.580.681 krónu, með dráttarvöxtum af framangreindum fjárhæðum frá 5. febrúar2016, samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr.5. gr. þeirra laga.Málskostnaður milli aðila fellur niður.Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úrríkissjóði, þ.m.t. mál­flutn­ings­þóknun lögmanns hennar, Björns L. Bergssonarhrl., 1.800.000 krónur.
Mál nr. 263/1999
Kærumál Aðför Útburðargerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Þ og S kröfðust þess að F og V yrðu bornir út úr fasteign á grundvelli riftunar kaupsamnings. Engin gögn voru færð fram um réttindi Þ yfir fasteigninni, en S hafði áður eitt verið þinglýstur eigandi hennar. Þótti aðild Þ svo vanreifuð að vísa bæri kröfum hans sjálfkrafa frá héraðsdómi. Talið var ágreiningslaust, að þrátt fyrir vanefndir varnaraðila á kaupsamningnum um eignina hefðu þeir greitt hluta kaupverðsins. Þar sem sóknaraðilar höfðu hvorki boðið fram endurgreiðslu né sett tryggingu fyrir endurgreiðslum þótti við svo búið verða að staðfesta úrskurð héraðsdómara um að hafna kröfu um útburð F og V.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilar yrðu með beinni aðfarargerð bornir út úr fasteigninni Síðumúla 19, Reykjavík, ásamt því er þeim tilheyrir, þar sem er rekstur og starfsemi Hótel Víkur. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og fyrrgreind aðfarargerð heimiluð. Þeir krefjast einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðilinn Spánís ehf. einn þinglýstur eigandi að þeim eignarhluta Síðumúla 19, sem varnaraðilinn Friðrik Gíslason og Klukkubúðin ehf. keyptu með samningi 13. febrúar 1998 og sóknaraðilar riftu með yfirlýsingu 3. maí 1999. Engin gögn hafa verið færð fram um réttindi sóknaraðilans Þórarins Kristinssonar að hinum umdeilda eignarhluta, sem réttlætt gætu umráð hans yfir honum nú eða aðild hans að málinu útskýrð með viðhlítandi hætti. Eins og aðalkrafa sóknaraðila verður skilin er aðild Þórarins Kristinssonar að málinu því svo vanreifuð að vísa ber kröfum hans á hendur varnaraðilum sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms gerðu framangreindir aðilar með sér samning um kaup á rekstri og firmanafni Hótels Víkur og hluta fasteignarinnar Síðumúla 19. Þrátt fyrir vanefndir varnaraðila á kaupsamningnum er ágreiningslaust að þeir hafi greitt hluta kaupverðsins, meðal annars með afhendingu fasteignarinnar Stapahrauns 7-9 í Hafnarfirði. Sóknaraðilar hafa hvorki boðið fram endurgreiðslur á því, sem þeir hafa veitt viðtöku upp í kaupverðið, né sett tryggingu fyrir endurgreiðslum, en þeir hafa þegar selt fasteignina Stapahraun 7-9. Án tillits til lögmætis riftunar sóknaraðila þykir við svo búið verða að hafna kröfu sóknaraðilans Spáníss ehf. um útburð varnaraðila, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur að þessu leyti. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfum sóknaraðilans Þórarins Kristinssonar á hendur varnaraðilum, Friðriki Gíslasyni og Hótel Vík ehf., er vísað frá héraðsdómi. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 813/2014
Lögregla Handtaka Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
Haustið 2013 fór Vegagerðin í framkvæmdir við lagningu svokallaðs Álftanesvegar í Garðabæ sem að hluta lá um Gálgahraun. Framkvæmdirnar sættu mótmælum, einkum þar sem þær hefðu í för með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess, auk þess sem uppi var ágreiningur um lögmæti framkvæmdanna. Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sér fyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlíta fyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Fór svo að lögreglan fjarlægði mótmælendur með valdi og voru nokkur þeirra handtekin, þar á meðal T. Eftir að T hafði verið látin laus sneri hún aftur í Gálgahraun og þar var hún handtekin að nýju. Var deilt um það hvort T hefði neitað að hlýða ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa umrætt vinnusvæði í aðdraganda síðari handtökunnar. Talið var að mótmæli T og annarra mótmælenda teldust ótvírætt til tjáningar í skilningi 73. gr. stjórnarskrárinnar og að sá réttur þeirra til að hafa uppi slík mótmæli yrði eingöngu takmarkaður eftir þeim skilyrðum sem greinir í 3. mgr. greinarinnar, sbr. 10. og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefði verið veitt lagagildi með lögum nr. 62/1994. Fyrir lægi að framkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi stoð að lögum þegar í þær hefði verið ráðist. Lögreglu hefði því borið, í samræmi við fyrirmæli e. og f. liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, að ljá Vegagerðinni aðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar hefðu verið til þess að tryggja allsherjarreglu, sbr. 15. gr. laganna. Af gögnum málsins sem og vætti lögreglumanna teldist sannað að T hefði ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum um að færa sig af vinnusvæði þar sem hún hafði verið stödd. Með þessum hætti hefði hún brotið gegn 19. gr. lögreglulaga enda yrði réttur hennar til að mótmæla að víkja að því marki sem hann hefði staðið því í vegi að framkvæmdir gætu haldið áfram, sbr. 60. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Var sérstaklega áréttað að aðgerðir lögreglu á vettvangi hefðu ekki gengið lengra en þörf krafðist og að T hefði ekki verið bannað að mótmæla framkvæmdunum með öllum tiltækum og löglegum ráðum, heldur eingöngu á vinnusvæðinu. Við ákvörðun refsingar, sem frestað var skilorðsbundið í tvö ár, var litið til þess að T hefði ekki áður hlotið refsingu, að fyrir henni hefði vakað að standa vörð um náttúruverðmæti og að það hefði hún gert með því að nýta á friðsaman hátt stjórnarskrárvarinn rétt sinn til að mótmæla þó svo að í þessu tilviki hefði hún gengið lengra en heimilt var.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærðu, Skúla Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 9. október 2014. Mál þetta, sem þingfest var 28. janúar 2014 og dómtekið 12. september sl., var höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 21. desember 2013, á hendur Tinnu Þorvaldsdóttur Önnudóttur, kt. [...], [...], [...], fyrir brot gegn lögreglulögum, með því að hafa mánudaginn 21. október 2013, um kl. 13:20, í Garðahrauni í Garðabæ, neitað að hlýða ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að flytja sig um set, en ákærða var stödd á vinnusvæði, þar sem unnið var að lagningu nýs Álftanesvegar, rétt norðnorðvestan við Garðastekk. Telst brotið varða við 19. gr., sbr. 41. gr., lögreglulaga nr. 90/1996. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærða mætti við þingfestingu málsins þann 28. janúar sl. og neitaði sök. Skilaði ákærða greinargerð þann 24. febrúar sl. og krafðist þá þess að málinu yrði vísað frá dómi en til vara sýknu. Þá krafðist ákærða þess að sækjandi málsins, Karl Ingi Vilbergsson aðstoðarsaksóknari, viki sæti í málinu með vísan til 26. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 88/2008, en ákærða hygðist leiða sækjanda sem vitni í væntanlegri aðalmeðferð málsins. Fór málflutningur um þessa kröfu ákærðu fram, í máli nr. S-2/2014 sem er nákvæmlega eins og þetta mál, þann 24. mars sl. og var kröfum ákærða í því máli hafnað. Var sú niðurstaða staðfest í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 254/2014 þann 8. maí sl. Ákærða óskaði í framhaldi eftir fresti til að leggja fram frekari gögn, sem hún gerði í þinghaldi 5. júní sl. Fór aðalmeðferð fram þann 11. og 12. september sl. og var málið dómtekið að málflutningi loknum. Málsatvik. Óumdeilt er að unnið var um þessar mundir í Garðahrauni, eða Gálgahrauni eins og það er nefnt, í Garðabæ við lagningu nýs vegar til Álftaness. Hefur sú vegalagning sætt mótmælum og einstaklingar mótmælt henni með því að mæta á vinnusvæði Vegagerðarinnar og reynt að tefja eða stöðva vegalagninguna. Undir rekstri málsins lýstu ákærðu öll, í málum S-1/2014 til og með S-9/2014, að þau hafi verið í Gálgahrauni umrætt sinn í mótmælaskyni og hafi mótmælin verið friðsamleg en það sé stjórnarskrárbundinn réttur hvers manns að tjá sig opinberlega og halda uppi friðsamlegum mótmælum. Enginn ágreiningur er um það að þátttaka ákærðu í ofangreindum mótmælum hafi verið á friðsamlegum nótum. Þá er ekki ágreiningur um það að umræddan dag hafi Vegagerðin hafið ruðning í Gálgahrauni fyrir nýju vegastæði. Samkvæmt því sem næst verður komist hafi lögreglu verið gert viðvart deginum áður eða samdægurs um að hætta væri á að mótmælin, sem voru daglega í Gálgahrauni, myndu hugsanlega tefja eða koma í veg fyrir framkvæmdir. Hafi lögreglan því verið með viðbúnað og komið á svæðið umræddan morgun. Þá liggur fyrir að eftir að verktakar hófu vinnu þá hafi merkingar utan um fyrirhugað vinnusvæði, eftir framgangi verksins, verið færðar til þannig að ljóst væri hvar vinnuvélar færu um. Við þá framkvæmd hafi mótmælendur verið komnir inn fyrir merkt vinnusvæði og á svæði þar sem jarðvinna færi fram. Þá er ekki um það deilt að lögreglan hafi gefið fyrirmæli í gjallarhorn um að mótmælendum væri gert að rýma vinnusvæðið. Sumir gerðu það en aðrir ekki. Þá er það sammerkt með öllum málunum að öll ákærðu höfðu verið handtekin fyrr um morguninn fyrir að óhlýðnast fyrirmælum lögreglunnar. Ágreiningur er um hvort lögreglan hafi gefið hverjum og einum ákærðu fyrirmæli og viðvörun um handtöku ef þau hlýddu ekki þessum fyrirmælum og þá hvort þau hafi verið innan eða utan merkts vinnusvæðis. Í upplýsingaskýrslu lögreglu um atvikið segir að lögreglan hafi verið að sinna lokunum á vettvangi og búið hafi verið að tilkynna fólki að halda sig fyrir utan vinnusvæði sem búið var að girða af með keilum og strengja band á milli. Ítrekað hafi verið búið að gefa fólki fyrirmæli um að yfirgefa vinnusvæðið og virða lokanir og fyrirmæli lögreglu. Þegar jarðýta hafi verið að vinna hafi lögreglan séð hvar tvær konur hlupu inn á vinnusvæðið og í áttina að jarðýtunni. Hafi lögreglan farið ásamt fleiri lögreglumönnum að þeim og þær verið handteknar fyrir að hlýða ekki fyrirmælum um að fara ekki inn á vinnusvæðið. Var ákærða handtekin og færð á lögreglustöð. Í yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærða ekki hafa talið sig vera að brjóta lög og ekki hafa verið inni á lokuðu vinnusvæði. Ákærða hafi fengið skýr fyrirmæli frá lögreglunni um að yfirgefa svæðið en hún kvaðst hafa setið áfram þar sem hún hafi verið þreytt. Þá liggur fyrir að ákærða hafði verið handtekin fyrr um morguninn fyrir sömu háttsemi og þurfti þá að bera hana út af svæðinu. Skýrslur fyrir dómi. Ákærða gaf skýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa fengið „svona“ fyrirmæli yfir hópinn um að yfirgefa merkt vinnusvæði en hún kvað þau fyrirmæli ekki hafa átt við sig. Ákærða kvaðst hafa sest niður nokkuð langt fyrir framan jarðýtuna sem var þarna en alls ekki inni á merktu svæði. Þess vegna hafi hún verið þar í fullum rétti. Jarðýtan hafi stefnt að þeim en nokkuð langt frá. Aðspurð um það hvort hún muni til þess að lögreglan hafi beðið hana um að standa upp og fara kvaðst ákærða kannast við það. Aðspurð hvort hún hafi gert það kvaðst ákærða hafa verið þarna í fullum rétti og ekki ætla að tjá sig neitt frekar um það. Síðar í skýrslunni kvaðst ákærða ekki kannast við það að hafa persónulega fengið slík fyrirmæli og ekki muna eftir því núna eins og hún kvaðst hafa sagt í skýrslutöku hjá lögreglunni. Þá kvað ákærða fjóra lögreglumenn hafa borið sig af vettvangi á börum þar sem henni hafi verið ofboðið og hún ekki getað gengið. Vitnið A lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið að handtöku ákærðu, bæði fyrir og eftir hádegi. Kvaðst vitnið persónulega hafa beðið ákærðu um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hún hafi ekki hlýtt. Vitnið B lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst ekki muna sérstaklega vel eftir handtökunni sjálfri. Kannaðist vitnið við að ákærða hafi fengið fyrirmæli um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hún hafi ekki hlýtt. Fyrst hafi verið gefin almenn fyrirmæli í gegnum gjallarhorn um að yfirgefa vettvang og þeir sem ekki hlýddu yrðu handteknir. Þau, sem ekki hlýddu, hafi fengið fyrirmæli hvert og eitt um að yfirgefa svæðið en að öðrum kosti yrði viðkomandi handtekinn. Vinnusvæðið hafi verið vel afmarkað. Vitnið C, lögreglumaður og stjórnandi á vettvangi, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið stjórnandi aðgerða á vettvangi. Kvaðst vitnið aðspurt ekki muna hversu lengi undirbúningur aðgerða hafi staðið en lögregla hefði margoft verið búin að fara á svæðið vegna mótmæla á fyrri stigum. Aðspurt um sektargerðir frá föstudeginum 18. september 2013 kvaðst vitnið ekki geta svarað fyrir um tilkomu sektargerða í málinu. Aðspurt um það hvort búið hafi verið að ákveða fyrirfram hvaða einstaklinga ætti að handtaka á mánudeginum, kvað vitnið það alls ekki vera rétt. Vitnið hafi ekkert vitað um það á föstudeginum hvað myndi gerast á mánudeginum en vitnið hafi fengið fyrirmæli á mánudagsmorgninum um að fara á vettvang vegna mótmælanna. Þá hafi enginn vitað um það hvernig verkefni lögreglunnar yrði eða myndi þróast. Vitnið kvað lögregluna hafa margítrekað reynt að fá fólkið til að fara af vettvangi en það ekki gengið eftir. Þegar ákærðu hafi verið handtekin, höfðu þau öll áður verið handtekin fyrr um morguninn og færð af svæðinu, svo að lögreglan hafi verið búin að reyna vægari úrræði áður en til handtöku kom. Þau sem hafi verið handtekin hafi öll verið innan vinnusvæðis en hins vegar skipti það yfirleitt ekki máli hvort fólk sé innan afmarkaðs svæðis eða ekki sé á annað borð nauðsynlegt að beita 19. gr. lögreglulaga. Kvað vitnið að í þessu tilviki hafi öllum verið gefin almenn fyrirmæli um að yfirgefa vinnusvæðið. Þeir sem ekki hafi hlýtt þeim fyrirmælum hafi fengið í framhaldi skýr fyrirmæli frá lögreglu um að yfirgefa svæðið og hafi því ekki verið hlýtt hafi fólk verið handtekið og flutt af svæðinu. Vitnið D kom fyrir dóminn og kvaðst hafa heyrt þegar lögregla beindi þeim fyrirmælum til mótmælenda að yfirgefa vinnusvæðið. Vinnusvæðið hafi eingöngu verið markað með keilum og böndum og hafi svæðið sífellt verið á hreyfingu og vegslóði verið afmarkaður fyrir vinnuvélarnar. Taldi vitnið að bæði mótmælendum og lögreglu hafi stundum stafað hætta af vinnuvélum innan svæðisins. Vitnið E kom fyrir dóminn og kvaðst hafa orðið vitni að mörgum handtökum umrætt sinn. Kvaðst vitnið einnig hafa tekið mikið af ljósmyndum og þær því hjálpað sér að muna atvik. Vitnið kvað mótmælendur hafa fært sig til og síðar hafi bönd verið sett utan um þá. Þegar kom að handtökum hafi fólk lagst niður á jörðina. Lögreglan hafi kallað að mótmælendur ættu að færa sig en þeir sagst ekki vera innan merkts svæðið. Lögreglan hafi neitað því „og auðvitað hafi þetta verið merkt svæði þar sem lögreglan hafi verið búin að merkja utan um þau áður en þau voru handtekin“. Lögreglan hafi sífellt verið að kalla til mótmælenda að yfirgefa svæðið og vísað til 19. gr. lögreglulaga. Vitnið kvaðst örugglega hafa verið vitni að handtöku ákærðu en kvaðst ekki geta lýst því á annan hátt en að ákærða hafi verið með rauða skotthúfu. Ákærða hafi verið fyrir innan borða og verið í þeim hópi sem fyrst lagðist niður. Vitnið kvað vinnuvélar hafa stundum keyrt ansi nærri fólkinu. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt orðaskipti á milli ákærðu og lögreglu þar sem vitnið hafi verið utan merkts svæðis. Önnur sönnunargögn. Upplýsingaskýrsla lögreglu liggur fyrir í málinu og er hún rakin í kaflanum „málsatvik“. Var ákærða þá borin út af vinnusvæði, sem búið var að loka af og ákærða neitaði að yfirgefa, handtekin og flutt á lögreglustöð. Ákærða lagði fram fjölda ljósmynda sem teknar voru umræddan dag en eru þó ótímasettar. Þá lagði ákærða einnig fram myndband, sem sett hafði verið saman um mótmælin í Gálgahrauni og handtökur og úr fréttatíma RÚV. Að auki lagði ákærða fram útskrift úr fésbókarsíðu F og athugasemdir við fésbókarsíðu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Forsendur og niðurstöður. Ekki er ágreiningur um að ákærða, ásamt fleira fólki, var í Gálgahrauni umrætt sinn í þeim tilgangi að mótmæla væntanlegri vegagerð í gegnum hraunið. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og skv. 2. mgr. á hver maður rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Þetta segir að tjáningarfrelsið er takmarkað þannig að það gengur ekki lengra en önnur stjórnarskrárvarin réttindi manna, t.d. varðandi eignarétt og almannaheill. Í máli þessu höfðu þar til bær stjórnvöld tekið ákvörðun um að leggja veg um Gálgahraun og ekki liggur annað fyrir í málinu en að þau hafi haft þar til bær réttindi og heimildir til að leggja umþrættan veg. Þá liggur fyrir að lögregla eða framkvæmdaraðili Vegagerðarinnar færði til merkingar, sem voru keilur og borðar, eftir því sem verkið vannst. Þýddi það að færa þurfti merkingar til sem afmörkuðu fyrirhugað vinnusvæði. Við það hafi einhver hluti mótmælenda lent innan merkinga á væntanlegu vinnusvæði. Af myndbandi því, sem ákærða lagði sjálf fram, má sjá og heyra lögreglu ítrekað í gegnum gjallarhorn biðja mótmælendur að fara út af vinnusvæðinu. Hefur það ekki farið fram hjá neinum þeirra sem voru í næsta nágrenni lögreglu. Ákærða krefst sýknu í máli þessu og kveðst ekki hafa óhlýðnast fyrirmælum lögreglu. Í málinu liggur fyrir fjöldi ljósmynda sem ákærða lagði fram. Eru þær teknar af fréttaveitum og af einstaklingum sem ekki liggur fyrir hverjir eru. Verður að taka ljósmyndum þessum með fyrirvara um sönnunargildi þeirra, en ekki er ljóst af þeim hvenær dags eða í hvaða tilgangi þær voru teknar en fyrir liggur að ákærða var handtekin bæði fyrir og eftir hádegi þennan sama dag. Málsvörn ákærðu byggist á því að aðgerðir lögreglu hafi stangast á við stjórnarskrá Íslands og Mannréttindasáttmála Evrópu. Vísar ákærða í 73. og 74. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 10. og 11. gr. Mannréttindasáttmálans. Hafi aðgerðir lögreglu haft það eina markmið að koma í veg fyrir friðsamleg mótmæli ákærðu og annarra sem þar hafi verið staddir. Þá hafi aðgerðir lögreglu haft annarlegan tilgang sem hafi verið sá að fá fólk til að gerast brotlegt við lög og í þeim tilgangi að geta brotið mótmælin á bak aftur. Í því skyni hafi lögregla stækkað afmarkað svæði jafnóðum og búið var að vísa fólki út fyrir fyrra svæði. Í kjölfarið hafi lögregla gripið til alvarlegra aðgerða sem hafi verið handtökur og frelsissviptingar og í mörgum tilfellum vistun í fangaklefa. Ákærða byggir á því að hún hafi átt stjórnarskrárbundinn rétt til að mótmæla, svo framarlega sem það væri gert á friðsaman hátt. Engu ofbeldi hafi verið beitt í umrætt sinn og þá hafi hún ekki veitt neinn mótþróa þegar lögreglan handtók hana. Þá taldi ákærða þá hagsmuni sína og réttindi til að halda uppi lögmætum mótmælum meiri en þá hagsmuni Vegagerðarinnar að eyðileggja Gálgahraun. Þá hafi skilyrði 19. gr. lögreglulaga ekki verið uppfyllt, enda hafi ákærða mátt vera þarna þar sem um lögmætan tilgang var að ræða og hún hafi verið utan merkts svæðis og að auki hafi hún ekki verið ógnandi né hafi verið um uppþot að ræða. Af myndskeiði sem ákærða lagði fram má sjá að nokkrir mótmælendur leggjast flötum beinum á jörðina rétt fyrir framan tönn jarðýtunnar og hlusta á lögreglumann vísa þeim burt af svæðinu en þau mótmæla. Engar tímasetningar eru á myndbandinu svo að ekki er ljóst hvort um var að ræða mótmæli fyrir eða eftir hádegi. Hins vegar sjást vel afmarkanir svæðisins með keilum og borðum, sem átti ekki að dyljast neinum sem horfði yfir athafnasvæðið. Þá heyrist einnig á myndskeiðinu að lögregla hvetur fólk ítrekað í gjallarhorni til að fara út fyrir vinnusvæðið. Ákærðu Tinnu er gefið að sök að hafa ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu í umrætt sinn en hún kvaðst fyrir dóminum ekki muna eftir því að henni hafi verið gefin nein sérstök fyrirmæli, það hafi verið „svona fyrirmæli“ yfir hópinn sem ekki hafi átt sérstaklega við hana. Ákærða kannaðist þó við að lögreglan hafi beðið sig um að standa upp og fara. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst ákærða hafa fengið skýr fyrirmæli um að yfirgefa vinnusvæðið en hún ekki talið sig vera innan merkts svæðis. Vitnin C og D staðfestu báðir fyrir dóminum að ákærðu hafi verið gefin skýr fyrirmæli um að yfirgefa svæðið áður en til handtöku kom. Þá staðfestu vitnin C og B lögreglumenn að ákærða hafi fengið bein fyrirmæli frá þeim um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hún hafi ekki hlýtt áður en hún var handtekin og hafi lögreglan þurft að bera hana út af svæðinu í framhaldi. Í ákærunni er ákært fyrir að hlýða ekki fyrirmælum lögreglu og brotið talið varða við 19. gr., sbr. 41. gr., lögreglulaga. Margar lærðar greinar hafa verið skrifaðar um rétt einstaklinga til skoðana- og tjáningarfrelsis og er sá réttur bundinn í 73. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33 frá 1944 en þar segir í 1. mgr.: „Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar.“ Í 2. mgr. segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Í 3. mgr. segir að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Samkvæmt 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er lögreglu heimilt að hafa afskipti af borgurunum í því skyni að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu, til að gæta öryggis einstaklinga og almennings eða til að afstýra brotum eða stöðva þau. Í þessu skyni er lögreglu m.a. heimilt að vísa fólki á brott eða fjarlægja það og fara inn á svæði í einkaeign og fyrirskipa brottflutning fólks af þeim. Í 19. gr. er síðan að finna almennt ákvæði sem kveður á um skyldu borgaranna til að hlýða fyrirmælum lögreglunnar. Það er meginregla íslenskrar stjórnskipunar að enginn geti komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði í bráð þótt hann vefengi heimildir stjórnvalda, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt ákærða teldi sig hafa ástæðu til að draga í efa að heimilt væri að ganga svo langt sem raun ber vitni við vegaframkvæmdir, veitti það ekki rétt til að hindra framkvæmdir hennar á þann hátt, sem ákærða gerði. Í máli þessu liggur fyrir að ákærða hlýddi ekki augljósum fyrirmælum lögreglu um að fara út af vinnusvæðinu og láta af aðgerðum sínum að því marki sem hún gekk á rétt annarra til að halda áfram lögmætum framkvæmdum og voru aðgerðir lögreglu því nauðsynlegar í umrætt sinn og samrýmast heimildum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Ákærðu átti að vera fullljóst að hún var að fara gegn fyrirmælum lögreglu, enda hafði hún verið handtekin fyrr um morguninn vegna sömu háttsemi. Þá er með framburði vitnanna A og B, C og D færð fram lögfull sönnun þess að ákærða hafi í fyrstu fengið almenn fyrirmæli frá lögreglu um að færa sig af vinnusvæði og síðar beint frá lögreglumönnum en hún ekki hlýtt því. Styðst sá framburður við framburð ákærðu fyrir lögreglu þann sama dag. Telur dómurinn engu máli skipta hvort merkingar hafi verið komnar áður eða eftir að ákærða lagðist niður á svæðið, þar sem henni mátti vera fullljóst að þegar lögreglan bað hana að fara af svæðinu var ákærða þá þegar innan merkinga um vinnusvæði. Þá breytir engu þótt ákærða hafi ekki neitað að yfirgefa svæðið, heldur felast í þeirri háttsemi einni að standa ekki upp og yfirgefa svæðið þegar henni var fyrirskipað það, með þeim afleiðingum að lögregla þurfti að bera ákærðu út af svæðinu, mótmæli við fyrirmælum lögreglu. Að auki hafði ákærða verið handtekin og borin út af svæðinu fyrr um morguninn og mátti því vera fullljóst í hverju aðgerðir lögreglu fólust. Telur dómurinn ákæruvaldið hafa fært fram lögfulla sönnun þess að ákærða hafi gerst brotleg eins og greinir í ákæru og verður henni gerð refsing fyrir. Er háttsemin réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðu hefur ekki verið gerð refsing áður. Þrátt fyrir að ákærða hafi verið í friðsamlegum mótmælum í Gálgahrauni umrætt sinn, þá verður sá tilgangur ekki metinn henni til refsilækkunar í máli þessu þar sem mótmæli ákærðu gengu lengra en stjórnarskrárvarinn réttur hennar var. Er þeirri málsástæðu ákærðu hafnað. Er refsing ákærðu ákveðin 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs, sem ákærðu ber að greiða innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæta ella fangelsi í átta daga. Ákærða greiði allan sakarkostnað, sem eru málflutningslaun skipaðs verjanda hennar, Ragnheiðar E. Þorsteinsdóttur hdl., sem þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærða, Tinna Þorvaldsdóttir Önnudóttir, greiði 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í átta daga. Ákærða greiði allan sakarkostnað, sem eru málflutningslaun skipaðs verjanda hennar, Ragnheiðar E. Þorsteindóttur hdl., 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 635/2017
Kærumál Vistun á stofnun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi vistaður á viðeigandi stofnun á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. október 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta vistun á viðeigandi stofnun allt til miðvikudagsins11. október 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á henni stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að vistuninni verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 4. október 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X kt. [...] til að sæta vistuná viðeigandi stofnun allt til miðvikudagsins 11. október 2017 kl. 16.00. Þá erþess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á vistun hansstendur.Í greinargerð sækjanda kemur fram að lögreglan rannsaki nú alvarlega líkamsárás sem átt hafi sér stað á heimilivið [...] í Reykjavík í gærkvöldi. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi A,hér eftir brotaþoli, legið í stofu íbúðarinnar með stungusár á kviði. Hann hafi í kjölfariðverið fluttur á slysadeild. Í framhaldi hafi upplýsingar borist lögreglu um aðfimm menn hefðu hlaupið frá [...] og ekið á brott á bifreiðinni [...].Öryggismyndavélar séu í sameign hússins og hafi lögregla skoðað myndefni úr þeim.Á upptökunum sjáist fimm menn koma að [...] á bifreiðinni [...] og fara inn íhúsið. Stuttu seinna sjáist sömu menn koma hlaupandi út úr húsinu og aka íburtu. Lögregla hafi þekkt einn mann á upptökunum og haft samband við hann.Hann hafi skömmu síðar gefið sig fram við lögreglu og verið handtekinn við [...]á Bíldshöfða. Sá maður kannist við að hafa komið inn á heimili við [...] á þeimtíma er árásin hafi átt sér stað.Þá er þess getið að lögregla hafi ígærkvöldi yfirheyrt vitni sem statt hafi verið á vettvangi þegar árásin áttisér stað. Fram hafi komið hjá vitninu að það hafi verið ásamt hópi fólks áheimili við [...] þegar þangað hafi ruðst inn 4-5 menn sem hafi sprautað maceiframan í vitnið. Segði vitnið að tveir úr hópi árásarmannanna hafi verið meðkjöthnífa á lofti. Hafi þeir í framhaldi stungið brotaþola með hnífunum. Vitniðhafi þá sagst ætla að kalla eftir aðstoð lögreglu og þá hafi mennirnir hlaupiðút. Framburður annarra vitna sem stödd hafi verið á vettvangi sé til samræmisvið framangreint.Í greinargerð sækjanda kemur einnig fram að brotaþoli málsins lýsi því í skýrslutöku í dag að hafa verið heima hjáfélaga sínum þegar þangað hefðu ruðst inn um fimm menn. Í framhaldi hafitveir mannanna ráðist að honum vopnaðir hnífum og annar þeirra stungið hann.Brotaþoli hafi getað nafngreint þrjá mannanna sem ráðist hafi á sig en segðistekki kannast við hina. Kærði sé meðal þeirra manna sem brotaþoli nefni að hafiráðist á sig. Kærði hafi verið yfirheyrður í dag.Hann neiti að hafa verið á vettvangi og neiti að öðru leyti að tjá sig ummálið. Hins vegar hafi komið fram hjá honum að hann hefði verið með meðkærða,sem handtekinn hafi verið vegna málsins í gær, á [...] við Bíldshöfða ígærkvöldi.Í greinargerð sækjanda er tekið fram að lögregla hafi á þessu stigi máls ekki haft upp á einum þeirra manna sembrotaþoli hafi nafngreint í skýrslutökunni í dag og þá hafi ekki verið unnt aðfinna út á þessu stigi hverjir hinir tveir séu sem hafi komið með kærða ávettvang í gærkvöldi. Unnið sé að því að greina myndir úr eftirlitsmyndavélumog fara yfir þau gögn sem liggi fyrir til að reyna að finna út hverjir þeirséu. Þá hafi lögregla ekki fundið meint árásarvopn.Það sé mat lögreglustjóra að lagaskilyrðumrannsóknargæslu sé fullnægt í máli þessu, enda kærði undir rökstuddum grun umalvarlega líkamsárás sem talin sé varða við 2. mgr. 218. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Þá sérannsókn málsins hvergi nærri lokið en ekki hafi tekist að hafa upp á þremur afárásarmönnunum. Kærði hafi neitað að tjá sig um málið og árásarvopnin séuófundin. Að mati lögreglu séþví afar brýnt að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun þannigað hann hafi ekki tækifæri til að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því aðhafa áhrif á möguleg vitni, koma undan munum, hafa áhrif á aðra samseka og samræma framburð sinn við þeirra sem enn hafi ekki tekist að hafa uppá.Með vísan til aldurs kærða sé það matlögreglu að forsendur séu til þess að í stað gæsluvarðhalds verði honum gert aðsæta vistun á viðeigandi stofnun. Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. og 100. gr. og b-liðar1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála, sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Í málinu liggur fyrir að brotaþoli bendir á kærða sem einnþeirra manna sem veist hafi að honum með þeim afleiðingum meðal annars að hannfékk stungusár með hníf á kvið. Kveður sóknaraðili að umræddur áverki hafiverið lífshættulegur. Kærði neitar alfarið sök. Fyrir liggja í málinu myndir úreftirlitsmyndavél sem sóknaraðili telur sýna að kærði hafi verið einn þeirramanna sem um ræðir.Þykir framangreint nægilegt til að telja að fram sé kominnrökstuddur grunur um að kærði hafi átt þátt í afbroti sem varðað getifangelsisrefsingu, enda þótt ekki liggi endanlega fyrir hver þáttur hans kunniað hafa verið. Fyrir liggur að rannsókn málsins er á frumstigi og atvik ennekki upplýst og að ekki hefur tekist að finna alla þá menn sem taldir eru hafaverið á vettvangi. Leiðir af framangreindu að skilyrði 1. mgr. 95. gr., sbr. a.lið greinarinnar teljast uppfyllt. Þá er við kröfugerð sóknaraðila gætt aðungum aldri kærða og var upplýst að tiltækt væri pláss á Stuðlum fyrir hannmeðan á vistun hans stendur. Eru því fyrir hendi skilyrði til að beita heimildí 100. gr. laga nr. 88/2008 um vistun á viðeigandi stofnun. Ekki þykja efni tilað marka vistuninni skemmri tíma en sóknaraðili krefst. Þá þykir ekki vafi á aðrannsóknarhagsmunir liggja til þess að kærða verði gert að sæta einangrun einsog krafist er, sbr. b. lið 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá er og rétt að minna á að þrátt fyrir það tímamark semdómurinn ákveður hvílir sú skylda á lögreglu samkvæmt lögum að afléttaeinangrun og eftir atvikum vistun þegar rannsóknarhagsmunir krefjast þess ekkilengur að úrræðunum sé beitt.Halldór Björnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal sæta vistun áviðeigandi stofnun allt til miðvikudagsins 11. október 2017 kl. 16.00. Kærðiskal sæta einangrun á meðan á vistun hans stendur.
Mál nr. 771/2009
Fasteignakaup Fasteignasali Málskostnaður
Með kaupsamningi 27. september 2006 keyptu J og B jörðina Efra-Skarð í Hvalfjarðarsveit. Eftir að J og B höfðu fengið jörðina afhenta töldu þau að flatarmál láglendis jarðarinnar hefði reynst minna en þau hefðu gert ráð fyrir samkvæmt uppdrætti af deiliskipulagi frístundabyggðar á jörðinni. Kröfðust þau skaðabóta eða afsláttar af kaupverði á grundvelli matsgerðar sem þau höfðu aflað fyrir dómi. Talið var að J og B hefðu ekki mátt draga ályktanir um stærð láglendisins af þeim deiliskipulagsuppdrætti sem þeim hafði verið afhentur. Hefðu þau gengið til samninga um kaup á jörðinni án þess að hafa áður aflað óyggjandi upplýsinga um þetta en þrátt fyrir það reist málssókn sína á því að stærð láglendisins hefði haft verulega þýðingu við ákvörðun þess verðs sem þau höfðu verið tilbúin til að greiða við samningsgerðina. Hefði verið um augljós mistök af hálfu J og B að ræða við að lesa úr uppdrættinum og yrðu þau sjálf að bera ábyrgð á því. Hins vegar þótti söluyfirlit fasteignarinnar ekki hafa uppfyllt þær kröfur sem fram koma í 11. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, sbr. og reglugerð nr. 939/2004. Voru J og B því sýknuð af kröfu um greiðslu málskostnaðar í héraði og Hæstarétti að hluta, með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. desember 2009. Þau krefjast þess að stefndu verði gert að greiða þeim óskipt 20.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr., en til vara 8. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. september 2006 til 27. september 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndi Magnús Ólafsson krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu Magnús Leopoldsson, Hús og hýbýli ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að dómkröfur áfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Ekki er um það deilt að heildarflatarmál jarðarinnar Efra Skarðs var réttilega tilgreint í gögnum sem lágu fyrir við kaup áfrýjenda á jörðinni í september 2006. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi reisa áfrýjendur kröfu sína um skaðabætur eða afslátt af kaupverði jarðarinnar á því að flatarmál láglendis jarðarinnar hafi reynst minna en þau hefðu gert ráð fyrir þegar þau festu kaup á henni. Í aðdraganda samningsgerðarinnar voru ekki gefnar sérstakar upplýsingar um stærð láglendis og ekkert bendir til að upplýsingum um það efni hafi verið haldið leyndum fyrir áfrýjendum. Ekki fær staðist að ályktanir um þetta hafi mátt draga af þeim deiliskipulagsuppdrætti sem áfrýjendur kveðast reisa kröfu sína á. Þau gengu því til samninga um kaup á jörðinni án þess að hafa áður aflað óyggjandi upplýsinga um þetta en reisa þrátt fyrir það málssókn sína á því að stærð láglendisins hafi haft verulega þýðingu við ákvörðun þess verðs sem þau kveðast hafa verið tilbúin til að greiða við samningsgerðina. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað til handa stefndu Magnúsi Leópoldssyni, Húsum og hýbýlum ehf. og Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Fallist er á það sem fram kemur í forsendum héraðsdóms að gerð söluyfirlits um hina seldu eign hafi verið áfátt. Skiptir þar mestu máli að ekki var sérstaklega getið um samkomulag um landskipti 21. desember 2005, sem þinglýst hafði verið 16. mars 2006, þar sem spilda úr landinu hafði verið afhent Selmu Ólafsdóttur, mörkum hennar lýst og með látin fylgja loftmynd, sem markalína spildunnar var dregin á. Er ósannað að áfrýjendur hafi fengið þetta skjal í hendur við gerð kaupsamningsins. Söluyfirlitið uppfyllti því ekki nægilega þær kröfur sem fram koma í 11. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, sbr. einnig reglugerð nr. 939/2004 um samninga um þjónustu fasteignasala og söluyfirlit. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir þetta eiga að valda því að áfrýjendur verði sýknaðir af kröfu þessara þriggja stefndu um málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Um málskostnað stefnda Magnúsi Ólafssyni til handa fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður um annað en málskostnað til handa stefndu Magnúsi Leópoldssyni, Húsum og hýbýlum ehf. og Sjóvá-Almennum tryggingum hf. sem fellur niður. Áfrýjendur, Jón Þórarinsson og Birna María Antonsdóttir, greiði óskipt stefnda, Magnúsi Ólafssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 7. október2009. Mál þetta var höfðað 21., 22. og 29. janúar 2009 og dómtekið 24. september sama ár. Stefnendur eru Birna María Antonsdóttir og Jón Þórarinsson, bæði til heimilis að Efra-Skarði í Hvalfjarðarsveit. Stefndu eru Magnús Ólafsson, Hagamel 13 í Hvalfjarðarsveit, Magnús Leopoldsson, Hvassafelli 2 í Borgarbyggð, Hús og hýbýli ehf., Lækjargötu 4 í Reykjavík, og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5 í Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að stefndu verði in solidum gert að greiða þeim 20.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 4. gr. en til vara 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 27. september 2006 til 27. september 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndi Magnús Ólafsson krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og að þeim verði gert að greiða sér málskostnað. Stefndu Magnús Leopoldsson, Hús og hýbýli ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar ehf. krefjast þess aðallega að þau verði sýknuð af kröfum stefnenda auk þess sem stefnendum verði gert að greiða málskostnað. Til vara krefjast stefndu þess að kröfur stefnenda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Jörðin Efra-Skarð liggur í Hvalfjarðarsveit og er hún í þeim hluta sveitarfélagsins sem tilheyrði Hvalfjarðarstrandarhreppi fyrir sameiningu sveitarfélaga. Stefndi Magnús Ólafsson ólst upp og var lengst af búsettur að Efra-Skarði, en hann fékk, ásamt fjórum systrum sínum, jörðina í arf frá foreldrum sínum. Hinn 14. mars 2006 fékk stefndi Magnús Ólafsson afsöl fyrir eignarhluta þriggja systranna og hafði hann þá öðlast 80% eignarhluta í jörðinni. Ein systirin, Selma Ólafsdóttir, hafði hins vegar fengið eignarhluta sínum skipt úr jörðinni með samkomulagi við stefnda 21. desember 2005. Nánar tiltekið var um að ræða 60,9 hektara spildu sem liggur annars vegar fyrir neðan Leirársveitarveg (þjóðveg 504) og hins vegar á vesturhluta jarðarinnar næst veginum. Stofnskjal vegna þeirrar spildu, sem nefnd er Efra-Skarðsland, var gefið út af Byggingafulltrúa Snæfellsness- og Borgarfjarðarumdæmis 6. febrúar 2006 og var skjalinu þinglýst 13. mars sama ár eftir að landbúnaðarráðuneytið hafði staðfest landskiptin 7. sama mánaðar með vísan til 13. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Samkomulaginu um landskiptin var síðan þinglýst 16. mars 2006. Um mitt ár 2006 setti stefndi Magnús Ólafsson jörðina á sölu hjá stefnda Húsum og hýbýlum ehf., en stefndi Magnús Leopoldsson á og rekur þá fasteignasölu. Samkvæmt söluyfirliti var ásett verð jarðarinnar 145.000.000 króna, en þar er jörðinni lýst þannig: Jörðin er í mynni Svínadals að norðanverðu og liggur að mörkum Hvalfjarðarstrandarhrepps og Leirár- og Melahrepps. Hún á land til móts við Neðra-Skarð vestan megin, móti Leirárlandi í há Skarðsheiði, en að norðan að mörkum Skorradalshrepps og að austan og að suðaustan á móti Tungu. Bæjarstæðið er undir rótum Skarðshyrnu, vestan við Skarðsá. Ofan bæjar er brattlent. Melabungur og grasigrónar brekkur skiptast á, en skriður og klettabelti hið efra. Undirlendið er jafnlent með mýrlendi og lágum holtum. Grasgefið land, gott til túnræktar. Skarðsá fellur fram um landið og mótar þið hið næsta sér með framburði sínum. Hér var stundaður sauðfjárbúskapur og fiskeldi. Ágætur húsakostur. Hinn 7. september 2006 gerðu stefnendur kauptilboð að fjárhæð 120.000.000 króna í jörðina. Í kjölfarið var gerður kaupsamningur um eignina 27. sama mánaðar og var kaupverðið 122.000.000 króna. Nánar tiltekið var jörðin seld ásamt Efra-Skarði 2 sem er útskipt land ásamt íbúðarhúsi. Einnig fylgdu með í kaupunum mannvirki á jörðinni án bústofns, véla og framleiðsluréttar. Í kaupsamningi kemur fram að við gerð samningsins hafi legið frammi veðbókarvottorð, fasteigna- og brunabótamatsvottorð, landamerkjabréf jarðarinnar frá 30. október 1922 og söluyfirlit. Kaupsamningnum var þinglýst 10. október 2006. Afsal var síðan gefið út 17. nóvember sama ár og var því þinglýst 22. sama mánaðar. Eignin var svo afhent 1. desember það ár. Fyrir kaupin var stefnendum bent á að spildu fyrir neðan Leirársveitarveg og á vesturmörkum hefði verið skipt úr jörðinni. Einnig liggur fyrir að stefnendur skoðuðu jörðina og fóru ásamt stefnda Magnúsi Ólafssyni að merkjum til vesturs en þar hafði verið reist girðing milli jarðarinnar og spildunnar, sem skipt var úr jörðinni, fyrir norðan veginn. Við kaupin var stefnendum afhentur uppdráttur af deiliskipulagi frístundabyggðar á jörðinni sem stefndi Magnús Ólafsson hafði látið gera. Á innfelldri teikningu á uppdrættinum er sýndur sá hluti jarðarinnar sem gert er ráð fyrir að verði lagður til frístundabyggðar og þar koma einnig fram merki jarðarinnar til vesturs, eins og þau voru fyrir landskiptin milli stefnda Magnúsar Ólafssonar og systur hans, þegar Efra-Skarðslandi var skipt úr jörðinni. Hins vegar er ekki sýnt hvar mörk jarðarinnar liggja til vesturs eftir þá ráðstöfun. Stefnendur hafa lýst því að þau hafi talið að merkjagirðingin til vesturs væri þar sem þau mörk jarðarinnar eru dregin á innfelldu teikningunni þannig að Efra-Skarðsland sem skipt var úr jörðinni væri vestan við þá línu. Eftir að stefnendur höfðu fengið jörðina afhenta hafi þau hins vegar gert sér grein fyrir að landið væri minna en sýnt væri á teikningunni. Þannig hafi þau ekki fengið jafn mikið land og þau reiknuðu með samkvæmt þeim gögnum sem látin voru í té við kaupin. II. Með beiðni 18. desember 2007 fóru stefnendur þess á leit við dóminn að matsmaður yrði dómkvaddur til að taka saman matsgerð um áhrif þess á verðmæti jarðarinnar að Efra-Skarðsland norðan Leirársveitarvegar hafði verið skipt úr landi jarðarinnar. Hinn 15. janúar 2008 var Pétur Kristinsson, héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali, dómkvaddur til að gera matið og skilaði hann matsgerð sinni 14. ágúst 2008. Í matsgerðinni er málavöxtum lýst og greint frá því hvað fór fram á matsfundi 7. maí 2008. Því næst eru talin mannvirki á jörðinni sem eru 90 m² bogaskemma byggð árið 1971, 220 m² hlaða byggð árið 1973, 121 m² fjárhús byggt árið 1978 og 78,5 m² íbúðarhús úr timbri reist árið 2000. Ástand þessara eigna er sagt ágætt, en tekið er fram að stefnendur hafi fullyrt að þau hafi ráðist í nokkrar endurbætur eftir að þau keyptu jörðina. Í matsgerðinni er síðan að finna svohljóðandi forsendur fyrir matinu: Efra-Skarðsland er 60,9 m² landspilda sem liggur vestast í landinu að jörðinni Neðra Skarði. Eins og fram kemur hér að framan var matsbeiðendum kunnugt um að 11 ha. af spildunni fylgdu ekki við sölu jarðarinnar. Er því miðað við að hún sé ca. 50 ha. að stærð. Spildan er aflöng og er að mestu ca. 270 metrar á breidd þótt hún sé breiðari neðst og ca 1.800 metrar á lengd frá vegi til fjalls. Þannig er að mati undirritaðs óhentugt að skipta spildunni. Spildan er afgirt og gróin. Ræktað land hennar samkvæmt fasteignamati er 4.5 ha. Eins og áður segir er jörðin öll 1.088 ha. að stærð þ.m.t. Efra-Skarðsland. Samkvæmt upplýsingum frá Guðmundi Sigurðssyni hjá Vesturlandskógum er láglendi jarðarinnar þ.e. land undir 200 metrum fyrir ofan sjávarmál 246 ha. að stærð. Þannig er láglendi Efra-Skarðs 196 ha. og Efra-Skarðsland 50 ha. Annað land jarðarinnar er fjalllendi með litlum gróðri og nýtist einna helst til útivistar. Láglendi jarðarinnar er að mestu gróið og nýtist ágætlega til beitar og ræktunar auk þess sem það hentar ágætlega til frístundabyggðar. Undirritaður telur að verðmæti jarðarinnar felist að langmestu í láglendi hennar og þeim mannvirkjum sem á henni eru. Samantekt um verð jarða sem lögð var fram af hálfu matsbeiðanda á matsfundi tekur m.a. til 8 jarða sem seldar voru í umdæmum sýslumannanna í Borgarnesi og Selfossi tímabilið 8. desember 2004 til 2. júní 2007. Sé mið eingöngu tekið af stærð jarðanna er meðal hektaraverð kr. 388.691 en að sjálfsögðu ráða margir aðrir þættir verði svo sem staðsetning, lögun og þau mannvirki sem á jörðunum kunna að vera. Samantektin tekur einnig til fjögurra spildna að stærðinni 40 til 54,12 ha. Meðalverð á hektara skv. því er kr. 1.798.547. Meðalverð tveggja spildna sem undirritaður telur eðlilegt að hafa hliðsjón af var kr. 564.593. Kaupsamningsverð Efra-Skarðs og Efra-Skarðs 2 var samkvæmt framlögðum kaupsamningi kr. 122.000.000. Jörðin var seld á frjálsum markaði og því hægt að hafa nokkra hliðsjón af því þótt aðila greini á um hversu stórt landið var. Eins og að framan greinir skiptist jörðin í fjalllendi, gróið land sem á standa hlaða, fjárhús og bogaskemma og 2.500 m² lóð sem á stendur íbúðarhús. Við matið er gengið út frá því að þessir þættir hafi misjafnt verðmæti. Með vísan til framanskráðs telur undirritaður eðlilegt að miða matið við að markaðsverð gróins lands hafi verið kr. 400.000 á hektara hafi verið um að ræða sölu á heilli jörð, markaðsverð útihúsa hafi verið kr. 5.000.000, markaðsverð Efra-Skarðs 2 hafi verið kr. 15.000.000.000 og fjallendis kr. 15.000.000. Þá er einnig byggt á því að hektaraverð hækki sé minna land selt enda eru fleiri sem hafa not af slíku landi auk þess sem fleiri geta keypt litlar spildur. Er þetta í samræmi við framlagt yfirlit um verð landspildna. Er því byggt á því að markaðsverð hektara í Efra-Skarðslandi hafi verið kr. 500.000 hefði spildan verið seld ein og sér. Samkvæmt framansögðu og að teknu tilliti til tölulegra leiðréttinga, sem matsmaður gerði í skýrslu sinni fyrir dómi, eru niðurstöður hans á matsliðum eftirfarandi: 3. Hvert telur matsmaður að hafi verið eðlilegt markaðsverð jarðarinnar Efra-Skarðs og Efra-Skarðs 2 að meðtöldu því sem fylgdi með jörðinni við kaupin hinn 7. september 2006 ef Efra-Skarðsland hefði einnig fylgt með við sölu jarðarinnar? Svar: 129.000.000 króna. 4. Þá taldi matsmaður að markaðsverð hefði ekki tekið breytingum frá 7. til 27. september 2006. III. Stefnendur reisa kröfu sína á því að þau eigi kröfu um skaðabætur eða afslátt úr hendi viðsemjanda síns stefnda Magnúsar Ólafssonar á grundvelli laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Einnig er kröfum beint að stefnda Magnúsi Leopoldssyni og stefnda Húsum og hýbýlum ehf. á grundvelli 27. gr. laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, nr. 99/2004, og eftir almennum reglum um sérfræðiábyrgð. Að því er varðar stefnda Hús og Hýbýli ehf. er jafnframt vísað til húsbóndaábyrgðar. Þá sé kröfu beint að stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna starfsábyrgðartryggingar stefnda Magnúsar Leopoldssonar, sbr. 5. gr. laga nr. 99/2004. Um heimild til að krefja vátryggingafélagið beint er vísað til 1. mgr. 45. gr., sbr. 44. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004. Stefnendur vísa til þess að ásett verð jarðarinnar við sölu hafi verið 145.000.000 króna en leitt hafi verið í ljós með matsgerð að verðmæti eignarinnar hafi verið mun minna eða 109.000.000 króna. Stefnendur telja allt benda til að stefndi Magnús Leopoldsson, sem hafi mikla reynslu af sölu jarða, hafi talið að Efra-Skarðsland væri hluti af hinu selda þegar hann lagði mat á líklegt söluverð eignarinnar. Stefnendur benda á að við kaupin hafi þau fengið uppdrátt af deiliskipulagi sem stefndu Magnús Ólafsson og Magnús Leopoldsson hafi afdráttarlaust fullyrt að væri réttur og sýndi raunverulega stærð hins selda. Miðað við innfellda teikningu á uppdrættinum sé landið hins vegar 50 hekturum stærra, en þetta stærðarfrávik sé verulegt í skilningi 21. gr. laga nr. 40/2002. Að þessu leyti hafi eignin því verið gölluð í skilningi 1. mgr. 27. gr. laganna þar sem hún hafi ekki verið í samræmi við gefnar upplýsingar. Þessar röngu upplýsingar hafi valdið því að stefnendur gerðu hærra tilboð í eignina en ella hefði orðið og þannig hafi þetta haft áhrif á efni kaupsamnings um jörðina, sbr. 2. mgr. 27. gr. laganna. Í þessu tilliti taka stefnendur fram að þau hafi gert ráð fyrir því að fjármagna kaupin með því að selja spildur úr jörðinni og um þessa forsendu þeirra hafi stefndu verið grandsamir, enda hafi þetta sérstaklega verið rætt við stefnda Magnús Leopoldsson. Til stuðnings kröfu sinni á hendur stefnda Magnúsi Ólafssyni vísa stefnendur einnig til reglna um vanheimild, sbr. 46. gr. laga nr. 40/2002, en stefndi hafi í raun selt Efra-Skarðsland þótt þeirri spildu hafi þegar verið ráðstafað í landskiptum milli stefnda og systur hans. Stefnendur benda á að stefndu beri bótaábyrgð á sakargrundvelli með því að hafa ekki upplýst um samkomulagið um landskiptin frá 21. desember 2005, en samkomulagsins hafi hvorki verið getið á söluyfirliti né hafi það legið frammi við gerð kaupsamnings eða afsals. Einnig hafi þess ekki verið gætt að skrá samkomulagið í landamerkjabók, sbr. nánari ákvæði laga um landamerki o.fl., nr. 41/1919. Á hinn bóginn telja stefnendur að þau hafi í öllu tilliti rækt skoðunarskyldu sína samkvæmt 29. gr. laga nr. 40/2002, en þar fyrir utan víkur skoðunarskylda fyrir jafn alvarlegum bresti á upplýsingaskyldu stefndu og raun varð á, sbr. 3. mgr. þeirrar greinar. Kröfur á hendur stefndu Magnúsi Leopoldssyni og Húsum og hýbýlum ehf. eru sjálfstætt reistar á því að stefndi Magnús beri ábyrgð á því að upplýsingar í söluyfirliti hafi verið ófullnægjandi auk þess sem önnur gögn hafi beinlínis verið röng eins og áður er rakið. Að þessu leyti hafi fasteignasalinn í verulegum atriðum brotið gegn fyrirmælum 10.−13. gr. laga nr. 99/2004 um gerð söluyfirlits, öflun upplýsinga og kynningu á eigninni gagnvart stefnendum. Í þessu sambandi benda stefnendur sérstaklega á að þau hafi rætt við stefnda Magnús Leopoldsson um fjármögnun með sölu á spildum úr landi jarðarinnar. Um ábyrgð stefnda Magnúsar þótt fasteignasalan sé rekin í nafni félags er vísað til 3. mgr. 7. gr. laganna. Til stuðnings fjárkröfu sinni vísa stefnendur til matsgerðar, en þar er tjónið vegna þess að Efra-Skarðsland fylgdi ekki með í kaupunum talið nema 20.000.000 króna. Stefnendur telja að afsláttur svari til sömu fjárhæðar og skaðabætur, en lægri fjárhæð rúmist innan kröfugerðarinnar verði það niðurstaða dómsins um hæfilegar skaðabætur eða afslátt. Stefnendur telja að það leiði af samningi eða venju að stefndu beri að greiða þeim almenna vexti eftir 4. gr. laga um vexti og verðbætur, nr. 38/2001, af dæmdri fjárhæð ef hún byggist á afslætti frá þeim tíma er greiðsla var innt af hendi til stefnda Magnúsar Ólafssonar því þá sé raunverulega um að ræða endurgreiðslu oftekinna fjármuna. Verði skaðabætur hins vegar dæmdar er til vara byggt á 8. gr. sömu laga um vexti af slíkum kröfum. Til stuðnings dráttarvaxtakröfu er vísað til 9. gr. laganna. IV. Stefndi Magnús Ólafsson reisir sýknukröfu sína á því að hann hafi gefið réttar og raunsannar upplýsingar við sölu jarðarinnar til stefnenda. Fyrir kaupin hafi Efra-Skarðslandi verið skipt úr jörðinni og við þá ráðstöfun hafi verið gætt settra reglna í öllu tilliti. Þetta hafi glögglega komið fram á veðbókarvottorði sem lá frammi við kaupsamningsgerð og því hafi stefnendum verið í lófa lagið að kynna sér þessi gögn. Stefndi hafi því engu leynt við sölu jarðarinnar. Stefndi Magnús Ólafsson vísar til þess að hann hafi við skoðun eignarinnar sérstaklega bent á að Efra-Skarðsland væri ekki hluti af hinu selda, auk þess sem hann hafi sýnt stefnendum landamerki til vesturs gagnvart spildunni sem eru afmörkuð með nýrri girðingu. Þetta hafi stefnendur staðfest en þar fyrir utan hafi stefndi ekki með nokkru móti gefið til kynna að land sem skipt hafði verið úr jörðinni væri hluti hinnar seldu eignar. Í þessu tilliti tekur stefndi fram að hann geti ekki borið ábyrgð á því að stefnendur hafi misskilið innfellda teikningu á uppdrætti af deiliskipulagi fyrir frístundabyggð, en sá uppdráttur hafi ekkert að gera með landamerki eða flatarmál jarðarinnar. Þá mótmælir stefndi því að hafa fullyrt að landamerki til vesturs væru eins og þau eru sýnd á innfelldu teikningunni heldur þvert á móti sýnt stefnendum hvar mörkin liggja í landinu og eru afmörkuð með girðingu. Því hafi stefnendur ekki haft neitt tilefni til að leggja til grundvallar uppdrátt af deiliskipulagi þegar gengið hafði verið á landamerkin. Stefndi Magnús Ólafsson hafnar því að um stærðarfrávik sé að ræða í skilningi 21. gr. laga nr. 40/2002, en í þeim efnum verði að hafa til hliðsjónar að jörðin sé talin 1.088 hektarar að flatarmáli. Eignin sé því ekki gölluð, sbr. 1. mgr. 27. gr. laganna, enda hafi stefndi fullnægt að öllu leyti upplýsingaskyldu sinni gagnvart stefnendum. Einnig telur stefndi að ætluð stærðarfrávik séu mun minni en stefnendur haldi fram og geti með engu móti haft áhrif á fyrirætlanir stefnenda um nýtingu jarðarinnar. Í því sambandi bendir stefndi á að samþykkt skipulag fyrir frístundabyggð rúmist að öllu leyti innan landamerkja jarðarinnar og stefnendur geti ekki reiknað með að frekari frístundabyggð verið samþykkt af skipulagsyfirvöldum. Stefndi Magnús Ólafsson hafnar því eindregið að Efra-Skarðsland hafi fylgt með í kaupunum þannig að réttarreglur um vanheimild geti átt við, enda hafi stefnendum verið öldungis ljóst hvar merki jarðarinnar liggi til vesturs. Verði ekki fallist á það sem hér hefur verið rakið heldur stefndi því fram að meðstefndi Magnús Leopoldsson, sem annaðist söluna fyrir stefnda, hafi brugðist þeim skyldum sem hvíldu á honum eftir lögum um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, nr. 99/2004. Í því tilliti tekur stefndi fram að meðstefnda hafi verið fullkunnugt um landskiptin. Þrátt fyrir það hafi þau ekki verið tilgreind í söluyfirliti en á þessu beri fasteignasali ábyrgð, sbr. 2. mgr. 12. gr. laganna. Einnig hafi verið ónákvæmt að tilgreina í söluyfirliti að jörðin ætti land í vestur til móts við jörðina Neðra-Skarð. Loks mótmælir stefndi Magnús Ólafsson fjárhæð kröfugerðar stefnenda. Einnig er andmælt matsgerð sem krafan er studd við en stefndi telur matið bæði óskýrt og órökstutt. V. Stefndu Magnús Leopoldsson, Hús og hýbýli ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. andmæla því sem röngu og ósönnuðu að stefnendum hafi ekki verið veittar fullnægjandi upplýsingar við sölu jarðarinnar eða að starfsmenn fasteignasölunnar hafi sýnt af sér saknæma háttsemi í tengslum við þessi viðskipti. Þvert á móti halda stefndu því fram að gætt hafi verið vandaðra vinnubragða í öllu tilliti. Stefndu benda á að stefnendur hafi verið upplýstir um að Efra-Skarðsland hafa ekki fylgt með í kaupunum, svo sem þau sjálf hafi staðfest í málatilbúnaði sínum hér fyrir dómi. Því breyti engu þótt þessar upplýsingar hafi ekki komið fram á söluyfirliti eignarinnar, en þar fyrir utan hafi ekki verið skylt að geta um þessi landskipti þar. Er því einnig andmælt að söluyfirlitið hafi verið ófullnægjandi í öðru tilliti. Stefndu andmæla því eindregið að veittar hafi verið rangar upplýsingar með því að láta stefnendum í té uppdrátt af deiliskipulagi. Einnig er því andmælt að stefnendum hafi verið tjáð að sá uppdráttur hefði að geyma heimild um landamerki á svæðinu. Telja stefndu að legið hafi ljóst fyrir að þessi uppdráttur hafði aðeins þýðingu fyrir frístundabyggð á svæðinu en skipti engu í öðru tilliti. Stefndu telja að ásett verð eignarinnar breyti engu fyrir það sakarefni sem hér er til úrlausnar. Í þeim efnum vísa stefndu til þess að það sé alkunna að iðulega fáist lægra verð fyrir eignir en ásett verð þeirra. Þetta eigi enn fremur við þegar um er að ræða stærri og dýrari eignir. Stefndu vísa jafnframt til þess að stefnendur hafi fengið allt það land sem þau festu kaup á og því verði ekki séð að þau hafi orðið fyrir tjóni. Hér skipti engu þótt stefnendur hafi talið landið stærra að flatarmáli en fram komi í fyrirliggjandi skjölum og mátti glögglega sjá við skoðun þeirra á jörðinni. Þar fyrir utan liggi ekki fyrir orsakatengsl milli athafna stefndu og ætlaðs tjóns stefnenda, enda sé fremur um að ræða þeirra eigin misskilning. Stefndu andmæla sem órökstuddri matsgerð sem stefnendur hafa aflað og reisa dómkröfur sínar á. Þá andmæla stefndu kröfu um vexti samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Jafnframt er mótmælt kröfu um dráttarvexti frá fyrra tímamarki en mánuði frá birtingu stefnu, en þá fyrst hafi stefndu verið gerð grein fyrir kröfunni, sbr. 9. gr. sömu laga. VI. Stefnendur hafa höfðað mál þetta vegna kaupa þeirra á jörðinni Efra-Skarði í Borgarbyggð samkvæmt kaupsamningi 27. september 2006. Á hendur stefnda Magnúsi Ólafssyni er gerð krafa um skaðabætur eða afslátt á efndagrundvelli samkvæmt lögum um fasteignakaup, nr. 40/2002. Krafa á hendur stefndu Magnúsi Leopoldssyni og Húsum og Hýbýlum ehf. er hins vegar reist á reglum skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð vegna starfa þess fyrrnefnda, sem hafði milligöngu um kaupin sem löggiltur fasteignasali. Að því er varðar stefnda Hús og hýbýli ehf. er einnig vísað til reglu skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Þá er málið höfðað á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. á grundvelli starfsábyrgðartryggingar fasteignasalans hjá félaginu. Stefnendur hafa fyrir dómi staðfest að þeim hafi verið kunnugt um að spilda hafi verið skilin frá jörðinni í landskiptum milli fyrri eigenda jarðarinnar. Einnig kom fram hjá þeim að upplýst hefði verið að um væri að ræða hluta jarðarinnar fyrir neðan Leirársveitarveg og land á vesturmörkum jarðarinnar. Þá könnuðust stefnendur við fyrir dómi að stefndi Magnús Ólafsson hefði sýnt þeim nýlega landamerkjagirðingu á vesturmörkum jarðarinnar. Að þessu gættu skiptir ekki máli þótt ekki hafi komið fram á söluyfirliti jarðarinnar að spildu þessari hafi verið skipt úr landinu. Aftur á móti verður fallist á það með stefnendum að þau vinnubrögð hefðu verið vandaðri, enda á að tilgreina í söluyfirliti öll grundvallaratriði um eiginleika og ástand eignarinnar sem ætla má að geti verið grundvöllur ákvörðunar kaupanda um hvort hann kaupir eign og hvaða verð hann er tilbúinn að greiða fyrir hana, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, nr. 99/2004. Málatilbúnaður stefnenda er á því reistur að þau hafi haft ástæðu til að ætla að láglendi jarðarinnar að vestanverðu væri stærra í ljósi innfelldrar teikningar á uppdrætti af deiliskipulagi frístundabyggðar, en þar eru vesturmörk jarðarinnar sýnd eins og þau voru áður en spildu var skipt úr jörðinni með samkomulagi 21. desember 2005 milli stefnda Magnúsar Ólafssonar og systur hans Selmu Ólafsdóttur. Þessi innfellda teikning er sögð hafa að geyma skilgreiningu á svæði fyrir frístundabyggð í aðalskipulagi Hvalfjarðarstrandarhrepps. Þegar þessi teikning er virt verður með engu móti fallist á það með stefnendum að þau hafi mátt ætla að því sem næst bein lína sem dregin er á teikningunni á vesturmörkum jarðarinnar eigi að tákna þá landamerkjagirðingu sem stefnendum var sýnd á vettvangi. Er hér til þess að líta að sú girðing er ekki bein heldur liggur hún til norðvesturs og síðan beint í norður. Jafnframt er umrædd girðing rétt við Skarðsá sem rennur á mörkum jarðarinnar til suðausturs gagnvart jörðinni Tungu en mun lengra er frá ánni að þeim mörkum sem stefnendur töldu merki jarðarinnar á teikningunni. Samkvæmt þessu var um að ræða augljós mistök stefnenda við að lesa úr teikningu en á því verða þau sjálf að bera ábyrgð. Verður því hvorki fallist á það með stefnendum að um sé að ræða vanefnd af hálfu stefnda Magnúsar Ólafssonar, sem að þessu leyti hafði veitt fullnægjandi upplýsingar um eignina, né heldur að stefndi Magnús Leopoldsson hafi bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefnendum. Verða stefndu því sýknaðir af kröfum stefnenda. Eftir þessum úrslitum verður stefnendum gert að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að stefndu aðrir en Magnús Ólafsson hafa sameiginlega haldið uppi vörnum í málinu. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ólafi Björnssyni og Óskari Sigurðssyni, hæstaréttarlögmönnum og löggiltum fasteignasölum. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Magnús Ólafsson, Magnús Leopoldsson, Hús og hýbýli ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar ehf., eru sýknaðir af kröfum stefnenda, Birnu Maríu Antonsdóttur og Jóns Þórarinssonar. Stefnendur greiði óskipt stefnda Magnúsi Ólafssyni 300.000 krónur í málskostnað en öðrum stefndu 100.000 krónur hverjum.
Mál nr. 668/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfulýsing Verðbréfaviðskipti Afleiðusamningur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu, sem G hafði lýst við slit F hf. Byggði G kröfu sína á því að undir slitum F hf. hefði slitastjórn gengið að innstæðu á bankareikningi hans til fullnustu kröfu á hendur honum, sem reist hefði verið á ólögmætum samningi. Vísaði G m.a. til þess að starfsheimildir F hf. hefðu verið takmarkaðar við viðskipti fyrir eigin reikning á grundvelli starfsleyfis sem honum hefði verið veitt. Taldi Hæstiréttur að þótt gögn málsins gæfu til kynna að starfsheimildir F hf. hefðu verið þessum takmörkunum háðar og viðskiptin sem um ræddi, hefðu ekki getað talist vera fyrir eigin reikning, væri ekki að finna í lögum nr. 161/2002 fyrirmæli um hvaða áhrif slíkt hefði á skuldbindingargildi löggernings sem fjármálafyrirtæki hefði staðið að. Hefði G ekki byggt á því í þessu sambandi að samningurinn sem um ræddi væri ógildanlegur með vísan til ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga. Þótt það gæti varðað fjármálafyrirtæki eða starfsmenn þess viðurlögum samkvæmt XIV. kafla laga nr. 161/2002 að standa að löggerningi, sem ekki væri starfsheimild til, hefði það eitt engar sjálfgefnar afleiðingar á rétt þess til að krefjast efnda á honum. Eins og málatilbúnaði G var háttað gæti framangreint ekki leitt til að krafa hans yrði tekin til greina. Þá féllst Hæstiréttur ekki á með G að kröfu hans skyldi taka til greina þar sem það hefði ekki verið á hans færi sem almenns fjárfestis að gera framvirkan samning um gjaldmiðlaskipti og að F hf. hefði ekki farið að ákvæðum laga nr. 108/2007 við veitingu upplýsinga um eðli viðskiptanna og áhættu af þeim eða við mat á því hvort þau hæfðu honum. Vísaði Hæstiréttur til þess að engar reglur væri að finna í lögum nr. 108/2007 um skuldbindingargildi eða ógildingu samninga ef einhverjir annmarkar hefðu verið á undirbúningi eða framkvæmd tiltekinna viðskipta. Taldi Hæstiréttur jafnframt að málsástæður G um að af þessum sökum væri samningurinn ógildanlegur væru of seint fram komnar. Að framangreindu virtu taldi Hæstiréttur að bankanum hefði hvorki verið óheimilt að taka til sín eign G til uppgjörs á skuld hans í skjóli handveðréttar né hefði það bakað bankanum skaðabótaskyldu að neyta þeirrar heimildar. Var niðurstaða héraðsdóms um að hafna viðurkenningu krafna G því staðfest.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur, sem sóknaraðili hafði lýst við slit Frjálsa hf. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að við slitin verði viðurkennd annars vegar krafa sín að fjárhæð 13.313.089 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 og hins vegar krafa að fjárhæð 1.597.571 króna með stöðu samkvæmt 110. gr. sömu laga. Til vara krefst hann þess að við slitin verði viðurkennd krafa sín að fjárhæð 14.910.660 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins virðist sóknaraðili hafa lagt drög að því að stofna til verðbréfaviðskipta við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. 22. febrúar 2008 með því að fylla út eyðublað, sem ætlað var bankanum til að leggja mat á hæfi hans til slíkra viðskipta. Meðal þess, sem þar kom fram, var að sóknaraðili teldi sig áhættusækinn með því að hann væri reiðubúinn til að taka talsverða áhættu í fjármálum gegn kosti á mikilli ávöxtun, árlegar launatekjur hans væru á bilinu 2.000.000 til 5.000.000 krónur og fjármagnstekjur 5.000.000 til 10.000.000 krónur, hann ætti innan við 5.000.000 krónur á bankareikningum, en fasteignir að andvirði 50.000.000 til 100.000.000 krónur. Hann hefði litla reynslu af viðskiptum með gjaldmiðla, reynslu í meðallagi af framvirkum samningum með gjaldmiðla, en mikla reynslu af lánum í erlendri mynt. Hann hefði hvorki menntun, sem máli skipti á þessu sviði, né starfsreynslu hjá fjármálafyrirtækjum. Á þessum grunni var sóknaraðili sama dag metinn af bankanum sem almennur fjárfestir, sem hann samþykkti með sérstakri yfirlýsingu, ásamt því að staðfesta að hann hafi fengið afhenta almenna markaðsskilmála bankans og gengist undir þá. Sóknaraðili gerði 25. febrúar 2008 lánssamning við Frjálsa fjárfestingarbankann hf., þar sem kveðið var á um að hann tæki að láni jafnvirði 7.000.000 króna, en skuldin, sem bæri að endurgreiða 20. febrúar 2009 með LIBOR vöxtum ásamt 3,95% álagi, yrði að 60% í svissneskum frönkum og 40% í japönskum jenum. Sóknaraðili kveður 5.000.000 krónur af þessu lánsfé hafa verið ráðstafað inn á reikning sinn nr. 1155-15-42416 hjá svonefndum Netbanka, sem mun hafa verið á vegum Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Í framhaldi af þessu gerði sóknaraðili 27. febrúar 2008 samning við bankann um gjaldmiðlaskipti. Samkvæmt samningnum átti sóknaraðili á lokadegi hans 2. mars 2009 að greiða bankanum 753.975 svissneska franka gegn því að bankinn greiddi sér 50.000.000 krónur, en greiðslur hvors um sig áttu að mætast og mismunurinn einn að koma til útborgunar. Kveðið var á um að sóknaraðili legði fram 5.000.000 krónur sem tryggingu fyrir viðskiptunum og yrði sú fjárhæð á reikningi, sem stæði bankanum að handveði, en sami reikningur yrði notaður til uppgjörs á viðskiptunum. Í samræmi við þetta undirritaði sóknaraðili 27. febrúar 2008 yfirlýsingu um að bankanum væri sett að handveði innstæða á áðurnefndum reikningi nr. 1155-15-42416 til tryggingar efndum á skuldbindingum sóknaraðila samkvæmt samningnum um gjaldmiðlaskipti, svo og að bankanum væri heimilt að ganga að þessari tryggingu án fyrirvara eða tilkynninga. Samhliða þessu undirritaði sóknaraðili svonefnda áhættuyfirlýsingu, þar sem tekið var fram að hann gerði sér grein fyrir því að samningurinn um gjaldmiðlaskipti fæli í sér „töluvert mikla áhættu“ fyrir sig, sem stafaði af því að breytingar á gengi gjaldmiðlanna hefðu áhrif á hagnað eða tap af samningnum. Þá sagði einnig: „Ég geri mér að fullu grein fyrir því að þeir peningar sem ég lagði inn sem tryggingu fyrir þessum samningi geti að fullu tapast og áskil ég mér engan rétt til þess að eiga kröfu á Frjálsa fjárfestingarbankann hf. vegna þessa.“ Af gögnum málsins verður ráðið að sóknaraðili hafi með bréfi 9. febrúar 2009 komið því á framfæri við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. að hann teldi alvarlega misbresti hafa verið á því að bankinn fullnægði skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti þegar stofnað var til framangreindra gjaldmiðlaskipta. Þessu mótmælti bankinn í bréfi til sóknaraðila 23. sama mánaðar. Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. gerði skriflegt uppgjör vegna samningsins um gjaldmiðlaskipti, þar sem fram kom að á lokadegi hans 2. mars 2009 hafi sóknaraðili staðið í skuld að fjárhæð 14.840.169 krónur. Virðist óumdeilt í málinu að þann dag hafi innstæða á fyrrnefndum reikningi, sem stóð að handveði vegna viðskiptanna, numið 11.631.329 krónum, en ekki liggur fyrir hvernig sú innstæða hafi myndast umfram þær 5.000.000 krónur, sem áður var getið. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009 var innstæðum hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú ber heitið Arion banki hf. Við það mun umræddur reikningur sóknaraðila hafa flust til þess banka og fengið þar númerið 0344-13-042416. Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. var tekinn til slita 23. júní 2009 og honum skipuð slitastjórn, sem gaf út innköllun til skuldheimtumanna. Á kröfulýsingarfresti lýsti þáverandi lögmaður sóknaraðila kröfum 21. október 2009, sem í meginatriðum lutu að endurgreiðslu fjár, sem sóknaraðili teldi sig hafa ofgreitt vegna skuldbindinga sem virðast hafa verið bundnar við gengi erlendra gjaldmiðla. Í kröfulýsingunni var þó einnig tekið fram að „kröfu í handveð, er lýst skv. 109. og eða 111. gr. laga nr. 21/1991 sem kröfu utan skuldaraðar eða sem veðkröfu og er krafist afhendingar á bankainnistæður, kr. 11.361.955 ... sem er að fullu eign kröfuhafa inni á bankareikn. kröfuhafa 344-13-42416.“ Af skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur bankanum verður ráðið að öllum kröfum sóknaraðila hafi verið hafnað. Þessari afstöðu slitastjórnarinnar virðist hafa verið mótmælt og ekki tekist að jafna ágreining um kröfur sóknaraðila, en með bréfi til lögmannsins 25. nóvember 2009 tilkynnti slitastjórnin að hún hygðist vísa ágreiningi um þær til héraðsdóms 18. desember sama ár. Áður en til þess kom beindi lögmaðurinn orðsendingu 17. desember 2009 til slitastjórnarinnar, þar sem óskað var eftir fundi um kröfur sóknaraðila og tekið fram að þess væri farið á leit að ágreiningi um þær yrði „alls ekki“ vísað til héraðsdóms eins og slitastjórnin hafi ætlað. Ekki virðist hafa orðið af fundi um þetta efni. Slitastjórnin sendi bréf til þáverandi lögmanns sóknaraðila 16. maí 2011, þar sem boðað var til fundar 31. sama mánaðar og tekið fram að yrði ekki mætt til hans yrði „litið svo á að fallið sé frá mótmælum við afstöðu slitastjórnar“. Svo virðist sem hvorki hafi þessu bréfi verið svarað né að mætt hafi verið til fundarins af hálfu sóknaraðila. Í bréfi Frjálsa Fjárfestingarbankans hf., sem þá virðist hafa fengið heitið Frjálsi hf., til sóknaraðila 23. október 2012 var vísað til þess að hann hafi gert kröfu um að innstæða á reikningi nr. 0344-13-042416 yrði afhent sér. Þeirri kröfu væri hafnað, þar sem innstæðan hafi verið háð handveðrétti og gengið hafi verið að henni 2. mars 2009 vegna skuldar sóknaraðila samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum frá 27. febrúar 2008, sem ekki væri enn að fullu greidd. Sóknaraðili lýsti 19. febrúar 2013 kröfu á hendur Frjálsa hf. um greiðslu á 13.313.089 krónum auk 1.597.571 krónu vegna innheimtukostnaðar. Sagði meðal annars í kröfulýsingunni að fjárhæð höfuðstóls kröfunnar hafi 21. janúar 2013 verið færð af reikningi sóknaraðila nr. 0344-13-042416 inn á tiltekinn reikning Frjálsa hf. Frjálsi hf. hafnaði þessari kröfu með bréfi 11. mars 2013. Viðleitni til að leysa ágreining um kröfuna bar ekki árangur og beindi Frjálsi hf. honum 21. júní 2013 til Héraðsdóms Reykjavíkur, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 27. september sama ár. II Fyrir liggur að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti 17. desember 2013 nauðasamning fyrir Frjálsa hf. Samkvæmt því, sem segir í hinum kærða úrskurði, var því lýst yfir við munnlegan flutning málsins í héraði 1. september 2014 að félagið hafi verið sameinað Dróma hf., sem hafi af þeim sökum tekið við aðild að því. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið gengið út frá því að máli, sem beint er til héraðsdóms samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum til að fá leyst úr ágreiningi um viðurkenningu kröfu á hendur slíku fyrirtæki meðan slit þess standa enn yfir, verði lokið eftir reglum 5. þáttar laga nr. 21/1991 þótt slitum ljúki undir rekstri málsins með því að fyrirtækið geri nauðasamning, sbr. meðal annars dóma réttarins 25. nóvember 2010 í máli nr. 620/2010 og 20. mars 2014 í máli nr. 724/2013. Þótt Frjálsi hf. hafi samkvæmt framansögðu síðan verið sameinaður varnaraðila, sem ekki er til slita eftir reglum XII. kafla laga nr. 161/2002, verður að fara á sama veg með mál þetta. Varnaraðili hefur meðal annars borið fyrir sig að hafna beri kröfu sóknaraðila í máli þessu með því að henni hafi áður verið haldið fram í fyrrnefndri kröfulýsingu hans 21. október 2009, en kröfunni hafi í framhaldi af því verið hafnað svo að bindandi sé fyrir hann. Eins og áður greinir var þess meðal annars krafist með óljósum hætti í fyrri kröfulýsingu sóknaraðila að honum yrði afhent innstæða á bankareikningnum, sem um ræðir í málinu, en annað var þar ekki tekið fram en að hún næmi tiltekinni fjárhæð, sem háð væri handveðrétti, og var frekari atvika í engu getið eða rök færð fyrir þeirri kröfu. Í máli þessu byggir sóknaraðili á hinn bóginn á því að undir slitum Frjálsa fjárfestingarbankans hf. hafi slitastjórn gengið að innstæðunni til fullnustu kröfu á hendur sóknaraðila, sem reist hafi verið á samningi sem hafi verið „ólögmætur“, svo sem komist var að orði í greinargerð hans í héraði. Með því hafi slitastjórnin tekið til sín eign sóknaraðila, sem hann geti nú krafist að fá í hendur eftir 109. gr. laga nr. 21/1991, eða stofnað til skaðabótakröfu á hendur Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., sem standi í réttindaröð við slitin samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga. Ekki verður litið svo á að þetta sé sama krafa og getið var í kröfulýsingu sóknaraðila 21. október 2009, en samkvæmt 4. og 5. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 er unnt að gera kröfu, sem nyti stöðu í réttindaröð eftir framangreindum ákvæðum, óháð því að kröfulýsingarfresti sé lokið. Kröfu sóknaraðila verður því ekki hafnað á þessum grunni. Sóknaraðili hefur reist kröfu sína meðal annars á þeirri málsástæðu að í starfsleyfi, sem Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. naut, hafi verið tiltekið samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 161/2002 að starfsheimildir hans tækju meðal annars til þeirra þátta, sem getið væri í 7. tölulið 1. mgr. 20. gr. sömu laga, en þó „fyrir eigin reikning eingöngu“, svo sem tekið var fram í tölvubréfi Fjármálaeftirlitsins til sóknaraðila 2. maí 2013. Samkvæmt c. lið síðastnefnds lagaákvæðis geti fjármálafyrirtæki notið heimildar til viðskipta fyrir eigin reikning eða fyrir viðskiptavini með framvirka samninga, en til þeirra heyri meðal annars gjaldmiðlaskiptasamningar eins og sá, sem sóknaraðili gerði við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. 27. febrúar 2008. Þann samning hafi bankinn ekki gert fyrir eigin reikning, sem starfsheimildir hans hafi í þessum efnum verið bundnar við. Um þetta verður að gæta að því að þótt fyrirliggjandi gögn um starfsheimildir Frjálsa fjárfestingarbankans hf. gefi til kynna að þær hafi verið þessum takmörkunum háðar og viðskiptin, sem málið varðar, geta ekki talist hafa verið fyrir eigin reikning bankans í skilningi 7. töluliðar 1. mgr. 20. gr. laga nr. 161/2002 er ekki að finna í þeim lögum fyrirmæli um hvaða áhrif slíkur heimildarbrestur geti haft á skuldbindingargildi löggernings, sem fjármálafyrirtæki hefur staðið að. Sóknaraðili hefur ekki í málatilbúnaði sínum byggt á því að samningurinn frá 27. febrúar 2008 sé ógildanlegur vegna þessa samkvæmt einhverju nánar tilgreindu ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga, heldur hefur hann þess í stað borið því einu við að samningurinn hafi af þessum sökum verið ólögmætur. Þótt það geti varðað fjármálafyrirtæki eða starfsmenn þess viðurlögum samkvæmt XIV. kafla laga nr. 161/2002 að standa að löggerningi, sem fyrirtækið brestur starfsheimild til, hefur það eitt út af fyrir sig engar sjálfgefnar afleiðingar á rétt þess til að krefjast efnda á honum úr hendi viðsemjanda síns. Eins og málatilbúnaði sóknaraðila er samkvæmt þessu háttað getur sá brestur á starfsheimildum Frjálsa fjárfestingarbankans hf., sem hér um ræðir, ekki leitt til þess að krafa hans verði tekin til greina. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili reist kröfu sína að öðru leyti á málsástæðum, sem snúa einkum að því að ekki hafi verið á færi hans sem almenns fjárfestis að gera framvirkan samning um gjaldmiðlaskipti og að Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. hafi ekki farið að ákvæðum laga nr. 108/2007 við veitingu upplýsinga til sóknaraðila um eðli viðskipta þeirra og áhættu af þeim eða við mat á því hvort þau hæfðu honum. Um þessar málsástæður sóknaraðila verður að líta til þess að í lögum nr. 108/2007 eru engar reglur um skuldbindingargildi eða ógildingu samninga fjármálafyrirtækis við viðskiptavin ef einhverjir þeir annmarkar hafa verið á undirbúningi eða framkvæmd viðskipta þeirra, sem sóknaraðili heldur fram að hér hafi orðið, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010. Sóknaraðili hélt því hvorki fram fyrir héraðsdómi né í kæru til Hæstaréttar að samningur sinn við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. frá 27. febrúar 2008 væri ógildanlegur af þessum sökum. Var þessu fyrst borið við í greinargerð hans til réttarins en málsástæður á þessum grunni eru of seint fram komnar sbr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Þegar af þeirri ástæðu getur það hvorki hafa talist bankanum óheimilt að taka til sín eign sóknaraðila til uppgjörs á skuld hans í skjóli handveðréttar né bakað bankanum skaðabótaskyldu að neyta þeirrar heimildar. Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 593/2013
Fjármálafyrirtæki Slit Hlutafélag Firmaritun Einkahlutafélag
K hf. höfðaði mál gegn KA og krafðist meðal annars greiðslu lánssamninga sem aðilar höfðu gert sín á milli vegna kaupa KA á hlutabréfum í K hf. en á þeim tíma hafði KA verið einn af framkvæmdastjórum K hf. Hafði þáverandi forstjóri K hf. samþykkt að umrædd hlutabréf yrðu færð yfir í 7 ehf., sem var eignarhaldsfélag á vegum KA, ásamt þeim skuldum sem stóðu að baki hlutabréfakaupunum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þáverandi forstjóri K hf. hefði haft rétt til að rita einn firma K hf. sbr. 2. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og að takmörkun á þeim rétti sem fram kom í verklagsreglum K hf. hefði einskorðast við að veita framkvæmdastjórum fyrirtækisins lán. Var áðurnefnd ákvörðun forstjórans því skuldbindandi fyrir K hf. og þurfti ekki að taka afstöðu til þess hver hefði verið vitneskja KA um heimild forstjórans til að skuldbinda K hf. á þessum tíma. Ekki var talið skipta máli að hlutafé 7 ehf. hafði ekki verið greitt í peningum við stofnun félagsins. Þá var hafnað málsástæðum K hf. er lutu að því að KA skyldi bera ábyrgð á skuldbindingum 7 ehf. á grundvelli ólögfestrar undantekningar frá meginreglunni um takmarkaða ábyrgð hluthafa á skuldbindingum slíkra félaga eða ólögfestrar meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Þá var hafnað kröfum K hf. sem byggðar voru á því að KA hefði valdið K hf. tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti.Með dómi Hæstaréttar var hafnað kröfu KA um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2013. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi greiði sér 534.103.460 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 17.246.757 krónum frá 15. maí 2009 til 29. desember sama ár, frá þeim degi af 28.663.227 krónum til 15. september 2010, frá þeim degi af 371.561.692 krónum til 1. desember sama ár, frá þeim degi af 502.236.466 krónum til 10. janúar 2011, en frá þeim degi af 534.103.460 krónum til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 388.216.193 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 13.059.089 krónum frá 15. maí 2009 til 29. desember sama ár, frá þeim degi af 21.039.935 krónum til 15. september 2010, frá þeim degi af 280.957.926 krónum til 1. desember sama ár, frá þeim degi af 354.417.255 krónum til 10. janúar 2011, en frá þeim degi af 388.216.193 krónum til greiðsludags. Að því frágengnu krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi greiði sér 459.129.033 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. mars 2008 til 11. nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að öllu þessu frágengnu krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 428.524.223 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. mars 2008 til 11. nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2013. Hann krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms 22. nóvember 2012 verði felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en að því frágengnu að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum verði látinn falla niður. I Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms 22. nóvember 2012 þar sem hafnað var frávísunarkröfu hans verði felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna úrskurðarins verður sú krafa gagnáfrýjanda ekki tekin til greina. II Í samþykktum aðaláfrýjanda, sem upphaflega voru samþykktar á stofnfundi hans 22. febrúar 1982 og síðast breytt á aðalfundi 7. mars 2008, sagði meðal annars í 21. gr. að stjórn félagsins hefði æðsta vald í málefnum þess milli hluthafafunda. Ennfremur að undirritun meirihluta stjórnar skuldbyndi félagið. Í samþykktunum var ekki sérstaklega kveðið á um hver hefði heimild til að rita firma félagsins. Í skjali sem í íslenskri þýðingu bar yfirskriftina ,,Listi yfir undirritunarheimildir“ kom fram að þar væru tilgreind umboð og heimildir starfsmanna til að annast tiltekin viðskipti og að í viðauka væru nöfn þessara starfsmanna og rithandarsýnishorn. Heimildir samkvæmt listanum skyldu gilda frá 1. nóvember 2006 og var þeim skipt í níu flokka sem merktir voru með bókstöfunum A til I en ríkastar heimildir voru veittar þeim sem féllu í flokk A. Um þann flokk var tekið fram að undirritun fimm stjórnarmanna aðaláfrýjanda skuldbyndu hann í öllum málum. Í sama flokk féllu einnig þrír menn, sem í fyrirsögn voru nefndir forstjórar, en umboð þeirra hljóðaði svo: ,,Formaður stjórnar, forstjóri samstæðunnar ... og forstjóri bankans á Íslandi ... fara með prókúru fyrir félagið og hafa hver fyrir sig og sameiginlega heimild til að skuldbinda félagið í öllum málum þ.á.m. til að selja og veðsetja fasteignir félagsins. Formanni stjórnar, forstjóra samstæðunnar og forstjóra er hverjum fyrir sig og sameiginlega heimilt að tilnefna aðra fyrir sína hönd til að fara með þær heimildir sem hér eru upp taldar.“ Með fylgdu rithandarsýnishorn Hreiðars Más Sigurðssonar, Ingólfs Helgasonar og Sigurðar Einarssonar. Stjórn aðaláfrýjanda samþykkti á fundi sínum 28. september 2005 að heimila formanni stjórnar og forstjóra samstæðunnar ,,einn fyrir alla eða allir fyrir einn, að gera kaupréttarsamning við lykilstarfsmenn um allt að 16 milljónir hluta í Kaupþingi banka ... Stjórnin samþykkti ennfremur að veita þessum sömu starfsmönnum lán þegar kauprétturinn verður nýttur.“ Á grundvelli þessarar stjórnarsamþykktar voru gerðir samningar við gagnáfrýjanda um rétt til kaupa á hlutum í bankanum og honum veitt lán til að nýta þann kauprétt. Ekki nýtur við gagna í málinu um að leitað hafi verið samþykkis stjórnar aðaláfrýjanda fyrir þeirri ráðstöfun að færa hlutabréf þau sem gagnáfrýjandi átti í aðaláfrýjanda yfir í einkahlutafélag hans, ásamt þeirri skuld er gagnáfrýjandi stóð í við bankann vegna kaupa á bréfunum. Á hinn bóginn liggja fyrir tölvupóstsamskipti milli gagnáfrýjanda, Hreiðars Más og annarra starfsmanna bankans frá 14. febrúar 2008 til 20. sama mánaðar. Verða þau ekki skilin á annan veg en að Hreiðar Már, sem forstjóri aðaláfrýjanda, hafi samþykkt að beiðni gagnáfrýjanda að hlutir hans í aðaláfrýjanda yrðu færðir yfir í eignarhaldsfélag á hans vegum ásamt skuldum að baki hlutabréfakaupunum, auk þess sem 100.000 af hlutunum yrðu gagnáfrýjanda til frjálsrar ráðstöfunar. Í framhaldinu voru gerðir nýir lánssamningar milli aðaláfrýjanda og 7 hægri ehf. þar sem tekið var fram að þeir kæmu í stað áður gerðra samninga milli gagnáfrýjanda og bankans. Meðal málsgagna er útdráttur úr ,,Handbók um innra eftirlit og verklagsreglur“ hjá aðaláfrýjanda en sú útgáfa sem lögð hefur verið fram var samþykkt af stjórn aðaláfrýjanda 27. september 2007. Í grein 5.1. var fjallað um lán til starfsmanna og stjórnarmanna. Sagði þar meðal annars: ,,Lán til útibússtjóra og maka þeirra eru ákveðin af framkvæmdastjóra smásölusviðs en lán til framkvæmdastjóra smásölusviðs, annarra framkvæmdastjóra og maka þeirra eru háð samþykki stjórnar“. Í málsatvikalýsingu hins áfrýjaða dóms er greint frá yfirlýsingu Jónínu S. Lárusdóttur 15. mars 2011, sem varðar lánssamninga þá sem um er deilt í máli þessu. Þar greinir að lánssamningarnir hafi verið framseldir frá Arion banka hf. til aðaláfrýjanda með samningi 25. ágúst 2011. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð fram yfirlýsing Jónínu þess efnis að fyrri yfirlýsing hennar 15. mars 2011 hafi að réttu lagi átt að vera dagsett 15. mars 2012 III Aðaláfrýjandi reisir aðalkröfu sína á því að forstjóri hans, Hreiðar Már Sigurðsson, hafi ekki haft heimild til þess að gefa eftir ábyrgð á lánum gagnáfrýjanda og leyfa að ábyrgð þeirra yrði flutt yfir í einkahlutafélag hans, 7 hægri. Við þessa ráðstöfun hafi forstjóri bankans farið á svig við 2. mgr. 68. gr. og 1. og 2. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, auk þess sem gagnáfrýjandi hafi vitað eða mátt vita um heimildarskortinn. Af þeim sökum hafi yfirtaka einkahlutafélags gagnáfrýjanda á skuldum samkvæmt lánssamningum þeim sem um er deilt í málinu aldrei átt sér stað og sé hann því persónulega ábyrgur fyrir greiðslu þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995 kemur stjórn hlutafélags fram út á við fyrir hönd félagsins og ritar firma þess en eftir 2. mgr. er stjórninni heimilt að veita stjórnarmönnum, framkvæmdastjórum eða öðrum heimild til að rita firma félagsins, svo framarlega sem öðruvísi sé ekki ákveðið í samþykktum þess. Í 3. mgr. sömu lagagreinar segir að takmarka megi ritunarréttinn á þann hátt að fleiri en einn fari með hann í sameiningu en aðra takmörkun sé ekki unnt að skrá. Í 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 er kveðið á um að ef sá sem kemur fram fyrir hönd félags samkvæmt 74. gr. laganna geri löggerning fyrir þess hönd bindi sá gerningur félagið nema hann hafi farið út fyrir þær takmarkanir á heimild sinni, sem ákveðnar séu í þeim lögum, sbr. 1. tölulið, eða á annan hátt, sbr. 2. tölulið, enda hafi viðsemjandi í síðara tilvikinu vitað eða mátt vita um heimildarskortinn og telja verði ósanngjarnt að viðsemjandinn haldi fram rétti sínum. Sem forstjóri aðaláfrýjanda hafði Hreiðar Már samkvæmt framangreindu rétt til að rita einn firma félagsins, sbr. 2. mgr. 74. gr. laga nr. 2/1995. Með gagnályktun frá 3. mgr. sömu lagagreinar verður rétturinn til að rita firma ekki takmarkaður gagnvart grandlausum viðsemjanda á þann hátt að hann taki aðeins til sumra löggerninga en ekki annarra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. júní 2011 í máli nr. 201/2011. Á hinn bóginn getur stjórn takmarkað ritunarréttinn þannig að skuldbindandi sé fyrir viðsemjanda sem veit eða má vita um slíka takmörkun, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995. Eins og að framan greinir samþykkti Hreiðar Már að hlutir gagnáfrýjanda í aðaláfrýjanda yrðu færðir yfir í eignarhaldsfélag á hans vegum ásamt skuldum að baki hlutabréfakaupunum. Af hálfu aðaláfrýjanda er því haldið fram að forstjórinn hafi ekki haft heimild til að aflétta ábyrgð gagnáfrýjanda af skuldunum vegna ákvæðisins í grein 5.1. í handbók um innra eftirlit og verklagsreglur hjá aðaláfrýjanda þar sem áskilið var að lán til framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda væru háð samþykki stjórnar félagsins. Samþykki forstjórans var í því fólgið að fallast á að nýr skuldari, 7 hægri ehf., kæmi í stað gagnáfrýjanda þannig að í raun var um að ræða skipti á skuldurum þar sem einkahlutafélagið tók við þeim skuldbindingum sem á gagnáfrýjanda höfðu hvílt. Þar sem umrætt ákvæði í reglum aðaláfrýjanda var samkvæmt orðanna hljóðan einskorðað við að veita framkvæmdastjórum hans lán var þessi ákvörðun forstjórans ekki háð samþykki stjórnar og þar með fór hann ekki út fyrir þær takmarkanir sem honum höfðu verið þar settar á heimild hans til að rita firma aðaláfrýjanda. Með skírskotun til upphafsorða 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995 var samþykki forstjórans því skuldbindandi fyrir aðaláfrýjanda. Að fenginni þeirri niðurstöðu þarf hvorki að taka afstöðu til þess hver hafi verið vitneskja gagnáfrýjanda um heimild forstjórans til að skuldbinda aðaláfrýjanda á þessum tíma né getur aðaláfrýjandi byggt rétt á 2. mgr. 10. gr. og 1. mgr. 11. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var tilkynning um stofnun 7 hægri ehf. móttekin hjá fyrirtækjaskrá 25. febrúar 2008. Í tilkynningunni var tekið fram að hlutaféð, 500.000 krónur, hefði verið greitt að fullu og væri það allt greitt í peningum, en óumdeilt er að það var ekki gert. Þótt fyrir liggi þannig að með þessu hafi efni tilkynningar um stofnun einkahlutafélagsins ekki verið rétt er ágreiningslaust að félagið var stofnað og skráð hjá fyrirtækjaskrá án athugasemda. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um þennan þátt málsins er fallist á að gagnáfrýjandi verði ekki talinn bera ábyrgð á skuldbindingum einkahlutafélagsins á grundvelli ólögfestrar undantekningar frá meginreglunni um takmarkaða ábyrgð hluthafa á skuldbindingum slíkra félaga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu hans að hafna kröfu aðaláfrýjanda sem byggð er á málsástæðum er lúta að ólögfestri meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Á sama hátt er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ákvæði 1. mgr. 76. gr. laga nr. 2/1995 eigi ekki við í málinu. Samkvæmt öllu framansögðu verður gagnáfrýjandi sýknaður af aðalkröfu aðaláfrýjanda. IV Aðrar kröfur aðaláfrýjanda eru á því byggðar að gagnáfrýjandi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið honum tjóni. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að ekki hafi verið sýnt fram á að gagnáfrýjandi hafi valdið aðaláfrýjanda bótaskyldu tjóni með háttsemi sinni. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest og aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Kaupþing hf., greiði gagnáfrýjanda, Kristjáni Arasyni, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 27. maí sl., höfðaði stefnandi, Kaupþing hf., Borgartúni 26, Reykjavík, hinn 2. mars 2012, gegn stefnda, Kristjáni Arasyni, Mávahrauni 7, Hafnarfirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þessar: Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Stefndi bar 10% ábyrgð á lánssamningum nr. 3011 og 2963 en fulla ábyrgð á lánum samkvæmt öðrum samningum. Hinn 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið (FME) yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf. og skipaði bankanum skilanefnd. Með ákvörðun FME 21. október 2008 var stórum hluta eigna Kaupþings banka hf. ráðstafað yfir til Nýja Kaupþings banka hf. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var Kaupþingi banka hf. veitt heimild til greiðslustöðvunar til 13. febrúar 2009. Var sú heimild framlengd í nokkur skipti. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II í lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur Kaupþingi banka hf. slitastjórn 25. maí 2009. II. Þá segir stefnandi það styðja framangreinda kröfu að ekki hafi verið skýr mörk á milli fjárhags félagsins og stefnda. Félagið hafi til að mynda ekki átt bankareikning. Þá liggi það fyrir að félagið hafi ekki haldið gerðabók, svo sem skylt sé skv. 1. mgr. 55. gr. laga nr. 138/2004, og þá hafi stefndi, sem eini hluthafi þess, ekki tekið ákvarðanir í samræmi við 59. gr. sömu laga. Álíti stefnandi að þetta renni enn frekari stoðum undir framangreinda málsástæðu sem feli í sér að ekki hafi verið um að ræða félag sem geti að lögum notið takmarkaðrar ábyrgðar, heldur teljist hluti af persónulegum fjárhag stefnda. Stefndi eigi því að greiða skuld samkvæmt þeim lánssamningum er hann undirritaði frá og með gjalddaga þeirra. Stefnandi segir ofangreinda kröfu sína nema þeirri sömu fjárhæð og stefndi hafi auðgast um við að vera leystur undan ábyrgð samkvæmt áðursögðu. Stefnandi segir á því byggt í málinu að stefndi hafi haft stöðu innherja í Kaupþingi hf. þegar hin umdeildu viðskipti áttu sér stað 12. mars 2008. Um það vísar stefnandi til 121. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og reglna FME nr. 630/2005 og 987/2006. III. Stefndi telur að með kröfugerð sinni sé stefnandi að freista þess að teygja riftunarreglur skv. XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. út fyrir þann tímaramma sem um slíkar ráðstafanir sé settur. Riftunarreglur gjaldþrotaskiptalaga séu ekkert annað en lögmæltar skaðabótareglur, sem settar hafi verið til varnar hagsmunum lánardrottna skuldara. Þetta sé augljóst af ákvæðum um uppgjör bóta þegar riftun nái fram að ganga, sbr. 142.-147. gr. laganna. Samkvæmt ýmsum ákvæðum XX. kafla laganna megi rifta ráðstöfunum, sem gerðar hafi verið á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag, hafi þær falið í sér efnisatriði sem raski jafnræði kröfuhafa. Augljóst sé af málatilbúnaði stefnanda að kröfur hans miði að því að ná fram sömu niðurstöðu eins og koma myndi út úr riftunarmáli, næðu riftunarreglurnar til þeirra atvika sem mál þetta varði. Í ljósi kröfugerðar stefnanda sé afar líklegt að þrotabúið hefði höfðað riftunarmál á hendur stefnda á grundvelli annaðhvort 131. eða 134. gr. laganna, eða jafnvel beggja lagaákvæðanna, ef ráðstafanir þær sem málið snúist um hefðu verið gerðar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frá 12. mars 2008 og fram að frestdegi við slitameðferð stefnanda séu hins vegar meira en sex mánuðir. Tekur stefndi sérstaklega fram í þessu sambandi, þó að það sé ekki til úrlausnar í málinu, að hann telji að skilyrði riftunar væru að hans áliti ekki fyrir hendi þó svo ráðstafanirnar hefðu verið gerðar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Stefndi kveðst alfarið hafna þeim málatilbúnaði stefnanda að yfirtaka einkahlutafélags hans 7 hægri á skuldum stefnda hafi í raun aldrei átt sér stað. Í tölvupóstsamskiptum, sem stefnandi vísi raunar til sjálfur, sjáist að framkvæmdastjóri fjármálasviðs hafi séð um að framkvæma ákvörðun forstjórans, Hreiðars Más Sigurðssonar, og að í framhaldinu hafi verið gengið frá málinu með skriflegum löggerningum. Í undirritunarlista stefnanda frá 1. nóvember 2006 komi skýrt fram að stjórnarformaður stefnanda, forstjóri stefnanda á Íslandi og forstjóri samstæðunnar, hafi haft firmaritunarrétt og þeir getað hver í sínu lagi, eða í sameiningu, skuldbundið félagið með hvers kyns hætti, þar með talið með sölu og veðsetningu eigna. Telji stefndi samkvæmt þessu ótvírætt að forstjórinn hafi haft óskoraða heimild til að heimila umrædda yfirfærslu. Stefnandi hafi orðið skuldbundinn um leið og ákvörðunin var framkvæmd, hvort sem er vegna umræddrar ritunarreglu, sem tilkynnt hafi verið hlutafélagaskrá löngu fyrr, og samkvæmt beinu stöðuumboði hans skv. 2. mgr. 68. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995. Skjölin sem undirrituð hafi verið af hálfu bankans hafi hvað sem öllu öðru líði skuldbundið bankann og um leið leyst stefnda frá fyrri skuldbindingum, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995. Af hálfu stefnda er einnig á því byggt að stefnandi hafi verið stærsti viðskiptabanki Íslands á umræddum tíma og jafnframt einn af stærstu bönkum í Evrópu, með starfsemi víða um lönd. Meginstarfsemi slíks fyrirtækis sé í því fólgin að lána út peninga og ávaxta þá. Afgreiðsla erinda, eins og þess sem hér sé til umfjöllunar, sé nánast daglegt brauð í starfsemi slíkra fyrirtækja og öldungis fráleitt að ákvarðanir sem stjórnendur þessháttar fyrirtækis taki um slík mál geti skapað viðsemjandanum bótaábyrgð komi í ljós í fyllingu tímans að bankinn fái ekki fullnustu krafna sinna. Einnig verði að hafa í huga að ekkert tap hafi hlotist af yfirfærslu krafnanna á þeim tíma sem hún var framkvæmd og þá hafi slíkt tap ekki verið fyrirsjáanlegt á því tímamarki. Hvað sem líði viðhorfum þeirra, sem eftir fall bankans telji sig hafa séð það fyrir, sé að mati stefnda deginum ljósara að starfsemi bankans hefði verið stöðvuð hefði fall hans verið fyrirsjáanlegt, enda starfsemin verið háð ströngu eftirliti yfirvalda. Tap það sem stefnandi freisti að fá stefnda dæmdan til að bæta hafi ekki hlotist af ákvörðun um yfirfærsluna, enda hafi markaðsverð hinna veðsettu hlutabréfa þá verið hærra en fjárhæð skuldanna. Tapið hafi orðið vegna aðstæðna sem síðar hafi skapast á fjármálamörkuðum heimsins og leitt hafi til falls bankans í október 2008. Að því leyti sem kröfur stefnanda séu reistar á því að umrædd ráðstöfun hafi falið í sér brot á reglubók stefnanda eða samþykktum bendir stefndi á að hann hafi ekki verið í neinni nefnd innan bankans. Mótmælir stefndi því harðlega að hann geti átt að svara fyrir það hvort aðrir starfsmenn bankans hafi brotið gegn verklagsreglum sem þeim hafi verið settar. Það sé raunar skoðun stefnda að engin slík brot hafi átt sér stað að virtum þeim heimildum sem forstjórinn hafi haft, en þær hafi náð út fyrir allar aðrar verklagsreglur bankans. Undir hinar afar víðtæku heimildir forstjórans hafi allir stjórnarmenn stefnanda ritað og tilkynnt um þær til hlutafélagaskrár. Ábendingu stefnanda um að Hreiðar Már Sigurðsson hafi borið sína eigin beiðni, um að fá að færa lán yfir í eignarhaldsfélag á árinu 2006, undir stjórn félagsins telur stefndi ekki sýna annað en það að forstjórinn hafi í því tilviki gætt sérstaklega að vanhæfisreglum þar sem hann hefði sjálfur átt í hlut. Sýni þetta ljóslega að forstjórinn hafi verið meðvitaður um þau takmörk, sem heimildum hans voru settar, að því leyti sem ráðstafanir vörðuðu hagsmuni hans sjálfs. Telur stefndi þetta raunar vera eina dæmið um að forstjórinn hafi borið málefni, sem vörðuðu starfsmenn bankans, undir stjórn. Í öllum öðrum tilvikum hafi forstjórinn ráðið slíkum málum til lykta sjálfur, án þess að stjórn félagsins hefði nokkuð við það að athuga. Stefndi reisir kröfu sína um sýknu einnig á því að undirritun Bjarka Diego og Guðnýjar Örnu Sveinsdóttur undir yfirfærsluskjölin hafi sjálfstætt orðið til þess að skuldbinda bankann í umræddum viðskiptum. Bæði hafi þau verið framkvæmdastjórar í bankanum og ofar í skipuriti hans en stefndi. Málefni af þessu tagi hafi verið á verksviði framkvæmdastjóranna innan bankans og afgreiðslan því verið í fullu samræmi við stöðuumboð þeirra. Stefndi segir stefnanda byggja á því í málinu að stefndi verði að sanna að hann hafi fengið heimild til yfirfærslu skuldanna og vísi því til stuðnings til 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 77. gr. laga um hlutafélög og 2. mgr. 10. gr., sbr. og 1. mgr. 11. gr., laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt áðursögðu telji stefndi að engar reglur hafi verið brotnar í þessum viðskiptum. Auk þess sé það viðtekin skoðun fræðimanna að sönnun um grandsemi viðsemjanda í skilningi 77. gr. laga um hlutafélög hvíli á félaginu. Hins vegar nægi að viðsemjandinn sé grandlaus til þess að hann vinni rétt, sbr. dómafordæmi. Þessum málatilbúnaði stefnanda sé því mótmælt sem algerlega haldlausum. Af hálfu stefnda er því mótmælt að hann hafi ekki greitt allt hlutafé til 7 hægri ehf. Hlutafélagaskrá hafi það hlutverk að athuga hvort tilkynningar og ákvarðanir fullnægi fyrirmælum hlutafélagalaga og samþykktum viðkomandi félags. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við skráningu félagsins. Bú þess hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010 og skiptastjóra þá verið gerð grein fyrir því með hvaða hætti hlutafé félagsins hafi verið greitt. Hafi þrotabúið engar kröfur haft uppi vegna þess. Stefndi hafi notið ráðgjafar löggilts endurskoðanda um stofnun einkahluta­félagsins og skjalagerð í því sambandi. Hafi stefndi byggt á þeirri ráðgjöf endurskoðanda að fullnægjandi greiðsla fyrir stofnun félagsins fælist í eiginfjárframlagi því sem runnið hafi til félagsins með sölu hlutabréfa. Því hafi ekki verið haldið fram fyrr en í málssókn þessari að hlutaféð hafi ekki verið greitt. Stefnandi hafi sjálfur verið kröfuhafi í þrotabúinu og viti stefndi ekki til þess að hann hafi gert neinar athugasemdir vegna þessa við skiptin. Ljóst sé að hafi hlutafjárloforð verið að einhverju leyti ógreitt ætti þrotabúið kröfu um greiðslu hins ógreidda hluta þess. Stefndi telji hins vegar gersamlega fráleitt að stefnandi geti haft uppi kröfu á hann persónulega um mörg hundruð milljónir króna á þeim grundvelli að 500.000 króna hlutafé sé að einhverju leyti ógreitt. Í öllu falli yrði að skýra „ólögfestar undantekningar“ frá meginreglu laganna um takmarkaða ábyrgð hluthafa ákaflega þröngt. Hafnar stefndi því með öllu að nokkuð slíkt eigi við í málinu. Þá segir stefndi stefnanda enn fremur byggja á því í málinu að hann eigi endurkröfurétt á hendur stefnda á grundvelli ólögfestrar meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun, þar sem stefndi hafi mátt vita að forstjóri stefnanda hefði farið út fyrir umboð sitt með títtnefndri skuldayfirfærslu til einkahlutafélags í eigu stefnda. Um þetta kveðst stefndi vísa til þess sem áður segi um heimildir forstjóra stefnanda, sem verið hafi án takmarkana um það atriði sem hér sé til úrlausnar. Þá geti stefndi með engu móti borið ábyrgð á meintum brotum á verklagsreglum stefnanda. Stefndi hafi í þessu máli ekkert það aðhafst sem með réttu megi halda fram að hafi verið ólögmætt eða ámælisvert. Mótmæli stefndi því sem röngu og órökstuddu að hann hafi auðgast á umræddri ráðstöfun. Hann hafi hvorki auðgast né tapað á henni. Stefndi hafi ekkert hugboð haft um það á þeim tíma sem ráðstöfunin fór fram að bankinn myndi riða til falls síðar á árinu 2008. Hann hafi ekki búið yfir neinni vitneskju um að á því væri hin minnsta hætta. Stefndi kveður í stefnu vera vikið ítrekað að því að hann hafi fengið arð af hlutafjáreign sinni í bankanum á meðan hann var þar enn hluthafi. Telur stefndi þetta ekki skipta neinu máli fyrir úrlausn málsins, enda hafi stjórnendur bankans vitað nákvæmlega hversu miklar arðgreiðslur áttu sér stað til hluthafanna á þessum tíma. Þessi framsetning í stefnunni hafi að mati stefnda því engan annan sýnilegan tilgang en að gera stefnda með einhverjum hætti tortryggilegan í augum lesandans, enda séu engar kröfur gerðar beint með vísan til arðgreiðslunnar. Af hálfu stefnda er því mótmælt sem hreinni fjarstæðu að hluthöfum stefnanda hafi á einhvern hátt verið mismunað í skilningi 1. mgr. 76. gr. laga um hlutafélög. Ekki hafi verið ólögmætt að óska eftir umræddri yfirfærslu í mars 2008 og ekkert tjón hafi af henni hlotist fyrir aðra hluthafa. Hvað varakröfu stefnanda varðar kveðst stefndi árétta það sem að framan greini um að hann hafi ekki aðhafst neitt ólögmætt eða saknæmt gagnvart stefnanda. Gildi þá einu hvort um sé að ræða þann hluta hlutabréfanna sem leystur hafi verið úr veðböndum og seldur eða hinn hlutann sem farið hafi yfir til einkahlutafélagsins. Telur stefndi blasa við að ekkert tjón hafi hlotist af yfirfærslunni þegar hún var framkvæmd og að tjón það sem stefnandi vilji fá bætt hafi orðið vegna atvika sem síðar gerðust, þ.e. þegar bankinn féll í október 2008. Það tjón geti aldrei talist hafa verið fyrirsjáanleg eða sennileg afleiðing af hinni umdeildu ráðstöfun á þeim tíma sem hún var gerð. Ráðstöfunin hafi verið heimiluð með vitund og vilja forstjóra stefnanda sem auk þess hafi stuðst við fullgilt umboð. Stefndi hafi engan þátt tekið í að framkvæma/heimila yfirfærslu skulda til eignarhaldsfélagsins og geti ekki borið ábyrgð á henni. Vísan í stefnu til þess að skv. 5. gr. reglubókar Kaupþings skuli lán til ættingja eða tengdra aðila vera í samræmi við ströngustu kröfur lánareglna bankans geti engu um þetta breytt. Þar fyrir utan hafi skilgreining á tengdum aðilum almennt verið mjög á reiki en í 1. tölulið 1. mgr. 1. gr. a laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 teljist náin tengsl vera til staðar þegar um sé að ræða bein eignatengsl eða bein yfirráð yfir allt að 20% af hlutafé eða stofnfé. Ljóst sé að engin slík eignatengsl hafi verið til staðar milli einkahlutafélagsins og stefnanda. Kveðst stefndi mótmæla því harðlega að reglur um „tengda aðila“ geti leitt til þess að kröfur stefnanda verði teknar til greina. Þá segist stefndi með engu móti fá séð hvernig hann geti borið ábyrgð á því að stefnandi skyldi ekki krefjast frekari trygginga þegar veðþekja fór niður fyrir tilskilið lágmark. Í lánssamningum milli stefnanda og stefnda segi í grein 5.2: Veðhlutfall samningsins [...] skal á hverjum tíma vera að lágmarki 150% Fari veðhlutfallið niður fyrir 120%, og slíkt varir í a.m.k. 5 bankadaga samfleytt, skal lántaki að fenginni tilkynningu bankans leggja fram frekari tryggingar þannig að veðhlutfallið nái aftur 150%. Ákvæðið sé samhljóða í lánssamningum milli stefnanda og stefnda persónulega og síðar í þeim samningum sem gerðir hafi verið á milli stefnanda og einkahlutafélags í eigu stefnda. Í skilmálum samninganna sé jafnframt kveðið á um heimild stefnanda til að gjaldfella einhliða og fyrirvaralaust samningana ef ekki er staðið við að leggja fram umræddar viðbótartryggingar. Stefndi hafi aldrei fengið slíka tilkynningu eða kröfu um viðbótartryggingu frá stefnanda og geti ekki borið ábyrgð á því að ekki var óskað eftir henni. Þá komi fram í tölvupóstsamskiptum milli stjórnenda stefnanda í tengslum við yfirfærsluna og veðbandslausnina að veðþekjan hafi þá þegar verið undir tilgreindum lágmörkum samkvæmt skilmálum samninganna eða 113%. Við framsalið hafi hún lækkað enn meir, eða niður í 107%. Stefndi geti að sama skapi ekki borið ábyrgð á því að ekki hafi verið kallað eftir frekari tryggingum við skuldayfirfærsluna, en varla verði um það deilt að bankinn hafi verið í stöðu til að láta selja bréfin. Við sölu bréfanna hefði bankinn fengið kröfur sínar að fullu greiddar. Á þeim tíma sem yfirfærslan hafi átt sér stað, í mars 2008, hafi stefndi ekki haft hið minnsta hugboð um að stefnandi yrði ógjaldfær í náinni framtíð. Hefði svo verið hefði stefndi vitaskuld getað leitað eftir því að selja bréfin. Árshlutauppgjör stefnanda fyrstu þrjá og fyrstu sex mánuði ársins 2008 hafi hins vegar ekki bent til annars en stefnandi væri á góðri siglingu og að afkoma bankans væri góð. Segist stefndi hafna því alfarið að skilyrðum skaðabótaréttar um orsakasamhengi og sennilega afleiðingu sé fullnægt með vísan til alls framangreinds. Í því sambandi mótmælir stefndi því sérstaklega að hann hafi í margnefndum viðskiptum við vinnuveitanda sinn haft stöðu sérfræðings, svo sem haldið sé fram í stefnu. Stefnandi sé fjármálafyrirtæki en það sé stefndi ekki. Fjármálafyrirtæki beri margvíslegar skyldur og ábyrgð sem falli undir sérfræðiábyrgð, og á því byggist meðal annars starfsleyfi þess. Það sé því verið að hafa endaskipti á hlutunum ef starfsmaðurinn eða viðskiptavinurinn telst hafa sérfræðingsstöðu á sviði fjármálagerninga í viðskiptum við fjármálafyrirtækið. Samkvæmt öllu framangreindu kveðst stefndi mótmæla kröfum stefnanda sem röngum og tilhæfulausum, bæði aðalkröfu og varakröfu. Áréttar stefndi sérstaklega mótmæli sín við því að hann hafi framkvæmt nokkuð það sem fellt geti skaðabótaskyldu á hann gagnvart stefnanda. Hann hafi hvorki orðið uppvís að ólögmætri né saknæmri háttsemi, hann hafi hvorki haft ásetning til að valda stefnanda tjóni né valdið honum tjóni með gáleysislegri háttsemi, eins og stefnandi haldi fram. Raunar mótmæli stefndi því samkvæmt áðursögðu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni í viðskiptum við hann. Komist dómurinn, þrátt fyrir allt framangreint, að þeirri niðurstöðu að stefndi eigi að bæta stefnanda eitthvert tjón kveðst stefndi mótmæla fjárhæð dómkrafna hans sem of háum og ranglega út reiknuðum. Í kafla um sundurliðun dómkrafna í stefnu komi fram að reiknaðir hafi verið svokallaðir „seðlabankavextir“ á alla samninga frá undirritunardegi. Þetta segist stefndi telja ranga útreikningsaðferð. Þessa vexti sé óheimilt að reikna á kröfurnar fyrr en frá og með gildistöku laga nr. 151/2010, sem tekið hafi gildi 29. desember 2010. Fram að þeim tíma hafi kröfurnar borið þá vexti sem kveðið sé á um í viðkomandi lánssamningum. Þá mótmælir stefndi framlögðu vottorði PWC um útreikninga á stöðum viðkomandi lánssamninga. Í því skjali sé hvorki gerð grein fyrir vaxtatímabilum né vaxtaprósentum heldur eingöngu tilgreindar niðurstöður úr reiknivélum vottorðsgefandans. Þessum útreikningum mótmæli stefndi sem röngum og órökstuddum. Stefndi segist sömuleiðis mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda, bæði í aðal- og varakröfu. Því sé mótmælt að nokkur hluti stefnukrafna í málinu geti borið dráttarvexti fyrir höfðun máls þessa. Þar sem kröfurnar á hendur stefnanda séu skaðabótakröfur, byggðar á því að hann beri ábyrgð á tjóni sem aðrir menn kunni að hafa valdið bankanum með viðskiptalegum ákvörðunum, telji stefndi útilokað að kröfur á hendur honum geti borið vexti fyrr en frá og með uppsögu dóms í málinu. IV. Samkvæmt framansögðu var fyrirkomulag það sem stefndi óskaði eftir varðandi hlutafjáreign sína í stefnanda ekki einsdæmi, þó svo vissulega hefði hið upphaflega fyrirkomulag verið miklu algengara. Þá liggur fyrir að eftir yfirfærslu skuldanna til 7 hægri ehf. stóðu hlutabréf í bankanum áfram til tryggingar lánunum. Óumdeilt virðist í málinu að er lán stefnda voru færð yfir til 7 hægri ehf. samkvæmt áðursögðu var svokölluð veðþekja undir tilgreindum lágmörkum samkvæmt skilmálum lánssamninganna, eða 113%. Við yfirfærsluna, og fyrrnefnda veðbandslausn, lækkaði veðþekjan niður í 107%. Bæði fyrir og eftir yfirfærsluna átti stefnandi þess kost, sbr. grein 5.2 í lánssamningunum að beina tilkynningu til stefnda um að leggja fram frekari tryggingar þannig að veðhlutfallið næði aftur 150%, og gerði stefndi það ekki, gjaldfella einhliða og fyrirvaralaust samningana. Upplýst er að stefnandi kallaði ekki eftir viðbótartryggingu frá stefnda og verður sá síðarnefndi ekki gerður ábyrgur fyrir þeirri ákvörðun bankans. Þá verður ekki framhjá því litið að eftir yfirfærsluna töldust lán 7 hægri ehf. hjá stefnanda, samkvæmt því sem fyrir liggur um verðgildi hluta í stefnanda, tryggð að fullu fram eftir árinu 2008. Umrædd hlutafjáreign félags stefnda í stefnanda varð síðan verðlaus er bankinn sjálfur lenti í greiðsluþroti í október það ár. Að mati dómsins getur stefnandi engan rétt byggt á þeim grunni að stefndi hafi haft stöðu sérfræðings, enda hefur ekkert fram um það komið hvaða sérfræðiþekkingu stefndi hafi búið yfir sem veitti honum stöðu umfram bankann sjálfan. Eins og slegið var föstu hér að framan hafði stefndi réttmætar ástæður til að ætla að forstjóri Kaupþingssamstæðunnar hefði umboð til að samþykkja yfirfærslu lána hans til 7 hægri ehf. og lausn hans undan persónulegri greiðsluskyldu, sem og lausn hluta hlutafjáreignar stefnda undan veðböndum. Vísast um rök fyrir þeirri niðurstöðu til þess sem áður hefur verið rakið. Þá verður samkvæmt framangreindu ekki á það fallist að það hafi verið ólögmætt eða ámælisvert hjá stefnda að óska eftir yfirfærslunni og veðbandslausninni, en sjálfur tók hann engan þátt í að heimila þá löggerninga af hálfu bankans. Dómurinn hefur þegar slegið því föstu að ákvæði 1. mgr. 76. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög eigi ekki við í málinu. Einnig hefur þegar verið vikið að því, í umfjöllun um aðalkröfu stefnanda, að er lán stefnda voru færð yfir til 7 hægri ehf. var veðþekja undir tilgreindum lágmörkum samkvæmt skilmálum lánssamninganna, eða 113%. Við framsalið, og fyrrnefnda veðbandslausn, lækkaði veðþekjan niður í 107%. Bæði fyrir og eftir framsalið átti stefnandi þess kost, sbr. grein 5.2 í lánssamningunum, að beina tilkynningu til stefnda um að leggja fram frekari tryggingar þannig að veðhlutfallið næði aftur 150%, og gerði stefndi það ekki, gjaldfella einhliða og fyrirvaralaust samningana. Upplýst er að stefnandi kallaði ekki eftir viðbótartryggingu frá stefnda. Verður stefndi ekki gerður ábyrgur fyrir þeirri ákvörðun bankans. Eftir yfirfærsluna töldust lán 7 hægri ehf. hjá stefnanda, samkvæmt því sem fyrir liggur um verðgildi hluta í stefnanda, tryggð að fullu fram eftir árinu 2008. Þá er upplýst samkvæmt áðursögðu að forstjóra Kaupþingssamstæðunnar var ljós tilgangur stefnda með yfirfærslunni og jafnframt liggur fyrir að hann taldi hagsmuni bankans nægjanlega tryggða eftir sem áður með veði bankans í hlutabréfum 7 hægri ehf. í stefnanda. Haldlaus er sá málatilbúnaður stefnanda að stefndi hafi haft stöðu fruminnherja í skilningi laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Sú fullyrðing er engum gögnum studd en fyrir liggur að stefndi var hvorki skráður innherji hjá Fjármálaeftirlitinu né bankanum á umræddum tíma Þá verður ekki með nokkru móti séð að fundaseta stefnda, mörgum mánuðum eftir að gengið var frá lánssamningum við 7 hægri ehf., geti haft þýðingu við úrlausn málsins. Af framlögðum gögnum verður ekki ráðið að þegar yfirfærsla á lánum stefnda til 7 hægri ehf. var samþykkt af stefnanda hafi stefndi haft réttmæta ástæðu til að sjá fyrir hver þróun mála yrði hjá stefnanda, en árshlutauppgjör bankans fyrstu sex mánuði ársins 2008 bentu ekki til annars en afkoma stefnanda væri í lagi. Hefur stefnandi enga tilraun gert til þess að sýna fram á hvernig staða stefnda hafi að þessu leyti verið betri en forstjóra Kaupþingssamstæðunnar sem samþykkti samkvæmt áðursögðu, með skuldbindandi hætti fyrir bankann, hina umdeildu yfirfærslu skulda. Þá er ljóst að megin ástæða þess tjóns stefnanda, sem um ræðir í málinu, var greiðsluþrot bankans sjálfs. Tilgangur stefnda með yfirfærslu skulda sinna við stefnanda vegna hlutabréfakaupa í þeim síðarnefnda var bankanum ljós frá upphafi. Samkvæmt áðursögðu getur sá tilgangur ekki talist ólögmætur í sjálfu sér. Að því athuguðu en að öðru leyti með vísan til fyrrgreindra röksemda dómsins getur það hvorki talist hafa verið saknæmt né ólögmætt í skilningi skaðabótaréttar hjá stefnda að setja fram þá beiðni við stefnanda sem um ræðir í málinu. Þegar að því virtu þykir stefnanda ekki hafa tekist að sanna að stefndi beri skaðabótaábyrgð á ætluðu tjóni bankans vegna yfirfærslunnar. Verður stefndi því einnig sýknaður af varakröfum stefnanda í málinu. Með vísan til úrslita málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmist stefnandi til að greiða stefnda málskostnað, sem réttilega þykir ákveðin svo sem í dómsorði greinir. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Kristján Arason, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Kaupþings hf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 2.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 37/2023
Kærumál Frávísun Málskostnaður
Staðfest var niðurstaða Landsréttar um að vísa kröfum frá Landsrétti og héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 2023 sem barst réttinum sama dag en kærumálsgögn bárust 10. og 18. júlí sama ár. Kærður er dómur Landsréttar 16. júní 2023 í máli nr. 117/2022 þar sem málinu var að hluta vísað frá Landsrétti en að öðru leyti vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka kröfur hans til efnismeðferðar. Til vara krefst hann þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og málinu „vísað heim í hérað til nýrrar málsmeðferðar“. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og Landsrétti gert að taka málið til efnismeðferðar, eftir að hafa fyrst heimilað sóknaraðila að leiða nánar tilgreind vitni fyrir Landsrétt ásamt því að dómkvaddur verði matsmaður eftir beiðni sóknaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila vegna flutnings málsins í héraði og fyrir Landsrétti auk kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að málskostnaður á öllum dómstigum verði felldur niður.4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða dóms og kærumálskostnaðar.5. Sóknaraðili hefur óskað eftir því við Hæstarétt að málinu verði frestað þar til tekin hefur verið afstaða til beiðni hans um skýrslutökur af vitnum og um dómkvaðningu matsmanns. Engin efni eru til að verða við þeirri beiðni. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins kærða dóms verður hann staðfestur.6. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði dómur er staðfestur.Sóknaraðili, Hýsir ehf., greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 500.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=33514111-5f83-46e8-a707-272fdd2d5c8a&verdictid=a88590e4-e7ba-4123-8691-321542e63057
Mál nr. 216/2002
Kærumál Valdmörk Útlendingur Gjafsókn Frávísunarúrskurður staðfestur
Í máli sem G hafði höfðað á hendur íslenska ríkinu gerði hún m.a. þær varakröfur að hún skyldi fá hæli hér á landi af mannúðarástæðum og að hún fengi dvalarleyfi hérlendis. Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem þessum varakröfum G var vísað frá dómi á þeim grundvelli að sakarefni þessi væru undanþegin lögsögu dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. maí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2002, þar sem vísað var frá dómi annars vegar kröfu varnaraðila um að hún skuli fá hæli hér á landi af mannúðarástæðum og hins vegar kröfu hennar um að hún fái dvalarleyfi hérlendis. Öðrum frávísunarkröfum varnaraðila var hafnað. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og öllum frávísunarkröfum varnaraðila hafnað. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Varnaraðili krefst þess, að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Málskostnaður og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Ekki eru skilyrði til að dæma gjafsóknarkostnað í þessum þætti málsins, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 9. þ.m., var höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 8. ágúst 2001. Stefnandi er Gohar Simoni Hayrapetyan, f. 25. desember 1960. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda: Aðallega, að ógiltur verði úrskurður stefnda, dómsmálaráðherra, dr stefnanda: Aðallega, að ógiltur ags. 21. desember 2000, og dæmt að úrskurður útlendingaeftirlitsins frá 3. nóvember 2000, verði felldur úr gildi og málinu vísað aftur til útlendingaeftirlitsins til löglegrar meðferðar og úrlausnar. Fyrsta varakrafa, að dæmt verði að stefnandi skuli fá hæli hér á landi af mannúðarástæðum. Önnur varakrafa, að stefnandi fái dvalarleyfi. Þriðja varakrafa, að tímabundið endurkomubann til Íslands verði fellt úr gildi. Fjórða varakrafa að viðurkennt verði að bannið nái ekki til annarra Norðurlanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi ríkissjóðs eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en stefnandi fékk gjafsókn í máli þessu með leyfi dómsmálaráðherra, dags. 21. ágúst 2001. Dómkröfur stefnda: Aðallega, að málinu verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti á dæmdan málskostnað. Frávísunarkrafa stefnda er hér til úrlausnar. Hinn 21. október 2000 kom stefnandi, sem er frá Armeníu, til Íslands með annari konu, Hamest Iskandaryan, sem einnig er frá Armeníu. Þær komu með flugvél Flugleiða frá Arlanda flugvelli í Stokkhólmi. Við komu á Keflavíkurflugvöll framvísuðu þær stefnandi og Hamest Iskandaryan vegabréfum frá Armeníu með vegabréfsáritun til Íslands, útgefinni af sendiráði Íslands í Moskvu. Vegabréf stefnanda var nr. AE-0576274, útgefið í Armeníu með gildistíma frá 30. ágúst 2000 til 30. ágúst 2010. Samkvæmt umsókn stefnanda ætlaði hún að vera hér í sex daga. Að kvöldi 21. okt. 2000 voru stefnandi og stalla hennar handteknar. Voru þær þá skilríkjalausar. Daginn eftir báru þær stöllur við yfirheyrslu hjá lögreglu að þær hefðu fargað farseðlum sínum og vegabréfum til að komast hjá því að verða sendar heim. Lögreglan útvegaði þeim húsnæði og kynnti þeim reglur um vegabréfsáritanir, umsóknir um dvalar- og atvinnuleyfi og sagði þeim að mál þeirra yrðu send útlendingaeftirlitinu til afgreiðslu. Var þeim síðan sleppt um kl. 20:00 þann 22. okt. Þann 25. okt. 2000 leituðu stefnandi og ferðafélagi hennar til Rauða kross Íslands og kváðust óska eftir hæli á Íslandi. Hinn 3. nóv. 2000 kvað Útlendingaeftirlitið upp úrskurð þar sem beiðni stefnanda um pólitiskt hæli hér á landi var hafnað. Jafnframt var úrskurðað að stefnanda skuli ekki veitt dvalarleyfi á Íslandi. Stefnandi skyldi verða á brott af Íslandi svo fljótt sem við yrði komið. Henni var bönnuð endurkoma til Ísland í þrjú ár frá og með framkvæmdardegi brottvísunar. Stefnandi kærði þennan úrskurð til dómsmálaráðuneytis sem staðfesti úrskurðinn 21. des. 2000. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því að stefnandi eigi ekki lengur lögvarinna hagsmuna að gæta að fá leyst úr sakarefninu þar sem hún sé þegar farin úr landi og hinum umdeilda úrskurði hafi þegar verið fullnægt og stefnandi sé komin aftur til Armeníu. Þá sé stefnandi að fara fram á við dóminn með fyrstu og annarri varakröfu sinni að dómurinn veiti stefnanda hæli hér á landi eða dvalarleyfi. Þetta sé í andstöðu við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um hlutverk dómstóla. Um þessi tilgreindu atriði eigi stjónvöld fullnaðarúrskurðarvald og séu þeir aðilar sem veiti slík leyfi. Komist dómstólar að þeirri niðurstöðu að ákvörðun stjórnvalds sé ólögmæt geti þeir fellt hana úr gildi en taki yfirleitt ekki aðra ákvörðun í hennar stað. Af hálfu stefnanda var því haldið fram að stefnandi hefði lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðað hvort úrskurðurinn hafi verið í samræmi við lög. Úrskurðurinn sé tvíþættur. Stefnanda hafi verið vísað úr landi og henni hafi verið bönnuð endurkoma í þrjú ár. Konan fái ekki dvalarleyfi. Bannið nái til allra Norðurlandanna. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinum hnekkt þar sem hún geti hvorki komið hingað til lands né til annarra Norðurlanda. Það er hvorki hlutverk dómsins að veita hæli af mannúðarástæðum né dvalarleyfi. Það er í höndum stjórnvalda að veita slíkt. Ber því með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 að vísa frá dómi fyrstu og annarri varakröfu stefnanda. Í úrskurði útlendingaeftirlitsins frá 3. nóv. 2000 var stefnanda bönnuð endurkoma til Íslands í þrjú ár frá og með framkvæmdardegi brottvísunar, sem var 24. okt. 2001. Samkvæmt samningi Norðurlanda gildir bann þetta einnig á hinum Norðurlöndum. Þannig er stefnanda samkvæmt úrskurðinum óheimil koma hingað til lands og til annarra Norðurlanda allt til 24. okt. 2004. Verður því ekki á þá skoðun stefnda fallist að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr sakarefni málsins. Kröfu stefnda um frávísun aðalkröfu stefnanda og þriðju og fjórðu varakröfu er því hafnað. Ákvörðun um málskostnað vegna þessa þáttar málsins bíður efnisdóms í málinu. Úrskurðinn kveður upp Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Fyrstu og annari varakröfu stefnanda, Gohar Simoni Hayrapetyan, er vísað frá dómi. Öðrum frávísunarkröfum stefnda, íslenska ríkisins, er hafnað.
Mál nr. 18/2019
Eignarréttur Kröfuréttur Verksamningur Kvöð Skuldskeyting
Í málinu krafðist Í hf. viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi R ehf. á þeim grundvelli að sá síðarnefndi hafi ekki virt rétt þess fyrrnefnda til verktöku við byggingu bílakjallara á byggingarreitum 1 og 2 á lóðinni að Austurbakka 2 í Reykjavík. Í hf. reisti kröfu sína aðallega á því að með rammasamningi 9. mars 2006 hefði stofnast til kvaðar á lóðarréttindum í formi réttar til verktöku sem síðari framsalshafa lóðarréttindanna hafi verið skylt að virða. Til vara byggði Í hf. á að með samningum R ehf. um kaup á lóðarréttindunum hafi R ehf., vitandi um rétt Í hf. til verktöku við væntanlegar framkvæmdir á lóðinni, samþykkt að taka umrædda skuldbindingu yfir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að úrlausn málsins réðist í fyrsta lagi af því hvort réttindin sem rammasamningurinn kvað á um gætu í eðli sínu talist hlutbundin réttindi. Væri sú reyndin skipti í öðru lagi máli hvort ætlun samningsaðilanna hefði verið að stofna til slíkra hlutbundinna réttinda. Var vísað til þess að í rammasamningnum hefði ekki verið tilgreint sérstaklega að samningsaðilar teldu að um væri að ræða eignarréttarlega kvöð. Þá hafi viðaukasamningar frekar borið þess merki að um kröfuréttindi hefði verið að ræða meðal annars þar sem vísað var til þess að „kröfur“ Í hf. féllu niður á hendur gagnaðilum hans með tilgreindum hætti og gert ráð fyrir að skuldbinding til að veita Í hf. með samningum rétt til stýriverktöku skyldi yfirtekin af þeim sem öðlast myndi rétt yfir eigninni fyrir framsal, en ákvæði þess efnis væru óþörf ef um kvöð átti að vera að ræða. Taldi Hæstiréttur að réttindin sem rammasamningurinn kvað á um fullnægðu ekki því skilyrði að geta í eðli sínu talist hlutbundinn réttur yfir fasteign heldur fælist í réttinum kröfuréttindi í gagnkvæmu skuldarsambandi. Loks var vísað til þess að við kaup R ehf. á byggingarreitunum hafi hann ekki samþykkt að taka á sig þá skuldbindingu að virða rétt Í hf. til verktökunnar. Varð því ekki af skuldskeytingu og skipti í því sambandi ekki máli þótt R ehf. hafi við kaup sín vitað eða mátt vita um rétt Í hf. til verktökunnar samkvæmt rammasamningnum. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu R ehf.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, GretaBaldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hannkrefst viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegnatjóns sem aðaláfrýjandi kveðst hafa orðið fyrir sökum þess að ekki hafi veriðvirtur réttur hans til stýriverktöku samkvæmt rammasamningi hans við Nýsi hf.,Landsafl. hf. og Eignarhaldsfélagið Portus ehf. 9. mars 2006 um nánartilgreindar framkvæmdir gagnáfrýjanda að Austurbakka 2 í Reykjavík. Þá krefsthann málskostnaðar á öllum dómstigum. Gagnáfrýjandikrefst þess að dómur Landsréttar verði staðfestur um annað en málskostnað og aðaðaláfrýjandi greiði sér málskostnað á öllum dómstigum.RéttargæslustefnduHarpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf., Landey ehf. og Situs ehf. gera kröfu um aðaðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.IÍ málinukrefst aðaláfrýjandi viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendigagnáfrýjanda þar sem félagið hafi ekki virt rétt hans til verktöku viðbyggingu bílakjallara sem tilheyrir matshluta 08 á byggingarreitum 1 og 2 álóðinni Austurbakka 2 í Reykjavík. Samkvæmt gildandi eignaskiptayfirlýsingu 22.apríl 2016 er bílakjallarinn tilgreindur sem einkaeign gagnáfrýjanda og mun hannvera sjálfstætt hús í skilningi 3. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Aðaláfrýjandireisir kröfu sína aðallega á því aðmeð tilteknum rammasamningi um rétt til verktöku hafi stofnast kvöð álóðarréttindunum sem síðari eigendur þeirra hafi verið bundnir af og fyrirsvarsmenngagnáfrýjanda haft vitneskju um kvöðina þegar félagið keypti lóðirnar og breytiþar engu þótt henni hafi ekki verið þinglýst. Til vara byggir aðaláfrýjandi áþví að með samningum um kaup á lóðarréttindunum hafi gagnáfrýjandi samþykkt aðtaka yfir þær skuldbindingar sem fyrri eigendur réttindanna höfðu undirgengistmeð samningi við aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi byggir sýknukröfu sína einkum á því að ætluðréttindi aðaláfrýjanda hafi aldrei stofnast, hvorki sem kvöð né kröfuréttarlegskylda. Verði hins vegar talið að einhver krafa hafi stofnast í upphafi hafi gagnáfrýjandiekki tekið hana yfir. Málþetta var höfðað 9. febrúar 2017. Gagnáfrýjandi var sýknaður af kröfumaðaláfrýjanda í héraði og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi.IIÍslenskaríkið og Reykjavíkurborg stofnuðu félagið Austurhöfn-TR ehf. í apríl 2003 í þeimtilgangi að vinna að undirbúningi byggingar tónlistarhúss ográðstefnumiðstöðvar á lóðinni Austurbakka 2 í Reykjavík, sem síðar fékk heitið„Harpa“. Var gert ráð fyrir því að hönnun, bygging og rekstur hússins yrðiboðin út sem einkaframkvæmd og að framkvæmdaaðilinn öðlaðist jafnframtbyggingarrétt á öðrum hlutum lóðarinnar þar sem gert var ráð fyrir hóteli,verslunar- og skrifstofuhúsnæði, auk sameiginlegs bílakjallara. Af framangreindutilefni gerðu aðaláfrýjandi, Nýsir hf. og Landsafl hf. með sér samstarfssamning9. júní 2004 og var ákveðið að stofna hlutafélag ef svo færi að félögin yrðuhlutskörpust í útboðinu. Samstarfssamningurinn mælti fyrir um skipulagverkefnisins og hvernig undirbúningi að tilboðsgerð skyldi háttað. Jafnframt varskilgreint stofnframlag í verkefnið og hver og einn samstarfsaðilanna reiddifram fjármuni í samræmi við hlutdeild sína í því. Gekk tillaga félaganna umuppbyggingu svæðisins undir nafninu Portus Group. Útboðið fór fram síðar samaár og var tilboð fyrrnefndra félaga valið sem grundvöllur frekari viðræðna og aðlokum samningsgerðar við Austurhöfn-TR ehf. Samkvæmtgögnum málsins gerðu aðaláfrýjandi, Nýsir hf. og Landsafl hf. 9. mars 2006 meðsér það sem nefnt var „Rammasamningur um samstarf“ en hann var einnig undirritaðuraf hálfu Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. sem þá hafði verið stofnað umsamstarf félaganna. Vísað var til þess að samningsaðilarnir hefðu stofnað„önnur félög tengd Austurhafnarverkefninu“ og var eitt þeirra réttargæslustefndiSitus ehf. Í rammasamningnum kom fram að með því að aðaláfrýjandi drægi sig útúr samstarfinu gæfist aukið svigrúm til samninga milli aðilanna um framkvæmdirvið Austurhafnarverkefnið og myndi aðaláfrýjandi verða verktaki þess. Með rammasamningnumvar samstarfssamningur aðila 9. júní 2004 felldur úr gildi. Vísað var til þessað aðilar hefðu átt jafnan rétt yfir byggingarreitum 1, 3, 4, 6, 7, 8 og 10 álóðinni Austurbakka 2 en með rammasamningnum seldi aðaláfrýjandi sinn hlut íþeim. Endurgjald fyrir hlut aðaláfrýjanda var ákveðið 600.000.000 krónur og skyldiþað bundið verðtryggingu og bera 3% ársvexti frá undirskrift samningsins tilgreiðsludags. Í grein3.1 rammasamningsins kom fram að „verkefnið“ samanstæði af framkvæmdum á þeimbyggingarreitum sem lýst væri í deiliskipulagi meðfylgjandi samningnum, aðundanskildum reit 9 sem ætlaður væri fyrir tónlistar- og ráðstefnuhús, en umþær framkvæmdir hefðu aðilar þegar gert sérstakan verksamning. Í grein 3.2 sagðiað aðaláfrýjandi myndi „byggja eða hafa umsjón með byggingu þeirra verkefna“sem samningurinn næði til en óumdeilt er að meðalþeirra var bygging sameiginlegs bílakjallara sem nánar var fjallað um í grein5.3. Í grein 4 sagði að almennt skyldi stefnt að því að gera „partneringsamning“eða „marksamning“ um hvert verkefni. Voru þau nánar skilgreind sem sitt hvortegund samninga um hönnun og framkvæmdir með ýmist 14 eða 17% álagninguverktaka ofan á byggingarkostnað eftir aðkomu aðaláfrýjanda að hverju verkifyrir sig. Næðist ekki samkomulag um kostnaðarmarkmið í slíkri samningsgerð væriaðilum skylt að „ganga til samninga á grundvelli stýriverktöku“ aðaláfrýjanda.Í grein 4.3 sagði að í aðalatriðum væri átt við stýriverktöku þegar„Eignarhaldsfélagið Portus stýrir hönnun verksins og ÍAV framkvæmir verkiðsamkvæmt fyrirmælum þess.“ Aðaláfrýjandi skyldi þá fá „greiddan allanbyggingarkostnað að meðtöldum kostnaði við aðstöðu og stjórnun að viðbættri 11%álagningu.“ Umbyggingarreit 2 var ákvæði í grein 5.2 rammasamningsins. Þar var tekið fram að félliLandsbanki Íslands hf. frá rétti til byggingar höfuðstöðva sinna sem áttu aðvera á reitnum og Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. eða tengdum félögum yrðiboðin reiturinn til kaups skyldi aðaláfrýjandi eiga rétt á þriðjungs hlut í þeimreit með sömu kjörum og aðrir aðilar. Í grein 5.3 var fjallað nánar um byggingubílastæðakjallara, tilgreiningu áætlaðs fjölda stæða, kostnaðarskiptingu,umhverfismat og fleira en við gerð rammasamningsins var gert ráð fyrir að allurkjallarinn yrði notaður undir bílageymslu.Landsaflhf. seldi 28. september 2006 Landsbankanum-Fasteignafélagi ehf. eignarhlut sinní Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og Situsi ehf., en þau félög fóru meðhagsmuni sem tengdust Austurhafnarverkefninu. 2Samkvæmtmálatilbúnaði aðaláfrýjanda hófust framkvæmdir við byggingu ráðstefnu- ogtónlistarhúss í ársbyrjun 2007. Þær stöðvuðust haustið 2008 vegnafjárhagsörðugleika Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf., Landsbanka Íslands hf.og Nýsis hf. í kjölfar falls íslensku viðskiptabankanna þriggja. Til að tryggja framgangverksins var samið um að Austurhöfn-TR ehf. tæki Eignarhaldsfélagið Portus ehf.yfir og að auki Situs ehf. og dótturfélög þessara félaga. Ítengslum við framangreinda yfirtöku undirrituðu Landsbanki Íslands hf., aðaláfrýjandiog systurfélag aðaláfrýjanda, Ármannsfell ehf., svonefnt „skilmálablað“ 31.mars 2009 um réttindi tengd rammasamningi aðaláfrýjanda við Nýsi hf. ogLandsafl hf. frá 9. mars 2006. Kom þar fram að Landsafl hf., sem áður hafðiselt eignarhlut sinn í Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf., hefði verið selt öðrufélagi en í þeim viðskiptum hefði ekki verið hugað að því að Landsafl hf. ogNýsir hf. væru enn gagnaðilar aðaláfrýjanda samkvæmt fyrrnefndum rammasamningi.Var því lýst að skilmálablaðið fjallaði um með hvaða hætti aðaláfrýjandi hefði falliðfrá réttindum sínum samkvæmt rammasamningnum við Landsafl hf. og Nýsi hf. oghvers virði hagsmunir aðaláfrýjanda á grundvelli rammasamningsins væru, enmikil óvissa væri um verkefnið. Í grein 3 skilmálablaðsins sagði að aðaláfrýjandifélli frá öllum réttindum sem hann kynni að eiga á hendur Landsafli hf. og Nýsihf. á grundvelli rammasamningsins en aðilar væru sammála um að þau væru metin á868.000.000 krónur. Þá kom fram að endurgjald fyrir þessi réttindi skyldi verakaupréttur Ármannsfells ehf. á byggingarreit 2 og forkaupsréttur þess félags aðtilteknum öðrum fasteignum meðal annars á lóðinni við Austurbakka 2 ogHafnarstræti 20. Enn fremur sagði að þegar Ármannsfell ehf. hefði fengiðofangreind réttindi í hendur skyldi aðaláfrýjandi formlega falla frá réttindumsínum samkvæmt rammasamningnum 9. mars 2006 og jafnframt lýsa því yfir að hann ættiekki frekari réttindi á hendur aðilum samningsins. Sama dag,31. mars 2009, undirrituðu Austurhöfn-TR ehf. og aðaláfrýjandi samkomulag sem skyldivera grundvöllur viðaukasamnings við verkssamning milli aðaláfrýjanda og Totusarehf., dótturfélags Eignarhaldsfélagsins Portusar hf. og Situsar ehf., ítengslum við lúkningu byggingar tónlistar- og ráðstefnumiðstöðvar, sem ogverksamnings aðaláfrýjanda við Situs ehf. um bílastæði og fleira. Samkomulagiðfékk heitið Viðauki 7 við verksamning aðaláfrýjanda og Totusar ehf. Í grein 22 samkomulagsinskom fram að kröfur sem aðaláfrýjandi kynni að eiga á grundvellirammasamningsins 9. mars 2006 við fyrri eigendur Portusar ehf. beindust ekki aðneinu leyti að Austurhöfn-TR ehf., Portusi ehf. eða Situsi ehf. eftir aðAusturhöfn hefði tekið yfir þessi félög. Loks sagði eftirfarandi í niðurlagigreinarinnar: „Sú undantekning er á þessu ákvæði að ÍAV hefur þann sama rétt áverktöku, stýriverktöku eða marksamningi á byggingu bílakjallara á þeimbyggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eða veitaöðrum yfirráð yfir, og um var samið í nefndum rammasamningi.“ Í málatilbúnaðiaðaláfrýjanda kemur fram að með þessu hafi staðið eftir réttur til byggingarbílakjallara, en ekki réttur til framkvæmda ofanjarðar og á þessum tíma hafiallur kjallarinn verið teiknaður sem bílakjallari sem síðar hafi breyst. Umbyggingu tónlistar- og ráðstefnuhússins hafi verið fjallað í öðrum greinumsamkomulagsins.LandsbankiÍslands hf. afsalaði 12. febrúar 2010 byggingarreitum 1 og 2 til Situsar ehf. ogvar félagið einnig tilgreint sem eigandi byggingarreitanna íeignaskiptasamningi 11. október 2010. Var fasteignunum afsalað ásamttilheyrandi lóðarréttindum og öllu því sem fylgdi og fylgja bæri, meðal annarstilteknum fermetrum í kjallara. Afsalið var gert á grundvelli kaupsamningsaðila sama dag. Í 8. gr. kaupsamningsins var vísað til þess að kaupanda værikunnugt um fyrrnefnt skilmálablað 31. mars 2009 varðandi réttindi tengdrammasamningnum 9. mars 2006 vegna byggingarreits 2 og lofaði kaupandi að virðakauprétt Ármannsfells ehf. sem þar var kveðið á um. Situs ehf. og Ármannsfellehf. undirrituðu samning 16. mars 2010 um nefndan kauprétt að byggingarreit 2. Íafsalinu var ekki getið um rétt aðaláfrýjanda til stýriverktöku á byggingarreitnum.FyrirHæstarétt hefur verið lagt fram nýtt þinglýst skjal sem ber heitið „Yfirlýsingog skuldbinding samkvæmt 2. og 3. tl. 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 577/1989vegna byggingar bílastæðahúss á Austurbakka, Reykjavík“ og er undirritað af EignarhaldsfélaginuPortusi ehf. og Situsi ehf. Þar segir að Situs ehf. hafi 9. október 2008yfirtekið „allar framkvæmdir og fyrirliggjandi undirbúningsgögn“ vegnafasteignarinnar Austurbakka 2. Hafi fasteignin verið afhent Situsi ehf. tilumráða 1. júlí 2008. Liggur þannig fyrir að Situs ehf. hafði eigi síðar en 12.febrúar 2010 þinglýst afsal fyrir byggingarreitum 1 og 2. 3Aðaláfrýjandiog Totus ehf. gerðu með sér samning 30. desember 2010 sem bar heitið „ByggingHörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss. Viðaukasamningur nr. 31“. Þar var vísað tilþess að um væri að ræða viðaukasamning við framangreindan samning frá 9. mars2006. Í grein 1.2 var því lýst að samningurinn væri gerður „í samræmi viðsamkomulag (VIÐAUKI 7) sem Austurhöfn-TR ehf. ... og verktaki gerðu með sér 31.mars 2009 í tilefni af yfirtöku Austurhafnar á verkkaupa (EignarhaldsfélaginuPortusi ehf. og Situsi ehf. og dótturfélögum, þar með talið dótturfélaginuTotusi ehf.).“ Þá sagði að þótt viðauki 7 hefði verið gerður milli„Austurhafnar og verktaka“ skyldi hann teljast hluti af verksamningi aðila. Afþví sem fram er komið í málinu munu byggingarreitir 1 og 2í reynd ekki hafa verið í eigu Austurhafnar-TR ehf. á þessum tíma en fyrirhéraðsdómi bar lögmaður, sem ráðinn hafði verið af íslenska ríkinu og Reykjavíkurborgtil að sjá um útboðið árið 2004, að samkomulag hafi verið gert á milliaðaláfrýjanda og Austurhafnar-TR ehf. þar sem síðarnefnda félagið hafi verið aðfara að taka yfir Portus ehf. og Situs ehf. Í samkomulaginu var vísaðtil þess að í viðauka 6 væri gerð sérstök grein fyrir því með hvaða hættibílastæði hefðu verið tekin út úr verksamningnum og sett í sérstakan samning. Ígrein 3.1.3 samningsins sagði meðal annars eftirfarandi: „Í VIÐAUKA 7 lýsirverktaki því yfir að kröfur sem fyrirtækið kann að eiga á grundvellirammasamnings frá 9. mars 2006, sjá fylgiskjal 1, við fyrri eigendur Portusarbeinist ekki að neinu leyti að Austurhöfn-TR, né heldur að Portusi eða Situsi.Sú undantekning er á þessu ákvæði að verktaki hefur þann sama rétt á verktöku,stýriverktöku, partneringssamningi eða marksamningi á byggingu bílahúss á þeimbyggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eða veitaöðrum yfirráð yfir eða framselja, og um var samið í nefndum rammasamningi.“ Jafnframtsagði: „Verkkaupi mun beita sér fyrir því að eigendur byggingarréttar á reitum1, 2, 5 og 6 hafi samráð við verktaka varðandi uppbyggingu á svæðinu og gefiþeim kost á að taka þátt í útboðum á byggingum á þessum reitum. Engarskuldbindingar eru þó á verkkaupa að ná árangri í slíkri umleitan.“ Ímálatilbúnaði aðaláfrýjanda kemur fram að „eðli máls samkvæmt“ hefðiframangreint ákvæði ekki átt við bílakjallarann heldur þau réttindi sem hannhefði gefið eftir með rammasamningnum 31. mars 2009. Áðurnefndur lögmaður bar ásama veg fyrir héraðsdómi. 4RekstrarfélagiðAgo ehf., Totus ehf. og Eignarhaldsfélagið Portus ehf. sameinuðust á árinu 2012undir kennitölu síðastnefnds félags og var nafni þess samhliða breytt í Harpatónlistar- og ráðstefnuhús ohf., sem er einn réttargæslustefnda. Á árinu 2013 munAusturhöfn-TR ehf. hafa runnið saman við það félag. Ármannsfellehf. sameinaðist öðru félagi 1. maí 2011 og var nafni félagsins síðar breytt í Landeyehf., sem er meðal réttargæslustefndu. Dótturfélag Landeyjar ehf. var Landbakkiehf., sem seinna sameinaðist móðurfélagi sínu. Með kaupsamningi 24. apríl 2013 ogafsali sama dag seldi Situs ehf. og afsalaði byggingarreit 2 til Landbakka ehf.Í þeim kaupum var nýttur kaupréttur réttargæslustefnda Landeyjar ehf. samkvæmt samningi við aðaláfrýjanda og Ármannsfell ehf. frá 16. mars2010. Í samningnum kom fram í grein 1.3: „Eftirfarandi gögn liggja frammi viðsamningsgerðina og hefur kaupandi kynnt sér efni þeirra ... 1.3.5.Viðaukasamningur nr. 31 við verksamning um byggingu Hörpu, tónlistar ográðstefnuhúss, dags. 30. desember 2010.“ Í viðaukasamningnum var ákvæði um réttaðaláfrýjanda til stýriverktöku líkt og fyrr greinir. Í kaupsamningnum var hinsvegar ekki sérstakt ákvæði þar sem kveðið var á um að Landbakki ehf. yfirtækiskuldbindingu Situsar ehf. um stýriverktöku við byggingu bílakjallara á hinumselda byggingarreit eða að hún hvíldi sem kvöð á lóðinni. Af gögnum málsins máráða að áður en samningurinn var undirritaður hafi ákvæði þess efnis verið felltúr samningsdrögum að kröfu Landbakka ehf.Íframburði þáverandi fyrirsvarsmanns Landbakka ehf. fyrir héraðsdómi kom fram aðviðaukasamningurinn hafi ekki verið „kvöð á lóðinni“ og að engin skylda hafiverið „til yfirtöku kaupanda á þessum samningi eða skyldum seljanda samkvæmtsamningi aðila um kauprétt.“ Fyrir héraðsdómi bar lögmaður sá sem aðstoðaðiréttargæslustefnda Situs ehf. við samningsgerðina að af hálfu réttargæslustefndahafi verið talið að umrædd tilvísun til fyrrnefnds viðaukasamnings nr. 31vísaði nægilega vel til skyldu Landbakka ehf. til að virða réttindiaðaláfrýjanda. Þá staðfesti sá lögmaður, sem sinnti ráðgjöf vegna sölubyggingarreitanna, í skýrslu sinni fyrir dómi að öllum þeim sem sýnt hefðu áhugaá kaupum á byggingarrétti á reitum 1 og 2 hefði verið sagt frá réttindum aðaláfrýjanda.Meðbréfi aðaláfrýjanda til Landeyjar ehf. 29. maí 2013 var vísað til réttinda aðaláfrýjandavegna framkvæmda á lóðinni. Með svarbréfi 5. júní 2013 var kröfum aðaláfrýjandaalfarið hafnað með vísan til þess að félagið hefði ekki yfirtekið neinar kvaðireða skuldbindingar í þessa veru gagnvart aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi, sem þáhét Landstólpar þróunarfélag ehf., fékk byggingarreit 2 afsalað frá Landbakkaehf. 18. júlí 2014. Í afsalinu var ekki getið um réttindi aðaláfrýjanda tilstýriverktöku. Meðkaupsamningi 22. ágúst 2013 seldi Situs ehf. Stólpum III ehf. byggingarreit 1.Í grein 2.4.6 samningsins var getið um þau gögn sem kaupandi hefði kynnt sérvið samningsgerð, þar á meðal „samantekt ákvæða samninga er varða rétt ÍAV tilverktöku og annars vegna bílakjallara“. Þá var í 7. gr. samningsinssvohljóðandi ákvæði: „Kaupandi lýsir því yfir að með kaupum á lóðinniskuldbindi hann sig til yfirtöku á þeim ákvæðum samninga við ÍAV sem kveða á umrétt ÍAV til verktöku, stýriverktöku, partneringssamningi eða marksamningi ábyggingu bílastæðakjallara á lóðinni. Sjá nánar skjal sem vísað er til í lið2.4.6 og er í viðauka 1 við þennan kaupsamning.“ Gagnáfrýjandi, sem þá hétLandstólpar þróunarfélag ehf., keypti byggingarreit 1 af Stólpum III ehf. meðsamningi 15. apríl 2014 og byggingarreit 2 af Landbakka ehf. með samningi 18.júlí sama ár. Í samningunum var ekki getið um rétt aðaláfrýjanda tilstýriverktöku.IIIÍ málinu krefst aðaláfrýjandi viðurkenningará rétti sínum til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda á þeim grundvelli að sásíðarnefndi hafi ekki virt rétt þess fyrrnefnda til verktöku við byggingubílakjallara á byggingarreitum 1 og 2 á lóðinni að Austurbakka 2 í Reykjavíksem nú er eign gagnáfrýjanda. Krafa aðaláfrýjanda er aðallega reist á því aðmeð ákvæðum rammasamningsins 9. mars 2006, sem áður er lýst, hafi stofnast tilkvaðar á lóðarréttindunum í formi réttar aðaláfrýjanda til verktöku ergagnáfrýjanda sem síðari framsalshafa lóðarréttindanna hafi verið skylt aðvirða en hann ekki gert. Telur aðaláfrýjandi engu breyta varðandi rétt sinnþótt kvöðinni hafi ekki verið þinglýst þar sem gagnáfrýjanda hafi verið kunnugtum hana þegar hann öðlaðist réttindi sín.Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt aðrammasamningurinn 9. mars 2006 sé frumheimild um stofnun kvaðar honum til handayfir byggingarreitum 1 og 2 á lóðinni að Austurbakka 2. Ágreiningslaust er aðþeir sem komu að gerð rammasamningsins voru á þeim tíma bærir til að ráðstafa lóðarréttindunumog aðila greinir heldur ekki á um að svo hafi einnig verið við gerð annarraþeirra samninga sem rammasamningnum tengdust. Með rammasamningnum seldiaðaláfrýjandi viðsemjendum sínum hlut sinn í byggingarreitunum að Austurbakka 2 gegn endurgjaldi sem ákveðið var ípeningum auk þess sem í samningnum fólst loforð lóðar- og byggingarleyfishafaum að virða rétt aðaláfrýjanda til verktöku þegar til framkvæmda á lóðinnikæmi. Úrlausn þess hvort með ákvæðumrammasamningsins um stýriverktöku við framkvæmdir á lóðinni að Austurbakka 2hafi stofnast kvöð aðaláfrýjanda til handa yfir þeirri fasteign ræðst í fyrstalagi af því hvort réttindin sem samningurinn kvað á um geti í eðli sínu talisthlutbundin réttindi. Sé sú reyndin skiptir í öðru lagi máli hvort ætlunsamningsaðilanna hafi verið að stofna til slíkra hlutbundinna réttinda. Í þvísambandi er þess að gæta að hlutbundin réttindi yfir fasteign í formi kvaðarteljast til óbeinna eignarréttinda sem eigendum fasteignarinnar á hverjum tímaber að virða meðan kvöðin heldur gildi sínu, enda hafi þess verið gætt að aflakvöðinni réttarverndar samkvæmt þinglýsingarreglum eða síðari framsalshöfumverið um hana kunnugt þótt réttarverndar hafi ekki verið aflað. Birtist í þessusá munur hlutbundinna réttinda annars vegar og kröfuréttinda hins vegar að ífyrrnefndu réttindunum felast óbein eignarréttindi sem veita rétthafanumhlutdeild í eignarheimildum þess sem á hverjum tíma er handhafi hins beinaeignarréttar yfir verðmætinu. Skuldarsamband er á hinn bóginn réttarsamband þarsem annar aðilinn, kröfuhafinn, á kröfu eða kröfuréttindi á hendurgagnaðilanum, skuldaranum. Þegar kröfuréttindi stofnast með samningi ergreiðsla það verðmæti sem skuldari hefur gengist undir að láta kröfuhafa í té.Með kröfuréttindum stofnast á hinn bóginn ekki hlutbundinn réttur yfir tilteknuverðmæti nema um það sé sérstaklega samið samhliða eða í tengslum við stofnunkröfuréttindanna. Í rammasamningnum 9. mars 2006 var ekki tilgreintsérstaklega að samningsaðilar teldu að hér væri um að ræða eignarréttarlegakvöð sem falla skyldi á síðari framsalshafa lóðarréttinda. Báruviðaukasamningar 7 og 31 frekar merki þess að um kröfuréttindi hefði verið aðræða, en í þeim báðum var ákvæði um að „kröfur“ aðaláfrýjanda féllu niður áhendur gagnaðilum hans, en sú „undantekning“ gerð að aðaláfrýjandi skyldi haldarétti sínum til verktöku á byggingarreitum sem tilgreind félög „hafa yfirráðyfir eða veita öðrum yfirráð yfir eða framselja, og um var samið í nefndumrammasamningi.“ Þannig var gert ráð fyrir að skuldbinding til að veitaaðaláfrýjanda með samningum rétt til stýriverktöku skyldi yfirtekin af þeim semöðlast myndi rétt yfir eigninni fyrir framsal, en ákvæði þess efnis voru óþörfef um kvöð átti að vera að ræða.Samkvæmt þessu og öðru því sem í rammasamningnum kom fram er ljóst að með honumvar aðaláfrýjanda ekki veittur hlutbundinn réttur í lóðarréttindunum aðAusturbakka 2. Þess í stað stofnaðist með samningnum réttur aðaláfrýjanda ígagnkvæmu skuldarsambandi til þess að verða verktaki við nánar tilgreindarframkvæmdir á lóðinni gegn því endurgjaldi úr hendi gagnaðila sem samningurinnkvað nánar á um. Fullnægðu réttindin sem rammasamningurinn kvað á um samkvæmtþessu ekki því skilyrði að geta í eðli sínu talist hlutbundinn réttur yfir fasteign.Þá verður heldur ekki af samningnum ráðið að ætlun aðila hafi verið að stofnatil slíkra réttinda. Verðurviðurkenningarkrafa aðaláfrýjanda því ekki tekin til greina á þeim grundvelliað með rammasamningnum 9. mars 2006 hafi stofnast til kvaðar aðaláfrýjanda tilhanda í lóðarréttindum að Austurbakka 2.2Aðaláfrýjandi byggir á því til vara að meðsamningum gagnáfrýjanda 15. apríl og 18. júlí 2014 um kaup á lóðarréttindunumað Austurbakka 2 hafi gagnáfrýjandi, vitandi um rétt aðaláfrýjanda til verktökuvið væntanlegar framkvæmdir á lóðinni, samþykkt að taka yfir þær skuldbindingarsem fyrri eigendur réttindanna höfðu undirgengist í samningi við aðaláfrýjanda.Byggingarreitir 1 og 2 komust eigi síðar en12. febrúar 2010 í eigu réttargæslustefnda Situsar ehf. við sölu LandsbankaÍslands hf. á reitunum. Þá var 30. desember 2010 gerður sérstakur verksamningurmilli Totusar ehf., dótturfélags Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. og Situsarhf., sem verkkaupa annars vegar og aðaláfrýjanda sem verksala hins vegar, þarsem réttur aðaláfrýjanda til verktöku á byggingarreitunum var áréttaður. Situsehf. afsalaði síðan 24. apríl 2013 byggingarreit 2 til Landbakka ehf. og 22.ágúst sama ár byggingarreit 1 til Stólpa III ehf. Við fyrri söluna var að kröfukaupandans, Landbakka ehf., tekið úr drögum að kaupsamningi ákvæði um að rétturaðaláfrýjanda til verktöku skyldi fylgja með í kaupunum en samningurinn hafðieigi að síður að geyma tilvísun til fylgiskjala og á meðal þeirra varframangreindur viðaukasamningur. Í síðari kaupsamningnum yfirtók kaupandinn,Stólpi III ehf., á hinn bóginn sérstaklega þær skyldur seljandans, Situsar ehf.,sem kváðu á um rétt aðaláfrýjanda til verktöku. Gagnáfrýjandi keypti síðanbyggingarreit 1 af Stólpum III ehf. 15. apríl 2014 og byggingarreit 2 afLandbakka ehf. 18. júlí það ár. Í hvorugum þessara kaupsamninga var kveðið á umað gagnáfrýjandi væri skuldbundinn til að virða rétt aðaláfrýjanda til verktökuá byggingarreitunum. Mun framkvæmdum á þeim nánast vera lokið án aðkomu aðaláfrýjanda.Áður var komist að þeirri niðurstöðu aðréttur aðaláfrýjanda til verktöku við framkvæmdir að Austurbakka 2 samkvæmtrammasamningnum 9. mars 2006 væri ekki hlutbundinn réttur yfir fasteign heldurfælust í honum kröfuréttindi í gagnkvæmu skuldarsambandi. Það er meginregla íkröfurétti að kröfuhafaskipti geta átt sér stað án samþykkis skuldara og meðhverjum þeim hætti sem leitt getur til aðilaskipta að eignarréttindum. Öndverðregla gildir á hinn bóginn um skuldaraskipti því þar er meginreglan sú að skuldarigetur ekki sett annan skuldara í sinn stað nema samþykki kröfuhafa komi til. Erþá forsenda skuldskeytingar að kröfuhafi samþykki skuldaraskiptin og nýrskuldari skuldbindi sig með bindandi hætti gagnvart kröfuhafa. Með rammasamningnum 9. mars 2006 tókustviðsemjendur aðaláfrýjanda á herðar þá skyldu að ganga til samninga við hann umverktöku við fyrirhugaðar framkvæmdir á lóðinni að Austurbakka 2. Í þvískuldarsambandi naut aðaláfrýjandi hvað rétt sinn til verktökunnar varðaðistöðu kröfuhafa samkvæmt óefndum gagnkvæmum samningi en viðsemjendurnir í þvítilliti stöðu skuldara. Þótt viðsemjendurnir sem handhafar lóðarréttindannahafi getað framselt þriðja manni þau réttindi sín gátu þeir samkvæmt því semáður er rakið ekki losnað undan skyldum sínum gagnvart aðaláfrýjanda samkvæmtrammasamningnum með því að setja annan skuldara í sinn stað, nema til kæmisamþykki aðaláfrýjanda, og þá með þeim hætti að nýr skuldari skuldbyndi sigbeint gagnvart honum sem kröfuhafa. Eins og áður er getið komust byggingarreitir1 og 2 í eigu gagnáfrýjanda fyrirframsöl til hans 24. apríl og 22. ágúst 2013. Seljandi byggingarreits 1viðurkenndi rétt aðaláfrýjanda til verktökunnar við kaup sín á reitnum, enseljandi byggingarreits 2 gekkst ekki undir þá skyldu þegar hann keyptireitinn. Við kaup gagnáfrýjanda á reitunum samþykkti hann í hvorugu tilvikinuað taka á sig þá skuldbindingu að virða rétt aðaláfrýjanda til verktökunnar ogskuldbatt sig ekki gagnvart honum til þess. Varð því ekki af skuldskeytingu ogskiptir í því sambandi ekki máli hvort gagnáfrýjandi hafi við kaup sín vitaðeða mátt vita um rétt aðaláfrýjanda til verktökunnar samkvæmt rammasamningnum,eða hvort fyrri eigendur byggingarreitanna hafi skuldbundið sig gagnvartaðaláfrýjanda að tryggja skuldbindinguna kæmi síðar til sölu af þeirra hálfu.Verður viðurkenningarkrafa aðaláfrýjanda því heldur ekki tekin til greina áþeim grundvelli að gagnáfrýjandi hafi samþykkt að taka yfir þá skuldbindingufyrri viðsemjenda aðaláfrýjanda að virða rétt hans til verktökunnar.Samkvæmt öllu því sem að framan er rakiðverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað afrekstri málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurLandsréttarMál þetta dæmalandsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Davíð Þór Björgvinsson ogJóhannes Sigurðsson.Málsmeðferð ogdómkröfur aðila 1Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttarmeð áfrýjunarstefnu 4. júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí2018 í málinu nr. E-480/2017. 2Aðaláfrýjandi krefst þess aðviðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna tjónssem hann hafi orðið fyrir sökum þess að ekki hafi verið virtur réttur hans tilstýriverktöku samkvæmt rammasamningi hans við Nýsi hf., Landsafl hf. ogEignarhaldsfélagið Portus ehf. 9. mars 2006 um framkvæmdir gagnáfrýjanda viðeign 0001 í matshluta 8, fastanúmer 236-0172, að Austurbakka 2 í Reykjavík(Landnúmer 209357, Staðgreinir 1110901). Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðarfyrir héraðsdómi og Landsrétti.3Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómifyrir sitt leyti 23. ágúst 2018. Krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða honum málskostnað í héraðiog fyrir Landsrétti.4Engar kröfur eru gerðar á hendurréttargæslustefndu sem hafa ekki uppi kröfur í efnisþætti málsins en þeirkrefjast málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda fyrir Landsrétti.Málsatvik ogsönnunarfærsla5Eins og fram kemur í hinumáfrýjaða dómi er krafa aðaláfrýjanda reist á því að með rammasamningi 9. mars2006 hafi aðaláfrýjandi sem er byggingaverkataki samið við Landsafl hf.,Eignarhaldsfélagið Portus ehf. og Nýsi hf. um rétt til að byggja eða hafaumsjón með byggingu svokallaðs Austurhafnarverkefnis. Verkefnið samanstóð afbyggingu ráðstefnu- og tónlistarhúss, hótels, bílastæðakjallara, skrifstofu- ogíbúðarhúsnæðis og höfuðstöðva Landsbanka Íslands hf. við Austurhöfn í Reykjavík.Tillaga sem samningsaðilarnir höfðu gert um uppbyggingu svæðisins í nafniPortus Group hafði verið valin til frekari viðræðna um framkvæmdir á svæðinu.Með rammasamningnum dró aðaláfrýjandi sig út úr verkefninu þar semsamningsaðilar töldu það gefa frekara svigrúm til samninga við aðalaáfrýjandaum verkframkvæmdir. Í ákvæði 3.2 í samningnum kemur fram að aðaláfrýjandi „…munbyggja eða hafa umsjón með byggingu þeirra verkefna sem samningur þessi nærtil“. Í 4. grein samningsins er síðan að finna nánari útfærslu á því hvernigsamningi um þá verktöku skyldi háttað. Kemur þar fram að tækjust ekki samningarum kostnaðarmarkmið myndu aðilar ganga til samninga á grundvelli svokallaðrarstýriverktöku. Samkvæmt grein 4.3 í samningnum er stýriverktaka skýrð þannig aðEignarhaldsfélagið Portus „…stýrir hönnun verksins og ÍAV framkvæmir verkiðsamkvæmt fyrirmælum þess. ÍAV mun fá greiddan allan byggingarkostnað aðmeðtöldum kostnaði við aðstöðu og stjórnun að viðbættri 11% álagningu.“ 6Í septembermánuði 2006 framselduLandsafl hf. og Nýsir hf. Landsbankanum fasteignafélagi ehf. eignarhluti sína íEignarhaldsfélaginu Portus ehf. og Situs ehf., sem fóru með hagsmuni semtengdust Austurhafnarverkefninu. Í kjölfar falls íslensku viðskiptabankannahaustið 2008 sömdu aðaláfrýjandi og systurfélag þess, Ármannsfell ehf., viðLandsbanka Íslands hf. 31. mars 2009 umréttindi aðaláfrýjanda á hendur Nýsi hf. og Landsafli hf. sem láðst hafði aðtaka á í framangreindu framsali á hlutum í Eignarhaldsfélaginu Portus ehf. ogSitus ehf. á árinu 2006. Samkvæmt samningnum skyldi aðaláfrýjandi falla fráöllum kröfum á hendur Landsafli hf. og Nýsi hf. vegna rammasamningsins fráárinu 2006 gegn því að Ármannsfell ehf. fengi kauprétt að byggingarreit 2 ogforkaupsrétt að fasteigninni Hafnarstræti 20 í Reykjavík. Samkvæmt gögnummálsins nýtti Ármannsfell ehf. kaupréttinn 24. apríl 2013 en ekki liggja fyrirí málinu upplýsingar um hvort reynt hafi á forkaupsréttinn.7Samhliða framangreindum samningi31. mars 2009 gerði aðaláfrýjandi samning við félagið Austurhöfn-TR ehf., núréttargæslustefndi, Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf., sem var í eigu ríkisog Reykjavíkurborgar en það félag var viðsemjandi Eignarhaldsfélagsins Portusehf. um Austurhafnarverkefnið. Samkomulagið var gert í tengslum við yfirtökuAusturhafnar-TR ehf. á Eignarhaldsfélaginu Portus ehf. og Situs ehf. Ísamningnum er fjallað um ýmis málefni sem aðilar hugðust setja í viðauka viðverksamning aðalaáfrýjanda við Totus ehf. sem byggði tónlistar- ográðstefnuhúsið Hörpu í Austurhöfn en það félag var dótturfélagEignarhaldsfélagsins Portus ehf. Samkvæmt ákvæði 22. greinar samningsins lýstiaðaláfrýjandi því yfir að kröfur sem félagið kynni að eiga á hendurEignarhaldsfélaginu Portus ehf. samkvæmt rammasamningnum 9. mars 2006 beindustekki að Austurhöfn-TR ehf., Eignarhaldsfélaginu Portus ehf. eða Situs ehf. Ísamningsákvæðinu segir: „Sú undantekning er á þessu ákvæði að ÍAV hefur þannsama rétt á verktöku, stýriverktöku eða marksamningi á byggingu bílakjallara áþeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eðaveita öðrum yfirráð yfir, og um var samið í nefndum rammasamningi.“Aðaláfrýjandi byggir kröfu sína á því að bílakjallarar á byggingarreitunum, semvísað sé til í þessu ákvæði og auðkenndir hafi verið sem byggingarreitir 1 og 2á lóðinni Austurbakka 2 í Reykjavík, falli undir þann matshluta sem lýst er íkröfugerð hans.8Framangreint ákvæði 22. greinarvar tekið upp í viðaukasamning 31 milli aðalaáfrýjanda og Totus ehf. 30.desember 2010 en eins og áður er getið fjallaði sá viðaukasamningur einkum umverkframkvæmd við Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhús.9Af gögnum málsins má ráða aðLandsbanki Íslands hf. og Landsbankinn fasteignafélag ehf. hafi eignastlóðarréttindi að byggingarreitum 1 og 2 og framselt þau réttindiréttargæslustefnda, Situs ehf., með kaupsamningi og afsali 12. janúar 2010. Íþeim gögnum er ekki að finna ákvæði um rétt aðaláfrýjanda til verktöku viðbyggingu bílakjallara á reitunum. Í málatilbúnaði réttargæslustefnda, Situsehf., fyrir Landsrétti kom fram að félagið telur sig hafa tekið yfirskuldbindingu gagnvart aðaláfrýjanda vegna réttinda hans til verktöku ábyggingarreitunum. Einnig kom fram í þeim málatilbúnaði að frá upphafi hafilegið fyrir að Situs ehf. myndi ekki byggja á reitunum heldur myndu aðrir takaskuldbindingarnar yfir. Telur réttargæslustefndi, Situs ehf., sig hafa tryggtmeð fullnægjandi hætti að framsalshafar byggingarreitanna, Stólpi III ehf. ogLandbakki ehf., hafi tekið þessa skuldbindingu yfir.0 Réttargæslustefndi, Situs ehf., framseldi 24. apríl 2013 Landbakka ehf.sem nú hefur verið sameinað réttargæslustefnda, Landey ehf., lóðarréttindi ábyggingarreit 2. Með kaupunum var nýttur kaupréttur Ármannsfells ehf., sem áðurer getið, en það félag hafði þá verið sameinað réttargæslustefnda, Landey ehf.Í kaupsamningnum er ekki að finna ákvæði um að kaupandi yfirtaki skuldbindinguþá sem lýtur að stýriverktöku við byggingu bílakjallara á hinum seldabyggingarreit. Þvert á móti kemur fram í gögnum málsins og framburði þáverandifyrirsvarmanns Landbakka ehf. fyrir héraðsdómi að ákvæði þess efnis hafibeinlínis verið tekið út úr samningsdrögunum áður en samningurinn varundirritaður.1 Með kaupsamningi 22. ágúst 2013 keyptu Stólpar III ehf. lóðarréttindi ábyggingarreit 1 af réttargæslustefnda, Situs ehf. Fram kemur í grein 7.1 ísamningnum að kaupandi skuldbindi sig til þess að yfirtaka ákvæði samninga viðaðaláfrýjanda um rétt hans til verktöku vegna byggingar bílastæðakjallara álóðinni. Í ákvæðinu er vísað til yfirlits yfir þau samningsákvæði í fylgiskjalimeð samningnum en það skjal liggur ekki fyrir í málinu.2 Gagnáfrýjandi, sem upphaflega hét Landstólpar Þróunarfélag ehf., varstofnað 11. febrúar 2014 af Stólpum ehf. og Landey ehf. Með kaupsamningi 15.apríl 2014 keypti gagnáfrýjandi lóðarréttindi á byggingarreit 1 af Stólpum IIIehf. Í samningnum er ekki að finna ákvæði um að kaupandi taki yfirskuldbindingar gagnvart aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi keypti 18. júlí 2014lóðarréttindi á byggingarreit 2 af Landbakka ehf., nú réttargæslustefnda Landeyehf. Í kaupsamningi og afsali vegna þeirra kaupa er ekki að finna ákvæði umyfirtöku á skuldbindingum vegna verktökuréttinda aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandivísar til þess að fyrirsvarsmenn Stólpa III ehf. og Landbakka ehf. hafi verið ífyrirsvari fyrir gagnáfrýjanda þegar hann keypti lóðarréttindin og því vitað afréttindum aðaláfrýjanda.3 Sama dag og síðastnefndu kaupin voru gerð framseldi gagnáfrýjandi Reginhf. lóðarréttindi á byggingarreitum 1 og 2. Samkvæmt samningnum skyldi seljandibyggja íbúðir, og verslunar- og skrifstofuhúsnæði auk bílakjallara á lóðunum.Niðurstaða 4 Krafa aðaláfrýjanda um viðurkenningu á rétti til skaðabóta byggist áþví að hann hafi átt rétt á því að annast byggingu bílakjallara ábyggingarreitum 1 og 2 á lóðinni Austurbakka 2 í Reykjavík. Þar semgagnáfrýjandi hafi ekki virt þann rétt eigi aðaláfrýjandi rétt til skaðbóta úrhendi hans. Áður er rakið að samkvæmt ákvæði greinar 4.3 í rammasamningnum frá9. mars 2006 fól réttur aðaláfrýjanda til stýriverktöku meðal annars í sér aðhann átti að fá greitt 11% álag á raunverulegan byggingarkostnað. Með vísan tilþessa hefur aðaláfrýjandi sýnt nægjanlega fram á að líkur séu á því að hannhafi orðið fyrir tjóni ef fallist er á að hann hafi átt rétt til stýriverktöku.5 Viðurkenningarkrafa aðaláfrýjanda er reist á tveimur megin málsástæðum.Aðallega er byggt á því að með samningi um rétt til verktöku hafi stofnast kvöðá lóðarréttindunum sem síðari eigendur þeirra hafi verið bundnir af. Þá er áþví byggt að fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda hafi haft vitneskju um kvöðina þegarhann keypti lóðirnar og því geti hann ekki borið fyrir sig grandleysi um hana.Verði ekki fallist á að kvöð af þessu tagi hafi stofnast byggir aðaláfrýjandi áþví að með samningum um kaup á lóðarréttindunum hafi gagnáfrýjandi samþykkt aðyfirtaka þær skuldbindingar sem fyrri eigendur réttindanna höfðu undirgengistmeð samningi við aðaláfrýjanda.6 Í viðurkenningarkröfu aðaláfrýjanda felst að hann hafi átt kröfu á aðgagnáfrýjandi gerði við hann verktakasamning sem efnislega fæli í sérstýriverktöku. Þótt kveðið sé á um tiltekin grundvallaratriði um efnistýriverktökunnar í rammasamningnum frá 9. mars 2006 er ljóst að nánariútfærsla á verkefninu var háð því að ákvörðun yrði tekin um að nýtabyggingarreitina fyrir bílakjallara og hvernig hönnun þeirra yrði háttað.Kröfugerð aðaláfrýjanda miðar við að einungis hluti kjallara í byggingunum hafiað lokum verið hannaður sem bílakjallari.7 Af gögnum málsins verður ráðið að auk upphaflegra viðsemjendaaðaláfrýjanda, Nýsis hf., Landsafls hf. og Eignarhaldsfélagsins Portus ehf.,tók Austurhöfn-TR ehf., sem nú er réttargæslustefndi, Harpa tónlistar- ográðstefnuhús ohf., á sig skuldbindingu um rétt aðaláfrýjanda til stýriverktöku.Þótt ekki liggi fyrir í málinu skrifleg staðfesting á því aðréttargæslustefndi, Situs ehf., hafi tekið yfir skuldbindinguna má ráða afmálatilbúnaði þess félags að svo hafi verið. Þá liggur fyrir að Stólpar IIIehf. tók á sig skuldbindinguna en því félagi hefur nú verið slitið. Á hinnbóginn verður ekki séð af gögnum málsins að aðrir eigendur lóðarréttindanna fráþví að rammasamningurinn var gerður hafi skuldbundið sig með samningi til þessað taka skuldbindinguna yfir. Þar er nánar um að ræða Landsbankannfasteignafélag ehf., Landsbanka Íslands hf., réttargæslustefnda Landey ehf.,sem þá var Landbakki ehf., og gagnáfrýjanda. Fyrir liggur sú afstaða tveggjasíðastnefndu félaganna að þau hafi ekki tekið yfir skuldbindinguna gagnvartaðaláfrýjanda.8 Áður er rakið að þegar lóðarréttindin voru framseld Stólpa III ehf. ogLandbakka ehf. hafi réttargæslustefndi, Situs ehf., freistað þess að semja meðskýrum hætti um að kaupendur lóðarréttindanna tækju yfir skuldbindingunagagnvart aðaláfrýjanda. Fyrir liggur að Stólpi III ehf. samþykkti að taka skuldbindingunayfir en Landbakki ehf. hafnaði því. Verður af þessu ályktað að fyrirsvarsmennréttargæslustefnda, Situs ehf., hafi við samningsgerðina talið þörf á skýruákvæði í samninginn ef skuldbindingin ætti að flytjast til nýrra eigendalóðarréttindanna.9 Eins og áður er rakið segir í 22. grein samnings aðaláfrýjanda viðAusturhöfn-TR ehf. frá 31. mars 2009, sem aðaláfrýjandi reisir rétt sinn á, aðaðaláfrýjandi hafi „…þann sama rétt á verktöku […] á byggingu bílakjallara áþeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eðaveita öðrum yfirráð yfir, og um var samið í nefndum rammasamningi“. Í ákvæðinuer ekki mælt fyrir um að þessum kröfurétti aðaláfrýjanda fylgi kvöð á lóðinnieða önnur óbein eignarréttindi. Þá er ekki kveðið á um það í samningsákvæðinuhvernig tryggja skuli skuldbindinguna gagnvart þriðja aðila. 20 Þótt kröfuréttindum geti fylgt óbein eignarréttindi yfir fasteignfelast almennt ekki í verktakasamningi eða rétti til að gera verktakasamningréttindi yfir fasteign. Til að slík réttindi stofnist verður eins og hér háttartil að tilgreina þau skýrlega í samningi sem um þau er gerður þannig að þeimsem síðar koma að viðskiptum með eignina megi vera ljóst að samningurinn mælifyrir um þau. Í þessu sambandi er ekki nægjanlegt þótt í samningsákvæði sévísað til þess að viðsemjandinn taki á sig að tryggja skuldbindinguna fái aðriryfirráð yfir fasteign. Fyrir liggur að reynt var að fá síðari kaupendur til aðyfirtaka skuldbindinguna með samningi og var það án árangurs í tilviki Landbakkaehf. Gögn málsins bera ekki með sér að samningsaðilar hafi gert ráð fyriryfirtöku á umræddri skuldbindingu gagnvart aðaláfrýjanda. Hafi ætlansamningsaðila verið sú að stofna til réttinda yfir fasteign til að tryggjaverktökurétt aðaláfrýjanda, hefði verið nauðsynlegt að tilgreina með skýrarihætti hvernig þau réttindi skyldu tryggð. Að þessu virtu verður staðfestniðurstaða hins áfrýjaða dóms um að réttindi aðaláfrýjanda uppfylli ekkiskilyrði þess að vera réttindi yfir fasteign.21 Með vísan til þess sem að framan er rakið er fallist á niðurstöðu hinsáfrýjaða dóms um að gögn málsins sýni ekki með óyggjandi hætti að gagnáfrýjandihafi samþykkt að taka á sig umrædda skuldbindingu. Vitneskja kaupanda umkröfuréttindi getur ein og sér ekki leitt til þess að skuldbinding af þessutagi teljist yfirtekin við kaup á lóðarréttindum. Að þessu gættu en að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. 22 Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaðurfyrir Landsrétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómurskal vera óraskaður.Málskostnaður fyrirLandsrétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 7. maí 2018Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 9.febrúar 2017 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 27. mars sl. Stefnandi erÍslenskir aðalverktakar hf., Höfðabakka 9, Reykjavík. Stefndi er Reykjavík Development ehf.,Lágmúla 7, Reykjavík. Þá er stefnt til réttargæslu Hörpu tónlistar- ográðstefnuhúsi ohf., Bakkaseli 19, Reykjavík, Situsi ehf., Laugarnesvegi 92,Reykjavík og Landey ehf., Furuási 16, Hafnarfirði. Stefnandikrefst þess að viðurkenndurverði réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda fyrir tjón vegna brotsgegn rétti hans til stýriverktöku samkvæmt rammasamningi stefnanda við Nýsihf., Landsafl hf. og Eignarhaldsfélagið Portus ehf. 9. mars 2006 um framkvæmdirstefnda við eign 001 í matshluta 8, fastanúmer 236-0172, að Austurbakka 2 íReykjavík. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu auk málskostnaðar. Engarkröfur eru gerðar gegn réttargæslustefndu sem hafa ekki uppi kröfur íefnisþætti málsins en krefjast málskostnaðar úr hendi stefnanda. Gættvar ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áður en dómur varkveðinn upp.Helstuágreiningsefni og yfirlit málsatvika Íapríl 2003 stofnuðu íslenska ríkið og Reykjavíkurborg félagið Austurhöfn-TRehf. og var því ætlað að vinna að undirbúningi að byggingu tónlistarhúss ográðstefnumiðstöðvar auk hótels og verslunar- og skrifstofuhúsnæðis áausturbakka Reykjavíkurhafnar. Var gert ráð fyrir að hönnun, bygging og reksturtónlistarhúss og ráðstefnumiðstöðvar, sem síðar fékk heitið „Harpa“, yrðiboðinn út sem einkaframkvæmd. Samhliða byggingu ráðstefnu- og tónlistarhúss vargert ráð fyrir því að framkvæmdaaðilinn öðlaðist byggingarrétt á öðrum hlutumlóðarinnar Austurbakka 2 þar sem ráð var gert fyrir hóteli, verslunar- ogskrifstofuhúsnæði auk sameiginlegs bílakjallara. Samkvæmt eignaskiptasamningifyrir lóðina Austurbakka 2 frá 11. október 2010 skiptist lóðin í tvo matshluta ogstendur tónlistar- og ráðstefnuhús á matshluta nr. 1, auk þess sem þvítilheyrir sérstakur reitur undir auglýsingaskilti. Matshluti nr. 2 skiptist í10 byggingarreiti, þar af einn reit sem er sameiginleg bílageymsla fyrir allanmatshlutann og er hann í eignaskiptasamningnum talinn „sameign sumra“. Málþetta lýtur eingöngu að bílakjallara sem þegar hefur verið byggður undirbyggingarreitum 1 og 2 á matshluta nr. 2. Af gögnum málsins verður ráðið aðfyrirkomulagi lóðar og skipulagi hafi síðar verið breytt á þá leið að ekki varlengur gert ráð fyrir sameiginlegum bílakjallara fyrir allan matshluta nr. 2.Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 22. apríl 2016, um byggingarreiti 1og 2 er bílakjallari undir reitunum nú sjálfstætt hús í skilningi fjöleignarhúsalagaog tilgreindur sem einkaeign stefnda. Í máli þessu heldur stefnandi því fram,gegn mótmælum stefnda, að hann hafi átt rétt til svokallaðrar stýriverktökusamkvæmt rammasamningi 9. mars 2009, sem síðar er gerð grein fyrir, vegnabyggingar umrædds bílakjallara undir byggingarreitum 1 og 2 og hafi hann orðiðfyrir tjóni sökum þess að þessi réttur hans var ekki virtur. AHinn 9. júní 2004 gerðu stefnandi, Nýsirhf. og Landsafl hf. með sér samning um samstarf félaganna í tengslum viðfyrirhugað útboð á vegum Austurhafnar-TR ehf. á einkaframkvæmd við byggingutónlistar- og ráðstefnuhúss auk hótels, verslunar- og skrifstofuhúsnæðis ogbílakjallara á lóðinni að Austurbakka 2 í Reykjavík. Þessir samstarfsaðilarvoru einnig sammála um að ef svo færi að þeir yrðu hlutskarpastir í útboðinumyndu þeir sameiginlega stofna hlutafélag í sinni eigu sem yrði þá viðsemjandiAusturhafnar-TR ehf. Útboð á framkvæmdinni, fjármögnun og rekstri fór framsíðar árið 2004 og var tilboð hópsins, sem bauð í verkefnið undir nafninu„Portus Group“ (hér eftir vísað til sem „Portus-hópsins“), valið til frekariviðræðna og lokum samningagerðar. Ístefnu er því lýst að í kjölfar samningaviðræðna Portus-hópsins ogAusturhafnar-TR ehf. um nánari framkvæmd verksins hafi samstarfsaðilunum orðiðljóst að ekki væri eðlilegt að stefnandi, sem ætlunin var að yrði verktaki viðuppbyggingu svæðisins, væri jafnframt einn eigenda framkvæmdaaðilans. Hinn 9.mars 2006 undirrituðu stefnandi, Nýsir hf. og Landsafl hf. „rammasamning umsamstarf“ vegna uppbyggingar á svæði Austurhafnar í Reykjavík. Samningurinn vareinnig undirritaður af Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf., sem þá hafði veriðstofnað um samstarf félaganna. Í samningnum var einnig vísað til þess aðsamningsaðilarnir hefðu stofnað „önnur félög tengd Austurhafnarverkefninu“ ogmun eitt þeirra félaga hafa verið Situs ehf., sem er meðal réttargæslustefndumálsins. Með rammasamningnum dró stefnandi sig út úr samstarfi við Nýsi hf. ogLandsafl hf. og skyldu þau félög eftirleiðis standa ein að samningaviðræðum viðAusturhöfn-TR ehf. Sagði í samningnum að aðilar væru sammála um að með því aðstefnandi drægi sig út úr „Portus“ gæfist aukið svigrúm til samninga milliaðilanna um framkvæmdir við Austurhafnarverkefnið og myndi stefnandi verðaverktaki þess. Í samningnum kom fram að samningsaðilar hefðu jafnan rétt yfirbyggingarreitum 1, 3, 4, 6, 7, 8 og 10. Var kaupverð fyrir eignarhlut stefnandameð ákveðnum fyrirvörum ákveðið 600 milljónir króna með vöxtum ogverðtryggingu. Ígrein 3.1 í rammasamningnum kom fram að „verkefnið“ samanstæði af framkvæmdum áþeim byggingarreitum sem lýst væri í meðfylgjandi skipulagsuppdrættisamningsins, að undanskildum reit 9 sem ætlaður væri fyrir tónlistar- ográðstefnuhús, en um þær framkvæmdir hefðu aðilar þegar gert sérstakanverksamning. Í grein 3.2 kom fram að stefnandi myndi byggja eða hafa umsjón meðbyggingu þeirra mannvirkja sem samningurinn tæki til, en ekki er ágreiningur ímálinu um að meðal þeirra var bygging sameiginlegs bílakjallara sem nánar var fjallað um í grein 5.3 í samningnum. Í 4.gr. rammasamningsins kom fram að almennt skyldi stefnt að því að gera„partneringssamning eða marksamning“ um hvert verkefni. Næðist slíkt samkomulagekki myndu aðilar ganga til samninga á grundvelli stýriverktöku stefnanda.Hugtökin „partneringssamningur“, „marksamningur“ og „stýriverktaka“ voru nánarskilgreind í greinum 4.1, 4.2 og 4.3. Samkvæmt síðastnefndu greininni var meðstýriverktöku í aðalatriðum átt við það þegar „Eignarhaldsfélagið Portus ehf.stýrir hönnun verksins og stefnandi framkvæmir verkið samkvæmt fyrirmælum þess“og myndi stefnandi þá „fá greiddan allan byggingarkostnað að meðtöldum kostnaðivið aðstöðu og stjórnun að viðbættri 11% álagningu“. Byggir stefnandiviðurkenningarkröfu sína í málinu á þessu ákvæði rammasamningsins. Ístefnu segir að framkvæmdir við byggingu ráðstefnu- og tónlistarhúss hafihafist í ársbyrjun 2007. Fjármála- og efnahagskreppan haustið 2008 varð tilþess að eigendur Eignarhaldsfélagsins Portusar ehf. lentu í fjárhagserfiðleikumog stöðvaðist verkið. Landsafl hf. hafði þá selt eignarhlut sinn íEignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og Situsi ehf. til Landsbankansfasteignafélags ehf. Til þess að tryggja framgang verksins var um það samið aðAusturhöfn-TR ehf. tæki Eignarhaldsfélagið Portus ehf. yfir, aukeinkahlutafélagsins Situsar ehf., svo og dótturfélög þessara félaga. Ítengslum við framangreinda yfirtöku var 31. mars 2009 undirritað „samkomulag“milli Austurhafnar-TR ehf. og stefnanda sem ætlað var að vera „grundvöllurviðaukasamnings [...] við verkssamning milli [stefnanda] og Totus í tengslumvið lúkningu byggingar TR, sem og verksamnings [stefnanda] við Situs umbílastæði og fleira“. Í stefnu er þessu skjali hins vegar lýst svo að það hafifalið í sér viðauka nr. 7 við fyrrgreindan „rammasamning um samstarf“ frá samadegi. Hvað sem þessu líður var í 22. gr. samkomulagsins fjallað sérstaklega umkröfur stefnanda vegna rammasamningsins frá 9. mars 2006. Lýsti stefnandi þvíþar yfir að kröfur sem félagið kynni að eiga á grundvelli rammasamningsins viðfyrri eigendur „Portus“ beindust ekki að neinu leyti að Austurhöfn–TR ehf, néheldur að Portusi eða Situsi eftir að Austurhöfn hefði tekið yfir þessi félög.Þá sagði í greininni: „Sú undantekning er á þessu ákvæði að [stefnandi] hefur þannsama rétt á verktöku, stýriverktöku eða marksamningi á byggingu bílakjallara áþeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eðaveita öðrum yfirráð yfir, og um var samið í nefndum rammasamningi.“ Samadag, eða 31. mars 2009, undirrituðu fulltrúar Landsbanka Íslands hf. ogstefnanda, auk Ármannsfells ehf., „skilmálablað“ um réttindi tengdrammasamningi stefnanda við Nýsi hf. og Landsafl hf. frá 9. mars 2006. Kemurþar fram að Landsafl hf., sem áður hafði selt eignarhlut sinn íEignarhaldsfélaginu Portusi ehf., hafi verið selt öðru félagi en við þauviðskipti hafi ekki verið hugað að því að Landsafl hf. og Nýsir hf. væru enngagnaðilar stefnanda samkvæmt fyrrnefndum rammasamningi. Þá er vísað til þessað haustið 2008 hafi Austurhafnarverkefnið komist í þrot vegna greiðsluþrotsLandsbanka Íslands hf. og Nýsis hf. og þessir aðilar gefið eftir réttindi síngagnvart Austurhöfn-TR ehf. í því skyni að tryggja áframhaldandi framkvæmdir ogaðilaskipti að verkefninu. Er því lýst að skilmálablaðið fjalli um það meðhverjum hætti stefnandi falli frá réttindum sínum samkvæmt rammasamningnum viðLandsafl hf. og Nýsi hf., en ljóst sé að mikil óvissa sé um verkefnið og hversvirði hagsmunir stefnanda á grundvelli rammasamningsins séu. Í grein 3.0 ískilmálablaðinu segir því næst að stefnandi falli frá öllum réttindum sem hannkunni að eiga á hendur Landsafli hf. og Nýsi hf. á grundvelli rammasamningsinsen aðilar séu sammála um að þessi réttindi séu metin á 868 milljónir króna. Þákemur fram að endurgjald fyrir þessi réttindi skuli vera kaupréttur ogforkaupsréttur Ármannsfells hf. á tilteknum fasteignum, meðal annarsbyggingarreit 2 á lóðinni við Austurbakka 2. Segir enn fremur í greininni aðþegar Ármannsfell ehf., sem í skjalinu er sagt vera systurfélag stefnanda, hafifengið ofangreind réttindi í hendur skuli stefnandi formlega falla fráréttindum sínum samkvæmt ofangreindum rammasamningi og jafnframt lýsa því yfirað hann eigi ekki frekari réttindi á hendur aðilum rammasamningsins.BHinn 30. desember 2010 undirrituðufyrirsvarsmenn Totusar ehf. og stefnanda „viðaukasamning nr. 31“ sem baryfirskriftina „Bygging Hörpu, tónlistar- og ráðstefnuhúss“. Í grein 1.2 var þvílýst að samningurinn væri gerður „í samræmi við samkomulag (VIÐAUKI 7) sem Austurhöfn-TRehf., hér eftir nefnt Austurhöfn, og verktaki gerðu með sér 31. mars 2009 ítilefni af yfirtöku Austurhafnar á verkkaupa (Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf.og Situsi ehf. og dótturfélögum, þar með talið dótturfélaginu Totusi ehf.).“ Þásagði að þótt viðauki 7 hefði verið gerður milli „Austurhafnar og verktaka“skyldi hann teljast hluti af verksamningi aðila. Einnig var vísað til þess að íviðauka 6 væri gerð sérstök grein fyrir því með hvaða hætti bílastæði hefðuverið tekin út úr verksamningnum og sett í sérstakan samning. Í 2. og 3. mgr.greinar 3.1.3 í samningnum sagði eftirfarandi: „ÍVIÐAUKA 7 lýsir verktaki því yfir að kröfur sem fyrirtækið kann að eiga ágrundvelli rammasamnings frá 9. mars 2006, sjá fylgiskjal 1, við fyrri eigendurPortusar beinist ekki að neinu leyti að Austurhöfn-TR, né heldur Portusi eðaSitusi. Sú undantekning er á þessu ákvæði að verktaki hefur þann sama rétt áverktöku, stýriverktöku partneringssamningi eða marksamningi á byggingubílahúss á þeim byggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráðyfir eða veita öðrum yfirráð yfir eða framselja, og um var samið í nefndumrammasamningi. [/] Verkkaupi mun beita sér fyrir því að eigendurbyggingarréttar á reitum 1, 2, 5 og 6 hafi samráð við verktaka varðandi uppbygginguá svæðinu og gefi þeim kost á að taka þátt í útboðum á byggingum á þessumreitum. Engar skuldbindingar eru þó á verkkaupa að ná árangri í slíkriumleitan.“ Eignarhaldsfélagið Portusehf., Rekstrarfélagið Ago ehf. og Totus ehf. sameinuðust EignarhaldsfélaginuPortusi ehf. árið 2012. Samhliða samrunanum var nafni EignarhaldsfélagsinsPortusar ehf. breytt í Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhús ohf. Harpa tónlistar-og ráðstefnuhús ohf. sameinaðist Austurhöfn-TR ehf., undir heiti Hörputónlistar- og ráðstefnuhúss ohf.. árið 2013. Er síðastgreindu félagi stefnt tilréttargæslu í málinu, svo sem áður greinir.CMeð afsali 12. febrúar 2010 afsalaði LandsbankiÍslands hf. byggingarreitum 1 og 2 til Situsar ehf., en síðarnefnda félagið ereinnig tilgreint sem eigandi byggingarreitanna í fyrrgreindumeignaskiptasamningi 11. október 2010. Samkvæmt samningnum var fasteignunumafsalað ásamt tilheyrandi lóðarréttindum og öllu því sem fylgir og fylgja ber,meðal annars tilteknum fermetrum í kjallara. Í 8. gr. samningsins var vísað tilfyrrnefnds „skilmálablaðs“ Landsbankans, stefnanda og Ármannsfells ehf. 9. mars2009 vegna byggingarreits 2 og lofaði bankinn því að virða þann kauprétt semþar var kveðið á um. Hinn1. maí 2011 var Ármannsfell ehf. sameinað öðru nafngreindu félagi og nafnisameinaðs félags síðar breytt í Landey ehf., sem er meðal réttargæslustefndu ímálinu. Dótturfélag Landeyjar ehf. var einkahlutafélagið Landbakki ehf. sem núhefur verið sameinað hinu réttargæslustefnda móðurfélagi sínu. Með kaupsamningi24. apríl 2013 og afsali útgefnu sama dag seldi Situs ehf. og afsalaðibyggingarreit 2 til Landbakka ehf. Með þessum kaupum mun kauprétturréttargæslustefnda Landeyjar ehf. samkvæmt fyrrgreindum samningi við stefnandaog Ármannsfell ehf. frá 16. mars 2010 hafa verið nýttur. Samkvæmtdrögum að samningi milli Situsar ehf. og stefnanda sem lagður hefur verið framí málinu var ráð fyrir því gert í grein 4 að viðaukasamningur milli Situsarehf. og stefnanda um rétt þess síðarnefnda til verktöku, stýriverktöku,partneringssamnings eða marksamnings vegna byggingar bílahúss á lóðinni yrðikvöð á kaupanda. Þetta ákvæði var hins vegar ekki að finna í endanlegumkaupsamningi. Í skýrslu við aðalmeðferð málsins staðfesti Ingi Guðmundsson,fyrrverandi framkvæmdastjóri Landbakka ehf., að hann hefði mótmælt því aðumrætt ákvæði yrði hluti samningsins og það hefði því verið tekið út úrsamningsdrögunum. Í endanlegum kaupsamningi 24. apríl 2013 er hins vegar ígrein 1.4 vísað til gagna sem lágu frammi við samningsgerðina og kaupanditaldist hafa kynnt sér, þ.á m. áðurnefnds viðaukasamnings nr. 31 viðverksamning um byggingu Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúss, sem er dagsettur 30.desember 2010. Í skýrslu við aðalmeðferð málsins staðfesti Baldvin BjörnHaraldsson, sem aðstoðaði réttargæslustefnda Situs ehf. við samningsgerðina, aðhann hefði litið svo á að umrædd tilvísun vísaði nægilega vel til skylduLandbakka ehf. til að virða réttindi stefnanda. Þá staðfesti AðalsteinnSigurþórsson, sem sinnti ráðgjöf vegna sölu byggingarreitanna, fyrir dómi aðöllum þeim sem sýndu áhuga á kaupum á byggingarrétti á reitum 1 og 2 hefðiverið sagt frá réttindum stefnanda. Meðbréfi stefnanda til Landbakka ehf. 29. maí 2013 var vísað til réttindastefnanda vegna framkvæmda á lóðinni. Með bréfi Landbakka ehf. 5. júní 2013 varkröfum stefnanda alfarið hafnað með vísan til þess að félagið hefði ekkiyfirtekið neinar kvaðir eða skuldbindingar gagnvart stefnanda. Stefndi, sem þáhét Landstólpar þróunarfélag ehf., fékk byggingarreit 2 afsalað frá Landbakkaehf. með afsali 18. júlí 2014. Í afsalinu er ekki getið um kvaðir vegnaréttinda stefnanda. Meðkaupsamningi 22. ágúst 2013 seldi Situs ehf. Stólpum III ehf. byggingarreit 1.Í grein 2.4.6 var vísað til þess að kaupandi hefði kynnt sér „samantekt ákvæðasamninga er varða rétt [stefnanda] til verktöku og annars vegna bílakjallara“.Þá var í 7. gr. samningsins að finna svohljóðandi ákvæði: „Kaupandi lýsir þvíyfir að með kaupum á lóðinni skuldbindi hann sig til yfirtöku á þeim ákvæðumsamninga við [stefnanda] sem kveða á um rétt [stefnanda] til verktöku,stýriverktöku, partneringssamningi eða marksamningi á byggingubílastæðakjallara á lóðinni. Sjá nánar skjal sem vísað er til í lið 2.4.6 og erí viðauka 1 við þennan kaupsamning.“ Stólpar III ehf. seldu stefnda, sem þá hétLandstólpar þróunarfélag ehf., byggingarreit 1 með samningi 15. apríl 2014. Ísamningnum er ekki getið um réttindi stefnanda. Afhálfu stefnanda er á það bent að allir stjórnendur og varamenn í stjórn stefndavið stofnun hans hafi einnig verið stjórnarmenn eða varamenn í stjórn StólpaIII ehf. eða Landbakka ehf. Samkvæmtgögnum málsins seldi stefndi Regin hf. hluta af þeim byggingum sem skyldu rísaá téðum byggingarreitum. Með hliðsjón af sakarefni málsins er ekki ástæða tilað gera nánari grein fyrir þeim lögskiptum. Nánar er vikið að samskiptummálsaðila eftir því sem tilefni þykir til í reifun málsástæðna og lagarakaþeirra, svo og niðurstöðum dómsins. Viðaðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur forstjóri stefnanda, Sigurður R. Ragnarsson,og stjórnarformaður stefnda, Þorvaldur H. Gissurarson. Þá komu fyrir dóm semvitni Ingi Guðmundsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Landbakka ehf., AðalsteinnSigurþórsson verkfræðingur, og Baldvin Björn Haraldsson lögmaður.Helstumálsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir kröfu sína á skuldbindingargildi ákvæða áðurlýsts rammasamnings ogviðauka 7 og 31 við hann. Stefnandi telur stefnda skylt að virða þau réttindisem stefnanda voru veitt með rammasamningnum og viðaukum við hann. Hafi stefndigengist undir ákvæðin með samningum um kaup á byggingarreitunum og hafiréttindi þau sem hann öðlaðist yfir þeim verið þeim takmörkunum háð að stefndabæri að virða réttindi stefnanda. Stefnda hafi ekki getað dulist að stefnandiætti umrædd réttindi og gæti ekki við framsal öðlast betri eða annan rétt tilbyggingarreitanna en viðsemjandi hans átti og stefnda var eða mátti verakunnugt um. Krafa stefnanda um viðurkenningu á rétti til efndabóta byggi ámeginreglum kröfuréttar og þeirri staðreynd að stefndi hafi nú hafiðframkvæmdir við byggingu bílakjallara á byggingarreitum 1 og 2 án þess að hafavirt rétt stefnanda, þó að ítrekað hafi verið á hann minnt. Vanefnd stefnda séþví algjör. Stefnandivísar til 4. gr. fyrrgreinds rammasamnings sem áður greinir, einkum ákvæðisgreinarinnar um stýriverktöku við þær aðstæður að ekki náist samkomulag umaðkomu stefnanda í formi partneringssamnings eða marksamnings. Samkvæmt þessuhafi stefnandi átt rétt á að framkvæma verkið samkvæmt fyrirmælum verkkaupa ogfá greiddan allan byggingarkostnað að meðtöldumkostnaði við aðstöðu og stjórn og viðbættri 11% álagningu. Þessi rétturstefnanda hafi ekki verið virtur. Réttindi stefnanda séu samkvæmt orðalagiþeirra samningsákvæða sem þau byggja á bundin við byggingarreitina og sé því umað ræða takmörkun á umráðarétti eiganda eða óþinglýsta kvöð. Að auki sé skýrtaf orðalagi ákvæðanna að hverjum þeim sem hafi umráðarétt yfirbyggingarreitunum á hverjum tíma beri að tryggja rétt stefnanda við framsalþeirra. Réttindi stefnanda hafi því ekki fallið niður við framsalbyggingarreitanna frá Situsi ehf. BréfSitusar ehf. frá 15. desember 2015 til Stólpa III ehf. og Landbakka ehf. beriþað skýrt með sér að við framsal byggingarreitanna frá Situsi ehf. hafi veriðgætt að því að framsalshafar gengjust undir eða væru í öllu falli meðvitaðir umþær takmarkanir á hinu framselda sem fælust í réttindum stefnanda. Í bréfiSitusar ehf. til Landbakka ehf., sem varðar byggingarreit 2, komi fram að íkaupsamningi aðila sé ákvæði þess efnis að Landbakki ehf. staðfesti að hafalesið og kynnt sér ákvæði viðauka 31. Réttindi yfir byggingarreitnum hafi þvíverið framseld Landbakka ehf. með þeirri takmörkun sem leiddi af viðauka 31.Landbakki ehf. hafi ekki gert athugasemdir þar við og því skuldbundið sig tilað virða rétt stefnanda. Réttindi stefnanda hafi því ekki fallið niður viðframsal byggingarreitanna til stefndu. Hvaðsem líði efni samninga stefnda við Stólpa III ehf. og Landbakka ehf. ítrekistefnandi að hann telji réttindi sín bundin við byggingarreitina þannig aðréttindi yfir þeim verði ávallt háð þeim, án tillits til þess hvort stefnduhafi við framsal þeirra til sín með beinum hætti skuldbundið sig til að virðaþau. Stefnandi vísar þessu til stuðnings einkum til 29. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978 og þeirrar reglu kröfu- og eignarréttar að framsalshafi geti ekkiöðlast betri rétt til hins framselda en framseljandi átti og það eigisérstaklega við þegar framsalshafi sé grandvís um þær takmarkanir sem séu áhinum framseldu réttindum. Þá eyði þinglýsing ein og sér ekki slíkum réttindumsé framsalshafinn grandsamur um rétt þriðja manns. Stefnandivísar til þess að ljóst sé að Stólpar III ehf. og Landbakki ehf. hafi veriðgrandvís um réttindi stefnanda. Samkvæmt stofngögnum stefnda séu stofnendurhans Stólpar III ehf. og Landey ehf. Stjórn stefnda hafi auk þess að fulluverið skipuð stjórnendum Stólpa III ehf. og Landbakka ehf. Hafi stefnda þvíverið fengin yfirráð yfir byggingarreitunum án þess að gætt hafi verið réttindastefnanda hafi það verið gert í vondri trú. Með hliðsjón af úrlausn málsins erekki ástæða til að rekja sérstaklega málsástæður stefnanda varðandi nánariskilyrði skaðabóta og lögvarða hagsmuni stefnanda af kröfu sinni.Helstumálsástæður og lagarök stefnda Stefnditelur að stefnandi hafi enga lögvarða hagsmuni fyrir viðurkenningu á dómkröfu sinni.Verði fallist á viðurkenningu kröfunnar muni sú niðurstaða ekki hafa nein áhrifá ágreining aðila. Þannig liggi fyrir að í umræddum rammasamningi sé ekkerttekið fram um inntak hins meinta réttar. Það sé því alls kostar óljóst hverthafi átt að vera umfang hins meinta stýriverktökuréttar, t.d. hvort hann hafieinungis átt að taka til þess hluta bílakjallarans sem sannanlega skyldi notaundir bílastæði eða hvort þarna séu meðtalin geymslu- og tæknirými og annaðslíkt. Krafa stefnanda sé því ódómtæk.Jafnframt er bent á að um byggingar á Austurbakka 2 í Reykjavík gildi lög umfjöleignarhús nr. 26/1994. Stefnandi hafi ekki gert grein fyrir því af hverjuhann hafi ekki höfðað mál gegn öðrum lóðareigendum að Austurbakka 2. Telurstefndi að dómsorð, sem gengi með þessum hætti gegn lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994,væri ótækt. Stefndi telur þetta atriði valda frávísun máls ex officio, sbr.m.a. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi byggir sýknukröfusína í fyrsta lagi á því að fyrrgreindur rammasamningur 9. mars 2006 hafi ekkifalið í sér neina skyldu til samningsgerðar við stefnanda. Um hafi verið aðræða viljayfirlýsingu en ekki skuldbindandi samkomulag sem geti bundið hendurallra síðari lóðareigenda. Stefnandi hafi einnig fallið frá öllum hugsanlegumréttindum sínum með „skilmálablaði“ 31. mars 2009 þar sem samið hafi verið umbrottfall stefnanda samkvæmt rammasamningnum og stefnandi fengið greiðslu fyrirréttindi sín. Skilmálablaðið sé þannig skýrt um að stefnandi hafi fallið fráréttindum sínum gegn því að Ármannsfell ehf., þáverandi systurfélag stefnanda,hefði tiltekinn kauprétt og forkaupsrétt. Stefndi bendir einnig á að viðauki 7vísi einungis til byggingarreita sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafi yfirráðyfir eða veiti öðrum yfirráð yfir. Þegar viðaukinn hafi verið undirritaður hafibyggingarreitur 1 hins vegar verið í eigu Nýsis hf., en reitur 2 í eiguLandsbanka Íslands hf. Þannig beri ákvæði Viðauka 7 það augljóslega með sér aðmeintur stýriverktökuréttur fylgi ekki reit 1 og 2. Ákvæði Viðauka 7 hafiþannig einungis átt við um reiti 3 og 6, en Situs ehf. hafi ekki eignast reiti1 og 2 fyrr en með kaupsamningi 12. janúar 2010. Í þeim kaupsamningi sé hvergikveðið á um meint réttindi stefnanda en hins vegar sé forkaupsrétturÁrmannsfells ehf. áréttaður. Virðist aðilar þessarar samningsgerðar því hafagengið út frá þeirri forsendu að enginn stýriverktökuréttur hafi verið tilstaðar á reit 1 og 2. Aðþví er varðar viðaukasamning nr. 31 sem gerður var 30. desember 2010 vísarstefndi til þess að þar sé sérstaklega gert ráð fyrir því að réttindi stefnandafalli niður við sölu á byggingarreit 2, en stefnandi kunni þó að eiga rétt áþóknun fyrir vinnuframlag úr hendi verkkaupa þess samnings, þ.e. Totusar ehf.Það sé því jafnljóst sem áður að stefnandi eigi engan rétt gagnvart stefndahvað varði reit 2. Í grein 3.1.3 í viðaukasamningnum séu réttindi stefnanda aðþví er varðar reiti 1 og 2 endanlega slegin út af borðinu með eftirfaranditexta: „Verkkaupi mun beita sér fyrir því að eigendur byggingaréttar á reitum1,2,5 og 6 hafi samráð við verktaka varðandi uppbyggingu á svæðinu og gefi þeimkost á að taka þátt í útboðum á byggingum á þessum reitum. Engar skuldbindingareru þó á verkkaupa að ná árangri í slíkri umleitan.“ Viðaukasamningur nr. 31taki því af allan vafa um að þau réttindi sem stefnandi kunni að hafa átt íöndverðu séu ekki lengur fyrir hendi. Til viðbótar sé gert ráð fyrir því íviðaukasamningnum að bílastæði séu tekin út úr verksamningnum og sett ísérstakan samning. Stefnditelur í annan stað að nauðsynlegt hefði verið að þinglýsa ætluðum réttindumstefnanda svo að þau gætu bundið stefnanda sem grandlausan þriðja mann, sbr. 1.mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Tilkynningar stefnanda til síðarirétthafa á lóðinni komi ekki í stað þinglýsingar réttinda. Tjón vegna þessararvanrækslu stefnanda geti hann ekki fengið bætt frá öðrum. Jafnvel þótt fallistværi á að stefnandi hefði átt umrædd réttindi séu þau fallin niður, sbr. meðalannars 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga. Stefnandi telji langsótt að byggja ágrandvísi fulltrúa Landeyjar ehf., Landbakka ehf. og Stólpa II ehf. ogmálsástæðu stefnanda þess efnis ósannaða. Aðþví er varðar upplýsingar stefnanda til stefnda vísar stefndi til bréfs þessfyrrnefnda 15. desember 2015 þar sem fram hafi komið takmarkaðar upplýsingar.Einföld tilkynning, án sönnunargagna eða annarra upplýsinga, geti undir engumkringumstæðum gert móttakanda hennar grandsaman um algjörlega ósönnuð réttindi.Jafnvel þó að gengið væri út frá því sem gefnu að stefnandi hefði átt skýrréttindi í öndverðu þá eignist hann ekki sams konar rétt gagnvart síðarieigendum lóðanna. Þessi staðreynd eigi við um allar þær tilfærslur sem hafiorðið á eignarhaldi lóðanna, hvort sem um sé að ræða frá Landsbankanum tilSítusar, frá Sítusi til Stólpa eða Landeyjar, eða frá þeim félögum tilLandstólpa eða til nýrra eigenda stefnda. Þessu til áréttingar er bent á aðLandey ehf. keypti reit 2 á grundvelli kaupréttar Ármannsfells ehf. en þar hafiekkert verið sagt til um meint réttindi stefnanda. Engir af þeim kaupsamningumsem liggi fyrir í málinu beri þess merki að hin meintu réttindi stefnanda hafiverið yfirtekin. Stefnditelur að lokum ljóst að hafi meintur réttur stefnanda verið til staðar íöndverðu, þá hafi hann verið reistur á þeirri forsendu að ráðist yrði í framkvæmdirmeð samfleyttum hætti fljótlega eftir samningsgerðina. Útilokað sé að ætlunsamningsaðila hafi verið að binda hendur allra eigenda fasteignarinnar umókomna tíð og óháð því í hvaða formi framkvæmdirnar yrðu unnar. Þannig megiljóst vera að allar forsendur fyrir hinni meintu samningsgerð hafi brostið. Meðhliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera sérstaka grein fyrirmálsástæðum og lagarökum stefnda varðandi skilyrði skaðabóta, fyrningu, tómlætieða hugsanlegt ógildi þeirra samningsskilmála sem stefnandi reisi kröfu sína ávegna ósanngirni. Þá er ekki ástæða til að gera sjálfstæða grein fyrirsjónarmiðum réttargæslustefndu í málinu.Niðurstaða Með bókun 16. október sl.breytti stefnandi dómkröfu sinni á þá leið að henni er nú einungis beint aðstefnda vegna eignarhluta, sem auðkenndur er í eignaskiptayfirlýsingu 22. apríl2016, sem „eign 0001 í mhl. 8“, en eignaskiptayfirlýsingin tekur til matshlutaá áðurnefndum byggingarreitum 1 og 2 á lóðinni að Austurbakka 2. Samkvæmtyfirlýsingunni er téður eignarhluti bílakjallari að stærð 3.809,6 fm sem rúmar106 bílastæði og telst hann vera sjálfstætt hús. Hvað sem líður nánari ákvæðumsamningsins um nýtingu bílastæðanna og tengingu kjallarans við nærliggjandibílakjallara er yfirlýsingin ótvíræð um að téður eignarhluti sé einkaeignstefnda, en yfirlýsingin er undirrituð af fulltrúum allra eigendabyggingarréttar á lóðinni að Austurbakka 2, auk fulltrúa stofnanaReykjavíkurborgar. Krafa stefnanda í málinu er krafa um viðurkenningu áskaðabótaskyldu stefnda, sem ekki er deilt um að stóð einn að byggingu umræddsbílakjallara sem handhafi byggingarréttar á reitum 1 og 2, en meðal fylgiskjalafyrrgreindrar eignaskiptayfirlýsingar 22. apríl 2016 er samkomulag umuppbyggingu og rekstur bílageymslu og almenningsrýma á lóðinni við Austurbakka2, þar sem í 4. gr. er kveðið á um að hver og einn lóðarhafi skuli hanna ogbyggja bílageymslu innan síns byggingarreits. Þegar af þessari ástæðu eru ekkifyrir hendi atvik sem leitt geta til samaðildar til varnar samkvæmt 2. mgr. 18.gr. laga nr. 91/1991. Dómari bendir þó á að jafnvel þótt talið væri að umræddurbílakjallari væri að einhverju leyti í sameign stefnda og tiltekinna annarraaðila, sem bæru þá hugsanlega sameiginlega skaðabótaskyldu með stefnda, væristefnanda allt að einu heimilt að beina skaðabótakröfu, eða kröfu umviðurkenningu skaðabótaskyldu, að stefnda einum án tillits til fyrirmælaumrædds ákvæðis laga nr. 91/1991. Afgögnum málsins er ljóst að upphafleg dómkrafa stefnanda beindist að öllumkjallara byggingarinnar sem liggur undir byggingarreitum 1 og 2 á lóðinni viðAusturbakka 2, en þar er einnig að finna flóttaleiðir og spennistöð sem gert erráð fyrir að verði í eigu Orkuveitunnar. Í fyrrnefndri breytingu stefnanda ákröfugerð sinni fólst því breyting til hagsbóta fyrir stefnda, sem stefnandavar heimil samkvæmt gagnályktun frá 29. gr. laga nr. 91/1991. Dómurinn fellstekki á það með stefnda að umrædd breyting hafi raskað grundvelli málsins eðatakmarkað möguleika hans á því að hafa uppi varnir í málinu, enda varbreytingin óveruleg og kom fram áður en gagnaöflun var lýst lokið. Gafststefnda því nægilegur kostur á öflun frekari gagna og andsvörum í tilefni afhinni breyttu kröfugerð. Aðmati dómsins hefur stefnandi gert nægilega líklegt tjón vegna ætlaðs brotsstefnda gegn þeim skuldbindingum sem hann telur hafa hvílt á stefnda og um erdeilt í málinu. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála til að stefnandi geti haft uppi kröfu sína tilviðurkenningar. Samkvæmtöllu framangreindu telur dómurinn ekkert fram komið í málinu sem leitt geti tilfrávísunar þess án kröfu, svo sem hreyft hefur verið af stefnda.AÁður eru rakin tildrög þess að stefnandidró sig út úr svonefndum Portus-hópi og gerði „rammasamning um samstarf“ viðaðra aðila hópsins, Landsafl hf. og Nýsi hf., 9. mars 2006, meðal annars um aðtaka að sér eða sjá um verktöku á þeim byggingarreitum sem heyrðu til svonefndsAusturhafnarverkefnis, auk þess að þiggja sérstaka greiðslu frá téðum félögum fyrirþað sem talið var eignarhlutur stefnanda. Að mati dómsins fer ekki á milli málaað í loforði Landsafls hf. og Nýsis hf. gagnvart stefnanda um samstarf viðframkvæmdir á svæðinu, þ.á m. vegna byggingar bílakjallara sem þá var ráðgertað yrði sameiginlegur fyrir allt það svæði sem síðar varð lóðin að Austurbakka2, fólust fjárhagslegir hagsmunir. Styður það þessa niðurstöðu að í svokölluðuskilmálablaði 31. mars 2009, sem síðar greinir, eru hagsmunir stefnanda vegnaaðkomu að framkvæmdum á byggingarreit 2 metnir á 868 milljónir króna. Getur þaðog ekki haggað þessari niðurstöðu þótt í rammasamningnum hafi verið kveðið á umað gera skyldi sérstakan samning um byggingu kjallarans, sbr. grein 5.3 írammasamningnum, og sá samningur hafi ekki legið fyrir við gerðrammasamningsins. Aðframan er einnig rakið hvernig og hvers vegna Austurhöfn-TR ehf., núréttargæslustefndi Harpa tónlistar- og ráðstefnuhús ohf., tók yfir þau félögsem stofnuð höfðu verið af téðum Portus-hóp vorið 2009, þ.á m.réttargæslustefnda Situs ehf., eftir að eigendur félaganna höfðu lent ífjárhagserfiðleikum með þeim afleiðingum að framkvæmdir við ráðstefnu- ogtónleikahús höfðu stöðvast. Svo sem áður greinir liggur fyrir í málinusamkomulag milli Austurhafnar-TR ehf. og stefnanda frá 31. mars 2009, þar semvísað var til umrædds rammasamnings frá 9. mars 2006, sem gerður var af þessutilefni. Var í samkomulaginu kveðið á um framhald framkvæmda við tónlistar- ográðstefnuhúsið, en jafnframt kveðið nánar á um kröfur sem stefnandi ætti samkvæmtsamningnum frá 2006 við Landsafl hf. og Nýsi hf. Með samkomulaginu lýstistefnandi því yfir að kröfur sem hann kynni að eiga á grundvellirammasamningsins 9. mars 2006 beindust ekki að neinu leyti að Austurhöfn-TRehf. né heldur að Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og Situsi ehf. eftir aðAusturhöfn hefði eignast þessi félög og lóðarréttindi að hluta eða öllu leyti.Sú undantekning var þó gerð frá þessu að stefnandi skyldi hafa „sama rétt áverktöku, stýriverktöku eða marksamningi á byggingu bílakjallara á þeimbyggingarreitum sem Portus/Situs eða Austurhöfn hafa yfirráð yfir eða veitaöðrum yfirráð yfir, og samið var um í nefndum rammasamningi“. Aðmati dómsins fer ekki á milli mála að með gerð fyrrgreinds samkomulagsskuldbatt Austurhöfn-TR ehf. sjálf og fyrir hönd dótturfélaga sinna, þ.á m.réttargæslustefnda Situsar ehf., sig til þess að virða réttindi stefnandasamkvæmt samningnum 2006 að því er snerti byggingu bílakjallara á svæðinu,meðal annars við þær aðstæður að öðrum yrðu þar veitt yfirráð yfir byggingarreitumsem „Portus/Situs“ höfðu yfirráð yfir. Sama dag, eða 31. mars 2009, varáðurnefnt skilmálablað undirritað af fyrirsvarsmönnum stefnanda, LandsbankaÍslands hf. og Ármannsfells ehf., sem í skjalinu var sagt vera systurfélagstefnanda. Var í blaðinu kveðið á um endurgjald stefnanda fyrir réttindi, semmetin voru 868 milljónir króna, í formi forkaupsréttar og kaupréttarÁrmannsfells ehf., meðal annars að byggingarreit 2 sem þá var í eigu bankans.Þá var jafnframt kveðið á um að stefnandi félli frá öllum réttindum sínumsamkvæmt fyrrgreindum rammasamningi þegar Ármannsfell ehf. hefði fengið umræddréttindi í hendur. Að lokum kom fram að stefnandi og Ármannsfell ehf. gerðuekki athugasemd við að Landsbanki Íslands hf. framseldi rétt til byggingarreits2 til Austurhafnar-TR ehf., að því gefnu að kaupréttur Ármannsfells ehf. yrðivirtur. Svosem fram er komið varð réttargæslustefndi Situs ehf. eigandi þeirrabyggingarreita er mál þetta varðar með kaupsamningi við Landsbanka Íslands hf.12. janúar 2010, en í kaupsamningnum var sérstaklega getið um kaupréttÁrmannsfells ehf. á byggingarreitnum samkvæmt fyrrgreindu skilmálablaði. Þráttfyrir áðurlýst ákvæði skilmálablaðsins um uppgjör réttinda stefnanda gagnvartLandsbanka Íslands hf. verður ekki annað ráðið af málatilbúnaðiréttargæslustefnda Situsar ehf. fyrir dóminum en að félagið hafi talið sigskuldbundið gagnvart stefnanda samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi 31. mars 2009,einnig að því er varðaði byggingarreiti 1 og 2 og framkvæmdum þeim tengdum. Rétturstefnanda var efnislega áréttaður í 31. viðauka verksamnings stefnanda ogTotusar ehf., dótturfélags Austurhafnar-TR ehf., 30. desember 2010. Geturdómurinn ekki fallist á þann skilning stefnda að með téðum viðaukasamningi viðTotus ehf. hafi stefnandi sérstaklega afsalað sér rétti gagnvart Situsi ehf.eða öðrum félögum Austurhafnar-TR ehf. til aðkomu að framkvæmdum viðsameiginlegan bílakjallara lóðarinnar sem þá var eftir sem áður skilgreindursem sérstakur byggingarreitur á lóðinni. Svo sem síðar greinir var getið umviðauka nr. 31 í kaupsamningi Situsar ehf. við Ármannsfell ehf. 24. apríl 2013,en síðargreinda félagið hafði þá runnið saman við Landbakka ehf. BSú meginregla gildir í íslenskumsamningarétti að maður verður ekki bundinn við aðrar þær skuldbindingar en hannstofnar sjálfur til með gildu loforði. Með sama hætti gildir sú meginregla viðskuldaraskipti að maður verður ekki bundinn við skuldbindingu annars manns nemameð gildu samþykki hans sem nýs skuldara. Þótt skuldaraskipti séu að meginregluháð samþykki kröfuhafa getur kröfuhafi samkvæmt þessu ekki einhliða knúið framslík aðilaskipti að kröfu. Aðilaskiptiað fasteign hagga ekki veðréttindum eða öðrum fasteignatengdum réttindum þriðjamanns yfir eign, enda hafi verið gætt að þinglýsingu slíkra réttinda, sbr. 1.mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 og grunnrök 1. mgr. 4. gr. og 19. gr.laga nr. 75/1997 um samningsveð. Hafi slíkum réttindum ekki verið þinglýstreynir á hvort kaupandi eignar hafi allt að einu verið grandvís um réttindiþriðja manns yfir fasteign, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga. Að matidómsins hafa hins vegar ekki verið færð fyrir því haldbær rök að sá réttur tilstýriverktöku sem stefnandi naut samkvæmt áðurlýstum samningum hafi veriðfasteignatengdur eða falið í sér „réttindi yfir fasteign“, sbr. 1. mgr. 29. gr.þinglýsingalaga. Þvert á móti var hér upphaflega um að ræða loforð félaga, semstóðu að svonefndum Portus-hópi, um að gengið yrði til samninga við stefnandaum þátttöku hans í tilteknum verkframkvæmdum á lóðinni við Austurbakka 2.Skapaði loforðið því kröfuréttindi til handa stefnanda eingöngu gagnvart téðumfélögum nema til kæmi gild skuldskeyting. Áðurer rakið hvernig skuldbinding stofnenda Portus-hópsins fluttist, að því ervarðaði byggingu bílakjallara, til Austurhafnar-TR ehf. og dótturfélaga þessfélags, þ.á m. Situsar ehf., með sérstökum samningum við stefnanda, einkumsamkomulaginu 31. mars 2009. Við þessa samninga gagnvart stefnanda gat stefndihins vegar ekki verið bundinn án þess að hann hefði samþykkt sjálfur þærskyldur sem af þeim leiddu, annaðhvort beint gagnvart stefnanda eða með gilduloforði í hans þágu gagnvart viðsemjanda sínum. Er stefnanda því ekki nægilegtað sýna fram á að fyrirsvarsmönnum stefnda hafi verið kunnugt um þau réttindisem stefnandi taldi sig eiga gagnvart Situsi ehf. eða öðrum aðilum sem síðarurðu handhafar lóðarréttinda að byggingarreitum 1 og 2 og undirliggjandibílakjallara. Verður í þessu efni enn fremur að horfa til þeirrar meginreglu aðsá sem heldur fram samþykki eða samningi fyrir skuldaraskiptum bersönnunarbyrðina fyrir tilvist slíks samþykkis eða samnings. CÍ málinu liggur fyrir að Situs ehf.afsalaði sér byggingarrétti yfir byggingarreitum 1 og 2 á lóðinni viðAusturbakka 2 með tveimur samningum. Er annars vegar um að ræða kaupsamning 24.apríl 2013 við Landbakka ehf. vegna byggingarreits 2 og hins vegar kaupsamningvið Stólpa III ehf. 22. ágúst þess árs vegna byggingarreits 1. Verður ekkiannað ráðið af þessum samningum en að hlutdeild í bílakjallara, sem þá virðistenn hafa átt að hafa verið sameiginlegur fyrir alla lóðina að Austurbakka 2,hafi fylgt með byggingarreitunum. Ífyrrgreinda samningnum var vísað til þess að kaupandi hefði kynnt sérviðaukasamning nr. 31, þar sem meðal annars var að finna ákvæði um réttindistefnanda, svo sem áður greinir. Hins vegar bera gögn málsins með sér að íaðdraganda samningsgerðarinnar hafi bein tilvísun til réttinda stefnanda veriðfjarlægð úr samningsdrögum að tilhlutan fyrirsvarsmanns kaupandans, Landbakkaehf. Var þetta staðfest fyrir dómi í skýrslum Inga Guðmundssonar, þáverandiframkvæmdastjóra félagsins, og Baldvins Björns Haraldssonar lögmanns, semaðstoðaði Situs ehf. við samningsgerðina. Samkvæmt þessu hafði téður samningur,í endanlegri mynd, ekki að geyma neina tilvísun til réttinda stefnanda eðafortakslausa yfirlýsingu kaupanda um að hann tækist á hendur þær skyldurgagnvart stefnanda sem hér var um að ræða. Jafnvel þótt fallist væri á meðréttargæslustefnda Situsi ehf. að Landbakki ehf. hafi tekið yfir téða skyldugagnvart stefnanda, með því að í grein 1.3 í kaupsamningi var vísað tilfyrrgreinds viðaukasamnings nr. 31 frá 30. desember 2010, liggur ekkert fyrirum að stefndi hafi samþykkt að takast á herðar téða skyldu gagnvart stefnandaþegar hann gerði kaupsamning sinn við Landbakka ehf. 18. júlí 2014. Samkvæmtframangreindu er ekki fram komið í málinu að stefndi hafi tekist á hendurskyldur gagnvart stefnanda við sölu byggingarreits 2 á umræddri lóð. Án slíkssamþykkis getur það ekki haggað þeirri niðurstöðu þótt fyrirsvarsmönnumLandbakka ehf. og/eða stefnda hafi að meira eða minna leyti verið kunnugt umtéð réttindi stefnanda samkvæmt umræddum rammasamningi frá 2006 og samkomulagifrá 2009.DÍ 7. gr. fyrrgreinds kaupsamnings Situsarehf. við Stólpa III ehf. frá 22. ágúst 2013 er að finna yfirlýsingu kaupandansum að hann lýsi því yfir að með kaupum á lóðinni skuldbindi hann sig tilyfirtöku á þeim ákvæðum samninga við stefnanda sem kveði á um rétt hans tilverktöku, stýriverktöku, partneringssamnings eða marksamnings við byggingubílastæðakjallara á lóðinni. Verður því að leggja til grundvallar að meðþessari yfirlýsingu í samningnum hafi Stólpar III ehf. tekist á herðar sömuskyldu gagnvart stefnanda og hvíldi á Situsi ehf. Sambærilega yfirlýsingu erhins vegar ekki að finna í kaupsamningi Stólpa III ehf. við stefnda frá 15.apríl 2014 eða öðrum þeim gögnum málsins sem stafa frá stefnda. Er því ekkifram komin haldbær sönnun fyrir því að stefndi, sem er sjálfstæður lögaðili,hafi tekist á herðar þær skyldur gagnvart stefnanda sem hér um ræðir. Sem fyrrgæti það ekki haggað þeirri niðurstöðu þótt fyrirsvarsmönnum stefnda hafi aðmeira eða minna leyti verið kunnugt um réttindi stefnanda gagnvart viðsemjandastefnda eða öðrum aðilum. Samkvæmtframangreindu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Er þá ekki þörf á þvíað taka afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnda að réttindum stefnanda vegnabílakjallara undir byggingarreit 1 og 2 hafi að fullu verið lokið meðundirritun fyrrgreinds skilmálablaðs 31. mars 2009 eða að réttur stefnanda hafisíðar fallið niður vegna brostinna forsendna vegna breytinga á skipulagi og fyrirkomulagisameiginlegs bílakjallara. Íljósi vafaatriða málsins verður málskostnaður látinn falla niður með vísan til2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Eins og málið liggur fyrir telur dómurinn aðréttlætanlegt hafi verið fyrir stefnanda að skora á réttargæslustefndu að gætaréttar síns í málinu. Þykir því rétt að þeir beri einnig sinn kostnað afmálinu. Það athugast að sum skjöl málsins hafa, í andstöðuvið alkunna venju og góða lögmannshætti, verið margsinnis lögð fram af hálfuaðila. Afhálfu stefnanda flutti málið Heiðar Örn Stefánsson lögmaður. Afhálfu stefnda flutti málið Bjarki Þór Sveinsson lögmaður. Afhálfu réttargæslustefnda Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúss ohf. flutti máliðTómas Þórhallsson lögmaður. Afhálfu réttargæslustefnda Situsar ehf. flutti málið Lúðvík Örn Steinarssonlögmaður. Afhálfu réttargæslustefnda Landeyjar ehf. flutti málið Óskar Sigurðsson lögmaður. SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ:Stefndi, Reykjavík Development ehf., er sýknaf kröfu stefnanda, Íslenskra aðalverktaka hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 16/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi í til þriðjudagsins 1. febrúar 2011 kl. 15.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. janúar 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 1. febrúar 2011, klukkan 15. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að ofangreind krafa hans verði tekin til greina. Skilja verður greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar svo að hann krefjist staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist verður á með sóknaraðila að sterkur grunur sé kominn fram um að varnaraðili hafi framið brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, sem varðað getur 10 ára fangelsi, með því að hafa í félagi við aðra, vopnaðir haglabyssu, ætlað að brjóta sér leið inn í íbúðarhús í því skyni að fremja þar líkamsárás. Jafnframt verður fallist á að ætlað brot varnaraðila sé þess eðlis að uppfyllt sé skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Verður því fallist á framkomna kröfu sóknaraðila. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 1. febrúar 2011, klukkan 15. Ég fellst á með héraðsdómi að framburður varnaraðila hjá lögreglu verði ekki skilinn svo að hann hafi játað að hafa staðið á verði meðan tveir menn aðrir skutu úr haglabyssu á útidyrahurð íbúðarhúss í því skyni að eigin sögn að komast þar inn. Þegar af þessari ástæðu verður ekki talið að sterkur grunur beinist að varnaraðila um beina þátttöku í þeim verknaði hinna að skjóta á hurðina. Að þessu gefnu er krafa sóknaraðila á því byggð að sterkur grunur sé kominn fram um að varnaraðili hafi átt hlutdeild í tilraun tveggja manna til manndráps eða stórfelldrar líkamsárásar þegar þessir menn skutu úr haglabyssu á útidyrahurð íbúðarhússins. Með vísan til röksemda í sératkvæði mínu í hæstaréttarmálinu nr. 6/2011, en dómur í því var kveðinn upp 7. janúar 2011, tel ég að fallast beri á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að ekki sé kominn fram sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot gegn þeim ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem krafa sóknaraðila er reist á og geta varðað þeirri refsingu sem er nauðsynlegt skilyrði fyrir að úrskurða megi sakborning í gæsluvarðhald samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá hefur sóknaraðili ekki leitast við að færa fram rök fyrir því að gæsluvarðhald yfir varnaraðila sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, eins og einnig er tilskilið í tilvitnuðu lagaákvæði. Varnaraðili hefur gengið laus síðan hinn kærði úrskurður var kveðinn upp 4. janúar 2011 án þess að séð verði að almannahagsmunum hafi verið raskað með því. Er því þessu skilyrði fyrir kröfu sóknaraðila heldur ekki fullnægt í málinu. Samkvæmt framansögðu tel ég að staðfesta beri hinn kærða úrskurð.
Mál nr. 216/2004
Ávana- og fíkniefni
B játaði að hafa haft hass, tóbaksblandað kannabisefni og amfetamín í vörslum sínum. Fyrir Hæstarétti krafðist hann þess að refsing, sem honum var gerð með héraðsdómi, yrði milduð. Með vísan til sakarferils B og 1. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga var staðfest niðurstaða héraðsdóms um 60 daga fangelsisvist B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. apríl 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að refsing, sem honum var gerð með héraðsdómi, verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms og 1. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Björgvin Ómarsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2004. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 20. janúar 2004 á hendur Björgvin Ómarssyni, kt. 210871-5199, Furugrund 56, Kópavogi, fyrir fíkniefnabrot í Reykjavík á árinu 2003 með því að hafa haft eftirtalin fíkniefni í vörslum sínum á dvalarstað sínum að Dvergshöfða 27, Reykjavík: Fimmtudaginn 16. október 10,58 g af hassi og 2,78 g af tóbaksblönduðu kannabisefni. Föstudaginn 17. október 7,70 g af hassi og 0,13 g af tóbaksblönduðu kannabisefni. Fimmtudaginn 23. október 3,71 g af hassi. Laugardaginn 22. nóvember 0,96 g af amfetamíni og 0,34 g af hassi. Fimmtudaginn 11. desember 0,26 g af amfetamíni og síðar sama dag 22,56 g af hassi. Eru brot þessi talin varða við 2. gr. sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og jafnframt að ofangreind fíkniefni, auk tveggja MDMA taflna, sem lögreglan lagði hald á við rannsókn lögreglumáls nr. 010-2003-26943, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar 233/2001. Verjandi ákærða krafðist þess, að ákærða yrði dæmd vægasta refsing sem lög. leyfa. Einnig krafðist hann hæfilegrar þóknunar að mati dómsins. Ákærði hefur skýlaust játað brot sín og samþykkt upptökukröfur ákæruvalds að því leyti sem fíkniefni voru í hans vörslum. Farið var með mál þetta samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Sannað er með játningu ákærða sem studd er öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í ágúst 1971. Hann hefur alls átta sinnum hlotið dóma eða gengist undir sáttir vegna brota á ákvæðum laga nr. 65/1974, þar af hefur hann í tvígang hlotið óskilorðsbundinn fangelsisdóm og í eitt sinn óskilorðsbundið varðhald. Í ljósi sakarefnis í máli þessu og sakarferils ákærða er refsing hans ákveðin fangelsi í 60 daga. Ákærði sæti upptöku á 44,89 g af hassi, 2,91 g af tóbaksblönduðu hassi og 1,22 g af amfetamíni. Samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 skal gera upptæk til ríkissjóðs efni er lögin taka til og aflað hefur verið á ólögmætan hátt eða eru á annan hátt í ólögmætri vörslu. Ákærði hefur borið því við að 2 MDMA töflur, er krafist sé upptöku á, hafi ekki verið í hans vörslum og að hann kannist ekki við þær. Rannsóknargögn lögreglu sýna ekki ótvírætt fram á tilurð þeirra. Við svo búið verður ákærði ekki látinn sæta upptöku á töflum þessum. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Björgvin Ómarsson, sæti fangelsi í 60 daga. Ákærði sæti upptöku á 44,89 g af hassi, 2,91 g af tóbaksblönduðu hassi og 1,22 g af amfetamíni. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur.
Mál nr. 529/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 17. desember 2002 klukkan 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. nóvember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 17. desember nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 738/2014
Lánssamningur Fjármálafyrirtæki Slit Gengistrygging Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Lánssamningur. Fjármálafyrirtæki. Slit. Gengistrygging. Kröfugerð. Lögvarðir hagsmunir. Vanreifun. Frávísun frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2014. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 28. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af KSÍ ehf., Laugardalsvelli, Reykjavík, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 24. september 2013. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði að samningur stefnda við stefnanda, dagsettur 22. september 2006, feli í sér gengistryggingu í andstöðu við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnda. II Málavextir eru þeir, að hinn 22. september 2006 gengu Landsbanki Íslands hf., og stefnandi frá svokölluðum viðskiptasamningi um reiknislánalínu að fjárhæð 1.000.000.000 króna. Samkvæmt samningnum skyldi Landsbanki Íslands hf. hafa til reiðu fyrir stefnanda lán í íslenskum krónum svo og öllum algengum gjaldmiðlum, sem bankinn ætti viðskipti með. Í 17. gr. samningsins sagði undir lið 17.1 að hann gilti frá undirritun til 1. ágúst 2007. Í lið 17.2 sagði svo að ef annar hvor samningsaðila hefði ekki sagt samningnum upp með skriflegum hætti með þriggja mánaða fyrirvara framlengdist hann um sex mánuði. Stefnandi dró átta sinnum á lánið frá 25. september 2006 til og með 30. júlí 2007 samtals að höfuðstól 635.000.000 krónur. Samkvæmt lánsbeiðnum var mynt og upphæð tilgreind 50% svissneskir frankar og 50% japönsk jen og fjárhæðin í íslenskum krónum. Landsbanki Íslands hf. greiddi lánsféð allt út í íslenskum krónum inn á reikning stefnanda hjá bankanum nr. 101-26-501202, en samkvæmt framlögðum kaupnótum fóru fram gjaldeyrisviðskipti við útgreiðslu lánsins, þar sem tilgreindar voru þær erlendu myntir sem stefnandi seldi fyrir íslenskar krónur. Öll lánin voru ítrekað framlengd með undirritun stefnanda á lánsbeiðnir, en í þeim var lánsfjárhæðin einungis tilgreind í erlendum myntum. Númer lánsins hjá Landsbanka Íslands hf. var 5756. Hélst það við flutning lánsins til stefnda. Stefnandi kveður lánsféð hafa verið notað til framkvæmda við Laugardalsvöll. Endurgreiðsla lánsins miðaðist við gengi erlendra gjaldmiðla. Endurgreiðslan fór fram á árunum 2007 og lauk henni 22. desember 2009. Stefnandi hafði þá samtals greitt 1.016.697.669 krónur. Af þeirri fjárhæð voru 533.070.004 krónur greiddar stefnda á árinu 2009. Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf, dagsett 27. júlí 2011 og svo aftur 13. ágúst 2012, þar sem þess var kafist að lánin samkvæmt lánssamningunum yrðu endurreiknuð og stefnanda endurgreitt það sem honum hefði verið gert að greiða umfram skyldu. Með bréfi stefnda, dagsettu 26. júlí 2012, tilkynnti stefndi stefnanda að lánið yrði ekki endurreiknað. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því að óheimilt hafi verið að binda skuldbindingar stefnanda samkvæmt lánssamningnum við gengi erlendra gjaldmiðla. Samkvæmt 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sé einungis heimilt að verðtryggja sparifé og lánsfé þegar grundvöllur verðtryggingarinnar sé vísitala neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reikni eða að miðað sé við hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Litið hafi verið svo á að annars konar verðtrygging en ofangreind sé í andstöðu við lög. Vísar stefnandi um það til dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að í nefndum lögum hafi falist bann við því að „lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla“. Reglur laganna um þetta séu ófrávíkjanlegar og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Í dómunum komi einnig fram með skýrum hætti að „lán í erlendri mynt falli ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum í VI. kafla laga nr. 38/2001.“ Í þessu felist að skuldbindingar í lánasamningum um greiðslu í erlendri mynt teljist gildar að lögum. Hæstiréttur hafi eftir að þessir dómar gengu, leyst úr því í allmörgum öðrum dómsmálum hvort skuldbindingar í lánasamningum teldust vera í erlendum myntum eða íslenskum krónum og miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Vísar stefnandi til dóms réttarins frá 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 og frá 17. janúar 2013 í máli nr. 286/2012, en þar segi m.a.: „með því að eina fjárhæðin sem beint eða óbeint var tilgreind í lánssamningnum, var í íslenskum krónum getur engum vafa verið háð að hann tók eingöngu til skuldbindingar í þeim gjaldmiðli, sem óheimilt var samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001, að binda við gengi erlendra gjaldmiðla“. Í lánssamningi Landsbanka Íslands hf. og stefnanda hafi það verið svo að eina lánsfjárhæðin sem beinlínis sé nefnd hljóði upp á íslenskar krónur. Byggir stefnandi á því að vegna þessa verði að líta svo á að skuldbindingar hans samkvæmt samningnum hafi verið í íslenskum krónum og að ekki hafi verið heimilt að miða þær við gengi erlendra gjaldmiðla. Við mat á því hvort lán sé gengistryggt eða það sé í erlendri mynt hafi dómstólar m.a. litið til heitis lánssamnings, tilgreiningar lánsfjárhæðar og vaxta auk þess sem litið hafi verið til tilhögunar á útborgun lánsfjárhæðar og greiðslu afborgana og vaxta. Heiti samningsins sem Landsbanki Íslands hf. hafi gert við stefnanda „KR. 1.000.000.000, - Viðskiptasamningur um reikningslánalínu“. Heiti samningsins bendi því til þess að lánið hafi verið veitt í íslenskum krónum. Lánsfjárhæðin sé tilgreind bæði í heiti samningsins og í 2. kafla samningsins. Í grein 2.1 segi: „Bankinn skal hafa til reiðu fyrir lántaka reikningslánalínu að fjárhæð kr. 1.000.000.000, - eittþúsund milljónir 00/100.“ Í grein 2.2 komi svo fram að innan þessara marka sé lántaka heimilt að taka lán hjá bankanum í íslenskum krónum svo og öllum algengum erlendum gjaldmiðlum sem bankinn eigi viðskipti með. Því virðist samningurinn aðallega gera ráð fyrir því að lánið sé í íslenskum krónum en að stefnanda sé heimilt að óska eftir láni í erlendum gjaldmiðlum. Í 5. kafla lánssamningsins sé fjallað um vexti af láninu. Í grein 5.1 komi fram að lánshlutar sem stefnandi tæki í íslenskum krónum skyldu miðast við Reibor-vexti eins og þeir væru skráðir að morgni þess dags sem lánið sé greitt út að viðbættu 0,70% álagi. Samkvæmt grein 5.2 (síðari greinin sem beri það nafn) í lánssamningnum skyldu vaxtakjör lánshluta í erlendum gjaldmiðlum vera LIBOR-vextir eins og þeir ákvörðuðust fyrir viðkomandi gjaldmiðil fyrir hvert vaxtatímabil hverju sinni, tveimur bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils að viðbættu 0,70% álagi. Þegar komi að mati á því hvernig útborgunum yrði hagað, greiðslum af láninu og vöxtum af því, hljóti að skipta mestu máli hvort útborganir af láninu hafi verið í íslenskum krónum eða í erlendum gjaldeyri. Allir lánshlutar hafi verið greiddir út í íslenskum krónum. Kaupnótur, sem bankinn hafi gefið út og sýni einhver meint gjaldeyrisviðskipti, geti vart haft þýðingu, vegna þess að bankinn hafi aldrei lánað stefnanda gjaldeyri sem félagið hafi getað haft viðskipti með. Stefnandi hafi fyllt út lánsbeiðnir, þar sem óskað hafi verið eftir lánum í öðrum gjaldmiðlum og endurgreitt hluta lánsins í öðrum gjaldmiðlum en íslenskum krónum. Stefnandi hafi átt gjaldeyrisreikning hjá Landsbanka Íslands hf. en lánið hafi engu að síður alltaf verið greitt út í íslenskum krónum. Að öllu ofangreindu virtu telji stefnandi að lánssamningur nr. 5756, milli Landsbanka Íslands hf. og stefnanda, hafi verið lán í íslenskum krónum sem hafi á ólögmætan hátt verið bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að með undirritun sinni á útborgunarbeiðnir hafi stefnandi skuldbundið sig til þess að taka lán í erlendum gjaldmiðlum, nánar tiltekið í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Stefndi telur að krafa hans á hendur stefnanda, samkvæmt hinum umdeildu lánssamningum séu skuldbindingar í erlendri mynt og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga. Byggir stefndi á því, að viðskiptasamningurinn og framkvæmd lánveitingarinnar, þ.e. útgreiðsla lánsins og endurgreiðsla þess, beri það með sér að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða. Stefndi telur útilokað að líta á viðskiptasamning aðila frá 22. september 2006, sem eiginlegan lánssamning. Á forsíðu samningsins sé skýrt tekið fram að um sé að ræða „reikningslánalínu“. Þá vísar stefndi til þess að í grein 3.1 í samningnum segi, að „hver lánshluti sem lántaki tekur innan lánsheimildar reikningslánalínunnar telst vera sjálfstætt lán“. Í ljósi þessa sé ljóst að viðskiptasamningur aðila sé ekki sjálfstætt lán heldur sé um að ræða lánalínu, en á grundvelli hennar hafi stefnandi átt þess kost að óska eftir láni. Líkt og fyrr greini hafi stefnandi óskað eftir láni í átta skipti á tímabilinu 22. september 2006 til 30. júlí 2007. Verði að líta á hverja þessara átta útborgana sem sjálfstæða lántöku og löggerning. Stefnandi hafi fyllt út lánsbeiðnir, þar sem óskað hafi verið eftir láni í erlendri mynt og hafi hver lánshluti verið greiddur út í hinum umbeðnu erlendu myntum. Þá hafi afborganir af lánunum einnig verið inntar af hendi í erlendri mynt. Staðfesti þetta að umrædd átta lán aðila hafi verið veitt stefnanda í erlendri mynt. Stefndi vísar í þessu sambandi einnig til kaupnótna og millifærslukvittana, sem liggi að baki hverri útborgun, og sýni svart á hvítu að raunveruleg viðskipti hafi átt sér stað með gjaldeyri við lánveitinguna. Stefnandi hafi fengið framangreind gögn en aldrei gert athugasemdir við efni þeirra. Í ljósi framangreinds sé haldlaust fyrir stefnanda að vísa til dómafordæma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 155/2011 og 386/2012, en í þeim báðum hafi verið um að ræða eiginlega lánssamninga þar sem eina tilgreining lánsfjárhæðar hafi verið í íslenskum krónum. Í máli þessu sé hins vegar ekki til að dreifa eiginlegum lánssamningi heldur séu lánsskuldbindingar aðila reistar á útborgunarbeiðnum, þar sem skýrlega sé óskað eftir láni í erlendri mynt. Enn fremur beri að líta til þess að í framangreindum dómum hafi afborganir af umdeildum lánum ætíð verið inntar af hendi í íslenskum krónum, sem ekki sé reyndin í þessu máli. Í málinu liggi fyrir að stefnandi hafi ætíð greitt af lánunum í erlendri mynt, en þar sem stefnandi hafi ekki átt gjaldeyrisreikning í japönskum jenum og svissneskum frönkum hafi hann keypt umræddar myntir ýmist með dollurum, evrum eða íslenskum krónum, líkt og framlagðar kaupnótur beri með sér. Að mati stefnda sé fráleitt að ætla að skuldbinding sem greidd sé til baka í erlendum myntum verði metin sem skuldbinding í íslenskum krónum. Stefnandi hafi þannig efnt aðalskyldu sína samkvæmt samningum aðila í erlendum gjaldmiðlum. Þá kveður stefndi að tekjustreymi stefnanda sé og hafi verið að miklu leyti í erlendri mynt, m.a. vegna styrkja frá Alþjóðlega knattspyrnusambandinu, FIFA, og Knattspyrnusambandi Evrópu, UEFA, sbr. ársreikninga stefnanda frá árinu 2007, en þar sé beinlínis tekið fram að stefnandi hafi fengið styrki frá FIFA og UEFA vegna bygginga nýrra höfuðstöðva við Laugardalsvöll. Hafi stefnandi því tekið umþrætt lán hjá stefnda vitandi það að félagið ætti von á styrkjum í erlendri mynt. Í ljósi erlendu styrkjanna sé ekki óeðlilegt að stefnandi hafi viljað takmarka gengisáhættu sína með því að taka lán til framkvæmdanna einnig í erlendri mynt. Vísar stefndi í þessu tilliti til áritunar stjórnenda stefnanda í ársreikningi félagsins frá 2008, en þar segi orðrétt: „Rekstrarhagnaður sambandsins nam um 278 m.kr. samanborið við tap á árinu á undan að fjárhæð 35 m.kr. Þessi mikla breyting á rekstrarhagnaði skýrist af stórauknum tekjum í erlendri mynt. Tap samstæðu Knattspyrnusambands Íslands á árinu 2008 nam um 163 m.kr. Tap skýrist af miklu gengistapi af erlendu láni vegna framkvæmda á Laugardalsvelli en gengistap vegna þess nam á árinu tæpum 390 m.kr.“ Að mati stefnda sýni tilvitnaður texti vel tilgang og markmið stefnanda með lántöku sinni í erlendri mynt en með henni hafi félagið getað stýrt gengisáhættunni. Lánssamning aðila beri að skýra í þessu ljósi sem og í ljósi þeirra samtímagagna sem sýni skýrt að stefnandi hafi ætíð litið svo á að um væri að ræða lántökur í erlendri mynt. Stefndi telur að einnig beri að líta til beiðna stefnanda um framlengingu lána en í þeim sé eina tilgreining lánsfjárhæðar í erlendri mynt, þ.e. í japönskum jenum og svissneskum frönkum. Í þessu samhengi vísar stefndi til dóms Hæstaréttar Íslands frá 14. nóvember 2013 í málinu nr. 337/2013, en í því hafi verið fallist á að samningsformið hafi verið eins og í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 155/2011, svokölluðu Mótormax-máli. Á hinn bóginn hafi Hæstiréttur talið að líta bæri til fimm viðauka sem gerðir hafi verið við samninginn í því skyni að breyta skilmálum hans um gjalddaga höfuðstóls og vaxta. Í þeim viðaukum hafi í öllum tilvikum verið tilgreindar eftirstöðvar lánsins í evrum. Í engu tilviki hafi eftirstöðvar verið tilgreindar í íslenskum krónum. Hafi Hæstiréttur talið þessar breytingar gefa vísbendingu um það viðhorf samningsaðila að lánið hafi verið veitt í evrum. Stefndi telur að nákvæmlega sömu sjónarmið eigi við í þessu máli enda sé vandséð hvaða tilgangi það þjóni að tilgreina lánsfjárhæðina í erlendri mynt í beiðnum um framlengingu, hafi lánið í reynd verið í íslenskum krónum. Stefndi byggir á því að framangreind atriði varpi skýru ljósi á þá staðreynd að skuldbindingar stefnanda samkvæmt hinum umþrættu lánssamningum séu sannarlega í erlendum myntum en ekki í íslenskum krónum. Þá verði heldur ekki annað ráðið af ársreikningum stefnanda fyrir árin 2007 til 2009 en að stefnandi hafi sjálfur litið á hinar umþrættu skuldbindingar sem skuld í erlendum gjaldmiðlum og viðurkenni með því lögmæti lánanna, enda beri stjórnendur hlutafélags ábyrgð á ársreikningi félags og útgáfu hans, sbr. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 3/1995, um einkahlutafélög og 3. gr. laga nr. 3/2006, um ársreikninga. Teljist skuldbindingar stefnanda samkvæmt umþrættum lánssamningum vera í íslenskum krónum byggir stefndi á því að honum hafi verið heimilt, samkvæmt 2. gr. laga nr. 38/2001, að víkja frá ákvæðum VI. kafla laganna þar sem lánssamningarnir hafi sannarlega verið stefnanda til hagsbóta. Vísar stefndi í því samhengi til vaxtakjara stefnanda samkvæmt lánssamningunum, sem hafi verið umtalsvert betri en honum hefði ella boðist og vísar stefndi til þess að LIBOR-vextir hafi verið umtalsvert hagstæðari fyrir stefnanda en REIBOR-vextir á íslenskar krónur á því tímabili sem vaxtagreiðslur hafi verið inntar af hendi. Stefndi byggir enn fremur á því, að hann hafi ekki haft neinar forsendur til að ætla, þegar lánin hafi verið veitt stefnanda, að lánveitingarnar kynnu að reynast stefnanda óhagstæðari heldur en aðrar þær leiðir sem val hafi staðið um, enda hafi tekjustreymi stefnanda mest verið í erlendri mynt. Vegna tekjustreymis stefnanda í erlendum gjaldmiðlum hafi engan veginn falist sama áhætta í því að taka erlent lán eins og fyrir þá sem njóti einungis tekna í íslenskum krónum. Byggir stefndi á því að ljóst hafi verið að stefnandi yrði ekki fyrir tjóni af gengisfalli krónunnar, m.a. vegna þess að stefnandi hafi átt erlendan gjaldeyri tiltækan á gjalddögum afborgana, sbr. ársreikning stefnanda árið 2008. Hafi því ekki verið fyrirsjáanleg gengisáhætta tengd lánunum hjá stefnanda þegar þau hafi verið veitt. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, almennra reglna samninga- og kröfuréttar, um samningsfrelsi, skuldbindingargildi loforða og efndaskyldu krafna. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Mál þetta varðar ágreining um hvort lánssamningur sem stefnandi gerði við Landsbanka Íslands hf., hinn 22. september 2006, varði lánsfé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Um er að ræða svokallaðan viðskiptasamning um reikningslánalínu. Ákvæðum samningsins, sem mestu ráða við úrlausn ágreinings aðila, er lýst hér að framan. Eins og að framan er lýst er samningurinn á forsíðu sagður vera viðskiptasamningur um reikningslánalínu að fjárhæð 1.000.000.000 krónur og í upphafsorðum hans segir að bankinn lofi að veita lántaka framkvæmdafjármögnun í formi reikningslánalínu að fjáræð 1.000.000.000, eittþúsund milljónir 00/100, í íslenskum krónum eða þeim erlendu myntum sem bankinn á viðskipti með. Í samningnum er hins vegar hvergi sagt til um hvort lánið komi til með að verða í einhverjum erlendum gjaldmiðlum fremur en íslenskum krónum, hverjir þeir gjaldmiðlar þá yrðu. Fjárhæð lánsins er þannig í grunninn ákveðin og tilgreind í íslenskum krónum. Hins vegar er gert ráð fyrir því að hver lánshluti sem lántaki taki innan lánsheimildar reikningslánalínunnar teljist vera sjálfstætt lán og gert ráð fyrir sérstakri lánsbeiðni um einstaka lánshluta. Þrátt fyrir það verður að líta svo á að með undirritun aðila á hinn svokallaða viðskiptasamning hafi komist á lánssamningur milli þeirra með þeim skilmálum sem þar greinir. Óumdeilt er að stefnandi dró átta sinnum á lánið samkvæmt framlögðum lánsbeiðnum, þar sem mynt og upphæð lánsins var tilgreind 50% svissneskir frankar og 50% japönsk jen og fjárhæðin í íslenskum krónum. Í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands gefa ákvæði sambærilegra samninga ekki skýrt til kynna hvort skuldbinding aðila sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum og þarf þá að meta heildstætt, m.a. eftir efndum aðila, hvort samið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum eða íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Fyrir liggur að lánsfjárhæðirnar voru greiddar út í íslenskum krónum inn á íslenskan reikning stefnanda, og að láninu var ætlað að fjármagna byggingaframkvæmdir á Íslandi. Samkvæmt ákvæðum viðskiptasamningsins skuldbatt stefnandi sig til þess að endurgreiða lánin í þeim gjaldmiðlum sem það samanstæði af. Stefnandi greiddi af láninu í erlendum gjaldmiðlum, enda átti hann gjaldeyrisreikning hjá Landsbankanum, en hann naut erlendra styrkja við þær framkvæmdir sem láninu var ætlað að fjármagna. Með því að einu fjárhæðir sem beint eða óbeint voru tilgreindar í lánsamningi og lánsbeiðnum, voru í íslenskum krónum og stefnandi fékk í samræmi við það greiddar íslenskar krónur, verður að líta svo á að hér sé um að ræða lán sem ákveðið var í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 386/2012. Breytir það ekki þessari niðurstöðu þótt stefnandi hafi greitt af láninu í ýmsum erlendum myntum sem og síðari tilgreining lánsfjárhæðarinnar á beiðnum um framlengingu lánanna og enn síður þótt tilgreining lánsins sé svo í ársreikningum stefnanda. Samkvæmt 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og dómafordæmi Hæstaréttar Íslands er lánabinding eða annars konar skuldbinding í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla óheimil. Slík verðtrygging er ólögmæt og ógild. Stefndi hefur ekki sýnt fram á með gögnum eða á annan hátt að undantekningarákvæði í lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 um að óheimilt sé að semja um grundvöll verðtryggingar, sem ekki er stoð fyrir í lögum, en stefndi ber sönnunarbyrði fyrir því, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 603/2010. Þá getur forsenda stefnda fyrir lánveitingunni ekki breytt þeirri niðurstöðu. Þar af leiðandi er fallist á dómkröfu stefnanda um að viðurkennt verði með dómi að lánssamningur aðila, dagsettur 22. september 2006, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu samkvæmt lögum nr. 38/2001. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur og hefur þá verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Viðurkennt er að samningur stefnda við stefnanda, dagsettur 22. september 2006, feli í sér gengistryggingu í andstöðu við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefndi Landsbankinn hf., greiði stefnanda, KSÍ ehf., 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 510/2013
Ráðningarsamningur Uppgjör
S krafði Ú ehf. um greiðslu vangoldinna launa og tiltekinna launatengdra greiðslna í tengslum við starfslok hans hjá félaginu. Í málinu krafðist Ú ehf. sýknu á þeirri forsendu að S hefði ekki mætt aftur til vinnu að loknu sumarleyfi en með því hefði S einhliða slitið ráðningarsambandi aðila og þar með fyrirgert rétti sínum til frekari launa. Talið var að S hefði tekist að færa nægar sönnur að svo hefði samist með aðilum að hann færi í launalaust leyfi að loknu sumarleyfi. Þá þótti sannað að Ú ehf. hefði fyrirvaralaust sagt S upp störfum er framkvæmdastjóri félagsins hafnaði vinnuframlagi S þegar hann hugðist mæta aftur til starfa að leyfinu loknu. Var Ú ehf. því dæmt til að greiða S laun út þann mánuð er hann bauð fram vinnuframlag sitt og laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt ákvæðum ráðningarsamnings aðila, auk annarra launatengdra greiðslna.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júlí 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að honum verði einungis gert að greiða stefnda 130.982 krónur auk „vaxta frá 1. janúar 2011“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Efni ráðningarsamnings aðila frá 3. október 2006 er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram var samningurinn ótímabundinn en uppsegjanlegur af beggja hálfu með þriggja mánaða fyrirvara. Ágreiningslaust er að sumarleyfi stefnda 2010 hófst 25. maí og því lauk 29. júní það ár. Málsaðila greinir hins vegar á um hvort svo hafi um samist með þeim að stefndi færi í launalaust leyfi að loknu sumarleyfi til að gegna leiðsögumannsstarfi þá um sumarið og kæmi aftur til starfa um miðjan september sama ár. Stefndi heldur því fram að munnlegt samkomulag í þá veru hafi verið gert en því andmælir áfrýjandi og telur stefnda hafa slitið ráðningarsambandinu fyrirvaralaust með því að mæta ekki til starfa strax að loknu sumarleyfi. Við mat á því hvort fyrir liggi í málinu sönnun þess að málsaðilar hafi gert samkomulag um launalaust leyfi sumarið 2010 er fyrst til þess að líta að samkvæmt framlögðu staðgreiðsluyfirliti ríkisskattstjóra var stefndi enn á launaskrá áfrýjanda í ágúst 2010 og var því ekki tekinn af skránni í kjölfar þess að hann mætti ekki til starfa að loknu sumarleyfi í lok júní 2010. Í öðru lagi var framkvæmdastjóra áfrýjanda kunnugt um að stefndi hafði lokið leiðsögumannsprófi árið 2009 og starfað sem leiðsögumaður að hluta til í sumarfríi sínu það ár. Í þriðja lagi kom fram í vitnisburði Úlfars Antonssonar fyrirsvarsmanns og fyrrum eiganda Ferðamiðlunar ehf., sem stefndi gegndi leiðsögumannsstarfi hjá sumarið 2010, að hann minntist þess að stefndi hefði komið að máli við sig og leitað eftir leiðsögumannsstarfi þar sem hann yrði í launalausu leyfi frá störfum hjá áfrýjanda. Í fjórða lagi er til þess að líta að ekki liggja fyrir í málinu gögn því til staðfestingar að áfrýjandi hafi skorað á stefnda að mæta til vinnu strax að loknu sumarleyfi í lok júní 2010 í samræmi við starfsskyldur sínar. Þegar framangreind atriði eru virt þykir stefndi hafa fært að því nægar sönnur að svo hafi um samist með málsaðilum að hann færi í launalaust leyfi sumarið 2010 í framhaldi af töku sumarleyfis. Þá þykir og í ljósi atvika málsins mega leggja til grundvallar að stefndi skyldi samkvæmt því samkomulagi hefja störf að nýju ekki síðar en 20. september það ár, en fyrir liggur í málinu að þá hugðist hann mæta til starfa á nýjan leik og tilkynnti framkvæmdastjóra áfrýjanda það með smáskilaboðum. Þeirri tilkynningu svaraði framkvæmdastjóri áfrýjanda í smáskilaboðum með orðunum: „Þú kemur allt of seint, Siggi minn.“ Samkvæmt þessu og í ljósi atvika málsins að öðru leyti eins og þeim er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi verður litið svo á að áfrýjandi hafi fyrirvaralaust sagt stefnda upp störfum með því að hafna vinnuframlagi hans. Á stefndi því rétt til launa í uppsagnarfresti sem var þrír mánuðir samkvæmt ákvæðum ráðningarsamningsins. Samkvæmt ákvæðum kjarasamnings Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins, sem ágreiningslaust er að gildir í skiptum málsaðila, skyldi uppsögn vera bundin við mánaðarmót. Á stefndi, sem bauð ítrekað fram vinnuframlag sitt, því rétt til launa frá 20. til 30. september 2010 svo sem kröfugerð hans tekur mið af. Ekki verður af gögnum málsins ráðið að stefndi hafi þegið frekari laun í uppsagnarfresti en þau sem hann dregur frá í endanlegri kröfugerð sinni. Samkvæmt þessu og þar sem ekki er tölulegur ágreiningur í málinu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Eftir framangreindum málsúrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Útvarp Saga ehf., greiði stefnda, Sigurði Guðmundi Tómassyni, 550.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 10. apríl sl., er höfðað með stefnu birtri 22. júní 2012. Stefnandi er Sigurður Guðmundur Tómasson, Sveinseyri, Mosfellsbæ. Stefndi er Útvarp Saga ehf., Nóatúni 17, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda laun og orlof að fjárhæð 745.264 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. október 2010 af 102.879 krónum til 1. nóvember 2010 og frá þeim degi af 87.622 krónum til 1. desember 2010 og frá þeim degi af 335.322 krónum til 1. janúar 2011 og frá þeim degi af 745.264 krónum til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins og vaxta af málskostnaði samkvæmt 3. kafla vaxtalaga frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Einnig er krafist virðisauka af málskostnaði þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar um fjárhæð sem nemur að lágmarki launagreiðslum til stefnanda frá öðrum í ætluðum uppsagnarfresti. Stefndi krefst einnig hæfilegs málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Stefndi rekur útvarpsstöð. Í málinu liggur frammi samningur milli málsaðila, dagsettur 3. október 2006, um störf stefnanda fyrir stefnda. Þar kemur fram að stefnandi skuldbindur sig til að vinna fyrir stefnda sem dagskrárgerðarmaður og að hann hafi hafið störf 2. október 2006. Þá segir að stefnandi sé launþegi og að umsamin laun nemi 225.000 krónum á mánuði. Vinnutími stefnanda er ákveðinn tvær klukkustundir í beinni útsendingu alla virka daga frá mánudegi til föstudags. Loks er ákvæði um að samningurinn sé ótímabundinn en uppsegjanlegur með þriggja mánaða fyrirvara. Í stefnu er því lýst að aðilar hafi samið um að stefnandi fengi launalaust leyfi um sumarið 2010 til að sinna leiðsögumannsstarfi og hafi hann átt að koma til baka er því lyki um eða eftir miðjan september. Stefnandi kveðst áður hafa fengið sams konar leyfi til að sinna slíku starfi yfir sumartímann. Þessu mótmælir stefndi og kveður stefnanda hafa átt sumarleyfi í 25 virka daga og hafi það hafist þriðjudaginn 25. maí. Stefndi hafi því átt að mæta aftur til vinnu 30. júní. Ekkert samkomulag hafi hins vegar verið gert milli aðila um lengra orlof eða launalaust leyfi. Óumdeilt er að stefnandi mætti ekki til vinnu hjá stefnda 30. júní 2010 heldur starfaði hann við leiðsögumannsstörf fram í september. Stefnandi kveðst ítrekað hafa reynt að ná sambandi við framkvæmdastjóra stefnda um miðjan september til að staðfesta komu sína aftur til starfa en án árangurs. Þar sem ekki hafi náðst í framkvæmdastjórann, kveðst stefnandi hafa sent honum smáskilaboð 19. september um að hann væri tilbúinn til starfa næsta dag, 20. september. Hann hafi hins vegar fengið smáskilaboð til baka um að ekki væri gert ráð fyrir honum í vetrardagskránni. Samkvæmt framlagðri útprentun úr tölvupósti framkvæmdastjóra stefnda sendi stefnandi stefnda tölvupóst 28. september þar sem stefnandi lýsti þeirri skoðun sinni að smáskilaboð framkvæmdastjórans til sín fælu í sér uppsögn. Áréttaði stefnandi jafnframt að samkvæmt kjarasamningum bæri að segja honum upp skriflega, ef um það væri að ræða, með þriggja mánaða fyrirvara, en ella bæri stefnda að greiða stefnanda laun frá því hann kom til starfa. Af hálfu stefnda er því lýst að ekkert hafi heyrst frá stefnanda fyrr en að kvöldi 19. september þegar hann sendi smáskilaboð til framkvæmdastjóra stefnda og boðaði komu sína í þátt á útvarpsstöðinni daginn eftir, mánudaginn 20. september, kl. 9:00. Stefnandi hafi hins vegar ekki óskað eftir viðtali við framkvæmdastjóra stefnda um hina ætluðu uppsögn og hugsanlega endurráðningu, eins og gert sé ráð fyrir í kjarasamningi. Stefndi kveðst hafa greitt stefnanda laun til 30. júní 2010 og litið svo á að með þeirri greiðslu hefðu launagreiðslur til stefnanda verið gerðar upp að fullu. Hafi stefnandi því verið tekinn af launaskrá og ekki gert ráð fyrir þætti hans í vetrardagskrá útvarpsstöðvarinnar. Í júlí 2010 hefði starfsfólk stefnda reynt að hafa samband við stefnanda og komið til hans skilaboðum. Frá stefnanda hafi borist skilaboð um að hann myndi hafa samband en það hafi hann hins vegar ekki gert. Við aðalmeðferð málsins var þessari málavaxtalýsingu stefnda mótmælt og við skýrslutöku við aðalmeðferð málsins kannaðist stefnandi ekki við það að starfsmenn stefnda hefðu haft samband við hann um sumarið. Stefndi kveðst ekki hafa ljáð máls á því í september 2010 að stefnandi yrði endurráðinn þar sem vetrardagskrá útvarpsstöðvarinnar hefði þá verið frá gengin. Er tekið fram að borið hafi á samskiptaörðugleikum milli aðila áður en sumarleyfi stefnanda hófst hinn 25. maí 2010. Þá hefði stefnandi mánuðina á undan látið í veðri vaka að hann hygðist láta af störfum hjá stefnda. VR sendi stefnda bréf hinn 7. október 2010 og benti á að ef slíta ætti vinnusambandi, bæri að gera það með uppsagnarfrestsfyrirvara. Samhliða því var vinnuframlag stefnanda boðið fram. Gefinn var frestur til 15. október 2010 til þess að boða stefnanda til vinnu og því lýst yfir að annars yrði litið svo á að vinnuframlagi hans væri hafnað og að um fyrirvaralausa uppsögn væri að ræða af hálfu stefnda. Í bréfi VR til stefnda, dagsettu 4. nóvember sama ár, var því lýst að stefnandi hefði, í framhaldi af bréfinu frá 7. október sama ár, áskilið sér rétt til greiðslu launa frá 20. september, auk launa í uppsagnarfresti fyrir október, nóvember og desember 2010, uppgjörs á orlofi og hlutdeild í orlofs- og desemberuppbót. Voru þar jafnframt settir fram útreikningar á kröfu stefnanda á hendur stefnda. Ítrekunarbréf var sent til stefnda frá lögmanni stefnanda hinn 15. nóvember 2010 en kröfum stefnanda var hafnað sem og vinnuframlagi hans. Reyndar hafa verið sættir í málinu en án árangurs. II. Stefnandi gerir í máli þessu kröfu um að stefndi greiði honum ógreidd laun vegna vinnu stefnanda hjá stefnda fyrir september 2010, auk launa í uppsagnarfresti í október, nóvember og desember 2010 og orlofs og orlofs- og desemberuppbóta. Byggir stefnandi kröfur sínar á því að hann hafi aldrei sagt upp störfum hjá stefnda, enda hafi verið í gildi samkomulag milli aðila um launalaust leyfi stefnanda frá störfum yfir sumartímann. Verði því að líta svo á að stefndi hafi hafnað vinnuframlagi stefnanda og að um sé að ræða fyrirvaralausa uppsögn af hálfu stefnda. Stefnandi vísar til þess að stefnda hafi veri fullkunnugt um að stefnandi tók að sér árstíðabundið starf og kæmi aftur til starfa að því loknu, enda hafi engar athugasemdir verið gerðar af hálfu stefnda þegar leyfið hófst. Ef stefndi hefði litið svo á að stefnandi væri að hætta störfum, hefði hann átt að tilkynna stefnanda um það. Samkvæmt 1.9 gr. í kjarasamningi VR og SA, sem gildi frá febrúar 2008, eigi laun að greiðast fyrsta dag eftir að mánuði þeim lýkur sem laun eru greidd fyrir. Samkvæmt 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987 beri vinnuveitanda að greiða áunnin orlofslaun við lok ráðningartímans, auk þess að greiða áunnið hlutfall launþega af orlofs- og desemberuppbótum samkvæmt köflum 1.3.1 og 1.3.2 í kjarasamningi VR og SA. Krafa stefnanda um vangoldin laun fyrir september 2010, laun í uppsagnarfresti þ.e. október, nóvember og desember 2010, auk orlofs og orlofs- og desemberuppbóta, sundurliðist þannig: Við aðalmeðferð málsins lækkaði stefnandi kröfu sína sem nam launum hans vegna leiðsögumannsstarfa hans hjá Ferðamiðlun ehf. í október 2010 að fjárhæð 262.975 krónum. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 28/1930, um greiðslu verkkaups, laga um orlof nr. 30/1987, meginreglna kröfuréttar, meginreglna vinnuréttar, kjarasamninga VR og vinnuveitenda og bókana sem teljast hluti kjarasamninga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. og V. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 129. gr. 4. tl. um vexti af málskostnaði. Einnig krefst stefnandi virðisaukaskatts af málskostnaði þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. III. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að stefnandi hafi slitið ráðningarsambandi aðila með því að mæta ekki til vinnu hjá stefnda að loknu sumarleyfi 30. júní 2010, eða um það leyti. Brotthlaup stefnanda úr starfi hafi falið í sér verulega vanefnd og ólögmæta riftun á ráðningarsamningnum. Með því hafi stefnandi glatað rétti til frekari launa úr hendi stefnda. Launþegi, sem ákveði að láta af störfum, eigi því aðeins uppsagnarfrest að hann segi upp samningi með lögmætum hætti en það hafi stefnandi ekki gert. Þá beri launþega að vinna út uppsagnarfrestinn eða að minnsta kosti að bjóða fram vinnu sína. Hvorugt hafi stefnandi gert, enda hafði hann þá ráðið sig í vinnu hjá öðrum vinnuveitanda. Engir samningar hafi komist á milli aðila um að stefndi fengi launalaust leyfi til haustsins 2010. Eigi stefnandi því ekki rétt á launum í uppsagnarfresti úr hendi stefnda, enda njóti launþegi, sem hleypst úr starfi, ekki uppsagnarfrest heldur baki hann sér bótaábyrgð gagnvart vinnuveitanda, sbr. 25. gr. hjúalaga nr. 22/1928 og dómaframkvæmd. Hefði stefnandi hins vegar krafist launa í uppsagnarfresti þegar hann lét af störfum um mánaðamótin júní/júlí 2010, hefði stefndi krafist vinnuframlags stefnanda með á uppsagnarfresti stóð, eins og stefndi átti ótvíræðan rétt á. Samkvæmt framangreindu hafi stefndi ekki getað sagt stefnanda upp störfum 19. september 2010, eins og byggt sé á í stefnu, þar sem stefnandi hafði þá sjálfur slitið ráðningarsambandinu með því að mæta ekki til vinnu að loknu sumarleyfi um mánaðamótin júní/júlí 2010. Engin tilkynningarskylda gagnvart stefnanda hafi hvílt á stefnda, eins og staðhæft sé í stefnu. Varakröfu sína um lækkun byggir stefndi á því að stefnandi eigi ekki á kostnað stefnda að hagnast á að hafa skipt um starf. Ef réttur stefnanda til launa í uppsagnarfresti verði viðurkenndur, beri að draga frá launafjárhæðinni launagreiðslur frá öðrum vinnuveitendum í ætluðum uppsagnarfresti. Þá vísar stefndi til þess að ekki sé ótvírætt hvort ætlaður uppsagnarfrestur stefnanda teljist vera frá 1. júlí 2010 til 30. september sama ár eða frá 1. október til 31. desember sama ár. Verði stefnandi því að upplýsa um allar launagreiðslur til sín eftir 1. júlí 2010 og jafnframt um verktakagreiðslur gegnum félag stefnanda Vænt og grænt, kt. 701297-3779. Í greinargerð stefnda er gerður áskilnaður um að krefjast frávísunar málsins verði ekki lögð fram gögn um launagreiðslur þessar og jafnframt að byggja sýknukröfu á þessum grunni, enda teldist þá ósannað að stefnandi hefði orðið fyrir fjártjóni eða launalækkun vegna vistaskiptanna. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar, samningaréttar og vinnuréttar og reglna um vanefndir og ólögmæta riftun samninga og afleiðingar þeirra. IV. Ekki er í málinu tölulegur ágreiningur um útreikninga stefnanda á fjárhæð dómkröfu. Hins vegar greinir aðila á um það, hvort með þeim hafi samist um það í maí 2010 að stefnandi yrði í launalausu leyfi fram í september í kjölfar sumarleyfistöku, eins og stefnandi heldur fram, eða hvort líta beri svo á að stefnandi hafi slitið ráðningarsamningi sínum við stefnda þegar hann mætti ekki til vinnu 30. júlí 2010, eins og stefndi byggir á. Í skýrslu sinni fyrir dóminum kvað stefnandi það hafa verið um rætt í maí 2010 milli hans og framkvæmdastjóra stefnda að hann yrði meira og minna frá störfum á útvarpsstöðinni um sumarið vegna leiðsögumannsstarfa. Þessu hefur framkvæmdastjóri stefnda mótmælt og kvaðst hún hafa talið að stefnandi ætlaði einungis í venjubundið sumarleyfi sumarið 2010, enda hefði ekki verið samið við stefnanda um að hann færi í launalaust leyfi. Hefði því verið búist við að stefnandi sneri aftur til vinnu að loknu sumarleyfi í lok júní. Óumdeilt er að stefnandi kom ekki til vinnu á þeim tíma og kvaðst framkvæmdastjórinn því hafa litið svo á að stefnandi hefði hætt störfum á útvarpsstöðinni. Í ljósi framangreinds þykir ekki liggja ljóst fyrir að samið hafi verið um leyfistöku svo sem stefnandi heldur fram. Þá er framburður stefnanda og framkvæmdastjóra stefnda ekki á sama veg um það, hvort starfsmenn stefnda hafi haft samband við stefnanda eða komið skilaboðum til hans í júlí 2010, svo sem stefndi heldur fram. Liggja engin gögn fyrir í málinu sem styðja fullyrðingu stefnda að þessu leyti. Hins vegar verður ráðið af framlögðu staðgreiðsluyfirliti Ríkisskattstjóra að stefnandi hafi enn verið á launaskrá hjá stefnda í ágúst 2010 en hafi ekki verið tekinn út af skránni strax í kjölfar þess að stefnandi mætti ekki til vinnu 30. júní, eins og byggt er á í greinargerð stefnda. Þegar litið er til framangreinds verður ekki fallist á það með stefnda að honum hafi verið rétt að líta svo á, án nánari athugunar, að stefnandi hefði slitið ráðningarsamningi sínum við stefnda með því að mæta ekki til vinnu 30. júní og þannig vanefnt ráðningarsamninginn verulega. Bar stefnda að grennslast fyrir um það, hvers vegna stefnandi mætti ekki til vinnu sinnar og veita honum síðan áminningu eða gefa honum kost á að bæta ráð sitt, ef hann taldi um vanrækslu að ræða. Er ágreiningslaust að það var ekki gert. Er því ekki fallist á það með stefnda að stefnandi hafi hlaupist úr starfi í lok júní 2010 og rift ráðningarsamningi aðila með ólögmætum hætti. Óumdeilt er að hinn 19. september tilkynnti stefnandi framkvæmdastjóra stefnda með smáskilaboðum að hann væri tilbúinn til að mæta til starfa við þáttastjórn á útvarpsstöð stefnda daginn eftir. Þá liggur fyrir að framkvæmdastjóri stefnda svaraði stefnanda sama kvöld með smáskilaboðum þess efnis að stefnandi væri of seinn og að ekki væri gert ráð fyrir honum í vetrardagskrá útvarpsstöðvarinnar. Er því jafnframt lýst í greinargerð stefnda að hann hafi í september ekki ljáð máls á því að stefnandi yrði endurráðinn. Þykir því verða að miða tímamark starfsloka stefnanda hjá stefnda við það þegar stefnandi fékk framangreind smáskilaboð frá framkvæmdastjóra stefnda. Í ljósi alls framangreinds verður að líta svo á að stefnanda hafi með framangreindum hætti verið sagt upp starfi sínu hjá stefnda, án þess að fyrir liggi að honum hafi verið veitt áminning eða gefinn kostur á að bæta ráð sitt. Er því fallist á það með stefnanda að hann eigi rétt til launa í uppsagnarfresti sem reiknast frá næstu mánaðamótum eftir uppsögn, 1. október 2010, eins og krafist er. Óumdeilt er að stefnandi hóf störf hjá stefnda á árinu 2006 og á stefnandi því samkvæmt kafla 12.1. í kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins rétt til launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti frá 1. október að telja. Þá er ljóst af gögnum málsins og óumdeilt að starfskraftar stefnanda voru boðnir fram með bréfi stéttarfélags stefnanda fyrir hans hönd, dagsettu 7. október 2010. Í ljósi niðurstöðu dómsins um að miða skuli starfslok stefnanda hjá stefnda við 19. september 2010 verður fallist á það með stefnanda að hann eigi rétt á launum fyrir þann mánuð. Að framangreindu virtu og með vísan til ákvæða 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987 verður jafnframt fallist á kröfu stefnanda um greiðslu áunninna orlofslauna, auk áunnins hlutfalls launþega af orlofs- og desemberuppbótum, sbr. gr. 1.3.1. og 1.3.2. í kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins. Í greinargerð er varakrafa stefnda um lækkun á dómkröfum stefnanda byggð á því að stefnandi eigi ekki á kostnað stefnda að hagnast á því að skipta um starf og því beri að lækka kröfu stefnanda um laun í uppsagnarfresti sem nemur þeim launum, sem stefnandi hafi fengið frá öðrum vinnuveitendum á ætluðum uppsagnarfresti. Við aðalmeðferð málsins lækkaði stefnandi kröfu sína um 262.975 krónur sem samsvarar launum, sem framlögð gögn bera með sér að hann hafi fengið greidd vegna leiðsögumannsstarfa í október 2010. Að öðru leyti verður ekki af gögnum málsins ráðið að stefnandi hafi þegið frekari laun frá öðrum launagreiðendum meðan á uppsagnarfrestinum stóð frá 1. október til 31. desember 2010. Að þessu virtu er varakröfu stefnda um frekari lækkun hafnað. Samkvæmt því sem hér að framan er rakið verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 745.264 krónur ásamt dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 530.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Útvarp Saga ehf., greiði stefnanda, Sigurði Guðmundi Tómassyni, 745.264 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 102.879 krónum frá 1. október 2010 til 1. nóvember 2010, af 87.622 krónum frá þeim degi til 1. desember 2010 af 335.322 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2011 og af 745.264 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 530.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 307/2010
Kærumál Skaðabætur Stefna Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
K krafðist skaðabóta úr hendi A og S hf. vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir árið 1998. Í dómi héraðsdóms kom fram að K hefði ekki gert í stefnu þá grein fyrir kröfu og sönnunargögnum um hana sem áskilið væri í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá hefði K þingfest málið 26. júní 2008 á grundvelli stefnunnar án þess að fullnægt væri ákvæði 1. mgr. 95. gr. laganna. Hefði K leitast við að bæta úr þessu með endurskoðun dómkvaddra matsmanna á matsgerð, sem hún lagði ekki fram fyrr en 1. október 2009. Lög nr. 91/1991 gerðu ekki ráð fyrir að stefnandi fengi fresti eftir þingfestingu máls í því skyni að bæta úr annmörkum á málatilbúnaði í stefnu og skipti í því efni ekki máli þó að hinn stefndi andmælti ekki slíkum frestum. Var málinu því vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, sem taka mið af dómi Hæstaréttar 18. mars 2010 í máli nr. 413/2009, verður niðurstaða úrskurðarins staðfest, enda á sóknaraðili þess kost að höfða mál á nýjan leik í lögmætum búningi um kröfu sína, sem á rætur að rekja til slyss 12. júní 1998, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér eiga við samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. og 1. mgr. 22. gr. þeirra laga. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 559/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. ágúst 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. ágúst 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 29. ágúst 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sér verði ekki gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 405/2011
Málskostnaður Ómerking héraðsdóms Gjafsókn
Þ höfðaði mál gegn Í til greiðslu skaðabóta.Dómur héraðsdóms var ómerktur, enda var þar ekki tekin afstaða til krafna semaðilar gerðu hvor á hendur hinum um málskostnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason,Ingibjörg Benediktsdóttir og Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 2011. Hann krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér 12.917.089 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. desember 2005 til 23.september 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðumdómstigum. Hann krefst þess að auki að málflutningsþóknun sem ákveðin var íhéraði verði hækkuð. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falliniður. Áfrýjanda var veitt gjafsókn í héraði 20. janúar 2011. Fyrir héraðsdómikrafðist hann málskostnaðar úr hendi stefnda án tillits til gjafsóknarinnar,svo sem áskilið var í gjafsóknarbréfi, sbr. og 2. mgr. 128. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi krafðist þess jafnframt í héraði aðáfrýjanda yrði gert að greiða sér málskostnað. Í hinum áfrýjaða dómi var enginafstaða tekin til þessara krafna, sem aðilarnir gerðu hvor á hendur hinum ummálskostnað. Er þetta slíkur annmarki á dóminum að óhjákvæmilegt er að ómerkjahann og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsuppkvaðningar á ný,sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 9. nóvember 1995 í máli nr. 133/1994, sembirtur er í dómasafni 1995 á bls. 2580, og 20. desember 2011 í máli nr.383/2011. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaðuráfrýjanda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegsmálflutnings og dómsuppsögu að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Þórs Kolbeinssonar, fyrir Hæstaréttigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl2011. Mál þetta, sem dómtekið var 17. mars sl., varhöfðað 23. september 2009, af Þór Kolbeinssyni,Granaskjóli 17, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 13.119.396krónur með skaðabótavöxtum samkvæmt 8. gr. laganr. 38/2001 frá 20. desember2005 til stefnubirtingardags en dráttarvöxtum samkvæmt IV. kaflasömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausueins og málið væri ekki gjafsóknarmál og aðgjafsóknarkostnaður stefnanda verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talingjafsóknarlaun lögmanns stefnanda. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfumstefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmtmati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlegalækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Yfirlit málsatvika ogágreiningsefna Stefnandi lenti í vinnuslysi 28. júlí 2001er hann var í vinnu hjá Ístaki hf. við að einangra og setja milliloft íausturenda verslunarmiðstöðvarinnar Smáralindar. Stefnandi hlaut varanlega örorku og höfðaði mál á hendur Ístaki hf. og tryggingar­félagiþess, Sjóvá Almennum tryggingum hf., til réttargæslu. Ístak hf. hafnaði bóta­skylduog lauk málinu með dómi Hæstaréttar 20. desember 2005 í máli nr. 246/2005: Þór Kolbeinsson gegn Ístaki hf. og gagnsök þar sem Ístak hf. var sýknað af kröfumstefnanda. Stefnandihefur höfðað málið í tilefni af því að hann telur að sýknudómurinn sé beinafleiðing þess að tilskipanir Evrópusambandsins hafi annaðhvort ekki veriðréttilega leiddar inn í íslenskan rétt eða að Hæstiréttur hafi fyrir mistöktúlkað íslenskan rétt í andstöðu við tilskipanir Evrópusambandsins og þar með íandstöðu við 3. gr. laga nr. 2/1993um Evrópska efnahagssvæðið. Stefnandi telur sig hafa afþessum sökum orðið fyrir tjóni sem samsvari þeim fjármunum sem hann hafi krafiðÍstak hf. um í framan­greindu máli. Stefnandi heldur því framað á þessu beri stefndi ábyrgð, sbr. Hrd. mál nr.236/1999: Íslenska ríkið gegn Erlu Maríu Sveinbjörnsdóttur oggagn­sök. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi geti átt kröfu á hendurstefnda á þeim lagagrundvelli sem stefnandi vísar til. Með úrskurði dómsins 17. febrúar 2010 var í tilefniaf beiðni stefnanda ákveðið að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins umtiltekin atriði er varða sakarefni málsins. Úrskurðurinn var afhálfu stefnda kærður til Hæstaréttar og þess krafist að hann yrði felldur úrgildi. Með dómi Hæstaréttar 23. marssama ár var fallist á að efni væru til að leita ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um þau grunnatriði sem mála­tilbúnaður stefnanda hvíldi á endahefði þeim ekki verið ráðið til lykta með dómi Hæstaréttar 20. desember 2005. Með beiðni dómsins 26.sama mánaðar var leitað ráð­gefandi álitsEFTA-dómstólsins samkvæmt dómi Hæstaréttar. Með dómiEFTA-dómstólsins 10. desember síðastliðinn varveitt ráðgefandi álit af þessu tilefni. Málsástæður og lagarökstefnanda Af hálfu stefnanda er vísaða til þess að íslenska ríkið beriskaðabótaábyrgð séu reglur Evrópska efnahagssvæðisins ekki réttilega innleiddarí íslenska löggjöf, eins og fram komi í Hæstaréttardómi í máli nr. 236/1999. Með lögum nr. 2/1993 umEvrópska efnahagssvæðið hafi verið heimilað að fullgilda EES-samninginn fyrirÍslands hönd og samkvæmt 1. mgr. 2.gr. hafi hann fengið lagagildi á Íslandi. Í 7. gr. samningsins komi framhvernig gerðir og tilskipanir skuli færðar inn í landsrétt við­kom­andi ríkja. Þar taki þau á sig skyldur þess efnis. EES-samningurinnfeli ekki í sér framsal löggjafarvalds heldur beri að haga lög­gjöf hvers ríkisog lagaframkvæmd til samræmis við samninginn, ellabaki ríkið sér skaðabótaábyrgð gagnvart einstaklingum sem verði fyrir tjóni afslíkri vanrækslu. Þetta leiði af lögum nr. 2/1993 og meginreglumog markmiðum EES-samningsins og hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar ímálinu nr. 236/1999. Stefnandi byggi á að tilskipun ráðsins nr. 89/391/EBE og sértilskipun í skilningi 1. mgr. 16.gr. þeirrar tilskipunar, þ.e. nr. 92/57/EBE,hafi ekki verið réttilega inn­leiddar í íslenskan rétt eða lagaframkvæmd hafiorðið í andstöðu við þær. Á þessu beri stefndi ábyrgð.Hefðu tilskipanirnar verið innleiddar í íslenskan rétt hefði stefnandi fengiðfullar bætur vegna tjónsins sem hann varð fyrir ívinnuslysinu. Af hálfu stefnda hafi því verið haldið fram að framan­greindartilskipanir hafi rétti­lega verið innleiddar í íslenskan rétt en hafimisbrestur orðið á því sé um mistök Hæstaréttar að ræða sem stefndi geti ekkiborið ábyrgð á. Þessu hafni stefnandi enda skipti ekki máli af hvaða ástæðumEES-samningurinn sé brotinn. Niðurstaða Hæsta­réttar í málinunr. 246/2005 sé í andstöðu við þjóðréttarlegar skyldur Íslendingasamkvæmt EES-samningnum og beri stefndiskaðabótaábyrgð á því. Þá skipti ekki máli hvaða þátturríkisvaldsins eigi í hlut. Um þetta vísist til Affaire C-224/01, Gerhard Köbler v. Austria, 30.9.2003, Recueil dejurisprudence 2003 p. I-10239, Celex 62001J0224. Með lögum nr. 2/1993 um Evrópskaefnahagssvæðið hafi verið heimilt að full­gilda EES-samninginn fyrir Íslandshönd. Samkvæmt 1. mgr. 2.gr. laganna hafi meginmál samningsins lagagildi áÍslandi. Í 7. gr. samningsinssegi að gerð, sem sam­svari tilskipun EBE, skuli veita yfirvöldum samningsaðilaval um form og aðferð við framkvæmdina, þegar þær væru teknar upp í landsrétt. Af þessu leiði að framan­greindar tilskipanir væru bindandifyrir Ísland og hafi borið að taka þær réttilega upp í landsrétt í samræmi viðb-lið 7. gr. samningsins. Í 3.gr. samningsins skuldbindi samnings­aðilar sig til aðgera allar viðeigandi almennar eða sérstakar ráðstafanir til að tryggja aðstaðið verði við þær skuldbindingar sem leiði af samningnum. Aflögum nr. 2/1993 og meginreglum og markmiðumEES-samningsins leiði að stefndi verði skaða­bóta­skyldur að íslenskum rétti eftilskipanirnar eru ekki réttilega innleiddar eða virtar í réttarframkvæmdinni. Hæstiréttur hafi talið í málinu nr. 236/1999 að skaða­bóta­ábyrgðá þessum grundvelli hefði næga lagastoð í íslenskum rétti ogum bóta­ábyrgð færi eftir almennum reglum um bótaábyrgð hins opinbera. Um málavexti vísi stefnandi til dóms Hæstaréttar ímáli nr. 246/2005: Þór Kol­beinsson gegn Ístaki hf. oggagnsök og eftirfarandi atvika. Stefnandi hafi verið við störf sem starfsmaður Ístaks hf. 28. júlí2001 í nýbyggingu verslunarmiðstöðvarinnar í Smáralind. Stefnandi hafi unniðvið að einangra með steinull á milli gólfbita og klæðamilligólf ofan við fyrirhugað verslunarrými ásamt tveimur öðrum starfs­mönnumÍstaks hf. Komið hafði verið upp svokallaðri skæralyftu til að komast upp ámilligólfið sem hafi verið í 5 m hæð. Stefnandi hafi stiklað frá skæralyftunnieftir gólfbitunum sem legið hafi í sömu stefnu oggönguleið hans. Bilið á milli bitanna hafi verið 57 cm. Stefnandi hafi ætlaðyfir á svæði þar sem klæðning var komin á milligólfiðen þar hafi steinullin, sem starfsmennirnir notuðu við einangrunarvinnu sína,verið geymd. Milli­gólfið hafi verið klætt með gifsplötum.Á leiðinni hafi stefnandi fallið af gólf­bitanum ígegnum gifsklæðninguna með þeim afleiðingum að hann féll niður á stein­gólf um5 m fyrir neðan og slasaðist mikið. Við fallið hafi stefnandi hlotiðfjöláverka, m.a. opið beinbrot á vinstri upphandleggog millikjúkulið á sömu hendi, fjögur rif hafi brotnað og hann hafi fengiðblæðingu í brjóstholi og fleiri minni áverka, mar og sár. Guðmundur Björnsson læknir og Birgir G.Magnússon hdl. hafi metið afleiðingar slysins 30. janúar 2003. Samkvæmt matsgerðinni hafi tímabundiðatvinnutjón stefnanda verið metið 100% í níu mánuði, tímabil þjáninga níumánuði frá slysdegi, þar af 4 dagar í rúmlegu, varanlegur miski 20% og varanlegörorka 15%. Stöðugleika­punkturhafi verið settur 28. apríl 2002. Stefnandi vísi til þess að hættustigið hafi verið hátt ogvinnu­svæðið stórt í Smára­lind. Samkvæmt tilskipunum Evrópusambandsins hafivinnuveitanda sjálfum borið að gera nauðsynlegarráðstafanir til að varna hættu. Hann hafi m.a. átt aðsinna for­vörnum og láta fara fram áhættumat. Vinnuveitandinn hafi átt að sinnafræðslu og þjálfun starfsmanna, vinna að nauðsyn­legriskipulagningu á viðbúnaði, laga vinnuferli að einstaklingum og tryggja þeim við­eig­anditilsögn. Ekkert af þessu hafi verið gert svo vitað sé.Í þessu tilfelli hafi atvinnurekandinn þurft að sýna sérstaka natni því starfs­mennirnirhafi ekki talað tungumál hver annars og þeir hafi haftmis­munandi vinnu­lag og venjur við störfin. Ekki sé vitaðtil að atvinnu­rekandi hafi gert neitt til að forðast að hætta gæti skapast viðstörfin. Til að mynda hafi ekki verið gert ráð fyrir líflínu og ekki fallvörnum. Erfiðleikarnir við aðkoma við fallvörnum hafi ekki verið svo miklir að það hefði veriðóyfirstíganleg hindrun. Aðeins efnahags­sjónarmiðatvinnu­­rekanda hafi mælt þessu mót. Samkvæmt Evrópu­tilskipununumséu þau sjónar­­mið ekki heimil. Á vinnusvæðinu hafi enginn þeirraþriggja sem þar unnu haft tilskipunarvald yfir hinum,hver hafi farið sínar leiðir og aðstæður til að aðilar gætu komið sér saman umskynsamlegt og öruggt vinnulag hafi verið slæmar. Starfþessara þriggja manna hafi ekki verið skipulagt með tilliti til öryggis. Brot stefnda hvað varðar að innleiða tilskipanirEvrópusambandsins hafi falist í því að Hæstiréttur hafi reist niðurstöðu sína íframangreindu máli á því að það hafi „veriðí verkahring aðaláfrýjanda sjálfs [stefnanda] að bregðast við þessu, sbr. 1. mgr. 26.gr. laga nr. 46/1980“. Hæstiréttur hafiekki talið að „slysið verði rakið tilatvika sem gagnáfrýjandi [Ístak] berábyrgð á“. Í þessu máli hafi allri ábyrgð verið létt af atvinnurekandanum en öll lögð á stefnanda. Helstu greinar tilskipana Evrópusambandsins, efni þeirra og í hverju brot gegn þeim voru fólgin séu eftirfarandi: Tilskipun ráðsins 89/391/EBE: Í formála ákvæða tilskipunarinnar komi fram að umbætur er varði öryggi ávinnustöðum megi ekki víkja fyrir hreinum efnahagssjónarmiðum. Í dómi Hæstaréttar hafiatvinnurekanda verið virt það til vorkunnar að erfitt væri að gera öryggis­ráðstafanir. Líflínu hafimátt koma við þótt hafa þyrfti fyrir því. Fallvörnumhafi auðveldlega mátt koma við á gólfi vinnustaðarins þannig að ef einhverhryndi niður úr milliloftinu þá myndi hann lenda á slíku öryggisneti. Sú niðurstaða að íslenskur réttur leyfi slík efnahagsleg sjónarmiðá kostnað öryggis sé brot gegn þessu ákvæði til­skipunar­innar. Í 5. gr. sé gert ráð fyrir að atvinnurekandi tryggiöryggi og heilsu starfsmanna við allar aðstæður í vinnu. Í máli stefnanda hafi verið talið að íslensk lög legðu þær skyldurá stefnanda sjálfan að huga að öryggi sínu en ekki á atvinnuveitanda hans.Þetta sé í andstöðu við 1. og3. mgr. 5. gr.tilskipunarinnar. Vinnuveitanda beri samkvæmt 6. gr. hennarað gera sjálfur nauðsynlegar ráð­stafanir til varnar hættu og væru forvarnirnefndar sérstaklega í því sambandi. Í þessu sambandi sé sérstaklega nefndfræðsla og þjálfun, nauðsynleg skipulagning og við­búnaður.Ekkert af þessu hafi verið í lagi þegar stefnandiþurfti að vinna með tveimur öðrum sem höfðu sitt eigið vinnulag,tungumálaörðugleikar hafi verið fyrir hendi, enginn hafi haft tilskipunarvald yfirhinum og enginn hafi lagt á ráðin um hvernig að vinnunni yrði staðið.Viðbúnaður hafi enginn verið en sérstaklega sé nefnt að vinnu­veitandi skuli vera vakandi í þessum efnum. Í 2. mgr. 6. gr. komi framað atvinnurekanda beri að forðast áhættu, sem hafi ekki verið gert, og spornagegn því að áhætta geti skapast. Honum beri að laga vinnuferli aðeinstaklingnum og tryggja starfsmönnum viðeiganditilsögn. Á þessu hafi orðið mis­brestur en allir starfsfélagarnir þrír hefðuþurft að fá tilsögn í stað þess að láta þá koma sér saman um tilhögun verksinsmeð tilheyrandi tungumála­örðug­leikum og mismun­andivenjum frá mismunandi löndum um hvernig ætti að bera sig að. Í 9. gr. væru tilgreindar skyldur vinnuveitanda semværu að meta áhættu en það hafi ekki verið gert og því síður ákveðið hvaðaverndarráðstafanir skyldi gera og hvaða hlífðarbúnað skyldi nota. Einnig sé vísað í 11. gr. um samráðvið starfsmenn og 12. gr. um þjálfun en hvorugu hafiverið fyrir að fara umrætt sinn. Tilskipunráðsins 92/57/EBE: Í samræmi við 16. gr. tilskipunar nr. 89/391/EBE hafiverið gerð sértilskipun um framkvæmd lágmarkskrafna um öryggi og hollustuhætti á bráðabirgða- eða færan­legumbyggingarsvæðum. Hún eigi því við um störf stefnanda íSmáralind. Í formála tilskipunarinnar sé sérstaklega tekið fram aðófullnægjandi ákvarðanir um fyrirkomu­lag og/eða skipulagskosti eða slæmt vinnu­skipulagá undirbúningsstigi verks hafi átt sinn þátt í meira en helmingi vinnu­slysa sem orðið hafi á byggingarsvæðum í bandalaginu. Síðan segi: Meðan á framkvæmdverks stendur geta orðið mörg vinnuslys sem stafa afónógri samræmingu, einkum ef ýmis fyrirtæki starfa samtímis við verk eða hvertá eftir öðru á sama bráðabirgða- eða færanlega byggingarsvæðinu. Reglur ágrundvelli þessara sjónarmiða virtust ekki hafa verið réttilega innleiddar ííslenskan rétt eins og framangreindur Hæstaréttardómurstaðfesti. Hvorki hafi verið tekin ákvörðun um fyrirkomulag verksins né gættnægilegrar samræmingar eða með nokkrum hætti hugað að öryggi þeirra manna sem voru að vinna á umræddu millilofti. Ljóst sé að skyldurvinnuveitanda samkvæmt 9. gr. hefðu veriðbrotnar. Sömuleiðis 12. gr.um samráð og þátttöku starfsmanna í ráðstöfunum til að innleiða öryggi, tryggjatilhlýðilega samhæfingu starfsmanna og hafa hliðsjón af hættustigi og stærðvinnusvæðis. Í tilfelli stefnanda hafi hættu­stigið verið mikið og vinnusvæðið stórt. Í 4. gr. viðauka sé fjallað um lágmarkskröfur sem hafi í ýmsumatriðum verið brotnar, svo sem í B. hluta 1. þætti lið1 um stöðugleika og traustleika og 10. gr. um umferðar­leiðir.Í máli stefnanda hafi vinnuveitandi ekki farið eftir reglumum öryggiskröfur. Íslenskar lagareglur leggi þyngriskyldur á launþega en gert sé í framangreindum til­skip­unum. Reglunumhafi verið beitt þannig í úrlausn Hæstaréttar að brotið hafi verið gegnalþjóðlegum samningum og þar með hafi skapastbótaréttur að lögum gagnvart stefnda. Umbótagrundvöll og tjón vísi stefnandi til þess aðstefndi hafi fyrir mistök eða vanrækslu í lagasetningu eða lagaframkvæmd valdiðþví að stefnandi hafi fengið niður­stöðu í umræddu Hæstaréttarmáli í andstöðuvið samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði og tilskipanir settar samkvæmthonum eins og að framan greini. Aðallega sébyggt á því að framangreindur dómur, forsendur hans ogniður­staða, sé sönnun þess að umræddar tilskipanir hafi ekki réttilega veriðinnleiddar í íslenskan rétt. Til vara sé byggt á því að Hæstiréttur hafi fyrirmistök dæmt um efni íslensks réttar í andstöðu við framangreindar tilskipanir og EES-samninginn þrátt fyrir 3. gr.laga nr. 2/1993. Hefði verið leyst úr málinu til samræmis viðhina þjóðréttarlegu skuld­bindingar Íslands myndi stefnandi hafa fengið allarkröfur sínar teknar til greina í framangreindu Hæstaréttarmáli. Hér séum að ræða reglur, sem ætlað sé að veita borgurumtiltekin réttindi við vinnu sína. Til að fellabótaábyrgð á stefnda þurfi tilskipanirnar að veita einstaklingsbundinn rétt,orsakasamband verði að vera fyrir hendi og brotnægilega alvarlegt. EFTA-dómstóllinn hafi komist að þeirriniðurstöðu í áliti sínu að öll þess skilyrði væru fyrir hendi í málinu.Þar sem tilskipanirnar hafi ekki verið réttilegainnleiddar í íslenskan rétt hafi stefnandi ekki fengið bætur fyrir tjónið semhann hefði ella fengið. Það sé alvarlegt brot að stefnandi fái ekki að njótaþeirra og bein orsakatengsl séu á milli þessa brots áskuldbindingum stefnda og þess að stefnandi hafi ekki fengið dæmdar slysabæturí umræddu máli. Komistdómurinn að gagnstæðri niðurstöðu sé af hálfustefnanda byggt á því að Hæstiréttur hafi gert alvarleg mistök við túlkunlagareglna í máli stefnanda gegn Ístaki hf. Réttinum hafi borið að túlka lögintil samræmis við framangreindar tilskipanir. Þar semþað hafi ekki verið gert hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem nemistefnukröfunni í máli þessu. Sök stefnanda hafi verið ranglega metin af Hæstarétti og hafi stefnandi verið látinn bera allttjónið sjálfur vegna eigin sakar en það samrýmdist ekki þeim tilskipunum semþar hafi átt að taka tillit til. Hugsanlega sök stefnanda hafi í mesta lagi átt að meta sem einfalt gáleysi. Fjárhæð kröfu stefnanda, sbr. leiðréttakröfugerð fyrir Hæstarétti í málinu nr. 246/2005, sé eftirfarandi: Tímabundiðatvinnutjón, þjáningabætur og varanlegur miski 2.738.897 krónurVaranleg örorka6.563.868 “ Samtals9.302.765 “4,5% vextir til 28. febrúar 2003 444.527 “Samtals9.747.292 krónurDráttarvextir frá 28. febrúar 2003 til dómsuppsögu(20.12.2005) 4.979.479 “ Frádregið 4. mars 2003v/eingreiðslu úr slysatryggingu launþega-930.386 krónurFrádregið 26. mars 2003 v/eingreiðslu frá TR -676.989 “Samtals13.119.396 krónur Stefnandi vísi til laga um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993,tilskipana ráðsins nr. 89/391/EBE og 92/57/EBE,almennra reglna um bóta­ábyrgð ríkis­sjóðs, almennu skaðabótareglunnar ogstjórnarskrárinnar nr. 33/1994, einkum 2. gr. Einnig sé vísað til laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnu­stöðum, skaðabótalaganr. 50/1993 og laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu. Vísað sé til dómsHæstaréttar í máli nr. 236/1999:Íslenska ríkið gegn Erlu Maríu Sveinbjörnsdóttur oggagnsök. Málsástæður og lagarökstefnda Afhálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að dómur hafi gengið í HæstaréttiÍslands 20. desember 2005 í málinu nr. 246/2005 þar sem stefnandi hafi sóttkröfu um skaðabætur á hendur Ístaki hf., en stefnda Sjóvá-Almennum tryggingumhf. til réttar­gæslu. Kröfuna hafi stefnandi byggt á því að Ístak hf. bæri semvinnuveitandi hans skaðabótaábyrgð á slysi sem hann varð fyrir við vinnu sína.Stefnandi hafi byggt á því að verkstjórn hafi verið áfátt og öryggisráðstafaniraf hálfu Ístaks hf. ekki fullnægj­andi. Fyrir héraðsdómi hafi bótaskylda veriðlögð á Ístak hf., en helming tjónsins hafi stefnandi átt að bera sjálfur.Stefnandi hafi áfrýjað dóminum til Hæsta­réttar sem hafi snúið honum við ogsýknaði Ístak hf. af öllum kröfum stefnanda. Í for­sendum hæsta­réttar­dómsinskomi fram að stefnandi hafi þekkt vel til aðstæðna, tækja og þessbyggingarefnis sem hann vann með auk þess að vera lærður húsasmíða­meistari meðallnokkra reynslu. Hann hafi mátt vita hverra ráð­stafana væri þörf við aðstæðurá vinnu­­staðnum og hver sú hætta væri sem stafaði af þeim, en slysið hafiborið að þegar hann stiklaði eftir þverbitum til að komast leiðar sinnar. Ídómi Hæstaréttar komi einnig fram að ekki hefði verið þörf á því að stefnandifengi sérstakar leiðbein­ingar af hálfu Ístaks hf. og að fremur hafi mátt teljaað hafi verið í verkahring hans sjálfs að bregðast við þannig að hætta stafaðiekki af, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum. Stefndií þessu máli hafi enga aðild átt að hæstaréttarmálinu nr. 246/2005. Á hinnbóginn byggi stefnandi málshöfðun sína nú á þeim grundvelli að Hæstiréttur hafiekki beitt réttarheimildum á þá lund að stefnandi uppskæri bætur vegnavinnuslyssins. Stefnandi haldi því fram að með dómi Hæstaréttar hafi verið gerðmistök við beitingu réttar­heimilda og varði ríkið bótaskyldu. Stefnandi byggiá því að dómstólnum hafi borið að beita tilskipun ráðsins nr. 89/391/EBE og nr.92/57/EBE. Þótt rök­semdir fyrir þessu komi fram í stefnu sé ekki ljóst hvortbyggt sé á því að reglum EES-réttar hafi ranglega verið komið fyrir eða ekkikomið fyrir í íslenskum rétti eða hvort stefnandi telji dómsvaldið hafa horftfram hjá þeim við úrlausn málsins eða túlkað þær ranglega. Málsreifun stefnandasé að þessu leyti afar óljós og málsástæður van­reifaðar. Stefnandibyggi á því að stefndi hafi fyrir mistök eða vanrækslu í lagasetningu eðalagaframkvæmd orðið til þess að hann fékk niðurstöðu í hæstaréttarmálinu íandstöðu við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Dómur Hæstaréttar sé sönnunþess að tilskipanirnar hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt. Stefndimótmæli þessu. Dómur Hæsta­réttar feli í sér endanleg úrslit sakarefnis, sbr.116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sú regla eigi sér einnig stoð ídómstólalögum nr. 15/1998, stjórnarskipun landsins og stjórnarskrá. Þá vísistefndi einnig til Hrd. 18. júní 2009 í málinu nr. 604/2008. Þótt komist yrðiað þeirri niðurstöðu að dómstóll hefði ekki beitt réttar­reglum eða beitt þeimranglega sé niðurstaða Hæstaréttar endanleg og bindandi. Úrræði til að leitaendurskoðunar á dómi Hæstaréttar sé í reynd aðeins endurupptaka á grundvelli169. gr. laga nr. 91/1991. Sakarefnið, sem stefnandi hafi borið upp viðdómstóla í máli sínu gegn Ístaki hf., hafi endanlega verið til lykta leitt meðdómi Hæstaréttar og standi gildi dómsins því óhaggað, sbr. 116. gr. laga nr.91/1991. Engin heimild sé til þess að lögum að endurskoða þann dóm að efni til.Að sama skapi sé hafnað þeim málsástæðum stefnanda að hann geti átt rétt tilskaðabóta úr hendi stefnda á þeim grundvelli að niðurstaða Hæstaréttar hafiverið röng, sbr. forsendur í tilvitnuðum dómi réttarins í hæstaréttarmálinu nr.604/2008. Afdómi Hæstaréttar verði ekki betur séð en að beitt hafi verið réttar­heimildumhins almenna skaðabótaréttar á sama hátt og áður. Lagt sé út frá hinni almennureglu um að menn beri tjón sitt sjálfir og að ekki hafi verið skilyrði til aðfæra það yfir á ábyrgð vinnuveitanda af ýmsum ástæðum. Stefnandi hafi í reyndhaft verkstjórn með höndum og tjón hans verði rakið til eigin sakar. Ekkert ínefndum tilskipunum koll­varpi þeirri almennu reglu skaðabótaréttar að mennkunni að bera tjón sitt sjálfir. Til­skipanirnar hefðu verið settar til aðuppfylla lágmarkskröfur á vinnustöðum um öryggi. Þær lúti ekki aðskaðabótaskyldu eða skaðabótaábyrgð. Um hana gildi almennar reglur þótt löggjöfum aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnu­stöðum sé vissulega viðmið þegarmetið er hvort bóta­grundvöllur sé fyrir hendi að íslenskum og norrænum rétti.Með tilskipununum sé hvergi kveðið á um að vinnu­veitandi sé bótaábyrgur. Umbótaábyrgð fari því eftir almennum reglum eins og dómur Hæsta­réttar beri meðsér. Ekkertannað hafi komið fram en að nefndar tilskipanir hafi verið innleiddar í íslenskanrétt. Breyting á lögum nr. 46/1980 með lögum nr. 68/2003 sé meðal annarssprottin af tilskipun nr. 89/391/EBE og hafi ákvæði hennar verið réttilegainnleidd. Ekkert ákvæði í henni eða öðrum tilskipunum, sem stefnandi vísi til,mæli fyrir um bótarétt sem stefnandi geti byggt á. Vegna þessa meðal annars ségrund­vallar­munur á sakarefni þessu og því sem leyst var úr með dómiHæstaréttar 16. desember 1999 í málinu nr. 236/1999. Engin skilyrðibótaábyrgðar að EES-rétti væru uppfyllt hér. Engri vanrækslu sé til að dreifa áinnleiðingu reglna, hvorki almennt né verulegri, ekki sé um að tefla tiltekinafmörkuð réttindi sem einstaklingur eigi tilkall til og skilyrði umorsakatengsl ekki uppfyllt. Þóttvinnulöggjöfin sé að miklu leyti á sviði opinbers réttar verði ekki fram hjáþví horft að í skaðabótamáli milli einkaaðila gildi máls- og sakarforræðisreglafullum fetum. Stefnandi hafi ekki byggt fyrri málsókn sína sérstaklega átilvitnuðum tilskip­unum. Engu að síður sé hin íslenska vinnulöggjöf í fullusamræmi við tilskipanir þær sem innleiddar hafi verið og í reynd hafidómstóllinn vegið þær réttarreglur og metið við úrlausn málsins. Verði ekki ámálsástæður stefnda um þetta fallist sé á því byggt að þar sem aðilar hafi haftfullt forræði á röksemdum í málinu sé það á ábyrgð stefnanda sjálfs að hafaekki byggt á eða lagt sömu áherslur á mál sitt gegn Ístaki hf. og hann gerihér. Íumræddum tilskipunum komi ekkert fram sem standi í vegi fyrir því að byggja áeigin sök stefnanda í dómi Hæstaréttar og úr málinu leyst í samræmi viðalmennar skaðabótareglur. Ekki sé unnt að skilja dóm Hæstaréttar þannig að þarhafi efnahags­leg sjónarmið ríkt ofar vinnuvernd. Í dóminum komi fram að aðilarmálsins hafi verið sammála um tiltekna erfiðleika, t.d. að festa menn með líflínum.Þá virtist mega túlka forsendur dómsins þannig að aðbúnaður sé gagnrýndur.Hvergi sé komið fram að Hæsti­réttur hafi ekki dæmt málið á grundvelliréttarheimilda, þ.á m. allra þjóðréttar­legra skuldbindinga sem stefndi hafiundirgengist og innleitt í íslenskan rétt í samræmi við skyldur þar að lútandi. Ósannaðsé að stefnandi hafi ekki fengið tilsögn en skilja verði dóm Hæstaréttar þannigað stefnandi hafi búið yfir sérstakri þekkingu á vinnustaðnum með tilliti tilöryggis og vinnuverndar. Í málsgögnum og fullyrðingum Ístaks hf. í því málikomi fram að stefnanda hafi verið gefin skýr fyrirmæli um að fara ekki út ábitana heldur velja aðra leið. Kysi hann að fara yfir bitana skyldi hann leggjaplötur á milli þeirra til að varna falli. Öryggisbelti og líflínur hafi veriðtiltæk sem hann hafi átt að nota í ljósi menntunar sinnar og reynslu.Hæstiréttur hljóti að hafa talið að gáleysi stefnanda hafi verið stórfellt. Íljósi alls þessa eigi stefnandi réttilega að bera tjón sitt sjálfur vegna eiginsakar. Umefni tilskipunar nr. 92/57/EBE sé stefnan afar óljós. Í þeim hluta byggistefnandi á að svo megi virðast af dómi Hæstaréttar að tilskipunin hafi ekkiverið innleidd. Engin umfjöllun sé að öðru leyti um gildi hennar eðasamþýðanleik íslenskra laga við hana. Íslensklög og reglur séu í fullu samræmi við skuld­bindingar að EES-rétti. Máls­ástæðurstefnanda gangi hins vegar út á að dómur Hæstaréttar verði endurskoðaður. Hérvirðist teflt fram nýjum málsástæðum um aðstæður á vinnustað stefnanda semstefnandi telji Ístak hf. ekki hafa uppfyllt. Afhálfu stefnda sé því mótmælt að hann hafi valdið stefnanda tjóni. Því sé einnigmótmælt að dómur Hæstaréttar frá 20. desember 2005 falli að þeim viðmiðunum semgengið sé út frá í áliti EFTA-dómstólsins. Þar sé því ekki svarað hvort dómurHæstaréttar endurspegli ranga innleiðingu EES-reglna sem gildi umskaðabótaábyrgð á vinnuslysum. Í álitinu sé því heldur ekki svarað hvort dómurHæstaréttar sé réttur eða rangur með tilliti til þeirra tilskipana semstefnandi vísi til. Ekki hafi verið sýnt fram á að Hæstiréttur hafi á einhvernhátt metið sök í málinu án tillits til þeirra sjónarmiða sem taka beri mið afsamkvæmt áliti EFTA-dómstólsins. Dómur Hæsta­réttar sé ekki byggður á því aðtilskipanirnar hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt og álitEFTA-dómstólsins gefi heldur ekki til kynna að reglurnar hafi ekki veriðinnleiddar. Í álitinu sé ekkert mat lagt á það hvað felist í dómi Hæstaréttar.Dómurinn sé alveg í samræmi við tilskipanirnar og álit EFTA-dómstóls­ins. Hinsvegar sé ekki sagt rétt frá í álitinu í lið 50 en hvergi segi í dómiHæstaréttar að komist sé að þeirri niðurstöðu að vegna eigin sakar starfsmannsbæri að hafna kröfum hans á hendur vinnuveitenda um bætur vegna tjóns af völdumvinnuslyss sem starfsmaðurinn hefði að öllum líkindum ekki orðið fyrir efvinnuveitandinn hefði að eigin frumkvæði farið að reglum um öryggi á vinnustað.EFTA-dómstóllinn hafi ekki metið aðstæður á vinnustað og álitið fjalli ekki umþað hvort reglum hafi verið ranglega beitt af Hæstarétti við mat á aðstæðum ogúrlausn málsins. Stefndimótmæli því að fram hafi komið í málinu að í íslenskan rétt vanti reglu semleiði til þess að stefnandi hafi eignast bótakröfu á hendur stefnda. Öllinnleiðing á reglum hafi verið fullnægjandi og hvergi komi fram aðvinnuverndarreglu vanti. Íslensk lög, sem hér skipti máli og dæmt hafi veriðeftir í máli stefnanda á hendur Ístaki hf., séu í samræmi við umræddartilskipanir. Í þeim séu lagðar skyldur á laun­þega um að gæta öryggis. Í álitiEFTA-dómstólsins komi ekki fram að skaðabóta­skylda hafi stofnast á hendurstefnda. Meta verði aðstæður, eins og gert hafi verið í dómi Hæstaréttar 20.desember 2005. Ekki hafi komið fram að það mat hafi verið rangt eða brot átilskipunum sem stefnandi vísi til. Tilstuðnings lækkunarkröfu byggi stefndi einnig á sömu málsástæðum og Ístak hf.,þ.e. að skipta beri sök og að stefnandi beri stærstan hluta tjóns síns sjálfur.Stefnandi hafi ekki verið óvinnufær lengur en til 1. mars 2002 og launaviðmiðunsé mótmælt á sama grundvelli og áður. Þjáningabótakröfu stefnanda sé mótmæltsem of hárri þar sem hann hafi aðeins verið veikur í skilningi skaðabótalagatil 1. mars 2002. Þá sé því mótmælt að 7. gr. skaðabótalaga geti átt við og þvíséu aðeins rök til að miða við meðaltalstekjur. Stefndi mótmæli vaxta- ogdráttar­vaxta­kröfu stefnanda, einkum upphafstíma. Krafan hafi aldrei verið ívanskilum en stefnda hefði aldrei verið stætt á því að greiða hana án dóms.Einnig sé mótmælt að dráttarvextir geti verið hluti af höfuð­stólskröfu, einsog hún sé sett fram í stefnu, að fjárhæð 4.979.479 krónur. Auk þess eigifrádráttarliðir að dragast frá áður en vextir eru reiknaðir. Til stuðningskröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga ummeðferð einkamála. Stefndi mótmæli málskostnaðarreikningi stefnanda sem allt ofháum. Niðurstaða Krafa stefnanda í málinu er reist á því að tjón hans verði rakið til þessað framan­greindar tilskipanir frá 12. júní 1989um lögleiðingu ráðstafana er stuðla að bættu öryggi og heilsu starfsmanna ávinnustöðum (89/391/EBE) og frá 24. júní 1992 um framkvæmd lágmarkskrafna umöryggi og hollustuhætti á bráðabirgða- eða færan­legum byggingarsvæðum (áttundasértilskipun í skilningi 1. mgr. 16. gr. tilskipunar 89/391/EBE, þ.e. 92/57/EBE)hafi ekki verið réttilega innleiddar í íslenskan rétt og því hafi stefnandi meðdómi Hæstaréttar frá 20. desember 2005 verið ranglegalátinn bera tjón sitt sjálfur vegna vinnuslyssins sem hann varð fyrir. Þessimálsástæða stefnanda er studd þeim rökum að úrlausn Hæstaréttar, um aðstefnandi skyldi bera tjón sitt sjálfur vegna eigin sakar, fari í bága viðtilskipanirnar eins og lýst er hér að framan. Einnigheldur stefnandi því fram að í áliti EFTA-dómstólsins, semaflað var í málinu, felist niður­staða um að stefnanda verði ekki vegnatilskipananna gert að bera tjón sitt sjálfur. Stefnandi vísar til þess að í formála tilskipunar 89/391/EBE komi fram aðum­bætur er varði öryggi á vinnustöðum megi ekki víkja fyrir hreinumefnahagssjónar­miðum. Stefnandi telur að þessi regla hafi verið brotin með því aðí dómi Hæstaréttar hafi atvinnurekandanum verið virt til vorkunnar að erfittværi að gera öryggis­ráðstafanir. Stefnandi heldur þvífram að líflínu hafi mátt koma við þótt hafa þyrfti fyrir því og fallvörnum hafi auðveldlega mátt koma við á gólfivinnustaðarins þannig að ef einhver hryndi niður úr milliloftinu þá myndi hannlenda á slíku öryggisneti. Sú niðurstaða að íslenskur rétturleyfi slík efnahagsleg sjónarmið á kostnað öryggis sé brot á þessu ákvæðitilskipunarinnar. Af hálfu stefnda er vísað tilþess að niðurstaða í dómi Hæstaréttar frá 20. desember2005 sé bindandi samkvæmt 116. gr. laga um meðferðeinkamála. Samkvæmt máls- og sakarforræðisreglunnihefði stefnandi getað byggt málssóknina gegn Ístaki hf. á tilvitnuðumtilskipunum en það hafi hann ekki gert. Úr því verði ekkibætt með málssókninni nú. Við úrlausn áþessu ágreiningsefni verður að líta til þess að í framangreindum dómiHæstaréttar kemur fram að [stefnandi] hafi reist kröfu sína á því að verkstjórnhafi verið áfátt og öryggisráðstafanir af hálfu[vinnuveitanda] ekki verið fullnægjandi. Í dóminum kemur einnig fram aðmálsaðilar hafi þó verið sammála um að erfitt hafi verið að koma því við aðláta menn fara um svæðið á loftinu, festa með líflínum, en margir metrar hafiverið upp í þak hússins þar sem [stefnandi] telji aðþurft hefði að festa slíkar línur. Þá segir í dóminum að ekki verði heldur séðhvernig koma hefði átt við sérstökum fallvörnum undir gólfbitunum og gips­plötunum. Hér verður að líta til meginreglunnar sem fram kemur í 116. gr. laga ummeðferð einkamála, um að dómur sé bindandi um úrslit sakarefnisins og hafifullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greini þar til hið gagnstæðaer sannað. Enn fremur verður að leysa úr framan­greindu álitaefni með tillititil reglunnar um að dómsúrlausn er ávallt háð því hvernig mál hefur verið lagtfyrir dóminn í samræmi við fyrirmæli í 2. mgr. 111. gr. sömu laga. Af dómi Hæstaréttarverður ekki ráðið að ókleift hafi verið að leggja til grund­vallar við úrlausnmálsins þau markmið sem stefnandi vísar til í formála tilskipunar­innar vegnaþess að hún hefði ekki verið innleidd í íslenskan rétt. Aðþessu virtu er ekki fallist á þau rök stefnanda að með dómi Hæstaréttar hafiverið sýnt fram á að framangreint ákvæðið hafi ekki verið réttilega innleitt ííslenskan rétt. Röksemdum stefnanda fyrir því að með þessu hafi veriðsýnt fram á brot, sem stefnandi lýsir og telur aðleiði til skaðabótaskyldu stefnda gagnvart honum, er því hafnað. Þáer af hálfu stefnanda talið að það sé í andstöðu við 1. og 3. mgr. 5. gr. sömutil­skipunar að telja að íslensk lög legðu þær skyldur á stefnanda sjálfan aðhuga að öryggi sínu en ekki á atvinnurekandann. Stefnandi vísar til álitsEFTA-dóm­stólsins þar sem segir að aðeins í undantekningartilvikum samræmdistþað tilskipunum ráðsins nr. 89/391/EBE og nr. 92/57/EBE að gera starfsmannábyrgan fyrir öllu eða meginhluta tjóns sem hann hafi beðið vegna vinnuslyss ágrundvelli skaðabótareglna landsréttar um eigin sök þegar fyrir liggi aðvinnuveitandi hafi ekki að eigin frumkvæði farið að reglum um öryggi og heilsuá vinnustað. Meðal undantekninga megi nefna þegar starfs­maður hafi sjálfurvaldið slysi af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Jafnvel í slíkum tilvikum myndialger höfnun skaðabóta þó eigi síður vera úr hófi íþyngjandi og ekki í samræmivið tilskipanirnar, nema svo sérstaklega hátti til að starfsmaður hafi átttalsvert meiri sök á slysi en vinnuveitandinn. Afhálfu stefnda er í þessu sambandi vísað til þess að því sé ekki svarað í álitiEFTA-dómstólsins hvort dómur Hæstaréttar endurspegli ranga innleiðinguEES-reglna sem gildi um skaðabótaábyrgð á vinnuslysum. Í álitinu segi heldurekki hvort dómur Hæstaréttar sé réttur eða rangur með tilliti til þeirra tilskipanasem stefnandi vísi til. Ekki hafi verið sýnt fram á að Hæstiréttur hafi áeinhvern hátt metið sök í málinu án tillits til þeirra sjónarmiða sem taka berimið af samkvæmt áliti EFTA-dómstólsins. Dómur Hæstaréttar sé heldur ekkibyggður á því að tilskipanirnar hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt ogálit EFTA-dómstólsins staðfesti heldur ekki að reglurnar hafi ekki veriðinnleiddar. Öll innleiðing á reglum hafi verið fullnægjandi og hvergi komi framað vinnuverndarreglu vanti. Íslensk lög, sem hér skipti máli og dæmt hafi veriðeftir í máli stefnanda á hendur Ístaki hf., séu í samræmi við umræddartilskipanir. Í þeim séu lagðar skyldur á launþega um að gæta öryggis. Í álitiEFTA-dómstólsins komi ekki fram að skaðabóta­skylda hafi stofnast á hendurstefnda. Meta verði aðstæður, eins og gert hafi verið í dómi Hæstaréttar 20.desember 2005. Ekki hafi komið fram að það mat hafi verið rangt eða brot átilskipunum sem stefnandi vísi til. Meginreglan,sem vísað er til í framangreindu áliti EFTA-dómstólsins, er meðal annars reistá því að vinnuveitandi hafi ekki að eigin frumkvæði farið að reglum um öryggiog heilsu á vinnustað. Í álitinu er enn fremur lagt til grundvallar að komisthafi verið að þeirri niðurstöðu í dómi Hæstaréttar 20. desember 2005 að vegnaeigin sakar starfsmanns bæri með öllu að hafna kröfum hans á hendurvinnuveitanda um bætur vegna tjóns af völdum vinnuslyss, sem starfsmaðurinnhefði að öllum líkindum ekki orðið fyrir, ef vinnuveitandinn hefði að eiginfrumkvæði farið að reglum um öryggi á vinnustað. Hér verður að líta til þess aðekki var komist að þeirri niðurstöðu í dómi Hæstaréttar að stefnandi hefði aðöllum líkindum ekki orðið fyrir slysinu ef vinnuveitandinn hefði að eiginfrumkvæði farið að reglum um öryggi á vinnustað. Niðurstaða Hæstaréttar varþvert á móti á þann veg að ekki verði talið að slysið verði rakið til atvikasem [vinnuveitandi] beri ábyrgð á, eins og segir í dóminum. ÁlitEFTA-dómstólsins veitir því ekki viðhlítandi tilsögn um það hvort dómurHæstaréttar teljist að þessu leyti vera í andstöðu við umrætt tilskipunarákvæðiog sé þar með staðfesting á því að tilskipunin hefði ekki verið réttilegainnleidd í íslensk lög. Með vísan til þessa ber að hafna því að álitEFTA-dómstólsins og úrlausn Hæstaréttar staðfesti að reglan um ábyrgð atvinnu­veitandasamkvæmt framangreindum ákvæðum tilskipunarinnar hafi ekki verið rétt innleiddí íslenskan rétt á þann hátt sem málatilbúnaður stefnanda er reistur á. Meðsömu rökum ber að hafna því að af dómi Hæstaréttar verði ráðið að önnur ákvæðií sömu tilskipun hafi ekki verið réttilega innleidd í íslenskan rétt. Hvorkiverður af dóminum né áliti EFTA-dómstólsins ráðið að slysið verði rakið tilþess að forvörnum, skipulagningu eða leiðbeiningum og tilsögn vinnuveitendahafi ekki verið sinnt sem leitt hafi til þess að stefnandi hafi ranglega veriðlátinn bera tjón sitt sjálfur, eins og haldið er fram af hans hálfu. Ályktanirstefnanda um að ákvæði tilskipunar­innar, sem hann vísar til, hafi ekki veriðréttilega innleidd að þessu leyti í íslenskan rétt eru því ekki á nægum rökumreistar og verða því ekki lagðar til grundvallar við úrlausn sakarefnisins.Staðhæfingar stefnanda um skort á samráði og þátttöku starfs­manna í ráð­stöfunumtil að innleiða öryggi, tryggja tilhlýðilega samhæfingu starfs­manna og hafahliðsjón af hættustigi og stærð vinnusvæðisins styðja heldur ekki þá málsástæðuhans að dómur Hæstaréttar staðfesti að tilskipun ráðsins 92/57/EBE hafi ekkiverið réttilega innleidd í íslenskan rétt. Samkvæmt framangreindu ber að hafna því að dómur Hæstaréttar frá 20. desember2005, forsendur hans og niðurstaða verði talin sönnun þess að umræddartilskipanir hafi ekki verið réttilega innleiddar í íslenskan rétt. Bótakrafastefnanda er jafnframt studd þeim rökum að Hæstiréttur hafi fyrir mistök dæmtum efni íslensks réttar í andstöðu við framangreindar tilskipanir og EES-samninginn þrátt fyrir 3. gr.laga nr. 2/1993 sem leitt hafi til tjóns fyrirstefnanda sem stefnda beri að bæta honum. Telja verður aðréttarfarsskilyrði standi ekki til þess að bætur verði dæmdar á þessumgrundvelli. Mistök hafa ekki verið sannreynd hvaðvarðar niðurstöðu Hæstaréttar í umræddu máli. Dómurinná þess heldur ekki kost að leysa úr því í þessu máli hvort mistök hafi veriðgerð en samkvæmt 1. mgr. 24. gr.laga um dómstóla verður dómsathöfn ekki endurskoðuð af öðrum nema með málsskotitil æðra dóms. Með vísan til þess ber að hafna bótakröfu stefnanda að því leytisem hún er reist á þessum grunni. Samkvæmtframangreindu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að bótakrafa hafi stofnast áhendur stefnda gagnvart stefnanda af ástæðum sem vísaðer til af hálfu stefnanda. Með vísan til þess ber þegar afþeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfu stefnanda í málinu. Stefnanda var veitt gjafsókn 20. janúar 2011vegna málsins og 8. febrúar s.á. vegna útlagðskostnaðar af rekstri málsins fyrir EFTA-dómstólnum. Gjafsóknar­kostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði en hann er annars vegar útlagður kostnaðurvegna mál­flutnings fyrir EFTA-dómstólnum, samtals 1.961.959 krónur, og hinsvegar vegna annars reksturs málsins, sem er ákveðinn samtals 1.703.900 krónur,þar með talin þóknun lögmanns hans, Einars Gauts Steingrímssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.700.000 krónur ánvirðisaukaskatts. Útlagður kostnaður vegna stefnu­birtingarer 3.900 krónur. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dó m s o r ð: Stefnda,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, ÞórsKolbeinssonar, í máli þessu. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 3.665.859 krónur, þar með talinþóknun lögmanns hans, Einars Gauts Steingrímssonar hrl.,1.700.000 krónur, en útlagður kostnaður er samtals 1.965.859 krónur.
Mál nr. 659/2017
Kærumál Haldlagning
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X og Y um að haldi L á fjármunum í nánar tilgreindu bankahólfi yrði aflétt.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. október 2017 sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 18. október 2017 þar sem hafnað var kröfum varnaraðila um að afléttyrði haldi sóknaraðila á fjármunum í nánar tilgreindu bankahólfi. Kæruheimilder í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilarkrefjast þess að framangreind krafa verði tekin til greina. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Í 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 er kveðið á um að gera megi upptækan ávinning af broti eða fjárhæð semsvarar til hans í heild eða að hluta. Ef færðar eru viðhlítandi sönnur á aðmaður hafi hlotið ávinning af broti verður fjárhæð, sem svarar til hans, gerðupptæk á grundvelli þessa lagaákvæðis jafnvel þótt sýnt sé fram á að þess fjárhafi verið aflað með lögmætum hætti, sbr. hins vegar 4. mgr. 69. gr. b. sem ávið ef maður hefur gerst sekur um brot án þess að fyrir liggi að hann hafisjálfur notið ávinnings af því. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurðarstaðfestur með vísan til forsendna hans.Samkvæmt 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 dæmistkærumálskostnaður ekki.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. október 2017. Málþetta var lagt fyrir dóminn með bréfi varnaraðila 2. október sl. og tekið tilúrskurðar að loknum munnlegum málflutningi miðvikudaginn 11. október sl.Heimild til að bera ágreininginn undir dóm er í 3. mgr. 69. gr., sbr. XV. kaflalaga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilier lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, en varnaraðilar eru X og Y bæði tilheimils að [...], Reykjavík. Varnaraðilarkrefjast þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að aflétt verði haldi áfjármunum í eigu varnaraðilans Y sem fundust í bankahólfi varnaraðilans X nr.[...] í Landsbankanum í Borgartúni 33 í Reykjavík. Þá er þess krafist aðsóknaraðila verði gert að greiða þóknun lögmanns varnaraðila. Afhálfu sóknaraðila er þess krafist að kröfunum verði hafnað og varnaraðilum gertað greiða þóknun lögmanns síns. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. september 2016 var sóknaraðila veitt heimildtil leitar í geymsluhólfi nr. [...] í Landsbankanum hf. í Borgartúni 33 íReykjavík, en skráður leigutaki hólfsins er varnaraðilinn X. Í hólfinu fannstreiðufé að fjárhæð 2.331.000 krónur og var það haldlagt. Að auki fannst miði,sem sagður var áfastur við búnt af reiðufé sem innhélt 100.000 krónur. Samkvæmtskýrslu um leitina stóð á miðanum: A skuldar enn 520.000,- Fyrirliggur að grundvöllur framangreindrar haldlagningar er rannsókn sóknaraðila áætluðu broti varnaraðilans Y og fimm annarra einstaklinga gegn 173. gr. a. og264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hafa rannsóknargögn verið lögðfyrir dóminn. I Sóknaraðilikveður umrædda lögreglurannsókn beinast að ætlaðri stórfelldri ræktunkannabisplantna og sölu afurða ræktunarinnar, auk peningaþvættis. Við leit, 9.september 2016, í nánar greindum tveimur fasteignum að [...] í Kópavogi, í eiguB ehf. hafi ræktunaraðstaðan fundist. Faðir varnaraðilans Y og bróðir hans séuí fyrirsvari fyrir nefndu félagi. Hafi varnaraðilinn Y viðurkennt að hafa ásamtþeim tveim tekið þátt í umræddri starfsemi. Auk framangreindra þriggja mannaeru þrír aðrir grunaðir um að hafa átt þátt í umræddum brotum. Kveðurlögregla að umfangsmikil framleiðsla kannabis hafi farið fram í húsnæðinu. Sérrými hafi verið fyrir vökvunarkerfi og næringarblöndun ogbúið að koma fyrir stórum blásara til að blása lofti út um þak húsnæðisins enkolasíur hafi verið notaðar til að lykt frá framleiðslunni bærist ekki út fyrirhúsið. Á staðnum hafi fundist skjalleg gögn sem sýnt hafi regluleg tímabiluppskeru og bókhald ræktunar sem og mætingaskrá hlutaðeigandi manna sem starfaðhafi við ræktunina. Það sé mat lögreglu að faglega hafi verið staðið aðuppsetningu á framleiðslurýminu í heild og lagt hafi verið í talsverðankostnað. Allar aðstæður á vettvangi hafi gefið lögreglu skýrt til kynna aðskipulega hefði verið gengið til verksins af hópi manna með einbeittan ásetningtil að fremja stórfelld brot. Lagthafi verið hald á 522 plöntur sem og 9.391,30 grömm af tilbúnu marijúana. Lagthafi verið hald á búnað sem notaður hafi verið við framleiðsluna m.a.gróðurhúsalampa, blásara, viftur, þurrkgrindur, loftsíur o.fl. Þá hafi húsnæðiðverið innsiglað vegna vettvangsvinnu og til frekari rannsóknar. Þá hafafjármunir og lausafé einnig verið haldlagðir við rannsókn málsins og erupeningar þeir sem um er deilt í máli þessu þar á meðal. Kveðst sóknaraðilivenju samkvæmt munu gera kröfu fyrir dómi við meðferð væntanlegs ákærumáls umupptöku hinna haldlögðu verðmæta. Sé hér um að ræða, að mati sóknaraðila, munisem hafi verið notaðir við framkvæmd brotsins og/eða fjármagnaðir með ávinningiaf brotastarfseminni sem og fjármuni sem telja verði ávinning af henni. Þáer því og lýst í greinargerð sóknaraðila hvernig rannsóknin hafi að hans matileitt í ljós að fjármögnun kaupa þeirra tveggja fasteigna sem framleiðslan fórfram í hafi að mestu verið með reiðufé. Rannsókn hafi leitt í ljós að önnurfasteignin hafi verið keypt í desember 2014 á 27 milljónir króna en hin ínóvember 2015 fyrir 37 milljónir króna. Greitt hafi verið fyrir fasteignirnarað töluverðu leyti með reiðufé. Hafi hinir grunuðu ekki getað gefið trúverðugarskýringar á því hvernig þeir hafi aflað þeirra fjármuna. Telur lögreglaskýringuna liggja í því að um sé að ræða afrakstur hinnar ólöglegubrotastarfsemi. Gerðisóknaraðili tilraun til að leggja hald á fyrrnefndar tvær fasteignir en ánárangurs þar sem þær reyndust hafa verið seldar skömmu áður. Kveðst sóknaraðiliekki hafa getað haldlagt nema lítinn hluta söluverðmætis fasteignanna þar semþeim fjármunum hafi verið komið undan og þeir ekki fundist þrátt fyrirtilraunir til þess. Þákemur fram í greinargerð sóknaraðila að rannsókn málsins sé margþætt ogumfangsmikil og þrír sakborningar hafi verið látnir sæta gæsluvarðahaldi. Hafðiþað verið varnaraðilinn Y, faðir hans og bróðir. Dómstólar hafi metið það svoþeir séu allir undir rökstuddum grun um að hafa staðið að framleiðslunni oghafi þeim verið gert að sæta gæsluvarðhaldi í viku tíma. Þau sönnunargögnmálsins sem síðan hefur verið aflað hafi rennt styrkari stoðum undirframangreindan grun. Ímálinu liggi og fyrir játningar sumra sakborninga þ.á.m. varnaraðilans Y. Allirsakborningar málsins tengist innbyrðis, þar af fjórir af fimm fjölskylduböndum.Gögn málsins og framburður tveggja sakborninga beri það skýrt með sér aðvarnaraðilinn Y sé einn af aðalskipuleggjendum umræddrar brotastarfsemi. Kveðursóknaraðili að aflétting halds á umræddum fjármunum væri í ósamræmi viðdómaframkvæmd enda sé fyrir hendi rökstuddur grunur um alvarleg brot sem alltað 12 ára fangelsisrefsing liggi við auk þess sem gangur rannsóknar hafi veriðmeð góðu móti og staðið yfir í fremur skamman tíma. Kveður sóknaraðili aðrannsókn fari senn að ljúka. Þykirsóknaraðila ljóst að þeir fjármunir og lausafjármunir sem haldlagðir hafi veriðvið rannsókn málsins verði gerðir upptækir með dómi. Sé í þessu sambandi vísaðtil 69. gr. og a-c. lið 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sésérstaklega áréttað að fyrir hendi sé jafnvirðisupptökuheimild sem sé einkarvíðtæk og taki m.a. til þeirra fjármuna sem sparast hafi hjá hinum brotlega íkjölfar hins refsiverða athæfis. Brýnt sé að ákæruvaldið hafi tækifæri til aðfara fram með upptökukröfu vegna hinna haldlögðu verðmæta. Verði haldlagninguaflétt, sé viðbúið að umræddum fjármunum verði komið undan, rétt eins og þegarhafi átt sér stað hvað varði stóran hluta ávinningsins. Meðvísan til alls ofangreinds, kröfu lögreglustjóra og gagna málsins sé ítrekuð súkrafa að kröfum varnaraðila verði hafnað.IIVarnaraðilar beina máliþessu til dómsins á grundvelli 3. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 og vísa einnigtil 4. mgr. 69. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr.149/2009. Um er að ræða kröfu um að aflétt verði haldi á reiðufé að fjárhæð2.331.000 krónur sem fannst við leit lögreglu 16. september 2016 í geymsluhólfinr. [...] í Landsbankanum hf. í Borgartúni, en leigutaki er varnaraðilinn X,maki varnaraðilans Y. Að sögn lögmannsvarnaraðila er málum þannig háttað að í janúar 2014 fékk varnaraðilinn Y arf aðfjárhæð 18.821.011 krónur. Sýni skattframtal hans að hann hafi greitt skatt afarfinum árið 2014. Hafi varnaraðilinn X haft fullt umboð til að veita arfinumviðtöku og hafi hann verið greiddur inn á reikning hennar eins og gögn sýni.Hafi hún tekið fjármunina út af reikningi sínum og geymt þá í umræddugeymsluhólfi. Þaðan hafi hún reglulega tekið reiðufé t.d. til að fjármagnafasteignaviðskipti og bifreiðakaup. Megi sjá þetta allt af gögnum um hreyfingarpeninga á reikningum hennar, sem og skrá yfir tímasetningu heimsókna í umrættgeymsluhólf, sem varnaraðilar hafi lagt fram. Það sem eftir hafi verið afarfinum hafi enn verið í geymsluhólfinu þegar leit lögreglu hafi farið fram oghald lagt á féð. Varnaraðilinn Y hafi síðan verið yfirheyrður sem sakborningurvegna þessa þann 6. október 2016. Hafi frásögn hans um bankahólf þetta ogfjármunina þar verið í samræmi við gögn þau sem lögð séu fram með kröfugerðþessari.Varnaraðilar kveða aðsamkvæmt 68. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 geti lögregla lagt hald á fjármuni ef ætla megi að þeirra hafi veriðaflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að verða gerðir upptækir í tengslumvið sakamál. Nú hafi varnaraðilar málsins á hinn bóginn sýnt fram á meðframlögðum gögnum að fjármunanna í bankahólfinu hafi ekki verið aflað meðrefsiverðum hætti. Því séu augljóslega ekki forsendur til þess að þessirfjármunir verði gerðir upptækir í máli nr. 007-2016-053512, sbr. 4. mgr. 69. gr. b. laga nr.19/1940.IIIÍ 68. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála er kveðið á um heimild lögreglu til að leggja haldá verðmæti m.a. vegna þess að þau kunni að verða gerð upptæk. Í 3. mgr. 69. gr.sömu laga er mælt fyrir um heimild eiganda eða vörsluaðila hluta sem hald hefurverið lagt á til að bera ákvörðunina undir dómstóla. Liggur fyrir í máli þessuað eigandi þeirra fjármuna sem haldlagðir voru er varnaraðilinn Y en taliðverður að þeir hafi verið í vörslum varnaraðilans X þegar þeir fundust og voruhaldlagðir. Verður af þessum sökum talið að varnaraðilinn X geti átt aðild aðmálinu. Það skilyrðihaldlagningar sem hér er fyrst litið til er að hald megi leggja á hluti semkunni að verða gerðir upptækir, en upptaka er fyrst ákveðin í dómi þar semfjallað er um þá ætluðu refsiverðu háttsemi sem réttlætir upptöku. Um skilyrði upptöku eignaer mælt fyrir í VII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Segir þar í 1.mgr. 69. gr. að gera megi upptækan ávinning af broti eða fjárhæð sem svari tilhans í heild eða að hluta. Sama gildi um muni sem keyptir hafi verið fyrir hanneða komið hafi í stað hans. Þá er mælt fyrir um að þegar ekki sé unnt að færafullar sönnur á fjárhæð ávinnings sé heimilt að áætla fjárhæðina. Í 1. mgr. 69. gr. b. sömulaga greinir að gera megi upptæk verðmæti að hluta eða í heild sem tilheyrieinstaklingi sem gerst hafi sekur um brot þegar brotið hafi verið til þessfallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og það geti varðað að minnstakosti 6 ára fangelsi. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er mælt fyrir um að sýniviðkomandi fram á að verðmæta hafi verið aflað á lögmætan hátt skuli þau ekkigerð upptæk. Þegar horft er tilsamspils þeirra lagaákvæða almennra hegningarlaga sem hér hafa verið rakinverður talið að ákvæði 4. mgr. 69. gr. b. í lögunum verði ekki skilið þeimbókstaflega skilningi sem varnaraðilar byggja á. Þykir sýnt að sjónarmið um þaðsem sóknaraðili nefnir „jafnvirðisupptöku“ kunna að koma til skoðunar og aðekki séu útilokað að umræddir fjármunir gætu verið gerðir upptækir, jafnvel þófallist yrði á að sannað teldist að þeirra hefði verið aflað með lögmætumhætti. Þykir þegar af framangreindum ástæðum vera upp sú aðstaða sem greinir í1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 þannig að umræddir fjármunir kunni að veragerðir upptækir með dómi í máli sem höfðað yrði vegna umræddra ætluðu brota. Erfallist á að varnaraðilinn Y sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brotsem sé til þess fallið að hafa í för með sér verulegan fjárhagslegan ávinningog geti varðað að minnsta kosti 6 ára fangelsi sbr. 1. mgr. 69. gr. b. almennrahegningarlaga sem fyrr er vitnað til. Rannsókn málsins hefur verið umfangsmikilog kveður sóknaraðili að hún sé á lokastigi. Þykir ekki hafa orðið sá dráttur ámeðferð málsins að það gæti réttlætt afléttingu halds, en endanlegt mat á þvíhvort skilyrði upptöku eru fyrir hendi mun fara fram við meðferð ákærumálsfyrir dómi, komi til útgáfu ákæru í málinu. Þegar af framangreindum ástæðum erkröfum varnaraðila í málinu hafnað. Ekki eru efni til aðkveða á um málskostnað.Halldór Björnssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kröfu varnaraðila, X og Y, um að aflétt verði haldi á 2.331.000 krónum,sem fundust í geymsluhólfi nr. [...] í Landsbankanum hf. í Borgartúni, erhafnað.
Mál nr. 163/2009
Kærumál Gjaldþrotaskipti Tryggingarbréf Veðréttindi Lausafé
Bú V&Þ var tekið til gjaldþrotaskipta 7. september 2004. Félagið gaf út á árinu 1998 tryggingarbréf til bankans B fyrir greiðslu hvers konar skuldbindinga þess að fjárhæð allt að 404.000.000 krónur, en þessu til tryggingar voru bankanum meðal annars veðsettar með 1. veðrétti allar vörubirgðir félagsins. Með bréfi 27. ágúst 2004, sem birt var samdægurs fyrir fyrirsvarsmanni V&Þ, beindi bankinn K, sem þá var kominn í stað áðurnefnds banka, áskorun til félagsins um að greiða nánar tilteknar skuldir var og jafnframt vísað til tryggingarbréfsins og tekið fram að vegna fyrirmæla í lögum um samningsveð væri félaginu upp frá þessu óheimilt án samþykkis bankans að skipta út eða framselja veðsettar vörubirgðir. V&Þ gaf út reikning dagsettan 26. ágúst 2004 á hendur T fyrir vörubirgðum sem greiða skyldi fyrir samtals 31.186.999 krónur. Nafni T var breytt í V 6. október 2004 en þá var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri þess félags sami maður og gegnt hafði starfi framkvæmdastjóra V&Þ. Í skýrslu sem hann gaf skiptastjóra í þrotabúi V&Þ var bókað eftir honum að þessi viðskipti milli félaganna tveggja hefðu verið ákveðin 26. ágúst 2004, en fyrrnefndur reikningur ekki gerður fyrr en þremur eða fjórum dögum síðar. Tékki að fjárhæð 30.440.000 krónur sem T gaf út fyrir meginhluta kaupverðsins var ekki innleystur fyrr en 30. sama mánaðar. Með því var greidd upp skuld vegna yfirdráttar á reikningnum V&Þ hjá K. Með bréfi til K lýsti skiptastjóri þrotabús V&Þ yfir riftun á greiðslu skuldar að fjárhæð 30.440.000 krónur. K greiddi skiptastjóra þessa fjárhæð með fyrirvara. Þrotabú V&Þ höfðaði síðan mál á hendur V og fleirum til riftunar á gjafagerningi, sem þrotabúið taldi fólginn í áðurnefndum viðskiptum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur voru kröfur þrotabúsins teknar til greina og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti. Ágreiningur um réttindi N, sem tekið hafði yfir réttindi K gagnvart búinu, samkvæmt tryggingarbréfinu í verðmætum, sem komið hefðu í stað vörubirgða félagsins var skotið til dómstóla. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. mgr. 34. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 var V&Þ óheimilt að skipta út vörubirgðum sínum eða framselja þær án samþykkis K eftir að hann fékk birta greiðsluáskorun á hendur félaginu til undirbúnings fullnustugerðar fyrir veðkröfu sinni 27. ágúst 2004. Eins og staðið var að gerð reiknings og greiðslu hans var talið að forráðamönnum V&Þ hefði verið í lófa lagið að tryggja sér viðhlítandi sönnur fyrir því að þessi kaup hefðu í reynd verið gerð á þeim tíma, sem síðar var haldið fram. Af þeim sökum varð að fella á L sönnunarbyrði fyrir því að svo hefði verið. Gegn andmælum N var talið að slík sönnun hefði ekki komið fram og því til samræmis var lagt til grundvallar að V&Þ hefði ekki selt vörubirgðirnar sem um ræðir fyrr en eftir greiðsluáskorun K hafði verið birt forráðamanni félagsins. Var því fallist á með N að veðréttur samkvæmt tryggingarbréfinu hefði færst yfir á andvirði veðsettra vörubirgða, sem þrotabú V&Þ fékk í hendur annars vegar með greiðslu K 8. október 2004 á 30.440.000 krónum og hins vegar með uppgjöri á kröfu samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2009, þar sem fallist var á andmæli varnaraðila gegn því að sóknaraðili nyti veðréttar yfir tveimur nánar tilteknum greiðslum að fjárhæð samtals 82.198.922 krónur við skipti á þrotabúi V & Þ hf. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að ákveðið verði að andvirði greiðslu til þrotabúsins á annars vegar 30.440.000 krónum 8. október 2004 og hins vegar 51.758.922 krónum 27. desember 2007 verði ráðstafað við skiptin upp í veðtryggðar kröfur hans ásamt áföllnum vöxtum frá innborgunardegi til úthlutunardags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins var bú V & Þ hf. tekið til gjaldþrotaskipta 7. september 2004 samkvæmt beiðni félagsins, en fram til 3. sama mánaðar mun það hafa borið heitið Vélar og þjónusta hf. Félagið gaf út 31. desember 1998 tryggingarbréf til Búnaðarbanka Íslands hf. fyrir greiðslu hvers konar skuldbindinga þess að fjárhæð allt að 404.000.000 krónur, sem bundin yrði vísitölu neysluverðs, en þessu til tryggingar voru bankanum meðal annars veðsettar með 1. veðrétti allar „vörubirgðir, hverju nafni sem nefnast, sem við eigum nú eða eignumst síðar í atvinnurekstri á hverjum tíma, eða hefur til endursölu, - allt í samræmi við 33. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð.“ Í tryggingarbréfinu var tekið fram að veðsetningin næði „ ... til allra hinna veðsettu verðmæta í heild sinni eins og þau eru á hverjum tíma. ... Til vörubirgða teljast; Allar tegundir vörubirgða og rekstrarvara, hvort sem eru verslunarvörur nýjar eða notaðar eða hverskonar rekstrarvörur og aðrar vörur sem notaðar eru í atvinnurekstrinum, hverju nafni sem vörubirgðir eða aðrar rekstrarvörur nefnast, þ.m.t. umbúðir. ... Skrár úr birgðabókhaldi veðsala á hverjum tíma um vörubirgðir eru hluti þessa tryggingarbréfs til nánari tilgreiningar á tegundum, magni og samsetningu vörubirgða og rekstrarvara sem veðsett er á hverjum tíma samkvæmt þessu tryggingarbréfi.“ Bréfinu var þinglýst 12. janúar 1999. Með bréfi 27. ágúst 2004, sem birt var samdægurs fyrirsvarsmanni Véla og þjónustu hf., beindi Kaupþing Búnaðarbanki hf., sem þá var kominn í stað áðurnefnds banka, áskorun til félagsins um að greiða nánar tilteknar skuldir að fjárhæð samtals 142.035.330 krónur, þar á meðal 41.834.823 krónur vegna yfirdráttarskuldar á tveimur tékkareikningum. Í bréfinu var jafnframt vísað til þess að bankinn nyti veðréttar í vörubirgðum félagsins á grundvelli tryggingarbréfsins frá 31. desember 1998 og tekið fram að vegna ákvæða 2. mgr. 34. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 væri félaginu upp frá þessu óheimilt án samþykkis bankans að skipta út, framselja, selja eða ráðstafa á annan hátt að hluta eða öllu leyti veðsettum vörubirgðum. Vélar og þjónusta hf. gaf út reikning dagsettan 26. ágúst 2004 á hendur Tá ehf. fyrir „vörulager skv. meðf. skjölum“, sem greiða skyldi fyrir 25.048.202 krónur, auk skráningargjalds að fjárhæð 1.597 krónur og 6.137.200 króna í virðisaukaskatt, eða samtals 31.186.999 krónur. Nafni Táar ehf. mun 6. október 2004 hafa verið breytt í Vélaborg ehf., en stjórnarmaður og framkvæmdastjóri þess félags mun þá hafa verið sami maður og gegnt hafði starfi framkvæmdastjóra Véla og þjónustu hf. Í skýrslu, sem hann gaf fyrir skiptastjóra í þrotabúi V & Þ hf. 6. október 2004, var bókað eftir honum að þessi viðskipti milli félaganna tveggja hafi verið ákveðin 26. ágúst 2004, en fyrrnefndur reikningur ekki gerður fyrr en þremur eða fjórum dögum síðar, því það væri „margra klukkustunda verk að ljúka við reikning eins og þennan.“ Sá, sem gegndi starfi stjórnarformanns Véla og þjónustu hf. á þessum tíma, bar á sama veg fyrir skiptastjóra 9. desember 2004. Fyrir liggur að 746.999 krónur af fjárhæð reikningsins munu hafa verið greiddar með skuldajöfnuði, en að öðru leyti gaf Tá ehf. út tékka til Véla og þjónustu hf., dagsettan 26. ágúst 2004 og að fjárhæð 30.440.000 krónur, til greiðslu kaupverðsins. Tékkinn var innleystur í Kaupþingi Búnaðarbanka hf. 30. sama mánaðar og fjárhæðin lögð inn á tékkareikning Véla og þjónustu hf. við bankann. Með því var greidd upp skuld vegna yfirdráttar á reikningnum, sem þá nam 29.986.083 krónum. Fyrir þeirri skuld höfðu áðurnefndir fyrirsvarsmann Véla og þjónustu hf. staðið í sjálfskuldarábyrgð gagnvart bankanum. Með bréfi til Kaupþings Búnaðarbanka hf. 22. september 2004 lýsti skiptastjóri í þrotabúi V & Þ hf. yfir riftun á greiðslu skuldar að fjárhæð 30.440.000 krónur. Bankinn greiddi skiptastjóra þessa fjárhæð með fyrirvara 8. október 2004, en lýsti í framhaldi af því kröfu í þrotabúið um greiðslu yfirdráttarskuldar á tékkareikningnum, sem áður var getið. Jafnframt mun bankinn hafa lýst frekari kröfum í þrotabúið og krafist fullnustu þeirra í skjóli veðréttinda samkvæmt tryggingarbréfinu frá 31. desember 1998. Þrotabú V & Þ hf. höfðaði mál 23. maí 2005 á hendur Vélaborg ehf. og fleirum til riftunar á gjafagerningi, sem þrotabúið taldi fólginn í áðurgreindum viðskiptum félaganna með vörubirgðir, svo og til greiðslu af þeim sökum á 46.941.306 krónum með nánar tilgreindum vöxtum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2006 voru kröfur þrotabúsins teknar til greina á þann hátt að rift var gjafagerningi og Vélaborg ehf. ásamt framkvæmdastjóra félagsins gert að greiða þrotabúinu 26.044.108 krónur með dráttarvöxtum frá 28. júní 2005, svo og 5.900.000 krónur í málskostnað. Með dómi Hæstaréttar 20. desember 2007 í máli nr. 212/2007 var héraðsdómur staðfestur og þrotabúinu dæmdar 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Óumdeilt er að skuld samkvæmt þessum dómi, samtals 51.758.922 krónur, hafi verið greidd þrotabúinu 27. desember 2007. Á skiptafundi í þrotabúi V & Þ hf. 19. nóvember 2008 ítrekaði sóknaraðili, sem þá hafði tekið yfir réttindi Kaupþings Búnaðarbanka hf. gagnvart búinu, kröfu um viðurkenningu veðréttinda samkvæmt tryggingarbréfinu 31. desember 1998 í verðmætum, sem komið hefðu í stað vörubirgða félagsins og væru í vörslum þrotabúsins annars vegar vegna endurgreiðslu eldri bankans 8. október 2004 á 30.440.000 krónum og hins vegar vegna greiðslu 27. desember 2007 á 51.758.922 krónum til uppgjörs á kröfu samkvæmt dómi Hæstaréttar 20. sama mánaðar. Varnaraðili, sem einnig mun fara með kröfu á hendur þrotabúinu, mótmælti kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á veðrétti og beindi skiptastjóri því ágreiningsefni 24. nóvember 2008 til úrlausnar héraðsdóms. Mál þetta var þingfest af því tilefni 5. desember sama ár. II Fallast verður á með héraðsdómi að ekki séu þeir annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila, sem valdið gætu því að ekki verði leyst úr málinu að efni til. Áður er rakið hvernig greint var í tryggingarbréfi Véla og þjónustu hf. 31. desember 1998 frá þeim verðmætum, sem þar voru sett að veði fyrir skuldum félagsins við Búnaðarbanka Íslands hf. Að virtu ákvæði 1. málsliðar 3. mgr. 33. gr. laga nr. 75/1997 verður ekki ætlast til að vörubirgðir, sem settar eru á þennan hátt að sjálfsvörsluveði samkvæmt F. lið III. kafla laganna, verði almennt tilgreindar nánar en þar var gert þegar neytt er heimildar til að setja í einni heild að veði allar vörubirgðir veðsalans eins og þær eru á hverjum tíma. Með því að þess var gætt að afla réttarverndar fyrir þessum réttindum eftir 1. mgr. 34. gr. laga nr. 75/1997 og ekki er vefengt að vörubirgðirnar, sem veðsettar voru og Vélar og þjónusta hf. ráðstafaði að hluta til Táar ehf. síðla í ágúst 2004, hafi verið af þeim toga, sem um ræðir í 2. mgr. 33. gr. sömu laga, eru ekki efni til að taka til greina andmæli varnaraðila gegn gildi veðréttar samkvæmt tryggingarbréfinu. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr., sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 var Vélum og þjónustu hf. óheimilt að skipta út vörubirgðum sínum eða framselja þær án samþykkis Kaupþings Búnaðarbanka hf. eftir að hann fékk 27. ágúst 2004 birta greiðsluáskorun á hendur félaginu til undirbúnings fullnustugerð fyrir veðkröfu sinni. Eins og áður var getið hefur maður sá, sem á þessum tíma gegndi starfi framkvæmdastjóra Véla og þjónustu hf. og var jafnframt stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Táar ehf., lýst því að þessi félög hafi 26. ágúst 2004 samið um kaup þess síðarnefnda á vörubirgðum af því fyrrnefnda, sem reikningur með þeirri dagsetningu var gerður fyrir. Hann hefur þó einnig borið fyrir skiptastjóra í þrotabúi V & Þ hf. að reikningurinn hafi ekki verið gerður fyrr en þremur eða fjórum dögum eftir dagsetningu hans og hefur fyrrum stjórnarformaður félagsins borið á sama veg. Skýring þeirra á ástæðum þess er fjarstæð að virtu því að í reikningnum var engra annarra efnisatriða getið en þeirra, sem áður er greint frá. Greiðsla á meginhluta fjárhæðar reikningsins var innt af hendi með tékka, sem dagsettur var 26. ágúst 2004, en honum var þó ekki framvísað af viðtakandanum í banka fyrr en 30. sama mánaðar. Forráðamönnum Véla og þjónustu hf. var í lófa lagið gagnstætt þessu að tryggja sér viðhlítandi sönnur fyrir því að þessi kaup hafi í reynd verið gerð á þeim tíma, sem síðar hefur verið haldið fram, og verður af þeim sökum að fella á varnaraðila sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi verið. Gegn andmælum sóknaraðila er slík sönnun ekki komin fram, en í þeim efnum er ekki hald í skriflegum yfirlýsingum tveggja fyrrverandi starfsmanna Véla og þjónustu hf., sem varnaraðili hefur lagt fram í Hæstarétti. Því til samræmis verður að leggja til grundvallar að Vélar og þjónusta hf. hafi ekki selt vörubirgðirnar, sem hér um ræðir, fyrr en eftir að greiðsluáskorun Kaupþings Búnaðarbanka hf. hafði verið birt forráðamanni félagsins. Að virtu því, sem að framan greinir, verður samkvæmt 2. mgr. 34. gr., sbr. 4. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 að fallast á með sóknaraðila að veðréttur samkvæmt tryggingarbréfinu frá 31. desember 1998 hafi færst yfir á andvirði veðsettra vörubirgða, sem þrotabú V & Þ hf. fékk í hendur annars vegar með greiðslu Kaupþings Búnaðarbanka hf. 8. október 2004 á 30.440.000 krónum og hins vegar með greiðslu 27. desember 2007 á 51.758.922 krónum til uppgjörs á kröfu samkvæmt dómi Hæstaréttar 20. sama mánaðar. Samkvæmt niðurlagsorðum 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991 nær sá veðréttur jafnframt til arðs, sem þrotabúið kann að hafa haft af þessu fé frá því að það var innt af hendi. Af þessum sökum eru ekki efni til að kveða sérstaklega á um tilkall sóknaraðila til vaxta, sem engin nánari grein hefur verið gerð fyrir, svo sem hann gerir kröfu um. Þess er einnig að gæta að eftir gögnum málsins virðist í fjárhæð þeirri, sem þrotabúið fékk greidda 27. desember 2007, vera innifalinn málskostnaður, sem sóknaraðili getur ekki gert kröfu til, sbr. 3. mgr. 111. gr. og 2. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Í samræmi við allt framangreint verður krafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt, sem nánar segir í dómsorði. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er að sóknaraðili, Nýi Kaupþing banki hf., njóti eftir ákvæðum 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. réttar til fullnustu af eignum þrotabús V & Þ hf., sem raktar verða til greiðslna til þess á 30.440.000 krónum 8. október 2004 og 51.758.922 krónum 27. desember 2007. Varnaraðili, Leiguvélar ehf., greiði sóknaraðila samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Með bréfi skiptastjóra í þrotabúi V & Þ hf., mótteknu 25. nóvember 2008 var ágrein­ingi á milli Nýja Kaupþings banka hf. og Leiguvéla ehf. skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 5. desember s.á. og tekið til úrskurðar 18. febrúar sl. Endanlegar dómkröfur sóknaraðila,Nýja Kaupþings banka hf. eru að endur­gjaldi vegna riftunar búsins á gerningum þrotamanns verði ráðstafað með eftirfarandi hætti: 1. Að andvirði greiðslu til þrotabúsins frá 8. október 2004, að fjárhæð kr. 30.440.000, verði ráðstafað upp í veðkröfur sóknaraðila við úthlutun úr þrota­búi V & Þ hf. með áföllnum vöxtum frá þeim degi til úthlutunardags. 2. Að andvirði dóms nr. 212/2007 sem greitt var til þrotabúsins þann 27. desember 2007 að fjárhæð kr. 51.758.922, verði ráðstafað upp í veðkröfur sókn­araðila við úthlutun úr þrotabúi V & Þ hf. með áföllnum vöxtum frá þeim degi til úthlutunardags. Sóknaraðili krefst þess jafnframt að varnaraðila verði gert að greiða sóknar­aðila málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati réttarins að viðbættum lögmæltum virðis­aukaskatti. Varnaraðili, Leiguvélar ehf., krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þess er krafist að: 1. Andvirði greiðslu að fjárhæð kr. 30.440.000 sem innt var af hendi af hálfu sóknaraðila til þrotabús V & Þ hf., hinn 8. október 2004, verði ráðstafað upp í al­mennar kröfur skv. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við úthlut­un úr þrotabúi V & Þ hf. með áföllnum vöxtum frá þeim degi til út­hlut­unardags. 2. Andvirði greiðslu að fjárhæð kr. 51.758.922 sem innt var af hendi af hálfu Véla­borgar ehf., og Gunnars Viðars Bjarnasonar, hinn 27. desember 2007, verði ráðstafað upp í almennar kröfur skv. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjald­þrotaskipti o.fl. við úthlutun úr þrotabúi V & Þ hf. með áföllnum vöxtum frá þeim degi til úthlutunardags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. I Í bréfi skiptastjóra í þrotabúi V & Þ hf. kemur fram að ágreiningur málsaðila snúist í meginatriðum um það hvort sóknaraðili eigi veðréttindi í hluta af peningaeign búsins, en þar sé um að ræða endurgjald vegna riftunar búsins á gerningum þrota­manns samkvæmt XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Annars vegar sé um að ræða kröfu um veðréttindi í greiðslu að fjárhæð kr. 30.440.000 inn á tékka­reikning þrotamanns hjá Kaupþingi banka hf. en hins vegar kröfu um veðréttindi vegna sölu á hluta vörulagers hins gjaldþrota félags. Þann 31. desember 1998 gaf Vélar og þjónusta hf., síðar V & Þ hf., út trygg­inga­bréf upphaflega að fjárhæð 404 milljónir króna til Búnaðarbanka Íslands hf., nú Nýja Kaupþings banka hf., til tryggingar á öllum skuldum félagsins við bankann. Með bréf­inu voru m.a. veðsettar allar vörubirgðir félagsins. Bréfið var innfært í þing­lýs­ingarbók, 13. janúar 1999, með þeirri athugasemd að hvorki tegund né tala hinna veð­settu vörubirgða komi fram í bréfinu. Samkvæmt reikningi nr. S4-014456, dags. 26. ágúst 2004, keypti Tá ehf., nú Véla­borg ehf., félag í eigu Gunnars Viðars Bjarnasonar, annars fyrirsvarsmanna varn­ar­aðila, hluta vörubirgða Véla og þjónustu hf. fyrir samtals 31.186.999 kr. Var and­virðið greitt með ávísun útgefinni af Tá ehf., þann 30. ágúst 2004, að fjárhæð 30.440.000 kr., en afgangurinn með skuldajöfnuði á milli félaganna. Þann 27. ágúst 2004, hófust innheimtuaðgerðir sóknaraðila á hendur Vélum og þjón­ustu hf. með því að félaginu var birt greiðsluáskorun þar sem skorað var á félagið að greiða gjaldfallnar kröfur sóknaraðila að fjárhæð 142.035.330 kr., ella yrði krafist að­farar fyrir þeim án frekari tilkynninga. Í greiðsluáskoruninni var skorað á félagið að greiða upp yfirdráttarskuld þess á reikningi 306-26-3746 hjá sóknaraðila. Þann 30. ágúst 2004 greiddi Vélar og þjónusta hf. andvirði lagersölunnar inn á fram­angreindan yfirdráttarreikning þannig að skuld á reikningnum 29.986.083 kr. var greidd upp, en forsvarsmenn félagsins, þeir Gunnar Viðar Bjarnason og Stefán Bragi Bjarna­son voru í persónulegri ábyrgð fyrir efndum skulda á reikningnum. Með úrskurði, dagsettum 7. september 2004, var Vélar og þjónusta hf. úr­skurðað gjaldþrota að beiðni félagsins sjálfs, en áður en það gerðist hafði nafni fél­agins verið breytt í V & Þ hf. Sóknaraðili heldur því fram að fyrirsvarsmenn varnaraðila hafi, eftir að inn­heimtu­aðgerðir hófust þann 27. ágúst 2004, hafist handa við að selja sjálfum sér þær vörur úr lager félagsins sem mest verðmæti var í. Frá því að nefnd greiðsluáskorun var birt og þar til félagið var úrskurðað gjald­þrota hafi átti sér stað atburðarrás sem hafi falist í því að fyrirsvarsmenn V & Þ hf. hafi flutt eignir, umboð, tölvukerfi, bókhald, söluhæstu vörur á lager o.fl. inn í nýtt félag, Vélar og þjónusta ehf. (nú Vélaborg ehf.). Hafi sóknaraðili óskað eftir því við hugbúnaðarfyrirtækið Hug hf. að það stað­festi fullyrðingar fyrirsvarsmanna varnaraðila þess efnis að fyrrgreindur reikningur hafi verið gefinn út þann 26. ágúst 2004. Eftir skoðun starfsmanna fyrirtækisins á bók­haldi V & Þ hf. hafi komið í ljós, miðað við eðlilega virkni kerfisins, að reikningur vegna ofangreindrar sölu hafi verið gefinn út á tímabilinu frá 28. til 31. ágúst 2004, þ.e. eftir að V & Þ hf. hafði verið birt fyrrnefnd greiðsluáskorun. Með bréfi dagsettu 22. september 2004 rifti skiptastjóri í þrotabúi V & Þ hf. ofan­greindri greiðslu til sóknaraðila, með vísan til 134. gr. og 141 gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Byggði skiptastjóri riftunina á því að hann teldi að greiðslan hefði skert greiðslugetu félagsins verulega og með henni hafi kröfuhöfum félagsins verið mis­munað til hagsbóta fyrir sóknaraðila. Í sama bréfi var þess krafist að sóknaraðili end­urgreiddi þrotabúinu ofangreinda fjárhæð með vísan til 142. og 143. gr. sömu laga. Þann 8. október 2004, endurgreiddi sóknaraðili þrotabúi V & Þ hf. kr. 30.440.000 vegna ofangreindrar riftunar. Áður en að endurgreiðslu kom setti sókn­ar­aðili fyrirvara um endurgreiðsluna þess efnis að greiðslan væri sérgreind eign bankans og hann reiknaði með því að hún yrði endurgreidd bankanum áður en að úthlutun úr búinu kæmi. Með bréfi dagsettu 15. janúar 2007 gerði sóknaraðili kröfu um að þrotabúið ráð­stafaði andvirði ofangreindrar greiðslu til sóknaraðila. Byggði sóknaraðili m.a. á því að ofangreind fjárhæð sem sóknaraðili hafði endurgreitt búinu teldist til þeirra eigna sem veðsettar væru honum á grundvelli fyrrgreinds tryggingabréfs. Var á því byggt að fyrrgreindar vörubirgðir hafi verið veðsettar sóknaraðila og því ljóst að verð­mæti vörulagersins hefði ekki runnið til þrotabúsins þótt það hefði haft forgöngu um að selja hann heldur til sóknaraðila. Skiptastjóri höfðaði riftunarmál vegna sölu á vörulagernum. Taldi skiptastjóri að eignirnar hefðu verið seldar á undirverði. Af þeim sökum höfðaði þrotabú V & Þ hf. mál á hendur Vélaborg ehf. og Gunnari Viðari Bjarnasyni o.fl. Málinu lauk með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 212/2007, sem staðfesti dóm héraðsdóms, en samkvæmt honum var m.a. rift gjafagerningi V & Þ hf. til Vélaborgar ehf. (þá Táar ehf.) um vörubirgðir samkvæmt reikningi S4-014456, dags. 26. ágúst 2004, og lista er reikningnum fylgdi. Þá voru Vélaborg ehf. og Gunnar Viðar Bjarnason dæmd til að greiða óskipt þrotabúi V & Þ hf. 26.044.108 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. júní 2005 til greiðsludags og 5.900.000 krónur í málskostnað. Vélaborg ehf. og Gunnar Viðar Bjarnason voru dæmd til að greiða þrotabúi V & Þ hf. 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Samkvæmt bréfi skiptastjóra frá 24. nóvember sl. greiddu Vélaborg ehf. og Gunnar Viðar Bjarnason 51.758.922 krónur til þrotabúsins í lok desember 2007. II 1. Sóknaraðili byggir kröfu sína um að andvirði greiðslu til þrotabúsins frá 8. október 2004 að fjárhæð kr. 30.440.000, ásamt vöxtum, verði ráðstafað til sóknaraðila, á tryggingabréfi útgefnu í Reykjavík 31. desember 1998, að fjárhæð 404.000.000 kr., sem tryggt var með veði í öllum vörubirgðum V & Þ hf. Með greiðsluáskorun dagsettri 27. ágúst 2004, birtri sama dag, hafi V & Þ hf. verið krafið um greiðslu skulda að baki fyrrnefndu tryggingabréfi. Enn fremur hafi verið tekið fram í fyrr­nefndri greiðsluáskorun að skv. 2. mgr. 34. gr. laga nr. 75/1997, um samningsveð, sbr. 2. mgr. 27. gr. s.l., sé óheimilt án samþykkis veðhafa að skipta út, framselja, selja, eða á annan hátt ráðstafa að hluta til eða að öllu leyti, hvort sem slíkt er gert með skil­yrðum eða án skilyrða, hinum veðsettu vörubirgðum. Samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gangi kröfur sem njóta veðréttar eða annarra tryggingarréttinda í eign þrotabúsins framar almennum kröfum. Óumdeilt sé að ofangreind fjárhæð sé andvirði sölu á vörulager sem veðsettur var sóknaraðila. Enn fremur liggi fyrir að kaup á vörulagernum áttu sér stað eftir að inn­heimtuaðgerðir á hendur V & Þ hf. voru hafnar og að kaupin hafi átt sér stað án alls at­beina og samþykkis sóknaraðila. Fyrir liggi jafnframt að Vélaborg ehf. hafi greitt nefnda fjárhæð inn á reikning V & Þ hf. í útibúi sóknaraðila þann 30. ágúst 2004, þremur dögum eftir að greiðsluáskorunin var birt. Byggir sóknaraðili á því að með því að hann hafi verið búinn að birta nefnda greiðslu­áskorun þegar bæði vörusalan og greiðslan áttu sér stað, og greiðslan hafi verið andvirði vörulagers sem veðsettur var sóknaraðila, sé ljóst að úthluta eigi and­virði hins veðsetta lagers til sóknaraðila við úthlutun úr búinu. Fyrir liggi að þrotabú V & Þ hf. hafi kosið að rifta greiðslunni til sóknaraðila og gjafagerningi sem fólst í sölu á lag­ernum á undirverði til Vélaborgar, sbr. dómur Hæstaréttar nr. 212/2007. Í báðum til­fellum hafi verið um að ræða verðmæti sem veðsett voru sóknaraðila. Bæði riftunin á greiðslunni að fjárhæð kr. 30.440.000 og greiðslan á andvirði dómsins hafi átt sér stað eftir að úrskurður um gjaldþrot V & Þ hf. gekk. Þrotabúið hafi kosið að taka til sín fyrr­greind verðmæti í stað þess að útleggja þau til sóknaraðila upp í veðkröfu hans. Þrota­búið hafi þannig tekið við greiðslum sem sannanlega voru vegna sölu á vörulager sem veðsettur var sóknaraðila, fyrst 8. október 2004 og síðan í lok desember 2007, í stað þess að útleggja greiðslurnar strax til sóknaraðila, en það þýði einungis að eftir sé að fullnægja veðrétti sóknaraðila af andvirði vörulagersins, sbr. 111. gr. laga um gjald­þrota­skipti nr. 21/1991. Með móttöku á greiðslum annars vegar að fjárhæð kr. 30.440.000 og hins vegna niðurstöðu í dómi Hæstaréttar nr. 212/2007, hafi þrotabú V & Þ hf. verið að taka við greiðslum vegna vörulagers sem veðsettur var sóknaraðila, eftir að fullnustu­aðgerðir hófust og eftir að úrskurður um gjaldþrotaskipti átti sér stað og því sé ekki neinn vafi á að andvirði hinna veðsettu fjármuna eigi að renna til sóknaraðila sem veð­hafa. Það að þrotabúið hafi þannig komið að sölu á hinum veðsetta vörulager með því að taka við greiðslum vegna hans geti ekki undir neinum kringumstæðum leitt til þess að andvirði sölunnar renni til þrotabúsins. Það að þrotabú taki við greiðslum fyrir veð­setta fjármuni, undir skiptum, geti ekki leitt til þess að veðréttur veðhafa tapist. Auk þessa sé fjárhæð sú sem veðið átti að tryggja mun hærri en fékkst fyrir lag­er­inn og því alveg ljóst að ekki eigi að koma til neinnar úthlutunar upp í kröfur al­mennra kröfuhafa Enn fremur byggir sóknaraðili á því að það myndi vera mjög óeðlilegt og ósann­gjarnt ef honum yrði ekki úthlutað ofangreindri fjárhæð. Fyrir liggi að fyrir­svars­menn varnaraðila og V & Þ hf. séu sömu mennirnir. Verði niðurstaða dómsins sú að ekki eigi að úthluta fyrrgreindri greiðslu til sóknaraðila hafi það þær afleiðingar að sömu aðilar og voru í fyrirsvari fyrir V & Þ hf. og keyptu hluta úr vörulager þess félags, áður en það varð gjaldþrota, til þess að eignast allar bestu vörubirgðir hins gjald­þrota félags, komast upp með þann gerning sem og fá hluta af andvirði varanna sem þeir sannanlega keyptu og voru veðsettar sóknaraðila fyrir skuldum V & Þ hf. 2. Auk framangreindra sjónarmiða byggir sóknaraðili á eftirfarandi atriðum vegna endurgjalds af dómi Hæstaréttar nr. 212/2007: Sóknaraðili byggir kröfu sína um að andvirði dóms Hæstaréttar nr. 212/2007 í máli Vélaborgar ehf. og Gunnars Viðars Bjarnasonar að fjárhæð kr. 51.758.922, sem Véla­borg ehf. greiddi til þrotabús V & Þ hf. í lok desember 2007, eigi að vera ráð­stafað til hans, á tryggingabréfi útgefnu í Reykjavík 31. desember 1998, að fjárhæð 404.000.000 kr., sem tryggt var með veði í öllum vörubirgðum V & Þ hf. Samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, gangi kröfur sem njóti veðréttar eða annarra trygg­ingar­réttinda í eign þrotabúsins framar almennum kröfum. Fyrir liggi í máli þessu að þegar bú V & Þ hf. var tekið til gjaldþrotaskipta hafði veðkrafa sóknaraðila samkvæmt fyrrgreindu tryggingabréfi ekki verið fullnustuð. Innheimta þrotabúsins á kröfunni hafi hafist með stefnu sem þingfest var þann 28. júní 2005 og greiðsla kröfunnar hafi borist þrotabúinu í lok desember 2007, eftir að fyrrgreindur dómur Hæstaréttar féll. Á tímabilinu frá því úrskurður var kveðinn upp og þar til greiðsla fyrir lagerinn barst þrotabúinu, hafi sóknaraðili átt veð­rétt í vörulagernum. Sóknaraðili hafi aldrei gefið þann veðrétt eftir og því verði ekki séð hvernig almennir kröfuhafar eigi, með því einu að höfða dómsmál um riftun á gjafa­gerningi, að öðlast rétt til andlags dómsins sem víki vernduðum veðrétti sóknar­aðila til hliðar. Sóknaraðili byggir á því að fara eigi með andlag ofangreinds dóms eins og and­virði hverrar annarrar veðsettrar eignar sem þrotabú selji eða útleggi fyrir atbeina skipta­stjóra. En fyrir liggi að með fyrrgreindri greiðslu hafi Vélaborg ehf. verið að efna vangreitt kaupverð vörulagers sem veðsettur var sóknaraðila. Um kröfu þrota­bús­ins segi í stefnu: Krafa stefnanda um riftun gjafagernings við sölu á vörubirgðum frá V & Þ hf. til stefnda Vélaborgar ehf., samkvæmt reikningi S4-014456, dags, 26. ágúst 2004, byggir á 1. mgr. 131. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefnandi hefur rökstuddar grunsemdir um að þeir munir, sem seldir voru stefnda Vélaborg ehf. í umrætt sinn, hafi verið seldir á verði sem var lægra en sem talist getur hæfilegt endurgjald fyrir viðkomandi muni og lægra en það verð sem fengist hefði fyrir munina á almennum markaði. Af ofangreindri tilvitnun í stefnu verði ekki annað ráðið en þrotabúið sé að inn­heimta skuld vegna sölu á vörulager, sem veðsettur var sóknaraðila, og fól í sér gjafa­gerning. Sóknaraðili byggir á því, svo sem fram komi í greiðsluáskorun og ráða megi af 34. gr. sbr. 27. gr. laga nr. 75/1997, um samningsveð, að sala á fyrrgreindum vöru­lager hafi verið óheimil án samþykkis sóknaraðila. Með því að fyrrgreind sala hafi ekki verið samþykkt af sóknaraðila og ekki hafi verið um fullnaðargreiðslu fyrir lag­erinn að ræða, sbr. nefndan dómur Hæstaréttar, hafi krafa sóknaraðila til fullnustu af söluverði lagersins aldrei fallið brott og þar með hafi veðréttindi samkvæmt fyrr­greindu tryggingabréfi aldrei fallið niður. Enn fremur bendir sóknaraðili á að það myndi vera mjög óeðlilegt og í raun frá­leit niðurstaða ef þeir aðilar sem dæmdir séu til að þola riftun og gert að greiða þrota­búinu vegna sölu á undirverði á ofangreindum lager, annars vegar persónulega og hins vegar sem fyrirsvarsmenn Vélaborgar ehf., geti undir merkjum annars félags verið taldir eiga kröfu í þrotabúið, til þeirra fjármuna sem til þrotabúsins féllu vegna rift­unarinnar. Sóknaraðili telji að þetta beri að skoða sérstaklega í ljósi þess að fyrir liggi að þær vörur sem fyrirsvarsmenn varnaraðila seldu öðru félagi í sinni eigu voru veð­settar sóknaraðila og fyrrgreind sala gerði það að verkum að umræddar vörur voru sókn­araðila ekki til taks við þrotið til fullnustu á veðkröfum. Með niðurstöðu varn­araðila í hag í þessu máli væri dómurinn að leggja blessun sína yfir það að fyrir­svars­menn hins gjaldþrota félags gætu með þessum hætti bæði þvælst fyrir skiptum með því að taka til varna, líkt og gert er í fyrrgreindu máli og jafnframt notið góðs af nið­urstöðu málsins, hvort sem það tapaðist eða ynnist. Megininntak riftunarreglna gjald­þrota­réttar, um jafnræði kröfuhafa, sem dómur Hæstaréttar nr. 212/2007 byggði m.a. nið­urstöðu sína á sé að koma í veg fyrir að fyrirsvarsmenn félags geti ívilnað sjálfum sér á kostnað annarra kröfuhafa. Niðurstaða varnaraðilum í hag myndi klárlega fara á svig við þessi jafnræðissjónarmið gjaldþrotaréttar. III 1. Varnaraðili byggir í fyrsta lagi á því að málatilbúnaður sóknaraðila í máli þessu sé haldinn slíkum annmörkum að ekki sé hægt að fallast á kröfur hans í málinu. Hér sé um að ræða sömu annmarka og ollu því að kröfum sóknaraðila á hendur fyrr­verandi fyrirsvarsmönnum Véla og þjónustu hf., þeim Stefáni og Gunnari, var vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 420/2007. Í því máli hafi sóknaraðili krafið þá Stefán og Gunnar um greiðslu á andvirði sölu lagers til Vélaborgar ehf. hinn 26. ágúst 2004, eða um 30.440.000 krónur. Hafi mál­sóknin byggst á því að sjálfsábyrgðaryfirlýsing þeirra Stefáns og Gunnars vegna reikn­ings nr. 306-26-3746, sem andvirði sölu lagersins hafi verið lagt inn á, hefði raknað við við riftun skiptastjóra þrotabús V & Þ hf. hinn 22. september 2004. Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 420/2007 hafi málinu verið vísað frá dómi þar sem sókn­araðili byggði málatilbúnað sinn á því að greiðslunni hefði verið rift og hann því end­anlega farið á mis við hana, á sama tíma og hann hélt því fram gagnvart þrotabúinu að hann ætti veðrétt í umræddri greiðslu. Af þessum sökum þótti málatilbúnaðurinn svo ómarkviss að hann uppfyllti ekki ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var málinu því vísað frá héraðsdómi. Í því máli sem hér er til úrlausnar freisti sóknaraðili þess, að því er virðist í sam­ræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í framangreindu máli, að fá leyst úr ágreiningi um hvort að hann eigi veðrétt í andvirði vörulagersins. Ljóst sé hins vegar að ekki verður skorið úr um hvort að veðréttur sóknaraðila sé fyrir hendi, án þess að jafnframt verði tekin afstaða til þess hvort riftun skiptastjóra á greiðslunni hafi verið réttmæt eður ei, eins og Hæstiréttur bendi á í forsendum framangreinds dóms þegar segi að enn hefði ekki verið leyst úr ágreiningi sóknaraðila við þrotabúið um veðrétt hans í fjár­hæðinni sem greidd var ... og lögmæti riftunarinnar þegar mál það var rekið. Hvorki kröfur né málsástæður sóknaraðila lúti hins vegar að því að fá leyst úr gildi rift­unarinnar, auk þess sem ekki verði leyst úr því álitaefni án aðildar þrotabúsins sjálfs, sem rifti umræddri greiðslu. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki hægt að fallast á kröfur sóknaraðila í máli þessu. Raunar sé málatilbúnaður sóknaraðila hvað varðar lögmæti riftunarinnar í heild ómarkviss og mótsagnarkenndur. Strax í upphafi verði ekki betur séð en að sókn­araðili hafi haft efasemdir um riftunina, enda endurgreiddi hann þrotabúinu greiðsl­una með fyrirvara. Með bréfi sóknaraðila, frá 15. janúar 2007, sé riftun greiðsl­unnar mótmælt og krafist úthlutunar hennar á grundvelli eignar eða veðréttar sókn­ar­aðila. Skömmu eftir ritun þessa bréfs, eða hinn 23. febrúar 2007, virðist mála­til­búnaður sóknaraðila hins vegar snarbreytast, en þá höfðaði sóknaraðili framangreint mál á hendur þeim Stefáni og Gunnari á þeim grundvelli að ábyrgðarskuldbinding þeirra Stefáns og Gunnars hefði raknað við í kjölfar riftunar skiptastjóra, sem sókn­ar­aðili virðist þá telja lögmæta. Þessi mótsögn í málatilbúnaði sóknaraðila hafi orðið til þess að framangreindu máli sóknaraðila á hendur þeim Stefáni og Gunnari hafi verið vísað frá héraðsdómi eins og að framan greini. Úr þessum annmarka á málatilbúnaðinum hafi ekki verið bætt í þessu máli. Sóknaraðili hafi á engan hátt reifað álitaefni um lögmæti rift­un­ar­inn­ar í greinargerð sinni og þar með ekki tekið afstöðu til réttmætis hennar. Þá verði að hafa í huga að úr réttmæti riftunarinnar verði ekki skorið án aðildar þrotabúsins eins og að framan greini. Varnaraðili telji þessa annmarka á málatilbúnaði sóknaraðila leiða til þess að ekki sé hægt að fallast á kröfur þeirra í máli þessu sem leiði til þess að and­virði umræddra greiðslna verði að koma til úthlutunar upp í almennar kröfur. Vegna þessa beri að hafna kröfum sóknaraðila í máli þessu, eða vísa kröfum hans frá dómi ex officio. Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið byggir varnaraðili á því í öðru lagi að það hafi aldrei stofnast gildur veðréttur í vörulager Véla og þjónustu hf. Fyrir liggi að tryggingarbréf það sem sóknaraðili byggir allar kröfur sínar á var útbúið af sókn­ar­aðila sjálfum en undirritað og gefið út af Vélum og þjónustu hf. þann 31. desember 1998. Bréf þetta var móttekið til þinglýsingar 12. janúar 1999 og þinglýst daginn eftir, en þó með eftirfarandi athugasemd þinglýsingastjóra: „Ath. Athygli er vakin á að hvorki tegund né tala vörubirgðanna kemur fram í bréfinu.„ Í 34. gr. svl. sé mælt fyrir um að veðréttur í vörubirgðum öðlist réttarvernd með þinglýsingu á blað veðsala í lausafjárbók í samræmi við ákvæði þinglýsingalaga. Í greinargerð með ákvæðinu komi fram að nauðsynlegt sé að sérgreina hvert veð­and­lagið sé í veðskjali, en almennt nægi að fram komi tegund vörubirgðanna og tala hér um bil. Ljóst sé að tilgreining veðandlagsins í tryggingarbréfinu frá 31. desember 1998 fullnægi þessu ekki, en þar segi einungis að allar vörubirgðir rekstrar Véla og þjón­ustu hf., hverju nafni sem þær nefnist, sem félagið ætti eða eignaðist síðar í atvinnu­rekstri á hverjum tíma, eða hefði til endursölu, væri veðsett sóknaraðila. Ljóst sé því að til veðréttarins hafi ekki verið stofnað í samræmi við ákvæði samn­ings­veðlaga eins og þau beri að skýra samkvæmt framangreindum ummælum í grein­ar­gerð. Veðréttur í vörubirgðum, sem ekki fullnægi skilyrðum laga, sé ógildur milli að­il­anna. Það hafi því aldrei stofnast til gilds veðréttar í vörubirgðum Véla og þjónustu hf. Sókn­araðili, sem hafi her sérfræðinga á sínum snærum, hafi útbúið bréfið sjálfur, en varnar­aðili skrifað undir. Verði sóknaraðili sjálfur að bera hallann af óskýrleika bréfs­ins. Ekki sé því hægt að fallast á kröfur sóknaraðila í málinu og andvirði umræddrar greiðslu verði því að koma til úthlutunar upp í almennar kröfur í þrotabúinu í samræmi við kröfur varnaraðila. Verði ekki fallist á framangreind rök byggir varnaraðili í þriðja lagi á því að veð­réttur í vörubirgðunum hafi fallið niður fyrir gjaldþrot Véla og þjónustu hf. hinn 7. september 2004. Skv. 2. mgr. 34. gr. svl. gildi ákvæði 1.-4. mgr. 27. gr. laganna um veðrétt í vöru­birgðum. Skv. 1. mgr. 27. gr. geti veðsali skipt út eða framselt veðsettar vöru­birgðir svo lengi sem slíkt er í samræmi við eðli rekstrarins eða skerði ekki að mun trygg­ingu veðhafa. Í 2. mgr. sömu greinar segi síðan að eftir að veðhafi hafi komið fram greiðsluáskorun til undirbúnings fullnustugerð til innheimtu veðkröfu hafi veð­sali ekki lengur rétt til þess að skipta út eða framselja vörubirgðir nema fyrir liggi sam­þykki veðhafa. Í greinargerð sóknaraðila sé byggt á því að sala umrædds vörulagers frá Vélum og þjónustu hf. til Vélaborgar ehf. hafi farið fram eftir að sóknaraðili hafi komið fram greiðslu­áskorun til varnaraðila, þ.e. eftir 27. ágúst 2004, þegar greiðsluáskorun var birt fyrir­svarsmanni Véla og þjónustu hf. Þar með hafi salan verið í andstöðu við ákvæði trygg­ingarbréfsins og ákvæði samningsveðslaganna og veðréttur því enn fyrir hendi. Þetta sé alrangt. Sala umrædds vörulagers hafi farið fram daginn áður, 26. ágúst 2004. Þetta sé staðfest í skýrslum þeim sem teknar voru af fyrirsvarsmönnum Véla og þjón­ustu hf., en þar sé því ávallt lýst að kaupin hafi átt sér stað þennan dag. Það að reikn­ingur vegna sölunnar kunni að hafa verið keyrður úr bókhaldskerfi félagsins nokkrum dögum síðar breyti engu um að salan fór fram 26. ágúst 2004, enda taki ávallt nokkurn tíma að keyra út reikning þegar þó nokkrir hlutir séu seldir í einu eins og í því tilfelli sem hér um ræði. Bréf Hugar hafi því enga þýðingu í málinu. Þá liggi fyrir að fyrir um­ræddan lager hafi verið greitt með ávísun, útgefinni 26. ágúst 2004. Auk þess megi jafn­framt benda á að þennan dag hafi fyrirsvarsmenn Véla og þjónustu hf. lagt fyrir sókn­araðila lista yfir stöðu vörubirgða hinn 26. ágúst 2004, en sá listi hafi verið án þeirra vara sem seldar höfðu verið til Vélaborgar ehf. Þessu til enn frekari stuðnings sé það staðfest í dómi Hæstaréttar nr. 420/2007 að salan hafi farið fram þennan dag en þar segi orðrétt: „Hinn 26. ágúst 2004 keypti Tá ehf. [nú Vélaborg ehf.], félag sem upp­lýst er að hafi verið í eigu áfrýjenda og fleiri aðila, hluta af vörubirgðir V & Þ [svo] og greiddi kaupverðið meðal annars með tékka að fjárhæð 30.440.000 krónur.„ Þannig sé því ranglega haldið fram af sóknaraðila að sala umrædds lagers hafi farið fram eftir að sóknaraðili kom fram greiðsluáskorun til þáverandi fyrirsvarsmanns Véla og þjónustu hf. Beri sóknaraðili alla sönnunarbyrði fyrir þessari staðhæfingu sinni. Sala hins umrædda lagers hafi verið fullkomlega heimil og í samræmi við ákvæði tryggingarbréfsins og ákvæði samningsveðlaganna, enda hafi verið um sölu á afar litlum hluta af heildarvörulager Véla og þjónustu hf. á þeim tíma. Samkvæmt 3. mgr. 27. gr. svl. falli veðréttur í vörubirgðum á brott þegar þær hafa verið seldar í samræmi við ákvæði 1. og 2. mgr. ákvæðisins og seljandinn hefur ekki lengur umráð þeirra. Ljóst sé því að við sölu umrædds lagers hinn 26. ágúst 2004 féll vörubirgðaveð sóknaraðila, sem hann byggir allar kröfur sínar í málinu á, niður. Engin rök standi til þess að líta svo á að veðréttur sóknaraðila hafi raknað við þegar skipta­stjóri rifti sölu lagersins, enda sé ekki á því byggt af hálfu sóknaraðila í málinu. Hér verði að hafa í huga að í vörubirgðaveði felst að það séu vörubirgðirnar sjálfar sem eru veðsettar, ekki andvirði þeirra. Samkvæmt tryggingarbréfi sóknaraðila hafi honum verið veitt heimild til ganga að veðinu og annaðhvort leysa það til sín eða koma því í verð. Tryggingabréfið hafi ekki veitt sóknaraðila heimild til þess að ganga í and­virði þegar seldra vara. Engin skilyrði hafi verið sett um það að andvirði seldra vara skyldi lagt inn á tiltekna reikninga sem væru veðsettir sóknaraðila og því hafi and­virði varanna ekki verið veðsett sóknaraðila eins og hann krefjist. Í þessu samhengi skuli tekið fram að ráðstöfun andvirðisins inn á reikning nr. 306-26-3746 hjá sóknaraðila, sem ekki var veðsettur sóknaraðila, hafi verið full­kom­lega eðlileg, enda greiðslan innt af hendi í samræmi við skýr fyrirmæli sóknaraðila um að allar greiðslur vegna sölu vara ættu að fara inn á þennan tiltekna reikning. Í greiðslu­áskorun sóknaraðila dagsettri 27. ágúst 2004 komi fram að greiðslur megi leggja inn á reikning 301-26-9131. Fyrirsvarsmenn Véla og þjónustu hf. hafi hins vegar fengið munnleg fyrirmæli þann 30. ágúst 2004 um að greiða ætti inn á reikning 306-26-3746 og hafi þau fyrirmæli verið staðfest skriflega strax daginn eftir. Það hafi því verið í samræmi við fyrirmæli sóknaraðila sjálfs sem greiðslur voru lagðar inn á um­ræddan yfirdráttarreikning. Jafnvel þó komist yrði að því að sala umrædds lagers hafi farið fram eftir að sókn­araðili kom við greiðsluáskorun, breyti það ekki þeirri niðurstöðu að veðréttur skv. tryggingarbréfinu hafi fallið niður. Í slíkum tilfellum beri að fara eftir ákvæði 4. mgr. 27. gr. svl., en sóknaraðili byggi ekki á því að veðréttur hans byggist á því ákvæði, heldur eingöngu tryggingarbréfinu. Vegna þess verði ekki fjallað nánar um þetta atriði hér. 2. Varnaraðili byggir á sömu sjónarmiðum og fram koma hér að framan varðandi and­virði greiðslu að fjárhæð 51.758.922 kr. Ljóst sé að greiðsla þessi eigi rætur að rekja til sömu atvika og fyrri greiðsla. Sömu sjónarmið og áður séu rakin eigi því við. Jafnvel þó talið verði að framangreind sjónarmið eigi ekki við, og til veðréttar í and­virði fyrri greiðslu hafi stofnast og hann ekki fallið niður, geti aldrei hafa stofnast veð­réttur í andvirði þeirrar greiðslu sem hér um ræði. Hafa verði í huga að sú greiðsla sem hér um ræði, 51.758.922 krónur, sé mismunurinn á markaðsverði lagersins eins og Hæstiréttur mat það í máli nr. 212/2007, þ.e. 57.231.107 krónur, og kostnaðarverði lag­ersins, sem sé sú greiðsla sem að Vélaborg ehf. greiddi fyrir lagerinn, þ.e. 31.186.999 krónur, að viðbættum dráttarvöxtum og kostnaði (þ.e. mismunurinn á mark­aðsverðinu og því verði sem að Vélaborg ehf. greiddi er 26.044.108 krónur, en restin er málskostnaður og dráttarvextir eða 25.714.814 krónur). Hefði Vélaborg ehf. hinn 26. ágúst 2004 innt af hendi markaðsverðmæti lagersins, þ.e. 57.231.107 krónur, inn á reikning nr. 306-26-3746, hefðu inneign á reikningnum numið 27.245.024 krón­um þegar greiddur hefði verið upp yfirdráttur á reikningnum sem stóð í 29.986.083 krón­um. Reikningur þessi hafi ekki verið veðsettur sóknaraðila og því hefði inneign þessi við gjaldþrot V & Þ hf. orðið eign þrotabúsins og komið til ráð­stöf­unar upp í almennar kröfur, rétt eins og inneignir á öðrum reikningum félagsins við gjaldþrotið. Ljóst sé því að aldrei geti hafa stofnast til veðréttar í andvirði greiðslu þeirrar sem hér um ræði. Að lokum sé rétt að minnast á að í greinargerð sóknaraðila í máli þessu sé mikið gert úr því að það myndi verða óeðlilegt og ósanngjarnt ef sóknaraðila yrði ekki út­hlutað framangreindum fjárhæðum, því ella rynnu þær til varnaraðila, en fyrir­svars­menn hans séu sömu menn og voru í forsvari fyrir Vélar og þjónustu ehf. þegar það fór í þrot. Í þessu sambandi verði að hafa í huga að með niðurstöðu í dómsmáli nr. 212/2007, hafi þrotabúinu verið greitt fullt verð fyrir hinn selda lager og þar með hafi þrota­búið eða kröfuhafar þess ekki glatað neinum verðmætum. Sóknaraðili eigi ein­ungis tilkall til andvirðisins verði komist að því að hann eigi veðrétt í því. Verði komist að því að veðréttur þessi sé ekki fyrir hendi sé ekkert óeðlilegt við það að and­virð­inu verði ráðstafað til almennra kröfuhafa. Varnaraðili eigi lögmætar kröfur í þrota­bú V & Þ hf. Hann eigi ekki að líða fyrir það að fyrirsvarsmenn félagsins séu þeir sömu og fyrirsvarsmenn Véla og þjónustu hf. á sínum tíma. IV Fyrir liggur að bú V & Þ hf., áður Vélar og þjónusta hf., var tekið til gjald­þrota­skipta 7. september 2004. Skiptastjóri þrotabúsins vísaði ágreiningsefni máls þessa til dómsins í sam­ræmi við ákvæði 171. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Úrlausnarefni máls þessa er því einungis ágreiningsefni það sem skiptastjóri vísaði til dómsins en í bréfi hans kemur fram að leyst hafi verið úr öðrum ágreiningsmálum við skiptin. Ágreiningsefnið lýtur að því hvort að sóknaraðili eigi veðrétt í andvirði vöru­lagers sem var veðsettur sóknaraðila. Er annars vegar um að ræða greiðslu, sem skipta­stjóri rifti, að fjárhæð 30.440.000 kr., sem er andvirði sölu á vörubirgðum V & Þ hf. til Táar ehf. og greitt var inn á tékkareikning þrotamanns hjá Kaupþingi banka hf. Hins vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð, samtals 51.758.922 kr., sem er greiðsla samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 212/2007 þar sem komist var að þeirri niður­stöðu að mismunur á söluverði og verðmæti vörubirgðanna hefði verið 26.044.108 og að mismunurinn væri svo verulegur að um gjafagerning væri að ræða að því leyti, sem þrota­búið gæti krafist riftunar á. Lúta dómkröfur sóknaraðila að því að leyst verði úr ágreiningsefni þessu. Þykir málatilbúnaður sóknaraðila uppfylla skilyrði e- liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er því ekki fallist á það með varnaraðila að á málinu séu annmarkar er varði frávísun þess frá dómi án kröfu. Með tryggingarbréfi, dags. 31. desember 1998, upphaflega að fjárhæð 404.000.000 kr., veðsetti Vélar og þjónusta hf. Búnaðarbanka Íslands hf., nú sóknar­aðila, Nýja Kaupþingi banka hf., allar vörubirgðir sínar til tryggingar á öllum skuldum og fjárskuldbindingum félagsins við bankann. Varnaraðili byggir m.a. á því að aldrei hafi stofnast gildur veðréttur í vöru­birgð­unum þar sem tilgreining veðandlagsins í tryggingabréfinu sé ekki fullnægjandi, sbr. athugasemd þinglýsingarstjóra þar sem fram kemur að hvorki tegund né tala vöru­birgð­anna komi fram í bréfinu. Veðsetning sú sem hér um ræðir er veðsetning í heildarsafni muna og getur því til­greining á fjölda ekki skipt máli. Þykir því verða að líta svo á að tilgreining vöru­birgða sé fullnægjandi og veðsetning samkvæmt tryggingarbréfinu hafi verið gild. Veðréttur í vörubirgðum samkvæmt 33. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð er sjálfsvörsluveðréttur í heildarsafni muna, og heldur veðsali umráðum hins veðsetta, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Um slíkan veðrétt gilda ákvæði 1.- 4. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997, sbr. 2. mgr. 34. gr. laganna. Samkvæmt reikningi, dags. 26. ágúst 2004, seldi Vélar og þjónusta hf., hluta vöru­lagers síns til einkahlutafélagsins Táar ehf. og var kaupverðið kr. 31.186.999 að virðis­aukaskatti meðtöldum. Var stærsti hluti kaupverðsins, kr. 30.440.000, greiddur Vélum og þjónustu hf. með tékka, útgefnum sama dag, sem fyrirsvarsmaður Véla og þjón­ustu hf. framseldi til Kaupþings Búnaðarbanka hf. þann 30. ágúst 2004. Var and­virði hans lagt inn á tékkareikning nr. 3746 með þeim áhrifum að yfirdráttarskuld félags­ins með sjálfskuldarábyrgð, fyrirsvarsmanna félagsins, þeirra Stefáns Braga Bjarna­sonar og Gunnars Viðars Bjarnasonar, greiddist upp. Þann 22. september 2004 rifti skiptastjóri í þrotabúi V & Þ hf. umræddri greiðslu að fjárhæð kr. 30.440.000. Greiddi bankinn þrotabúinu þessa fjármuni þann 8. október 2004 en áskildi sér allan rétt til að vefengja riftun. Greinir aðila á um það hvort sóknaraðili eigi veðrétt í umræddri greiðslu. Fyrir liggur að þann 27. ágúst 2004 var Vélum og þjónustu hf. birt greiðslu­áskorun sóknaraðila þar sem skorað var á félagið að greiða gjaldfallnar kröfur sókn­ar­aðila að fjárhæð 142.035.330 kr. Heldur sóknaraðili því fram að salan á vörubirgðunum hafi átt sér stað eftir að greiðslu­áskorunin var birt og því hafi Vélar og þjónusta hf., sem veðsali, ekki haft rétt til að selja vörubirgðirnar án samþykkis hans sem veðhafa, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997, en þar er kveðið á um að eftir að veðhafi hefur komið fram greiðsluáskorun til undirbúnings fullnustugerð til innheimtu veðkröfu hefur veðsali ekki lengur rétt til þess að skipta út eða framselja rekstrartækin nema fyrir liggi samþykki veðhafa. Til stuðnings því að salan á vörubirgðunum hafi farið fram eftir birtingu greiðslu­áskorunarinnar, þ.e. eftir 27. ágúst 2004, vísar sóknaraðili til álits Hugar ehf. Þeir Gunnar Viðar Bjarnason og Stefán Bragi Bjarnasonbáru báðir við skýrslutöku hjá skiptastjóra að umrædd viðskipti hefðu farið fram 26. ágúst 2004 en reikningurinn hafi hins vegar, af tilgreindum ástæðum, verið útbúinn 3-4 dögum síðar. Liggur þannig fyrir að umræddur reikningur var gefinn út síðar en dagsetning hans gefur til kynna. Hins vegar er á það að líta að þeirri staðhæfingu varnaraðila að við­skiptin hafi átt sér stað hinn 26. ágúst 2004 hefur ekki verið hnekkt. Verður því við það að miða að þau hafi átt sér stað þá, eða áður en greiðsluáskorunin var birt. Samkvæmt því var Vélum og þjónustu ekki óheimilt að selja vörulagerinn með vísan til 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. getur veðsali skipt út eða framselt veðsett rekstrar­tæki svo lengi sem slíkt er í samræmi við eðli rekstrarins eða skerðir ekki að mun trygg­ingu veðhafa. Ekki er á því byggt af hálfu sóknaraðila að salan hafi brotið í bága við ákvæði greinarinnar. Samkvæmt 3. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997 fellur veðréttur í vörubirgðum á brott þegar þær hafa verið seldar í samræmi við ákvæði 1. og 2. mgr. ákvæðisins og seljand­inn hefur ekki lengur umráð þeirra. Samkvæmt því, að telja verður samkvæmt framangreindu að veðréttur í vöru­birgð­unum hafi fallið niður við söluna, verður ekki tekin til greina sú krafa sókn­ar­aðila að greiðslu að fjárhæð 30.440.000 kr. verði ráðstafað upp í veðkröfur hans. Þar sem greiðslan að fjárhæð 51.758.922 á rætur að rekja til sömu sölu og að framan er fjallað um þykir með vísan til sömu röksemda, þ.e. að veðréttur í vöru­birgð­un­um hafi fallið niður við sölu þeirra 26. ágúst 2004, að hafna kröfu sóknaraðila um að greiðslunni verði ráðstafað upp í veðkröfur hans. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfum sóknaraðila, Nýja Kaupþings banka hf., í málinu er hafnað. Andvirði greiðslu að fjárhæð kr. 30.440.000, sem innt var af hendi af hálfu sóknaraðila til þrota­bús V & Þ hf. hinn 8. október 2004, og greiðslu að fjárhæð kr. 51.758.922, sem innt var af hendi af hálfu Vélaborgar ehf. og Gunnars Viðars Bjarnasonar hinn 27. desember 2007, skal ráðstafað upp í almennar kröfur skv. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjald­þrotaskipti o.fl. við úthlutun úr þrotabúi V & Þ hf. með áföllnum vöxtum af hvorri greiðslu fyrir sig frá greiðsludegi til úthlutunardags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 15/2019
Kærumál Gjaldþrotaskipti Réttindaröð Forgangskrafa
Með nánar tilgreindum héraðsdómi var A hf. gert að greiða Ó tiltekna fjárhæð vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi þeirra. Félagið áfrýjaði dóminum en bú þess var síðan tekið til gjaldþrotaskipta. Með dómi Hæstaréttar var málinu sjálfkrafa vísað fá réttinum þar sem þb. A hf. hafði ekki sett tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í samræmi við ákvörðun réttarins um að verða við kröfu Ó um slíka tryggingu. Á grundvelli framangreindra dóma lýsti Ó kröfu við gjaldþrotaskipti á A hf., samtals að fjárhæð 8.996.327 krónur, og krafðist þess að henni yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Skiptastjóri hafnaði því að krafan fengi notið slíks forgangsréttar og taldi hana almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laganna. Með úrskurði héraðsdóms var niðurstaða skiptastjóra staðfest en með hinum kærða úrskurði komst Landsréttur að gagnstæðri niðurstöðu og tók kröfu Ó til greina. Ágreiningur aðila fyrir Hæstarétti laut einungis að því hvernig beita ætti 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við ákvörðun um stöðu kröfu Ó í réttindaröð. Nánar tiltekið var deilt um það hvort dómur í skilningi ákvæðisins þyrfti að fela í sér úrlausn um efni máls, eins og þb. A hf. lagði til grundvallar, eða hvort þar gæti einnig átt undir dómur, sem kvæði aðeins á um niðurfellingu máls eða frávísun þess frá æðri dómi, eins og Ó hélt fram að ætti við um kröfu hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilgangur 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 væri að sporna við því að forgangsréttur fyrir kröfu félli niður ef kröfuhafi væri knúinn til að höfða mál til heimtu hennar, enda gerði hann það innan tilskilinna tímamarka. Að gengnum fyrrgreindum dómi Hæstaréttar, þar sem málinu var sjálfkrafa vísað frá réttinum vegna atvika sem eingöngu vörðuðu þb. A hf., hefði fyrst legið fyrir sú endanlega niðurstaða um kröfu Ó að héraðsdómur stæði óhaggaður. Talið var að þótt í dómi Hæstaréttar hefði ekki verið fjallað efnislega um kröfuna yrði að skýra niðurlagsorð 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 svo að krafa ætti undir ákvæðið ef dómur um frávísun máls um hana frá æðri dómi gengi innan sex mánaða fyrir frestdag eða síðar, enda fæli önnur niðurstaða í sér að skuldari gæti haft í hendi sér að láta forgangsrétt fyrir kröfu líða undir lok með því að búa svo um hnúta að máli ljúki fyrir æðri dómi án þess að efnisdómur gengi um hana. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir,Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 28. febrúar 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 5. marssama ár. Kæruleyfiá grundvelli 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr.2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, var veitt 14. mars 2019.Kærður er úrskurður Landsréttar 21. febrúar 2019, þar sem krafa, sem varnaraðililýsti við gjaldþrotaskipti á sóknaraðila að fjárhæð 8.996.327 krónur, varviðurkennd með stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilikrefst þess að hafnað verði að skipa kröfunni á þennan hátt í réttindaröð. Þákrefst hann kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var mál þettamunnlega flutt 15. maí 2019.ISamkvæmt gögnum málsins réði Azazo hf. varnaraðilatil starfa með samningi 14. nóvember 2014, en því vinnusambandi lauk með því aðfélagið sagði varnaraðila fyrirvaralaust upp störfum 26. október 2015 og felldiniður launagreiðslur til hans frá þeim tíma. Af því tilefni höfðaði varnaraðilimál gegn félaginu 8. janúar 2016 og krafðist þess að því yrði gert að greiðasér laun fyrir sex mánaða uppsagnarfrest ásamt orlofi, orlofsuppbót,desemberuppbót og bifreiðarstyrk. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 22. nóvember2016 var krafa varnaraðila að fullu tekin til greina og Azazo hf. dæmt til aðgreiða honum 5.810.327 krónur með dráttarvöxtum frá 26. október 2015 auk950.000 króna í málskostnað. Félagið áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar 17.febrúar 2017 en bú þess var síðan tekið til gjaldþrotaskipta 3. október samaár. Með dómi 30. nóvember 2017 í máli nr. 114/2017 var málinu vísað fráHæstarétti þar sem sóknaraðili hafði ekki sett tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar í samræmi við ákvörðun réttarins um að taka til greina kröfuvarnaraðila um slíka tryggingu. Var sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila400.000 krónur í málskostnað.Með bréfi til skiptastjóra sóknaraðila 5. desember2017 lýsti varnaraðili kröfu á grundvelli framangreindra dóma, samtals aðfjárhæð 8.996.327 krónur, og krafðist þess að henni yrði skipað í réttindaröðsamkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Skiptastjóri hafnaði því 22. sama mánaðar aðkrafan fengi notið slíks forgangsréttar og taldi hana almenna kröfu samkvæmt113. gr. laganna, en við fjárhæð hennar var engin athugasemd gerð. Reistiskiptastjóri niðurstöðu sína á því annars vegar að varnaraðili teldist nákominnþrotamanni, sbr. 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, og hins vegar að skilyrðum umaldur kröfu varnaraðila samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. og 2. mgr. sömu lagagreinarværi ekki fullnægt til að henni yrði veittur forgangsréttur. Ekki tókst aðjafna ágreining aðila og með bréfi 2. maí 2018 krafðist skiptastjóri úrlausnarHéraðsdóms Reykjaness um ágreininginn samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr.21/1991, sbr. 171. gr. laganna. Í úrskurði héraðsdóms 17. janúar 2019 var þvíhafnað að krafa varnaraðila nyti forgangs við gjaldþrotaskiptin en með hinumkærða úrskurði komst Landsréttur að gagnstæðri niðurstöðu. IIMál þetta lýtur samkvæmt framansögðu að kröfu varnaraðilaum að viðurkennt verði að krafan sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti ásóknaraðila njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. FyrirHæstarétti hefur sóknaraðili fallið frá þeirri málsástæðu að varnaraðili teljistvera nákominn þrotamanni í skilningi 3. mgr. lagagreinarinnar og snýrágreiningur aðila nú aðeins að því hvernig beita eigi 2. mgr. hennar við ákvörðunum stöðu kröfu varnaraðila í réttindaröð.Í 112. gr. laga nr. 21/1991 er kveðið á umforgangsrétt fyrir tilteknum kröfum við gjaldþrotaskipti að frágengnum kröfumsamkvæmt 109. til 111. gr. laganna. Í 1. mgr. 112. gr. er talið upp í áttatöluliðum hvaða kröfur njóti slíks forgangs, meðal annars kröfur um bætur vegnaslita á vinnusamningi sem fallið hafa í gjalddaga á síðustu átján mánuðum fyrirfrestdag eða eftir hann, sbr. 2. tölulið ákvæðisins. Samkvæmt 2. mgr. 112. gr.laga nr. 21/1991 skulu kröfur samkvæmt 1. til 6. tölulið 1. mgr. enn fremurnjóta forgangsréttar þótt þær séu eldri en að framan segir ef mál hefur veriðhöfðað til heimtu þeirra innan sex mánaða frá gjalddaga og dómur hefur gengiðum þær á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag eða síðar.Ekki er ágreiningur um að krafa varnaraðila hafiverið á gjalddaga 26. október 2015 en frestdagur við gjaldþrotaskiptin var 28.september 2017. Varnaraðili höfðaði sem fyrr segir mál til heimtu kröfu sinnar8. janúar 2016 og var það því gert innan sex mánaða frá gjalddaga hennar. Dómurgekk í því máli í héraði 22. nóvember 2016, meira en sex mánuðum fyrirfrestdag, en þeim dómi áfrýjaði Azazo hf. og lauk málinu fyrir æðri dómi á þannhátt að því var vísað frá Hæstarétti með dómi 30. nóvember 2017. Var frestdagurþá kominn. Aðilarnir deila um hvort skýra eigi 2. mgr. 112. gr. laga nr.21/1991 þannig að áskilið sé að dómur, sem gangi um kröfu á síðustu sex mánuðumfyrir frestdag eða síðar, þurfi að fela í sér úrlausn um efni máls eða hvortþar geti einnig átt undir dómur, sem kveði aðeins á um niðurfellingu máls eðafrávísun þess frá æðri dómi.Ljóst er að tilgangur 2. mgr. 112. gr. laga nr.21/1991 er að sporna við því að forgangsréttur fyrir kröfu falli niður efkröfuhafi er knúinn til að höfða mál til heimtu hennar, enda geri hann þaðinnan tilskilinna tímamarka. Að gengnum fyrrgreindum dómi Hæstaréttar, þar semmálinu var vísað frá réttinum vegna atvika sem eingöngu vörðuðu sóknaraðila, láfyrst fyrir sú endanlega niðurstaða um kröfu varnaraðila að héraðsdómur stæðióhaggaður. Þótt í dómi Hæstaréttar hafi ekki verið fjallað efnislega um kröfunaverður að skýra niðurlagsorð 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 svo að krafa eigiundir ákvæðið ef dómur um frávísun máls um hana frá æðri dómi gengur innan sexmánaða fyrir frestdag eða síðar, enda fæli önnur niðurstaða í sér að skuldari gætihaft í hendi sér að láta forgangsrétt fyrir kröfu líða undir lok með því að búasvo um hnúta að máli ljúki fyrir æðri dómi án þess að efnisdómur gengi um hana.Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur en ekki er ágreiningur umfjárhæð kröfu varnaraðila.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, þrotabú Azazo hf.,greiði varnaraðila, Ólafi Páli Einarssyni, 1.200.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurLandsréttar 21. febrúar 2019.Landsréttardómararnir IngveldurEinarsdóttir, Oddný Mjöll Arnardóttir og Vilhjálmur H. Vilhjálmsson kveðaupp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaSóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 21. janúar2019, en kærumálsgögn bárust réttinum 1. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. janúar 2019 ímálinu nr. X-8/2018 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að kröfu sem hann lýstivið slit varnaraðila yrði skipaðí réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991.2Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundiðog honum breytt á þá leið að krafa hans í þrotabú varnaraðila, eins og hennivar lýst í kröfulýsingu 5. desember 2017, verði samþykkt sem forgangskrafa íbúið, sbr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.3Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar aukkærumálskostnaðar.Málsatvik4Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þargreinir féll dómur í Héraðsdómi Reykjaness 22. nóvember 2016 þar sem félaginu AZAZOhf. var gert að greiða sóknaraðila 5.810.327 krónur með nánar tilgreindumdráttarvöxtum og málskostnað vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi millifélagsins og sóknaraðila. 5Héraðsdóminum var áfrýjað til Hæstaréttar 17. febrúar 2017 afhálfu félagsins. Hæstiréttur vísaði málinu frá 30. nóvember 2017, þar semfélagið hafði ekki reitt fram tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar, erkrafist hafði verið af hálfu sóknaraðila, eftir að bú félagsins hafði veriðtekið til gjaldþrotaskipta 3. október 2017. Með dómi Hæstaréttar varvarnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila 400.000 krónur í málskostnað. 6Í ráðningarsamningi sóknaraðila og félagsins 14. nóvember2014 kom fram að sóknaraðili væri ráðinn sem starfsmaður fyrirtækisins og bærihefðbundna ábyrgð gagnvart forstjóra þess. Sóknaraðili væri ráðinnframkvæmdastjóri þróunarsviðs og sæti í framkvæmdastjórn fyrirtækisins. Nánarer þar rakið að sóknaraðili beri ábyrgð á vöruþróun í samræmi við stefnufyrirtækisins á því sviði og í samráði við forstjóra. Hann skuli taka þátt ívinnu í tengslum við ýmis verkefni og verkefnastjórn og gæti í einhverjumtilvikum tekið þátt í ráðgjafaverkefnum. Þá skyldi hann sjá um að stýra þeimstarfsmönnum sem tengdust verkefnum sem hann sæi um. Undir samninginn rituðuBrynja Guðmundsdóttir fyrir hönd félagsins og sóknaraðili. 7Framangreind Brynja mun hafa verið forstjóri félagsins og satí stjórn þess. Bar hún fyrir héraðsdómi í máli því sem sóknaraðili höfðaðivegna slita á ráðningarsamningi að sóknaraðili hefði verið eini starfsmaðurþróunarsviðsins. Í hans vinnu hefði falist að greina markaðinn og sjá hvaðatækifæri væru erlendis. Framkvæmdastjóratitill á þróunarsviði þýddi ekki að,,þú sért í alþjóðlegu fyrirtæki með fullt af fólki“. 8Í skýrslugjöf sinni fyrir héraðsdómi kvaðst sóknaraðili ekkihafa stýrt daglegum rekstri félagsins og ekki haft prókúru fyrir félagið eðaþróunarsviðið. Þá kvaðst hann ekki hafa haft neinn aðgang aðfjárhagsupplýsingum félagsins og ekki borið neina fjárhagslega ábyrgð í því.Hann hafi heyrt beint undir forstjórann, fyrrgreinda Brynju. Hann kvað fundi íframkvæmdastjórn hafa verið haldna um það bil einu sinni í viku. Þar hafi veriðfjallað um stöðu verkefna á hverjum tíma, en ekki um fjárhagslega stöðu félagsins.Hafi forstjórinn séð alfarið um allt sem tengst hafi fjármálum þess. Hafi þeirsem setið hafi í framkvæmdastjórn félagsins fengið upplýsingar um skuldirfélagsins á nákvæmlega sama tíma og allir aðrir starfsmenn og ekki haft betriaðgang að upplýsingum um þau málefni en aðrir starfsmenn. 9Samkvæmt vottorði fyrirtækjaskrár um hlutafélagið AZAZO 21.september 2017 var dagsetning samþykkta félagsins 30. október 2015. Skráðurtilgangur þess var þróun og sala hugbúnaðarlausna sem ,,efla upplýsingastjórnunfyrirtækja og stofnana og annar skyldur rekstur. Ráðgjöf, varsla og önnurþjónusta sem styður við bætta upplýsingastjórnun fyrirtækja og stofnana.“Sóknaraðili sat ekki í stjórn þess og var ekki skráður framkvæmdastjóri þess,en firmað ritaði meirihluti stjórnar.0Ágreiningur málsins snýst einvörðungu um það hvar skipa skulikröfu sóknaraðila í réttindaröð við skipti á varnaraðila. MálsástæðurMálsástæðursóknaraðila1Sóknaraðili byggir á því að skilyrðum 112. gr. laga nr.21/1991 sé fullnægt og njóti krafa hans forgangs við gjaldþrotaskiptivarnaraðila. Krafan sé grundvölluð á 2. tölulið 1. mgr. 112. gr. laganna, ensamkvæmt 2. mgr. 112. gr. skuli kröfur njóta rétthæðar samkvæmt þeirri greinþótt þær séu eldri en þar segir, ef mál hefur verið höfðað til heimtu þeirrainnan sex mánaða frá gjalddaga og dómur hefur gengið um þær á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag eða síðar.2Á því er byggt í fyrsta lagi að sóknaraðili hafi ekki veriðnákominn þrotamanni, hvorki þegar honum var vikið úr starfi hjá AZAZO hf. né vegnaþess tímabils sem bótakrafan nær til. Bendir sóknaraðili á að hann hafi ekkiverið framkvæmdastjóri félagsins í skilningi laga þótt hann hafi borið titilinnframkvæmdastjóri þróunarsviðs. Hann hafi verið starfsmaður þess sviðs og ekkihaft nein mannaforráð. Seta sóknaraðila í svonefndri ,,framkvæmdastjórn“ getienga þýðingu haft, enda hafi hún enga lögformlega þýðingu og ekkert umboð aðlögum. Sóknaraðili hafi ekki komið að fjármálum fyrirtækisins með nokkrumhætti, hann hafi hvorki haft prókúru né aðgang að fjármálakerfi félagsins oghann hafi þurft að leita með allar ákvarðanir varðandi útgjöld tilframkvæmdastjórans. Hann hafi starfað eftir fyrirmælum framkvæmdastjórafélagsins. 3Í öðru lagi grundvallist krafa hans á dæmdri bótakröfu vegnaólögmætra starfsloka hjá AZAZO hf., sem nemi vangoldnum launum á sex mánaðatímabili eftir að ráðningarsambandi hafi verið rift einhliða af hálfufélagsins. Hafi það átt sér stað tveimur árum áður en úrskurður gekk umgjaldþrotaskipti félagsins.4Þá hafi endanlegur dómur í máli sóknaraðila vegna þeirrarkröfu er mál þetta varðar ekki fallið fyrr en með dómi Hæstaréttar 30. nóvember2017. Tilgangur 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 sé að kröfur sem ella hefðunotið forgangs samkvæmt 1.-6. tölulið greinarinnar missi ekki þá réttarvernd áþeim grunni að hið gjaldþrota félag neiti að greiða réttmætar kröfur og þvíþurfi að höfða mál til greiðslu þeirra. Geti kröfurnar þannig orðið eldri en 18mánaða, en notið samt forgangs samkvæmt 2. mgr. 112. gr. laganna. Í máli þessu beriað miða tímamörk samkvæmt ákvæðinu við dóm Hæstaréttar sem fallið hafi 30.nóvember 2017 og séu því þau tímaskilyrði sem ákvæðið tilgreini uppfyllt. Málsástæðurvarnaraðila5Varnaraðili kveður óumdeilt að sóknaraðili hafi verið ráðinnsem framkvæmdastjóri þróunarsviðs AZAZO hf. og hafi jafnframt setið íframkvæmdastjórn félagsins. Þá hafi hann verið einn af lykilstarfsmönnumfélagsins. Staða sóknaraðila innan þess hafi meðal annars birst í vikulegumfundum hans með framkvæmdastjóra og framkvæmdastjórn. Ákvæði 3. mgr. 112. gr.laga nr. 21/1991 eigi ekki einungis við um þá sem að forminu til séu titlaðirframkvæmdastjórar í skilningi laga nr. 2/1995 um hlutafélög, heldur eigi þaðeinnig við um þá forráðamenn félagsins sem hafi raunverulega yfirmannsstöðu. Þáhljóti þeir sem hafa með höndum kjarnastarfsemi félags að falla undir 3. mgr.112. gr. laganna og teljast nákomnir því. Sóknaraðili hafi samkvæmtframangreindu verið einn af lykilstarfsmönnum AZAZO hf. og farið meðraunverulega yfirmannsstöðu. Það hvort hann hafi farið með fjárheimildirfélagsins ráði ekki úrslitum þegar meta skuli hvort hann teljist nákominn ískilningi 3. gr. laganna.6Þá bendir varnaraðili á að þeir sem störfuðu fyrir félagiðsem síðar varð gjaldþrota og nutu stöðu nákomins aðila í skilningi 3. gr. laganr. 21/1991 njóti ekki réttinda samkvæmt 1.-3. tölulið 1. mgr. 112. gr. laganr. 21/1991, óháð því hvort viðkomandi starfaði áfram fyrir félagið íuppsagnarfresti eða ekki. 7Enn fremur bendir varnaraðili á að máli AZAZO hf. á hendursóknaraðila hafi verið vísað frá Hæstarétti án kröfu og án efnisúrlausnar umkröfu sóknaraðila. Efnisúrlausnin sé í héraðsdóminum sem áfrýjað hafi verið ogsé ekki unnt að líta svo á að í Hæstarétti hafi gengið dómur um kröfusóknaraðila í skilningi 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Séu tímaskilyrði 2.mgr. 112. gr. laganna ekki uppfyllt og breyti áfrýjun til Hæstaréttar engu umþað.Niðurstaða 8Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 fer félagsstjórn meðmálefni félagsins og skal annast um að skipulag félags og starfsemi sé jafnan íréttu og góðu horfi. Félagsstjórn og framkvæmdastjóri fara með stjórnfélagsins. Samkvæmt 2. mgr. annast framkvæmdastjóri daglegan rekstur félagsinsog skal í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem félagsstjórnhefur gefið. 9Í 3. gr. laga nr. 21/1991 er rakið hvaða tengsl annars vegarmilli manna og hins vegar milli manna og félaga, sem og félaga í milli, getiorðið til þess að þeir teljist nákomnir. Í 4. tölulið greinarinnar er meðalannars kveðið á um að ef maður situr í stjórn félags eða stýrir daglegumrekstri þess teljist hann nákominn félaginu.20Við mat á því hvort sóknaraðili teljist nákominn í skilningi3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. gr. laganna, ræður ekki úrslitum aðhann hafi borið titilinn framkvæmdastjóri þróunarsviðs og setið íframkvæmdastjórn félagsins, heldur ber að horfa til þess meðal annars hvaðastjórnunarheimildir hann hafði og hvort í stöðu hans hafi falist raunverulegtvald til að hafa áhrif á mikilsverðar ákvarðanir sem teknar voru innanfélagsins og gátu skuldbundið það.21Af því sem rakið hefur verið um starfssvið sóknaraðila erfram komið að hann sat ekki í stjórn félagsins og hafði enga aðkomu aðfjármálum þess. Hann fór ekki með daglegan rekstur félagsins, hann lautboðvaldi forstjóra þess og var eini starfsmaðurinn á þróunarsviði, þar sem hann bar titilinnframkvæmdastjóri. Hann hafði ekki prókúru fyrir félagið og gat ekki haft áhrifá það hvaða ákvarðanir voru teknar á þeim sviðum sem ráða úrslitum um það hvortmenn teljist nákomnir í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt ölluframangreindu telst sóknaraðili ekki nákominn í skilningi 3. gr. laganna og áþví undantekningarákvæði 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 ekki við um hann.22Af hálfu varnaraðila er því einnig haldið fram aðtímaskilyrði 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt, þar sem ekkisé unnt að líta svo á að með dómi Hæstaréttar 30. nóvember 2017 hafi gengiðdómur um kröfu sóknaraðila í skilningi þess lagaákvæðis.23 Í 2. mgr. 112. gr. laga nr.21/1991 er kveðið á um að kröfur samkvæmt 1.-6. tölulið 1. mgr. greinarinnarnjóti forgangsréttar þótt þær séu eldri en kveðið er á um í 1. mgr., hafi málverið höfðað til heimtu þeirra innan sex mánaða frá gjalddaga og dómur gengiðum þær á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag eða síðar. 24 Sóknaraðili höfðaði mál tilheimtu kröfu þeirrar sem kröfulýsing hans er reist á 8. janúar 2016 en samkvæmtdómi Héraðsdóms Reykjaness 22. nóvember sama ár féll krafan í gjalddaga 26.október 2015. Málið var því höfðað innan sex mánaða frá gjalddaga kröfunnar.Frestdagur við skipti á búi varnaraðila var 28. september 2017, en dómurhéraðsdóms gekk 22. nóvember 2016. Áður hafði félagið áfrýjað dómi héraðsdómstil Hæstaréttar og frestað þar með aðfararhæfi kröfunnar, sbr. 2. mgr. 5. gr.laga nr. 90/1989 um aðför. Með dómi Hæstaréttar 30. nóvember 2017 í máli nr.114/2017 var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti, þar sem varnaraðili hafðiekki lagt fram tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. 25Samkvæmt framangreindu hélt sóknaraðili rétti sínum til lagaeins og honum var kostur. Með dómi Hæstaréttar 30. nóvember 2017 varðniðurstaða héraðsdóms um kröfu sóknaraðila endanleg, enda gat hann ekki eftirað málinu hafði verið áfrýjað hafið fullnustuaðgerðir á grundvellihéraðsdómsins. Endanlegur dómur í skilningi 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991féll því þá. Að þessu virtu er einnig fullnægt því skilyrði að dómur hafigengið um kröfu sóknaraðila á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag eða síðar. 26 Af hálfu varnaraðila hafaekki komið fram efnisleg andmæli við fjárhæð kröfu sóknaraðila. Að ölluframangreindu virtu verður krafa sóknaraðila tekin til greina að fjárhæð8.996.327 krónur, eins og henni var lýst í kröfulýsingu 5. desember 2017 ogsamþykkt að hún njóti rétthæðar samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Krafa umgreiðslu kostnaðar vegna kröfulýsingar telst eftirstæð krafa, sbr. 1. tölulið114. gr. laga nr. 21/1991.27 Varnaraðila verður gert aðgreiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verðurí einu lagi eins og greinir í úrskurðarorði.Úrskurðarorð:Viðurkennt er aðkrafa sóknaraðila, Ólafs Páls Einarssonar, 8.996.327 krónur, sem lýst var meðkröfulýsingu við skipti varnaraðila, þrotabús AZAZO hf., 5. desember 2017 njótistöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl.Varnaraðili greiðisóknaraðila samtals 1.000.000 króna í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 17. janúar 2019.Mál þetta, semþingfest var 14. júní 2018, var tekið til úrskurðar 22. nóvember 2018.Sóknaraðili erÓlafur Páll Einarsson, Ásakór 14, Kópavogi.Varnaraðili erþrotabú Azazo hf., Bæjarhrauni 22, Hafnarfirði. Sóknaraðili krefstþess að krafa hans í þrotabú varnaraðila, eins og henni var lýst í kröfulýsingu5. desember 2017, verði samþykkt sem forgangskrafa í búið, sbr. 112. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.Varnaraðili krefstþess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar. IAð beiðni stjórnarAzazo hf. var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði HéraðsdómsReykjaness 3. október 2017. Var Arnar Þór Stefánsson lögmaður skipaðurskiptastjóri í búinu. Með kröfulýsingu 5.desember 2017 lýsti sóknaraðili forgangskröfu í þrotabúið samkvæmt 112. gr.laga nr. 21/1991 að fjárhæð 8.996.327 krónur, auk dráttarvaxta, á grundvelliráðningarsamnings 14. nóvember 2015, dóms Héraðsdóms Reykjaness í máli nr.E-63/2016 og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 114/2017. Í kröfulýsingusóknaraðila er sérstaklega vísað til þess að um sé að ræða kröfu um bætur vegnaslita á vinnusamningi sem hafi átt sér stað á því tímabili sem um ræði í 1.tölulið eða eftir frestdag og falli undir 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 2.tölulið 1. mgr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 112. gr. sömu laga skuli kröfur njótarétthæðar samkvæmt 112. gr. þótt þær séu eldri en þar segir ef mál hafi veriðhöfðað til heimtu þeirra innan sex mánaða frá gjalddaga og dómur hafi gengið umþær á síðustu sex mánuðunum fyrir frestdag eða síðar. Einnig var fullyrt íkröfulýsingunni að sóknaraðili gæti ekki talist nákominn þrotamanni í skilningi3. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í bréfi skiptastjóravarnaraðila 22. desember 2017 kemur fram að kröfu sóknaraðila var hafnað semforgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Taldi skiptastjóri kröfuna vera almenna kröfu samkvæmt 113. gr. sömu laga.Tekið er fram í bréfinu að ekki sé tekin afstaða til almennra krafna að svostöddu þar sem ljóst þyki að ekkert fáist greitt upp í slíkar kröfur. Afstaðaskiptastjóra byggðist á því að sóknaraðili hefði sem framkvæmdastjóriþróunarsviðs hjá þrotabúinu verið nákominn félaginu í skilningi 3. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með vísan til 1-3. mgr. 112. gr. laga nr.21/1991 njóti krafan ekki réttarstöðu samkvæmt 1., sbr. 2., tölulið 1. mgr.112. gr. laga nr. 21/1991.Lögmaður sóknaraðilamótmælti afstöðu skiptastjóra með bréfi 22. desember 2017. Ekki tókst að jafnaágreininginn á skiptafundi 4. janúar 2018. Þann 31. janúar 2018 var haldinnfundur vegna ágreinings um kröfu sóknaraðila. Ekki tókst að jafna ágreiningaðila á fundinum sem var frestað til 6. apríl 2018. Í fundargerð frá þeim fundikemur fram að lögmaður sóknaraðila hafi ítrekað mótmæli hans við afstöðuskiptastjóra og að afstaða skiptastjóra sé óbreytt. Var bókað að skiptastjórimyndi krefjast úrlausnar héraðsdóms um ágreininginn. Í tilkynningu varnaraðilatil héraðsdóms segir að skiptastjóri hafi talið að sóknaraðili væri nákominnfélaginu og nyti þar af leiðandi ekki réttar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr.21/1991. Þá hefði krafan ekki fallið í gjalddaga á síðustu 18 mánuðum fyrirfrestdag og þótt mál hafi verið höfðað til heimtu kröfunnar innan sex mánaðafrá gjalddaga hefði dómur ekki gengið á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag eðasíðar og nyti krafan ekki forgangs samkvæmt fyrrnefndu ákvæði laga nr. 21/1991.Mótmælti lögmaður sóknaraðila þessari afstöðu skiptastjóra til kröfunnar. Sóknaraðili gerðiráðningarsamning við varnaraðila í nóvember 2014 og hóf störf 1. febrúar 2015.Sóknaraðili starfaði sem framkvæmdastjóri þróunarsviðs og sat íframkvæmdastjórn félagsins. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur samkvæmtráðningar-samningi aðila var sex mánuðir. Sóknaraðili sagði upp starfi sínu meðbréfi 25. september 2015. Forstjóri félagsins fór þess á leit við sóknaraðilaað hann drægi uppsögnina til baka. Sóknaraðili féllst ekki á þessa beiðni. Þann14. október 2015 var óskað eftir því við hann að hann færi heim og héldi sigfjarri vinnustaðnum. Daginn eftir var lokað fyrir aðgang sóknaraðila að tölvuhans hjá félaginu og nafn hans tekið út af starfsmannalista á heimasíðufélagsins. Sóknaraðili kveðurað hinn 23. október 2015 hafi aðilar átt fund þar sem þess var farið á leit viðsóknaraðila að hann ynni áfram út uppsagnarfrestinn við greiningarvinnu, entilboðið fól í sér að hann ynni ekki lengur sem framkvæmdastjóri þróunarsviðs ísamræmi við starfslýsingu í ráðningarsamningi. Að öðrum kosti myndi hann láta afstörfum og héldi þá launum út þennan mánuð. Þessu hafi sóknaraðili hafnað. Þann26. október 2015 hafi sóknaraðila svo borist bréf frá félaginu meðfyrirsögninni „Fyrirvaralaus uppsögn“. Þar hafi honum verið tilkynnt að honumværi fyrirvaralaust vikið úr starfi og jafnframt að launagreiðslur féllu niðurfrá og með sama tíma. Einnig hafi komið fram í bréfinu að nettenging og símiyrðu flutt yfir á hans kennitölu og þess óskað að tölvu yrði skilað fyrir kl.17.00 sama dag. Sóknaraðili hafimótmælt ólögmætum brottrekstri með bréfi 27. október 2015 og krafist þess aðriftun ráðningarsamnings yrði afturkölluð. Hafi sóknaraðili látið þess getið aðhann væri reiðubúinn til að vinna útuppsagnarfrest við þau störf og á þeim kjörum sem hann hefði verið ráðinn til íráðningarsamningi í nóvember 2014. Félagið hafi hafnað sjónarmiðum sóknaraðilameð bréfi 30. október 2015. Í byrjun árs 2016 höfðaði sóknaraðili mál á hendurfélaginu til heimtu launa og orlofs frá brottrekstrardegi og út uppsagnarfrest.Var málið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 20. janúar 2016. Með dómi 22.nóvember sama ár var félaginu gert að greiða sóknaraðila 5.810.327 krónur aðviðbættum dráttarvöxtum frá 26. október 2015 til greiðsludags og málskostnaði.Byggðist dómurinn á því að félagið hefði ekki sýnt fram á að ástæður hafi veriðtil að rifta ráðningarsamningi sóknaraðila án fyrirvara og hefði sóknaraðiliátt rétt á launum á sex mánaða uppsagnarfresti. Félagið hafi áfrýjað dóminumtil Hæstaréttar Íslands. Sóknaraðili hafi undir rekstri málsins fyrirHæstarétti krafist þess að félaginu yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist var á þá kröfu og félaginu veitturtveggja vikna frestur til að afhenda skilríki fyrir tryggingunni sem ákveðinvar 600.000 krónur. Sú trygging var ekki sett og var málinu því vísaðsjálfkrafa frá Hæstarétti með dómi 30. nóvember 2017. Málið barsthéraðsdómi 4. maí 2018 með bréfi dagsettu 2. s.m. þar sem farið er fram áúrlausn dómsins samkvæmt 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr., laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. vegna ágreinings aðila. IISóknaraðili kveðst mótmæla þeirri afstöðu skiptastjóra aðkrafa hans sé vegna áunninna launa á tímabili sem hann hafi verið nákominnþrotamanni. Í fyrsta lagi þá hafi sóknaraðili ekki verið nákominn þrotamanni ískilningi 3. gr., sbr. 3. mgr. 112. gr., laga nr. 21/1991. Í ráðningarsamningisegir: „Ólafur er ráðinn sem starfsmaður fyrirtækisins og ber hefðbundna ábyrgðgagnvart forstjóra fyrirtækisins. [...]“ Sóknaraðili hafi aldrei veriðskráður sem framkvæmdastjóri félagsins hjá fyrirtækjaskrá eða hafi haft meðhöndum nein þau verkefni sem lúti að verksviði stjórnanda í tengslum viðdaglegan rekstur og þess háttar. Til að mynda hafi sóknaraðili verið einistarfsmaður þróunarsviðs. Hann hafi ekki verið með prókúru fyrir félagið oghvorki setið í stjórn félagsins né stýrt daglegum rekstri. Hafa beri hugfast að3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 sé undanþáguákvæði sem beri að túlka þröngt.Dómur Hæstaréttar Íslands í máli númer 248/2015 veiti vísbendingar um aðákvæðið, í kjölfar breytinga á því með með lögum nr. 95/2010, sé annars vegarætlað að ná til þess aðila sem stýrir daglegum rekstri og hins vegar tilstjórnarmanna. Hvorugt hafi átt við um sóknaraðila.Þá sé bent á að krafa sóknaraðila byggist ekki á því aðvarnaraðili geri upp vangoldin laun á uppsagnarfresti þar sem sóknaraðili hafiáfram verið starfsmaður félagsins, heldur sé um að ræða dæmda bótakröfu vegnaólögmætra starfsloka sem nemi vangoldnum launum og öðrum kjörum á sex mánaðatímabili eftir að ráðningarsamningi hafi verið rift einhliða. Sé því um að ræðakröfu um bætur sem nemi launum á tímabili eftir að sóknaraðili hafi misst stöðusína hjá félaginu, þá stöðu sem skiptastjóri telji valda því að hann hafi veriðnákominn félaginu í skilningi 3. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Þrotamaður hafi rift ráðningarsamningi við sóknaraðila 26.október 2015. Eftir það hafi honum verið meinaður aðgangur að kerfumþrotamanns, vinnustað o.fl. Sóknaraðili hafi því ekki verið nákominn þrotamanniá þeim tíma sem krafa taki til, það er 26. október 2015 – 31. mars 2016. Þvertá móti hafi honum verið meinað að koma að nokkrum verkefnum hjá félaginu á þeimtíma. Það skjóti því skökku við að sóknaraðili hafi átt að teljast nákominnaðili á þessu tímabili. Það liggi fyrir að skiptastjóri hafi í upphafi hafnaðlaunakröfu annars kröfuhafa í sama þrotabú með sömu rökum og í þessu máli, enhafi síðar fallið frá þeirri afstöðu þegar í ljós hafi komið að krafan hafiverið gerð vegna áunninna launa á tímabili eftir að sóknaraðili hafi misststöðu sína sem framkvæmdastjóri hjá félaginu og þar með talið stöðu semnákominn aðili í skilningi 3. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Hann hafi þvíekki verið talinn hafa stöðu nákomins aðila við afgreiðslu á kröfunni, jafnvelþótt hann hafi áður verið slíkur. Í ljósi þess sem fram sé komið um að krafa sóknaraðila íþrotabúið nái til launa vegna tímabils eftir að ráðningarsamningi var rift oghann misst stöðu sína hjá félaginu, væri eðlilegt, til að gæta jafnræðis, aðkrafan yrði samþykkt sem forgangskrafa í þrotabúið. Þótt skiptastjóri hafi ekkisynjað kröfu sóknaraðila samþykkis sem forgangskröfu á grundvelli þess að húnsé fyrnd sé rétt að það komi fram að kröfur samkvæmt 1.–6. tölulið 1. mgr. 112.gr. laga um gjaldþrotaskipti skuli njóta rétthæðar þótt þær séu eldri en þarsegi ef mál hefur verið höfðað til heimtu þeirra innan sex mánaða frá gjalddagaog dómur hafi gengið um þær á síðustu sex mánuðunum fyrir frestdag eða síðar.Mál var höfðað fyrir sóknaraðila á hendur félaginu vegna fyrirvaralaussbrottreksturs innan sex mánaða frá því að ráðningarsamningi var rift.Endanlegur dómur í málinu hafi ekki verið kveðinn upp fyrr en eftir að félagiðvar úrskurðað gjaldþrota þegar Hæstiréttur Íslands hafi vísað áfrýjunarkröfufélagsins frá, eins og áður greini. Samkvæmt þessu eigi krafa sóknaraðila undirundanþáguákvæði 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Vegna kröfu um málskostnað vísar sóknaraðili til 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IIIAf hálfu varnaraðilaer bent á að sóknaraðili hafi gert ráðningarsamning við félagið í nóvember 2014og hafið störf 1. febrúar 2015. Það sé óumdeilt að sóknaraðili hafi gegnt stöðuframkvæmdastjóra þróunarsviðs hjá félaginu og setið í framkvæmdastjórn þess.Komi það fram í kröfulýsingu sóknaraðila og í greinargerð hans. Af þessum sökumtelji varnaraðili ljóst að sóknaraðili teljist vera nákominn aðili í skilningi3. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Af því leiði, með vísan til3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, að launakrafa hans geti ekki notið forgangssamkvæmt 1. mgr. 112. gr. laganna. Samkvæmt 4. tölulið3. gr. laga nr. 21/1991 teljist einstaklingar sem stýri daglegum rekstri félagsvera nákomnir aðilar hlutaðeigandi félags. Þrátt fyrir að það sé ekkiskilgreint með nákvæmum hætti í ákvæðinu, eða greinargerð með því, hvernig beriað skilgreina daglegan rekstur félags þá telji varnaraðili það liggja í augumuppi að ákvæðið nái tvímælalaust til kjarnastarfsemi félags samkvæmt skráðumtilgangi þess.Skráður tilgangurfélagsins hafi aðallega verið þróun og sala hugbúnaðarlausna sem efliupplýsingastjórnun fyrirtækja og stofnana og annar skyldur rekstur, aukráðgjafar, vörslu og annarrar þjónustu sem styðji við bætta upplýsingastjórnunfyrirtækja og stofnana. Sóknaraðili hafi gegnt starfi framkvæmdastjóraþróunarsviðs. Því megi ljóst vera að sóknaraðili hafi stýrt og borið ábyrgð ámikilvægum þáttum í kjarnastarfsemi félagsins. Þyki það að mati varnaraðila rennastoðum undir þá afstöðu skiptastjóra að sóknaraðili teljist nákominn aðili ískilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili hafi ekki mótmælt því að hannhafi á grundvelli stöðu sinnar hjá félaginu verið nákominn því í skilningi 3.gr. laganna. Hins vegar hafi sóknaraðili haldið því fram að sökum þess að krafahans sé vegna vangoldinna launa á tímabili eftir að honum hafi verið sagt uppstörfum og staða hans felld niður, þá sé um að ræða kröfu um bætur sem nemilaunum á tímabili eftir að sóknaraðili hafi misst stöðu sína hjá félaginu. Varnaraðili kveðstbyggja á því að í framkvæmd hafi 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 verið túlkuðmeð þeim hætti að ákvæðið eigi ekki einungis við um þá sem að forminu til erutitlaðir framkvæmdastjórar í skilningi laga nr. 2/1995 um hlutafélög, heldureigi það einnig við um þá forráðamenn félags sem hafi raunverulegayfirmannsstöðu. Varnaraðili hafni því að unnt sé að draga almennar ályktanir umtúlkun ákvæðisins af niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í málinu númer 248/2015,enda sé það um margt ólíkt þessu og meta þurfi hvert mál með hliðsjón afatvikum þess. Með vísan til þess sem að framan sé rakið telji varnaraðili aðsóknaraðili hafi haft slíka stöðu með höndum. Sóknaraðili haldiþví fram að sökum þess að krafa hans sé bótakrafa vegna ólögmætrar riftunar áráðningarsamningi sem nemi launatekjum á tímabili eftir að sóknaraðili hafimisst stöðu sína hjá félaginu þá hafi hann ekki lengur talist nákominn félaginuí skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili mótmæli þessum sjónarmiðumsóknaraðila. Krafa sóknaraðila sé byggð á 2. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr.21/1991. Á það sé bent af hálfu varnaraðila að skýrt sé kveðið á um það í 3.mgr. 112. gr. laganna að þeir sem séu nákomnir félagi sem sé tilgjaldþrotaskipta njóti ekki réttar samkvæmt 1.-3. tölulið 1. mgr. 112. gr. Þaðliggi í hlutarins eðli að við slit á vinnusamningi, sbr. 2. tölulið 1. mgr.112. gr., rofni ráðningarsamband viðkomandi starfsmanns og atvinnurekanda.Ýmsir þættir geti haft áhrif á það hvort vinnuframlags viðkomandi starfsmannssé óskað eða ekki, en í báðum tilvikum eigi viðkomandi rétt til launa áuppsagnarfresti. Ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 geriekki greinarmun á tilvikum eftir því hvort viðkomandi starfsmaður starfi hjá atvinnurekandaá uppsagnarfresti eða ekki. Í tilvikum þar sem vinnuframlags sé ekki óskað áuppsagnarfresti þá njóti stöðu viðkomandi ekki lengur við hjá félaginu.Varnaraðili kveðst byggja á því að framangreint leiði til þess að þeir sem ístarfi sínu fyrir gjaldþrota félag hafi notið stöðu nákomins aðila í skilningi3. gr. laga nr. 21/1991, njóti ekki réttinda samkvæmt 1.-3. tölulið 1. mgr.112. gr. laga nr. 21/1991, óháð því hvort viðkomandi hafi áfram starfað fyrirviðkomandi félag á uppsagnarfresti eða ekki. Þá byggi varnaraðili á því aðsjónarmið sóknaraðila gangi þvert á tilgang 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991og að ef þau næðu fram að ganga þá væri 3. mgr. 112. gr. laganna í raungagnslaus með öllu gagnvart 2. tölulið 1. mgr. 112. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr.112. gr. laga nr. 21/1991 skulu kröfur samkvæmt 1.-6. tölulið 1. mgr. sömugreinar njóta rétthæðar samkvæmt henni þótt þær séu eldri en kveðið sé á um í1. mgr. ef mál hafi verið höfðað til heimtu þeirra innan sex mánaða frágjalddaga og dómur hafi gengið um þær á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag eðasíðar. Kröfur sóknaraðila byggist á dómi Héraðsdóms Reykjaness í málinu númer63/2016 þar sem félagið hafi verið dæmt til að greiða sóknaraðila 5.810.327krónur með dráttarvöxtum frá 26. október 2015 til greiðsludags. Mál hafi veriðhöfðað til greiðslu kröfunnar 8. janúar 2016, sem hafi verið innan sex mánaðafrá gjalddaga. Dómur hafi gengið um kröfuna 22. nóvember 2016, eða um tíumánuðum fyrir frestdag við skiptin, sem var 28. september 2017. Það sé því ljósað síðara tímaskilyrði 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, um að dómur skulihafa gengið um kröfu á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag eða síðar, sé ekkiuppfyllt. Varnaraðili telji að áfrýjun til Hæstaréttar breyti engu um þetta. Íþví sambandi byggi varnaraðili á því að þar sem málinu hafi verið vísaðsjálfkrafa frá Hæstarétti, án þess að hafa verið tekið til meðferðar fyrirdómstólnum, þá sé ekki hægt að líta svo á að dómur hafi gengið um kröfusóknaraðila í Hæstarétti í skilningi 2. mgr. 112. gr. laganna. Því beri að lítasvo á að endanlegur dómur um kröfu sóknaraðila hafi fallið í HéraðsdómiReykjaness 22. nóvember 2016, um það bil tíu mánuðum fyrir frestdag. Af þeimsökum beri að hafna kröfu sóknaraðila. Hvað lagarök varðarvísar varnaraðili til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 3. og112. gr. Krafa varnaraðila um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr.91/1991, 129. og 130. gr. IVÁgreiningur aðilasnýst ekki um fjárhæð kröfu sóknaraðila heldur hvar skipa skuli henni íréttindaröð við skipti á þrotabúi varnaraðila. Krefst sóknaraðili þess aðforgangskrafa sem hann lýsti að fjárhæð 8.996.327 krónur verði samþykkt viðbússkiptin samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Vísarsóknaraðili til þess að krafa hans sé bótakrafa sem hafi verið dæmd vegnaólögmætra starfsloka sóknaraðila hjá félaginu. Varnaraðili hafnar því að krafannjóti forgangs þar sem sóknaraðili hafi verið nákominn félaginu í skilningi 3.gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili mótmælir sérstaklega þeirri afstöðuskiptastjóra að krafa hans sé vegna áunninna launa á tímabili sem hann hafiverið nákominn þrotamanni. Sóknaraðili hófstörf hjá félaginu 1. febrúar 2015 og starfaði sem framkvæmdastjóriþróunarsviðs. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að sóknaraðili hafi aldreiverið skráður framkvæmdastjóri félagsins hjá fyrirtækjaskrá eða haft með höndumnein þau verkefni sem lúti að verksviði stjórnanda í tengslum við dagleganrekstur. Hafi sóknaraðili verið eini starfsmaður þróunarsviðs og ekki haftmannaforráð. Í ráðningarsamningisóknaraðila við félagið, sem dagsettur er 14. nóvember 2014, segir aðsóknaraðili sé ráðinn sem starfsmaður fyrirtækisins með hefðbundna ábyrgðgagnvart forstjóra. Hann sé ráðinn sem framkvæmdastjóri þróunarsviðs og sitji íframkvæmdastjórn fyrirtækisins. Verkefni sóknaraðila eru sögð fjölbreytt, svosem samræming vinnu í tengslum við vöruþróun og beri hann ábyrgð á þeimmálaflokki í samræmi við stefnu fyrirtækisins á því sviði, og í samráði viðforstjóra taki hann þátt í vinnu í tengslum við ýmis verkefni, verkefnastjórnog geti tekið þátt í ráðgjafarverkefnum. Þá sjái sóknaraðili um að stýra þeimstarfsmönnum sem tengist verkefnum sem hann stýri. Samkvæmt 1. tölulið1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. njóta forgangskröfur um laun og annað endurgjald fyrir vinnu í þjónustu þrotamanns sem hafafallið í gjalddaga á síðustu 18 mánuðum fyrir frestdag. Einnig njóta forgangssamkvæmt 2. tölulið ákvæðisins kröfur um bætur vegna slita á vinnusamningi semhafa átt sé stað á því tímabili sem um ræðir í 1. tölulið eða eftir frestdag,sbr. laun og hlunnindi í uppsagnarfresti, og samkvæmt 3. tölulið ákvæðisinsnjóta kröfur um orlofsfé og orlofslaun, sem réttur hefur unnist til á þvítímabili sem um ræðir í 1. tölulið eða eftir frestdag, einnig forgangs. Þásegir í 2. mgr. 112. gr. laganna að kröfur samkvæmt 1.-6. tölulið 1. mgr. skuluenn fremur njóta rétthæðar samkvæmt þessari grein þótt þær séu eldri en þarsegir ef mál hefur verið höfðað til heimtu þeirra innan sex mánaða frágjalddaga og dómur hefur gengið um þær á síðustu sex mánuðunum fyrir frestdageða síðar. Krafa sóknaraðila,sem er um bætur fyrir ólögmæt starfslok hjá félaginu, sbr. dóm HéraðsdómsReykjaness 22. nóvember 2016, fellur samkvæmt framangreindu undir 2. tölulið 1.mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili hafnar forgangsrétti kröfunnar endateljist sóknaraðili nákominn félaginu, sbr. 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991.Byggir varnaraðili afstöðu sína einnig á því að krafan hafi ekki fallið ígjaldadaga á síðustu 18 mánuðum fyrir frestdag og þótt mál hafi verið höfðað umkröfuna innan sex mánaða frá gjalddaga hafi dómur ekki gengið um kröfuna ásíðustu sex mánuðum fyrir frestdag eða síðar. Af þeim sökum njóti krafasóknaraðila ekki forgangs, en sé almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr.21/1991. Samkvæmt 3. mgr.112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. breytingu með 19.gr., sbr. 22. gr. laga nr. 95/2010, geta þeir sem nákomnir eru þrotamanni eðafélagi eða stofnun, sem er til gjaldþrotaskipta, ekki notið réttar samkvæmt1.-3. tölulið 1. mgr. 112. gr. fyrir kröfum sínum. Orðið nákomnir er samkvæmt3. gr. laganna notað um mann og félageða stofnun sem hann eða maður honum nákominn á verulegan hluta í eða þar semhann eða maður honum nákominn situr í stjórn eða stýrir daglegum rekstri, sbr.4. tölulið 3. gr. laga nr. 21/1991 og breytingu með 3. gr. laga nr. 95/2010 umbreytingu á lögum nr. 21/1991. Í athugasemdum meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 95/2010 segir að ákvæðið geymi rýmriskilgreiningu á hugtakinu nákomnir en nú sé að finna í 3. gr. Tiltekið sé aðhugtakið nákomnir nái einnig til þeirra sem sitja í stjórn eða stýra daglegumrekstri félaga eða annarra lögaðila. Einnig segir að til að einhver teljistnákominn í skilningi ákvæðisins þurfi hann að hafa nánar tilgreinda stöðugagnvart skuldara, ýmist vegna fjölskyldutengsla eða skyldleika eða vegnaeignarhalds þegar um lögaðila er að ræða. Hugtakið nákomnir hefur einkum áhrifí tengslum við reglur um rétthæð krafna á hendur þrotabúi og riftun ráðstafanaþrotamanns. Að baki því býr það sjónarmið að hætt er við að þeir sem erunákomnir geti haft áhrif á skuldara og því séu löggerningar sem snerta þávarhugaverðari en þegar um aðra er að ræða. Yfir stjórn félaga eða annarralögaðila hafa þeir helst áhrif sem sitja í stjórn eða stýra daglegum rekstri.Þá segir að samkvæmt 3. mgr. 112. gr. laganna njóta hvorki nákomnir né þeir semátt hafa sæti í stjórn eða hafa haft með höndum framkvæmdastjórn félags eðastofnunar forgangsréttar í þrotabú fyrir launum og öðrum kröfum sem taldar eruí 1.-3. tölulið 1. mgr. sömu greinar. Með því að rýmka hugtakið nákomnir einsog lagt er til með 3. gr. frumvarpsins, þannig að það taki jafnframt tilstjórnarmanna og þeirra sem stýra daglegum rekstri, er óþarft að hafa slíkaupptalningu sem nú er í 3. mgr. 112. gr. laganna. Svo sem fram erkomið var sóknaraðili ráðinn framkvæmdastjóri þróunarsviðs félagsins í maí 2015og átti sæti í framkvæmdastjórn félagsins. Sóknaraðili skýrði frá því fyrirdómi að starf hans hjá félaginu hefði verið að stjórna þróun hugbúnaðarlausnarsem félagið hefði unnið að. Kvaðst sóknaraðili ekki hafa stýrt daglegum rekstriog hvorki haft prókúru fyrir félagið né komið að fjármálum þess. Það hefðieingöngu verið á hendi forstjóra. Hann hefði átt sæti í framkvæmdastjórnfélagsins ásamt öðrum framkvæmdastjórum félagsins og fundað hefði verið einusinni í viku þar sem fjallað var um stöðu verkefna sem fyrirtækið hefði veriðað vinna að á hverjum tíma. Þá kom fram í skýrslu sóknaraðila aðframkvæmdastjórar hefðu borið ábyrgð á sínum málaflokkum í samráði viðforstjóra. Sóknaraðili hætti störfum um tveimur árum áður en félagið varðgjaldþrota. Að virtu því sem núer fram komið er óhjákvæmilegt annað en að líta svo á að sóknaraðili hafi haftþá stöðu gagnvart félaginu að hann teljist nákominn í skilningi laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Breytir þá engu þótt það fyrirkomulag hafiverið viðhaft við stjórn félagsins að eingöngu forstjóri þess gæti bundiðfélagið fjárhagslega, enda stýrði sóknaraðili rekstri þróunarsviðs félagsins,sbr. 4. tölulið 3. gr. laga nr. 21/1991, og var yfirmaður á því sviði þar semhann gegndi starfi framkvæmdastjóra. Bar sóknaraðili ábyrgð á þróunhugbúnaðarlausnar vegna rafrænna undirskrifta sem félagið áformaði að selja. Þáliggur fyrir að sóknaraðili sat reglulega fundi með forstjóra félagsins ogöðrum yfirmönnum verkefna þar sem fjallað var um stöðu verkefna sem unnið varað á vegum félagsins á hverjum tíma. Samkvæmt því sem aðframan er rakið er niðurstaða málsins sú að sóknaraðili hafi verið nákominní skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. og því njóti krafa hans ekki forgangsréttar samkvæmt 1.mgr. 112. gr., sbr. 3. mgr. 112. gr., sömu laga. Að mati dómsins gildir þaðóháð því að um bætur var að ræða fyrir tímabil eftir að vinnusambandi aðila varslitið.Eins og fram kemurað framan og samkvæmt kröfulýsingu sóknaraðila styðst krafa sóknaraðila viðniðurstöðu í dómi Héraðsdóms Reykjaness í málinu númer 63/2016 sem kveðinn varupp 22. nóvember 2016. Byggðist niðurstaða málsins á því að félagið Azazo hf.hefði ekki sýnt fram á að fyrir hendi hafi legið ástæður sem réttlættufyrrvaralausa riftun félagsins á ráðningarsamningi við sóknaraðila eins og gertvar og hefði sóknaraðili átt rétt á launum í sex mánuði samkvæmtráðningarsamningi. Svo sem áður segir er kveðið á um það í 2. mgr. 112. gr.laga nr. 21/1991 að kröfur samkvæmt 1.-6. tölulið 1. mgr. greinarinnar njótiforgangsréttar þótt þær séu eldri en kveðið er á um í 1. mgr. hafi mál veriðhöfðað til heimtu þeirra innan sex mánaða frá gjalddaga og dómur hefur gengiðum þær á síðustu sex mánuðunum fyrir frestdag eða síðar. Samkvæmt niðurstöðuhéraðsdóms gjaldféll krafa sóknaraðila 26. október 2015. Mál það sem um ræðirvar höfðað með birtingu stefnu þann 8. janúar 2016 og því innan sex mánaða frágjalddaga. Frestdagur við skipti á búi varnaraðila var 28. september 2017.Dómur héraðsdóms gekk 22. nóvember 2016. Voru þá liðnir meira en sex mánuðirfrá frestdegi við skipti á búi varnaraðila. Samkvæmt því telst ekki uppfylltsíðara tímaskilyrði 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.til þess að krafa sóknaraðila njóti forgangs samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laganna.Dómur Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 114/2017, sem kveðinn var upp 30. nóvember 2017, fær ekki breytt þessari niðurstöðu, enda var málisóknaraðila vísað frá Hæstarétti án kröfu og efnisúrlausnar á kröfusóknaraðila. Þrátt fyrir þessaniðurstöðu þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.Af hálfu sóknaraðilaflutti málið Lára V. Júlíusdóttir lögmaður, en af hálfu varnaraðila Birgir MárBjörnsson lögmaður.Úrskurð þennankveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari að gættum fyrirmælum 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kröfu sóknaraðila,Ólafs Páls Einarssonar, um að krafa hans í þrotabú varnaraðila, eins og hennivar lýst í kröfulýsingu 5. desember 2017, verði samþykkt sem forgangskrafa íbúið, sbr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., er hafnað. Málskostnaður fellurniður.
Mál nr. 525/2015
Umboðssvik Fjármálafyrirtæki Ásetningur
Ákærðu voru í málinu borin sökum um umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í störfum sínum hjá sparisjóðnum A hf., Y sem forstjóri og X, Z, Þ og Æ sem stjórnarmenn, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé hans í verulega hættu með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga, er þau 30. september 2008 í sameiningu veittu B hf. peningamarkaðslán að fjárhæð 2.000.000.000 krónur til eins mánaðar, án trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins og án þess að meta greiðslugetu og eignastöðu lánþegans í samræmi við útlánareglur sparisjóðsins. Fyrir lá að leitað var heimildar stjórnar A hf. til lánsins fyrrnefndan dag þar sem lánveitingin fór umfram heimild Y sem forstjóra samkvæmt reglna félagsins um lánveitingar og ábyrgðir. Með skírskotun til framburðar ákærðu var lagt til grundvallar að árshlutauppgjör B hf. fyrir fyrstu sex mánuði ársins 2008 hefði legið fyrir á stjórnarfundinum, það verið rætt þar og að niðurstaða þess, sem hefði sýnt afar sterk eiginfjárstaða félagsins með endurfjármögnun tryggð fram í desember 2009, hefði verið meginforsenda lánsins. Samkvæmt þessu og að virtri framkvæmd peningamarkaðslána hjá A hf. var talið ósannað af hálfu ákæruvaldsins, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að X, Z, Þ og Æ hefðu af ásetningi misnotað aðstöðu sína umrætt sinn og þannig gerst brotleg við 249. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefði X hvorki haft heimild til að skuldbinda A hf. við þær aðstæður sem hefðu verið uppi né tekið formlega þátt í ákvörðun stjórnarinnar um lánveitinguna. Að þessu virtu voru ákærðu sýknuð af sakargiftum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason,Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttirfyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2015. Af hálfuákæruvaldsins er þess aðallega krafist að ákærðu verði sakfelld samkvæmt ákæruog þau dæmd til refsingar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað. Ákærðu X, Z og Æ krefjast þess aðhinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Ákærðu Y og Þ krefjast þessaðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að þau verði dæmdtil vægustu refsingar sem lög leyfa. IMeð bréfi 23. október 2012 beindiFjármálaeftirlitið með vísan til 1. gr. laga nr. 135/2008 um embætti sérstakssaksóknara og 112. gr. d. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki kæru á hendur Ahf. og stjórnarmönnum hans, A, ákærðu X, Z, Þ og Æ, svo og forstjórasparisjóðsins, ákærða Y, vegna gruns um meiri háttar brot gegn þágildandi 1. og3. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 varðandi takmarkanir á stórumáhættuskuldbindingum fjármálastofnana. Þá voru stjórnarmennirnir I og J talinhafa komið að málinu, en þau sátu sinn síðasta stjórnarfund 25. febrúar 2008 ogí framhaldi af því tóku ákærðu Þ og Æ sæti í stjórninni. Í kærunni kom fram að grunur lékiá að forstjóri og stjórnarmenn sparisjóðsins hefðu stofnað fé sparisjóðsins íhættu og stuðlað að falli hans með því að láta hann taka á sigáhættuskuldbindingar vegna B hf. og fjárhagslega tengdra aðila umfram þau 25%mörk af eiginfjárgrunni sparisjóðsins, sem kveðið væri á um í 1. mgr. 30. gr.laga nr. 161/2002, á tímabilinu frá 30. desember 2007 til 30. mars 2008 og frá30. september 2008 til ársloka sama ár. Hafi ætluð brot falist í því aðsparisjóðurinn hefði ekki skilgreint réttilega B hf. og C ehf. sem fjárhagslegatengda aðila í skilningi 2. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002 þegar sparisjóðurinngekkst í sjálfskuldarábyrgðir fyrir C ehf. og veitti B hf. lán, enáhættuskuldbindingar þessar hafi að samanlagðri fjárhæð verið umfram 25% afeiginfjárgrunni sparisjóðsins. Hafi ákvarðanir um lán og veittar ábyrgðir veriðteknar af forstjóra og stjórnarmönnum sparisjóðsins á hverjum tíma. Þá taldiFjármálaeftirlitið að forstjóri og stjórnarmenn sparisjóðsins hafi látið hjálíða á árinu 2008 að tilkynna því án tafar í samræmi við þágildandi 3. mgr. 30.gr. laga nr. 161/2002 að áhættuskuldbindingar sparisjóðsins hafi farið yfir þaumörk sem kveðið væri á um í 1. mgr. 30. gr. laganna. Jafnframt hafi forstjórisparisjóðsins borið ábyrgð á að Fjármálaeftirlitinu hafi verið sendar rangar ogvillandi skýrslur um stórar áhættuskuldbindingar miðað við 31. desember 2007 og31. október 2008 og þannig gerst brotlegur við 2. mgr. 112. gr. b. sömu laga.Um atvik máls sagði aðsparisjóðurinn hafi 30. desember 2007 tekið á sig sjálfskuldarábyrgðir fyrirskuldum C ehf. gagnvart helstu lánardrottnum félagsins. Hafisjálfskuldarábyrgðirnar verið samtals að fjárhæð 6.300.000.000 krónur og þvínumið einar og sér um 35% af eiginfjárgrunni sparisjóðsins í árslok 2007. Í lokseptember 2008 hafi B hf. óskað eftir 30 daga skammtímaláni(peningamarkaðsláni) hjá sparisjóðnum án tryggingar og hafi stjórnsparisjóðsins samþykkt lánsumsóknina eftir að A, forstjóri B hf. ogstjórnarformaður sparisjóðsins, hafi vikið af fundi. Kæmi fram í fundargerðumstjórnar að heildaráhætta sparisjóðsins vegna B hf. fyrir lánveitingu væri500.000.000 krónur og næmi eftir lánveitingu 20% af CAD eigin fé hans. Í skýrsluendurskoðunarfyrirtækisins PricewaterhouseCoopers ehf., sem gerð hafi verið aðbeiðni bráðabirgðastjórnar sparisjóðsins, komi meðal annars fram að samanlögðáhættuskuldbinding sparisjóðsins vegna B hf. í gegnum lánveitingar,hlutabréfaeign, bæði beina og óbeina, kaupum á skráðum skuldabréfum ogafleiðuviðskiptum, hafi verið yfir lögboðnu 25% hámarki eftir fyrrgreindalánveitingu í september 2008. Bæri heildarstöðu áhættuskuldbindingasparisjóðsins vegna B hf. samkvæmt útreikningum PricewaterhouseCoopers ehf. ogþeim fjárhæðum, sem tilgreindar væru í fundargerð stjórnar sparisjóðsins, þvíekki saman.Þá sagði í kæruFjármálaeftirlitsins að C ehf. hafi verið stofnað af nokkrum sparisjóðum í lokárs 2006 í þeim tilgangi að halda utan um eignarhluti þeirra í B hf. Upphaflegahafi A hf. lagt umræddu fjárfestingarfélagi til 1.400.000.000 krónur íeiginfjárframlag, sem nýtt hafi verið til að kaupa hlutabréf í B hf. af H hf.og síðar hafi stærsti hluti þess hlutafjár, sem sparisjóðurinn átti í B hf.,verið færður yfir til C ehf. Af 22.300.000.000 krónum í eignum C ehf. hafi20.000.000.000 krónur, eða um 90% eignanna, verið hlutabréf í B hf. TeldiFjármálaeftirlitið að ljóst mætti vera að beint samhengi hafi verið á milliverðþróunar á hlutabréfum í B hf. og afkomu C ehf. Tengsl félaganna væri þvíaugljóst dæmi um fjárhagslega tengda aðila í skilningi b. liðar 2. gr. reglnanr. 216/2007 um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum með því aðef B hf. lenti í fjárhagserfiðleikum myndi C ehf. lenda í greiðsluerfiðleikum. Í kærunni kom fram að A hf. hafiátt 48,4% hlutafjár í C ehf., sem aftur hafi átt 8,94% hlutafjár í B hf.Sparisjóðurinn hafi einnig átt beinan eignarhlut í B hf. í gegnum H hf. Hafimarkaðsvirði þessa samanlagða hlutar numið um 16.500.000.000 krónum í árslok2007. Á sama tíma hafi eigið fé sparisjóðsins verið 27.800.000.000 krónur ogfjárhagsleg afkoma hans því verið afar viðkvæm fyrir breytingum á gengihlutabréfa í B hf.Í lok árs 2007 hafi verðhlutabréfa í B hf. farið að falla og veðhlutfall lánanna, sem C ehf. hafðitekið, lækkað en lánin hafi í árslok 2007 numið um 17.400.000.000 krónum og öllverið á gjalddaga á árinu 2008. Hafi það endað með því að hinn 30. desember2007 hafi sparisjóðurinn tekið á sig sjálfskuldarábyrgð á lánum C ehf. hjáGlitni banka hf., D hf. og Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf., samtals aðfjárhæð 6.300.000.000 krónur, sem hafi numið 35% af eiginfjárgrunnisparisjóðsins. Ábyrgðaryfirlýsingarnar hafi verið undirritaðar af forstjórasparisjóðsins þótt hann hafi ekki haft heimild til að skuldbinda sparisjóðinnum hærri fjárhæð en sem nam 10% af eigin fé hans samkvæmt grein 1.8. reglnahans um lánveitingar og ábyrgðir. Hafi stjórn sparisjóðsins ekki veittforstjóranum heimild til að gefa umræddar ábyrgðaryfirlýsingar fyrr en ástjórnarfundi 23. janúar 2008 eða rúmum þremur vikum eftir að þær voruundirritaðar. Í raun hafi þó hvorki forstjóri né stjórn haft heimild til aðveita svo háar ábyrgðir, þar sem í 4. mgr. greinar 1.2. fyrrgreindra reglnahafi verið mælt fyrir um að heildarskuldbinding einstakra viðskiptavina eðafjárhagslega tengdra aðila skyldi ekki vera hærri en 20% af eigin fé samkvæmtnæstliðnu endurskoðuðu uppgjöri „[A hf.] heildarinnar.“ Þar að auki væri um aðræða brot á 1. mgr. 30. gr. laga nr. 161/2002, sem kvæði á um að áhætta vegnaeins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna mætti ekki fara fram úr 25% afeiginfjárgrunni fjármálafyrirtækis.Þá kom fram í kærunni aðsjálfskuldarábyrgð vegna láns D hf. til C ehf. hafi verið felld niður í febrúar2008, en ábyrgðir vegna láns Glitnis banka hf. og Straums-Burðarássfjárfestingarbanka hf. hafi verið endurnýjaðar fram eftir árinu. Síðastaendurnýjunin hafi verið gerð með áritun stjórnar sparisjóðsins í júní 2008,samtals að fjárhæð 2.100.000.000 krónur. Hafi ábyrgðaryfirlýsingin vegna lánsStraums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf. gilt til 15. október 2008 og vegnaláns Glitnis banka hf. til 30. desember sama ár. Fyrrgreindarsjálfskuldarábyrgðir hafi því enn verið í gildi er stjórn sparisjóðsinssamþykkti 30. september 2008 að veita B hf. 2.000.000.000 króna skammtímalán,en þá hafi ábyrgðir og lánveitingar vegna B hf. og fjárhagslega tengdra aðilaverið komnar í 34% af eiginfjárgrunni sparisjóðsins.Um tengsl sparisjóðsins og B hf.sagði í kærunni að hinn fyrrnefndi hafi verið stór hluthafi í félaginu, bæði íbeinni eign, sem hafi numið 3% hlutafjár, og gegnum 48,4% hlut sinn í C ehf.,þar sem ákærði Y, forstjóri sparisjóðsins, hafi verið stjórnarformaður. C ehf.hafi átt 8,94% hlutafjár í B hf. á fyrri hluta árs 2008, en þar að auki hafisparisjóðurinn átt óbeint í B hf. í gegnum eignarhlut sinn í H hf., sem átthafi 2,84% hlutafjár í B hf.B hf. hafi í árslok 2007 veriðfimmti stærsti hluthafi sparisjóðsins í gegnum 100% eignarhald sitt á dótturfélaginuF hf., sem átt hafi 4,26% hlutafjár, en jafnframt hafi B hf. haft áhrif ígegnum eignarhald sitt á D hf., sem átt hafi 4,48% hlutafjár í sparisjóðnum. Þáhafi A, annar forstjóra B hf. og stjórnarformaður sparisjóðsins, átt beinaeignarhluti bæði í B hf. og sparisjóðnum. Ákærði Y, forstjóri sparisjóðsins,hafi verið stjórnarmaður í B hf. og jafnframt hluthafi í félaginu, auk þess semhann hafi átt eignarhlut í sparisjóðnum, sem numið hafi 1,12% hlutfjár. Hannhafi jafnframt sem fyrr segir verið stjórnarformaður C ehf., sem átt hafi 8,94%hlutafjár í B hf.Af hálfu Fjármálaeftirlitsins vartalið að þau brot, sem rakin voru í kærunni, væru meiri háttar að því leyti aðheildarlánveitingar sparisjóðsins til B hf. og ábyrgðir hans vegnafjárfestingar í hlutabréfum þess félags hafi, þegar mest var, numið samtals um6.900.000.000 krónum og þar með hafi skuldbindingarnar numið verulegumfjárhæðum í skilningi 112. gr. d. laga nr. 161/2002. Hlutfalláhættuskuldbindinganna hafi auk þess samanlagt verið komið upp í 34% afeiginfjárgrunni sparisjóðsins í lok september 2008 eða langt umfram þaðhlutfall sem leyfilegt hafi verið. Þar að auki hafi B hf. verið veitt stórt lánán trygginga í sama mánuði þegar eigið fé sparisjóðsins hafi farið hríðlækkandiog hann glímt við mikinn lausafjárvanda. Lánveitingin hafi verið samþykkt ástjórnarfundi 30. september 2008, daginn eftir að Seðlabanki Íslands hafikunngert að hann ætlaði að taka yfir 75% af hlutfé Glitnis banka hf. Hafisparisjóðurinn, eins og önnur fjármálafyrirtæki hér á landi á þessum tíma, áttí verulegum lausafjárerfiðleikum og illa horft um fjármögnun hans. Stjórnendumsparisjóðsins hafi mátt vera ljóst að fjárhagsstaða B hf. yrði fyrirsjáanlegamjög erfið í nánustu framtíð, þar sem félagið hafi verið eigandi að 23%eignarhlut í D hf. Jafnvel þótt ekki hafi verið fyrirsjáanlegt á þessutímamarki að D hf. myndi falla, eins og raunin hafi orðið níu dögum síðar, hafiþó mátt reikna með að rekstur íslensku viðskiptabankanna yrði mun erfiðarieftir yfirtöku Glitnis banka hf. og markaðsvirði þeirra myndi því lækka. Hafiþað meðal annars komið fram í því að matsfyrirtækið Standard & Poor‘s hafilækkað lánshæfismat ríkissjóðs samdægurs hinn 29. september 2008 ogmatsfyrirtækið Fitch Ratings hafi lækkað lánshæfismat allra íslenskuviðskiptabankanna degi síðar. Teldi Fjármálaeftirlitið þannig að lánið, tilviðbótar við ábyrgðirnar, hafi verið veitt með sérstaklega vítaverðum hætti viðaðstæður sem aukið hafi mjög á saknæmi brotsins, sem talið var varða við 1. og4. mgr. 30. gr., sbr. áður 3. mgr. sömu greinar laga nr. 161/2002.IIMeð framhaldskæruFjármálaeftirlitsins 19. febrúar 2013 til embættis sérstaks saksóknara vegnaáframhaldandi rannsóknar á áhættuskuldbindingum, sem A hf. hafi tekið á sigvegna B hf. og fjárhagslega tengdra aðila, var háttsemi þáverandi forstjóra ogstjórnarmanna sparisjóðsins talin geta varðað við 249. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Að mati Fjármálaeftirlitsins væru þau viðskipti, semværu til umfjöllunar í kærunni, tengd þeirri háttsemi sem lýst væri ífyrrgreindri kæru þess 23. október 2012. Þeim stjórnendum og stjórnarmönnumsparisjóðsins, sem tóku ákvarðanir um ábyrgðir og lánveitingar til B hf. ogtengdra félaga er hafi orðið þess valdandi að áhættuskuldbindingarnar jukustverulega, hafi mátt vera ljóst að þeir hafi ekki aðeins verið að brjóta gegn30. gr. laga nr. 161/2002, heldur einnig verið að „fara langt út fyrir þaðumboð“ sem þeir hafi haft samkvæmt lánareglum sparisjóðsins. Jafnframt hafistjórnendum og stjórnarmönnum hlotið að vera ljóst þegar umræddar ákvarðanirvoru teknar að þeim fylgdi umtalsverð fjártjónshætta fyrir sparisjóðinn oghluthafa hans.Í framhaldskærunni kom fram aðlausafjárstaða sparisjóðsins hafi um nokkurt skeið verið erfið, vanskil hafifarið vaxandi og erfiðara verið að fjármagna hann vegna erfiðleika áfjármálamörkuðum. Hafi því mátt ætla að stjórn sparisjóðsins myndi leggjaaðaláherslu á að minnka hlutdeildina í B hf. frekar en að leggja stöðugt meirahlutafé í C ehf. til að halda félaginu á floti. Sparisjóðurinn hafi átt ívaxandi lausafjárerfiðleikum eftir því sem leið á árið 2008 og sú staða versnaðenn eftir að hann lagði C ehf. til 3.400.000.000 krónur í aukið hlutafé í mars2008. Hinn 1. apríl sama ár hafi verið tilkynnt að sparisjóðurinn hafi tekiðvíkjandi lán að fjárhæð 5.000.000.000 krónur til tíu ára hjá D hf. Hafitilgangurinn með láninu verið að renna styrkari stoðum undir eiginfjárgrunnsparisjóðsins. Þetta hafi þó ekki dugað til og í maí 2008 hafi sú staða komiðupp að sparisjóðurinn hafi ekki getað mætt „greiðslu vaxtagjalddaga“ fráDeutsche Bank og Fortis Bank. Engu að síður hafi sparisjóðurinn haldið áfram aðhalda C ehf. uppi með auknum hlutafjárframlögum í júní og júlí 2008, samtals aðfjárhæð tæplega 1.900.000.000 krónur.Á stjórnarfundi sparisjóðsins 30.apríl 2008 hafi verið lagt fram bréf frá forstjóra D hf., þar sem óskað hafiverið eftir viðræðum um sameiningu bankans og sparisjóðsins, og hafi stjórnhins síðarnefnda samþykkt að ganga til þeirra viðræðna. Hafisameiningarviðræðurnar gengið nokkuð hratt fyrir sig og samrunaáætlun veriðsamþykkt á stjórnarfundi sparisjóðsins 1. júlí 2008. Jafnframt hafi stjórnsparisjóðsins þá verið gerð grein fyrir samningi C ehf. um sölu áhlutabréfaeign félagsins í B hf. til D hf., sem háður hafi verið því skilyrðiað sameiningin gengi eftir.Upplýst hafi verið ástjórnarfundi sparisjóðsins 30. júlí 2008 að tap af rekstri hans á 2.ársfjórðungi þess árs hafi numið 5.000.000.000 krónum og tap á fyrstu sexmánuðum því orðið samanlagt 13.500.000.000 krónur, svo og að aðgengi að lausufé væri erfiðara en áður. Sameiningin við D hf. hafi verið samþykkt áhluthafafundi í sparisjóðnum 6. ágúst 2008. Sérstakur aukafundur hafi veriðhaldinn 25. september sama ár til að fara yfir tillögu að bréfi til Samkeppniseftirlitsins,þar sem áhersla hafi verið lögð á að samruninn yrði samþykktur sem fyrst og ánskilyrða, auk þess sem raktar hafi verið „helstu ástæður sem liggja að bakiþeim lausafjárskorti sem farið er að gæta í starfsemi“ sparisjóðsins.Samkeppniseftirlitið hafi samþykkt samrunann degi síðar, en þar segði berumorðum að óhjákvæmilegt væri að samþykkja hann, þar sem fyrir lægi aðrekstrargrundvöllur sparisjóðsins sem sjálfstæðs fjármálafyrirtækis væribrostinn. Þegar Samkeppniseftirlitið samþykkti samrunann hafi samþykkiFjármálaeftirlitsins ekki legið fyrir. D hf. hafi 15. september 2008 sentFjármálaeftirlitinu bréf, þar sem óskað hafi verið eftir heimild til handabankanum til að fara með virkan eignarhlut í dótturfélögum sparisjóðsins, þar ámeðal I hf. og H hf., en ekki hafi verið tekin afstaða til þess erindis áður enbankinn féll í október 2008. Hafi stöðu sparisjóðsins verið háttað samkvæmtframansögðu þegar stjórn hans kom saman til fundar að morgni 30. september 2008og samþykkti lánveitingu þá sem um ræðir í málinu.IIIÍ málinu liggur fyrir að F hf.lánaði B hf. 4.000.000.000 krónur 18. september 2008 í formipeningamarkaðsláns. Bar lánið 18,30% ársvexti og var gjalddagi þess 22. samamánaðar. Lánið var framlengt á gjalddaga til 29. september 2008 með 18,25%ársvöxtum og aftur þann dag til 30. sama mánaðar með sömu vöxtum. Þann dagveitti F hf. A hf. peningamarkaðslán að fjárhæð 2.000.000.000 krónur með 18,50%ársvöxtum og sama dag veitti sparisjóðurinn B hf. sams konar lán að sömufjárhæð með 18,75% ársvöxtum. Hinn 30. september 2008 klukkan 15.39 tilkynnti starfsmaðurB hf. starfsmanni sparisjóðsins að F hf. hefði millifært 2.000.000.000 krónurtil sparisjóðsins og þremur mínútum síðar tilkynnti starfsmaður B hf. öðrumstarfsmanni félagsins að millifærðar hefðu verið af hálfu þess 4.000.000.000krónur ásamt vöxtum inn á reikning F hf.Af gögnum málsins verður ráðið aðundirbúningur lánveitingarinnar hafi hafist 29. september 2008. Samkvæmtendurriti af hljóðrituðu símtali þann dag úr síma C, framkvæmdastjóra A hf., ísíma K í fjárstýringu hans, sem hófst klukkan 13.33, sagði C í upphafi: „Það ersmá lúppa í gangi hérna“ og K: „OK.“ Þá sagði C: „[F hf.], vill leggja inn hjáokkur 3 milljarða“ og K: „Ok, það er ... tek því fagnandi.“ Í framhaldinu sagðiC: „Við þurfum að lána [B hf.] það út aftur ... er einhver vandi við það aðlána þeim 3 milljarða?“ og svaraði K því neitandi. C spurði þá: „Það eru enginmörk eða neitt svoleiðis sem við erum að kljást við neitt í því?“ og svaraði K:„Leyfðu mér aðeins bara ... það er þá bara spurning um sko hvaða heimildir [Y]hefur án þess að fá kvittun stjórnar“ og því svaraði C: „Já er ... millibankinnundir sama hatti og ... bara eðlilegt venjulegt útlán.“ Þá sagði K: „Jáá ... égmeina þetta er ekki ... sem sagt [B hf.] er ekki aðili að millibankamarkaði ogekki ... skilgreint sem fjármálafyrirtæki þannig að“. Síðar í símtalinu spurði C:„En værum við þá að horfa á of stórar áhættuskuldbindingar líka í því eða?“Sagði K þá: „Þú ert að tala um yfir ... ertu að tala yfir mánaðamótin síðan?“Því svaraði C játandi. K sagði síðan að hann myndi halda að af því að B hf.væri ekki banki og ekki fjármálafyrirtæki undir eftirliti Fjármálaeftirlitsinsþá hlyti þetta að flokkast undir stórar skuldbindingar og um væri að ræða3.000.000.000 krónur. Sagði C að það gengi ekki og bað K hann um að kanna þettaog hringja í sig.Í hljóðrituðu símtali milli sömumanna úr síma C, sem hófst klukkan 14.06 sama dag, spurði C K: „Erum við meðlán til þeirra í dag ... frá ykkur?“ og svaraði K: „Já ... það er fjárstýringiná einn hvað fimm hundruð milljóna króna pappír eða floater.“ Spurði C þá hvortþað væri til langs tíma og svaraði K því til að það væri til janúar 2009 ogþetta væri „í safninu fjárstýring“. C spurði þá hvort þetta væri skuldabréf ogsvaraði K: „Já þetta er skuldabréf ... þetta er bara floating raibor skuldabréfsem var keypt hérna góðærið sumarið 2007.“ C hringdi aftur í K sama dagsamkvæmt hljóðrituðu símtali, sem hófst klukkan 15.42. Í símtalinu sagði C aðþað þyrfti að afgreiða „þetta [B hf.] mál“ og spurði K hver niðurstaðan væri íþví. Svaraði C spurningunni svo: „Tveir milljarðar ... það er bara spurninginhvernig við formum þetta og hvað þúst hvað tíminn er ... þúst þeir segja baraþið ákveðið þetta allt saman bara sko.“ Sagði K þá að það væri ekki hægt aðgera það neitt öðruvísi og sagði C þá: „Nei þeir vilja, þeir þurfa að ná þessuyfir“ og K: „Yfir mánaðamótin?“ og C: „Já, þannig að það þarf að vera minimalvika.“ Þá sagði K: „Ok, þannig að það kemur tveir inn frá [F hf.] og tveir út?“og C: „Já og þeir út.“Mínútu síðar hringdi L,starfsmaður í fjárstýringu sparisjóðsins, í fyrrgreindan C. Sagði C: „[F hf.]ætlar að leggja inn hjá okkur tvo ... og við ætlum að lána [B hf.] þá út í viku... eða bara eins og okkur hentar ... Hann biður okkur bara um að koma með alltspekkið í þetta ... þarf einhverja pappírsgerninga í þessu eða getum við baralánað þeim?“ Svaraði L því til að hann gæti lánað þeim þetta og myndi hann skráþetta „inn í kerfið hérna og svo framvegis“ og myndi hann fá ráðstöfunarreikningog kennitölu og „eitthvað svona bara.“ Spurði C þá hvort hann gæti talað við Mog L á móti: „Er þetta [M] hjá [B hf.]?“ og svaraði C því játandi. Kvaðst Lætla að tala við „[M]“ og sagði C eftir að hafa gefið upp símanúmer hans: „Hannbara bíður á millifærslutakkanum.“ L spurði þá hvort lána mætti „þeim þetta“ oghvort búið væri að „redda því ... upp á þú veist, sko [Y] hefur bara leyfi uppá þrettán hundruð milljónir?“ C svaraði: „Já þetta verður tekið fyrir ástjórnarfundi á morgun, þannig að þetta þarf í rauninni að fara í gegn á morgun... sko stjórnarfundurinn er hálf tíu í fyrramálið, þetta verður samþykkt þarsko, en ég held að sko að ... að það þarf að bíða stjórnarsamþykktar.“ Svaraði Lþví játandi „eins og ég skil reglurnar“. Sagði C þá: „Heyrðu, það er nú svo semekkert ... að skilja ... Þetta, það verður að vera.“ Sagði C síðan L að hringjaí „[M]“ og segja honum „vextina og allt þetta ... og það þarf bara að matchaþetta og við séum með einhverja premíu í þessu og eitthvað svoleiðis.“ L spurðiþá hvað F hf. ætlaði að lána „okkur“ og svaraði C: „Já bara, ég held þetta semþeir séu bara í einhverjum standandi sko, en hann sagði ... þið bara ákveðiðþetta og hérna og látið mig vita.“ Spurði L þá: „Við ákveðum báða enda bara?“og svaraði C því játandi og að L ætti að segja tengiliðnum hjá B hf. að ekkiyrði „farið lengra en tveir milljarðar út af reglum stjórnar ... Förum ekki uppfyrir 20% það er sem sagt stjórnar reglan.“Degi síðar klukkan 11.39 sendi Cfyrrnefndum K og L tölvupóst, en um efni hans sagði: „Það er komið samþykkifyrir [B hf.]láni“, þar sem sagði: „Þið græjið þetta við [M] er það ekki?“ Tíumínútum síðar hringdi C í K og kvað M hjá B hf. ætla leggja „inn á okkur tvomilljarða frá [F hf.].“ Spurði K þá: „Erum við ekki að gera neinn samning við [Fhf.]?“ og svaraði C: „Jú, það er einhver innlánssamningur við [F hf.] ... þúkannski bara hringir í hann, svo lánum við honum í 30 daga, tvo milljarða, [Bhf.].“ IVSamkvæmt óundirritaðri ogódagsettri lánsbeiðni B hf., sem lögð var fram á fundi stjórnar A hf. 30.september 2008 og bar yfirskriftina „[B hf.]“, óskaði félagið eftir „skammtímaláni án sérstakra trygginga (money market) í formi 30 daga víxils. Slík lánhafa áður verið veitt en fjárhæðin nú fer umfram heimildir forstjóra og þvíþarf samþykki stjórnar fyrir slíku láni. Um er að ræða 2 milljarða í 30 daga envið það hækkar áhætta af viðskiptum við [B hf.] úr 0,5 ma í 2,5 ma kr. sem er20% af CAD hlutfalli [A hf.]. Eigið fé [B hf.] pr. 30.6.2008 nam 2.284 millj.Evra en tap af rekstri á fyrri hluta ársins nam 82 millj. Evra. Þótt frekaratap hafi orðið á rekstri síðan er staða fyrirtækisins sögð traust og aðgangurað lausu fé standi fyllilega undir þörfum til afborgana af lánum félagsins alltþetta ár og fram á næsta ár.“Þá liggur fyrir í málinuóundirritað bréf 30. september 2008 á bréfsefni A hf., þar sem óskað var eftirheimild stjórnar sparisjóðsins til lánveitingar að fjárhæð 2.000.000.000 krónurtil B hf. Væri lánveitingin til 30 daga og áhætta gagnvart B hf. væri þá2.489.850.000 krónur „eða um 20% af áætluð CAD eigið fé þann 30. september.“ Lánsbeiðnin var tekin fyrir áfundi stjórnar sparisjóðsins, sem hófst klukkan 9.30 áðurnefndan dag. Áfundinum voru mættir stjórnarformaðurinn, A, og hinir ákærðu stjórnarmenn. Aðauki sátu fundinn ákærði Y, forstjóri sparisjóðsins, og framkvæmdastjórarnir Bog C, svo og nafngreindur fundarritari.Í fundargerð sagði í upphafi aðnokkrar umræður hafi orðið um „efnahagsmálin og atburði síðustu daga.“ Væriljóst að ástandið á fjármálamarkaði væri „mjög alvarlegt og staðan sú erfiðastasem uppi hefur verið um áratugi.“ Undir liðnum „Mánaðaskýrsla“ sagði aðforstjóri hafi lagt fram skýrslu fyrir septembermánuð. Fram hafi komið aðlausafjárskortur undanfarinna vikna væri orðinn fyrirtækinu dýr, en uppistaðafjármögnunar undanfarið hafi verið lán frá „[D hf.]“, þar sem aðrar leiðir hafiekki reynst færar. Tap hafi orðið af rekstri samstæðunnar frá 1. júlí til 31.ágúst 2008, sem næmi 1.800.000.000 krónum, en hreinar vaxtatekjur liðu fyrirmjög óhagstæða fjármögnun. Þá hafi heildarvanskil hækkað um 3,4% milli mánaðaog hafi vanskil aukist um 23,6% á 12 mánaða tímabili. Á hinn bóginn væri ekkiútlit fyrir nein stór áföll vegna útlána. Undir liðnum „[B hf.]“ sagði: „Áðuren þessi liður var tekinn til umfjöllunar vék [A] af fundi. Óskað var eftirheimild stjórnar til lánveitingar til [B hf.] að upphæð 2 ma.kr. í 30 daga.Áhætta vegna [B hf.] er þá tæplega 2,5 ma.kr., sem er 20% af CAD hlutfalli.Þetta var samþykkt.“VÍ 2. mgr. 17. gr. samþykkta fyrirA hf. var kveðið á um að stjórn félagsins skyldi setja sér starfsreglur þar semnánar væri kveðið á um framkvæmd starfa stjórnarinnar, þar á meðal um heimildirhennar til að taka ákvarðanir um einstök viðskipti. Þá sagði í 18. gr. samþykktannaað framkvæmdastjóri og félagsstjórn færu saman með stjórn félagsins.Framkvæmdastjóri annaðist daglegan rekstur þess, sem tæki ekki til ráðstafanasem væru óvenjulegar eða mikilsháttar.Samkvæmt grein 1.2. reglna, semstjórn sparisjóðsins hafði sett sér um lánveitingar og ábyrgðir, skyldulánveitingar á hverjum tíma miða að því að markmiðum hans um arðsaman rekstur,sterka eiginfjárstöðu og góða lausafjárstöðu væri náð. Þá skyldi byggjaútlánaábyrgðir á faglegum viðskiptalegum forsendum. Skyldu lánveitingar takamið af fjárhagsstöðu, greiðslugetu og viðskiptasögu viðkomandi. Að jafnaðiskyldi afla skattframtala, ársreikninga, greiðslumata, rekstrar- oggreiðsluáætlana og/eða annarra fjárhagslegra upplýsinga frá viðskiptavinum. Þásagði í grein 1.4. að áður en lánveiting væri ákveðin skyldi afla nauðsynlegraupplýsinga um fjárhag viðskiptavinar og meta greiðslugetu hans. Hjá lögaðilaskyldi að jafnaði afla ársreikninga, árshlutauppgjöra, rekstrar- oggreiðsluáætlana, skattframtala og annarra upplýsinga í samræmi við eðliviðskipta. Þess skyldi og gætt að eiginfjárstaða viðskiptavinar væri viðunandiog að stjórn og framtíðarhorfur teldust góðar. Jafnframt sagði í grein 1.5. aðkröfur sparisjóðsins til trygginga ættu að taka mið af fjárhagslegum styrk viðskiptavinarog tímalengd lánveitingar. Lán sem ekki væru veitt með aðstoð lánsmatskerfisskyldu veitt gegn ásættanlegum tryggingum, en lánveitingar sem ekki værutryggðar með veði skyldu almennt ekki vera til lengri tíma en fimm ára. Þásagði í grein 2.5. að við hverja lánveitingu skyldi lagt mat á rekstur, efnahagog greiðslugetu rekstraraðila, svo og tryggingarstöðu. Um lánsheimildir forstjórasparisjóðsins sagði í grein 1.8. að hann hefði heimild til að lána allt að 10%af eigin fé „[A hf.] heildarinnar“ eins og það væri skilgreint samkvæmt reglumum framkvæmd starfa stjórnar og forstjóra. Þá sagði að ef skuldbindingin væriyfir 10% af CAD eigin fé „[A hf.] heildarinnar“ þyrfti að leita samþykkisstjórnar á fyrirgreiðslunni. Þó mætti heildarskuldbinding eins aðila eðafjárhagslega tengdra aðila ekki fara yfir 25%, sbr. reglur Fjármálaeftirlitsinsnr. 531/2003 um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum. Í grein5.8. kom fram að stjórnin tæki ákvarðanir um lán ef heildarskuldbinding væriumfram 10% af CAD eigin fé sparisjóðsins, en heildarskuldbinding mætti þóaldrei fara yfir 25% af eigin fé hans samkvæmt áðurgreindum reglumFjármálaeftirlitsins.VIÍ máli þessu er ákærðu gefið aðsök að hafa 30. september 2008, ákærðu X, Z, Þ og Æ sem stjórnarmönnum A hf. ogákærða Y sem forstjóra sparisjóðsins, misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum ogstefnt fé hans í verulega hættu með því að fara út fyrir heimildir tillánveitinga, er þau í sameiningu veittu B hf. peningamarkaðslán að fjárhæð 2.000.000.000krónur með gjalddaga 31. október 2008, án trygginga fyrir endurgreiðslu lánsinsog án þess að meta greiðslugetu og eignastöðu lánþegans í samræmi viðútlánareglur sparisjóðsins. Óumdeilt er að leitað varheimildar stjórnar sparisjóðsins til lánveitingarinnar 30. september 2008, þarsem lánið fór umfram heimild forstjóra samkvæmt grein 1.8. reglna félagsins umlánveitingar og ábyrgðir. Voru hinir ákærðu stjórnarmenn því í aðstöðu til aðveita heimild til lánsins, öndvert við ákærða Y. Í reglum sparisjóðsins umlánveitingar og ábyrgðir var ekki að finna sérstök ákvæði um peningamarkaðslán.Af gögnum málsins verður ráðið að þetta lánsform hafi verið notað affjárstýringu sparisjóðsins við lausafjárstýringu hans, en almennt tíðkuðustslík lán fyrst og fremst milli fjármálafyrirtækja og voru notuð viðlausafjárstýringu þeirra og ætluð til skamms tíma. Það sem greindi þessi lánfrá öðrum tegundum útlána var meðal annars að lítil skjalavinnsla var að bakiþeim og voru þau almennt veitt án nokkurra trygginga. Ástæða þessa var ekkisíst sú að lánsformið var ætlað fyrir trausta aðila á borð viðfjármálafyrirtæki og eftir atvikum stærri rekstrarfélög með gott lánshæfismatog lánveiting reist á því að viðkomandi lántaki hefði fjárhagslegan styrk tilað standa undir endurgreiðslu lánsins. Vitnið G, regluvörður ogforstöðumaður áhættustýringar A hf. á þeim tíma sem lánið var veitt, skýrði svofrá fyrir dómi að á bak við B hf. hafi verið eignasafn, sem hafi verið mjögdreift. Þá hafi félagið verið skráð á markaði og hægt að fylgjast reglulega meðþví. Félagið hafi verið skoðað mjög vel og vel fylgst með því. Í tilvikifélagsins, eins og annarra öflugra og traustra fyrirtækja, hafi verið búið aðsamþykkja fyrirfram að veita mætti þeim lán, en innan sparisjóðsins hafi veriðtölvukerfi sem hélt utan um slík lán. Hafi trygging fyrir endurgreiðslu lánatil traustra fyrirtækja verið hin góða eiginfjárstaða þeirra. Fram er komið í málinu aðsparisjóðurinn hafði á árinu 2008, áður en kom til þeirrar lánveitingar er málþetta tekur til, veitt B hf. peningamarkaðslán allt að 1.500.000.000 krónum,sem voru endurgreidd, þar á meðal lán 10. september það ár að fjárhæð1.000.000.000 krónur, sem endurgreitt var 17. sama mánaðar.Sem fyrr greinir hafði stjórnsparisjóðsins, í samræmi við samþykktir hans, sett sér reglur um lánveitingarog ábyrgðir. Enda þótt þar hafi ekki verið sérstaklega kveðið á umpeningamarkaðslán var stjórn hans bundin af reglunum við veitingu slíks láns ogbar eðli máls samkvæmt að fara eftir þeim varúðarsjónarmiðum er þar greinir,þar á meðal hvort þörf væri trygginga miðað við fjárhagslegan styrk lánþega oglánstíma.Við mat á því hvort hinir ákærðustjórnarmenn sparisjóðsins hafi misnotað aðstöðu sína til lánveitingarinnarverður að líta til aðstæðna á þeim tíma sem hún fór fram. Lánið var veitt áviðsjárverðum tímum á fjármálamörkuðum þar sem lausafjárskortur var ríkjandi ogverður ekki fallist á með héraðsdómi að yfirlýsingar stjórnvalda 29. september2008 hafi gefið sérstakt tilefni til þess að auka tiltrú á því að unnt yrði aðná stöðugleika á íslenskum fjármálamarkaði. Á hinn bóginn verður ekki fram hjáþví horft að B hf. birti árshlutauppgjör 31. júlí 2008 fyrir fyrstu sex mánuðiþess árs. Uppgjörið var í evrum og kom þar fram að heildareignir félagsins 30.júní 2008 hafi numið að jafnvirði um 868.000.000.000 krónum og þær lækkað um13,6% frá áramótum. Eigið fé hafi verið að jafnvirði um 286.000.000.000 krónurog hafi lækkað um 3,6% frá áramótum. Heildarskuldir hafi lækkað um að jafnvirði123.000.000.000 krónur eða 17,7% frá áramótum. Handbært fé hafi verið aðjafnvirði 38.000.000.000 krónur og tryggt lausafé verið til að mætaendurfjármögnun til desember 2009. Þá hafi eiginfjárhlutfall verið 37% aðmeðtöldum víkjandi skuldabréfum. Ákærðu ber saman um að áðurnefntárshlutauppgjör hafi legið fyrir á stjórnarfundinum 30. september 2008, þaðverið rætt þar og niðurstaða þess, sem hinir ákærðu stjórnarmenn máttu treystaað gæfi rétta mynd af stöðu félagsins, verið meginforsenda lánsins. Hefurhéraðsdómur lagt þennan framburð ákærðu til grundvallar niðurstöðu í málinu.Engin efni eru til að vefengja mat héraðsdóms á munnlegum framburði ákærða eðavitna þannig að leiði til ómerkingar héraðsdóms, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, en samkvæmt 2. mgr. sömu greinar getur Hæstirétturekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar,nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gefi skýrslu þar fyrir dómi. Ásetningur er saknæmisskilyrðieftir 249. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt árshlutauppgjörinu vareiginfjárstaða B hf. afar sterk þremur mánuðum áður en umrætt lán var veitt tileins mánaðar og endurfjármögnun tryggð fram í desember 2009. Að framangreinduvirtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, er ósannaðaf hálfu ákæruvaldsins, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, aðhinir ákærðu stjórnarmenn hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína hjásparisjóðnum með því að veita B hf. lán það sem hér um ræðir og þannig gerstbrotlegir við 249. gr. almennra hegningarlaga. Verður því niðurstaða hinsáfrýjaða dóms um sýknu þeirra staðfest. Þá verður ákærði Y sýknaður afsakargiftum með vísan til forsendna héraðsdóms. Samkvæmt þessu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur.Allur áfrýjunarkostnaður málsinsverður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjendaákærðu, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu,hæstaréttarlögmannanna Andra Árnasonar, Daníels Isebarn Ágústssonar, GuðmundarÁgústssonar, Páls Rúnars M. Kristjánssonar og Óttars Pálssonar, 3.720.000krónur til hvers um sig. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 3. júní sl., er höfðaðmeð ákæru sérstaks saksóknara útgefinni 2. október 2014 á hendur ákærðu, Y, kt.[...], [...], [...], X, kt. [...], [...], [...], Z, kt. [...], [...], [...], Þ,kt. [...], [...], [...]og Æ, kt. [...], [...], [...], „fyrir umboðssvik, ákærðaY sem þáverandi forstjóra A hf., kt. [...] og ákærðu X, Z, Þ og Æ sem þáverandistjórnarmönnum í sama sparisjóði, með því að hafa 30. september 2008, misnotaðaðstöðu sína hjá sparisjóðnum og stefnt fé hans í verulega hættu, með því aðfara út fyrir heimildir til lánveitinga, er þau í sameiningu veittuhlutafélaginu B, tveggja milljarða króna peningamarkaðslán með gjalddaga 31.október 2008, án trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins og án þess að metagreiðslugetu og eignastöðu lánþegans í samræmi við útlánareglur sparisjóðsins. Lánið var framlengt fjórum sinnumog var síðasti gjalddagi þess 16. mars 2009. Það var ekki greitt til baka ogverður að telja það sparisjóðnum að fullu eða að verulegu leyti glatað. Brot ákærðu varðar við 249. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verðidæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærðukrefjast þess að þau verði sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins og að kostnaðuraf málinu verði greiddur úr ríkissjóði.IUpphaf máls þessa er kæra fjármálaeftirlitsins,dagsett 23. október 2012, til embættis sérstaks saksóknara á hendur öllumákærðu og þremur öðrum mönnum vegna gruns um brot gegn þágildandi 1. og 3. mgr.30. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161, 2002 varðandi takmarkanir á stórumáhættuskuldbindingum fjármálastofnana. Segir í kærunni að fjármálaeftirlitiðtelji „að grunur leiki á að forstjóri og stjórnarmenn [A hf.] og eftir atvikumaðrir aðilar sem kunna að eiga hlut að máli, hafi stofnað fé sparisjóðsins íhættu og stuðlað að falli hans, með því að láta sparisjóðinn taka á sigáhættuskuldbindingar vegna [A hf.] og fjárhagslega tengdra aðila umfram þau 25%mörk af eiginfjárgrunni sparisjóðsins sem kveðið er um í 1. mgr. 30. gr. [lagaum fjármálafyrirtæki], á tímabilinu frá 30. desember 2007 og fram til 30. mars2008 og frá 30. september 2008 og fram til ársloka 2008. Umrædd meint brotfólust í því að [A hf.] skilgreindi ekki réttilega [B hf.] (hér eftir B hf.) og[C ehf.] (hér eftir [C ehf.]) sem fjárhagslega tengda aðila í skilningi 2. mgr.30. gr. [laga um fjármálafyrirtæki], þegar sparisjóðurinn gekkst ísjálfsskuldarábyrgðir fyrir [C ehf.] og veitti [B hf.] lán, enáhættuskuldbindingar þessar voru að samanlagðri fjárhæð umfram 25% afeiginfjárgrunni. Ákvarðanir um lán og veittar ábyrgðir voru teknar af forstjóraog stjórnarmönnum [A hf.] á hverjum tíma. [/] Einnig telur Fjármálaeftirlitiðað forstjóri og stjórnarmenn [A hf.] og eftir atvikum aðrir aðilar sem kunna aðeiga hlut að máli, hafi látið hjá líða á árinu 2008 að tilkynnaFjármálaeftirlitinu án tafar í samræmi við 3. mgr. 30. gr. þágildandi [laga umfjármálafyrirtæki], sbr. 4 mgr. 30 gr. núgildandi [laga um fjármálafyrirtæki],að áhættuskuldbindingar bankans hafi farið yfir þau mörk sem kveðið er á um í1. mgr. 30. gr. [laganna]. Jafnframt bar forstjóri [A hf.] og eftir atvikumaðrir aðilar sem kunna að eiga hlut að máli, ábyrgð á að Fjármálaeftirlitinuvoru sendar rangar og villandi skýrslur um stórar áhættuskuldbindingar miðaðvið 31. desember 2007 og 31. október 2008 og þannig gerst brotlegir við 2. mgr.112. gr. b. [laga um fjármálafyrirtæki].“ Fjármálaeftirlitiðvísaði svo með bréfi til embættis sérstaks saksóknara, dagsettu 19. febrúar2013, til framhaldsrannsóknar máli varðandi „áhættuskuldbindingar“ sem A hf.tók á sig á árunum 2007 og 2008 vegna hlutafélagsins B hf. og „fjárhagslegatengdra aðila“ vegna gruns um að forstjóri sparisjóðsins og stjórnarmenn(ákærðu og þrír aðrir) kynnu að hafa gerst sekir um umboðssvik og brot gegn249. gr. almennra hegningarlaga með því að veita sjálfsskuldarábyrgðir og lánumfram það sem heimilt væri í reglum sjóðsins um lán og ábyrgðir. Um það sakarefni, sem hér er tilmeðferðar, segir sérstaklega í kærunni, að slepptum neðanmálsgreinum: „Eins ogað framan hefur verið lýst voru aðstæður á fjármálamörkuðum viðsjárverðar ogrekstur [A hf.] erfiður, m.a. vegna lausafjárskorts, þegar á stjórnarfundi þann30. september 2008 er lögð fram tillaga um að veita [B hf.] 2 milljarða kr. lántil viðbótar við aðrar áhættuskuldbindingar sparisjóðsins vegna þess félags áþeim tíma. [/] Lánsbeiðnin sem lögð var fyrir stjórnarfund [A hf.] 30.september 2008 hljóðar þannig: „[B hf.] óskar eftir skammtíma láni án sérstakratrygginga (money market) í formi 30 daga víxils. Slík lán hafa áður verið veitten fjárhæðin nú fer umfram heimildir forstjóra og því þarf samþykki stjórnarfyrir slíku láni. Um er að ræða 2 milljarða í 30 daga en við það hækkar áhættaaf viðskiptum við [B hf.] úr 0,5 ma. ISK í 2,5 ma. ISK sem er 20% af CADhlutfalli [A hf.]. [/] Eigið fé [B hf.] pr. 30.6.2008 nam 2.284 millj. evra entap af rekstri á fyrri hluta ársins nam 82 millj. evra. Þótt frekara tap hafiorðið á rekstri síðan er staða fyrirtækisins sögð traust og aðgangur að lausufé standi fyllilega undir þörfum til afborgana af lánum félagsins allt þetta árog fram á næsta ár.“ [/] Fjármálaeftirlitið telur verulega annmarka á þvíhvernig lánsbeiðni þessi hefur verið úr garði gerð og þær forsendur sem lagðareru henni til grundvallar. [/] Í fyrsta lagi vekur Fjármálaeftirlitið athygli áað óskað er eftir „láni án sérstakra trygginga“ sem verður að teljast vítavertmeð tilliti til aðstæðna. [/] Í öðru lagi segir að við lánveitinguna „hækkaráhætta af viðskiptum við [B hf.] úr 0,5 ma. ISK í 2,5 ma. ISK“. Ákvörðunin berþví með sér að hafa byggt á þeirri forsendu að áhættuskuldbindingarnar fælusteinungis í umræddu láni og eign sparisjóðsins í skuldabréfum [B hf.], „[B hf.]07 2“, en ekki hafi verið gert ráð fyrir ábyrgðum sparisjóðsins vegna lána [Chf.], sem sömu stjórnarmenn höfðu undirritað þremur mánuðum áður, ástjórnarfundi þann 25. júní. Stjórnarmönnum [A hf.] hlaut því að vera ljóst aðþessi forsenda var röng. [/] Í þriðja lagi segir að „Eigið fé [B hf.] pr.30.6.2008 nam 2.284 millj. evra...“, sem væntanlega hefur átt að sýna hversutraust staða fyrirtækisins var sem lántakanda. Ef stjórnarmenn hefðu kynnt sérforsendur þessa mats á eigin fé og haft til hliðsjónar verðþróun á [D hf.] og[E], sem voru stærstu eignir [B hf.], hefði blasað við nokkuð önnur mynd. Íárshlutaskýrslu [B hf.] fyrir janúar til júní 2008, sem framangreind tala umeigið fé virðist byggja á, má lesa eftirfarandi: „Frá 1. janúar 2007 hafa [E]og [D hf.] verið hlutdeildarfélög [B hf.]. [B hf.] er stærsti hluthafinn íbáðum þessum félögum en eignarhluturinn í [D hf.] er 24,75% og í [E] 19,98%.Hlutdeildarfélögin eru kjölfestueignir til langs tíma í kjarnastarfsemi [Bhf.], sem er fjármálaþjónusta. [/] Hlutdeildarfélög í fjármálaþjónustu eru færðmeð hlutdeildaraðferð í reikningum félagsins og hafa skammtímasveiflur í verðihlutabréfa þeirra ekki áhrif á bókfært virði þeirra. Í sveiflum á markaði geturþví markaðsvirði hlutdeildarfélaga orðið umtalsvert meira eða minna en bókfærtvirði. Við lok annars ársfjórðungs 2008 var markaðsvirði hlutdeildarfélaga1.347 milljónum evra lægra en bókfært virði þeirra.“ [/] Með því að notasvonefnda hlutdeildaraðferð við uppgjör efnahagsreiknings [B hf.] í staðgangvirðisaðferðar, þar sem eignir eru metnar á markaðsvirði á hverjum tíma,var því í raun verið að meta eignir félagsins um 1.347 milljónum evra hærra eðasem svarar til 167 milljarða kr. á þeim tíma. Ef stærstu eignir [B hf.], þ.e.[D hf.] og [E], hefðu verið metnar á markaðsvirði, hefði eigið fé [B hf.] verið937 milljónir evra eða aðeins 41% af því sem miðað var við í lánsbeiðninni til[A hf.] þann 30. september 2008. Þar að auki hefðu stjórnarmenn [A hf.] átt aðhorfa til þess að verðmæti þessara eigna [B hf.] hafði farið lækkandi frá miðjuári, hlutabréf [D hf.] höfðu til dæmis lækkað um 10% og hlutabréf [E] höfðufallið hratt síðustu daga, eftir að verðinu hafði verið haldið uppi um skeiðmeð kaupum [E] á eigin bréfum. [A hf.] verðbréf beittu samskonar aðferðafræðivið útreikning á „raunverulegu“ eigin fé [B hf.] í minnisblaði sem lagt varstjórn [C hf.], þar sem Y var stjórnarformaður, í byrjun árs 2008. Þar kom framað miðað við markaðsgengi [D hf.] og [A hf.] á þeim tíma, var eigið fé [B hf.]1.351 milljón evra. Uppfærsla á þessu verðmati miðað við markaðsvirði þessarafélaga í lok september 2008 hefði gefið þá niðurstöðu að „raunverulegt“ eigiðfé [B hf.] hefði lækkað um 500 milljónir evra frá upphafi árs, og næmi um 854milljónum evra. [/] Ennfremur hefðu stjórnarmenn [A hf.] við mat sitt áfjárhagslegri stöðu [B hf.] getað horft til þess að inni íeiginfjárútreikningum [B hf.] á miðju ári 2008 var viðskiptavild að verðmæti341 milljónir evra, en miðað við þær rekstrarhorfur og efnahagsaðstæður semvoru í lok septembermánaðar 2008 hefði mátt gera ráð fyrir rýrnun á virðihennar. „Raunverulegt“ eigið fé [B hf.]þann 30. september hefur því varla verið nema þriðjungur þess sem stjórnarmenn[A hf.] byggðu ákvörðun sína á.“ Meðbréfi fjármálaeftirlitsins fylgdu fjölmörg gögn sem orðið hafa hluti afrannsókn málsins, fundargerðir, ársreikningar, margvíslegar skýrslur, bréf,tölvuskeyti, lánasamningar og fleira. Þá var í rannsókn málsins hjá embættisérstaks saksóknara aflað margvíslegra viðbótargagna, svo sem tölvuskeyta,reikningsyfirlita, fundargerða stjórnar sparisjóðsins ásamt framlögðumfylgiskjölum, fundargerða lánanefndar sjóðsins, fundargerðaendurskoðunarnefndar sjóðsins og upplýsinga um lánasamninga, hljóðritaðrasímtala o. fl. Loks voru teknar skýrslur af ákærðu og vitnum og hófust þæryfirheyrslur í júlí 2013. IIMeðal þeirra gagna sem ákæruvaldið hefur lagt frameru útlánareglur [A hf.]. Útlánareglur sparisjóðsins eru hluti af „Lánahandbók[A hf.] sparisjóðs“ sem er meðal gagna málsins. Í handbókinni er að finna safnaf reglum um útlán úr sparisjóðnum, sem í gildi voru á þeim tíma sem máliðvarðar og stjórn sparisjóðsins hafði sett um lánveitingar og ábyrgðir, umákvörðun um lán, um lán í íslenskri mynt, um myntlán, um útlánaheimildir, umútlánaferil, skipulag og verkaskiptingu um skjalafrágang og sitthvað fleira. Skuluhér tilfærð þau ákvæði í reglunum sem þýðingu hafa fyrir málið:.2. Markmið lánveitinga, lánastefnaLánveitingar og veittar ábyrgðirskulu ávallt vera í samræmi við þá megin stefnu [A hf.] að vera traust, faglegtog framsækið fjármálafyrirtæki, sem veiti viðskiptavinum sínum víðtæka, lipraog umfram allt, trausta þjónustu á sviði bankastarfsemi og tengdrarfjármálastarfsemi. Lánveitingar skulu á hverjum tíma miða að því að markmiðum[A hf.] um arðsaman rekstur, sterka eiginfjárstöðu og góða lausafjárstöðu sénáð. Þess skal ávallt gætt að ákvarðanir um lánveitingar og ábyrgðir brjótiekki í bága við lög og reglur sem [A hf.] ber að starfa eftir.Í samskiptum viðviðskiptavini er lögð áhersla á að starfsmenn [A hf.] hafi sjálfstæði tilákvarðanatöku sem miðar að því að þjónusta viðskiptavini fljótt og vel, án þessað vísa þurfi þeim frá einum aðila til annars. Skipulag lánamála skal því miðaað því að gera þetta mögulegt.Útlánaákvarðanirskal byggja á faglegum viðskiptalegum forsendum. Lánveitingar og önnurfyrirgreiðsla til viðskiptavina skal taka mið af fjárhagsstöðu, greiðslugetu ogviðskiptasögu viðkomandi. Að jafnaði skal afla skattframtala, ársreikninga,greiðslumata, rekstrar- og greiðsluáætlana og/eða annarra fjárhagslegraupplýsinga frá viðskiptavinum, og úr þeim skal unnið á skipulegan hátt og þærupplýsingar geymdar á aðgengilegu formi......4. Fjárhagslegar upplýsingarÁður enlánveiting er ákveðin, skal afla nauðsynlegra upplýsinga um fjárhagviðskiptavinar og meta greiðslugetu hans. Hjá lögaðila skal að jafnaði aflaársreikninga, árshlutauppgjöra, rekstrar- og greiðsluáætlana, skattframtala ogannarra upplýsinga í samræmi við eðli viðskipta. Þess skal gætt aðeiginfjárstaða viðskiptavinar sé viðunandi og að stjórn og framtíðarhorfur teljistgóðar..5. TryggingarKröfur [A hf.]til trygginga eiga að taka mið af fjárhagslegum styrk viðskiptavinar ogtímalengd lánveitingar. Að jafnaði skulu teknar tryggingar fyrir lánveitingum íauðseljanlegum eignum. Veð skuli þegar það á við, ná til rekstrareininga íheild sinni.Lán sem ekki eruveitt með aðstoð lánsmatskerfis, skulu veitt með ásættanlegum tryggingum.Lánveitingar sem ekki eru tryggðar með veði, skulu almennt ekki vera til lengritíma en fimm ára. Veðsettar eignir á að meta sem næst markaðsvirði og reiknaupp áhvílandi skuldir. Gæta ber fyllstu varúðar varðandi veðhlutfall og miðavið aðstæður í hverju tilviki.Sérstaklega skalgæta að tryggingum þegar um er að ræða stöðutöku, t.d. í hlutabréfum ogafleiðum, nema í hlut eigi fjárhagslega mjög sterk fyrirtæki......7. Skipulag lánastarfseminnarSparisjóðsstjórnhefur eftirlit með lánamálum [A hf.] og ber ábyrgð á þeim.........8. Lánaheimildir....Þó má heildarskuldbinding einsaðila eða fjárhagslegra tengdra aðila ekki fara yfir 25% [af CAD], sbr. reglurfjármálaeftirlitsins nr. 531, 2003, um stórar áhættuskuldbindingar hjáfjármálafyrirtækjum.....2.5. Lánveitingar til fyrirtækjaVið hverjalánveitingu skal mat lagt á rekstur, efnahag og greiðslugetu rekstraraðila, svoog tryggingastöðu. Stöðva skal allar lánveitingar til viðskiptavinar eftir aðvanskil hans hafa verið send til lögfræðiinnheimtu. Undantekningu má gera ef nýlánveiting rennur til úrlausnar vanskila eða vantryggðra lána. Lögaðilar, semeru undir stjórn eða í eigu einstaklinga, sem skráðir eru með skiptalok,gjaldþrotameðferð, árangurslaust fjárnám í vanskilaskrá, eða eru með afskriftog/eða mál í lögfræðiinnheimtu, eru hvorki lánshæfir né gildir semábyrgðarmenn. Þetta gildir þó ekki ef gjaldþrotameðferð hefur verið dregin tilbaka. Lánanefnd [A hf.] sparisjóðs getur vikið frá þessari reglu, enda liggifyrir rökstuðningur fyrir slíkri ákvörðun og tryggingar vegnalánafyrirgreiðslunnar séu mjög traustar.....3.1. AlmenntTaka skal samanyfirlit um tryggingastöðu við [A hf.] við hverja lánveitingu og athuga hvortþörf er á að bæta tryggingar vegna veittra lána og ábyrgða.....3.3. Lán án sérstakra trygginga til fyrirtækjaSkilyrði fyrirlánum án trygginga til fyrirtækja er að útibú kanni til hlítar að rekstur fyrirtækissé í góðu lagi og nær það einnig til stjórnenda fyrirtækisins. Miðað skal viðað fyrirtæki sem eru með lánveitingar án trygginga sendi reglulega innupplýsingar um rekstur félagsins, þar af þarf endurskoðað ársuppgjör félagsinsað vera undirritað af löggiltum endurskoðanda hjá þeim fyrirtækjum sem eru meðheildarfyrirgreiðslu umfram 1% af CAD eigin fé [A hf.] heildarinnar.Efheildarskuldbinding ótryggðra lána fer umfram 10 milljónir kr., skal Lánanefnd[A hf.] sparisjóðs fjalla um mál.Til að tryggjasem besta þjónustu við fyrirtæki, skulu traust fyrirtæki hafa lánamörk skv.tillögu útibússtjóra eða þjónustustjóra. Þessi lánamörk skulu endurskoðastárlega þegar [A hf.] hefur fengið endurskoðaðan ársreikning fyrirtækisins. Efársreikningur fyrirtækis berst ekki innan tilsetts tíma, getur Lánanefndinfarið fram á að útlánaviðskipti fyrirtækisins verði endurmetin m.t.t.lánafyrirgreiðslu og trygginga.Fyrirtæki semeru í hótel- og veitingarekstri, fiskeldi, kvikmynda- og ljósvakastarfsemi,snyrtistofur, þvottahús, heilsuræktir, sólbaðsstofur, sportvöruverslanir ogsprotafyrirtæki á hugbúnaðarsviði skulu ekki fá fyrirgreiðslu án trygginga,nema með sérstöku samþykki Lánanefndar.Nota skal eftirþví sem við á og um er samið, ýmis ákvæði í skuldaskjölum sem varðagjaldfellingarheimildir til [A hf.], t.d. ákvæði um eigið fé,eiginfjárhlutfall, hagnað, rýrnun trygginga, eigendaskipti að fyrirtæki eðatryggingaandlagi, o.fl.Þegar við á skalsetja í skuldaskjöl ákvæði um að fyrirtæki megi ekki taka ákvarðanir umverulegar breytingar á rekstrarforsendum er varða nýjar fjárfestingar oglántökur án samþykkis [A hf.] eða ákvæði um að breytingar á eignarhaldi eðaaðrar sambærilegar aðgerðir sem takmarka getu fyrirtækisins til að efnaskuldbindingar gagnvart [A hf.]. Allar undanþágurfrá þessari reglu skal leggja fyrir Lánanefnd [A hf.] sparisjóðs.....5.8. Stjórn [A hf.]Sparisjóðsstjórnhefur eftirlit með lánamálum [A hf.] og ber ábyrgð á þeim.Stjórnin tekurákvarðanir um lán ef heildarskuldbinding látakanda er umfram 10% af CAD eiginfé [A hf.]. Heildarskuldbinding viðskiptavinar má þó aldrei fara yfir 25% afeigin fé [A hf.], skv. reglum Fjármálaeftirlitsins nr. 531/2003 um stóraráhættuskuldbindingar.Lánveitingunaber að færa í gerðarbók stjórnar.“IIIFundargerð stjórnar sparisjóðsins sem vitnað er tilí kærubréfi Fjármálaeftirlitsins er svohljóðandi: „Ár 2008, þriðjudagurinn 30.september, kl. 9:30, var haldinn stjórnarfundur í [A hf.] [/] Á fundinum vorumættir stjórnarmennirnir [A, Z, X, Þ] og [Æ]. Að auki sátu fundinn [Y],forstjóri, framkvæmdastjórarnir [B og C og D], fundarritari. [/] Þetta gerðist:Nokkrar umræður voru um efnahagsmálin og atburði síðustu daga. Ljóst er aðástandið á fjármálamarkaði er mjög alvarlegt og staðan sú erfiðasta sem uppihefur verið um áratugi. [/] 1. Fundagerðir tveggja síðustu funda: Fundargerðir30. og 31. fundar voru samþykktar og undirritaðar. [/] 2. Mánaðarskýrsla:Forstjóri lagði fram mánaðarskýrslu septembermánaðar. Fram kom aðlausafjárskortur undanfarinna vikna væri orðinn fyrirtækinu dýr, en uppstaðafjármögnunar undanfarið hefur verið lán hjá [D hf.], þar sem aðrar leiðir hafaekki reynst færar. [/] Tap varð af rekstri samstæðunnar frá 1. júlí til 31.ágúst 2008, sem nemur 1,8 ma kr., en hreinar vaxtatekjur líða fyrir mjögóhagstæða fjármögnun. Rekstrarkostnaður er á áætlun. Kostnaðarlækkun vegnafækkunar starfsmanna skilar sér ekki inn í uppgjörið nú, en kemur inn íuppgjörið á síðasta ársfjórðungi. [/] Heildarvanskil hækkuðu um 3,4% millimánaða og hafa vanskil hækkað um 23,6% á 12 mánaða tímabili. [/] 3.Útlánaskýrsla: Forstjóri fór yfir útlánaskýrslu til stjórnar. Í henni voru lögðfram yfirlit yfir stærstu lánþega [A hf.] og stærstu vanskilaaðila. Ekki erútlit fyrir að neinum stórum áföllum vegna útlána. [/] 4. Skýrsla innriendurskoðunar: F, innri endurskoðandi [A hf.], kom inn á fundinn til að greinafrá þeim athugunum og úttektum sem hann hefur gert fyrri hluta ársins 2008.Fram kom hjá að hann hafi ekki gert neinar stórvægilegar athugasemdir í kjölfarþessara athugana. [/] 5. Lánamál. [Ahf.] Factoring: Stjórnin staðfesti tillögu lánanefndar um hækkun lánamarka [Ahf.] Factoring úr 2,0 ma kr í 2,4 ma kr. [/] [B hf.]: Áður en þessi liður vartekinn til umfjöllunar vék [A] af fundi. Óskað var eftir heimild stjórnar tillánveitingar til [B hf.] að upphæð 2 ma kr í 30 daga. Áhætta vegna [B hf.] erþá tæplega 2,5 ma.kr, sem er 20% af CAD hlutfalli. Þetta var samþykkt. [/]Nauðasamningar: Lögð var fyrir stjórntillaga að nauðasamningum vegna þriggja aðila sem allir eru starfsmennsamstæðunnar. Tillagan er um heildarniðurfærslu uppá 150 millj kr. Þetta varsamþykkt. [/] 6. Sameiningarmál: samþykki Samkeppniseftirlitsins;Samkeppniseftirlitið hefur samþykkt sameiningu [A hf.] og [D hf.]. Í álitsgerðeftirlitsins um sameininguna kemur fram að samruninn sé samþykktur á grundvelliþess að sýnt sé að [A hf.] myndi að öðrum kosti hverfa af markaðnum semsjálfstæður keppinautur og að engin önnur ráð séu því tiltæk en að samþykkjasamrunann. [/] Fjármálaeftirlitið hefur enn ekki skilað niðurstöðu sinni ummálið. Boðað verður til stjórnarfundar strax í kjölfar niðurstöðu eftirlitsins.[/] Forstjóri lýsti sig ósáttan við þann þátt álitsgerðarSamkeppniseftirlitsins sem snýr að fjárhagslegri stöðu [A hf.]. Ljóst er aðSamkeppniseftirlitið styðst ekki við gögn frá [A hf.] þegar þessi afstaða ermótuð og áskildi hann sér rétt til að skila greinargerð um málið. [/]aðgerðaráætlun: Lögð voru fram drög að aðgerðaráætlun sem færi í gang strax íkjölfar þess ef Fjármálaeftirlitið gefur samþykki sitt á samrunanum. [/] 7.Önnur mál [/] Engin önnur mál voru tekin fyrir undir þessum lið.“Fram er komið aðstjórnarmönnum hafi ekki verið kunnugt um lánsumsókn B hf. fyrir fundinn.Í málinu hafaverið lagðar fram tvær árshlutaskýrslur B hf. fyrir 1. janúar til 30. júní 2008og 1. janúar til 30. september 2008. Verður vikið að efni þessara gagna ogaðkomu stjórnarinnar að þeim síðar.IVÍ málinu liggja fyrir reglur A hf. frá 31. ágúst2007 „um framkvæmd starfa stjórnar og forstjóra“ sem settar voru á grundvelli54. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161, 2002, samþykkta A hf. ogleiðbeinandi tilmæla fjármálaeftirlitsins. Í 10. gr. reglnanna segir að haldaskuli fundargerðir um alla stjórnarfundi þar sem fram komi „nöfn viðstaddrastjórnarmanna, dagskrá og þær ákvarðanir sem teknar eru á fundi stjórnar“. Í14. gr. reglnanna segir að félagsstjórn skuli hafa aðgang að öllum gögnum semfélagið varða og nauðsynleg eru vegna stjórnar- og eftirlitsskyldu sinnar. Þásegir að óheimilt sé að fara með slík gögn eða afrit þeirra út af starfstöðfélagsins. Ennfremur segir í 23. gr. reglnanna að upplýsingar skuli aðeinsgefnar stjórnarmönnum á stjórnarfundum. Skuli fyrirspurnir stjórnarmanna bornarupp á fundunum, kynntar öllum stjórnarmönnum og um þær bókað í fundargerð ásamtsvörum við þeim. Loks segir í greininni að stjórnarmönnum sé óheimilt að hafasamband við starfsmenn félagsins til þess að afla upplýsinga.VÓumdeilt er að á fyrrgreindum stjórnarfundisparisjóðsins 30. september 2008 var samþykkt að veita B hf. skammtímalán íformi peningamarkaðsláns að fjárhæð 2 milljarðar króna, með gjalddaga 31.október sama ár. Þá liggur fyrir í málinu að ákærði Y átti hlut í B hf. og satí stjórn þess félags og að A, stjórnarformaður A hf., var forstjóri félagsins.Þá liggur fyrir að jafnhliða greiðslu lánsins til B hf. voru lagðir inn ísparisjóðinn tveir milljarðar króna í formi peningamarkaðsláns frá F hf., semvar að öllu leyti í eigu B hf. Ákærðu segjast hvorki hafa vitað um þessagreiðslu né að hún tengdist láni sparisjóðsins til B hf. C hefur hins vegarsagt að ákærða Y hafi verið kunnugt um hana og að samband væri á milli þessarargreiðslu og lánsins til B hf. Símtöl sem lögð hafa verið fram í málinu ogvitnisburðir benda sterklega til þess að tengsl hafi verið milli greiðslunnarfrá F hf. og þessa láns. Hefur komið fram hjá einu vitninu að ástæðan fyrirþessum tengslum hafi verið sú að B hf. hafi,vegna 104. gr. laga um hlutafélögnr. 2, 1995 verið óheimilt að taka milliliðalaust lán hjá dótturfélagi. Í fyrrgreindum lánareglum er ekkiað finna sérstök ákvæði um svo nefnd peningamarkaðslán en ráða má af framburðumákærðu og vitna að tíðkanlegt var að A hf. tæki þátt í viðskiptum með slík lán,bæði sem lántaki og lánveitandi. Auk þess að vera þátttakandi í viðskiptum meðpeningamarkaðslán í íslenskum krónum á millibankamarkaði, liggur fyrir að A hf.veitti slík lán til stærri fyrirtækja og stofnana sem talin voru sérstaklegatraust. Er upplýst að meðal aðila sem nutu þessara kjara voru skráð fyrirtækieins og B hf. og G hf., einnig lífeyrissjóðir, Íbúðalánasjóður og fleiristofnanir. Lán þessi voru veitt til skamms tíma, yfir nótt eða til fáeinnadaga, en í sumum tilvikum til lengri tíma, svo sem 15 eða 30 daga. Varafgreiðsla slíkra lána hjá lausafjárstýringu A hf. Þá er komið fram að ekki hafi tíðkast aðveita slík lán gegn sérstakri tryggingu enda hafi fremur verið litið á veitingupeningamarkaðsláns sem tímabundna ráðstöfun lausafjár bankans en eiginlegalánveitingu sem ekki var á verksviði lausafjárstýringar. Liggur þannig fyrir aðveiting peningamarkaðslána kom ekki til kasta lánanefndar A hf.Samkvæmt framburði vitna fyrirdómi voru peningamarkaðslán almennt ekki hærri en svo að einstakir starfsmenngátu samþykkt þau eða þá að slík samþykkt var á valdi forstjóra ogframkvæmdastjóra samkvæmt grein 5.10 í lánareglum sparisjóðsins. Í því tilvikisem hér um ræðir var lánsfjárhæðin yfir þeim mörkum sem sett eru með ákvæðinu,þ.e. hámarkshlutfallinu 10 % af CAD eigin fé sparisjóðsins. Liggur fyrir aðþetta var ástæðan fyrir því að lánsumsókninni var vísað til sjóðsstjórnarinnar.VIMeðal gagna málsins er svofelld fréttatilkynningforsætisráðuneytisins, 29. september 2008, um samkomulagum að ríkissjóður leggi Glitni til nýtt hlutafé: „Gerthefur verið samkomulag milli ríkisstjórnar Íslands og helstu eigenda Glitnisbanka hf. að höfðu samráði við Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið um aðríkissjóður leggi bankanum til nýtt hlutafé. Þetta er gert með hliðsjón afþröngri lausafjárstöðu Glitnis og einstaklega erfiðum aðstæðum á alþjóðlegumfjármálamörkuðum um þessar mundir. Ríkissjóður mun með milligöngu SeðlabankaÍslands leggja Glitni til hlutafjárframlag að jafnvirði 600 milljóna evra (eðaum 84 ma.kr.) og með því verða eigandi að 75% hlut í Glitni. Boðað verður tilhluthafafundar í Glitni svo fljótt sem samþykktir leyfa þar sem tillaga þar aðlútandi verður lögð fram til samþykktar. Fjármálaeftirlitið metureiginfjárstöðu og eignasafn Glitnis traust. Eiginfjárhlutfall Glitnis verður14,5% eftir þessa aðgerð. Rekstur bankans verður með eðlilegum hætti.Ríkissjóður stefnir ekki að því að eiga eignarhlutinn í bankanum til langframa.Tilgangurinn með þessari aðgerð er að tryggja stöðugleika í fjármálakerfinu.“Þá er einnig komið fram í málinuað formaður stjórnar Seðlabanka Íslands sagði af þessu tilefni sama dag aðþegar „þessum ólgusjó“ linnti myndi bankinn standa sig vel og þá væri gert ráðfyrir því að ríkið myndi selja eignarhlut sinn og að hagnaður yrði „af öllusaman“ fyrir ríkið og þar með skattborgarana. VIINiðurstaðadómsinsÍ málinu liggur fyrir að samhliðaþví sem B hf. óskaði eftir peningamarkaðsláni hjá A hf. bauð F hf., dótturfélagB hf., sparisjóðnum að láni sömu fjárhæð til sama tíma. Telur dómurinn framkomið að umrædd lán voru tengd saman með þeim hætti að téð fjármagn var í reyndflutt frá F hf. til móðurfélagsins, B hf., fyrir milligöngu A hf. Þóttlausafjárstaða A hf. héldist óbreytt með þessum hætti er engu að síður ljóst aðáhætta A hf. gagnvart B hf. jókst. Sökum tengslanna milli lánanna tveggja erljóst að í láni A hf. til B hf. fólst ekki venjuleg skammtímaráðstöfunfjárstýringar A hf. á umframfé sjóðsins til aðila á millibankamarkaði eðafyrirtækis í sambærilegri stöðu heldur varð henni öllu fremur lýst sem þætti í„lúppu“ eða „snúningi“, svo vísað sé til orðalags í samskiptum þeirrastarfsmanna sem komu að málinu.Þótt vikið sé að tengslum lánannatveggja í röksemdum með ákærunni, sbr. d-lið 1. mgr. 152. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88, 2008, er engu að síður ljóst að ekki er um að ræða sjálfstættsakaratriði í ákæru. Að því marki sem sannað telst að ákærðu hafi verið kunnugtum tengsl lánanna getur þessi þáttur málsins því einungis haft þýðingu viðnánara mat á þeirri háttsemi sem þeim er gefin að sök. Í því samhengi skortirhins vegar verulega á að ákæruvaldið hafi rökstutt hvaða nánari þýðinguhugsanleg vitneskja ákærðu um tengsl lánanna eigi að hafa fyrir ákæruefnið.Við munnlegan flutning málsinskom fram af hálfu ákæruvaldsins að haustið 2008 hafi A hf. átt í alvarlegumvandræðum með lausafé og ákærðu verið þetta vel ljóst. Hefur í þessu sambandiverið vísað til fyrrgreindrar bókunar frá stjórnarfundinum 30. september 2008en einnig annarra gagna um takmarkaðan aðgang sparisjóðsins að lausafé, meðalannars vegna afstöðu Seðlabanka Íslands. Í málinu liggur ekki fyrir hverniginn- og útstreymi fjár úr lausafjárstýringu A hf. var háttað á umræddum tíma ogverður því ekkert fullyrt um það að hve miklu leyti fjárstýringin veittiskammtímalán til annarra fyrirtækja, innan og utan millibankamarkaðar, eða tilhvaða tíma slík lán voru veitt. Þá liggur ekkert fyrir um lausafjárstöðusparisjóðsins 30. september 2008 að öðru leyti en því að fyrir liggur að nægtlausafé var til þeirrar lánveitingar til B hf. sem lýst er í ákæru. Þótt á það verði fallist aðákærðu hafi, sem stjórnarmönnum og forstjóra, borið að hafa yfirsýn yfir þannlausafjárvanda sem sparisjóðurinn glímdi við haustið 2008 verður ákæran ekkiskilin á þá leið að ákærðu sé gefið að sök að hafa rýrt lausafjárstöðusparisjóðsins óhóflega þegar þau samþykktu téða lánveitingu. Getur þetta atriðiþví einungis komið til skoðunar að því marki sem það hefur þýðingu við mat áþeirri háttsemi sem ákærðu er gefin að sök í ákæru, svo sem hvort umrædd staðasparisjóðsins gaf tilefni til þess að óska eftir sérstakri tryggingu fyrirendurgreiðslu lánsins.Samkvæmt framangreindu verður aðskilja ákæru málsins svo að hún takmarkist við það að ákærðu sé gefið að sök aðhafa misnotað aðstöðu sína sem stjórnarmenn og forstjóri A hf. með því að faraút fyrir heimildir til lánveitinga með því, annars vegar, að meta ekkigreiðslugetu og eignastöðu B hf. í samræmi við útlánareglur sparisjóðsins og,hins vegar, með því að veita félaginu umrætt lán án trygginga. Með þessu hafifé sparisjóðsins verið stefnt í verulega hættu og hafi ákærðu mátt þetta veraljóst þannig að jafnað verði til ásetnings til umboðssvika samkvæmt 249. gr.almennra hegningarlaga. Þótt framangreind tvö efnisatriði ákærunnar tengistþykir engu að síður rétt að fjalla um hvort þeirra með sjálfstæðum hætti ogreifa framburði ákærðu og vitna þar að lútandi.AUm það sakaratriði að ákærðu hafi ekki lagt mat ágreiðslugetu og eignastöðu B hf. er í röksemdum ákæruvaldsins vitnað til reglnasparisjóðsins um lánveitingar og ábyrgðir með svofelldum hætti: „Í grein 1.4segir að áður en lánveiting sé ákveðin skuli afla nauðsynlegra upplýsinga umfjárhag viðskiptavinarins og meta greiðslugetu hans. Hjá lögaðila skuli aðjafnaði afla ársreikninga, árshlutareikninga, rekstrar- og greiðsluáætlana,skattframtala og annarra upplýsinga í samræmi við eðli viðskipta.“.... „Í grein2.5 kemur svo fram að við lánveitingar til fyrirtækja skuli leggja mat árekstur, efnahag og greiðslugetu rekstraraðila svo og tryggingastöðu.“Ákærði Y hefur borið fyrir dómiað fram hafi komið á stjórnarfundinum 30. september að eigið fé B hf. væri 300milljarðar og lausafjárstaða þess væri sterk. Hafi og allar upplýsingar umfélagið legið frammi vegna skráningar þess í kauphöllinni. Nefnir hann í þvísamhengi 6 mánaða uppgjör þess sem birst hafi 31. júlí 2008 hjá Kauphöllinni ogí fjölmiðlum. Þá tekur hann fram að stjórnendunum A hf. hafi jafnframt veriðkunnugt um þróun félagsins frá þeim tíma. Hafi verið farið eins vandlega yfirmálið og hægt var að gera og stjórnarmenn margs spurt í því efni. Um grein 1.4.í lánareglunum tekur ákærði fram að hún sé hugsuð vegna lána í útibúakerfinutil fyrirtækja sem ekki séu skráð í kauphöll og í þeim tilvikum sé nauðsynlegtað afla þar greindra upplýsinga. Þessar upplýsingar hafi allar legið fyrir vegnaskráningar B hf. í kauphöll. Segir hann að í sparisjóðnum hafi náið ogskipulega verið fylgst með greiðslugetu og stöðu félagsins og menn þekkt þessiatriði vel.Ákærði X hefur borið að fyrirfundinum hafi legið árshlutauppgjör B hf., annað hvort í pappírsformi eða þvíhafi verið varpað á skjá. Muni hann að uppgjörið hafi verið rætt á fundinum. Þáhafi stjórnarmenn spurt hvort peningar væru til fyrir láninu og þeim verið tjáðað svo væri. Þá hafi verið spurt hvort lánið væri innan CAD-hlutfalls. Þá hafiverið rætt um greiðslustöðu og lausafjárstöðu B hf. og fram hafi komið að mjögvel horfði í þeim efnum næstu níu mánuði. Hafi þannig allt verið rætt sem máliskipti. Ekkert hafi verið rætt um hvaðan peningar fyrir láninu hefðu komið ogkveðst hann ekki hafa vitað að F hf. hefði lagt inn fyrir því. Áhersla hafiverið lögð á það af hálfu fjárstýringar A hf. að um skammtímalán væri að ræðasem hentaði fjárstýringu sjóðsins afar vel, enda hafi fjárstýringin legið meðfé sem þurft hafi „að láta vinna“. Upplýsingaflæði til stjórnar A hf. hafialmennt verið mjög gott og sama megi segja um alla skjalavörslu í því sambandi.Sjálfur hafi hann frétt af lánsumsókninni rétt fyrir fundinn. Hann kveður Ahafa setið fundinn framan af og veitt upplýsingar viðvíkjandi láninu, áður enhann dró sig í hlé.Ákærði Z hefur skýrt frá því aðstjórnarmenn hafi þekkt mjög vel til B hf. enda hafi það félag sífellt veriðtil umfjöllunar á stjórnarfundum A hf. og verið stór hluti af eignasafnifélagsins. Kveðst hann hafa vitað hvernig lánasamningar B hf. voru upp byggðirog hafa þekkt eignir þess. Hafi komið fram í samtölum við stjórnarmenn í B hf.að félagið stæði mjög vel. Minni hann að ákærði Y og C hafi sameiginlega talaðfyrir láninu og stjórnarmenn hafi einnig spurt út í þetta mál. Hafi stjórningaumgæft þessa lánveitingu mjög og farið vel yfir greiðslugetu og eignastöðu Bhf. Hann kveðst ekki hafa vitað hvers vegna B hf. þurfti þetta lán en menn hafiálitið það vera hluta af daglegri fjárstýringu félagsins. Hann kveðst ekki áðurhafa fengið lán af þessu tagi til meðferðar í stjórn, enda hafi það verið aðnokkru leyti óvenjulegt. Hann segir að þær upplýsingar sem stjórninni voruveittar um hag B hf., árshlutauppgjörið, hafi verið betri en þær sem fengisthefðu úr skattframtali eða ársreikningi sem hefðu sýnt stöðu félagsins í árslok2007. Fyrir utan að það hafi verið kynnt á fundinum segir hann að það hafiverið kynnt fyrir stjórninni áður, þ.e. þegar það kom fram. Ákærða Þ kveðst muna mjög veleftir stjórnarfundinum sem um ræðir í málinu. Kveðst hún hafa spurt út í málið,þar á meðal tryggingu fyrir láninu og það hafi aðrir stjórnarmenn einnig gert.Hafi komið fram að efnahagsreikningur B hf. væri nægileg trygging fyrir láninu.Hafi einnig verið skýrt fyrir fundarmönnum hvernig peningamarkaðslán virkuðu.Hafi verið upplýst að CAD-hlutfallið væri í lagi og sagt að stjórnin hefðiheimild til þess að veita þetta lán án sérstakrar tryggingar. Þá hafi sexmánaða uppgjöri B hf. verið varpað upp á skjá og farið yfir þær tölur, sem hanaminni að hún hafi áður verið búin að kynna sér. Hún kveðst þó ekki hafa settsig inn í reikningsskilaaðferðir. Hún segir C aðallega hafa gert stjórninnigrein fyrir málinu en ákærði Y svarað spurningum að lokinni greinargerð C, endahafi ákærði þekkt B hf. vel. Kveðst hún jafnframt álíta að stjórnin hafi haftbetri upplýsingar um B hf. en búast hefði mátt við um óskráð fyrirtæki. Húnsegir að tap hafi verið á rekstri félagsins síðustu mánuðina fyrir fundinn. Aðþví er varðar greiðslumat á B hf. segir hún sparisjóðinn hafa fylgst reglulegameð afkomu félagsins þannig að byggt hafi verið á traustum upplýsingum um þaðþegar ákveðið var að lána félaginu. Um hafi verið að ræða stórt lán en það hafiþó verið til skamms tíma. Hún segir hafa komið fram á fundinum að fjárstýringsparisjóðsins hafi haft handbært fé til þess að lána B hf. Ákærða segirstjórnina hafa verið upplýsta á þessum fundi um allar þær fjárhagsstærðir semnauðsynlegt var að vita um áður en ákvörðun um lánið var tekin. Ákærða Æ hefur skýrt frá því aðstjórnendur sparisjóðsins hafi tekið til máls á fundinum og svarað því sem tilþeirra var beint. Hún kveðst ekki muna vel eftir einstökum atriðum, enda sélangt um liðið frá fundinum. Hún kveðst hafa þekkt lítillega til B hf. áður enhún tók sæti í stjórn sparisjóðsins hálfu ári fyrir þennan fund en í stjórninnihafi jafnframt verið þekking á félaginu fyrir þennan fund og hálfs árs uppgjörB hf. hafi legið fyrir á fundinum. Hafi stjórnin haft greinargóðar og nákvæmarupplýsingar um hag félagsins og betri en almennt lágu fyrir um félög sem fengulán hjá sparisjóðnum. C, framkvæmdastjóri fjármálasviðsA hf. á þeim tíma sem hér skiptir máli, hefur greint frá því að hann hafi vegnaþess starfa síns setið flesta stjórnarfundi. Hann kveðst ekki muna eftir þeim umræðumsem urðu á fundinum en kveðst álíta að hann hafi ekki komið á fundinn til þessað kynna lánveitinguna. Þá kveðst hann ekki muna hvort innlán F hf. hafi komiðþar til tals. Hann segir stjórnendur sparisjóðsins hafa þekkt mjög vel tilstöðu B hf. á þessum tíma, bæði af þeim uppgjörum sem félagið sendi frá sér ogeinnig hafi þeir reglulega framkvæmt eigin útreikninga á félaginu og virðieigna þess, enda hafi flest þau félög, sem B hf. átti í, verið skráð íKauphöllinni. Avar formaður stjórnar A hf. og jafnframt forstjóri B hf. á þeim tíma sem umræðir og kveðst hafa átt hlut í báðum fyrirtækjunum. Hann hefur greint frá þvíað flæði upplýsinga til stjórnarinnar hafi verið mjög gott á þeim tíma sem hérskiptir máli. Hann segir lánveitinguna til B hf. hafa verið rædda á fundinum enhann vikið frá þegar kom að ákvörðun um hana. Hann telur ekki ólíklegt að hannhafi svarað einhverjum spurningum manna um lánsbeiðnina en kveðst ekki hafakynnt hana fyrir stjórninni. Þá muni hann ekki eftir umræðum í einstökumatriðum. B,þáverandi framkvæmdastjóri sparisjóðasviðs A hf., segir lánsbeiðnina hafa veriðkynnta á fundinum en hann muni ekki eftir einstökum atriðum í þeirri kynningu.Minni hann að C og Y hafi staðið fyrir henni og einhverjar spurningar hafiverið bornar fram. Þá hafi verið skjalleg gögn um beiðnina á fundinum og einnighafi verið miðlað upplýsingum með myndvarpa, líklega rekstrarupplýsingum oguppgjöri. G, áður framkvæmdastjóriáhættustýringar A hf. og regluvörður þar, segir starfsmenn sparisjóðsins hafafylgst vel með B hf. á þeim tíma sem hér skiptir máli og tvímælalaust betur enöðrum fyrirtækjum sem voru í viðskiptum við sparisjóðinn. Hafi þannig ekkieinasta verið fylgst með markaðsvirði eignasafns félagsins heldur hafifyrirtækið sjálft verið rannsakað þar sem markaðurinn endurspegli ekki alltafeignina í fyrirtækinu. Kveðst hann hafa tekið reglulega saman skýrslur um þaðhvort sparisjóðurinn væri innan þeirra marka sem sett höfðu verið umfjárfestingar. Einsog fram er komið var B hf. skráð hjá Kauphöll Íslands. Samkvæmt 57. og 58. gr.laga um verðbréfaviðskipti nr. 108, 2007 ber útgefendum verðbréfa að birtaopinberlega ársreikninga sína og árshlutareikninga. Þá segir í 1. mgr. 122. gr.laganna, sem í gildi var á þeim tíma sem hér um ræðir, að útgefanda fjármálagerninga, sem teknir hafa verið tilviðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði eða verslað er með á markaðstorgifjármálagerninga (MTF), beri að tilkynna þegar í stað allar þærinnherjaupplýsingar sem varða hann til viðkomandi skipulegs verðbréfamarkaðareða markaðstorgs fjármálagerninga (MTF) þar sem fjármálagerningar hans hafaverið teknir til viðskipta. Skipulegur verðbréfamarkaður eða markaðstorgfjármálagerninga (MTF) skuli miðla innherjaupplýsingum í upplýsingakerfi sínuog teljist upplýsingarnar opinberar þegar þeim hefur verið miðlað þaðan.Samkvæmt 120. gr. laganna er hér átt við upplýsingar sem varða beint eða óbeintútgefendur fjármálagerninga, fjármálagerningana sjálfa eða önnur atriði sem erulíkleg til þess að hafa marktæk áhrif á markaðsverð fjármálagerninganna.BUm það sakaratriði að téð lán hafi verið veitt ántryggingar er í röksemdum ákæruvaldsins vísað til reglna sparisjóðsins umlánveitingar og ábyrgðir með svofelldum hætti: „Grein 1.5 fjallar umtryggingar. Kemur þar fram að lán sem ekki séu veitt með aðstoð lánsmatskerfisskuli veitt gegn ásættanlegum tryggingum“... „Í þriðja kafla lánahandbókarinnarer fjallað sérstaklega um lán í íslenskri mynt. Segir þar í grein 3.1 að takaskuli saman tryggingastöðu við A hf. við hverja lánveitingu og athuga hvortþörf er á að bæta tryggingar vegna veittra lána og ábyrgða.“ Í málinu liggur árshlutaskýrsla Bhf. fyrir tímabilið frá 1. janúar til 30. júní 2008 sem var staðfest af stjórnfélagsins 31. júlí 2008 og birt í kauphöll sama dag. Árshlutauppgjörið varáritað af endurskoðanda félagsins, Deloitte hf., með svokallaðrikönnunaráritun. Þar kom fram að tap var af rekstri félagsins á fyrstu sexmánuðum ársins 2008 að fjárhæð 82.200.000 evrur. Heildareignir félagsins 30.júní 2008 voru 6.924.700.000 evrur og eigið fé félagsins var á sama tíma2.284.200.000 evrur. Þá var handbært fé félagsins 30. júní 2008 var 303.400.000evrur. Samkvæmt fréttatilkynningu frá félaginu sem birt var í kauphöll vareiginfjárhlutfall félagsins að teknu tilliti til víkjandi skuldabréfs 37%. Ífréttatilkynningunni kom auk þess fram að félagið ætti tryggt lausafé til aðmæta endurfjármögnun fram til desember 2009. Félagið færði eignarhluti sína í Dhf. og E samkvæmt svokallaðri hlutdeildaraðferð sem gerði það að verkum aðeignarhlutur B hf. í fyrrgreindum félögum var 30. júní 2008 metinn1.347.200.000 evrum meiri í árshlutauppgjöri félagsins fyrir fyrstu sex mánuðiársins en markaðsverð eignanna samkvæmt skráðu gengi í kauphöll sagði til um.Þá er í málinu árshlutaskýrsla Bhf. fyrir tímabilið frá 1. janúar til 30. september 2008 sem var staðfest afstjórn 27. nóvember 2008 og birt í kauphöll sama dag. Árshlutauppgjörið varáritað af endurskoðanda félagsins, Deloitte hf., með svokallaðrikönnunaráritun. Endurskoðandi félagsins gerir fyrirvara í áritun sinni vegnaatburða sem áttu sér stað eftir lokadag reikningsskilanna. Tap var af rekstrifélagsins á fyrstu níu mánuðum ársins 2008 nam 170.000.000 evrum. Heildareignirfélagsins 30. september 2008 voru 6.275.900.000 evrur og eigið fé félagsins vará sama tíma 1.987.300.000 evrur. Loks var handbært fé 30. september 2008287.600.000 evrur. Samkvæmt fréttatilkynningu frá félaginu sem birt var íkauphöll var eiginfjárhlutfall félagsins að teknu tilliti til víkjandi skuldabréfs36%. Eins og áður þá færði félagið eignarhluti sína í D hf. og E samkvæmtsvokallaðri hlutdeildaraðferð sem gerði það að verkum að eignarhlutur B hf. ífyrrgreindum félögum var 30. september 2008 metinn 1.245.900.000 evrum meiri íárshlutauppgjöri félagsins fyrir fyrstu níu mánuði ársins en markaðsverðeignanna samkvæmt skráðu gengi í kauphöll sagði til um.Ákærði Y hefur borið fyrir dómiað hefur skýrt frá því fyrir dómi að fjárstýringardeild fyrirtækja, eins ogsparisjóðurinn, haldi utan um fjármögnun fyrirtækisins. Oft sé til fé umframdaglegar þarfir en einnig skorti fé tímabundið. Sé þá leitað á millibankamarkaðeða markað með laust fé, enda sá markaður ekki bundinn við banka eina. Þeir semþátt tóku í þessum markaði hafi verið sveitarfélög, ríkisstofnanir,Landsvirkjun, Íbúðalánasjóður og stór fyrirtæki eins og G hf. og B hf. Hafi Ahf. tekið ríkan þátt í þessum markaði í mörg ár. Menn hafi þar skipst átölvuskeytum og leitað að eða boðið fram peninga til skamms tíma. Hafihlutirnir gerst hratt á þessum markaði, enda menn þekkt vel til hver hjá öðrum.Hafi lánsumsókn B hf. borið að með þessum hætti, en félagið hafi verið aðili aðþessum markaði og fengið áður slík lán hjá sparisjóðnum, 500 milljónir og 1½milljarð, án sérstakra trygginga. Hafi þau lán greiðst með skilum. Lánið 30.september 2008 hafi verið hefðbundið peningamarkaðslán að öðru leyti en því semtók til fjárhæðarinnar. Hann segir peningamarkaðslán hafa verið til skamms tímaog ekki verið teknar tryggingar og í þessu tilfelli hafi ekki verið tekintrygging vegna þess hve fjárhagsstaða B hf. var sterk, með eigið fé um 300milljarða króna og lausafjárstaða þess hafi verið svo sterk að dygði félaginu ínærri heilt ár. Hafi félagið verið eitt öflugasta fyrirtæki landsins á þessumtíma. Um peningamarkaðslán hafi gilt sömu sjónarmið, venjur og siðir og umvenjuleg útlán, enda að því miðað að lánin greiddust. Hafi öll sjónarmið umvarúð verið þau sömu um þessi lán og venjuleg útlán og einnig áttu þessi lán aðskila hagnaði fyrir lánveitandann. Ákærði segir C, yfirmaður fjármálasviðs Ahf., hafa sent lánsbeiðnina til ritara ákærða fyrir fundinn.Ákærði segir að á þessum tímahafi ýmislegt gerst á fjármálamörkuðum bæði erlendis og hér sem ekki vorufordæmi fyrir. Þannig hafi ríkissjóður og seðlabankinn verið búnir að yfirtakaGlitni banka og áður haft afskipti af Landsbankanum og þessir atburðir haftáhrif á alla fjármálastarfsemi hér og erlendis. Ákærði segir að heimilt hafiverið að lána án sérstakra trygginga og vísar til dæmis í grein 3.3. í útlánareglunumum það. Hann segir að í sparisjóðnum hafi skipulega verið tekið saman yfirlitum tryggingastöðu sparisjóðsins varðandi öll lán úr sjóðnum í samræmi við grein3.1 í lánareglunum og yfirliti um það komið til stjórnarinnar. Umárshlutaskýrslu B hf. janúar – júní 2008, sem lá fyrir stjórninni, segir ákærðiað þar komi fram þau aðalatriði sem horft sé til þegar staða lántaka er metin:eigið fé, rekstrarafkoma og greiðslugeta. Um hlutdeildaraðferð í reikningum Bhf. segir ákærði aðspurður að sú uppgjörsaðferð hafi ekki haft áhrif á matmanna á félaginu. Reikningshald félagsins hafi verið í föstum skorðum og sættytri og innri endurskoðun óskyldra aðila. Sé þessi uppgjörsaðferð í samræmi viðalþjóðlega reikningsskilastaðla. Hafi þeim í sparisjóðnum verið kunnugt um aðþarna hefði orðið breyting á miðað við fyrri tvo ársfjórðunga. Hafi þessi munurskýrst af lækkandi hlutabréfaverði og B hf. hafi ekki dregið dul á hann heldurþvert á móti vakið athygli á honum í skýrslunni. Markaðsvirði fyrirtækisins hafieinnig tekið mið af þessu og það lækkað meira í verði en undirliggjandi eignirgáfu tilefni til. Hann segist hafa fylgst með rekstrinum eftir 30. júní og hafiorðið framhald á taprekstri félagsins. Aftur á móti hafi fjöldi fyrirtækjagengið vel, þar með talin fyrirtæki í eigu B hf., þótt hlutabréf hafi fariðlækkandi. Ákærði segist aðspurður almennt ekki hafa fylgst með einstökumpeningamarkaðslánum og þá enn síður stjórn sparisjóðsins, enda rík hefð fyrirþví að stjórnir útlánastofnana hafi almennt ekki haft aðgang að upplýsingum umeinstaka viðskiptamenn. Hafi C, yfirmaður fjármálasviðs A hf., sentlánsbeiðnina til ritara ákærða. Spurður um hlutabréfeign sína í A hf. og B hf.kveðst ákærði hafa átt tífalt meira í sparisjóðnum en hann átti í B hf.Ákærði X, sem auk þess að sitja ístjórn sparisjóðsins, stýrði einu af útibúunum, kveður heimilt hafa verið aðveita peningamarkaðslán án trygginga eins og sérstaklega sé fjallað um í grein3.3 í lánareglunum. Þetta tiltekna lán hafi verið hentugt skammtímalán oggreiðslu- og lausafjárstaða B hf. hafi verið mjög jákvæð næstu níu mánuðina.Hafi eigið fé félagsins verið 37%, sem þyki gott, jafnvel í góðæri. Ákærðibendir á það að erlendar eignir B hf. hafi hækkað í verði vegna gengislækkunarkrónunnar. Þá hafi menn rætt efnahagsmál og nokkurrar bjartsýni hafi gætt vegnaorða forsætisráðherra sem skilin hafi verið svo að staða bankanna hefði veriðstyrkt og efnahagslífið þar með. Þá hafi verið stefnt að sameiningu við D hf.sem hafi lofað mjög góðu og loks hafi fréttir af því að H hefði fjárfest í Dhf. verið taldar lofa góðu um efnahagslífið í heild. Hafi menn litið svo á aðbotninum væri náð í efnahagslægðinni, að nú sæi til lands og horfur fremurbjartar. Ákærði segir rekstur sparisjóðsins hafa verið þröngan um þetta leytivegna skorts á lausafé og aðhalds. Þannig hafi lánið til B hf. komið sér vel áþessum tíma enda brýnt að koma fé í ávöxtun og gott að geta lánað það út í einnmánuð. Hefðu peningarnir legið inni í sparisjóðnum í stað þess að lána þá úthefði A hf. eðlilega orðið fyrir tapi. Hann segist aðspurður ekki hafa séðfyrir sér þennan dag hrun á fjármálamörkuðum sem reið yfir skömmu síðar og allthafi bent til þess að B hf. yrði gjaldfær á gjalddaga lánsins. Hafi hann fyrstog fremst verið að gæta hagsmuna A hf. þegar lánið var veitt. Hafi hann ekkiátt hlut í B hf. og enga persónulegra hagsmuni undir láninu. Aftur á móti hafihann átt hlut í sparisjóðnum. Ákærði Z kveður B hf. hafafjármagnað sig að miklu leyti á peningamarkaði, eins og mörg önnur fyrirtækigeri. Engar sérstakar tryggingar hafi verið settar fyrir þessu láni enda hafiþað verið í samræmi við öll önnur peningamarkaðslán hérlendis og í samræmi viðþað sem tíðkaðist á alþjóðlegum peningamarkaði. Hann segir eigið fé félagsinshafa verið 300 milljarðar en þennan tiltekna dag hafi eigið fé verið metið 93milljarðar á markaði, sem þeir í sparisjóðnum álitu vera of lágt mat. Miðað við hlutdeildaraðferðina megi segja aðlánið hafi þennan dag numið um 3% af eigin fé B hf. Þá hafi þetta lán verið meðgjalddaga langt á undan mörgum öðrum lánum úr sjóðnum. Staða B hf. hafi oftverið til umræðu í sparisjóðnum, enda stór hluti af eignum sparisjóðsins. Þákvaðst hann hafa verið í sambandi á þessum tíma við ráðamenn í félaginu semhafi fullyrt að staða félagsins og fjármögnun væri einstaklega góð. Sjálfurhafi hann einnig þekkt til eigna þess og haft mikið álit á félaginu. Ýmsar blikur hafi verið á lofti ífjármálum frá því árslok 2007 en menn hafi talið að yfirvöld væru að bætastöðuna og almennt hafi menn álitið að B hf. hefði tekist mjög vel að undirbúasig fyrir erfiðleikana. Glitnir hafði þá átt í vandræðum en þau vandræði hefðuverið leyst og ríkið gert ráðstafanir til þess að tryggja stöðugleika ífjármálakerfinu og fjármögnun bankanna í framtíðinni. Hafi það veriðsérstaklega rætt í stjórninni hvort skynsamlegt væri að veita lánið meðhliðsjón af öllu þessu. Hefðu starfsmenn bankans fullyrt að svo væri, þeir C ogY. Hann segir að meðbyr hafi verið í innlánum til sjóðsins vegna almennstrausts sem hann naut, andstætt því sem komið hafði á daginn með Glitni. Hafiþeim verið sagt, stjórnarmönnunum, að lánið til B hf., sem hafi verið stórt,væri góð leið til þess að ávaxta fé sparisjóðsins. Hafi upplýsingarnar sem voruveittar á fundinum bent til þess að staða B hf. væri mjög sterk samkvæmt sexmánaða uppgjörinu og nýjustu upplýsingum. Þá væri félagið án alls vafafjármagnað til langs tíma, 76 vikna, eftir því sem kom fram í kauphöllinni.Upplýsingar af þessu tagi séu mjög verðmyndandi og ekkert hefði komið framfyrir fundinn sem breytti því. Hefði B hf. verið einn besti lánveitandi sem völvar á á þessum tíma. Síðan hafi orðið ótrúlegar hamfarir, hrun D hf., setningneyðarlaganna, sem hann kveðst ekki hafa séð fyrir, og hafi þær sópað öllu ábrott. Að því er varðar sérstakar tryggingar við slíkar aðstæður, efnahagshrun,verði að hafa í huga að oft séu þær til einskis. Litið hafi verið svo á aðmarkaðshæfar eignir B hf. sem hafi verið eigið fé í alþjóðlegum, skráðumfyrirtækjum gerði sérstakar tryggingar óþarfar. Hann segir að þegar stjórnintók ákvörðun um lánið hafi verið höfð hliðsjón af því sem vitað var um ástand áfjármálamörkuðum, sem fundargerðin vitnar til. Þá segir hann aðspurður aðstjórnin hafi ekki verið í aðstöðu til þess að kanna hvort þær upplýsingar semhún fékk frá stjórnendum sparisjóðsins væru réttar. Reyndar sé engin ástæða tilþess að ætla annað en að þeir hafi einnig álitið þær réttar. Ákærði segir að rekstursparisjóðsins á þessum tíma hafi ekki verið arðbær og lánið hafi verið kynntþannig að það myndi skapa arð, að sparisjóðurinn væri með nægilega sterkaeiginfjárstöðu og að lausafjárstaðan leyfði lánveitinguna. Þá hafi menn haft íhuga að lánveitingin var til skamms tíma og á góðum vöxtum en erfitt hafi veriðá þessum tíma að ávaxta fé á viðunandi kjörum, „að ná sér í vaxtamun“. Ákærða Þ hefur sagt að áfundinum, sem hafi verið daginn eftir fall Glitnis, hafi komið fram sú skoðunað með þessu áfalli væri botninum náð. Hún tekur fram að viðskiptalífiðsveiflist ævinlega og engin vegur sé til þess að meta það á hverjum tíma hversumikið. Erfiðleikar í efnahagslífinu hafi verið ræddir á fundinum en nýlegarfréttir um kaup H á D hf. hafi aukið mönnum traust á fjármálakerfinu. Hafi húnsannfærst um að D hf. væri sterkasti banki landsins og þar með stæði B hf.sterkt að vígi enda átti félagið stóran hlut í bankanum. Hafi B hf. jafnframtverið talið eitt af traustustu fyrirtækjum landsins. Kveðst hún hafa spurt út ímálið, þar með sérstaka tryggingu fyrir láninu en því verið svarað að nægileg trygginglægi í efnahagsreikningi B hf. og það hafi verið skýrt á greinargóðan hátt.Kveðst hún hafa verið sömu skoðunar út frá reynslu sinni í viðskiptum. Þá hefðiA upplýst að lausafjárstaða félagsins væri góð í næstu níu mánuði. Enginafkomuviðvörun hafði borist um B hf., sem hefði verið skráð félag í KauphöllÍslands, frá því að uppgjörið hafði verið birt og fram að stjórnarfundinum.Ennfremur hafi verið upplýst að CAD-hlutfallið væri „í lagi“. Kveðst hún hafalitið á þessa lánsumsókn sem tekjumöguleika sem óverjandi hefði verið að nýtaekki. Hún kveðst ekki hafa vitað hvaðan féð var komið sem lánað var út til Bhf. en eins og málið hafi horft við stjórninni hafi verið um það að ræða aðskylt var að koma fjármagni í ávöxtun, heiðarlega og reglum samkvæmt. Hún segirsparisjóðinn hafa verið rekinn með tapi á þessum tíma og lánveitingin hafiverið til þess að afla tekna og í samræmi við þau markmið sem sparisjóðurinnhafði sett sér. Þá hefði legið fyrir að sams konar lán hefðu verið veitt B hf.fyrr á árinu og greiðst með skilum. Spyrja megi í hvaða stöðu sparisjóðurinnverið ef ekki hefði verið reynt að afla sér tekna á þessum tíma. Enginn hefðihins vegar getað séð fyrir þá atburði sem urðu skömmu seinna. Ákærða Æ segir B hf. hafa veriðstórt og öflugt félag með dreifða áhættu og mjög fjölbreytta starfsemi. Þá hafiog lánið verið með eðlilegum vaxtakjörum. Viðskipti D hf. við H hefðu veriðkynnt viku áður en þessi fundur var og það aukið mönnum mjög trú á bankanum. Þáhafi stjórnvöld komið Glitni til bjargar. Seðlabankinn lánað D hf. margamilljarða viku eftir lán A hf. til B hf. þannig að almennt hafi menn haft trú ástyrk bankans og að hann gæti staðist áföllin. Töldu menn að botninum væri náð.Stjórnin hafi ekki séð fyrir fall fjármálakerfisins, né heldur fall D hf. Þaðsem fellt hafi D hf. hafi verið bresku hryðjuverkalögin, sem engin leið hafiverið að sjá fyrir. Ákærða kveðst hafa litið svo á að heimilt væri að lána svomikið fé sem hér um ræðir án sérstakra trygginga og það þótt til lengri tímaværi. Ákærða vekur athygli á uppgjöri B hf. 30. september 2008, sama dag ogfundurinn var haldinn, unnið í nóvember 2008 og yfirfarið afendurskoðunarfyrirtækinu Deloitte sem ekki hafi gert athugasemdir við stöðuna30. september. Þar komi fram að eigið fé B hf. hafi 30. júní verið 286milljarðar hafði hækkað í 290 milljarða 30. september, en eiginfjárhlutfallhefði lækkað úr 37% í 36%. Engar efaraddir hafi komið fram á fundinum um stöðuB hf., en það hafi þá verið eitt stærsta félag landsins, öflugt og með dreifða starfsemi.Félagið hafi verið skráð í Kauphöllinni og þaðan hafi engar vísbendingar boristum að neitt væri athugavert við hag þess. Hafi öll gögn sem kynnt voru áfundinum um B hf. borið með sér að félagið væri sterkt. Þá hafi komið frameftir á að hluthafar B hf. hafi metið verðmæti hlutabréfa í félagsins daginnfyrir fundinn í stjórn sparisjóðsins vera 93 milljarða. Hefði þannig mikiðþurft að ganga á til þess að þessir 2 milljarðar fengjust ekki greiddir ágjalddaga 30 dögum síðar. Aðspurð segir ákærða ekki hafa vitað hvaðan féð komsem B hf. fékk að láni. Hún segir útlánareglurnar sem settar voru af stjórnsjóðsins ekki hafa tekið til peningamarkaðslána. Stjórnin sé æðsta vald ímálefnum sparisjóðsins á milli hluthafafunda og geti vikið frá lánareglum sjóðsins.C hefur borið að ástjórnarfundinum hafi hafi það legið fyrir að staða félagsins hafi þá veriðmetin mjög sterk vegna stöðu eignanna og árshlutareikningsins þar sem fram hafikomið að félagið ætti gríðarmikið eigið fé og jafnframt laust fé til þess aðmæta skuldbindingum sínum fram til ársloka 2009. Hafi félagið verið meðtraustustu lántökum á þessum tíma. Hann kvað bréf B hf. hafa lækkað í verðifram að fundinum en tekur fram að þá hafi engin leið verið til þess að gera ráðfyrir kreppunni sem reið yfir skömmu síðar og leiddi til falls félagsins. Hannsegir að það hafi ekki verið talið heppilegt að liggja inni með peninga ísparisjóðnum heldur hafi verið lagt kapp á það að lána þá út til þess að þeirbæru vexti. G, áður starfsmaðuráhættustýringar A hf., segist hafa álitið B hf. vera gott fyrirtæki og mönnumhafi fundist áhættulaust að lána því fé. Lánið sem veitt var 30. september hafiþannig aðeins numið 0,7% af eigin fé B hf. Fjármálahrunið hafi hins vegarbreytt öllu.A, stjórnarformaður A hf. á þeimtíma sem um ræðir og jafnframt forstjóri B hf., segir að fjárhagur B hf. hafistaðið traustum fótum á þessum tíma. Hafi bókfært eigið fé félagsins verið 2til 2,3 milljarðar evra en tap hafi verið mánuðina á undan. Þrátt fyrir þaðhafi hann metið stöðu félagsins mjög trausta. Þá segir Samkvæmt níu mánaðauppgjöri félagsins síðar þennan umrædda dag hafði eigið fé lækkað um 300milljónir evra, þannig að eigið fé B hf. hafi verið um 2 milljarðar evra.Aðspurður um þrönga lausafjárstöðu sparisjóðsins á þessum tíma svarar hann þvíað menn hafi reynt að bæta hana en það þýði ekki að útlánum yrði hætt enda hafiinn- og útlán verið grunnrekstur sparisjóðsins. CAð virtu því sem nú hefur verið rakið telur dómurinnsannað að fyrir stjórnarfundinum 30. september 2008 hafi legið síðastaárshlutauppgjör B hf. og hafi á fundinum verið farið yfir helstu tölur úruppgjörinu sem skiptu máli um lánshæfi fyrirtækisins. Fyrir liggur að B hf. varfyrirtæki sem skráð var á markað og bar upplýsingaskyldu sem slíkt. Þá liggureinnig fyrir að B hf. hafði fyrr á sama ári fengið peningamarkaðslán hjá A hf.og þannig verið metið hæft til að eiga í slíkum viðskiptum við sparisjóðinn. Aðsíðustu lá fyrir að innan sparisjóðsins var fyrir hendi veruleg þekking ámálefnum fyrirtækisins og þróun þess. Höfðu hinir ákærðu stjórnarmenn þvíréttmæta ástæðu til að ætla að þær upplýsingar sem starfsmenn sparisjóðsinsveittu þeim væru fullnægjandi og traustar. Samkvæmt framangreindu er ekkertkomið fram í málinu sem styður það ákæruatriði að hinir ákærðu stjórnarmennhafi látið hjá líða að afla upplýsinga um greiðslugetu og eignastöðu B hf. eðakynna sér slíkar upplýsingar. Þvert á móti bendir það sem rakið hefur verið tilhins gagnstæða og þá þess að stjórnin hafi byggt ákvörðun sína á nýjustuupplýsingum um félagið sem tiltækar voru. Þótt fyrir liggi að markaðsvirði Bhf. hafði lækkað umtalsvert mánuðina á undan er það einnig álit dómsins að stjórninhafi engu að síður mátt ætla að fyrirliggjandi upplýsingar væru í meginatriðumáreiðanlegar. DÍ ákæru kemur ekki fram hvers vegna ákærðu hafiverið óheimilt að lána B hf. án trygginga og mætti jafnvel skilja ákæruna svoað útlánareglur A hf. hafi fortakslaust bannað slík lán. Með hliðsjón af því aðsvo er ekki hefði með réttu átt að víkja að þessu atriði í ákærunni sjálfri eðaa.m.k. í röksemdum með ákærunni. Að virtum málatilbúnaði ákæruvaldsins verðurákæran engu að síður skilin á þá leið að við þær aðstæður sem verið hafi uppi30. september 2008, þ.á m. að virtum fyrirliggjandi upplýsingum um B hf. ogstöðu sparisjóðsins, hafi ákærðu borið, samkvæmt útlánareglum sparisjóðsins, aðhlutast til um að veittar væru tryggingar vegna lánveitingarinnar. Með hliðsjónaf því að ekki verður talið að vörnum ákærðu hafi verið áfátt vegna óskýrleikaí ákærunni um þetta atriði verður þessi skilningur á ákærunni lagður tilgrundvallar úrlausn málsins að þessu leyti.Af hálfu ákærðu hefur veriðdregið í efa að útlánareglur A hf. hafi yfirhöfuð gilt um ákvarðanir stjórnarum útlán. Framburður þeirra sem komu fyrir dóm var nokkuð á reiki um hvortlitið hafi verið svo á að útlánareglurnar giltu um peningamarkaðslán og þáhvort reglurnar hafi gilt fullum fetum um slík lán. Samkvæmt grein 1.1. íútlánareglum taka reglurnar til lána, ábyrgða og hvers kyns samninga sem hafaútlánagildi. Í málinu liggur fyrir að talið var nauðsynlegt að fá samþykkistjórnar fyrir umræddu peningamarkaðsláni þar sem lánveitingin færi umfram heimildirforstjóra. Verður sú málsmeðferð innan sparisjóðsins ekki skilin á aðra leið enað grein 1.8. í útlánareglum um lánaheimildir hafi verið talin gilda umveitingu peningamarkaðslánsins. Bendir þetta eindregið til þess aðlánareglurnar hafi gilt um peningamarkaðslán, a.m.k. þær meginreglur sem þarkomu fram. Fær sú niðurstaða einnig stoð í framburði þeirra starfsmannalausafjárstýringar A hf. sem komu fyrir dóminn. Samkvæmt þessu verður að hafnafullyrðingum um að lánareglur sparisjóðsins hafi alls ekki gilt um veitinguþess láns sem hér um ræðir. Á hinn bóginn er ljóst að reglurnar eru ekkisniðnar að þessari tegund útlána og gátu því einungis veitt takmarkaðaleiðbeiningar um meðferð þeirra.Lánareglur A hf. bera með sér aðað þær voru fyrst og fremst ætlaðar stjórnendum og öðrum starfsmönnumsparisjóðsins til þess að fara eftir við lánveitingar til einstaklinga ogfyrirtækja. Voru þær voru settar af stjórninni, sem fór með æðsta vald umlánveitingar og bar á þeim ábyrgð, sbr. meðal annars greinar 1.7 og 5.8. íútlánareglum. Er einnig af þessum sökum ljóst að útlánareglurnar gátu aðeinsveitt stjórninni mjög almennar leiðbeiningar við ákvörðun hennar 30. september2008. Hvað sem þessu líður telur dómurinn hafið yfir vafa að stjórnsparisjóðsins hafi verið skylt að gæta þeirra meginsjónarmiða sem fram komu íreglunum, þ.e. að lánið væri veitt á faglegum og viðskiptalegum forsendum aðfengnum áreiðanlegum upplýsingum um fjárhagsstöðu, greiðslugetu ogviðskiptasögu lántakans. Einnig leiddi af þessum reglum að stjórninni bar aðgæta þess að áhætta af lánveitingunni væri ekki óhæfileg með hliðsjón afgreiðslugetu og tryggingum sem settar væru. Svo sem áður greinir segir ígrein 1.5. í lánareglum sparisjóðsins að kröfur sparisjóðsins til tryggingafyrir láni skuli taka mið af fjárhagslegum styrk viðskiptavinar og tímalengdlánveitingar. Eins og fram kemur í greinum 1.7. og 5.8. hafði sparisjóðsstjórneftirlit með lánamálum A hf. og bar á þeim ábyrgð. Í greinum 5.8. segirennfremur stjórnin skuli ákveða hvort veita skuli lán um lán þegar svo stendurá að heildarskuldbinding lántakanda er umfram 10% af CAD-hlutfalli eigin fjársjóðsins. Af þessum ákvæðum reglnanna er ljóst að stjórn sparisjóðsins hafðiformlega heimild til að lána traustum fyrirtækjum fé án trygginga. Með ákvörðun hinna ákærðustjórnarmanna var B hf. veitt peningamarkaðslán í 30 daga. Þann tíma verður aðtelja langan þegar um er að ræða ráðstöfun af þessari tegund. Jafnframt láfyrir að lánið nam svo verulegri fjárhæð að samþykki stjórnar var nauðsynlegt,en mjög sjaldgæft var að stjórn fjallaði um einstakar lánveitingar með þessumhætti. Þá hafði gerningurinn það í för með sér að áhætta A hf. gagnvart B hf.nam 20% af CAD-hlutfalli eigin fjár sparisjóðsins en þó innan við 25% afCAD-hlutfalli, sbr. grein 1.8. í lánareglum og 3. gr. þágildandi reglnafjármálaeftirlitsins nr. 216, 2007 um stórar áhættuskuldbindingar hjáfjármálafyrirtækjum. Þótt telja verði ósannað að hinum ákærðu stjórnarmönnumhafi verið kunnugt um tengsl lánveitingarinnar við peningamarkaðslán F hf. tilA hf., var þannig augljóslega um að ræða ákvörðun sem var umfram venjulegaráðstöfun lausafjár sparisjóðsins. Þótt einnig sé ljóst að einstökpeningamarkaðslán verða, út af fyrir sig, ekki veitt gegn tryggingum er þesseinnig að gæta að tryggingar geta staðið að baki peningamarkaðslánaviðskiptum,t.d. tryggingarbréf sem ætlað er að tryggja hvers kyns skuldbindingar lánþegavið lánveitandann. Veiting trygginga af hálfu B hf. vegnapeningamarkaðsviðskipta við sparisjóðinn var því einn þeirra kosta sem stjórningat tekið afstöðu til í því skyni að minnka áhættu sparisjóðsins. Engu að síðurlá fyrir að ekki var tíðkanlegt að krefjast trygginga vegna einstakrapeningamarkaðslána og engar hugmyndir um tryggingar af hálfu B hf. munu hafa komiðfram af hálfu starfsmanna sparisjóðsins á stjórnarfundinum 30. september 2008. EEins og áður hefur komið fram voru verulegirerfiðleikar og óvissa á erlendum og innlendum fjármálamörkuðum á þeim tíma semhér ræðir og var því ástæða til að gæta varkárni við ákvörðun um veitingu lánssem nam verulegri fjárhæð af eiginfjárgrunni sparisjóðsins. Á hitt er að lítaað aðgerðir og yfirlýsingar yfirvalda 29. september 2008 gáfu nokkurt tilefnitil þess að auka tiltrú á því að unnt yrði að ná stöðugleika á íslenskumfjármálamarkaði. Þrátt fyrir blikur á lofti verður þannig ekki talið að ákærðuhafi mátt sjá fyrir það hrun á fjármálamörkuðum sem varð stuttu síðar.Ekki verður fram hjá því litið aðöllum ákvörðunum um viðskipti fylgir, eðli málsins samkvæmt, nokkur áhætta,jafnvel peningamarkaðslánum sem veitt eru sterkum fyrirtækjum til stutts tíma.Svo sem áður greinir var stjórn A hf. við ákvörðun sína innan formlegraheimilda sinna samkvæmt útlánareglum og B hf. var meðal þeirra fyrirtækja semalmennt var metið hæft til að fá peningamarkaðslán hjá sparisjóðnum. Þá hafðifyrirtækið fyrr á árinu fengið slík lán svo að nam umtalsverðum fjárhæðum, líktog áður greinir. Fyrirliggjandi upplýsingar úr uppgjörum B hf., sem áður hefurverið gerð grein fyrir, bentu til þess að félagið stæði styrkum fótum oggreiðslugeta þess til skamms tíma væri hafin yfir vafa. Þannig var eigið féfélagsins samkvæmt 6 mánaða uppgjörinu 2.284.200.000 evrur og eiginfjárhlutfallað teknu tilliti til víkjandi fjármögnunar 37%. Einnig var handbært féfélagsins á sama tíma 303.400.000 evrur sem átti, samkvæmt tilkynningu fráfélaginu, að tryggja endurfjármögnunarþörf þess fram í desember 2009 og geraþví kleift að standa við skuldbindingar sínar, a.m.k. fram til þess tíma. Að þessu öllu athuguðu telurdómurinn ekki unnt að líta svo á að aðstæður hafi verið þannig hinn 30.september 2008 að ákærðu X, Z, Þ og Æ hafi bersýnilega borið að kalla eftirsérstökum tryggingum af hálfu B hf. þannig að þau teljist hafa farið út fyrirheimildir sínar og þar með misnotað aðstöðu sína með því að samþykkja umrættlán með þeim hætti sem gert var. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðuað ekkert styðji það ákæruatriði að hinir ákærðu stjórnarmenn hafi látið hjálíða að afla upplýsinga um greiðslugetu og eignastöðu B hf. eða kynna sérslíkar upplýsingar. Verða þessi ákærðu því sýknuð af ákærunni.FÁkærði Y, sem ekki átti sæti í stjórn A hf., sætirengu að síður ákæru fyrir að hafa tekið þátt í umræddri lánveitingu með samahætti og hinir ákærðu stjórnarmenn. Í ákærunni er ákærði Y þannig hvorkisakaður um að hafa vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart stjórn A hf. viðundirbúning ákvörðunar hennar um veitingu lánsins né um að hafa með öðrum hættimisnotað sér aðstöðu sína sem forstjóri A hf. í þágu hagsmuna B hf. sem hanngegndi einnig trúnaðarstörfum fyrir. Hvað sem líður vitneskju þessa ákærða umtengsl umræddrar lánveitingarinnar við peningamarkaðslán F hf. til A hf. verðurekki fram hjá því horft að ákærði Y hvorki hafði heimild til þess að skuldbindaA hf. við þær aðstæður sem voru uppi, né tók hann formlega þátt í ákvörðunstjórnarinnar um lánveitinguna. Þegar af þessari ástæðu verður hann ekkisakfelldur fyrir þá ákvörðun stjórnar sem áður greinir. Verður af þessariástæðu að sýkna ákærða Y.GMeð hliðsjón af framangreindum lyktum málsins ber,samkvæmt 2. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála, að leggja allansakarkostnað á ríkissjóð, þ.m.t. málsvarnarlaun og kostnað verjenda ákærðu, aðmeðtöldum virðisaukaskatti, AndraÁrnasonar hrl., verjanda ákærða Y, 7.203.966 krónur, Daníels ÍsebarnÁgústssonar hrl., verjanda ákærða X, 6.132.885 krónur, Guðmundar Ágústssonarhrl., verjanda ákærða Z, 4.092.000 krónur, Páls Rúnars M. Kristjánssonar hdl.,verjanda ákærðu Þ, 9.176.310 krónur, og Óttars Pálssonar hrl., verjanda ákærðuÆ, 6.060.797 krónur. PéturGuðgeirsson héraðsdómari er sammála niðurstöðu dómsins um sýknu og ákvörðunsakarkostnaðar en er ósammála tilteknum ályktunum sem fram koma í forsendumhans, svo sem nánar er gerð grein fyrir í meðfylgjandi séráliti hans. PéturGuðgeirsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt Skúla Magnússynihéraðsdómara og Arnari Má Jóhannessyni löggiltum endurskoðanda.DÓMSORÐ:Ákærðu, Y, X, Z, Þ og Æ, eru sýknaf ákæru í máli þessu. Málsvarnarlaunog kostnaður verjenda ákærðu, Andra Árnasonar hrl., verjanda ákærða Y,7.203.966 krónur, Daníels Ísebarn Ágústssonar hrl., verjanda ákærða X,6.132.885 krónur, Guðmundar Ágústssonar hrl., verjanda ákærða Z, 4.092.000krónur, Páls Rúnars M. Kristjánssonar hdl., verjanda ákærðu Þ, 9.176.310krónur, og Óttars Pálssonar hrl., verjanda ákærðu Æ, 6.060.797 krónur, greiðistúr ríkissjóði.SérálitPéturs Guðgeirssonar héraðsdómara.Ég álít að stjórn sparisjóðsins geti, eðli málsinssamkvæmt, ekki talist hafa verið formlega bundin af reglum sem hún settistarfsmönnum sjóðsins til þess að fara eftir við regluleg útlán, enda heyrðumikils háttar ákvarðanir undir stjórnina þegar heimildum starfsmannannasleppti. Stjórnin hlaut þó að verða að gæta þeirra þeirra meginsjónarmiða semreglurnar byggðu á, í þessu tilviki að lánið til B hf. væri veitt á faglegum ogviðskiptalegum forsendum og að fengnum áreiðanlegum upplýsingum umfjárhagsstöðu, greiðslugetu og viðskiptasögu lántakans og loks þess að áhættaaf lánveitingunni væri ekki óhæfileg. Skilja verður ákæruna svo, að húntakmarkist við það að ákærðu hafi misnotað aðstöðu sína sem stjórnarmenn ogforstjóri A hf. með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga íeftirgreindum tveimur atriðum: við það að meta ekki greiðslugetu og eignastöðufélagsins og við það að veita B hf. umrætt lán án trygginga, hvort tveggja íandstöðu við útlánareglur sparisjóðsins, og þannig stefnt fé sparisjóðsins íverulega hættu með lánveitingunni til B hf. Tengsl milli innláns frá F hf. oglánsins til B hf., sem vikið er að í röksemdum með ákærunni og talsvert hefurverið fjallað um í málsmeðferðinni, útheimta ekki sérstaka umfjöllun í dóminumog hafa ekki þýðingu fyrir niðurstöðuna, ekki frekar en það hvort ákærðuteljast vera ákærð fyrir brot í sambandi við lausafjárstöðu sparisjóðsins.Loks álít ég að taka beri fram ídóminum að þar sem brot teljast hafa verið framin í hvorugu ofangreindra atriðakomi ekki til álita hvort ákærði Y gat stöðu sinnar vegna talist meðábyrgurstjórninni fyrir lánveitingunni.Að öðru leyti er ég sammálameirihluta dómsins.
Mál nr. 459/2004
Kærumál Þinglýsing
M ehf. krafðist þess að sér yrði heimilað að þinglýsa stefnu eða útdrætti úr henni á tilteknar fasteignir í máli þess gegn Ú ehf. og L ehf. þar sem M ehf. gerði meðal annars kröfur um viðurkenningu á eignarrétti sínum að fasteignunum. Þótti M ehf. hafa fært fram nægileg rök fyrir því, að það kynni að eiga þau réttindi sem það krafðist, til þess að rétt teldist að verða við kröfunni. Var M ehf. því heimilað að þinglýsa stefnunni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. nóvember sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að stefnu í máli hans á hendur varnaraðilum eða útdrætti úr henni megi þinglýsa á lóðirnar Sóleyjarima 19, 21 og 23 í Reykjavík. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að sér verði heimilað að þinglýsa stefnunni eða útdrætti úr henni. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði styðst tilkall varnaraðila Lindarvatns ehf. til lóðanna, sem málið greinir, við samþykkt gagntilboð 6. desember 2003. Í því er kveðið svo á að undirritun seljandans, varnaraðila Úthlíðar ehf. sé með þeim fyrirvara að fyrra kauptilboð um sömu lóð við Helga Rafnsson og fleiri fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags verði ekki uppfyllt. Síðan segir: „Fyrri kaupandi hefur frest til kl. 16:00 þann 08.12.2003 til þess að uppfylla kauptilboðið, en að þeim tíma liðnum öðlast gagnboð þetta gildi hafi hann ekki greitt seljanda andvirði lóðarinnar.“ Sóknaraðili fékk framselt tilboð Helga Rafnssonar og setti tryggingu fyrir greiðslu kaupverðsins, áður en umræddur frestur var úti. Samþykkti seljandinn, varnaraðilinn Úthlíð ehf., að greiðsluskyldu kaupandans væri fullnægt með þessum hætti. Sóknaraðili byggir tilkall sitt til lóðanna á þessum löggerningi. Liggur fyrir í málinu, að hann hafi síðar greitt varnaraðilanum Úthlíð ehf. umsamið kaupverð 85.500.000 krónur, en þessir aðilar hafi síðan þann 25. mars 2004 gert með sér samkomulag um að þessi varnaraðili endurgreiddi sóknaraðila kaupverðið meðan unnið væri að því að fá þinglýsingu varnaraðilans Lindarvatns ehf. aflétt af lóðunum. Fylgdi samkomulaginu yfirlýsing frá Íslandsbanka hf. um að bankinn myndi greiða fjárhæðina til varnaraðilans Úthlíðar ehf., „þegar fyrir liggur þinglýstur kaupsamningur milli þess félags og Mótáss ehf. ... um eignirnar.“ Í hinum kærða úrskurði er lýst ágreiningi milli málsaðila um þinglýsingu eignarheimilda sinna að hinum umdeildu lóðum og úrlausn dómstóla um hann. Fallist er á það sem fram kemur í hinum kærða úrskurði, að ágreiningur aðila um efnislegan rétt til lóðanna hafi ekki verið leiddur til lykta í því máli. Málsókn kæranda nú hefur hins vegar það markmið að fá dæmt um hin efnislegu réttindi. Úrræði 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga um þinglýsingu á stefnu eða útdrætti hennar hefur það markmið, að gera viðsemjendum þinglýsts eiganda viðvart um ágreining sem varðar réttindi yfir fasteign. Í athugasemdum með frumvarpi til þessara laga á sínum tíma kemur fram, að til þess að rétt sé að taka til greina kröfu um þinglýsingu stefnu, þurfi aðstæður að vera svipaðar því, sem á er kveðið í 2. mgr. 27. gr. laganna. Samkvæmt því þarf sá sem þinglýsingar beiðist að færa fram veigamikil rök fyrir rétti þeim sem hann sækir til þess að fallist verði á kröfu hans. Þessi skilningur ákvæðisins hefur hlotið staðfestingu í dómaframkvæmd, sbr. dómasafn Hæstaréttar 1999 bls. 1498. Svo er að sjá sem ágreiningur málsaðila um rétt til lóða þeirra, sem málið varðar, snúist annars vegar um þýðingu þess fyrirvara í gagntilboðinu 6. desember 2003, sem fyrr var nefndur, og hins vegar um, hvort skilyrði fyrirvarans hafi verið fullnægt þegar tilboð Helga Rafnssonar var framselt sóknaraðila og hann setti tryggingu fyrir greiðslu kaupverðs fyrir lóðirnar á þann hátt sem lýst var. Ekki verður tekin afstaða til þessara ágreiningsefna við meðferð þessa kærumáls, enda verður það gert og á þau lagður dómur eftir að þau hafa verið skýrð við meðferð málsins fyrir dómi. Allt að einu þykir sóknaraðili hafa fært fram nægileg rök fyrir því, að hann kunni að eiga þau réttindi sem hann krefst, til þess að rétt teljist að verða við kröfu hans um að þinglýsa megi stefnunni eða útdrætti úr henni. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa sóknaraðila um að þinglýsa megi stefnunni í máli hans gegn varnaraðilum, en útdráttur hennar hefur ekki verið lagður fram í málinu og kemur því ekki til álita að leyfa þinglýsingu hans. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, Mótási ehf., er heimilt að láta þinglýsa stefnu í málinu nr. E-08491/2004, sem hann hefur höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur varnaraðilum, Úthlíð ehf. og Lindarvatni ehf., og þingfest var 5. október 2004. Varnaraðilar greiði sóknaraðila kærumálskostnað, samtals 100.000 krónur.
Mál nr. 722/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. desember 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. desember 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 4. janúar 2011 klukkan 15 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 46/2000
Líkamsárás Skaðabætur
Öxl S fór úr liði er hann lenti í átökum við K fyrir utan skemmtistað. Höfðaði S mál gegn K til heimtu bóta fyrir tjón sitt, en hann taldi hann hafa snúið eða togað sig úr axlarlið. Með hliðsjón af því að vitnum bar ekki saman um atburðarás og að fyrsta frásögn S af atburðinum, sem skráð var hjá lækni, var ekki á þá leið að K hefði togað hann úr axlarlið var ekki talið sannað að K hefði með saknæmum og ólögmætum hætti valdið S tjóni hans. Var K því sýknaður af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2000 og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 11. apríl 2000. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 669.964 krónur með 2% ársvöxtum frá 11. júní 1995 til 8. ágúst 1998, alls 43.377 krónur, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 713.341 krónu frá þeim degi til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem lýst er í héraðsdómi greinir aðila á um átök þeirra fyrir utan félagsheimilið Sindrabæ á Höfn í Hornafirði aðfaranótt 11. júní 1995. Aðaláfrýjandi dregur ekki í efa að gagnáfrýjandi hafi þá orðið fyrir því að öxl hans fór úr liði, en andmælir að hann beri skaðabótaábyrgð á tjóni, sem gagnáfrýjandi hlaut við það. Gagnáfrýjandi gaf skýrslu fyrir héraðsdómi 1. október 1999. Hann var beðinn um að lýsa tjónsatvikinu með eigin orðum. Hann lýsti því að hann hafi verið ölvaður fyrir utan húsið að reyna að komast inn. Eftir að hafa verið þarna nokkra stund ásamt fjölda manna, hafi hann séð hvar aðaláfrýjandi hafi verið að lemja föður gagnáfrýjanda í höfuðið, en hann hafi setið þarna fyrir utan hálf sofandi. Gagnáfrýjandi hafi gengið á milli og aðaláfrýjandi þá hætt strax og farið í burtu. Síðan hafi gagnáfrýjandi farið að reyna að koma föður sínum burtu, en það hafi gengið illa. Það næsta, sem hann myndi, var að hann lá á jörðinni og reyndi að standa á fætur, en hann hafi þá fundið að höndin var eitthvað skrýtin. Lögreglumenn hafi farið skömmu seinna með hann á heilsugæslustöð. Þegar borin var undir hann lýsing, sem læknir, sem tók á móti honum um nóttina, skráði í vottorði 15. desember 1996 um frásögn hans sjálfs á atburðinum, svaraði hann: „Ég man ekki hvað ég sagði við hann þarna um nóttina, eins og ég segi, ég var töluvert ölvaður.“ Í umræddu vottorði 15. desember 1996 segir læknirinn að gagnáfrýjandi hafi leitað til sín aðfaranótt 11. júní 1995 vegna axlaráverka, sem hann hafi orðið fyrir þá um nóttina. Síðan segir: „Var drukkinn við komu og gaf fremur litla og ómarktæka sögu en sagðist hafa verið að fíflast eitthvað í slagsmálum við félaga sinn og dottið við og félaginn fallið ofan á hann svo hann fékk sáran verk í hægri öxl og gat ekki hreyft hana vegna verkja. Virtist þó lítið muna um atburði.“ Síðar í bréfinu segir: „Eftirlit aftur 14.06 ... Gaf hann þá upp nánari sögu varðandi tilurð áverkans og sagðist nú hafa lent í slagsmálum í illu og hann hafi verið tekinn fantataki þar sem snúið hafi verið upp á handlegginn á honum og hann felldur og hafi þá þessi áverki orðið við það.“ Mánudaginn 19. júní 1995 gaf gagnáfrýjandi sig fram við lögregluna á Höfn og kærði aðaláfrýjanda fyrir líkamsárás. Hann kvaðst hafa verið mjög ölvaður þetta kvöld og lítið muna eftir því. Segir síðan í skýrslunni: „Hann segir að það hafi verið ráðist á sig fyrir utan skemmtistaðinn, þannig að mætti fór úr axlarlið og þarfnaðist læknishjálpar þá þegar um nóttina. Hann segir að Karl hafi ráðist á sig að tilefnislausu, eftir því sem mætti best veit, og komið aftan að sér, að auki.“ Hann gaf upp nöfn fjögurra vitna, sem gáfu síðan skýrslur hjá lögreglunni 2. júlí, 1. ágúst og 13. ágúst 1995. Efni þeirra er rakið í héraðsdómi. Auk vitna þessara gáfu skýrslur fyrir héraðsdómi þrír menn og báru um atburðinn. Þeir sögðust allir hafa séð slagsmál aðila, sem hafi fallið til jarðar, en þeir kváðust ekki hafa séð neinum fantabrögðum beitt. Eitt vitnanna, sem borið hafði hjá lögreglunni, sagði fyrir dómi að það myndi ekkert um atburðinn. Annað vitni, sem hafði lýst hjá lögreglunni hvernig aðaláfrýjandi hafði sett fót í öxl gagnáfrýjanda og tekið í aðra hönd hans og sveigt hana upp og aftur þannig að hún hafi farið úr lið, að því er virtist, sagði fyrir héraðsdómi, að frásögn hans hafi ekki verið sannleikanum samkvæm. Hann hafi aðeins séð þá liggja á jörðinni með hálstak hvor á öðrum, svona í eina mínútu, en svo hafi hann farið í burtu. Vitnið kvað gagnáfrýjanda hafa beðið sig að gefa skýrslu hjá lögreglunni. Talað hafi verið um í samkvæmi hvernig þetta hafi gerst, vitnið hafi heyrt söguna og borið hana fyrir lögreglunni. II. Tveir menn, sem gefið höfðu skýrslu hjá lögreglunni, báru fyrir héraðsdómi að aðaláfrýjandi hafi tekið í handlegg gagnáfrýjanda og togað í hann. Um nánari atvik er framburður þeirra hins vegar ólíkur. Annar þeirra bar að aðaláfrýjandi hafi komið aftan að gagnáfrýjanda, þar sem hann sat á jörðinni. Hafi aðaláfrýjandi tekið gagnáfrýjanda „einhverju júdóbragði“, lagst aftur á bak með hann og haldið honum smá stund þar, en svo sleppt honum. Aðaláfrýjandi hafi tekið handlegginn „aftur fyrir haus og aftur fyrir einhvern veginn, eins og fastatak í júdó..., krækti löppunum utan um magann á honum...“. Hitt vitnið, sem starfaði sem dyravörður á skemmtistaðnum umrætt kvöld, kvaðst hafa séð að aðilarnir voru að slást utan við húsið. Þegar hann hafi séð að aðaláfrýjandi náði hálstaki á gagnáfrýjanda og sneri hann niður í jörðina hafi vitnið farið í símann og hringt í lögreglu. Þegar vitnið hafi komið til baka og horft út á ný hafi hann séð að aðaláfrýjandi var með fótinn í hægri síðu gagnáfrýjanda og togaði af alefli í handlegg hans. Þá hafi vitnið farið og beðið þá að hætta og aðaláfrýjandi hafi hlýtt því. Þegar hann var nánar spurður um þessi átök sagðist hann hafa séð að gagnáfrýjandi lá á bakinu og aðaláfrýjandi hafi togað handlegg hans út og upp á við. Hann tók fram að dimmt hafi verið. III. Fyrsta frásögn gagnáfrýjanda sjálfs af atburðinum, sem skráð var hjá lækni um nóttina, var ekki á þá leið að aðaláfrýjandi hafi snúið eða togað hann úr axlarlið. Þetta sagði hann fyrst hjá sama lækni þremur dögum síðar. Hann bar þetta í kæru sinni hjá lögreglu 19. júní 1995 og nefndi þá fjögur vitni til frásagnar. Eitt þessara vitna bar fyrir héraðsdómi að frásögn þess hjá lögreglu hafi verið saga frá gagnáfrýjanda sjálfum. Ekki er samræmi í framburði þeirra tveggja vitna, sem báru fyrir héraðsdómi að aðaláfrýjandi hafi beitt gagnáfrýjanda því átaki, sem átti að hafa leitt til þess að hann fór úr axlarlið. Þegar þessa er gætt, svo og þess, að þrjú önnur vitni báru skýrlega fyrir héraðsdómi að þau hafi séð aðila slást og falla til jarðar og annað hafi ekki gerst, verður að telja ósannað að aðaláfrýjandi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið gagnáfrýjanda tjóni hans. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Karl Guðni Ólafsson, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Svans Þórs Sveinssonar. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 29. nóvember 1999. I. Stefnandi er Svanur Þór Sveinsson, kt. 171272-3279, Miðtúni 12, Höfn í Hornafirði. Stefndi er Karl Guðni Ólafsson, kt. 060474-5919, Fákaleiru 6b, Höfn í Hornafirði. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara krefst hann verulegrar lækkunar á stefnukröfum. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins. II. Aðfaranótt 11. júní 1995 var stefnandi staddur á dansleik í félagsheimilinu Sindrabæ á Höfn. Kom til átaka eða stympinga milli málsaðila fyrir utan félagsheimilið og varð stefnandi fyrir meiðslum. Málsaðilar eru ekki sammála um atburðarrás að öðru leyti. Í stefnu segir að eftir að stefnandi hafi aðstoðað föður sinn við að fá bílfar heim af dansleiknum hafi hann fengið sér sæti á tröppum fyrir utan samkomuhúsið. Hafi stefndi þá án nokkurrar sýnilegrar ástæðu ráðist á stefnanda aftan frá, sett fót sinn á hægri öxl hans og sveigt handlegg hans aftur fyrir bak. Eftir árásina hafi hann ekki getað hreyft handlegginn. Stefnandi hafi enga mótspyrnu sýnt. Þrátt fyrir það hafi stefndi haldið árás sinni áfram og tekið stefnanda hálstaki og slengt honum í jörðina. Stefndi kveðst játa að átök hafi orðið með honum og stefnanda, en neitar því hins vegar að hafa verið upphafsmaður þeirra. Þar hafi stefnandi átt jafnan hlut að máli. Stefndi kveður þá stefnanda hafa lent í áflogum og velst um á jörðinni og hafi stefnandi við það hlotið meiðsl. Um hafi verið að ræða óhappatilvik, sem stefndi beri ekki ábyrgð á. Starfsmenn félagsheimilisins kölluðu til lögreglu og flutti hún stefnanda á heilsugæslustöðina á Höfn þar sem Baldur P. Thorstensen læknir skoðaði stefnanda. Kom í ljós að stefnandi var úr axlarlið. Einnig var hann með hruflsár yfir gagnauga. Stefnanda voru gefin sterk verkjalyf og vöðvaslakandi efni í æð og var öxlinni kippt í liðinn. Fékk stefnandi fyrirmæli um að vera með höndina í fatla næstu þrjár vikur. Nokkrum dögum síðar eða 14. júní fór stefnandi til læknis til eftirlits og fór þá fram nánari skoðun með tilliti til áverkans og hugsanlegs taugaskaða. Örlaði þá fyrir dofa í þumalfingri og í lófa. Stefnanda var ráðlagt að vera áfram með höndina í fatla. Stefnandi var í eftirliti hjá lækni í júlímánuði og reyndist bati vera eðlilegur og minnkaði stefnandi smám saman notkun fatlans. Voru stefnanda kenndar axlaræfingar til að liðka upp öxlina án álags á axlarliðinn. Við skoðun 16. ágúst 1995 var stefnandi talinn vinnufær. Hóf stefnandi þá störf á ný sem sjómaður. Kveðst hann geta sinnt flestum daglegum verkum, en fái þó oft sáran stingverk í öxlina þegar hann lyfti handleggnum og reyni á öxlina. Stefnandi fór í læknisskoðun 13. nóvember 1996 vegna áverkans. Samkvæmt læknisvottorði var hann með eðlilega og sársaukalausa hreyfigetu um öxlina, en það fundust greinilegir smellir í öxlinni við vissar hreyfingar, sérstaklega við snúningshreyfingu er handleggur var í uppréttri stöðu. Segir í vottorðinu að það geti stafað af kölkun eða bandvefsmyndun aðlægt við axlarliðinn og geti hafa hlotist af áverkanum. Ekki voru nein merki um taugaskaða. Enn fremur segir að stefnandi hafi haft væg þreifieymsli yfir axlarliðnum framanverðum, yfir svo kölluðu coracoacromialis liðbandi, sem bendi til vægrar bólgu og geti hugsanlega hafa hlotist af áverkanum. Atli Þór Óskarsson sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum mat örorku stefnanda og er matsgerð hans dags. 15. júní 1998. Í matsgerðinni segir svo um skoðun á stefnanda: “Líkamsbygging er eðlileg. Vöðvabygging er eðlileg og eins beggja megin. Vel þjálfaðir og stæltir vöðvar. Eymsli finnast framanvert í hægri axlarlið og yfir á krummahyrnu. Hreyfiferlar allir í báðum öxlum voru eðlilegir og jafnir og ekki komu fram nein óþægindi við hreyfingu. Við að færa upphandleggshöfuð í hægri axlarlið framávið komu fram óþægindi. Ekki var hægt að finna óstöðugleika í liðnum við átaks- og stöðugleikapróf. Taugaskoðun var eðlileg. Enginn dofi fannst umhverfis öxlina eða í handleggjum. Kraftar eðlilegir og vöðvar spenntust eðlilega og voru jafnhvelfdir beggja megin.” Læknirinn greindi stefnandi með axlarliðhlaup í hægri öxl fram á við, sem hann taldi hafa hlotist hafi af átökum málsaðila 11. júní 1995. Í samantekt matsgerðarinnar segir eftirfarandi: “Við mat á tímabundnu atvinnutjóni er tekið mið af upplýsingum úr læknisvottorði um óvinnufærni frá 11.06. 1995 til 16.08. 1995. Við mat á þjáningabótum er tekið mið af því að Svanur var ekki til meðferðar á sjúkrastofnun en hafði óþægindi í fjóra mánuði og var batnandi á þeim tíma. Við mat á varanlegum miska er tekið mið af liðhlaupi í axlarlið er olli ekki skemmdum á bein- eða taugavef. Ekki hefur orðið vart við liðhlaup eftir þetta. Við átök upp fyrir öxl, sérstaklega með hönd snúna útávið, koma fram óþægindi og óöryggistilfinning í öxlinni. Svanur er rétthentur. Varanlegur miski og hefðbundin læknisfræðileg örorka er því metin 5%. Við mat á varanlegu fjárhagslegu tjóni er tekið mið af því að axlaráverkinn virðist hafa jafnað sig vel og liður er stöðugur og öxlin ekki farið úr liði aftur. Svanur getur unnið alla vinnu á sjó, hefur ekki verið frá vinnu og telur ekki líkur á að svo verði í framtíðinni. Miðað við gott ástand axlarinnar og fulla vinnugetu Svans í þrjú ár, er ólíklegt að hann verði af vinnutekjum í framtíðinni af þessum sökum.” Niðurstaða örorkumatsins er því eftirfarandi: “Við líkamsárásina þann 11.06. 1995 varð Svanur Þór Sveinsson fyrir eftirfarandi skaða með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993: III. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi beri samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar bótaábyrgð á tjóni því, sem hann olli stefnda með hinni ólögmætu árás. Beri stefnda að bæta stefnanda það tekjutap, sem hann hafi orðið fyrir í kjölfar árárarinnar og greiða honum þjáninga- og miskabætur í samræmi við ákvæði skaðabótalaga, auk vaxta, dráttarvaxta og málskostnaðar. Stefnandi kveðst hafa verið algerlega frá vinnu til 16. ágúst 1995 vegna árásarinnar og því misst allar tekjur af sjómennsku þann tíma. Stefnandi kveður laun sín af sjómennsku í apríl, maí og september 1995 hafa numið 434.980 krónum, en á þessum tíma hafi hann verið á sjó samtals 54 daga af 90. Meðalmánaðarlaun hans á þessu tímabili hafi því numið rúmlega 360.000 krónum, en í kröfugerð sé miðað við að meðaltekjur hans hafi verið 340.000 krónur. Stefnandi kveður bótakröfu sína sundurliðast þannig: auk vaxta, dráttarvaxta, útlagðs kostnaðar og málskostnaðar. Stefnandi kveðst hafa með bréfi 8. júlí 1998 krafið stefnda um greiðslu skaðabóta samkvæmt ofangreindri sundurliðun auk vaxta, útlagðs kostnaðar og lögmannsþóknunar, samtals 1.160.292 krónur. Þar sem stefndi hafi ekki enn greitt kröfuna hafi stefnanda verið nauðugur einn sá kostur að höfða mál þetta til innheimtu kröfunnar. Um bótaskyldu stefnda vísar stefnandi til ólögfestra reglna skaðabótaréttar. Um útreikning og fjárhæð bótakröfu er vísað til 2., 3., 4., 5., 6., 7. og 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfur um vexti og dráttarvexti styðjast við 16. gr. skaðabótalaga og ákvæði vaxtalaga nr. 25/1987. Krafist er málskostnaðar með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði styðst við ákvæði laga nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og honum sé því nauðsynlegt að fá dóm fyrir greiðslu skattsins úr hendi stefnda. IV. Málsástæður stefnda Stefndi telur ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir því heilsutjóni, sem greinir í matsgerð læknis, og að það hafi hlotist af þeim meiðslum, sem stefnandi hafi orðið fyrir 11. júní 1995 í átökum við stefnda. Mat bæklunarlæknis, framkvæmt þremur árum síðar, sé ekkert sönnunargagn þar um. Bendir stefndi á að í áverkavottorði á dskj. nr. 8 komi fram að stefnandi hafi verið orðinn vinnufær um miðjan ágúst 1995. Stefndi bendir á að í læknisvottorði á dskj. nr. 9 komi fram misvísandi frásögn stefndanda um tildrög meiðslanna. Þar komi einnig fram að engin merki séu um kraftminnkun hjá stefnanda vegna slyssins. Jafnframt að stefnandi hafi leitað til læknis vegna verkja í öxl í apríl 1996 eftir átök við sjómann, svo og að stefnandi hafi orðið fyrir slæmri byltu í byrjun apríl við að detta á svelli. Verulegur vafi leiki því á að afleiðingar átakanna hafi verið þær, sem í mati greini, en hjá matslækni hafi stefnandi gert lítið úr afleiðingum seinni óhappa. Þessum hrakförum hafi stefnandi ekki lýst við læknisskoðun 3. apríl 1996, sbr. læknisvottorð á dskj. nr. 9. Telur stefndi með öllu ósannað að afleiðing átaka hans og stefnanda séu þær, sem niðurstöður mats á dskj. nr. 11 gefi til kynna. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefndi beri að einhverju leyti ábyrgð á tjóni stefnanda telur stefndi að stefnandi eigi hlut að átökum þeirra og því beri að skipta sök. Stefndi mótmælir kröfugerð stefnanda, bæði tölulega og eins með hvaða hætti hún er sett fram. Kröfu um bætur fyrir tímabundið tekjutap er sérstaklega mótmælt, bæði grundvelli kröfugerðar og upphæð kröfunnar. Gögn beri ekki með sér að stefnandi hafi verið í skipsrúmi er ætlað tjónsatvik átt sér stað, en hann hafi verið afskráður af skipi 18. maí 1995. Þá telur stefndi að lækka beri bætur vegna skattfrelsis þeirra. Stefnandi mótmælir kröfu um þjáningabætur að fjárhæð 92.400 krónur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi samkvæmt framlögðum gögnum verið óvinnufær til 15. ágúst 1995 eða í um 60 daga og þá ekki rúmliggjandi. Kveður stefndi dómkröfur stefnanda með öllu vanreifaðar. Stefndi mótmælir kröfum um bætur vegna 5% varanlegs miska sérstaklega. Ljóst sé að stefnandi hafi lent í öðrum hrakföllum, sem séu líklegar til þess að hafa leitt til aukins miska. Útilokað sé því að miski stefnanda verði allur einvörðungu rakinn til átaka málsaðila 11. júní 1995. Miskastig sé því minna en 5% og bætist því ekki samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi mótmælir því að kröfur stefnanda beri vexti eða dráttarvexti fyrr en frá og með þingfestingu málsins. V. Niðurstaða Dómsorð: Stefndi, Karl Guðni Ólafsson, greiði stefnanda, Svani Þór Sveinssyni, 568.276 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. ágúst 1998 til greiðsludags. Kröfu stefnanda um vexti af höfuðstól samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 11. júní 1995 til 8. ágúst 1998 er vísað frá dómi Stefndi greiði stefnanda 327.330 krónur í málskostnað.
Mál nr. 121/2001
Manndráp Þjófnaður
B var ákærð fyrir manndráp með því að hafa ráðist á H þar sem hann lá á dýnu á gólfi, sest klofvega ofan á hann og þrengt að hálsi hans þar til hann lést. Atvikið átti sér stað er þau B, BS, H og Á sátu að drykkju á heimili BS og voru þau öll verulega undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna, en þau höfðu verið í óreglu lengi. Hæstiréttur taldi nægjanlega fram komið, svo að ekki yrði vefengt með skynsamlegum rökum, að B hefði veitt H þá áverka sem ollu bana hans og að ekki hefði þar öðrum verið til að dreifa. Við ákvörðun refsingar var höfð hliðsjón af sakarferli B. Hæstiréttur féllst á það með héraðsdómi, að í upphafi hefði það ekki verið ásetningur B að deyða H, og að hann hefði áreitt hana og hún haft nokkurt ónæði af honum. B var talin sakhæf og að fullu fær um að stjórna gerðum sínum þótt hún hafi verið undir miklum áhrifum fíkniefna, áfengis og róandi lyfja. Var atlagan talin hafa verið hrottaleg og H getað sér litla björg veitt. Var B dæmd í 12 ára fangelsi. Héraðsdómur var staðfestur með skírskotun til forsendna hans um sakfellingu og færslu brots til refsiákvæða varðandi þjófnaðinn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson, Haraldur Henrysson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 2. apríl 2001 að tilhlutan ákærðu, sem krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að sakfelling verði reist á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1981. Jafnframt er þá áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins til staðfestingar á sakfellingu ákæruefna 2. tl. I. kafla ákæru 11. janúar 2001 og ákæru 18. júlí 2000 en til þyngingar á refsingu. Ákæruefni 1. tl. I. kafla og II. kafla ákæru 11. janúar 2001 eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. I. Staðfesta ber héraðsdóm með skírskotun til forsendna hans um sakfellingu ákærðu samkvæmt ákæru 18. júlí 2000 og færslu brots til refsiákvæða. II. Á því er byggt af hálfu ákærðu að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna sekt hennar um ákæruefni 2. tl. I. kafla ákæru 11. janúar 2001, sbr. 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt þessum ákærulið er ákærðu gefið að sök manndráp framið í kjallaraíbúð að Leifsgötu 10, Reykjavík, 23. júlí 2000. Á hún að hafa ráðist að Hallgrími Elíssyni þar sem hann lá á dýnu á gólfi íbúðarinnar, sest klofvega ofan á hann og þrengt að hálsi hans þar til hann lést. Er málavöxtum lýst í héraðsdómi. Ákærða og Hallgrímur höfðu, er hann lést, setið að drykkju að Leifsgötu 10, ásamt húsráðanda Boga Sigurjónssyni. Síðar bættist Árni Breiðfjörð Pálsson í hópinn. Samkvæmt gögnum málsins voru þau öll verulega undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna en þau höfðu verið í óreglu lengi. Er lýsing átaka ákærðu og Hallgríms í ákæru í samræmi við ítrekaða skýrslugjöf Árna Breiðfjörðs og Boga hjá lögreglu og að nokkru við fyrstu skýrslu ákærðu, sem hún gaf að viðstöddum verjanda sínum. Sagði hún þá að eftir að hún hafi náð yfirhöndinni í átökum þeirra Hallgríms, og náð að komast ofan á hann og halda höndum hans föstum, hafi hann eins og sofnað ölvunarsvefni. Hún tók það fram að það hafi snörlað í honum og hún því lagt hann á hliðina. Samkvæmt endurriti af þinghaldi í Héraðsdómi Reykjavíkur, sem haldið var í tilefni kröfu um gæsluvarðhald yfir ákærðu, kvað hún rétt eftir sér haft í skýrslunni eftir að hafa verið spurð sjálfstætt um sakarefnið. Það er nokkur galli á bókun þess þinghalds að frásögn ákærðu fyrir dómi er ekki bókuð sjálfstætt. Árni Breiðfjörð viðurkenndi við yfirheyrslur hjá lögreglu að hafa slegið Hallgrím einu sinni á hökuna fyrir átök Hallgríms og ákærðu, en neitaði að hafa lent í átökum við hann og var sá framburður studdur af Boga. Ákærða hélt því hins vegar fram í síðari yfirheyrslum hjá lögreglu að Árni Breiðfjörð hefði einnig lent í átökum við Hallgrím. Ákærða hefur fyrir dómi viðurkennt að hafa lent í átökum við Hallgrím, en hann hafi áreitt hana og verið með leiðindahávaða. Hún kenndi hins vegar Árna Breiðfjörð um lát Hallgríms og kvaðst aldrei hafa sest ofan á hann og þrengt að hálsi hans, eins og segir í ákærunni. Framburður Árna Breiðfjörðs fyrir dómi var í aðalatriðum í samræmi við skýrslur hans hjá lögreglu. Hann segist hins vegar hafa verið ofurölvi og hafa setið í stól á hlið við dýnuna sem Hallgrímur lá á og dottað öðru hvoru og því ekki fylgst með átökum þeirra að fullu. Bogi hafði fyrir aðalflutning málsins í héraði, en eftir skýrslugjöf hjá lögreglu, fengið heilablóðfall og síðar hjartastopp og kvaðst því fyrir dómi ekki muna að greina frá atvikum. Albert Páll Sigurðsson taugasérfræðingur, sem annaðist Boga í veikindum hans, hefur borið fyrir dómi að ekki sé ástæða til að draga þessa fullyrðingu hans í efa. Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Hafa skýrslur Boga því takmarkað sönnunargildi. Með heimild í 3. mgr. sömu greinar þykir þó mega styðjast við skýrslur hans hjá lögreglu að því leyti sem þær eru í samræmi við önnur sönnunargögn. Þau ákærða, Bogi og Árni Breiðfjörð yfirgáfu vettvang eftir að sá síðastnefndi hafði kveðið upp úr með það að Hallgrímur væri látinn. Ákærða kveðst ekki hafa viljað trúa því og hafi hún því komið á ný á staðinn síðar um kvöldið ásamt vitninu Hans Alfreð Kristjánssyni, sem hún hafði beðið að fylgja sér, til að huga að Hallgrími. Sagði hún Hans Alfreð að slys hefði orðið í íbúð Boga. Hans Alfreð kveðst hafa fullvissað sig um að Hallgrímur væri látinn og hafi því næst breitt sæng yfir hann og upp yfir höfuð. Þau ákærða tilkynntu hins vegar ekki látið heldur fóru á brott. Það var ekki fyrr en vitnin Heba Lind Björnsdóttir og Guðni Hlynur Guðnason komu á vettvang um nóttina að lögregla var til kvödd. III. Meðal gagna málsins er grunnteikning lögreglu af vettvangi að Leifsgötu 10 og ljósmyndir sem teknar voru þar 24. júlí 2000. Myndirnar voru teknar áður en lík Hallgríms Elíssonar var fjarlægt. Sæng hafði þá verið dregin af efri hluta líksins. Má af myndunum sjá hvernig lögreglan kom að vettvangi. Er framburður Árna Breiðfjörðs Pálssonar um það hvernig þau skildu við Hallgrím þegar þau yfirgáfu íbúðina í samræmi við ljósmyndir þessar. Frásagnir Boga fyrir lögreglu voru á sömu lund. Frásagnir ákærðu hafa hins vegar verið nokkuð misvísandi um þetta atriði og ekki í samræmi við ljósmyndirnar. Helgi Guðbergsson læknir, sem lögregla kallaði á vettvang, áætlaði að Hallgrímur hefði látist á milli kl. 13 og 17 hinn 23. júlí 2000. Samkvæmt öðrum gögnum málsins og framburði vitna virðist það ekki geta hafa gerst fyrr en eftir kl. 15 og ekki síðar en kl. 17.30 til 18. Í héraðsdómi er lýst niðurstöðu krufningarskýrslu Þóru Steinunnar Steffensen sérfræðings í réttarmeinafræði á Rannsóknastofu Háskóla Íslands og framburði hennar og Gunnlaugs Geirssonar prófessors í réttarlæknisfræði fyrir dómi. Var það samdóma niðurstaða þeirra að Hallgrímur hafi látist af völdum kyrkingar og hefði verið um manndráp að ræða. Þau voru um það sammála að áverkar á hálsi Hallgríms bentu til þess að þeir stöfuðu frá fingrum og að kyrkingin hafi verið framkvæmd með berum höndum. Þóra Steinunn lýsti því að áverki á brjóstkassa Hallgríms hefði myndast eftir lát hans og gæti hann hafa hlotist af því að hnefi eða hönd hefði verið lögð á brjóst Hallgríms og hjartahnoð reynt. Samræmist það því sem ákærða, Bogi og Árni Breiðfjörð hafa borið um að sá síðastnefndi hafi reynt lífgunartilraunir áður en þau yfirgáfu vettvang, en aðferðir við þær hafði hann lært í stýrimannaskólanum. Ákærða hefur sagt að hún hafi einnig reynt lífgunartilraunir en hún er ein um þá frásögn. Blóð úr Hallgrími fannst á fötum ákærðu. Kemur það heim og saman við það, sem frá er skýrt í héraðsdómi, að fyrr um daginn hafði hún barið hann svo að hann fékk af því blóðnasir. Þetta voru hins vegar einu áverkarnir á Hallgrími sem blætt hafði frá. Þá fannst á fötum Hallgríms blóð frá ákærðu. Ákærða hefur haldið því fram að Hallgrímur hafi í átökum við sig brotið brennivínsflösku og ráðist á sig með brotunum. Við handtöku hafði hún sár í báðum lófum og voru þetta þrír skurðir sem blætt hafði úr. Í skýrslu Helga Guðbergssonar læknis, sem þá skoðaði ákærðu, segir að ekki sé unnt að fullyrða hvernig áverkarnir hafi komið. Hann telur þó að eggvopn hefði þurft til, eins og hníf eða glerbrot. Hann segir hins vegar að þessir þrír skurðir fylgi allir mjög nákvæmlega línum lófans og sé ósennilegt að þeir hafi komið af tilviljun við fall á beitta hluti eða við tilviljunarkenndar atlögur sem varnarsár, heldur hafi skurðirnir verið skornir af nokkurri nákvæmni í lófana. Hann tekur fram að hann hafi áður séð varnarsár í lófum eftir hnífa. Flöskubrot fundust á vettvangi og var hluti þeirra dreifður yfir fleti það sem Hallgrímur lá í. Hvorki Árni Breiðfjörð né Bogi gátu gefið skýringar á því hvernig flaskan brotnaði. Árni Breiðfjörð taldi þó Bergþóru hafa brotið flöskuna og í skýrslum lögreglu er haft eftir Boga að Hallgrímur hefði ekki getað skorið ákærðu. Engin merki sáust á höndum líksins því til styrktar að Hallgrímur hefði beitt flöskubrotum. Ákærða gekkst undir geðheilbrigðisrannsókn hjá Sigurði Páli Pálssyni geðlækni. Í niðurstöðu héraðsdóms er því áliti læknisins lýst að hún sé sakhæf og hafi á þeim tíma er verknaðurinn var framinn verið að fullu fær um að stjórna gerðum sínum þótt hún hafi verið undir miklum áhrifum fíkniefna, áfengis og róandi lyfja. Ljóst sé hins vegar að hún hafi alvarleg einkenni persónuleikatruflunar og skapgerðarbresta. Hún sé árásargjörn og jafnvel hættuleg undir áhrifum áfengis, róandi lyfja og eiturlyfja. IV. Fallist er á það með héraðsdómi að sannað sé með réttarkrufningu og vitnisburði áðurgreindra sérfræðinga að banamein Hallgríms Elíssonar hafi verið kyrking. Þrengt hafi verið að hálsi hans, líklega með fingrum, þannig að blóðrás til heilans hafi stöðvast svo að af hlaust bani. Í héraðsdómi er því lýst að atburðarásin á Leifsgötu 10 sunnudaginn 23. júlí 2000 sé um margt óljós enda hafi ákærða, Árni Breiðfjörð Pálsson og Bogi Sigurjónsson, sem til frásagnar voru, öll verið ölvuð og tímaskyn þeirra ótraust. Fram kemur að framburður ákærðu um atburðina hafi verið mjög óstöðugur. Skýrslur hennar fyrir lögreglu tóku smátt og smátt verulegum breytingum frá fyrstu skýrslu 24. júlí 2000, sem að framan er lýst, en sú frásögn var að mestu staðfest fyrir dómi þegar gæsluvarðhald hennar var ákveðið, og allt til skýrslu hennar 14. ágúst 2000. Við skýrslutöku 26. júlí 2000 bar hún að mestu á sömu lund og fyrr um átök sín og Hallgríms að því viðbættu að hana minnti að hún hefði sett hendur hans þétt upp að hálsi hans. Hún taldi þó aðspurð að hann hefði getað andað. Hún hefði einungis haldið höndum hans föstum við háls hans en ekki þrengt að öndunarveginum. Hallgrímur hafi róast við þetta, hætt öllum látum og hún hafi veitt því athygli að hann var sofnaður þegar hún stóð upp. Eftir þessi átök hafi hún verið alveg búin, titrað öll og nötrað, auk þess sem hún hafi verið orðin rennandi sveitt. Hún hafi eftir þetta heyrt að Hallgrímur hafi farið að blóta. Það hafi farið í taugarnar á Árni Breiðfjörð og hafi hann farið að Hallgrími og slengt höfði hans þrívegis harkalega í vegg. Þessum framburði breytti hún 14. ágúst og sagðist þá muna að Árni hefði notað framhandlegg sinn til að ýta á háls Hallgríms. Framburður hennar um ýmis önnur atriði hefur verið hvarflandi. Fyrir dómi hélt hún sig við fyrri framburð um að átök hefðu orðið milli Árna Breiðfjörðs og Hallgríms en framburður hennar um þau hafði þá tekið þeim breytingum að hún hélt því fram að Árni hefði tekið Hallgrím hálstaki. Fyrir lögreglu hafði hún ekki skýrt svo frá. Lýsing hennar á hálstaki þessu tók að auki breytingum fyrir dómi. Hvorki Árni Breiðfjörð né Bogi staðfestu við endurteknar skýrslutökur hjá lögreglu framburð hennar um átök milli þess fyrrnefnda og Hallgríms og skýrslur hennar hjá lögreglu og framburður hennar fyrir dómi um tök Árna Breiðfjörðs á Hallgrími koma ekki heim og saman við krufningarskýrslur. Héraðsdómur mat framburð ákærðu ótrúverðugan og fyrir Hæstarétti hefur ekki verið sýnt fram á neitt sem bendir til þess að sú niðurstaða sé röng svo að einhverju skipti um úrslit málsins, sbr. 4. og 5. mgr. 159. gr. laga um meðferð opinberra mála. Framburður Árna Breiðfjörðs hefur hins vegar að mestu verið sá sami um það er máli skiptir frá fyrstu lögregluskýrslu og fyrir dómi og hefur hann stuðning af skýrslum Boga fyrir lögreglu. Skýrslur ákærðu um hvernig hún skildi við Hallgrím þegar hún, Árni Breiðfjörð og Bogi yfirgáfu íbúðina eru ekki í samræmi við skýrslur þeirra, en þær eru í góðu samræmi við það hvernig að Hallgrími var komið þegar lögregla kom á vettvang. Ákærða hefur játað að hafa verið ósátt við Hallgrím og pirruð vegna áreitni hans og hávaða og hafi hún barið hann svo að hann fékk blóðnasir og síðar átt í átökum við hann og hafi hún verið sveitt og mjög þreytt eftir þau átök. Framburður Árna Breiðfjörðs þykir staðfesta að átök hennar hafi verið allharkaleg og hún tekið verulega á. Framburður Boga fyrir lögreglu er í samræmi við þetta. Áverkar, sem lýst er í krufningarskýrslu, svo og aðkoma á vettvangi þykja geta komið heim og saman við skýrslur þeirra af þessum átökum. Þykir nægjanlega fram komið svo að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum að ákærða hafi veitt Hallgrími þá áverka sem ollu bana hans og að ekki hafi þar öðrum verið til að dreifa. Af krufningarskýrslu má ráða að atlagan hafi verið harkaleg og ofsafengin. Þá beindist hún að hálsi manns þar sem aðalæðar liggja til heilans. Þeim sem beitir slíkum tökum getur ekki dulist að langlíklegast sé að bani hljótist af. Ber því að staðfesta héraðsdóm um að brot ákærðu varði við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. V. Refsingu ákærðu ber að ákvarða með hliðjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Hún hefur áður hlotið átta refsidóma, þar af hlaut hún 20. nóvember 1998 þriggja mánaða fangelsisdóm fyrir líkamsárás. Ákærða heldur því fram að Hallgrímur hafi áreitt sig og hún, Árni Breiðfjörð og Bogi eru sammála um að nokkurt ónæði hafi verið af honum. Fallist er á það með héraðsdómi að í upphafi hafi það ekki verið ásetningur ákærðu að deyða Hallgrím og af hegðun hennar fyrst eftir verknaðinn verður ekki annað ráðið en hún hafi ekki viljað horfast í augu við það sem gerst hafði. Gögn málsins benda hins vegar til þess, eins og að framan er rakið, að hún hafi sjálf veitt sér áverka eftir verknaðinn og ekkert styður frásögn hennar um að Hallgrímur hafi veist að henni með glerbrotum. Ekkert er heldur fram komið, sem hnekkir áliti geðlæknis, um að hún sé sakhæf og hafi á þeim tíma, sem verknaðurinn var framinn verið að fullu fær um að stjórna gerðum sínum, þótt hún hafi verið undir miklum áhrifum fíkniefna, áfengis og róandi lyfja. Áverkarnir á hinum látna sýna að atlagan var hrottaleg og samkvæmt framburði annarra, sem við sögu koma, gat Hallgrímur litla björg sér veitt. Þegar framangreint er virt, svo og horft til dómafordæma, þykir refsing ákærðu hæfilega ákvörðuð fangelsi í 12 ár. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga skal samfellt gæsluvarðhald ákærðu frá 24. júlí 2000 koma til frádráttar refsivistinni. Sakarkostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest að því er ákærðu varðar. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, svo sem nánar er kveðið á um í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Bergþóra Guðmundsdóttir, sæti fangelsi í 12 ár, en til frádráttar komi samfellt gæsluvarðhald hennar frá 24. júlí 2000 að telja. Sakarkostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest að því er ákærðu varðar. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2001. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 11. janúar 2001 á hendur ,,Bergþóru Guðmundsdóttur, kennitala 161161-3069, Grettisgötu 56a, Reykjavík, Boga Sigurjónssyni, kennitala 270335-3579, Leifsgötu 10, Reykjavík og Árna Breiðfjörð Pálssyni, kennitala 180157-2479, Ránargötu 6, Reykjavík. Fyrir eftirgreind hegningarlagabrot framin að Leifsgötu 10, kjallaraíbúð, í Reykjavík, nema annað sé tekið fram, sunnudaginn 23. júlí 2000. I Gegn ákærðu Bergþóru: 1) Fyrir rán, með því að hafa slegið Hallgrím Elísson, kennitala 071052-3979, í andlitið 2) Fyrir manndráp, með því að hafa, skömmu eftir ránið, ráðist að Hallgrími þar sem hann lá á dýnu á gólfi íbúðarinnar, sest klofvega ofan á hann og þrengt að hálsi hans þar til Hallgrímur lést. II Gegn ákærðu Boga og Árna Breiðfjörð fyrir hylmingu, með því að hafa, hvor um sig, tekið við 5-20.000 krónum af ránsfeng meðákærðu Bergþóru, auk þess sem ákærði Bogi þáði veitingar sem meðákærða Bergþóra greiddi fyrir með hluta ránfengsins á veitingastaðnum Kaffi Stíg, Rauðarárstíg 33. Brot ákærðu Bergþóru samkv. I 1) varðar við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og brot hennar samkv. I 2) varðar við 211. gr. sömu laga. Brot ákærðu Boga og Árna Breiðfjörð varða við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar.” Önnur ákæra var gefin út á hendur ákærðu Bergþóru 18. júlí 2000 og þá ákært ,,fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 29. júní 2000, stolið lambalæri og tveimur pokum af rækjum, samtals að verðmæti 3.898 kr., í versluninni Tíu-ellefu, Austurstræti 17, Reykjavík. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar.” Málin voru sameinuð. Verjandi ákærðu, Bergþóru, krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu. Til vara komi til sakfellingar vegna 2. tl. I. kafla ákæru dags. 11. janúar 2001, að hún verði reist á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 19/1981 og að ákærðu verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og gæsluvarðhald ákærðu til frádráttar refsivist ef dæmd verður. Allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins. Verjandi ákærða, Boga, krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Komi til refsivistar, er þess krafist að refsingin verði skilorðsbundin. Í báðum tilvikum er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist ákærða komi til frádráttar að fullri dagatölu. Krafist er réttargæslu- og málsvarnarlauna að mati dómsins. Verjandi ákærða, Árna, krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa. Verði dæmd refsivist er þess krafist að hún verði skilorðsbundin. Krafist er réttargæslu- og málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákæra dagsett 11. janúar 2000. Samkvæmt lögregluskýrslu dags. 24. júlí 2000 kl. 01.08 hringdi Heba Lind Björnsdóttir í lögreglu og tilkynnti að eitthvað vofeiflegt hefði gerst í kjallaraíbúð að Leifsgötu 10. Hún greindi ekki nánar frá áður en hún skellti á. Lögreglan kom á vettvang um 3 mínútum síðar og hitti Hebu Lind þar fyrir. Hún var í uppnámi og gekk illa að ræða við hana eins og segir í skýrslunni. Þá er því lýst að maður sem lá á dýnu í horni íbúðarinnar hafi greinilega verið látinn. Síðar kom í ljós að maðurinn var Hallgrímur Elísson, fæddur 7. október 1952. Í skýrslunni er lýst viðbrögðum lögreglu og einnig hverjir komu á vettvang. Ekki er ástæða til að rekja það frekar hér, en vitnisburður þeirra sem komu á vettvang verður rakinn síðar. Lögreglumenn á vettvangi reyndu að ræða frekar við Hebu Lind. Lítið samhengi hafi fengist í frásögn hennar, en þó greindi hún svo frá að ákærðu, Bogi og Bergþóra, hefðu verið í íbúð ákærða Boga, þar sem líkið fannst. Komið hafi til átaka milli Bergþóru og hins látna og Bergþóra ætti sök á láti mannsins. Hún gat ekki útskýrt hvers vegna hún taldi svo vera. Eftir þetta var ákveðin handtaka þeirra Boga og Bergþóru, en hún kom á vettvang kl. 01.29, en Bogi kl. 01.20. Þau voru bæði færð til töku blóðsýnis og fleiri rannsókna sem vikið verður að síðar. Þau Bergþóra og Bogi voru úrskurðuð í gæsluvarðhald síðar sama dag í þágu rannsóknar málsins. Samkvæmt lögregluskýrslu 24. júlí sl. var Árni Breiðfjörð Pálsson handtekinn þann dag kl. 10.58, en tilefni handtökunnar var ölvun á almannafæri. Nú verður rakinn framburður ákærðu og vitna fyrir dómi og hjá lögreglu eftir því sem ástæða þykir. Málavextir vegna ákærunnar frá 11. janúar sl. verða raktir í einu lagi, enda samtvinnaðir. Ákærða, Bergþóra, neitar sök samkvæmt báðum töluliðum I. kafla ákærunnar. Hún kvaðst hafa fengið að dvelja á heimili meðákærða, Boga, að Leifsgötu 10 um nokkurn tíma. Hún hafi verið fremur slöpp föstudag og laugardag og hvílt sig mikið. Meðákærði, Árni, hafi síðan komið í heimsókn milli klukkan 09.00 og 09.30 að morgni sunnudagsins 23. júlí sl. Hann hafi haft meðferðis bjórdós og nokkur glös af kardimommudropum og hafi öll ákærðu þá verið í íbúðinni við drykkju fram að hádegi þennan sunnudag, er Hallgrímur Elísson kom milli klukkan 12.00 og 12.30. Öll voru mikið ölvuð. Hallgrímur kom með vodkaflösku og brennivínsflösku, en mikil læti og hávaði voru í Hallgrími. Stuttu síðar rétti Hallgrímur ákærðu seðlabúnt sem í voru 5.000 króna seðlar með þeim orðum að hún skyldi ,,sjá um veisluhöldin”. Hún kvaðst ekki hafa slegið Hallgrím í andlitið og þrifið seðlaveskið af honum eins og lýst er í ákærunni. Hún kvaðst hins vegar hafa slegið Hallgríms eins og lýst verður síðar, en það hafi ekki verið í neinu sambandi við það er hún fékk hjá honum peningana. Hún afhenti meðákærðu 15-20.000 krónur hvorum. Meðákærðu hafi báðir verið á staðnum er hún fékk peningana afhenta og taldi hún að Bogi hafi séð er hún fékk þá afhenta. Hún lýsti því næst er hún fór út og keypti áfengi af manni, sem hún kannaðist við, en gat ekki nafngreint og þá hafi hún keypt bland, tóbak og fleira í söluturninum Tvistinum við Lokastíg, en þetta hafi verið eftir hádegi á sunnudegi. Eigandi verslunarinnar Tvistsins lýsti því fyrir dómi, eins og síðar verður rakið, að Bergþóra sem hún þekkti hafi komið í söluturninn að morgni sunnudagsins 23. júlí. Bergþóra kvað þetta ekki rétt. Hún hafi komið þar eftir hádegi, enda ekki haft peninga fyrr en eftir að Hallgrímur kom á Leifsgötuna um hádegisbilið þennan dag. Einnig kom fram hjá vitnum, sem síðar verður vikið að, að Bergþóra hafi sést á Lækjartorgi á sunnudagsmorgni í fylgd með Hallgrími Elíssyni. Þessu vísaði Bergþóra á bug. Ákærða, Bergþóra, hélt síðan aftur að Leifsgötu 10. Hallgrímur hafi stöðugt viðhaft sömu lætin og Bogi og Árni stöðugt beðið hann að hafa sig hægan. Hún lýsti því að káf og klípingar Hallgríms hafi farið mikið í taugarnar á henni. Buxnasmella hennar hafi stöðugt losnað af þessum sökum og hún hótað Hallgrími að kýla hann léti hann ekki af þessu. Hallgrímur hafi ekki látið segjast og kýldi ákærða hann þá svo, að hann fékk blóðnasir. Þetta átti sér stað stuttu eftir að ákærða kom frá því að útvega áfengið. Áfram héldu lætin og lenti hún í ryskingum við Hallgrím. Við það brotnaði stóll og lentu þau á dýnu á gólfinu og aðeins þá hafi hún setið klofvega ofan á Hallgrími og þá haldið um upphandlegg hans. Hún kvaðst hafa verið þreytt og af henni dregið. Í þessum átökum greip hún í handlegg Hallgríms og hélt honum. Hann hélt áfram að rífa í hana og hélt hún honum þá niðri með því að halda um úlnliði hans. Hún sagði honum þá að hún nennti þessu ekki lengur, en þá teygði hann sig í brennivínsflösku og var við það að slá henni í vegginn er ákærða náði að grípa um stút flöskunnar um leið. Flaskan brotanaði og ákærða kastaði flöskustútnum frá. Er hún var að standa upp af dýnunni stakk Hallgrímur hana með ferköntuðu glerbroti, sem stakkst á kaf í hægri lófa hennar. Hann skar hana í vinstri lófann um leið og hún gekk frá. Hún kvaðst aldrei í atburðarrásinni hafa sest klofvega ofan á Hallgrím og þrengt að hálsi hans, eins og lýst er í ákærunni. Þessu næst fór hún að gera að sárum sínum. Það hafi síðan verið 15 til 20 mínútum síðar er hún heyrði Árna rífa mikinn kjaft og sagði Hallgrími að steinhalda kjafti. Þegar hún kom aftur inn í stofuna sá hún Árna sitja ofan á Hallgrími á dýnunni og að hana minnti með annarri hendi ,,slengir hausnum á honum upp við vegg þarna þrisvar til fjórum sinnum”. Bogi bað Árna að hætta. Hún lýsti því einnig að í eitt skiptið er hún kom inn í stofuna frá því að huga að sárum sínum þá hafi hún séð Árna sitja og bogra yfir Hallgrími og halda honum hálstaki. Þá hafi Árni spurt hana: ,,Á ég bara ekki að klára þetta fyrir þig frænka?” Hún kvaðst hafa neitað þessu og beðið Árna um að láta Hallgrím í friði. Árni hafi haldið framhandlegg sínum að hálsi Hallgríms töluverða stund. Síðan hafi Árni sagt að Hallgrímur væri látinn. Hún sagði að það hlyti að vera vitleysa, en Árni hafi síðan reynt endurlífgun með blástursaðferð. Ákærða gerði hið sama og heyrði ekki betur en að Hallgrímur andaði. Þá lýsti hún því er hún ýtti á brjóst Hallgríms í hjartastað eins og hún gat. Síðan skorðaði hún Hallgrím með kodda þannig að hann lá á hliðinni. Hún kvaðst hafa heyrt að Hallgrímur andaði er hér var komið sögu. Bogi hafi stuttu síðar staðið á fætur og lagt af stað út. Hún fylgdi í humátt á eftir og Árni á eftir henni. Leiðir þeirra Boga og Árna skildu eftir að út var komið. Árni hélt í áttina að Hallgrímskirkju, en þau Bogi í áttina að Rauðarárstíg uns þau komu á Kaffi Stíg. Þetta var um klukkan 18.00. Þau Bogi borðuðu á Kaffi Stíg og drukku áfengi. Um kvöldið settist ákærða, Bergþóra, til borðs hjá Boga, sem hafi talað um það hvort verið gæti að látinn maður væri í íbúð hans. Við þetta kvaðst hún hafa orðið ,,ansi rugluð” og fór að velta því fyrir sér hvort eitthvað hafi verið til í því sem Bogi sagði. Hún talaði þá við kunningja sinn, Hans Alfreð Kristjánsson, og bað hann um að koma með sér að Leifsgötu 10 til að ganga úr skugga um að allt væri í lagi, en hún greindi honum frá því að slagsmál hefðu átt sér stað í íbúðinni. Þau héldu þá gangandi að Leifsgötu 10, að hana minnti milli klukkan 21.00 og 22.00. Útidyrnar voru lagðar að dyrastöfum, en ólæstar. Hallgrímur lá á dýnunni sem áður var vikið að. Hann lá ekki í sömu stellingunni og þegar ákærða skildi við hann er hún skorðaði hann af með púða eins og rakið var að framan. Hans Alfreð kvað Hallgrím látinn og breiddi sæng yfir hann. Hún kvaðst hafa fengið sjokk. Þau héldu því næst aftur að Kaffi Stíg, þar sem hún hélt áfram drykkju. Upp úr klukkan 00.30 fór hún af staðnum áleiðis að Leifsgötu 10 og lýsti hún ferð sinni þangað. Við komuna á Leifsgötuna var ákærða handtekin eins og áður er lýst. Bergþóra kvað Hebu Lind Björnsdóttur hafa komið á Leifsgötu 10 síðari hluta sunnudagsins og beðið ákærðu um dóp, en ákærða vísað henni frá. Ákærðu voru öll í íbúðinni er Heba Lind kom og Hallgrímur einnig. Heba Lind kom aðeins í dyragættina. Er hún ræddi við Hebu Lind stóð Hallgrímur fyrir aftan ákærðu og Bogi fyrir aftan hann. Hallgrímur hafði þá blóðnasir og greindi ákærða Hebu Lind frá því að hann hafi alltaf verið að káfa á henni og hún hafi því slegið hann. Ákærðu rámaði í það að Hallgrímur hafi farið út og talað eitthvað við Hebu Lind, en hann hafi síðan farið inn aftur. Bergþóra kvað Hebu Lind hafa spurt hvort ákærða ,,ætti dóp”. Ákærða neitaði því, en Heba Lind hafi borið sig illa. Ákærða afhenti Hebu Lind þá pening með þeim orðum að hún skyldi redda sér sjálf. Framburður ákærðu, Bergþóru, tók nokkrum breytingum undir rannsókn málsins. Þá kom að hluta ný lýsing hennar á atburðarrásinni undir aðalmeðferð málsins. Af þessum sökum verður nú rakinn framburður hennar hjá lögreglunni, einkum um samskipti hennar og Hallgríms að Leifsgötu 10, 23. júlí sl. Fyrsta lögregluskýrsla af Bergþóru er frá 24. júlí sl. Þar lýsir hún samskiptum sínum og Hallgríms: ,,Bergþóra segir að þau hafi öll farið að drekka áfengið hans Hallgríms. Hallgrímur varð sífellt meira hávaðasamur, öskraði og talaði mjög hátt. Bogi margbað Hallgrím um að hætta hávaðanum, en Hallgrímur varð mjög viðskotaillur og kallaði þau ýmsum ónöfnum svo sem fífl, asna o.s.frv. Bergþóra segir að Hallgrímur hafi haldið áfram uppteknum hætti. Hallgrímur þreif svo allt í einu í upphandlegg hennar. Hún bað hann um að hætta, en allt kom fyrir ekki og hann greip í handleggi hennar aftur. Hún reiddist þessu og sló Hallgrím með krepptum hnefa hægri handar í andlitið. Höggið lenti beint á nefi Hallgríms þannig að hann fékk blóðnasir. Bergþóra segir að Hallgrímur hafi brotið stól sem hann sat í, en hana minnir að stóllinn hafi brotnað í átökum þeirra. Hann braut síðan brennivínsflösku á veggnum og réðst með brotunum á hana. Hún tók á móti honum, en skarst í lófum beggja handa í átökunum. Hún náði yfirhendinni, náði að komast ofan á hann og halda höndunum á honum föstum. Hann lá þá á dýnu á gólfinu. Síðan var eins og Hallgrímur sofnaði ölvunarsvefni. Hún tekur það fram að það hafi ,,snörlað” í Hallgrími þannig að hún lagði hann á hliðina. Aðspurð um skýringar á orðum hennar að hann hafi ,,snörlað,” segir hún að heyrst hafi í honum hrotur eins og hann svæfi ölvunarsvefni.” Í skýrslu 26. júlí sl. segir meðal annars: ,,Bergþóra segist hafa staðið upp, sest á koll og haldið áfram drykkjunni. Það gerðu einnig Árni, Bogi og Hallgrímur. Hún sat á kollinum Árni sat á stól, Bogi sat á rúminu og Hallgrímur á dýnunni á gólfinu. Hallgrímur hélt áfram að vera með hávaða og læti, en þau öll margreyndu að fá hann til að hætta látunum. Bergþóra segir að Hallgrímur hafi svo staðið upp og þrifið óþyrmilega í hana. Hún reiddist þá og ýtti honum rólega niður á dýnuna. Hún tekur það fram að hún hafi ekki gert það harkalega. Hún lenti ofan á honum á dýnunni og þau lentu í stimpingum. Þau hreinlega veltust á dýnunni í átökunum. Á meðan á átökunum stóð brotnaði hvannarótarbrennivínsflaskan, en hún var staðsett við hliðina á dýnunni og hafði trúlega skollið á vegginn á meðan á þessum átökum stóð. Bergþóra segist hafa náð að komast ofan á Hallgrím í átökunum. Hann teygði sig þá í tvö glerbrot úr hvannarótarbrennivínsflöskunni, var með glerbrotin í sitt hvorri hendi og ætlaði að ráðast á hana með þau. Hún ætlaði að reyna grípa um báða úlnliði hans til að verjast glerbrotunum, en það tókst ekki og því skarst hún í lófum beggja handa. Eftir þetta linnti þessum átökum og hún bjó sjálf um sárin á lófunum. Hún hrúgaði plástrum á sárin, en plástrar voru upp á hillu á kommóðu. Um var að ræða plastplástur í pakkningum. Bergþóra segir að á meðan hún hafi verið að gera að sárum sínum hafi Árni og Bogi reynt að róa Hallgrím niður. Hana minnir að Árni hafi þrifið í öxlina á Hallgrími og sagt honum að vera rólegur. Aðspurð segist hún ekki hafa séð hvort þeir gengu eitthvað í skrokk á honum, en hún tók þó ekki eftir því vegna þess að hún fór fram í eldhús til skera plástrana til. Bergþóra segir að eftir þetta hafi hún gengið að Hallgrími þar sem hann sat á dýnunni og hélt áfram að öskra. Hann kallaði þau öll fífl, asna og hálfvita. Hann lét þau vita að hann væri yfir þau hafinn o.s.frv. Hún sagði honum að hætta þessum látum, hann þreif þá enn einu sinni í hana og þau kútveltust í átökum á dýnunni. Hún náði svo yfirhöndinni og náði að halda honum föstum. Hún hélt í hendurnar á honum og hana minnir að hún hafi sett hendur hans þétt upp að hálsi hans. Aðspurð telur hún víst að hann hafi andað, enda hafi hún einungis haldið höndunum á honum föstum við háls hans, en ekki þrengt að öndunarvegi hans. Hún segir að Hallgrímur hafi róast, hætt öllum látum og hún veitti því athygli að hann var sofnaður þegar hún stóð upp. Bergþóra segist hafa verið alveg búin eftir þessi átök, hún titraði öll og nötraði, auk þess sem hún var orðin rennandi sveitt. Hún settist hjá Boga og þau héldu áfram að drekka. Hún heyrði hvar Hallgrímur fór að blóta á dýnunni. Þetta fór í taugarnar á Árna, en Árni spurði Hallgrím hvort hann gæti aldrei verið til friðs og bað Hallgrím um að hætta þessu. Árni fór að Hallgrími og slengdi honum þrívegis harkalega í vegginn í horninu. Hana minnir að Hallgrímur hafi lent með hnakkann í vegginn. Bogi sagði Árna síðan að hætta þessu og Árni varð við því. Árni var þá með hnéð ofan á Hallgrími, hnéð Árna var nálægt höfði Hallgríms, en hún treystir sér ekki til að lýsa því neitt nánar. Hún tekur það fram að hún sá þetta ekki vel, enda höfðu þau Bogi verið upptekin við samræður. Bergþóra segir að Árni hafi síðan gengið að henni. Hann sagði henni að hann héldi að Hallgrímur væri farinn, þar sem hún hefði tekið hendur Hallgríms fært þær upp á hálsi hans og haldið honum þannig. Henni fannst eins og Árni væri að ásaka hana um að hafa hengt Hallgrím. Hallgrímur lá þá hreyfingarlaus á dýnunni. Henni heyrðist Hallgrímur anda, enda heyrði hún einhvers konar “snörl” í honum.” Skýrsla var tekin 14. ágúst sl. og þar er svofelldur kafli: ,,Bergþóra vill að það komi fram frá síðustu yfirheyrslu að eftir að hún hafði skorist á höndum og farið fram að vefja höndina með klósettpappír þá hafi hún komið aftur inn í stofuna. Þá hafi Árni staðið og ýtt Hallgrími ofan á dýnuna og fylgdi sjálfur á eftir. Hafi Árni gripið í jakkakraga Hallgríms og slegið höfði Hallgríms örugglega þrisvar í vegginn fyrir ofan dýnuna. Þá hafi Bogi kallað til Árna og beðið hann um að hætta að slá höfði Hallgríms utan í vegginn. Þá hafi Árni að lokum ýtt með hægri framhandlegg á háls Hallgríms og sagt um leið: “Þú kemur ekki svona fram við Beggu frænku mína.” Árni hafi einnig sagt: “Ég get ekki staðið í þessu helvíti.” Árni hafi eftir þetta sest í svarta stólinn en hún á tréstólinn sem búið var að leggja yfir hvítan garðstól til styrkingar. Hallgrímur hafi eftir þetta umlað eitthvað eða sagt eitthvað en Bergþóra segist ekki hafa náð hvað hann var að segja. Síðan hafi liðið einhver tími sem ekki hafi heyrst í Hallgrími en sá tími hafi ekki verið langur. Þá hafi Árni staðið upp og farið að huga að Hallgrími og hafi þá sagt. “Ég held að hann sé steindauður.” Hafi þá Árni farið að blása í Hallgrím tvisvar til þrisvar í hann og síðan ýtt á brjóst Hallgríms tvisvar eða þrisvar. Síðan hafi Árni staðið upp og sagt: “Ég held að hann sé dáinn.” Síðan hafi Bergþóra farið að Hallgrími, blásið tvisvar í hann og síðan hjartahnoðað hann oftar. Síðan hafi henni virst sem Hallgrímur tæki andköf. Þá hafi hún lagt Hallgrím á hægri hlið og sett sængina við bak hans til stuðnings. Hún hafi síðan lagt hægra eyra við vit hans og fundið Hallgrím anda. Bergþóra segir að þau hafi þarna verið ráðvillt og mikið ölvuð. Bergþóra segist minnast þess að Árni hafi sagt að Hallgrímur væri dáinn en Bergþóra hefði svarað því neitandi. Bergþóra heldur að Bogi hafi því næst stungið upp á því að þau færu út úr íbúðinni og hafi þau í framhaldi af því farið út. Bergþóra segir að Bogi hafi farið fyrstur út og hún í humátt á eftir. Árni hafi farið út á hæla þeirra. Bergþóra segist ekki hafa tekið eftir því hvernig skilið var við útidyrahurð íbúðarinnar.” Í þessari sömu skýrslu er Bergþóra beðin um að lýsa átökunum við Hallgrím þegar hún skarst á höndum. Síðan segir: ,,Bergþóra segir að Hallgrímur hafi teygt sig í flöskuna sem hafi verið við hliðina á dýnunni. Bergþóra segist ekki vera viss hvort Hallgrímur hafi brotið fyrst flöskuna með því að slá henni í vegginn og hún þá gripið í brotinn flöskustútinn eða hvort hún hafi einnig haldið í flöskuna þegar Hallgrímur sló flöskuna í vegginn. Hún segist því næst hafa náð að losa flöskustútinn úr höndum Hallgríms og hent honum frá sér. Hafi Hallgrímur þá enn legið niðri á dýnunni og hún setið klofvega ofan á honum. Síðan hafi Hallgrímur náð í glerbrot og otað því að henni. Bergþóra segist hafa ætlað að verja sig með hægri hendi en ekki tekist betur til en svo að glerbrotið hafi stungist í hægri lófa hennar og staðið þar fast í sárinu. Enn hafi Hallgrímur legið ofan á dýnunni þegar Bergþóra hafi ætlað að setjast upp frá Hallgrími en þá hafi Hallgrímur náð í annað glerbrot og náð að rispa hana í vinstri lófa.” Verjandi Bergþóru var viðstaddur allar skýrslutökurnar sem raktar voru. Ákærði, Árni Breiðfjörð Pálsson, neitar sök. Hann sagðist hafa tekið við 5.000 krónum af ákærðu, Bergþóru, á þeim tíma, sem í ákæru greinir og kvaðst ákærði telja án þess að muna fyrir víst að ákærða, Bergþóra, hafi sagt honum að hann mætti eiga peningana. Hann vissi ekki hvaðan peningarnir voru komnir og ekki að um ránsfeng hafi verið að ræða eins og lýst er í ákærunni. Ákærði, Árni, bar þessu næst um atburði og dvöl sína að Leifsgötu 10. Hann kvaðst hafa sofið þar aðfaranótt 23. júlí sl. Hann hafi síðan farið snemma út á sunnudagsmorgninum, eða milli klukkan 07.00 og 08.00, en hann kvaðst hafa farið í því skyni að leita sér að afréttara. Hann kom til baka á Leifsgötuna um klukkan 16.00 sama dag og meðákærðu þá verið þar fyrir auk Hallgríms, sem lá á dýnu á gólfinu. Hann lýsti því að Hallgrímur hafi verið með bólgnar varir er Árni kom og eitthvað dökkt á vörum hans. Bogi sat í rúmi sínu og Árni settist á stól. Hallgrímur, sem var mjög ölvaður, hafi þá risið upp af dýnunni og viðhaft einhver ummæli, sem ákærði heyrði ekki hver voru. Bergþóra sagði Hallgrími þá að leggja sig, sem hann gerði, og um þetta leyti afhenti Bergþóra honum 5.000 krónur, sem áður er lýst, en þetta átti sér stað stuttu eftir komu Árna á staðinn. Hallgrímur hélt áfram ,,að tuða” og stóð Árni þá á fætur og sló til hans. Árni ætlaði að slá á ákveðinn stað til þess að láta Hallgrím sofna. Höggið geigaði og settist Árni þá aftur. Hallgrímur hélt þá áfram að vera með háreysti og spurði Árni þá Bergþóru hvort hann ætti að slá Hallgrím. Hún sagði honum að láta Hallgrím eiga sig. Þegar hér var komið sögu hafði Bogi hallað sér og ákærði reynt að sofna í stólnum sem hann sat í. Hann vaknaði innan tíðar við það að Bergþóra gengur að Hallgrími, sem hélt áfram að tuða, en enginn æsingur hafi verið í honum. Bergþóra hafi sagt: “Viltu að Begga fari að fást við þig barnanýðingurinn.” Hún settist þá klofvega ofan á Hallgrím og tók í hálsmál á fötum hans og var eins og höfuð Hallgríms héngi í hálsmálinu. Á þessari stundu hafi Árni reynt að sofna og var við það að lognast út af. Hann vaknaði síðan upp við það að Hallgrímur eins og féll utan í vegg og Bergþóra var í átökum við hann. Árni lýsti því er hann heyrði hljóð eins og innilokað loft kæmi frá manni. Hann vaknaði við það að flaska var brotin. Hann stóð þá á fætur og sá Bergþóru krjúpa á knjánum eða á hækjum sér á dýnunni þar sem Hallgrímur lá. Hann sá Hallgrím ekki veita mótspyrnu. Bergþóra hélt á flöskubroti í hægri hendi og var blóðug á vinstri hendi. Hann spurði hana hvort hún hefði skorið sig, en hún svaraði engu. Hann lýsti því að sér hafi fundist Bergþóra vera ,,voðalega lítil í sér”, þar sem hún hélt á flöskunni. Hún gerði síðan að sárum sínum. Árni settist þá í stól, sem Bergþóra hafði áður setið í, og sá hann þá að eitthvað einkennilegt var við Hallgrím, þar sem hann lá á bakinu á dýnunni með bert brjóstið. Árni lýsti því að sér hafi virst Hallgrímur látinn og hóf hann þá lífgunartilraunir á Hallgrími með blástursaðferð, en hann kvaðst hafa lært hjálp í viðlögum er hann stundaði nám í Stýrimannaskólanum. Hann ýtti einnig á brjóst hans. Ekkert lífsmark sást. Hann sagði Bergþóru þá að Hallgrímur væri látinn, en hún sagði að svo væri ekki. Hann minntist þess ekki að Bergþóra hefði reynt lífgunartilraunir á Hallgrími. Ákærðu fóru síðan öll út og lýsti hann því að Bergþóru hafi þá liðið mjög illa og hún hafi verið í miklu uppnámi. Eftir þetta skildu leiðir. Ákærði fékk sér að borða og lagði sig því næst við tjörnina. Hann gat ekki tímasett þessa atburði. Hann var mjög ölvaður er hann fór af Leifsgötunni og einnig meðan hann dvaldi þar. Hann kvaðst hafa séð átökin milli Bergþóru og Hallgríms ,,í svip”, þar sem hann sá þetta er hann vaknaði og opnaði augun. Árni lýsti því hjá lögreglunni að átökin milli Bergþóru og Hallgríms kynnu að hafa staðið yfir í 20 mínútur. Fyrir dómi kvaðst hann enga grein geta gert sér fyrir tímanum að þessu leyti. Fram kom hjá honum að hann þurfti að snúa höfðinu til þess að sjá atburðina á dýnunni, þar sem hann sneri hliðinni í dýnuna, þar sem Bergþóra og Hallgrímur voru. Hann lýsti ferðum sínum eftir að hann fór af Leifsgötu 10 uns hann var handtekinn, eins og áður er lýst. Hann varð ekki var við það að nokkur hefði komið á Leifsgötu 10 meðan hann dvaldi þar á sunnudeginum. Árni var spurður um framburð Bergþóru, sem rakinn var að ofan, er hún lýsti háttsemi Árna gagnvart Hallgrími. Árni kvað framburð Bergþóru rangan um það. Árni kvað Boga, sem var í rúmi sínu allan tímann sem ákærði dvaldi í íbúðinni, ekki hafa átt í neinum átökum við Hallgrím. Ákærði, Bogi Sigurjónsson, viðurkenndi við þingfestingu málsins að hann hafi tekið við 5-20.000 krónum af ákærðu, Bergþóru, eins og lýst er í ákærunni, og að hafa þegið veitingar, sem hún greiddi fyrir með ránsfengnum, eins og lýst er í ákæru. Undir aðalmeðferð málsins kvað ákærði lýsinguna í ákæru rétta, en hann hafi ekki vitað að fjármunirnir hafi verið ránsfengur eins og lýst er í ákæru. Fram kom að Bogi fékk heilablóðfall eftir að atburðir þeir, sem lýst er í ákærunni, áttu sér stað. Minni hans um þá sé alveg horfið. Albert Páll Sigurðsson taugasérfræðingur kom fyrir dóminn. Hann greindi frá sjúkrasögu Boga frá því að atburðirnir í ákærunni áttu sér stað, en á þeim tíma hefur Bogi fengið hjartastopp, heilablóðfall og fleira. Hann kvað ekki ástæðu til að draga framburð Boga í efa varðandi það, að hann muni ekki eftir atburðum 23. júlí sl. Af þessum sökum verða raktar lögregluskýrslur, sem teknar voru af ákærða, Boga. Einkum verður rakinn framburður hans um samskipti ákærðu, Bergþóru, og Hallgríms. Í skýrslu dags. 24. júlí sl. kvað Bogi Hallgrím hafa komið á Leifsgötuna um klukkan 12.00. Hallgrímur og Bergþóra hafi í fyrstu rætt saman, en tóku síðan að nöldra hvort í öðru. Þetta hafi stigmagnast uns þau tuskuðust eitthvað til og reif Bergþóra skyrtu Hallgríms. Tekin var skýrsla af Boga 25. júlí sl. Þar er eftirfarandi kafli: ,,Bogi segir að Hallgrímur hafi svo lagst á bakið á dýnuna. Bergþóra réðst síðan aftur á Hallgrím, settist klofvega ofan á hann. Hún sló hann tvívegis utan undir með flötum lófa með hægri hendi. Hún togaði svo í hálsbindi Hallgríms með annarri hendinni, fyrir neðan bindishnútinn, en hann minnir að Bergþóra hafi notað hægri höndina við það. Aðspurður kveðst hann ekki hafa veitt því athygli hvort að hálsbindið hertist um háls Hallgríms við það, en getur ekki útilokað að það hafi gerst. Bogi segir að Hallgrímur hafi ekki sýnt nein viðbrögð við seinni árás Bergþóru eða sjáanlega reynt að verja sig á nokkurn hátt. Hallgrímur hefði því vel getað verið meðvitundarlaus þegar Bergþóra réðist á hann. Bogi segir að einhverjum sekúndum eftir að Bergþóra tók um hálsbindi Hallgríms hafi Árni ýtt henni frá. Árni fór svo að stumra yfir Hallgrími í framhaldi af því og hann minnir að Árni hafi beitt Hallgríms blástursaðferðinni. Einnig sá hann Árna beita Hallgrím hjartahnoði. Hann telur að Árni hafi reynt þessar endurlífgunartilraunir í nokkrar mínútur”. Síðan í sömu skýrslu er Boga kynnt að dánarmein Hallgríms hafi verið kyrking og að tungubein Hallgríms hafi verið brotið. Bogi var spurður um skýringar á þessu. Svar hans var: ,,Ég kann kann engar skýringar á þessu. Bergþóra er eina manneskjan sem kemur til greina að hafa veitt Hallgrími þessa áverka. Enginn annar veittist að Hallgrími. Ég treysti mér ekki til að lýsa árás Bergþóru neitt nánar en ég hef þegar gert”. Í skýrslu af Boga 7. ágúst sl. segir meðal annars: ,,Bogi segir að það hafi verið vandræði fyrr vegna hávaða og leiðinda í Hallgrími en deilan um vínið hafi komið seinna en hann kveðst hafa gleymt að skýra frá því í fyrri yfirheyrslum. Ekki kveðst Bogi vita eða muna hvað það var sem þau Bergþóra og Hallgrímur deildu um og snerist um vín. Á meðan þessar deilur voru segir Bogi að þau hafi öll setið í þeim sætum sem hann hefur fyrr lýst. Bogi segir að í þessum deilum um vínið hafi Bergþóra slegið Hallgrím tvisvar sinnum í andlitið með flötum lófa þ.e. gefið honum kinnhest. Ekki kveðst Bogi hafa séð þetta beint en heyrt þegar flatur lófi Bergþóru lenti tvisvar á andliti Hallgríms og greip hún í hálsmálið á skyrtunni sem var ekki hneppt í hálsi og rifnuðu tölur af skyrtunni. Hallgrímur stóð upp og féll aftur á bak á dýnu sem var á gólfinu og fylgdi Bergþóra Hallgrími niður á dýnuna og sat klofvega ofan á honum. Hún tók í bindi hans en Hallgrímur var með bindi sem hafði verið um háls hans og var bindishnútur á því en eins og áður er komið fram hafði hann ekki hneppt efstu tölunni á skyrtunni. Bogi segir að honum hafi fundist að Bergþóra hafi tekið í báða enda bindisins og togaði bindið til hægri. Bogi segir að Bergþóra hafi verið í miklum ham á þessum tímapunkti. Athafnir og líkamstilburðir Bergþóru báru það með sér að mikið gekk á að sögn Boga. Þarna var Árni staðinn upp og ýtti Bergþóru frá og beygði sig yfir Hallgrím og kveðst Bogi telja að Árni hafi byrjað að blása í Hallgrím og síðan reynt hjartahnoð. Bogi kveðst hafa séð að Árni átti ekki neitt við fatnað Hallgríms þegar hann athafnaði sig við hjartahnoðið og munnblásturinn, en það sást í bert brjóst Hallgríms því skyrta hans var fráflakandi og bindið lá slakt um háls hans. Bogi er spurður hvað hann hafi talið að þarna hafi gerst. Bogi kveðst ekki muna mikið frá þessum tímapunkti enda hafi hann verið mjög þreyttur og þegar svo er ástatt sé hann oft minnislaus. Þarna segir Bogi að hann hafi haft efasemdir um að Hallgrímur væri lifandi og því hafi hann snert hendi hans og fundið að hönd hans var heit. Þá segist hann hafa litið framan í Hallgrím og séð að augu hans voru hálfopin og því fannst honum að Hallgrímur væri lifandi. Bogi er spurður um hvað samræður þeirra Bergþóru og Árna snúist á þessum tímapunkti. Bogi segir að það hafi ekki neitt verið rætt og telur hann að ástæðan hafi verið sjokkið sem kom þarna fram, allavega kveðst hann hafa verið í sjokki. Næstu mínútur eru mjög óljósar að sögn Boga. Hann man þó að tekin var ákvörðun um að fara í burtu. Hvers vegna það var gert kveðst hann ekki vita en telur að Bergþóra hafi stjórnað því að farið var niður á Kaffi Stíg. Ekki kveðst Bogi muna í hvaða röð þau yfirgáfu íbúðina en hann telur að þau hafi öll yfirgefið íbúðina saman. Bogi kveðst vilja láta koma hér fram atriði sem hann hefur ekki greint frá en hafi mikið að segja vegna málsins. Hann segir að hann hafi ekki skýrt frá því að Bergþóra hafi tekið peninga af Hallgrími en það hafi hún gert. Nánar um þetta segir Bogi að þegar Bergþóra hafði löðrungað Hallgrím tvisvar sinnum þegar hann sat á stólnum hafi hún farið inn á hann og tekið af honum veskið hans og einnig peninga og rétti honum, þ.e. Boga peningana en veskið hafi horfið. Bogi kveðst hafa tekið við peningunum og stungið á sig en þetta voru seðlar og kveðst hann hafa séð 5000 króna seðil og eitthvað af þúsund köllum. Hallgrímur reiddist og átök urðu með Bergþóru og honum. Þá var það að Bergþóra reif skyrtu hans og Hallgrímur féll niður á dýnuna með Bergþóru ofan á sér. Síðan urðu þau átök milli Bergþóru og Hallgríms sem hann kveðst hafa lýst hér að ofan. Hann kveðst ekki geta lýst þeim átökum neitt nánar.” Í skýrslu frá 8. ágúst sl. segir: ,,Bogi segist hafa setið á rúmi sínu. Fyrir framan rúmið hans hafi verið sófaborð. Gegnt Boga, hinum megin við borðið sat síðan Hallgrímur á tréstól. Sneri Hallgrímur vinstri hlið að Boga. Bogi segir að Bergþóra hafi skyndilega rokið beint að Hallgrími, slegið Hallgrím tvo kinnhesta, farið síðan inn á Hallgrím og tekið veskið hans. Hafi Bergþóra og Hallgrímur farið að togast á um veskið. Hafi Hallgrímur þá sagt við Bergþóru “ætlarðu að ræna mig”. Bergþóra hafi ekki svarað Hallgrími en haldið áfram að toga í veski Hallgríms. Síðan hafi Bergþóra náð að losa veskið úr höndum Hallgríms og telur Bogi að Bergþóra hafi haldið á veskinu með vinstri hendi þar sem Bergþóra hafi í framhaldi af þessu rifið í brjóstmál Hallgríms sem enn sat í stólnum. Bogi segir að veski Hallgríms hafi verið brúnleitt og verið frekar lítið. Hann segist ekki vita hvað varð um veskið þegar Bergþóra átti í átökum við Hallgrím. Á þessum tímapunkti hafi Bergþóra rétt Boga peningavöndul yfir borðið. Bogi segir að eftir að Bergþóra hafi rétt honum peningana þá hafi hún rétt Árna einnig peninga en segist ekki hafa séð hvað mikla peninga. Við það hafi slitnað frá tölur og skyrta Hallgríms opnast frá. Þegar Bergþóra var með Hallgrím í tökum þá hafi Hallgrímur staðið upp úr stólnum og einhver átök verið á milli Hallgríms og Bergþóru. Hallgrímur hafi síðan losað sig frá Bergþóru, farið síðan að dýnunni á milli sófaborðsins og stólsins sem Árni sat í. Síðan gekk Hallgrímur út úr stofunni og út úr íbúðinni, en útidyrahurðin var ólæst. Bogi segist hafa farið á eftir Hallgrími sem var þá kominn nokkur skref frá útidyrahurðinni. Segir Bogi að Bergþóra hafi komið á eftir sér. Bogi segist hafa beðið Hallgrím um að koma aftur inn og um leið tekið í jakka Hallgríms, rétt fyrir neðan jakkalafið, og leitt Hallgrím inn. Bergþóra hafi komið á eftir þeim og ýtt á eftir Hallgrími. Bogi segir að hann hafi leitt Hallgrím að dýnunni undir glugganum og þar hafi Hallgrímur lagst sjálfur á bakið. Bogi segir ástæðu þess að hann náði í Hallgrím og leiddi hann inn í íbúðina aftur hafi verið sú að Hallgrímur hafi verið að kvarta undan verk í höfðinu og hafi hann hugsað sér að leita eftir lækni handa Hallgrími. Þegar Hallgrímur hafi verið lagstur á dýnuna þá hafi Bergþóra komið strax á eftir og sest klofvega ofan á Hallgrím. Bergþóra hafi síðan slegið með krepptum hnefa hægri handar í andlit Hallgríms og öxl. Telur Bogi að höggið hafi lent vinstra megin á andliti Hallgríms. Hafi Hallgrímur reynt að verjast með því að reyna að ýta Bergþóru ofan af sér í upphafi átakanna á dýnunni. Síðan hafi Bergþóra tekið í bindi Hallgríms eins og hann hafi lýst í fyrri framburði sínum. Bogi segist hafa tekið eftir því að þegar Bergþóra stóð upp eftir átökin við Hallgrím á dýnunni þá hafi lekið blóð úr hendi Bergþóru. Sá Bogi að hún var skorin á lófanum. Bogi segist hafa spurt Bergþóru hvernig hún hafi skorið sig en hann hafi ekki fengið svar frá henni.” Síðar í sömu skýrslu var Bogi spurður hvort Árni hafi átt í einhverjum átökum við Hallgrím. ,,Bogi segir að Árni hafi ekki tekið þátt í neinum átökum við Hallgrím þennan dag. Það eina sem Árni hafi gert var að reyna lífgunartilraunir á Hallgrími eftir að Bergþóra hafi þjarmað að Hallgrími á dýnunni. Bogi segir að þegar Árni hafi hætt lífgunartilraunum hafi hann staðið upp og sagt “þetta er gagnslaust”. Bogi segir að einhverju síðar hafi Bergþóra sagt að Hallgrímur væri látinn.” Verjandi Boga var viðstaddur allar skýrslutökurnar, sem raktar eru hér að ofan. Helgi Guðbergsson læknir kom á Leifsgötu 10 aðfaranótt 24. júlí sl. Hann taldi að Hallgrímur hefði látist á tímabilinu milli klukkan 13.00 og 17.00 deginum áður og þá frekar fyrr en síðar á því tímabili. Helgi lýsti skoðun á líkinu og lýsingin var í samræmi við ljósmyndir sem teknar voru á vettvangi. Helgi skoðaði ákærðu, Bergþóru, á lögreglustöðinni milli klukkan 03.34 og 04.12 um nóttina. Hún var þá undir áhrifum áfengis og/eða lyfja. Hann lýsti einnig sýnatöku sem þar fór fram. Helgi lýsti skurðum í lófum beggja handa ákærðu, Bergþóru. Hann kvað skurðina ekki líkjast áverkum sem hann hafi áður séð. Skurðir í lófum hennar voru mjög reglulegir og fylgdu tiltekinni línu í lófa, svokallaðri líflínu. Hann kvað þessa áverka ekki líkjast áverkum sem hann hefur áður séð á fólki sem varnaráverka eftir hnífa, sem oftast væru mjög tilviljunarkenndir og óreglulegir. Hann kvaðst ekki hafa séð varnarsár eftir glerbrot, en taldi enn ólíklegra að sárin í lófum Bergþóru væru eftir glerbrot sökum þess hversu regluleg þau væru. Sér hafi virst eins og áverkarnir á Bergþóru væru af ásettu ráði. Hann kvaðst hafa spurt Bergþóru hvernig hún hafi hlotið áverkana, en hún hafi ekki svarað því, eða ekki munað það. Kristján Ágúst Kristjánsson lögreglumaður fór í útkall að Leifsgötu 10 aðfaranótt 24. júlí sl. Hann lýsti vinnu sinni á vettvangi og kvaðst hafa rætt lítillega við Hebu Lind Björnsdóttur á staðnum, en erfitt hafi verið að fá botn í það sem hún sagði. Í upphafi var vitnað til lögregluskýrslu sem Kristján Ágúst Kristjánsson ritaði um för sína að Leifsgötu 10 um nóttina. Sigurður Benjamínsson rannsóknarlögreglumaður lýsti komu sinni að Leifsgötu 10 um nóttina og skoðun sinni og Helga Guðbergssonar læknis á líki Hallgríms Elíssonar. Hann lýsti vettvangi. Kristján Ingi Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður kom á vettvang klukkan 02.20 aðfaranótt 24. júlí sl. Hann lýsti því að það hafi fyrst verið klukkan 16.50, sunnudaginn 24. júlí sl. við skýrslutöku af Bergþóru, sem vitað var að Árni Breiðfjörð Pálsson hafi verið á vettvangi er atburðurinn, sem lýst er í ákærunni er talinn hafa átt sér stað. Þegar var tekið að leita Árna, sem var handtekinn sökum ölvunar á mánudagsmorgni 24. júlí sl. Tekin var skýrsla af ákærða, Árna Breiðfjörð, þriðjudaginn 25. júlí sl. og hann látinn laus klukkan 12.28 og engar myndir eða rannsóknir gerðar á fatnaði hans. Kristján gat ekki svarað því hvers vegna það var ekki gert og vísaði á Sigurbjörn Víði Eggertsson aðstoðaryfirlögregluþjón og stjórnanda rannsóknarinnar til að svara þessu. Kristján Ingi tók skýrslur af Bergþóru undir rannsókn málsins og kvað hann hana aldrei hafa minnst á það að Árni hefði tekið Hallgrím hálstaki eins og hún bar undir aðalmeðferð málsins. Sigurbjörn Víðir Eggertsson aðstoðaryfirlögregluþjónn lýsti því fyrir dóminum hvernig það misfórst að færa Árna Breiðfjörð Pálsson til skoðunar í tæknideild lögreglunnar eftir handtöku hans. Hann kvað það sennilega hafa misfarist sökum þess að Árni var í upphafi handtekinn sökum ölvunar á almannafæri. Ekki séu aðrar skýringar á því hvers vegna hann var ekki færður til skoðunar í tæknideild, sem ástæða var til að gera. Svanur Elísson rannsóknarlögreglumaður lýsti vinnu sinni við málið, en hann tók meðal annars ljósmyndir af ákærðu, Bergþóru, sem sýna áverka í lófum hennar. Hann kvað Helga Guðbergsson lækni hafa spurt Bergþóru hvernig hún hefði hlotið áverkana. Hún vildi ekki tjá sig um það, en sagðist hafa lent í flöskuslag, eða eitthvað álíka. Hans Alfreð Kristjánsson lýsti því er hann hitti ákærðu, Bergþóru, á Kaffi Stíg síðara hluta dags 23. júlí sl. Hann mundi atburði illa og einnig er einstakir kaflar úr lögregluskýrslum voru bornir undir hann, en hann hafði réttarstöðu grunaðs manns við skýrslutöku hjá lögreglunni. Hann kvaðst hafa verið mikið ölvaður á þessum tíma. Bergþóra gaf honum að drekka og bað hann síðar um kvöldið að tala við sig. Þau gengu þá út fyrir. Úr varð að hann fylgdi Bergþóru að Leifsgötu 10, þar sem látinn maður lá á gólfinu. Íbúðin var ólæst er þau komu þangað. Hann mundi ekki tilefnið eða aðdraganda þess að hann fór með Bergþóru að Leifsgötu 10. Hann mundi ekki orðaskipti við hana, en hún greindi honum frá því að eitthvað mikið væri að í íbúðinni. Á öðrum stað sagði Hans Alfreð að Bergþóra hafi greint sér frá því á leiðinni að látinn maður væri í íbúðinni. Hann trúði henni ekki. Ítrekað aðspurður kvaðst hann hafa komist að því einhvern tíma á leiðinni að Leifsgötu 10 að látinn maður væri þar. Enginn annar en Bergþóra gat greint honum frá þessu. Bergþóra var mjög niðurbrotin, en hann kvað sér hafa skilist á henni að slagsmál hefðu átt sér stað og hún og Árni Breiðfjörð hefðu átt í átökum við hinn látna. Heba Lind Björnsdóttir kvaðst hafa komið á Leifsgötu 10 fyrst um klukkan 14.00 á föstudeginum 23. júlí sl., en þá var hún að leita að unnusta sínum, en Guðni kunningi hennar ók henni. Er hún kom þangað voru þar fyrir ákærðu, Bogi og Bergþóra, og maðurinn sem hún fann síðan látinn í íbúðinni. Hún kvaðst hafa séð þennan mann í fylgd Bergþóru um klukkan 11.00 að morgni sama dags, en þá hafi þau verið stödd á Lækjartorgi, en Heba Lind var þar ásamt Davíð. Bergþóra lamdi manninn þá stöðugt í höfuðið. Er Heba Lind kom að Leifsgötu 10 bankaði hún á gluggann og komu Bergþóra og Bogi þá út og Hallgrímur, sem virtist vankaður. Hann hélt um höfuð sér og kvaðst þurfa að komast á sjúkrahús. Hallgrímur var klæddur gráum jakkafötum. Þau fóru þá öll inn í íbúðina og þar afhenti Bergþóra Hebu Lind 15.000 krónur. Heba Lind sá að Bergþóra hafði meiri fjármuni undir höndum, því peningar komu í ljós er hún tók 15.000 krónurnar úr vasa sínum. Hinum peningunum ýtti hún aftur í vasann. Bogi og Bergþóra aðstoðuðu Hallgrím aftur inn. Hún kvaðst viss um að ekki voru aðrir í íbúðinni en hún nefndi, en er hún kom inn sá hún um alla íbúðina og einnig inn á salernið, sem stóð opið. Hún kvaðst ekki hafa spurt um ástandið á Hallgrími. Hún hafi ekki viljað skipta sér af því sem þarna fór fram. Bergþóra sagði hins vegar: ,,Þessi maður er búinn að fá nokkur högg og hann skal fá þau fleiri.” Heba Lind kom síðan aftur að Leifsgötu 10 um klukkan 01.00 um nóttina. Enginn var heima og dyrnar voru opnar. Hún gekk inn og kom þá auga á Hallgrím sem lá á dýnu á gólfinu. Sæng var breidd yfir andlit hans og gerði hún sér strax grein fyrir því að hann var látinn og hringdi í lögreglu. Guðni Hlynur Guðnason lýsti því er hann ók Hebu Lind Björnsdóttur að Leifsgötu 10 er hún leitaði unnusta síns. Guðni lagði bifreið sinni nokkru frá, en sá Hebu Lind ræða við Bergþóru og Boga fyrir utan húsið stutta stund. Er hún kom til baka minnti hann að Heba Lind hefði sagt sér að hún hefði fengið peninga hjá Bergþóru. Hann ók síðan á brott. Hann kom síðan aftur að Leifsgötu 10 um nóttina, en Heba Lind hafi enn verið að leita unnusta síns. Hún fór úr bílnum og inn í íbúð Boga, en kom aftur út og sagði að lík væri í íbúðinni. Guðni lýsti manninum sem lá á dýnu á gólfinu. Þau hringdu þegar í stað á lögreglu. Auður Gunnarsdóttir rekur söluturninn Tvistinn á Lokastíg. Hún þekkti Bergþóru í sjón og kvað báðar vera frá Ísafirði. Hún kvað fáa hafa komið í söluturninn að morgni sunnudagsins 23. júlí sl., en Bergþóra kom þar með eldri manni um klukkan 10.30. Hún sá ekki framan í manninn. Bergþóra keypti vindlinga, gos og sælgæti. Auður staðfesti að greiðslukvittun með dagsetningunni 23. júlí 2000, sem liggur frammi meðal gagna málsins, væri vegna viðskipta Bergþóru í söluturninum. Benjamín Stefánsson veitingamaður á Kaffi Stíg kvaðst ekki muna hvenær Bergþóra og Bogi komu á staðinn sunnudaginn 23. júlí sl. Hann kvað sig hafa munað atburði betur er hann gaf skýrslu hjá lögreglunni 29. júlí sl., en þá kvað hann ákærðu hafa komið á staðinn milli klukkan 18.00 og 19.00. Bæði voru ölvuð. Bergþóra greiddi honum 20.000 króna skuld. Bergþóra fékk að geyma poka á veitingastaðnum er hún dvaldi þar og mundi hann eftir því að hún setti gallabuxur í pokann. Hann merkti ekki að ákærða hafi verið í uppnámi, en hann lýsti umbúðum sem Bergþóra hafði um annan úlnliðinn. Hann mundi ekki hvenær Bergþóra fór af staðnum, en hún hafði farið út einu sinni eða tvisvar á meðan hún dvaldi þar. Hann kvað Hans Alfreð Kristjánsson hafa farið á sama tíma og Bergþóra um klukkan 00.30, en vissi ekki hvort þau fóru saman. Hans Alfreð kom aftur og greindi Benjamín frá því að hann hefði farið með Bergþóru, en ekki sagt hvert þau fóru. Hann kvaðst hafa trúað Hans Kristjáni varlega, en hann sagðist hafa séð lík þar sem hann fór með Bergþóru. Rakel Bára Þorvaldsdóttir kvaðst hafa heyrt háreysti úti fyrir er hún var stödd í íbúð að Leifsgötu 32 sunnudaginn 23. júlí sl. Það sem hún sá átti sér stað milli klukkan 18.00 og 19.00. Er hún leit út sá hún til ferða tveggja karla og konu. Lýsing hennar á körlunum getur komið heim og saman við útlit ákærðu, Boga og Árna, en hún kvað konuna sem hún sá hafa verið ákærðu, Bergþóru. Greinilegt var að konan og eldri maðurinn höfðu hreytt einhverju í hinn yngri, sem datt í blómaker eftir að karlmaðurinn ýtti við honum. Yngri maðurinn var mikið ölvaður. Hún lýsti samskiptum fólksins og rifrildi þeirra. Síðan gengu konan og eldri maðurinn í áttina að Snorrabrautinni. Hanna Sif Hafdal var stödd í sömu íbúð og vitnið, Rakel Bára Þorvaldsdóttir. Hún lýsti samskiptum fólksins. Hún fylgdist með út úr glugga íbúðarinnar að Leifsgötu 32 og bar efnislega á sama veg og vitnið, Rakel Bára, og má vísa til vitnisburðar hennar að framan. Hún kvað ákærðu, Bergþóru, hafa verið konuna sem þarna var á ferð með tveimur karlmönnum. Eygló Rós Gísladóttir var stödd í íbúð að Leifsgötu 12 23. júlí sl. og lýsti mannaferðum við íbúð ákærða, Boga. Hún lýsti því er ljóshærð stúlka kom þar þennan dag. Einhver læti urðu fyrir utan íbúð Boga. Þarna hafi verið staddur auk Boga karlmaður sem bar gleraugu og stutthærð kona og annar karlmaður. Karlinn með gleraugun var mjög drukkinn og klæddur gráum jakkafötum. Hún heyrði Boga segja: “Ef þú snertir hana þá lem ég þig.” Konan ýtti manninum með gleraugun þá aftur inn í íbúðina. Hún mundi ekki nákvæmlega hvenær dagsins þetta var, en miðað við viðmiðanir sem bornar voru undir hana í dóminum gæti þetta hafa verið milli klukkan 14.30 og 15.00, eins og Eygló bar hjá lögreglunni. Hún kvaðst hafa séð sömu ljóshærðu stúlkuna aftur um nóttina skömmu áður en lögreglan kom á vettvang. Hún kvaðst hafa séð Bergþóru fara frá Leifsgötu 10 í leigubifreið eftir það sem hún sá að deginum, en hún kom til baka í sömu bifreið. Vilborg Ósk Ársælsdóttir kom heim til sín um klukkan 15.00 þennan dag og um það bil ½ tíma síðar sá hún til ferða ungrar ljóshærðrar stúlku á leið að heimili Boga. Ekki löngu síðar sá hún mjög ölvaðan mann koma að íbúð Boga. Hún fylgdist með honum og lagði við hlustir, þar sem hún taldi að maðurinn gæti dottið, svo ölvaður var hann. Maðurinn var lágvaxinn í ljósum jakkafötum. Hún kvaðst síðar hafa þrifið bílskúrsrennur á lóð sinni og það hafi tekið um 45 mínútur og staðfesti hún framburð sinn hjá lögreglunni um að hún hafi á þessu tímabili talið sig heyra í Boga og sambýliskonu hans, að hún taldi. Jónína Sæmundsdóttir bjó á Leifsgötu 10 á þessum tíma. Sunnudaginn 23. júlí sl., að hún taldi milli klukkan 14.00 og 16.00 bankaði hún upp á hjá Boga til að færa honum tómar glerflöskur. Til dyra kom þrekvaxin kona með stuttklippt hár. Þá var kallað innan úr íbúðinni og spurt hver hefði komið. Hún þekkti ekki rödd þess sem kallaði. Henni virtist ákærða, Bergþóra, vera konan sem tók við flöskunum, en ákærða var stödd í réttinum er Jónína gaf skýrslu sína. Davíð Guðbjörn Sumarliðason lýsti því er hann var staddur á Lækjartorgi aðfaranótt eða að morgni 23. júlí sl. ásamt Hebu Lind Björnsdóttur. Þá hafi þau séð til ferða konu sem var í fylgd karlmanns. Hann gat hvorugu fólkinu lýst. Vitnisburður hans varpar ekki ljósi á málavexti og verður því ekki rakinn frekar. Helga Nanna Guðmundsdóttir lýsti því er ákærði, Bogi, hringdi í hana laugardaginn 22. júlí sl. og bað hana um róandi lyf fyrir ákærðu, Bergþóru. Hún lýsti ferð sinni að Leifsgötu 10 sama dag, en hún sá þá ekki aðra þar en þau Árna og Bergþóru. Sigríður Elísdóttir, systir Hallgríms, kvað hann hafa gengið með gleraugu. Annar vitnisburður hennar varpar ekki ljósi á málavexti. Ómar Kristján Helgason lýsti kynni sínum af Hallgrími Elíssyni. Vitnisburður hans varpar ekki ljósi á málavexti og verður ekki rakinn hér. Einar Örn Arnarson lýsti ferð sinni með pizzur á Kaffi Stíg að kvöldi 23. júlí sl. og er stuttklippt kona klædd röndóttri peysu tók á móti sendingunni og greiddi fyrir með 5.000 króna seðli. Valgeir Magnússon kom einnig fyrir dóminn, en gat ekkert borið um málavexti. Ákæra dags. 18. júlí 2000. Samkvæmt lögregluskýrslu dags. 29. júlí sl. var ákærða stöðvuð er hún var komin út úr versluninni 10–11 í Austurstræti þennan dag. Starfsmaður verslunarinnar elti hana uppi og hélt uns lögreglan kom á vettvang. Ákærða var með tvo rækjupoka og lambalæri innan klæða, en verðmæti vörunnar var 3.898 krónur. Í skýrslunni segir að ákærða hafi viðurkennt þjófnaðinn. Ákærða neitar sök. Hún kvaðst hafa verið stöðvuð við afgreiðslukassann, en hún hafi samið um að greiða vörurnar síðar. Er hún var stöðvuð í versluninni kvaðst hún hafa verið með rækjur eða lærið innan klæða. Hún hafi ekki ætlað að stela þessum verðmætum. Hún hafi ætlað að fá matvælin lánuð, en hún hafði ekki peninga á sér til að greiða fyrir þau. Ákæra dagsett 11. jaúar 2000. Ákæruliðir I.1 og II. Ákærðu neita öll sök. Ákærða, Bergþóra, hefur frá upphafi borið að Hallgrímur hafi afhent henni peningana eins og rakið var. Hún viðurkenndi að hafa slegið Hallgrím, en það hafi ekki tengst ráni eins og ákært sé fyrir. Ákærði, Bogi, lýsti þessum ætlaða atburði fyrst þannig að ákærða, Bergþóra, hefði löðrungað Hallgrím tvisvar sinnum og síðan farið innan á hann og tekið af honum veskið og einnig peningana. Í annarri skýrslu greindi Bogi svo frá að Bergþóra og Hallgrímur hafi togast á um veski Hallgríms eftir að Bergþóra fór inn á Hallgrím og tók veski hans. Ákærði, Árni Breiðfjörð, bar að Bergþóra hafi verið með peningana á sér er hann kom á Leifsgötu 10 og Bergþóra hafi fljótlega eftir komu hans afhent honum peningana. Árni mundi ekki eftir neinni heimsókn á Leifsgötu 10 meðan hann dvaldi þar á sunnudeginum. Hann lýsti áverkum sem voru þá á Hallgrími. Vitnið, Heba Lind Björnsdóttir, lýsti því að Árni hafi ekki verið staddur á Leifsgötu 10 er hún kom þangað á sunnudeginum og fékk peningana hjá Bergþóru. Samkvæmt þessu er langlíklegast að Bergþóra hafi verið komin með peningana áður en Árni kom á Leifsgötu 10 eftir hádegi á sunnudeginum, 23. júlí sl. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er ósannað gegn eindreginni neitun ákærðu, Bergþóru, að hún hafi slegið Hallgrím og rifið af honum peningaveskið, sem í voru um 100.000 krónur, og ber því að sýkna hana. Af þessari niðurstöðu leiðir það að sýkna ber ákærðu, Boga og Árna Breiðfjörð, af háttsemi sem lýst er í ákærulið II. Ákæruliður I.2. Þóra Steinunn Steffensen, sérfræðingur í réttarmeinafræði á Rannsóknarstofu Háskóla Íslands, krufði lík Hallgríms Elíssonar. Í niðurstöðu krufningarskýrslu sem Þóra Steinunn ritaði segir meðal annars í kafla sem ber yfirskriftina Ályktun. ,,Samkvæmt því er fannst við krufningu má álykta að Hallgrímur hafi látist af völdum kyrkingar (strangulations) og er um manndráp að ræða.” Þóra Steinunn kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína og að banamein Hallgríms hafi verið kyrking. Hún lýsti áverkum á hálsi hans, sem hafi verið miklir frá höku og niður að viðbeinum. Áverkar neðarlega á hálsinum sem endurspegluðu dánarorsökina samrýmist best áverkum frá fingrum. Skrámur og marblettir á hálsi og kjálkabörðum, brotið á barkabrjóski báðum megin og brot á tungubeini hægra megin, allt eru þetta ummerki kyrkingar. Hún kvað þá áverka ekki dánarorsökina. Áverkarnir endurspegluðu þann kraft sem notaður var til þess að þrýsta að hálsinum og til þess að þrýsta á hálsæðar, sem ganga upp sitt hvoru megin við barkann. Þrýstingurinn hafi lokað fyrir æðarnar svo ekkert blóð eða súrefni barst til heilans. Tiltölulega lítinn þrýsting þurfi til að loka æðum og viðkomandi deyr eftir 2 til 3 mínútur. Hægt sé að loka æðum með því að taka með annarri hendi um háls einstaklings. Hún lýsti því aðspurð að hægt sé að stífla æðarnar með því að leggja upphandlegg að hálsi einstaklings. Hún kvað ekki hægt að ráða af útliti áverkanna, þ.e. af brotnu barkabrjóski, tungubeini og banameininu, stífluðum hálsæðum, í hvaða röð áverkarnir komu eða hvort þeir komu allir við sömu atlöguna. Þá lýsti Þóra Steinunn áverkum á höfði Hallgríms. Ekki hafi verið höfuðkúpubrot og hugsanlega hafi hann ekki rotast af högginu, en hugsanlega vankast. Hún kvað áverka undir vinstra kjálkabarði, sem líktust því að togað hefði verið í hálsbindi, ekki hafa getað valdið dauða vegna þess hvar áverkinn var staðsettur. Áverki á brjóstkassa Hallgríms rétt fyrir ofan geirvörtuhæð er áverki sem myndast hefur eftir lát Hallgríms. Áverkinn gæti hafa myndast við að hnefi eða hönd hafi verið lögð á brjóst Hallgríms og hjartahnoð reynt. Gunnlaugur Geirsson, prófessor í réttarlæknisfræði, var viðstaddur krufninguna á líki Hallgríms Elíssonar. Hann kvaðst hafa lesið krufningarskýrslu Þóru Steinunnar Steffensen og ekkert væri í henni sem stangaðist á við það sem hann varð var við er krufningin fór fram. Gunnlaugur staðfesti að banabein Hallgríms hafi verið kyrking eins og áður er lýst. Hann var sammála því áliti Þóru Steinunnar að áverkamerki á hálsi Hallgríms samrýmist því að berir fingur hafi komið þar við sögu og kyrkingin hafi verið gerð með berum höndum. Gunnlaugur kvað meðvitundarleysi koma eftir 10 til 30 sekúndur frá því að blóðflæði til heilans stöðvist. Dauðann beri að á lengri tíma og kvað hann nokkrar mínútur líða, en það færi eftir því hversu þrýstingurinn á æðarnar væri mikill og hvort að fullu væri lokað fyrir þær. Hann kvað þurfa um það bil tveggja kílóa þrýsting til þess að loka bláæðum til heilans, þrjú kíló til að loka meginslagæðunum fremst á hálsinum og um það bil sextán kílóa þrýsting til að loka fyrir allar æðar, þar með taldar stóru æðarnar samhliða barka. Gunnlaugur kvað Y-lagaðan áverka á hálsi Hallgríms undir kjálkabarði geta samrýmst því að togað hafi verið í hálsbindi upp á við. Gunnlaugur lýsti fyrir dóminum sýnum sem honum barst til kennslagreiningar, en þau voru send til Noregs til rannsóknar. Þá staðfesti hann að blóð úr ákærðu, Bergþóru, hefði fundist á Hallgrími, svo sem á hönd hans, jakkaermi, höfuðpúða sem Hallgrímur lá á og á pappírsþurrku sem fannst undir öxl Hallgríms og víðar. Þá fannst blóð úr Hallgrími á skyrtu ákærðu Bergþóru. Hann greindi frá líkum á því að blóðið væri frá öðrum einstaklingum. Ákærða, Bergþóra, gekkst undir geðheilbrigðisrannsókn hjá Sigurði Páli Pálssyni geðlækni og var kannað ,,hvort hún væri sakhæf í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.” Í kafla úr rannsókninni sem ber yfirskriftina Sérstakar rannsóknir er svofelldur kafli í lokin: ,,Niðurstaða hlutlægrar geðskoðunar varðandi persónuleika: Líta verður svo á að Bergþóra hafi greinilega ákveðna alvarlega persónuleikatruflun sem hafi þróast á unglingsaldri. Andfélagslegir persónuleikaveikleikar eru til staðar. Einnig koma fram sterkir paranoid persónuleika þættir og viðbrögð, schizotypal persónuleika þættir og borderline persónuleika þættir. Einstaklingar með slíkar persónuleikaraskanir eru þekktir fyrir skyndileg geðhrif, geta mjög fljótt skipt skapi og orðið mjög reiðir og heiftugir. Raunveruleikatengsl þeirra geta verið léleg, sérstaklega undir álagi. Sturlunarlík einkenni og tryllingsleg viðbrögð eru þekkt en vara yfirleitt stuttan tíma. Tortryggni og raunverulegt traust til annarra getur háð þeim í samskiptum við umhverfið. Einstaklingar með slíkar raskanir eru þekktir fyrir að geta í uppnámi sínu skaðað sjálfan sig eða aðra.” Niðurstöðukafli geðlæknisins er svofelldur: ,,1. Það er niðurstaða mín að Bergþóra sé sakhæf því hún hafi verið að fullu fær á þeim tíma er verknaðurinn var framinn að stjórna gerðum sínum þrátt fyrir það að hún var undir miklum áhrifum fíkniefna, áfengis og róandi lyfja. 2. Geðskoðun sýnir ekki nein örugg einkenni sturlunar, rugls eða ranghugmynda. Engin einkenni komu fram sem benda til persónuleikabreytinga af völdum vefrænna áverka eftir höfuðmeiðsl. Bergþóra á ekki við að stríða alvarlegan geðsjúkdóm. Bergþóra greinist hinsvegar með viss alvarleg einkenni persónuleikatruflunar og skapgerðarbresta. Bergþóra á við að stríða mjög alvarlegan fíkniefnasjúkdóm og áfengissýki og mikilvægt er að hún leiti sér aðstoðar við fíkn sinni og sé í reglulegri meðferð. Ljóst er að hún getur verið árásargjörn og jafnvel hættuleg undir áhrifum áfengis, róandi lyfja og eiturlyfja.” Sigurður Páll staðfesti rannsóknir sínar fyrir dóminum og útskýrði einstaka hluta rannsóknarinnar. Ákærða er sakhæf. Dómurinn telur sannað með réttarkrufningu á líki Hallgríms Elíssonar og með vitnisburði Þóru Steinunnar Steffensen, sérfræðings í réttarmeinafræði, og Gunnlaugs Geirssonar prófessors í réttarlæknisfræði að banamein Hallgríms hafi verið kyrking. Þrengt var að hálsi hans með hálstaki, líklega með fingrum, þannig að blóðrás til heilans stöðvaðist og af hlaust bani. Margt er óljóst um ferðir ákærðu, Bergþóru, fyrri hluta sunnudagsins 23. júlí sl., en vitni hafa borið að hafa séð hana á Lækjartorgi um morguninn og einnig að hún hafi komið við í söluturni fyrir hádegi þann dag. Ákærða hefur alfarið neitað þessu, en lýsti ferð sinni til að kaupa áfengi. Hún kvaðst ekki hafa farið út úr húsi fyrr en eftir hádegi á sunnudeginum. Hins vegar má ráða af framburði hennar að þau ákærði, Bogi, hafi verið á Leifsgötu 10 er Hallgrímur Elísson kom þar sunnudaginn 23. júlí. Ákærði, Árni, taldi sig hafa komið þangað um klukkan 16.00. Ráða má af vitnisburði Eyglóar Rósar Gísladóttur og Vilborgar Óskar Ársælsdóttur að stúlkan sem þær sáu koma að heimili Boga um klukkan 15.00 á sunnudeginum hafi verið Heba Lind Björnsdóttir. Heba Lind kvaðst viss um að ákærði, Árni, hafi ekki verið staddur í íbúðinni er hún kom þangað að því er hún taldi um klukkan 14.00 á sunnudeginum, en hún fór inn í íbúðina og leit þar um allt eins og rakið var. Samkvæmt þessu má ráða að ákærði, Árni Breiðfjörð, hafi komið á Leifsgötu 10 milli klukkan 15.00 og 16.00 á sunnudeginum. Því hefur verið lýst að framan að ákærðu voru öll ölvuð þennan dag og tímaskyn þeirra ótraust. Þrátt fyrir það telur dómurinn að ráða megi af framburði þeirra að þau hafi farið af Leifsgötu 10 fljótlega eftir að grunsemdir vöknuðu um að Hallgrímur kynni að vera látinn, en ekki er með vissu unnt að slá neinu föstu um dánarstund Hallgríms. Helgi Guðbergsson læknir taldi Hallgrím hafa látist á tímabilinu milli klukkan 13.00 og 17.00 á sunnudeginum. Vitnin, Rakel Bára Þorvaldsdóttir og Hanna Sif Hafdal, lýstu för ákærðu frá Leifsgötu 10 milli klukkan 18.00 og 19.00 á sunnudeginum. Það er í samræmi við vitnisburð Benjamíns Stefánssonar, veitingamanns á Kaffi Stíg, sem kvað ákærðu, Bergþóru og Boga, hafa komið á veitingastaðinn milli klukkan 18.00 og 19.00 þennan dag. Atburðarásin á Leifsgötu 10 sunnudaginn 23. júlí er um margt óljós. Framburður ákærðu, Bergþóru, um atburðina er mjög óstöðugur. Á það bæði við um átökin sem hún viðurkennir að hafa átt í við Hallgrím og um það hvernig hún hlaut áverkana á höndum. Við læknisskoðun á lögreglustöðinni eftir handtöku greindi hún ekki frá því hvernig áverkarnir komu og kvað sig hafa lent í flöskuslag eins og vitnið, Svanur Elísson, lýsti og Helgi Guðbergsson kvað ákærðu ekki hafa svarað eða munað hvernig hún hlaut áverkana er hann spurði hana um þetta við læknisskoðunina. Áverkinn á hægri lófa er reglulegur, nánast línulaga, og að mati Helga Guðbergssonar læknis ólíklegt að áverkinn hafi komið sem varnaráverki eftir glerbrot. Ákærði, Árni Breiðfjörð, kvað sér hafa virst Bergþóra “lítil í sér” er hann sá hana krjúpa yfir Hallgrími haldandi á flöskubroti í hægri hendi og blóðuga á vinstri hendi. Hallgrímur veitti ekki neina mótspyrnu, en ákærða, Bergþóra, kvað Hallgrím hafa veitt henni áverkana á höndum með flöskubroti í þann mund sem hún stóð á fætur upp af dýnunni. Dómurinn telur ótrúlegt að Hallgrími hafi verið kleift að veita ákærðu, Bergþóru, áverkana á höndum með glerbroti eins og síðasti framburður hennar um þetta ber með sér án þess að hafa sjálfur hlotið skrámu eða sár á höndum. Engir áverkar voru á höndum Hallgríms, sem benda til þess að þetta hafi gerst eins og ákærða lýsti. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið telur dómurinn ólíklegt að Hallgrímur hafi átt hlut að máli, eins og ákærða bar, er hún hlaut áverkana í lófa á báðum höndum. Ákærða, Bergþóra, viðurkennir að hafa lent í átökum við Hallgrím, en hann hafi ekki þá hlotið bana. Vísað er til vitnisburðar Boga og Árna um átökin sem ákærða, Bergþóra, átti í við Hallgrím, en af þeim sést að átökin hafa verið allharkaleg og ákærða tekið á eins og lýst hefur verið. Hún bar að hafa verið sveitt og mjög þreytt eftir átökin. Áður var vikið að persónuleikaröskunum sem greindust í fari ákærðu við geðrannsóknina. Þar var því lýst að þessir eiginleikar í fari hennar geti valdið því að hún skipti mjög fljótt skapi, geti orðið reið og heiftug og með léleg raunveruleikatengsl. Tryllingsleg viðbrögð eru þekkt hjá einstaklingum með persónuleikaraskanir eins og ákærða og þekkt er að slíkir einstaklingar geta í uppnámi skaðað bæði sjálfa sig og aðra. Ákærða var ölvuð og reið út í Hallgrím er hún átti í átökunum við hann. Dómurinn telur áverkana á líki Hallgríms, svo sem brotið barkabrjósk og tungubein sem ákærða var völd að, eins og rakið verður síðar, sýna að atlaga hennar að Hallgrími hefur verið ofsafengin. Þessi viðbrögð hennar koma heim og saman við persónuleikaraskanir í fari hennar. Bogi og Árni lýstu því báðir að eftir að ákærða, Bergþóra, stóð upp frá átökunum við Hallgrím hafi Árni þegar tekið við að reyna endurlífgun á Hallgrími, fyrst með blástursaðferð en síðan með hjartahnoði. Ákærða, Bergþóra, hefur borið að lífgunartilraunirnar hafi átt sér stað og hún hafi sjálf tekið þátt í þeim. Samkvæmt krufningarskýrslu Hallgríms var gul post-mortem skráma, skráma sem komið hefur eftir dauða, á framanverðum miðjum brjóstkassa. Vitnin, Þóra Steinunn Steffensen og Gunnlaugur Geirsson, báru bæði að þessi áverki gæti samrýmst því að hjartahnoð hafi verið reynt eftir andlát. Dómurinn telur mega ráða af öllu því sem nú hefur verið rakið, að Hallgrímur hafi verið látinn er ákærða, Bergþóra, stóð á fætur upp frá dýnunni, þar sem hún hafði kropið yfir Hallgrími eða setið ofan á honum, en þá hefur hún þrengt að hálsi hans svo af hlaust bani. Ákærða bar hjá lögreglunni að hún hafi veitt því athygli að Hallgrímur hafi verið sofnaður er hún stóð á fætur. Þó verður ekki með vissu ráðið hvort það var gert með hálstaki með fingrum, sem þó er líklegast, samanber niðurstöðu krufningarskýrslu og vitnisburð Þóru Steinunnar Steffensen og Gunnlaugs Geirssonar, eða með því að þrengja að hálsi Hallgríms á annan hátt. Líklegast er að ákærða, Bergþóra, hafi þá, og ekki síðar en er Árni sagði henni að hann teldi Hallgrím látinn, gert sér grein fyrir því hvers kyns var. Þessi niðurstaða dómsins styðst einnig við það að ákærða, Bergþóra, reyndi sjálf endurlífgun á Hallgrími og hún greindi Hans Kristjáni Alfreðssyni svo frá að látinn maður væri í íbúð Boga er hún bað Hans Kristján um að koma með sér þangað. Þetta fær einnig stuðning af því er Bogi Sigurjónsson bar við skýrslutöku hjá lögreglunni 9. ágúst sl. að hann hefði heyrt Bergþóru greina Hans Alfreð svo frá á Kaffi Stíg ,,að hann er látinn” eða ,,hann er dáinn.” Bergþóra og Hans fóru af staðnum skömmu síðar. Svo sem rakið hefur verið er framburður ákærðu óstöðugur um það hvernig hún hlaut áverkana á hendur og um átök hennar við Hallgrím. Vísað er til vitnisburðar Helga Guðbergssonar og fleiri vitna hér að framan sem báru um áverkana og um frásögn ákærðu af því hvernig hún hlaut þá svo sem vitnisburð Svans Elíssonar. Það er mat dómsins að framburður ákærðu um átök hennar við Hallgrím sé ótrúverðugur og ekki í samræmi við annað það sem fram er komið í málinu um átökin og rakið hefur verið. Dómur verður því ekki reistur á framburði ákærðu um átökin og afleiðingar árásar hennar á Hallgrím. Blóð frá ákærðu fannst á Hallgrími og á fötum hans og blóð frá honum fannst á skyrtu ákærðu. Vísað er til álits dómsins að framan um að árás ákærðu á Hallgrím liggjandi á dýnunni var ofsafengin og varð honum að bana. Það er einnig niðurstaða dómsins, eins og rakið var, að Hallgrímur hafi verið látinn er ákærða stóð upp af dýnunni og er vísað til röksemda að framan til stuðnings þessari niðurstöðu dómsins. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið telur dómurinn sannað með vitnisburði þeirra vitna, sem vísað var til hér að ofan og með framburði Boga og Árna Breiðfjörð og með rannsóknarniðurstöðum sem raktar voru og staðfestar voru með vitnisburði Þóru Steinunnar Steffensen og Gunnlaugs Geirssonar, en gegn neitun ákærðu, að hún hafi orðið Hallgrími Elíssyni að bana er hún réðst á hann liggjandi á dýnunni og þrengdi að hálsi hans eins og ákært er fyrir. Atlaga ákærðu að hálsi Hallgríms var mjög harkaleg og brotnuðu bæði barkabrjósk og tungubein. Dómurinn telur að svo harkaleg og ofsafegin atlaga að hálsi manns, þar sem æðar liggja til heilans, eins þótt atlagan hafi aðeins staðið yfir stuttan tíma, sé svo hættuleg lífi þess er verður fyrir árásinni að þeim sem hana gerir sé ljóst, eða megi vera ljóst, að langlíklegast sé að bani hljótist af. Dómurinn telur því brot ákærðu varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Niðurstaða ákæru dags. 18. júlí 2000. Dómurinn telur lýsingu ákærðu á því sem fram fór er hún tók matvælin úr versluninni og stakk innan á sig og hafði ekki peninga til að greiða fyrir vörurnar fela í sér lýsingu á fullfrömdum þjófnaði. Dómurinn telur því sannað með framburði ákærðu og öðrum gögnum málsins að hún hafi gerst sek um þá háttsemi sem lýst er í þessari ákæru og er brot hennar þar rétt fært til refsiákvæða. Ákærða hefur frá árinu 1992 hlotið 8 refsidóma, þar af einn dómur Hæstaréttar. Dómarnir eru fyrir þjófnað, skjalafals, fjársvik og líkamsárás. Hún hlaut síðast refsidóm í janúar 1999, 6 mánaða fangelsi fyrir skjalafals. Refsingu ákærðu ber nú að ákvarða með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framburði allra ákærðu var nokkurt ónæði af Hallgrími meðan hann dvaldi á Leifsgötu 10. Hann hafði reitt ákærðu, Bergþóru, til reiði. Dómurinn telur að í upphafi, er hún réðst á Hallgrím, hafi ekki verið ásetningur hennar að deyða hann. Hins vegar er það álit dómsins, eins og rakið var, að atlaga ákærðu gegn Hallgrími hafi verið svo ofsafengin að háttsemi hennar beri að virða sem ásetningsverk sem varði við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til alls ofanritaðs þykir refsing ákærðu hæfilega ákvörðuð fangelsi í 14 ár. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal samfellt gæsluvarðhald ákærðu frá 24. júlí 2000 koma til frádráttar refsivistinni. 200.000 króna málsvarnarlaun til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, Boga, og 200.000 króna málsvarnarlaun til Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða, Árna Breiðfjörð, greiðast úr ríkissjóði. Sakarkostnað að öðru leyti greiði ákærða, Bergþóra, þar með taldar 400.000 krónur í málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns. Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, Arngrímur Ísberg og Páll Þorsteinsson. Ákærðu, Bogi Sigurjónsson og Árni Breiðfjörð Pálsson, eru sýknaðir af öllum kröfum ákæruvaldsins. Ákærða, Bergþóra Guðmundsdóttir, sæti fangelsi í 14 ár en til frádráttar refsingunni komi samfellt gæsluvarðhald hennar frá 24. júlí 2000 að telja. 200.000 króna málsvarnarlaun til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða, Boga, og 200.000 króna málsvarnarlaun til Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða, Árna Breiðjörð, greiðast úr ríkissjóði. Sakarkostnað að öðru leyti greiði ákærða, Bergþóra, þar með taldar 400.000 krónur í málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 387/2008
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Í kærði úrskurð héraðsdómara þar sem kveðið var á um að bú Í yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í krafðist að hinum kærða úrskurði yrði hrundið en til vara að frestað yrði úrlausn um kröfu B og M um gjaldþotaskipti á búi Í þar til endanleg niðurstaða í öðru dómsmáli sem rekið væri á milli aðila lægi fyrir. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, segir að ekki hafi verið ástæða til að ætla að kyrrsetningargerðin gæfi ranga mynd af fjárhag sóknaraðila á þeim tíma er hún fór fram. Þar með var skilyrðum 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1994 um gjaldþrotaskipti fullnægt og var því fallist á kröfu B og M um að bú Í yrði tekið til gjaldþrotaskipta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 7. júlí 2008 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2008, þar sem kveðið var á um að bú sóknaraðila væri tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið en til vara að frestað verði úrlausn um kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti á búi sóknaraðila þar til fyrir liggur endanleg niðurstaða í öðru dómsmáli sem rekið er milli aðila. Verði fallist á kröfu varnaraðila er þess jafnframt krafist að þeim verði gert að leggja fram tryggingu að fjárhæð 10.000.000 krónur áður en endanlegur úrskurður um gjaldþrotaskipti er kveðinn upp. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varakrafa sóknaraðila um að varnaraðilar leggi fram tryggingu var ekki tilgreind í kæru og hafði heldur ekki verið höfð uppi í héraði. Kemur hún því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Ekki verður séð að varnaraðilar hafi gert kröfu um málskostnað fyrir héraðsdómi. Þeir hafa heldur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Krafa þeirra um málskostnað í héraði kemur því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ís-ferðaþjónusta ehf., greiði varnaraðilum, Bjarna Ásgeiri Jónssyni og Margréti Atladóttur, sameiginlega 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 1. júlí 2008. Með beiðni móttekinni 2. maí 2008 kröfðust sóknaraðilar, Bjarni Ásgeir Jónsson og Margrét Atladóttir, þess að bú varnaraðila, ÍS ferðaþjónustu ehf. verði tekið til gjaldþrotaskipta. Við fyrirtöku málsins þann 11. júní sl. var sótt þing af hálfu varnaraðila og kröfunni mótmælt. Var þá þingfest ágreiningsmál þetta, sbr. 1. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málið var tekið til úrskurðar 25. júní sl. Sóknaraðilar, Bjarni Ásgeir Jónsson og Margrét Atladóttir, krefjast þess að bú varnaraðila, ÍS ferðaþjónustu ehf., verði tekið til gjaldþrotaskipta. I Sóknaraðilar lýsa málavöxtum þannig að þeir séu fyrrum eigendur Dagverðarness ehf., kt. 601100-2150. Þeir hafi selt varnaraðila alla hluti í félaginu með kaupsamningi, dags. 2. júní 2006. Umsamið kaupverð hafi verið kr. 300.000.000. Varnaraðili hafi vanefnt kaupsamningsgreiðslu á gjalddaganum 9. júní 2006 að upphæð kr. 40.000.000. Sóknaraðilar hafi höfðað mál á hendur varnaraðila til innheimtu skuldarinnar. Málið hafi verið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 4. september 2007 og hafi varnaraðili tekið til varna. Sóknaraðilar hafi krafist þess með beiðni til sýslumannsins í Reykjavík, dags. 7. apríl 2008, að fram færi kyrrsetning á eignum varnaraðila til tryggingar umræddri kröfu. Þann 23. apríl 2008 hafi sýslumaður fallist á kyrrsetningarbeiðnina. Fyrirsvarsmaður varnaraðila hafi hins vegar ekki getað bent á neinar eignir til tryggingar kröfunni. Þann 25. apríl 2008 hafi kyrrsetningargerðinni því verið lokið án árangurs skv. 15. gr. laga nr. 31/1990. Í málavaxtalýsingu varnaraðila kemur fram að eins og venja sé við sölu hlutafélaga hafi átt að fara fram áreiðanleikakönnun með hefðbundnum aðferðum. Könnun endurskoðunarfyrirtækis skyldi vera lokið og eftirstöðvar kaupverðs, kr. 40.000.000, greiðast viku síðar eða þann 9. júní 2006, að því tilskyldu að ekkert óeðlilegt fyndist við áreiðanleikakönnunina. Gögn sem notast hafi átt við áreiðanleikakönnunina hafi hins vegar ekki fengist afhent hjá sóknaraðilum og þeir verið ófáanlegir til að veita umbeðnar upplýsingar. Hafi beiðni um gögn og upplýsingar verið margítrekuð og síðast með bréfi þann 6. desember 2006, en þá hafi hálft ár verið liðið frá kaupunum og seljandi engan reka gert að innheimtu eftirstöðvanna. Í svarbréfi sóknaraðila dags 19. desember 2006 komi fram að ekki sé fallist á neinar viðræður eða kröfur um veitingu upplýsinga nema trygging verði lögð fram fyrir eftirstöðvum kaupverðs eða að þær verði greiddar að fullu. Varnaraðili hafi við hvorugan kostinn getað sætt sig enda ekki í samningi aðila kveðið á um framlagningu neinna trygginga. Með svarbréfi þann 23. febrúar 2007 hafi sóknaraðilar verið hvattir til þess að veita umbeðnar upplýsingar og afhenda gögn. Þann 30. ágúst sl. fyrirsvarsmanni varnaraðila óvænt verið stefnt fyrir héraðsdóm Reykjavíkur. Stefnan sé efnisrýr hvað varði þau atriði sem krafist hafi verið upplýsinga um í sambandi við áreiðanleikakönnunina. Stefnunni hafi verið svarað með greinargerð og gagnsök, þar sem krafist sé endurgreiðslu á kr. 58.385.850 úr hendi sóknaraðila sem ofgreidds kaupverðs. Við rekstur Dagverðarnes ehf. í rúmlega eitt ár hafi komið í ljós að fjölmörgum atriðum varðandi félagið sé öðruvísi háttað en upplýst hafi verið við kaupin á hlutabréfunum þ.á.m. að ýmislegt hafi vantað inn í félagið sem þar átti að vera. Við gerð greinargerðar og stefnu í gagnsök hafi verið höfð hliðsjón af þessu og stuðst við þau fátæklegu gögn sem forsvarsmönnum varnaraðila hafði tekist að afla upp á eigin spýtur, en heilmikið af gögnum vanti enn og fáist ekki afhent. Sóknaraðilar hafi gerst sekir um að valda töfum á málinu með því að tregðast við að skila greinargerð í gagnsök til héraðsdóms en henni hafi ekki verið skilað fyrr en synjað hafði verið frestbeiðni og úrskurður upp kveðinn af dómara. Sóknaraðilar hafi síðan þann 9. apríl sl. lagt fram beiðni til sýslumannsins í Reykjavík um kyrrsetningu hjá varnaraðila og hafi sérstaklega verið óskað eftir því í beiðninni að honum yrði ekki kunngjört um framkvæmd kyrrsetningarinnar. Sýslumaður hafi ekki getað fallist á það og boðað lögmann varnaraðila til fyrirtöku gerðarinnar 18. apríl sl. Þrátt fyrir mótbárur varnaraðila hafi sýslumaður fallist á að gerðin skyldi fram fara og hafi hún reynst árangurslaus. Krafa varnaraðila í gagnsök á hendur sóknaraðila í máli 5108/2007 hafi verið ódæmd og því ekki lagaskilyrði til að taka tillit til hennar. Þá hafi sýslumaður ekki fallist á önnur rök varnaraðila. Ákveðið hafi verið þann 28. febrúar sl. að aðalmeðferð í málinu nr. 5108/2007 skyldi fara fram þann 28. maí sl. Þann 26. þess mánaðar hafi dómari málsins tilkynnt að aðalmeðferð gæti ekki farið fram þá vegna mikilla anna við dómstörf. Hafi almeðferð verið frestað til 24. júní. Fyrir liggur að með úrskurði uppkveðnum 20. júní sl. í málinu nr. E-5108/2007 var aðalmeðferð málsins frestað um óákveðinn tíma eða þar til fyrir liggur úrlausn um þá kröfu stefnenda Bjarna Ásgeirs Jónssonar og Margrétar Atladóttur að bú stefnda ÍS ferðaþjónustu ehf. verði tekið til gjaldþrotaskipta. Með kæru dags. 23. júní sl. var úrskurðurinn kærður til Hæstaréttar Íslands. II Sóknaraðilar byggja kröfu sína á því varnaraðili hafi vanefnt við þau kaupsamningsgreiðslu á gjalddaganum 9. júní 2006 að upphæð kr. 40.000.000. Fyrirsvarsmaður varnaraðila hafi ekki getað bent á neinar eignir við fyrirtöku kyrrsetningarbeiðni sóknaraðila til tryggingar umræddri kröfu og hafi gerðinni því verið lokið sem árangurslausri þann 25. apríl sl. Um lagastoð fyrir kröfu sinni vísa sóknaraðilar til 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. III Varnaraðili byggir á að félagið sem sinnt hafi ýmiskonar þjónustu í ferðaiðnaði á liðnum árum hafi staðið fyllilega við allar sínar skuldbindingar og ekki lent í neinum vanskilum. Félagið sé með ferðaskrifstofuleyfi og fyrir liggi allar tilskyldar tryggingar þar að lútandi hjá opinberum aðilum. Um leið og varnaraðili hafi keypt öll hlutabréf í Dagverðarnesi ehf. fyrir kr. 300.000.000 í júnímánuði 2006 hafi félagið tekið lán sömu fjárhæðar og sett hlutabréfin að handveði. Sóknaraðilum hafi verið fullkunnugt um að varnaraðili þyrfti að fjármagna kaupin með þessum hætti. Fljótlega eftir kaupin hafi komið í ljós að áreiðanleikakönnun sú sem kveðið sé á um í kaupsamningi væri ekki að ganga eftir vegna tregðu sóknaraðila til að veita ýmsar upplýsingar varðandi eignir og fjárhag félagsins. Ítrekuðum beiðnum löggilts endurskoðanda, sem falið hafði verið að framkvæma könnunina, hafi verið illa sinnt af hálfu sóknaraðilanna og fyrrum endurskoðanda félagsins. Þá hafi komið í ljós að ekki væru í félaginu þær eignir sem þar áttu að vera, sumarhús félagins ekki fullbúin, mál sem varði vatnsveitu, skipulag o.fl. ekki í þeim farvegi sem upplýst hafði verið. Eftirstöðvar kaupverðs hlutabréfanna kr. 40.000.000.- hafi verið á gjalddaga sama dag og áreiðanleikakönnuninni hafi átt að vera lokið þ.e.a.s. 9. júní 2006 og sé því haldið fram að þær eftirstöðvar séu ekki gjaldkræfar á hendur varnaraðilum fyrr en áreiðanleikakönnun sé lokið enda hafi endanleg fjárhæð átt að ráðast af niðurstöðu könnunarinnar. Sóknaraðilar hafi ekki höfðað mál á hendur varnaraðila til innheimtu kröfunnar fyrr en með stefnu birtri þann 30. ágúst 2007. Í gagnsök komi fram að samtala kostnaðar vegna aðfinnsluatriða og verðmætisrýrnun, sem þar sé nánar tilgreind, nemi kr. 98.385.850. Forsvarsmenn varnaraðila telji að kaupverð hinna seldu hlutabréfa hafi verið tæplega eitt hundrað milljónum króna of hátt. Mismunurinn sé krafinn í gagnsökinni kr. 58.385.850.-. Það sé ekki fyrr en dómur hafi verið kveðinn upp í máli 5108/2007 sem unnt verði að komast að raun um hvort skilyrði nefndrar 2. mgr. 65. gr. gjaldþrotaskiptalaga um töku á búi varnaraðila til gjaldþrotaskipta séu til staðar. Þangað til sé full ástæða til þess að ætla að hin árangurslausa kyrrsetningargerð gefi ranga mynd af fjárhagsstöðu varnaraðila og beri að hafna beiðni sóknaraðilanna af þeirri ástæðu. Ekki verði séð að lög standi því í vegi að uppkvaðningu úrskurðar verði frestað í samræmi við varakröfu þar sem um mjög óvenjulegt mál sé að ræða og mikið réttlætismál og hagsmunamál fyrir varnaraðila að úrskurður byggi á réttum grunni. Hér beri að hafa í huga að hin venjulega stafsemi varnaraðilans sé frekar lítil eins og hún hafi verið á undanförnum árum. Kyrrsetningarbeiðni og gjaldþrotaskiptabeiðni séu sprottnar upp úr einum viðskiptum félagsins í 5 ára sögu þess. Það þýði að eðlilegt sé að láta niðurstöðu héraðsdómsmálsins ráða hvort fallast beri á kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti eða ekki. Alveg ljóst sé að fjárhagsstaða varnaraðila ráðist af niðurstöðu dómsmálsins. Ef niðurstaðan verði sóknaraðilum í hag sé fjárhagsstaðan mjög erfið en verði niðurstaðan varnaraðila í hag sé fjárhagsstaðan mjög góð að því tilskyldu að krafan sé innheimtanleg hjá sóknaraðilum. Út frá þessum staðreyndum og í ljósi þess að varnaraðili sé ekki í vanskilum við neinn, sé vafasamt að álykta að kyrrsetningargerðin gefi rétta mynd af fjárhag hans og frekar ástæða til þess að ætla að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag hans ef eitthvað sé. Horfa beri til þess að sóknaraðilar hafi gert sig seka um að ganga fram með frekar óvenjulegum og ósmekklegum aðferðum í þeim tilgangi að reyna að knésetja varnaraðilann og hafi verið með tilburði til þess að koma í veg fyrir að krafa á hendur honum gangi sína eðlilegu leið í dómskerfinu. Fullyrðingar sem fram komi í kyrrsetningarbeiðni um tilraunir varnaraðila til undanskots eigna og málamyndavarnir í dómsmálinu, tali t.d. sínu máli. Þá sé á það bent að með ólíkindum sé að ekki skyldi fyrr gengið fram af hálfu sóknaraðila hvað varðar innheimtu hinnar meintu kröfu á hendur varnaraðila og síðan ekki farið í kyrrsetningarmál fyrr en raun beri vitni. Það blasi við að tilgangur með kyrrsetningu hafi verið að koma varnaraðila í þá stöðu að hann yrði gjaldþrota og honum yrði óhægara um vik að verjast kröfunni og sækja sinn rétt á hendur sóknaraðila. Tilgangur tilvísaðrar 2. mgr. 65. gr. gjaldþrotaskiptalaga sé einmitt að sporna við tilburðum af þessum toga og koma í veg fyrir að úrskurður sé upp kveðinn þegar atburðarrás sé stýrt með þessum hætti. Hér sé reynt að knésetja gagnaðilann í stað þess að mæta honum fyrir dómi í einkamálinu og láta reyna á kröfur beggja með þeim hætti sem lög geri ráð fyrir. Sóknaraðilar hafi vitað þegar þeir fóru af stað í kyrrsetningarferli að fjárhagur varnaraðila væri með þeim hætti að hann gæti ekki lagt fram tryggingar fyrir fjörtíu milljóna króna kröfu. Þeir hafi gert sér ljóst að jafnvel þó hin seldu hlutabréf væru til staðar hlytu þau að vera handveðsett fjármögnunaraðilanum að baki kaupunum og því ekki haldbær trygging. Hér sé rétt að benda á að sóknaraðilar hafi enga ástæðu séð til að krefjast tryggingar fyrir þessari sömu fjárhæð þegar viðskiptin áttu sér stað í byrjun júní 2006, þó þeir gerðu sér grein fyrir að um lítið ferðaskrifstofufyrirtæki væri að ræða sem ætti enga fasteign. Það sé með ólíkindum að sóknaraðilar sem selt hafi allt hlutafé fyrirtækis fyrir kr. 300.000.000 skuli færast undan því að svara spurningum og veita umbeðnar upplýsingar til löggilts endurskoðanda í hefðbundinni áreiðanleikakönnun og afhendi ekki gögn, bókhaldsfylgiskjöl o.fl. sem tvímælalaust teljist vera eign fyrirtækisins og gangi síðan fram gegn viðsemjandanum með þeim hætti sem raun ber vitni. Loks skuli tekið fram að þó að ekki hafi verið svigrúm til þess lögum samkvæmt að bera kyrrsetningargerðina undir héraðsdóm þá hljóti að verða að skoða, við mat á 2. mgr. 65. gr. gjaldþrotaskiptalaga, hvort grundvöllur gerðarinnar sé á einhvern hátt vafasamur. IV Sóknaraðilar seldu varnaraðila alla hluti í félaginu Dagverðarnesi ehf. með kaupsamningi, dags. 2. júní 2006. Umsamið kaupverð var kr. 300.000.000. Varnaraðili hefur ekki greitt kaupsamningsgreiðslu sem var á gjalddaga 9. júní 2006 að upphæð kr. 40.000.000. Hafa sóknaraðilar hafi höfðað mál á hendur varnaraðila til innheimtu skuldarinnar. Málið er nr. E-5108/2007. Varnaraðili krefst sýknu af kröfum sóknaraðila. Þá hefur varnaraðili gagnstefnt í málinu og krefst hann aðallega skaðabóta að fjárhæð kr. 58.385.850 með dráttarvöxtum en til vara að viðurkenndur verði réttur hans til afsláttar af kaupverði hlutafjár í félaginu Dagverðarnes ehf. að fjárhæð kr. 98.385.850 og sóknaraðilar verði dæmdir til að greiða honum kr. 58.385.850 með dráttarvöxtum. Aðalkröfu sína byggir varnaraðili á að hið selda hafi verið haldið nánar tilgreindum göllum. Varakrafan er byggð á því að þó að ekki verði talið sannað að sóknaraðilar hafi leynt mikilvægum upplýsingum um fyrirtækið Dagverðarnes ehf. eða vanrækt upplýsingagjöf á vítaverðan hátt, hafi ýmislegt komið í ljós sem kaupendum hafi verið ókunnugt um og meta verði á þann veg að kaupverð hlutafjárins verði að teljast langt umfram það sem eðlilegt megi teljast. Sóknaraðilar krefjast sýknu af gagnkröfum varnaraðila. Byggja sóknaraðilar á að þeir hafi staðið við allt sem lofað var samkvæmt samningi aðila og mótmæla tjónsfjárhæðum sem fráleitum og ósönnuðum. Máli þessu er ólokið en aðalmeðferð þess var frestað um óákveðinn tíma, eða þar til niðurstaða máls þessa liggur fyrir, með úrskurði dómsins þann 20. júní sl. Úrskurðurinn hefur verið kærður til Hæstaréttar Íslands. Í máli þessu krefst sóknaraðili þess hins vegar að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Fyrir liggur að þann 25. apríl 2008 fór fram árangurslaus kyrrsetning hjá varnaraðila að kröfu sóknaraðila. Byggir sóknaraðili gjaldþrotaskiptakröfu sína á 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en samkvæmt ákvæðinu getur lánardrottinn krafist þess að bú skuldarans verði tekið til gjaldþrotaskipta ef kyrrsetning hefur verið gerð hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða öllu á síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag og ekki er ástæða til að ætla að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag hans. Slík krafa nær þó ekki fram að ganga ef skuldarinn sýnir fram á að hann sé fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum eða verði það innan skamms tíma. Varnaraðili byggir á að fjárhagsstaða hans ráðist af niðurstöðu í máli nr. E-5108/2007. Verði niðurstaðan sóknaraðilum í hag sé fjárhagsstaðan mjög erfið en verði niðurstaðan honum í hag verði hann greiðslufær svo fremi sem sóknaraðili sé það. Varnaraðili heldur því þannig ekki fram að kyrrsetningargerðin sem slík gefi ranga mynd af fjárhag hans enda var því lýst yfir af hálfu varnaraðila við gerðina, þegar hafnað hafði verið ábendingu hans á kröfu á hendur sóknaraðila, að hann ætti ekki eignir til tryggingar kröfunni. Eru því ekki efni til að líta svo á að ástæða geti verið til að ætla að kyrrsetningargerðin gefi ranga mynd af fjárhag sóknaraðila á þeim tíma er hún fór fram en fyrir því hefur varnaraðili sönnunarbyrgði. Samkvæmt kaupsamningnum frá 2. júní 2006 áttu varnaraðilar að greiða sóknaraðilum kr. 40.000.000 eigi síðar en 9. júní 2006. Ákvæði um áreiðanleikakönnun í samningi aðila breytir engu þar um. Sóknaraðilar eiga þannig gjaldfallna kröfu á hendur varnaraðila. Geta gagnkröfur þær sem varnaraðili hefur gert í einkamáli því sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur varnaraðila til efnda á samningnum engu breytt um heimild sóknaraðila til að krefjast gjaldþrotaskipta á búi varnaraðila sem lánardrottinn hans vegna skuldar samkvæmt honum. Samkvæmt framanröktu þykir skilyrðum 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti vera fullnægt og því ekki hjá því komist að taka til greina kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki eru lagaskilyrði til frestunar uppkvaðningar úrskurðar um gjald­þrota­skipti. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Bú varnaraðila, ÍS ferðaþjónustu ehf., er tekið til gjaldþrotaskipta.
Mál nr. 687/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 90/2007
Áfrýjun Greiðsla Gagnaöflun Frávísun frá Hæstarétti
S og O keyptu íbúð í Hafnarfirði af I með kaupsamningi 13. september 2004. I krafðist greiðslu eftirstöðva kaupverðsins, 1.500.000 krónur, sem S og O höfðu haldið eftir vegna ætlaðra rangra upplýsinga um eignina við söluna. S og O töldu sig eiga gagnkröfu á hendur I, sem næmi hærri fjárhæð en stefnukrafan, og kröfðust því sýknu af þeirri kröfu. Jafnframt höfðuðu þau gagnsök á hendur I, þar sem þau kröfðust greiðslu 2.532.639 króna. Héraðsdómur féllst á kröfu I og í kjölfarið greiddu S og O skuldina. Þau áfrýjuðu síðan málinu en tóku fram að áfrýjunin tæki ekki til aðalsakarinnar. I taldi að með fyrirvaralausri greiðslu á kröfum í samræmi við dómsorð héraðsdóms hefðu S og O fyrirgert rétti sínum til áfrýjunar málsins og krafðist því frávísunar málsins frá Hæstarétti. Eftir að S og O höfðu lýst því yfir að gagnaöflun væri lokið af þeirra hálfu lögðu þau fram skjal, sem þau höfðu afhent í banka þegar krafan var greidd, er bar með sér að þau hefðu áskilið sér rétt til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar. Gegn mótmælum I var ekki unnt að leyfa framlagningu skjalsins og varð því að líta svo á að S og O hefðu innt þessa greiðslu af hendi án fyrirvara. Þótti áfrýjun þeirra á málinu ósamrýmanleg greiðslu skuldarinnar samkvæmt dómsorði héraðsdóms og var því fallist á kröfu I um frávísun málsins frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. febrúar 2007. Þau krefjast þess að stefnda greiði þeim 2.558.964 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. september 2004 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Að því frágengnu krefst hún þess að krafa áfrýjenda verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hún þess að áfrýjendur verði dæmdir óskipt til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem fram kemur í héraðsdómi höfðaði stefnda mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjaness með stefnu birtri 25. maí 2005 og var málið þingfest 1. júní 2005. Stefnda hafði selt áfrýjendum íbúð að Miðvangi 2 í Hafnarfirði með kaupsamningi 13. september 2004. Hinn 5. janúar 2005 höfðu áfrýjendur átt að inna af hendi síðustu greiðslu samkvæmt kaupsamningnum 5.300.000 krónur en héldu þá eftir 1.500.000 krónum sem þau töldu sig eiga hjá stefndu vegna rangra upplýsinga um eignina við söluna. Dómkrafa stefndu í héraði var að áfrýjendur stæðu skil á þessum eftirstöðvum kaupverðsins auk dráttarvaxta frá umsömdum gjalddaga. Áfrýjendur skiluðu greinargerð 7. september 2005 og kröfðust sýknu af stefnukröfunum. Byggðu þau sýknukröfuna á því að þau ættu gagnkröfu á hendur stefndu vegna hinna röngu upplýsinga. Næmi gagnkrafan hærri fjárhæð en stefnukrafan. Þau lögðu fram með greinargerðinni 17 dómskjöl til stuðnings málsvörn sinni. Jafnframt höfðuðu áfrýjendur gagnsök á hendur stefndu með kröfu um greiðslu á 2.532.639 krónum auk dráttarvaxta frá kaupsamningsdegi. Gerðu þau kröfu um að dómkrafa þeirra í gagnsök yrði notuð til skuldajafnaðar við kröfu stefndu í aðalsök að svo miklu leyti sem til þyrfti og sjálfstæður dómur yrði kveðinn upp um mismuninn. Þá gerðu þau kröfu um að „gagnsakarmál þetta verði sameinað aðalmálinu.“ Í gagnsökinni var einnig stefnt fasteignasölunni Hraunhamri ehf. sem hafði annast gerð kaupsamningsins sem og fyrirsvarsmanni hennar Magnúsi Emilssyni persónulega. Í gagnstefnu var tekið fram að vísað væri til „framlagðra gagna í aðalsök“ til stuðnings gagnsökinni. Í bókun á dómþinginu 7. september 2005 var skráð að greinargerð aðalsakar og skjölin sem henni fylgdu séu lögð fram og gefin framlagningarnúmer 8-25 í framhaldi af gögnum frá stefndu sem lögð höfðu verið fram við þingfestingu málsins 1. júní 2005. Síðan er bókað: „Þá var lögð fram gagnstefna á hendur stefnanda Ingunni Gyðu Hjelm (mál réttarins nr. E1642/05) sem þingmerkt var nr. 26, en í því máli, sem var sameinað hinu eldra máli nr. E1206/2005, var einnig stefnt Magnúsi Emilssyni persónulega og f.h. Hraunhamars fasteignasölu ehf.“ Stefnda skilaði greinargerð í gagnsök 5. október 2005 og krafðist aðallega sýknu af kröfu áfrýjenda en til vara lækkunar á fjárhæð hennar. Magnús Emilsson og Hraunhamar ehf. skiluðu greinargerð 19. október 2005 og gerðu aðallega kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi en til vara sýknu. Málið var næst tekið fyrir 4. nóvember 2005 og var þá bókað að flutningur um frávísunarkröfuna í málinu skyldi fara fram 10. janúar 2006. Þegar málið var tekið fyrir þann dag var bókað að ekki væri sótt þing af hálfu stefndu. Af hálfu hinna málsaðilanna var málið þá flutt um frávísunarkröfu Magnúsar Emilssonar og Hraunhamars ehf. og tekið til úrskurðar. Úrskurður var kveðinn upp 31. janúar 2005 og fallist á frávísunarkröfuna. II. Eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk 13. nóvember 2006 greiddu áfrýjendur skuldina samkvæmt dómsorði héraðsdóms. Í áfrýjunarstefnu 12. febrúar 2007 er tekið fram að áfrýjunin taki ekki til aðalsakarinnar í málinu „þar sem áfrýjendur hafa gert upp þær kröfur í samræmi við héraðsdóminn.“ Krafa stefndu um frávísun málsins frá Hæstarétti er á því reist að með greiðslu á kröfum í samræmi við dómsorð héraðsdóms hafi áfrýjendur fyrirgert rétti sínum til áfrýjunar dómsins og byggir hún á því að við greiðsluna hafi ekki verið gerður fyrirvari um málskot. Greinargerð stefndu, þar sem gerð var grein fyrir dómkröfum hennar, var lögð fram í Hæstarétti í síðari hluta aprílmánaðar 2007. Með bréfi til réttarins 15. maí 2007 lýstu áfrýjendur yfir því að gagnaöflun af þeirra hálfu væri lokið. Þrátt fyrir þetta sendu þau skjöl til framlagningar í málinu til réttarins með bréfi 26. september 2007. Í þeim var að finna upplýsingar um áskilnað um rétt til að áfrýja málinu til Hæstaréttar sem þau höfðu afhent í banka er þau greiddu dómskuldina inn á bankareikning lögmanns stefndu þar 29. nóvember 2006. Þessi áskilnaður var ekki sérstaklega sendur til stefndu þá. Stefnda hefur mótmælt framlagningu þessara skjala á þeirri forsendu að gagnaöflunarfrestur hafi verið liðinn þegar þau voru afhent Hæstarétti og ekki sé fullnægt skilyrðum lokamálsliðar 1. mgr. 160 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að leyfa megi framlagningu þeirra. Verður ekki hjá því komist að fallast á þetta. Verður því litið framhjá þessum skjölum við úrlausn málsins og lagt til grundvallar að áfrýjendur hafi innt þessa greiðslu af hendi án áskilnaðar um rétt til áfrýjunar héraðsdómsins. III. Varnir þær sem áfrýjendur höfðu uppi í héraði gegn kröfu stefndu í aðalsök málsins voru eingöngu reistar á því að þau ættu gagnkröfu vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir við ranga upplýsingagjöf stefndu við sölu fasteignarinnar. Þau töldu gagnkröfu sína nema hærri fjárhæð en aðalkrafan og höfðuðu gagnsök til sjálfstæðs dóms um hana. Þau höfðu þann hátt á í gagnsökinni að stefna fyrir allri fjárhæð þess ætlaða tjóns sem þau töldu sig hafa beðið þó að ljóst væri af málatilbúnaði þeirra að draga ætti fjárhæð aðalkröfunnar frá gagnkröfunni. Krafan um sýknu í aðalsök var að öllu leyti og eingöngu reist á sömu málsástæðum og krafan í gagnsökinni. Í hinum áfrýjaða dómi var tekin afstaða til þessara málsástæðna og þeim hafnað. Var dómkrafa stefndu í aðalsök málsins þannig að fullu tekin til greina og stefnda sýknuð af gagnkröfu áfrýjenda. Greiðsla áfrýjenda á skuldinni samkvæmt dómsorði héraðsdóms án fyrirvara um rétt til áfrýjunar var til þess fallin að vekja þá trú hjá stefndu að áfrýjendur sættu sig við afgreiðslu héraðsdóms á nefndum málsástæðum og úrlausn um dómkröfur þeirra og hygðust ekki áfrýja honum. Af þessari ástæðu og með hliðsjón af úrlausnum Hæstaréttar til dæmis 12. febrúar 2004 í máli nr. 209/2003 á bls. 700 í dómasafni, 21. október 2004 í máli nr. 404/2003 á bls. 2745 í dómasafni og 15. september 2005 í máli nr. 26/2005 á bls. 3142 í dómasafni verður talið að áfrýjun málsins sé ósamrýmanleg greiðslu skuldarinnar samkvæmt dómsorði héraðsdómsins. Verður því fallist á kröfu stefndu um að vísa málinu frá Hæstarétti. Að þessari niðurstöðu fenginni eru ekki efni til að taka afstöðu til þess hvort vísa hefði átt gagnsökinni frá héraðsdómi án kröfu vegna niðurlagsákvæðis 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 og heldur ekki um réttarfarslegar afleiðingar þess að þingsókn stefndu féll niður þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 10. janúar 2006. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Málskostnaður fellur niður. Aðalsök í máli þessu sem dómtekið var þann 24. október sl. er höfðuð með stefnu birtri 25. maí 2005. Stefnandi í aðalsök er Ingunn Gyða Hjelm, Kríuási 47, Hafnarfirði en stefndu Sigríður Inga Brandsdóttir og Oliver Steinn Bergsson, Miðvangi 2, Hafnarfirði. Gagnsök í málinu var höfðuð með gagnstefnu stefndu í aðalsök birtri 2. september 2005 á hendur aðalstefnanda og þann 25. ágúst sama ár á hendur Magnúsi Emilssyni, Þrastahrauni 6, Hafnarfirði, persónulega og fyrir hönd Hraunhamars fasteignasölu ehf. Bæjarhrauni 10, Hafnarfirði. Var gagnsök á hendur gagnstefndu Magnúsi Emilssyni og Hraunhamri ehf. vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 31. janúar 2006. Gagnsökin á hendur aðalstefnanda var sameinuð aðalmálinu í þinghaldi þann 7. september 2005. Aðalstefnandi krefst þess að gagnstefnendur verði dæmd til að greiða henni, in solidum, 1.500.000 með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 5. janúar 2005 til greiðsludags. Einnig krefst aðalstefnandi málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda in solidum samkvæmt mati dómsins og að þau verði dæmd til að bæta henni þann kostnað sem hún hefur af greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþjónustu. Gagnstefndu krefjast sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda auk þess sem þau krefjast málskostnaðar að viðbættum virðiaukaskatti. Gagnstefnendur krefjast þess endanlega í gagnsök að aðalstefnandi greiði þeim 2.558.964 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 13. sept 2005 til greiðsludags. Er þess krafist að dómkrafa í gagnsök verði notuð til skuldajafnaðar við kröfur aðalstefnanda eftir þörfum og sjálfstæður dómur kveðinn upp um mismuninn. Þá krefjast gagnstefnendur málskostnaðar að mati réttarins úr hendi aðalstefnenda. Aðalstefnandi krefst aðallega sýknu af kröfum gagnstefnenda. Einnig er krafist málskostnaðar í gagnsök úr hendi gagnstefnenda in solidum samkvæmt mati dómsins. Til vara er krafist stórfelldrar lækkunar á kröfum gagnstefnenda og að málskostnaður í gagnsök verði felldur niður. I. Lýsing aðalstefnanda á málsatvikum í aðalsök: Þann 13. september 2004 gerðu málsaðiljar með sér samning um kaup gagnstefnenda á íbúð aðalstefnanda við Miðvang 2 í Hafnarfirði. Samkvæmt kaupsamningnum átti lokagreiðsla vegna viðskiptanna að berast inn á reikning aðalstefnanda í síðasta lagi þann 5. janúar 2005. Þann 5. janúar 2005 héldu gagnstefnendur eftir greiðslu vegna viðskiptanna að upphæð 1.500.000 krónur. Var það gert með vísan til 26., 27., 41. og 44. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. dskj. 4. Í bréfi gagnstefnenda til aðalstefnanda vegna þessa kom fram að greiðslu væri haldið eftir vegna rangrar upplýsingagjafar af hálfu aðalstefnanda við kaupsamningsgerð, um fyrirhugaðar framkvæmdir húsfélags á klæðningu á húseigninni Miðvangi 2-8. Bréf gagnstefnenda hafi komið aðalstefnanda á óvart þar sem gagnstefnendur höfðu skoðað eignina, og aðalstefnandi greint frá hinum fyrirhuguðu framkvæmdum sem gagnstefnendur höfðu lýst því yfir að þeim væri fullkunnugt um, eins og fram komi í kaupsamningi aðila sem lagður er fram í málinu sem dómskjal nr. 3. Í framhaldinu sendi aðalstefnandi gagnstefnendum kröfubréf, dags. 20. apríl 2005, þar sem krafist var efnda á skuldbindingum þeirra skv. kaupsamningnum, sbr. dskj. 5. Svarbréf barst aðalstefnanda dags. 28. apríl 2005, sbr. dskj. 6. Í svarbréfinu kom fram að gagnstefnendur kváðust hafa verið grandlaus um fyrirhugaðar framkvæmdir á klæðningu á húseigninni og að ákvæði um að kaupandi væri grandvís um framkvæmdirnar hefði verið „lætt inn” í kaupsamning. Neituðu gagnstefnendur því að greiða eftirstöðvar kaupsverðs íbúðarinnar. Sættir náðust ekki og upphófust því málaferli þau sem hér eru til úrlausnar. Lýsing gagnstefnenda á málsatvikum: Gagnstefnendur telja lýsingu aðalstefnanda á málsatvikum ranga og að ágreiningur málsaðilja eigi rót sína að rekja til þess að þeir séu ósammála um það hvort af hálfu aðalstefnanda hafi verið gefnar réttar og fullnægjandi upplýsingar um stórfelldar framkvæmdir sem húsfélagið Miðvangur 2-8 hafði samþykkt að ráðast í á aðalfundi húsfélagsins hinn 29. apríl 2004 eða fjórum mánuðum áður en gagnstefnendur gerðu kauptilboð í eignina sem um er deilt. Af hálfu aðalstefnanda hafi aldrei verið á það minnst einu orði við skoðun eignarinnar, fyrir gerð kauptilboðs, að klæða ætti húsið að utan þó síðar hafi komið í ljós að húsfélagið hafi verið búið að samþykkja að ráðast í þær framkvæmdir á aðalfundi þess þann 29. apríl 2004 að umboðsmanni, sem jafnframt er maki aðalstefnanda, viðstöddum. Hafi gagnstefnendur því við gerð kauptilboðs verið óupplýst um þessar miklu og kostnaðarsömu framkvæmdir sem fyrirhugaðar voru og samþykktar höfðu verið. Þegar kom að gerð kaupsamnings hafi af hálfu aðalstefnanda verið lögð fram yfirlýsing húsfélagsins þar sem ekki var merkt við reiti varðandi yfirstandandi eða fyrirhugaðar framkvæmdir á vegum húsfélagins sem aðalstefnanda hafi þó hlotið að vera kunnugt um. Hefðu gagnstefnendur á þessu augnabliki ekki haft neina ástæðu til þess að draga í efa að yfirlýsing húsfélagsins, sem aðalstefnandi lagði fram við gerð kaupsamningsins, hefði að geyma réttar upplýsingar varðandi fyrirhugaðar framkvæmdir. Hefðu gagnstefnendur á þessari stundu vitað um fyrirhugaða klæðningu hússins hefðu þau aldrei keypt eignina. Af hálfu aðalstefnanda sé í stefnu á því byggt að í kaupsamningi sé svofellt orðalag: ,,Kaupanda er kunnugt um að rætt hefur verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar blokkarinnar.” Tilvitnað orðalag hafi ekki verið inni í þeim kaupsamningi er upphaflega lá frammi til undirritunar af hálfu fasteignasölunnar heldur hafi þetta ákvæði verið sett inn eftir að gagnstefnendur höfðu gert athugasemd við að í kaupsamninginn vantaði ákvæði þess efnis að aðalstefnandi tæki að sér viðgerð á gluggum svo sem lofað hafði verið við skoðun eignarinnar auk þess sem í kaupsamninginn vantaði að hinu selda fylgdi 35 fm aukarými í kjallara. Tilvitnað orðalag hafi ekki verið skýrt frekar af hálfu umboðsmanns aðalstefnanda eða af fasteignasölunni og hafi gagnstefnendur lagt allt annan skilning í ákvæði þetta en umboðsmaður aðalstefnanda sem á þessari stundu hafi vitað mæta vel um samþykkt húsfélagsins sem gagnstefnendum var hins vegar á þessari stundu með öllu ókunnugt um. Tilvitnað orðalag sé í algjörri mótsögn við þá yfirlýsingu húsfélags, dskj. 13, sem umboðsmaður aðalstefnanda lagði fram við undirritun kaupsamnings og söluyfirlit, dskj. 9, sem undirritað er af honum og enn fremur í mótsögn við þau svör sem aðalstefnandi hafi gefið gagnstefnendum við skoðun á íbúðinni er spurt var um fyrirhugaðar framkvæmdir af hálfu húsfélagsins. Það hafi svo ekki verið fyrr en í desember sl. eftir að gagnstefnendur höfðu flutt inn í hina seldu eign að þau komust að því að samþykkt hafði verið á aðalfundi húsfélagsins 29. apríl 2004, fjórum mánuðum fyrir gerð kauptilboðs, að ráðast í stórfelldar framkvæmdir á vegum húsfélagsins Miðvangur 2-8. Er gagnstefnendum varð það ljóst og þau höfðu fengið fundargerð aðalfundarins, dskj. 17, frá stjórn húsfélagsins var þess farið á leit við þáverandi gjaldkera húsfélagsins, að hann fyllti út yfirlýsingu húsfélags svo sem hún hefði átt að líta út við gerð kaupsamnings, dskj. 15. Kemur þar fram að samþykkt hafi verið að ráðast í framkvæmdir sem séu fyrirhugaðar og þar er lýst. Jafnframt sé tekið fram í yfirlýsingu þessari að úttekt á vegum húsfélags hafi þegar farið fram og að undirbúningur verkfræðistofu VSB sé hafinn. Því sé tilvitnað orðalag seljanda í kaupsamningi um úttekt og fyrirhugaðar framkvæmdir á vegum húsfélagsins auk þess að vera í mótsögn við skjöl undirrituð af aðalstefnanda sjálfri ekki í neinu samræmi við yfirlýsingu þáverandi gjaldkera húsfélagsins, dskj. 15, né minnisblað Björns Gústafssonar verkfræðings hjá VSB verkfræðistofu ehf. dskj. 24, og ljóst sé af þeim gögnum að orðalag í kaupsamningi sé beinlínis rangt og langan veg frá því sem fyrir lá um stöðu framkvæmda á þeirri stundu er kaupsamningur var undirritaður. Í ljósi þessa töldu gagnstefnendur ljóst að til þess að gæta hagsmuna sinna er kom að gerð afsals 5. janúar sl. hafi þau átt einskis annars úrkosti en að halda eftir hluta af lokagreiðslu til tryggingar á greiðslu á hlut hinnar seldu íbúðar vegna áðunefndra framkvæmda. II. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda í aðalsök: Gagnstefnendur hafa í máli þessu haldið eftir greiðslu með vísan í 26., 27., 41. og 44. gr. greinar fasteignakaupalaga nr. 40/2002 um galla vegna upplýsingaskorts og rangra upplýsinga. Aðalstefnandi hafnar því að skilyrði þau sem gert er ráð fyrir í greinum þessum séu uppfyllt í þessu máli og telur að haldið hafi verið eftir greiðslu án tilefnis. Í þinglýstum kaupsamningi, dags. 13. september 2004, komi eftirfarandi fram: „Kaupanda er kunnugt um að rætt hefur verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar blokkarinnar”. Í 12. tl. kaupsamningsins komi einnig fram að „kaupandi getur ekki borið fyrir sig neitt varðandi ástand og gæði eignar sem hann þekkti til þegar kaupsamningurinn var gerður”. Vísast einnig um þetta til samhljóða reglu 29. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Að mati aðalstefnanda sé því ljóst að gagnstefnendum hafi verið fullkunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir við klæðningu blokkarinnar, sbr. dskj. 3. Því sé ekki um galla í skilningi fasteignakaupalaga nr. 40/2002 að ræða. Aðalstefnandi hafnar því að hafa sýnt af sér sviksamlega háttsemi og „lætt inn” yfirlýsingu um framkvæmdirnar í kaupsamning aðila. Aðalstefnandi telur að gagnstefnendum beri skylda til að efna samning aðila skv. efni hans og greiða auk þess dráttarvexti af allri fjárhæðinni sem haldið var eftir, skv. III. kafla laga nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu sína vísar aðalstefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991. Um réttmæti krafna sinna vísar stefnandi til meginreglna íslensks réttar um skuldbindingargildi samninga, ákvæða l. nr. 40/2002, ákvæða laga nr. 38/2001. Um dráttarvaxtakröfu vísast til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málsástæður gagnstefnenda í aðalsök: Málsástæður gagnstefnenda hafa að nokkru leyti komið fram í málavaxtalýsingu þeirra en þau færa auk þess fram það sem nú verður rakið. Sýknukrafa gagnstefnenda er á því reist að þeim hafi verið rétt að halda eftir 1.500.000 krónum af lokagreiðslu kaupsamnings aðilja á grundvelli skuldajafnaðar vegna rangra upplýsinga sem veittar voru af hálfu aðalstefnanda varðandi fyrirhugaðar framkvæmdir við húseignina Miðvangur 2-8 sem húsfélagið hafði á aðalfundi húsfélagsins 29. apríl 2004 samþykkt að ráðast í, dskj. 17, en aðalstefnandi hafi kosið að upplýsa gagnstefnendur ekki um. Er því haldið fram að aðalstefnanda beri að greiða hlut hinnar seldu íbúðar í framkvæmdum þessum. Byggja gagstefnendur á því að meginregla í fasteignaviðskiptum sé sú að seljandi skuli jafnan bera kostnað af framkvæmdum þeim sem tekin hefur verið ákvörðun um og samþykktar hafa verið fyrir sölu eignar. Hafi framangreindri fjárhæð verið haldið eftir af gagnstefnendum til þess að gæta hagsmuna sinna og til tryggingar greiðslu á hlut hinnar seldu íbúðar í framkvæmdum þeim sem samþykktar voru á aðalfundi húsfélagsins í apríl 2004, fjórum mánuðum fyrir gerð kauptilboðs, en aðalstefnandi haldið leyndri fyrir gagnstefnendum. Af hálfu gagnstefnenda er bent á ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús þar sem lögð er sú skylda á seljanda eignar að gefa fullnægjandi og tæmandi upplýsingar um fyrirhugaðar framkvæmdir, viðgerðir eða endurbætur. Í því samhengi vilja gagnstefnendur benda á eftirfarandi: Með undirritun sinni undir söluyfirlit staðfestir umboðsmaður aðalstefnanda m.a. réttmæti upplýsinga þeirra er fram koma í söluyfirlitinu um að engar framkvæmdir séu fyrirhugaðar. Söluyfirlit sé eitt af grundvallarskjölum við sölu fasteigna og hafi dómstólar litið á þær upplýsingar sem þar koma fram sem ábyrgðaryfirlýsingu af hálfu seljanda. Öll þau atriði sem fram koma í söluyfirliti eiga að geta verið grundvöllur ákvörðunar kaupanda um það í fyrsta lagi hvort hann kaupir eignina og í öðru lagi hvaða verð hann er reiðubúinn að greiða fyrir eignina. Er því haldið fram af hálfu gagnstefnenda að upplýsingar í söluyfirliti hafi verið rangar og villandi og með undirritun sinni undir söluyfirlitið hafi umboðsmaður aðalstefnanda ábyrgst að engar framkvæmdir hafi verið fyrirhugaðar og kaupendur hafi mátt treysta þeim upplýsingum sem þar komu fram um að engar framkvæmdir væru fyrirhugaðar af hálfu húsfélags. Er gagnstefnendur gerðu kauptilboð í hina seldu eign hafi þeim verið með öllu ókunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir sem samþykkt hafði verið að ráðast í. Við ákvörðun kaupverðs í kauptilboði hafi því í engu verið tekið tillit til þess kostnaðar sem hlaut að falla á hina seldu íbúð vegna framkvæmdanna sem hlaut þó að verða verulegur enda er hlutur hinnar seldu eignar í húseigninni Miðvangur 2-8 6,02 %. Varðandi upplýsingaskyldu aðalstefnanda við gerð kauptilboðs er af hálfu stefndu vísað til 11.-12. gr. kauptilboðs. Tekið skal fram að ,,yfirlýsing húsfélags lá ekki frammi við gerð tilboðs í eignina.” Varðandi orðalagið "kaupanda er kunnugt um að rætt hefur verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar blokkarinnar" er því alfarið mótmælt af hálfu gagnstefnenda að með orðalagi þessu hafi aðalstefnandi gefið fullnægjandi og tæmandi upplýsingar um framkvæmdir sem á þessari stundu voru fyrirhugaðar. Orðalag þetta feli ekki í sér að búið sé að taka ákvörðun um framkvæmdir. Í fyrsta lagi er orðalag þetta afar óljóst orðað sbr. "rætt hefur verið um" og "sprunguviðgerða og eða klæðningar". Þá sé orðalag þetta beinlínis rangt og villandi og langan veg frá því sem á þessu stigi lá fyrir um framkvæmdir af hálfu húsfélagsins. Aðalstefnandi tali eins og málið sé einungis á umræðustigi, rætt hafi verið um það hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni, rétt eins og allt málið sé á algerum byrjunarreit, úttekt eigi eftir að fara fram og engin ákvörðun hafi verið tekin hjá húsfélaginu. Hið rétta sé hins vegar að málið var mun lengra komið. Úttekt hafði þegar farið fram og fyrirhugaðar framkvæmdir verið samþykktar, sbr. yfirlýsingu þáverandi gjaldkera húsfélags, dskj. 15, og minnisblað Björns Gústafssonar verkfræðings ásamt fylgiskjölum, dskj. 24. Á fylgiskjölum sem fylgja minnisblaði Björns Gústafssonar verkfræðings á dskj. 24 kemur fram að samþykkt aðalfundar húsfélagsins í apríl 2004 um að ráðast í fyrirhugaðar framkvæmdir hafi átti sér mjög langan aðdraganda. Í öðru lagi sé tilvitnað orðalag í kaupsamningi í algjöru ósamræmi við þær upplýsingar sem umboðsmaður aðalstefnanda staðfestir í söluyfirliti þ.e. að engar framkvæmdir séu fyrirhugaðar, sbr. dskj. 9. Með undirritun sinni undir söluyfirlitið hafi umboðsmaður aðalstefnanda ábyrgst að engar framkvæmdir væru fyrirhugaðar. Upplýsingar í söluyfirliti séu rangar og villandi og máttu stefndu treysta því er kauptilboð var gert að upplýsingar í söluyfirliti væru réttar og engar framkvæmdir væru fyrirhugaðar. Í þriðja lagi sé orðalag þetta í algjörri mótsögn við þá yfirlýsingu húsfélags, dskj. 13, sem umboðsmaður seljanda lagði fram er kom að undirritun kaupsamnings. Í fjórða lagi hafi af hálfu aðalstefnanda jafnan verið sagt við skoðun eignarinnar fyrir gerð kauptilboðs að engar framkvæmdir væru fyrirhugaðar aðrar en framkvæmdir við glugga sem seljendur myndu bera kostnað af. Með hliðsjón af upplýsingum aðalstefnanda við skoðun eignarinnar, yfirlýsingu húsfélags og söluyfirliti skildu gagnstefnendur tilvitnað orðalag í kaupsamningi ekki þannig að búið væri að taka ákvörðun um klæðningu heldur einungis eins og orðalagið ber með sér að það væri á umræðustigi og engin ákvörðun hefði verið tekin um framkvæmdir. Gagnstefnendur lögðu þannig allt annan skilning í tilvitnað orðalag en aðalstefnandi sem bjó yfir mun meiri upplýsingum en fram koma í orðalagi þessu svo sem gagnstefnendum átti síðar eftir að verða ljóst og framlögð gögn sýna. Af hálfu gagnstefnenda er því haldið fram með vísan til 33. gr. og 36. gr. laga nr 7/1936, sbr. lög 11/1986, að ósanngjarnt sé með hliðsjón af framanrituðu og málsatvikum að bera tilvitnað orðalag í kaupsamningi fyrir sig. Jafnvel þó svo yrði litið á að aðalstefnandi hafi með tilvitnuðu orðalagi í kaupsamningi fullnægt upplýsingaskyldu sinni þá væru þessar upplýsingar allt of seint fram komnar. Gagstefnendur hafi þá þegar verið bundin af kaupunum og kaupverði við undirritun kauptilboðs og aðalstefnanda hafi borið að veita upplýsingar um hinar stórfelldu fyrirhuguðu framkvæmdir fyrir gerð kauptilboðs. Hlutur hinnar seldu eignar í heildarhúseigninni Miðvangur 2-8 er 6,02% og fram kemur í kostnaðaráætlun er fylgir minnisblaði Björns Gústafssonar verkfræðings hjá VSB-verkfræðistofu ehf. er hefur umsjón með framkvæmdunum, sbr dskj. 24, að áætlaður kostnaður við framkvæmdirnar væri 40.278.660 krónur. VSB-verkfræðistofa ehf. kynnti húsfélaginu niðurstöður úr þeirri vinnu sem þeim hafði verið falin með samþykkt aðalfundar húsfélagsins hinn 29. apríl 2004. Gerðu verkfræðingarnir grein fyrir þeim tilboðum sem borist höfðu í lokuðu útboði í fyrirhugaðar framkvæmdir sem húsfélagið hafði ákveðið að ráðast í á fundinum í apríl 2004. Mæltu verkfræðingarnir með því að tilboði Fjala ehf. að fjárhæð samtals 38.814.700 krónur yrði tekið. Hlutur hinnar seldu íbúðar er því 2.336.645 krónur auk hlutdeildar í áætlaðri þóknun VSB-verkfræðisstofu ehf vegna verksins, 6,02 % af 2.900.000 krónum eða 174.580 krónur og greiðslu stefndu til verkfræðistofunnar samkvæmt reikningi á dskj. 25 fyrir samantekt gagna 21.414 krónur eða samtals 2.532.639 krónur. Er því haldið fram af hálfu gagnstefnenda að þeim sé heimilt að skuldajafna á móti stefnukröfunni skaðabóta og/eða afsláttarkröfu sinni vegna rangra upplýsinga sem gefnar voru af hálfu aðalstefnanda við söluna. Telja gagnstefnendur ljóst að aðalstefnandi hafi engan veginn verið fullnægt hinni ríku upplýsingaskyldu sem á honum hvíldu vegna fasteignaviðskiptanna sem mál þetta snýst um. Mótmæla gagnstefnendur tilvísun í stefnu í ákvæði 29. gr. laga nr. 40/2002. Kaupendur geti borið fyrir sig þær vísvitandi röngu upplýsingar sem þeir fengu. Upplýsingar sem haldið hafi verið leyndum af seljanda hafi ekkert með skoðunarskyldu kaupanda að gera. Um heimild gagnstefnenda til að halda eftir hluta af lokagreiðslu vísast til 44. gr. laga nr. 40/2002, sbr. og 21. tl. kaupsamnings. Jafnframt er á það minnt af hálfu gagnstefnenda að þau eru með fyrirvaralausa kvittun fyrir greiðslu samkvæmt 2. tl. kaupsamnings um hina seldu eign, sbr. dskj. 4. Mótmælt er dráttarvaxtakröfu aðalstefnenda með vísan til 2. ml. 7. gr. laga nr. 38/2001. Lagarök gagnstefnenda: Gagnstefnendur vísa til III. og IV. kafla laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 26., 27., 29, 41. og 44. gr. laganna og til 25. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þau vísa enn fremur til meginreglna kröfuréttar um skuldajöfnuð. Þá vísa þau og til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Um málskostnaðarkröfu vísa þau til 130. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda vísa gagnstefnendur til 2. ml. 7. gr. laga nr. 38/2001. Um gagnsök: Um málavexti og málsástæður gagnstefnenda vísast til málavaxtalýsingar og málsástæðna sem fram hafa komið af hálfu þeirra í aðalsök. Þar sundurliða þau kröfu sína til skuldajafnaðar á hendur aðalstefnanda á sama hátt og í greinargerð sinni í aðalsök og krefjast þess að sjálfstæður dómur verði kveðinn upp um mismuninn. Um málsatvikalýsingu aðalstefnanda Ingunnar Hjelm, vísast aðallega til stefnu í aðalsök, sbr. dskj. 1. Eins og þar kom fram þá gerði aðalstefnandi gagnstefnendum grein fyrir fyrirhugðum framkvæmdum húsfélags vegna klæðningar fasteignarinnar við Miðvang 2-8. Þetta staðfestu gagnstefnendur í þinglýstum kaupsamningi, sbr. dskj. 3. Öllum staðhæfingum í málsatvikalýsingarkafla gagnstefnu um sviksamlega háttsemi aðal í tengslum við upplýsingagjöf er því mótmælt. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda: Í greinargerð af hálfu aðalstefnanda Ingunnar kemur fram að kröfur á hendur henni séu einungis á þeirri málsástæðu reistar að hún hafi „vísvitandi leynt” upplýsingum frá gagnstefnendum um framkvæmdir á klæðningu umræddrar fasteignar við Miðvang 2-8, Hafnarfirði Aðalstefnandi mótmælir þessu harðlega og telur að gagnstefnendum hafi verið, eða a. m. k. átt að vera, fullkunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir. Öllum staðhæfingum um sviksamlega háttsemi aðalstefnanda sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Aðalstefnandi vill sérstaklega benda á eftirfarandi í þessu sambandi: Þinglýstur kaupsamningur gildi um viðskipti aðilja og um sönnunar- og skuldbindingargildi hans vísast til meginreglna íslensks fasteignakaupa- og samningaréttar. Gagnstefnendur skoðuðu eignina ítrekað og í samningi aðilja er tekið fram að þeim sé kunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir á húseigninni, sbr. dskj. 3. Þegar af þeirri ástæðu að gagnstefnendur voru búnir að kynna sér ástand eignarinnar og vitneskja þeirra um hinar fyrirhuguðu framkvæmdir er staðfest með undirritun þeirra undir kaupsamninginn, geti ekki verið um galla að ræða í skilningi 26.-27. gr. l. nr. 40/2002. Einnig vísar aðalstefnandi til 29. gr. sömu laga, sbr. einnig 12. gr. kaupsamnings aðila, um að kaupandi geti ekki borið fyrir sig galla sem hann þekkti til eða átti að þekkja til við kaupsamningsgerð. Á bls. 2-3 í gagnstefnu er það staðfest að gagnstefnendum hafi verið kunnugt um umrætt ákvæði kaupsamnings um að þeir væru grandvísir um fyrirhugaðar framkvæmdir húsfélagsins á klæðningu fasteignarinnar en að þeir hafi lagt „allt annan skilning” í ákvæðið. Ef minnsti vafi lék á efni kaupsamningsins í hugum gagnstefnenda hefði þeim verið hægur leikur að fresta undirritun samnings eða leita nánari skýringa vegna þessa. Gagnstefnendur rituðu hins vegar undir samninginn fyrirvaralaust og eru þau því bundin við hann skv. meginreglu íslensks samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Aðalstefnandi hafnar því að hún beri skaðabótaábyrgð á því sem gagnstefnendur kalla misskilning sinn á þessu auðskilda ákvæði samningsins. Hvað varðar gildi framlagðs söluyfirlits, sbr. dskj. 9, og yfirlýsingar húsfélags, sbr. dskj. 13, athugast að þinglýstur kaupsamningur gangi framar slíkum skjölum ef efni þeirra stangist á. Aðalstefnandi telur því að gagnstefnendur geti ekki byggt neinn rétt á því að þeir hafi verið grandlausir um framkvæmdir með vísan í slík skjöl, þegar fyrir liggur þinglýstur kaupsamningur sem beinlínis inniheldur ákvæði um viðkomandi atriði. Vísast um þetta til meginreglna íslensks fasteignakaupa- og samningaréttar. Jafnframt tekur aðalstefnandi fram að hún telur sig hvorki bera ábyrgð á öflun né efni slíkra skjala. Samkvæmt 11.-12. gr. fsl. nr. 99/2004 ber fasteignasali ábyrgð á efni söluyfirlits og öflunar upplýsinga vegna söluyfirlits, þ.m.t. yfirlýsinga húsfélags skv. h-lið 2. mgr. 11. gr. fsl. Í greinargerð með lögunum sé það skýrt tekið fram að þessi skylda hvíli ekki á seljanda eignar heldur fasteignasala. Telur aðalstefnandi að tvímæli hafi verið tekin af um þetta atriði í dómaframkvæmd hér á landi. Því er fullyrðingum gagnstefnenda um skaðabótaábyrgð aðalstefnanda á grundvelli efnis slíkra skjala eindregið mótmælt. Í gagnstefnu sé því enn fremur haldið fram að búið hafi verið að „samþykkja” framkvæmdir á fundi húsfélags, dags. 29. apríl 2005, sbr. dskj. 17. Telji gagnstefnendur því að orðalag kaupsamningsins um að kaupendum sé kunnugt um að „rætt hafi verið um” framkvæmdir á húseigninni hjá húsfélaginu hafi enga þýðingu þar sem búið hafi verið að „samþykkja” framkvæmdirnar á framangreindum húsfélagsfundi. Aðalstefnandi mótmælir þessu. Á bls. 2 í fundargerð, dags. 29. apríl 2004, komi skýrt fram: „Að loknum nokkuð ítarlegum umræðum óskaði formaður eftir samþykki fundarins við framkvæmd á gluggum og tréverki sem Jón skilaði inn. Fundurinn samþykkti þær framkvæmdir. Einnig óskaði fundarstjóri eftir samþykki fundarmeðlima um að stjórn myndi halda áfram frekari vinnu í vetur við að undirbúa klæðningu á næsta ári, þ.e. fá nánari tilboð frá verkfræðistofum, láta meta og magnmæla fyrir útboð (skoða efni til að klæða), fara í útboð og leggja svo fyrir húsfélagsfund. Það var einnig samþykkt”. Samkvæmt texta fundargerðarinnar er það ljóst að húsfélagsfundur samþykkti einungis að halda áfram undirbúningsvinnu vegna klæðningar og að „leggja svo fyrir húsfélagsfund”. Í orðalagi þessu felist bersýnilega að ekki var búið að samþykkja framkvæmdirnar. Á dskj. 18, sem gagnstefnendur leggja fram í málinu, kemur fram að málið hafi enn verið á undirbúningsstigi þann 10. október 2004, rúmum mánuði eftir gerð kaupsamnings. Hið sama má greina á öðrum gögnum sem gagnstefnendur leggja fram, t.d. dskj. 20. Á dskj. 24, sem gagnstefnendur leggja einnig fram í málinu, kemur fram að tilboð í verkið hafi ekki verið opnuð fyrr en 15. mars 2005. Á blaðsíðu 6 í gagnstefnu segir að tilboð Fjala ehf., sem gert var 15. mars 2005, hafi verið samþykkt af hálfu húsfélagsins. Því er ljóst að framkvæmdir á klæðningu fasteignarinnar voru ekki „samþykktar” fyrr en húsfélag tók tilboði í verkið. Vísast um þetta til meginreglna samningaréttar. Með hliðsjón af framansögðu telur aðalstefnandi það hafið yfir allan vafa að orðalag kaupsamnings, sbr. dskj. 3, hafi samræmst orðalagi fundargerðar dags. 29. apríl 2004, sbr. dskj. 17 og að ekki hafi verið búið að samþykkja framkvæmdirnar þegar kaupsamningur var gerður. Einnig er á því byggt af hálfu aðalstefnanda, að gagnstefnendur ættu engan rétt á skaðabótum frá henni jafnvel þótt húsfélagið hefði verið búið að samþykkja framkvæmdir á klæðningu fyrir afhendingardag eignarinnar og gagnstefnendum verið ókunnugt um það. Er þessi málsástæða á því byggð að gagnstefnendur verði ekki fyrir tjóni af framkvæmdunum vegna þeirrar verðmætisaukningar á eigninni sem framkvæmdunum fylgja. M. ö. o. telst kaupandinn í slíkum tilvikum ekki verða fyrir neinu tapi. Loks er kröfu gagnstefnenda mótmælt sem órökstuddri þar sem fjárhæð hennar er ekki studd viðhlítandi gögnum. Varakrafa aðalstefnanda er á því reist að teljist gagnstefnendur þrátt fyrir allt eiga einhverja gagnkröfu á hendur henni, sé umkrafin fjárhæð í gagnstefnu allt of há. II. Skýrslur aðilja og vitna fyrir dómi: Í skýrslu gagnstefnanda Sigríðar Ingu Brandsdóttur fyrir dóminum kom fram að hún hafi ásamt manni sínum Bergi Oliverssyni skoðað umrædda íbúð þrívegis þar af tvívegis fyrir gerð kauptilboðs og einu sinni eftir það. Hafi þau spurt hvort eitthvað stæði til en því hafi verið neitað af Sigmari Hjelm, maka aðalstefnanda, Ingunnar. Hún kannast við að fyrirvari um klæðningu blokkarinnar hafi komið inn í samninginn á síðustu stundu og hafi verið í honum er hann var undirritaður en ekkert hafa á því stigi verið rætt sétstaklega um þetta atriði. Ekkert hafi verið minnst á hvað stæði til í söluyfirliti sem lá frammi við gerð kaupsamningsins. Hún hafi ekki gert neinn fyrirvara vegna ákvæðisins um framkvæmdirnar við undirritun kaupsamningsins. Magnús fasteignasali hafi farið yfir kaupsamninginn fyrir undirritun. Kannast Sigríður við að þau hafi á húsfundi greitt því atkvæði að fara í hinar umdeildu framkvæmdir enda hafi verið fyrir því meirihluti á fundinum og því tilgangslaust að vera á móti. Um skilning á margnefndum fyrirvara sagði Sigríður að því er best verður skilið að hún hafi ekki áttað sig á efni hans þó hún hafi lesið hann fyrir undirritun kaupsamningsins. Vitnið Bergur Oliversson sagði það sama um skoðun á íbúðinni og fyrirspurnir um væntanlegar framkvæmdir og Sigríður Inga. Þeim hafi verið sagt frá væntalegum gluggaviðgerðum. Kvaðst Bergur hafa verið viðstaddur kaupsamnings-gerðina með umboð frá syni sínum sem var annar kaupenda. Sagði vitnið að hinum umdeilda fyrirvara hafi verið bætt inn í kaupsamninginn samhliða því að bætt var úr því sem í hann hafi vantað varðandi rými í kjallara og gluggaviðgerð, sem seljandi ætlaði að standa straum af, og hafi Magnús fasteignasali farið afsíðis til þess að lagfæra samninginn og Sigmar Hjelm hafi farið með honum en þau setið og beðið. Þegar hann hafi lesið fyrirvarann um klæðninguna þá hafi hann talið, í ljósi þess sem áður hafði verið sagt um að engar framkvæmdir af þessum toga væru fyrirhugaðar, hafi hann talið að þetta væri ekkert sem að þau þyrftu að hafa áhyggjur af í þá veru að búið væri að samþykkja einhverjar tilteknar framkvæmdir. Heldur væri um að ræða eitthvað sem eftir væri að taka ákvörðun um og þau hefðu því eitthvað um að segja og koma athugasemdum að um hvaða leið væri farin. Sagði vitnið að Magnús fasteignasali hafi sýnt söluyfirliti og yfirlýsingu húsfélags lítinn áhuga og eins því að fara yfir þau gögn með þeim við undirskrift kaupsamningsins. Kvaðst vitnið hafa litið svo á þegar framkvæmdirnar voru samþykktar síðar með atkvæðagreiðslu á húsfundi að þá hafi verið staðfest það sem löngu áður var búið að samþykkja. Segir vitnið aðspurt að hinn umdeildi texti sem bætt var inní samninginn hafi ekki farið fram hjá honum en ekki haft af honum áhyggjur vegna þess að hann hafi ekki verið í samræmi við það sem fyrir lá eins og t.d. í kauptilboði. Í vitnisburði Magnúsar Emilssonar, löggilts fasteigasala, kom fram að Hlynur Halldórsson, starfsmaður fasteignasölunnar, sem hann beri ábyrgð á, hafi gengið frá sölugögnum. Í þessum gögnum sé ekki minnst á fyrirhugaðar framkvæmdir sem bendi til þess að upplýsingar þar að lútandi hafi ekki legið fyrir þegar eignin var tekin í sölu. Yfirlýsing húsfélags sé ekki undirrituð af þar til bærum aðila af hálfu húsfélagsins vegna þess að ekki hafi náðst í þann aðila. Sagði vitnið að engar upplýsingar hafi verið fyrir hendi hjá fasteignasölunni um ástandsmat og fyrirhugaðar framkvæmdir á eigninni. Af hálfu seljanda hafi verið óskað eftir að umdeildur fyrirvari yrði settur inn í kaupsamninginn eftir að hann hafði sett hann upp. Sagði vitnið að farið hafi verið yfir þessa viðbót og hún kynnt kaupendum sérstaklega og hafi þeir íhugað málið enda hafi yfirlýsingin frá húsfélaginu verið kynnt kaupendum varðandi þetta. Eðlilegt hefði verið að seljandi upplýsti um ástandsúttekt á húsinu og vissulega sé yfirlýsing húsfélags ekki rétt fylgt út varðandi fyrirhugaðar framkvæmdir. Að mati vitnisins hafi ekkert farið á milli mála að kaupendur máttu vita um fyrirhugaðar framkvæmdir er þeir undirrituðu kaupsamninginn og víðs fjarri að fyrirvaranum hafi verið lætt inn í samninginn með neinum hætti. Fyrirvarinn hafi verið settur inn til þess að vekja athygli kaupandans á því sem framundan var auk þess sem verð eignarinnar hefði að mati vitnisins verið hærra hefðu framkvæmdirnar fylgt með í kaupunum. Vitnið, Björn Gústafsson, verkfræðingur, upplýsti að tilboðsblað sbr. dómskjal 24, greini frá kostnaðaráætlun og útboðslýsing sé útbúin í mars 2005. Telur vitnið að klæðning með einangrun eins og átti sér stað í umræddu tilfelli meti fólk sem kost bæði varandi hita og viðhaldsmál. Vitnið Axel H. Helgason kvaðst hafa verið gjaldkeri húsfélagsins Miðvangi 2-8 á umræddu tímabili og kannast hann við að farið höfðu fram umræður um fyrirhugaðar framkvæmdir og að Sigmar Hjelm hafi verið á einhverjum þessara funda en formlega höfðu þær framkvæmdir ekki verið samþykktar á aðalfundi þótt í það hafi stefnt. Aðspurt sagði vitnið að það líti svo á að á fundi þeim sem haldinn var í húsfélaginu Miðvangi 2-8 þann 17. mars 2005 hafi hinar umræddu framkvæmdir verið samþykktar. Vitnið Gunnar Helgi Guðmundsson kannast við að hafa undirritað yfirlýsingu húsfélagsins án þess að hafa haft til þess lögmælta heimild vegna þess að hvorki gjaldkeri né formaður hafi verið við en hann sjálfur aðeins meðstjórnandi. Sá sem kom með eyðublaðið til hans sagðist ætla að fylla það út en sjálfur hafi hann ekki gert það. Vitnið Guðmundur Stefán Björnsson kvaðst hafa verið formaður nefnds húsfélags frá árinu 2003 fram til aðalfundar 2005. Hann minnist þess að á húsfundi 29. apríl 2004 hafi verið ákveðið að afla gagna og leita eftir tilboðum vegna framkvæmda við húseignina en ekki verið teknar neinar bindandi ákvarðanir um þær og hafi þær síðar verið bornar undir húsfélagsfund til samþykktar og samþykktar 17. mars 2005. Fram að því hafi mátt hafna öllum tilboðum í framkvæmdirnar. Niðurstaða: Rétt þykir að fjalla fyrst um þá málsástæðu gagnstefnenda að þau hafi átt rétt á því að halda eftir 1.500.000 króna af lokagreiðslu kaupsamnings aðilja á grundvelli skuldajafnaðar vegna þess að þeim hafi verið veittar rangar upplýsingar varðandi fyrirhugaðar framkvæmdir við húseignina Miðvang 2-8. Er því haldið fram af gagnstefnendum að aðalstefnanda beri að greiða hlutdeild þeirrar íbúðar sem aðiljar gerðu kaup með sér um með kaupsamningi þann 13. september 2004, vegna framkvæmdanna. Kaupsamningsgreiðsluna átti að inna af hendi í síðasta lagi þann 5. janúar 2005. Kemur skýrt fram í málatilbúnaði gagnstefnenda að rétt sinn til þess að halda eftir greiðslunni byggi þau á því að við skoðun eignarinnar hafi af hálfu aðalstefnanda aldrei verið minnst á fyrirhugaða klæðningu eignarinnar, í söluyfirliti sem umboðsmaður aðalstefnanda hafi staðfest sé ekkert merkt við í reitnum fyrirhugaðar endurbætur. Við gerð kauptilboðs hafi gagnstefnendum því verið ókunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir sem samþykkt hafi verið á húsfundi að ráðast í. Það hafi ekki verið fyrr en gagnstefnendur höfðu við gerð kaupsamnings óskað eftir því að sett yrði inn í samninginn loforð aðalstefnanda um að greiða framkvæmdir við glugga að bætt hafi verið inn í samninginn fyrirvara um það að kaupanda sé kunnugt um að rætt hafi verið um það hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar á blokkinni. Telja gagnstefnendur sig hafa lagt allt annan skilning í þennan fyrirvara en aðalstefnandi sem hafi haft meiri upplýsingar en orðalag hans gefur til kynna en þeim hafi ekki orðið það ljóst fyrr en síðar. Töldu gagnstefnendur, að því er best verður séð, að þau hafi mátt treysta því að engar framkvæmdir væru fyrirhugaðar. Aðalstefnandi hafi vitað betur, honum hafi verið kunnugt um að úttekt hafi farið fram og fyrirhugaðar framkvæmdir samþykktar. Í þessu sambandi er vitnað til fundargerðar aðalfundar húsfélagsins þar sem fjallað er um fyrirhugaðar framkvæmdir við Miðvang 2-8. "Að loknum nokkuð ítarlegum umræðum óskaði formaður eftir samþykki fundarins við framkvæmd á gluggum og tréverki sem Jón skilaði inn. Fundurinn samþykkti þær framkvæmdir. Einnig óskaði fundarstjóri eftir samþykki fundarmeðlima að stjórn myndi halda áfram frekari vinnu í vetur við að undirbúa klæðningu á næsta ári þ.e. fá nánari tilboð frá verkfræðistofum, láta meta og magnmæla fyrir útboð (skoða efni til að klæða), fara í útboð og leggja svo fyrir húsfélagsfund. Það var einnig samþykkt.” Þykir ljóst að mati dómsins, þegar litið er til áður rakinna framburða gagnstefnenda og vitna fyrir dómi, að þær fyrirhuguðu framkvæmdir sem fundarsamþykktin lýtur að séu ekkert umfram það sem gagnstefnendur máttu gera ráð fyrir við lestur ofangreinds fyrirvara í kaupsamningi. Óumdeilt er að gagnstefnendur staðfestu kaupsamninginn með undirritun sinni. Kemur heim og saman framburður vitnisins Magnúsar Emilssonar fasteignasala og gagnstefnanda Sigríðar Brandsdóttur að Magnús hafi farið yfir kaupsamninginn fyrir undirritun. Ekki hefur verið leitt í ljós með matsgerð dómkvaddra matsmanna eða á annan hátt að eignin hafi verið haldin einhverskonar leyndum galla sem gagnstefnendur gætu byggt skaðabóta- eða afsláttarkröfu á. Með fundarsamþykktinni hafi verið boðað til viðhaldsverkefnis sem gagnstefnendur gátu kynnt sér nánar áður en kaupsamningur var undirritaður vegna fyrirvarans sem í honum var. Með þessu hafi aðalstefnandi sinnt upplýsingaskyldu sinni í tæka tíð. Þykir þannig ljóst að gagnstefnendum mátti vera fullkunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir við klæðningu umræddrar húseignar og tekið þátt í að samþykkja tilboð í verkið að loknu útboði. Er það mat dómara að kaupsamningur aðilja sé slíkt meginskjal í umræddum viðskiptum að þrátt fyrir það að upplýsingar þær sem fram koma í fyrirvaranum í kaupsamningnum séu ekki í öðrum sölugögnum verði gagnstefnendur við það að una. Ábyrgð aðalstefnanda er samningsábyrgð og felst hún í því að hann ber ábyrgð á því að hann efni samninginn af sinni hálfu en ábyrgð af hugsanlegri vanrækslu fasteignasala á lögbundnum starfsskyldum sínum við söluferlið verður ekki lögð honum á herðar. Geta gagnstefnendur því ekki borið skort á upplýsingum fyrir sig gagnvart aðalstefnanda. Er þessi niðurstaða í samræmi við það sem boðað er 12. tl. kaupsamnings en þar segir m.a. að kaupandi geti ekki borið fyrir sig neitt varðandi ástand og gæði eignar sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningurinn var gerður. Má um þetta einnig vísa til samsvarandi ákvæðis í 29. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Gagnstefnendum hefur því ekki tekist að sýna fram á að skilyrði stöðvunarréttar sem 44. gr. fasteignakaupalaga mæla fyrir um hafi verið fyrir hendi. Í reglu þessari felst undantekning frá þeirri meginreglu að samninga skuli efna og hlýtur hún af þeim sökum að sæta þröngri lögskýringu. Þá er í þessu samhengi til þess að líta að gagnstefnandi Sigríður hefur kannast við að þau hafi á húsfundi greitt því atkvæði að fara í hinar umdeildu framkvæmdir er tilboð í þær lá fyrir vegna þess að það hafi verið fyrir því meirihluti á fundinum og því tilgangslaust að vera á móti en eins og áður er rakið voru þær samþykktar á húsfélagsfumdi þann 17. mars 2005 að undangengnu útboði. Vitnið Björn Gústafsson, verkfræðingur, sem annaðist gerð útboðsgagna, greindi frá því fyrir dóminum að útboðslýsing hafi verið útbúin í mars 2005. Af hálfu gagnstefnenda er því haldið fram með vísan til 33. gr. og 36. gr. laga nr 7/1936, sbr. lög 11/1986, að ósanngjarnt sé með hliðsjón af málsatvikum að bera tilvitnað orðalag í kaupsamningi fyrir sig. Í ljósi ofangreindrar röksemdarfærslu einkum varðandi vitneskju gagnstefnenda við undirritun kaupsamnings er sú málsástæða haldlaus. Af því sem nú hefur verið rakið var gagnstefnendum óheimilt á sitt eindæmi að halda eftir til skuldajafnaðar 1.500.000 krónum af lokagreiðslu kaupsamnings aðilja eins og hann gerði. Engu breyti í þessu sambandi þótt innborgun á hluta kaupverðs að fjárhæð 1.500.000 krónur sem greidd er í banka 5. janúar sé án fyrirvara en kvittun þessi er ljósrituð á dómskjali nr. 4 og sýnilegt að aðalstefnandi kemur ekki með neinum hætti að gerð hennar. Í gagnsök hafa gagnstefnendur vísað til málsástæðna sinna í aðalsök og lagt megináherslu á ókunnugleika sinn um fyrirhugaðar framkvæmdir sem hafi verið samþykktar fyrir sölu eignarinnar. Söluyfirlit fasteignasölunnar hafi ekki gefið réttar upplýsingar og við gerð kauptilboðs hafi gagnstefnendum verið ókunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir auk þess sem yfirlýsing húsfélags hafi verið ófullnægjandi bæði að formi og efni. Þess má geta að öflun og efni sölugagna eru, samkvæmt 11. og 12. gr. laga nr. 99/2004 sbr. h. lið 2. mgr. 11. gr. varðandi væntanlegar framkvæmdir sem búið er að ákveða og 12. gr. varðandi söluyfirlit, skyldur sem fasteignasali ber ábyrgð á en ekki seljandi. Þá byggja gagnstefnendur á því að aðaðlstefnandi hafi vísvitandi leynt gagnstefnendur upplýsingum um framkvæmdirnar sem fyrirhugaðar voru og samþykktar á aðalfundi húsfélagsins. Engar sönnur hafa verið færðar fyrir þessarri málsástæðu auk þess sem áðurnefndur fyrirvari í kaupsamningi bendir til hins gagnstæða. Að lokum skal á það bent að áður raktir framburðir vitna, og má þá sérstaklega nefna framburði vitnanna Axels H. Helgasonar og Guðmundar Stefáns Björnssonar, benda ótvírætt til þess að hinar umdeildu framkvæmdir hafi í raun verið samþykktar þann 17. mars 2005 en ekki á húsfundi þann 29. apríl 2004 eins og gagnstefnendur halda fram. Að þessu sögðu og með vísan til þeirra raka sem færð hafa verið fram í dóminum fyrir lyktum í aðalsök verður að hafna öllum kröfum gagnstefnenda og sýkna aðalstefnanda af kröfum gagnstefnenda. Að þessari niðurstöðu fenginni eru ekki efni til að fjalla um það hvort gagnstefnendur hafi sýnt fram á hvort þeir hafi orðið fyrir tjóni í umræddum viðskiptum sem þeir geti byggt skaðabóta eða afsláttarkröfu á. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er niðurstaða dómara á þá leið að krafa aðalstefnanda er tekin til greina og gagnstefnendur því dæmd til þess að greiða henni in solidum dómkröfuna 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 5. janúar 2005 til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum ber að dæma gagnstefnendur til þess að greiða aðalstefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 311.250 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts af lögmannsþjónustu. Dóm þennan kveður upp Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari. Gagnstefnendur, Sigríður Inga Brandsdóttir og Oliver S. Bergsson, greiði aðalstefnanda, Ingunni Gyðu Hjelm, in solidum, 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 5. janúar 2005 til greiðsludags. Aðalstefnandi skal vera sýkn af kröfum gagnstefnenda í gagnsök. Gagnstefnendur skulu greiða aðalstefnanda in solidum 311.250 krónur í málskostnað.
Mál nr. 141/1999
Bifreið Líkamsáverkar
E var ákærður fyrir líkamsmeiðingar af gáleysi með því að hafa ekið fram úr tveimur bifreiðum og framan á bifreið sem kom úr gagnstæðri átt. Var hann dæmdur til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar auk sektar og ökuleyfissviptingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og sviptingu ökuréttar markaður lengri tími en gert var með hinum áfrýjaða dómi. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að sér verði aðeins gerð vægasta refsing, sem lög leyfa. Eins og nánar greinir í héraðsdómi er ákærða gefið að sök hegningarlagabrot og umferðarlagabrot með því að hafa að kvöldi sunnudagsins 1. júní 1997 valdið árekstri á Vesturlandsvegi skammt vestan við Hvammsvík, þegar hann hafi ekið á leið til Reykjavíkur fram úr tveimur bifreiðum í senn án þess að gæta nægilega að umferð á móti og á stað, þar sem vegsýn hafi verið skert vegna hæðar. Hafi ákærði ekið í veg fyrir bifreið, sem kom úr gagnstæðri átt, en við áreksturinn hafi ökumaður þeirrar bifreiðar og farþegar í þeim báðum hlotið stórfelld meiðsl. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst málsatvikum og aðstæðum í námunda við þann stað, sem umræddur árekstur varð. Svo sem þar kemur fram hafði ákærði ekið stutta stund á eftir fólksbifreið og vöruflutningabifreið upp eftir brekku, þar sem óbrotin lína á miðju vegarins sýndi að framúrakstur væri óheimill. Nokkru eftir að komið var upp úr þeirri brekku og á stað, þar sem línur á miðju vegarins rofnuðu vegna slóðar út af honum, kvaðst ákærði hafa byrjað að aka fram úr. Eins og vegmerkingum var háttað þarna samkvæmt framlögðum ljósmyndum og uppdráttum verður að leggja til grundvallar að frá nefndum stað hafi verið 8 metra löng eyða í línum á miðju vegar, en síðan hálfbrotin lína í akstursstefnu ákærða á móti heilli línu á gagnstæðum vegarhelmingi allt að staðnum, þar sem bifreiðirnar rákust saman, eða um 55 metra vegalengd. Síðastnefnd vegmerking á leið ákærða gaf til kynna að framúrakstur væri varhugaverður og óheimill nema með sérstakri varúð, sbr. c. lið 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra. Af framburði vitna, sem nánar er greint frá í héraðsdómi, er sýnt að þegar áreksturinn varð hafi ákærði verið að leitast við að komast fram úr tveimur bifreiðum í senn. Ökumaður aftari bifreiðarinnar, sem var fólksbifreið, bar fyrir dómi að bilið á milli hennar og þeirrar næstu hafi numið fjórfaldri til fimmfaldri lengd hennar. Ökumaður fremri bifreiðarinnar, sem var vöruflutningabifreið með tengivagni, alls um 20 metrar á lengd, taldi bifreið ákærða hafa verið á móts við miðjan tengivagninn þegar ákærði nauðhemlaði rétt fyrir áreksturinn. Að þessu gættu má fallast á með héraðsdómara að útilokað sé að ákærði hafi fyrst hafið framúrakstur sinn á þeim stað, sem hann heldur fram. Þótt skort hafi vegmerkingar til viðvörunar um að hæðarmunur á vegi gæti byrgt ökumanni, sem kæmi úr sömu átt og ákærði, sýn yfir umferð úr gagnstæðri átt, var akstur í einum áfanga fram úr fólksbifreið og verulega langri vöruflutningabifreið ákærða óheimill miðað við vegmerkingu samkvæmt áðurnefndum c. lið 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995 og í ljósi staðhátta. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða staðfest með vísan til forsendna hans. Ákærði hefur ekki fyrr gerst sekur um háttsemi, sem máli skiptir við ákvörðun refsingar nú. Alvarlegum afleiðingum af broti ákærða er lýst í héraðsdómi. Þegar litið er til þeirra, en jafnframt til þess að móðir ákærða varð fyrir verulegu líkamstjóni við áreksturinn, þykir refsing hans hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, svo og svipting ökuréttar. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Einar Sigurður Sigursteinsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jónatans Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 1998. Ár 1999, fimmtudaginn 4. mars er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Hjördísi Hákonardóttur, héraðsdómara, kveðinn upp svohljóðandi dómur í sakamálinu nr. 634/1998 Ákæruvaldið gegn Einari Sigurði Sigursteinssyni. Mál þetta sem dómtekið var 16. febrúar 1999 er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík hinn 23. júní 1998 á hendur ákærða, Einari Sigurði Sigursteinssyni, kt. 180258-6399, Fjarðarvegi 9, Þórshöfn "fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, sunnudagskvöldið 1. júní 1997, á leið vestur Vesturlandsveg skammt vestan við Hvammsvík, við akstur fram úr tveimur bifreiðum í einu ekið bifreiðinni DE-017 á vinstri vegarhelmingi þar sem vegsýn var skert vegna hæðar og án þess að gæta nægjanlega að umferð á móti og í veg fyrir bifreiðina KS-143, sem ekið var í austur, með þeim afleiðingum að árekstur varð með bifreiðunum og farþegi í bifreið ákærða, Björg Þórdís Sigurðardóttir, fædd 8. júní 1931, hlaut heilaáverka, áverka á auga og andlit, slæmt brot á mjaðmargrind, lærlegg, fæti og hendi og ökumaður KS-143, Árni Hermannsson, fæddur 14. mars 1969, hlaut opið nefbrot og djúpan skurð á nefi, brot í augntóftarbotni, mar undir auga og opið hnéskeljarbrot og farþegi í þeirri bifreið, Hildigunnur Smáradóttir, fædd 7. febrúar 1969, hlaut slæmt viðbeinsbrot, úlnliðsbrot á báðum höndum, slæmt vinstra megin, lærleggsbrot inn í hné, ökklabrot, hálstognun, fjölmörg sár, glerbrot í líkama, m.a. andlitið, og höggáverka víða. Telst þetta varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr., a-lið 2. mgr. 20. gr. og 2. mgr. 22. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987." Þess er krafist að ákærður verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og til greiðslu alls sakarkostnaðar þar með talið saksóknarlauna í ríkissjóð. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og að málsvarnarlaun greiðist úr ríkissjóði. Til vara vægustu refsingar sem lög leyfa, og að verjanda verði ákvörðuð hæfileg málsvarnarlaun. Málsatvik. Alvarlegt umferðarslys varð í Hvalfirði skammt vestan Hvammsvíkur 1. júní 1997. Varð það með þeim hætti að ákærði ók bifreiðinni DE-017, sem er fólksbifreið, fram úr fólksbifreið og stórri vöruflutningabifreið með tengivagni. Voru bifreiðarnar rétt komnar upp úr langri brekku. Þegar ákærði var kominn u.þ.b. hálfa leið fram með tengivagninum birtist bifreiðin KS-143 á móti úr hvilft sem er á veginum. Ákærði gat ekki sveigt yfir á hægri vegarhelming þar sem vörubifreiðin var honum á hægri hönd. Nauðhemlaði hann og sveigði til vinstri úr af veginum. Bifreiðin KS-143 vék til hægri út af veginum. Þar sem báðar bifreiðarnar leituðu þannig í sömu átt varð áreksturinn utan vegar og mjög harður. Vegurinn er þannig merktur á árekstrarstaðnum að þar er máluð á veginn hálfbrotin lína við hliðina á heilli línu. Breytist merkingin stuttu áður en komið er á slysstað. Hafði óbrotna línan verið fyrir akstursstefnu ákærða upp brekku frá Hvammsvík, þegar komið er upp á hæðarbrúnina er rof í merkingu vegna vegarslóða að malarnámum. Eftir rofið breytist merkingin þannig að þá verður hálfbrotin lína fyrir akstursstefnu ákærða. Frá þeim stað þar sem þetta rof kemur í vegmerkinguna og að árekstrarstaðnum eru samkvæmt annarri mælingu lögreglunnar 63 metrar. Ekkert umferðarskilti er á staðnum sem varar við blindhæð. Dómarinn gekk á vettvang ásamt sækjanda, verjanda, ákærða og vitninu, Guðna Péturssyni lögreglumanni, fyrir aðalmeðferð málsins. Eftir dómtöku málsins vakti verjandi athygli á því að sterkar líkur væru á að hlutföll í þeim uppdrætti sem lögreglan gerði af vettvangi og byggt var á í málflutningi væru röng. Var málið endurupptekið, tók lögregla nýjar ljósmyndir á staðnum og mældi vettvang að nýju. Reyndist vera veruleg skekkja í hinum upprunalega uppdrætti og er í dóminum byggt á hinni síðari mælingu. Framburður ákærða og vitna. Ákærði og sjö vitni komu fyrir dóminn. Ákærði kvaðst hafa verið að koma úr Skagafirði og hefðu þau, hann og móðir hans, stoppað í Borgarnesi. Taldi hann að þau hefðu verið búin að vera um fjóra tíma á leiðinni með stoppinu, og ekki á hraðferð. Hann hefði ekið upp slakkann frá Hvammsvík á eftir flutningabifreið og fólksbifreið, stuttu áður hafði hann farið fram úr annarri fólksbifreið. Flutningabifreiðin hafi misst ferð á leið upp brekkuna og fólksbifreiðin hafi einnig dregið úr hraðanum, hafi þeir verið á um 75 km/klst hraða. Hann kvaðst hafa farið fram úr fólksbifreiðinni og þá hefði verið greið leið “svo ég hélt bara áfram”. Hann taldi að hann hefði farið fram úr fólksbifreiðinni neðarlega í brekkunni, þar sem hafi verið brotin lína. Nánar aðspurður um þetta og hvort hann hefði litið fyrir hornið á fólksbifreið eða vöruflutningabifreið þegar hann var að athuga hvort leiðin væri greið framundan, kvaðst hann ekki vera viss. Sér fyndist að hann hefði ekki verið að fara fram úr tveimur bifreiðum þegar slysið varð. Kvað hann vera erfitt að rifja þessa atburði upp. Hann kvaðst hafa metið aðstæður þannig að hann hefði gott svigrúm til framúraksturs. Þar sem línurnar skiptust hafi honum virst pláss til að fara fram úr. Hann neitaði því ákveðið að hann hefði ekið yfir óbrotna línu. Hann kvaðst hafa fylgst með því hvar brotalínan skiptist og beðið eftir brotinni línu sín megin. Hann kvaðst hafa litið fram á veginn meðfram vöruflutningabifreiðinni og fylgst með umferð og séð að þar “flúttaði allt í beinni línu”, hann hafi ekki áttað sig á slakkanum í veginum. Hafi hann talið sig öruggan með hreinan veg framundan og talið sig hafa gott svigrúm. Hann taldi að hann hefði verið á um 90 km/klst hraða í framúrakstrinum. Vörubifreiðin hefði verið að ná upp hraða og farin að nálgast 80 km/klst. Kvaðst hann reyna að vera frekar snöggur að taka fram úr svona stórum bíl. Það hefði komið honum mjög á óvart þegar hann sá hinn bílinn koma á móti því hann hefði verið búinn að fylgjast með veginum. Kvaðst hann þá hafa verið kominn fram fyrir afturhornið á vöruflutningabifreiðinni, þ.e.a.s hafa verið á móts við miðjan eftirvagninn. Hann hefði ekki haft svigrúm til að beygja aftur inn á sinn vegarhelming. Þess vegna hefði hann nauðhemlað og reynt að beygja út af. Hann kvaðst hafa byrjað framúraksturinn þar sem línurnar skiptast. Hann neitaði að hafa ekið yfir óbrotna línu og kvaðst ekki myndu hafa farið fram úr ef lína hefði verið óbrotin. Hann kvaðst hafa fylgst með hvenær línurnar skiptust. Hann kvaðst vera búinn að aka í um 20 ár og taldi sig vera nokkuð snöggan og hafa náð nokkuð góðri hemlun. Taldi hann að rétt áður en bílarnir skullu saman og eftir að hann var byrjaður að sveigja út af, hafi sá sem kom á móti sveigt í átt að honum. Hann kvaðst ekki telja sig kunnugan á þessum slóðum, og þegar slysið varð hefði verið þó nokkur tími síðan hann fór þessa leið síðast, að jafnaði færi hann þarna um á eins til tveggja ára fresti. Aðspurður um batahorfur móður sinnar, sem var farþegi í framsæti bifreiðar hans, kvað hann hana hafa hlotið heilaskaða, hún væri hálflömuð og andlega myndi hún “ekki koma aftur”. Með "vanmati á aðstæðum", eins og segir í lögregluskýrslu, kvaðst hann hafa meint það að hann hafi ekki áttað sig á hvarfinu á veginum, hann taldi að hann hefði ekki getað séð það, því þetta hafi verið bein lína. Í frumskýrslu lögreglu er eftirfarandi haft eftir ákærða: “Á undan honum hafi verið fólksbifreið og framan við hana vöruflutningabifreið. Þegar bifreiðarnar voru komnar upp á hæðina, hann farinn að sjá veginn vestan við hana en ekki orðið neinnar umferðar var á móti hafi hann ekið framúr fólksbifreiðinni sem á undan honum var og áleiðis framúr vöruflutingabifreiðinni.” Lögregluskýrsla var tekin af ákærða hinn 9. júlí 1997. Þar kvaðst hann hafa lagt af stað frá Skagafirði um kl. 17.00 til 18.00 og ekið viðstöðulaust suður. Slysið er tilkynnt kl. 21.32. Hann lýsti aðdraganda slyssins þannig “Flutningabíllinn dró mikið úr ferðinni er hann nálgaðist brekkubrúnina þannig að þegar ég hélt að ég væri að komast upp á brekkubrún, fór ég að horfa fram með flutningabílnum til að sjá umferðina á móti. Mér fannst ég þá sjá veginn óslitinn framundan og enga umferð á móti. Því ætlaði ég að fara framúr flutningabílnum og bláa bílnum en þegar ég var kominn á móts við miðjan flutningabílinn, kom bíll upp hæðarbrún á móti, þá sá ég að það var slakki í veginum þar sem mér hafði sýnst vera beinn og sléttur vegur.” Spurður um merkingar á veginum segir hann: “Þegar ég var á leið upp hæðina var hvít óbrotin lína á veginum en þegar ég hóf framúraksturinn var ég að koma á hvíta brotna línu.” Hann kvaðst ekki vita um hraðann þegar áreksturinn varð. Um birtu sagði hann að sól hefði verið lágt á lofti og skuggar orðnir langir og hefðu skuggarnir geta haft áhrif í þá veru að rugla hann við að meta landslagið. Hann kvaðst hafa talið vera beinan og auðan veg framundan þar sem reyndist vera slakki, og ekkert skilti hafi verið sem sýndi blindhæð framundan. Vitnið, Árni Hermannsson, var ökumaður bifreiðarinnar KS-143. Hann kvaðst hafa farið niður brekku og komið ofan í lægð þar sem hann hafi séð í þak á vöruflutningabíl, þá hafi hann hægt á sér þar sem hann var að mæta svo stórum bíl. Hann taldi sig hafa verið á undir 90 km/klst hraða. Þegar hann komi upp úr hvarfinu sjái hann hina bifreiðina á sínum vegarhelmingi við hliðina á vöruflutningabifreiðinni. Hann kvaðst telja að vöruflutningabifreiðin hefði verið á eðlilegum hraða, svona 80 til 90 km/klst. Hann kvaðst ekki vita hraða bifreiðarinnar sem hann lenti í árekstri við en taldi að hún hlyti að hafa verið á yfir 100 km/klst hraða. Þetta hafi verið blindhæð en ekki sérstaklega merkt sem slík. Hann minntist þess að hafa hugsað fyrst um að fara ekki á flutningabifreiðina og síðan hafi hann sveigt út af veginum. Taldi hann að aðeins hefði verið um fáeinar sekúndur að ræða. Hann kvað andlitsbrot sitt hafa gróið vel, en hann væri búinn að fara í þrjár aðgerðir á hné og gætu þær hugsanlega orðið fleiri. Hnéð hefðist sæmilega við, þó að hann þreyttist meira. Hann kvaðst ekki geta stundað íþróttir, hann hefði verið mikill íþróttamaður. Einhver brjóskeyðing væri byrjuð, sem ætti rót að rekja til brotsins. Hann kvaðst eiga erfitt með að ganga upp og niður stiga. Hann kvað son þeirra hafa sloppið við alvarleg meiðsli en eiginkona hans hefði slasast mjög illa. Hún hefði margbrotnað, úlnliðir, læri og hné yrðu aldrei góð. Hún hafi verið 10 vikur á spítala og verið í hjólastól í tæpt ár eftir slysið og síðan á hækjum í tvo mánuði. Miklar svæfingar hafi líka haft áhrif. Vitnið, Hildigunnur Smáradóttir, var farþegi í bifreiðinni KS-143. Hún kvað þau hafa verið að koma niður háa brekku og svo hafi verið smá lægð. Þau hafi verið búin að sjá að flutningabíll var að koma á móti. Fannst henni hún hafa séð efri hluta hans. Þegar þau hafi komið upp á hæðina hafi þau verið að mæta tveimur bílum. Henni fannst bifreiðin sem kom á móti fara hratt, taldi að hún hefði farið á yfir 100 km/klst hraða. Hún taldi að þau hefðu verið á um 80 km/klst hraða. Hún lýsti meiðslum sínum sem voru veruleg og margþætt. Kvaðst hún m.a. hafa brotnað á sex stöðum og liðbönd hafi slitnað. Hún hafi farið í fjölda aðgerða og brot hafi verið negld. Hún kvaðst hafa mikla hreyfi­skerðingu í hendi. Brjóskskemmdir væru byrjaðar að koma fram. Kvaðst hún sjö sinnum hafa verið svæfð með þeim afleiðingum að hún eigi erfitt með að einbeita sér og minnið hafi skerst og nöfn á fólki detti úr henni en áður hafi hún verið mannglögg. Hún væri ekki talin myndu ná sér að fullu. Vitnið, Inga Ósk Hafsteinsdóttir, bar að hún hefði verið á sömu akstursleið og ákærði. Bifreið hans hefði farið fram úr sinni rétt áður en komið var að brekkunni sem þau fóru upp áður en slysið varð. Taldi hún að ákærði hefði verið á miklum hraða er hann fór fram úr henni. Hefði henni ekki litist á hraðann og kvaðst hafa nefnt það við son sinn. Ákærði hafi farið fram úr nokkrum mínútum áður en slysið varð. Hún kvaðst hafa verið á slæmum bíl og ekið á um 70 til 80 km/klst hraða. Kona og maður hafi verið í bíl á undan og svo vöruflutningabifreið. Hún kvaðst ekki hafa séð sjálft slysið. Hún gat ekkert upplýst frekar um aðdraganda slyssins. Vitnið, Þorleifur Markússon, kvaðst hafa verið búinn að aka á eftir vöruflutninga­bifreiðinni frá Brynjudalsá. Þegar komið hafi verið upp hæðina við Hvammsvík hafi ákærði tekið fram úr honum og hafi bifreiðarnar skollið sama á milli hans og vöruflutningabifreiðarinnar, rétt framan við bílinn hjá honum. Kvaðst hann hafa verið á um 70 til 80 km/klst hraða. Hafi þetta verið búinn að vera svipaður hraði. Hann hefði ekki séð ástæðu til að fara fram úr vöruflutningabifreiðinn, hann hafi ekið það hratt. Taldi hann ekki hafa verið aðstæður á þessum stað til að fara fram úr. Hann kvaðst yfirleitt hafa nokkuð gott bil í næsta bíl fyrir framan og taldi sig hafa verið fjórar eða fimm bíllengdir fyrir aftan vöruflutningabifreiðina. Ákærði hefði ekki sveigt yfir á hægri vegarhelming á milli þess að hann fór fram úr sinni bifreið og vöruflutningabifreiðinni. Hann hefði verið að fara fram úr báðum bifreiðunum í einu. Hann kvaðst telja að ákærði hefði verið kominn eitthvað fram með vöruflutningabifreiðinni þegar hann hafi séð bifreiðina sem kom á móti. Hún hafi verið í hvarfi og sjálfur hafi hann séð hana í mjög stuttan tíma áður en áreksturinn varð, vegna þess að þarna sé hvilft. Hann kvaðst ekki gera sér grein fyrir hraða þeirrar bifreiðar. Áreksturinn hafi orðið fyrir utan malbik og verið mjög harður. Kvaðst hann hafa séð hann út um framrúðuna og finnist að sjálfur áreksturinn hafi orðið í bilinu á milli sín og vöruflutningabifreiðarinnar. Aðspurður kvaðst hann sjálfur hafa vitað af hvilftinni þarna. Hann kvaðst telja að þetta væri nokkuð slæmur staður þar sem hvilftin sjáist ekki vel og sjónarhorn væri þarna í beina línu, en merkingar á veginum segi að ekki eigi að fara fram úr á þessum stað. Vitnið taldi að ákærði hefði farið yfir heila línu þegar hann fór fram úr sér, en kvaðst ekki gera sér grein fyrir því nákvæmlega hvar ákærði fór fram úr honum. Fannst vitninu að það væri enn heil lína þar sem áreksturinn varð. Vitninu var sýndur uppdráttur af vettvangi. Kvað hann uppdráttinn vera eins og hann myndi aðstæður að öðru leyti en því að línan byrjaði fyrr að brotna en hann hefði minnt. Ítrekað spurður hvort hann væri viss um að ákærði hefði farið yfir heila línu þegar hann tók fram úr vitninu, þá kvaðst hann vera viss um það vegna þess að það hefði verið það langur aðdragandi að því. Hann kvaðst telja að ef ákærði hefði beygt til hægri, þ.e. að bifreiðunum sem hann var að fara fram úr, hefði mátt forðast árekstur. Vitnið, Birgir Baldursson, var bifreiðastjóri á vöruflutningabifreiðinni. Hann kvað lengd vöruflutningabifreiðarinnar að meðtöldu beisli og eftirvagni vera um 20 metrar, hæð 3,80 metrar og breidd 2,55 metrar. Eftirvagninn væri aðeins hærri en bifreiðin. Hann kvaðst hafa séð bifreið koma á móti og er hún hafi verið við vinstra framhorn vöruflutningabifreiðarinnar hafi hann litið í spegilinn og séð þá bifreið við hliðina á vagninum sem hafi verið að bremsa sig niður og færðist aftur með vagninum. Þá hafi hann litið á bifreiðina sem hann var að mæta og séð hana sveigja út á kantinn og síðan séð hana eins og fara á loft þegar bílarnir skullu saman. Hann kvað hafa verið töluvert mikla umferð. Vegurinn þarna í Hvalfirðinum bjóði ekki upp á að vera stöðugt að hleypa fram úr. Hann kvað hraða sinn hafa verið um 80 km/klst og sýndi hann í réttinum ljósrit af ökuritaskífu því til staðfestingar. Ljósritið var lagt fram í málinu. Aðspurður um merkingar á götunni þegar ákærði hóf framúrakstur, sagði vitnið að það væri heil lína “um þetta leyti á hæðinni”. Uppdráttur lögreglu af vettvangi var sýndur vitninu og sagði hann að sér fyndist að heila línan hefði verið sín megin og að ekki mætti fara fram úr. Taldi hann að bifreið ákærða hefði verið staðsett um það bil við miðjan tengivagninn eða aðeins framar þegar hann hefði séð hana í speglinum. Hann treysti sér ekki til að segja um hvort að hún hefði verið komin alveg aftur fyrir þegar áreksturinn varð. Vitnið, Guðni Pétursson lögreglumaður, kom á slysstað og kannaði vettvang og gerði skýrslu um málið. Hann var einnig viðstaddur vettvangsgöngu. Aðspurður um hvers vegna ekki hefði verið rætt við vöruflutningabifreiðastjórann á vettvangi eða nafn hans skráð sem og annarra vitna sem þar voru og ekki er getið í skýrslu, kvað hann þau nöfn ekki hafa komið í hans hendur á vettvangi, “allt sem kom fram til [hans] á vettvangi” hafi verið sett í skýrsluna. Hann kvað þá hafa skoðað vettvanginn þegar hann var mældur, þetta hafi komið honum fyrir sjónir sem blindhæð. Þarna hafi verið óbrotnar línur á hæðinni, reyndar sundurslitnar við afleggjara sem liggi að sjó. Hann taldi hvilftina vera nokkuð djúpa og ekki víst að sæist í botn hennar úr fólksbifreiðarsæti þaðan sem óbrotna línan endar í raun og svo gæti flutningabifreiðin einnig hafa skyggt á. Ekki sé ljóst hversu langur aðdragandinn hafi verið. Hann kvaðst ekki geta svarað hversu langt í austur óbrotna línan nær. Vitnið, Eiríkur Pétursson lögreglumaður, kvaðst hafa gert uppdrátt af slysstað. Hann hafi mælt merkingar og hemlaför og fært inn á uppdrátt í hlutfallinu 1:200. Hann kvaðst ekki geta svarað hversu langt í austur óbrotna línan nær. Fram hefur komið við aðalmeðferð að kona hafi verið í bifreiðinni sem var næst á eftir vöruflutningabifreiðinni, væntanlega bifreið vitnisins Þorleifs. Nafn hennar var ekki tekið niður af lögreglu á slysstað og hún var ekki leidd fyrir dóminn. Nafn vöruflutningabifreiðastjórans var ekki tekið niður, og ekkert er eftir honum haft í frumskýrslu. Hann gaf sig sjálfur fram við lögreglumann nokkrum dögum síðar. Ekki voru teknar lögregluskýrslur af öðrum vitnum en hinum slösuðu. Ný rannsókn hefur leitt í ljós að mistök hafa orðið við gerð uppdráttarins og er hann ekki lagður til grundvallar í málinu. Niðurstaða. Ákærði krefst aðallega sýknu í máli þessu. Hann byggir kröfu sína á því að hann hafi ekki brotið umferðarreglur og hafi sýnt þá aðgæslu sem almennt sé krafist af bifreiðastjórum. Slysið hafi orðið vegna þess að þarna leyndist hættulegt hvarf á veginum sem hann hafi ekki mátt varast, þar sem það sé ekki merkt á fullnægjandi hátt. Með frumskýrslu lögreglu, skýrslu ákærða hjá lögreglu og vitnisburði vitnisins Þorleifs Markússonar fyrir dóminum þykir sannað að ákærði hafi tekið fram úr bifreið vitnisins Þorleifs og hafið akstur framúr vöruflutningabifreiðinni í einni lotu, þannig að hann hafi ekki fært sig yfir á hægra vegarhelming á milli. Ákærði taldi sjálfur fyrir dóminum að hann hefði tekið fram úr bifreið vitnisins Þorleifs þó nokkru fyrr, en viðurkenndi að minni sitt um þetta væri ekki mjög gott og staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu. Með vettvangsgöngu og framburði vitna er upplýst að hvarf er á veginum rétt vestan við árekstarstaðinn. Ekkert umferðarskilti er á staðnum sem gefur til kynna blindhæð. Umferðarmerkingar eru málaðar á yfirborð vegarins. Á þó nokkuð löngum kafla þegar komið er úr austurátt er vegurinn merktur með hálfbrotinni línu við hliðina á óbrotinni línu og er hin síðarnefnda fyrir umferð í vesturátt. Liggur vegurinn upp brekku frá Hvammsvík og síðan aflíðandi með litlum halla. Framangreind vegmerking endar í tveimur óbrotnum línum við rof í vegmerkinguna, sem er vegna vegarslóða sem liggur í átt til sjávar. Þetta rof í vegmerkinguna mælist átta metrar. Vegmerkingin hefst aftur með tveimur óbrotnum línum, síðan tekur við hálfbrotin lína fyrir akstursstefnu í vestur við hlið óbrotinnar línu. Óbrotin lína gefur til kynna að hættulegt sé að aka yfir hana og óheimilt nema brýna nauðsyn beri til, sbr. a lið 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995. Hálfbrotin lína við hliðina á heilli línu gefur til kynna að varhugavert sé að aka yfir línurnar og óheimilt nema með sérstakri varúð, og að hættulegt sé og óheimilt að aka yfir þær þeim megin frá sem heila línan er, sbr. c. lið sömu greinar. Dómarinn lítur svo á að meta beri aðstæður sem þessar þannig að heimilt sé að hefja framúrakstur, með sérstakri varúð, þegar línan sjálf byrjar að brotna fyrir viðkomandi akstursstefnu. Eftir að komið er fram hjá rofinu vegna vegarslóðans. Af framburði vitnanna Þorleifs og Birgis má ráða að þeir hafa túlkað vegmerkinguna á sama hátt. Ákærði virðist hins vegar hafa litið svo á að brotin lína fyrir hann byrji við vegarslóðann, þar sem rof er á vegmerkingunni, og að hann hafi mátt hefja framúrakstur þegar merkingin með heilli línu fyrir hans akstursstefnu endar við rofið vegna vegarslóðans. Hann ber að þar sem línurnar skiptust hafi honum virst pláss til að fara fram úr og hann neitar að hafa ekið yfir óbrotna línu. Þar sem deila má um hvort vegmerkingin er nægilega skýr að þessu leyti þykir verða að skýra þann vafa ákærða í hag, sbr. 46. gr. laga nr. 19/1991. Vitnið Þorleifur ber að um fjórar til fimm bíllengdir hafi verið á milli sín og vöruflutningabifreiðarinnnar. Á myndum sem teknar voru á vettvangi sést að hemlaför bifreiðar ákærða byrja rétt eftir fyrsta brot í brotnu línunni eftir rofið. Upplýst er með framburði ákærða, vitnisins Þorleifs og vitnisins Birgis að ákærði var staddur u.þ.b. fyrir miðju tengivagnsins, sem vöruflutningabifreiðin dró, þegar hin bifreiðin birtist. Sannað er með ljóstriti af ökurita að vöruflutninga­bifreiðin var þá á 80 km/klst hraða, hún stöðvaði snögglega um kl. 21.30. Þó að gengið sé út frá því að ekki hafi verið eins mikið bil á milli bifreiðanna og vitnið Þorleifur ber, þá er engu að síður nánast útilokað að ákærði hefði, með því að hefja framúrakstur í rofinu við vegarslóðann, náð að fara fram úr bifreið vitnisins Þorleifs, fram hjá bilinu á milli bifreiðanna og að miðju flutningavagnsins á þeim vegarkafla sem er frá rofinu og að þeim stað þar sem bremsuför hans eru sýnileg á veginum. Er þá viðbragðstími hans ekki tekinn með í reikninginn. Samkvæmt skoðunarskýrslu Bifreiðaskoðunar hf., dagsettri 6. júní 1997, voru hjólbarðar á framási bifreiðar ákærða hálfslitnir og nær sléttir á afturási (fyrir neðan slitmörk). Af ljósmyndum af vettvangi að dæma virðist bifreið ákærða vera í bremsu á meðan hann sveigir út af veginum til vinstri. Talsvert er um blindhæðir og blindbeygjur á veginum um Hvalfjörð. Bjart og þurrt veður var þegar slysið varð og sáust merkingar á vegi vel. Merkingarnar á þessum kafla gefa skýrt til kynna að vegurinn er hættulegur. Bifreiðastjóri á að vita að ástæða þess er sú að vegsýn er skert. Sérstök varúðarskylda hvílir á bifreiðastjóra þegar vegur er merktur eins og þarna var. Rofið í merkingunni er augljóslega vegna vegarslóðans. Framúrakstur hefur ávallt hættu í för með sér og ber ætíð að sýna varúð við framúrakstur. Sérstök hætta fylgir því að fara fram úr mjög stóru ökutæki. Samanlögð lengd vöruflutningabifreiðarinnar var um 20 metrar. Aukin hætta er því samfara að taka fram úr tveimur ökutækjum í samfellu. Ljóst þykir að ákærði hafi hafið framúraksturinn of snemma. Þegar allt þetta er virt verður ekki fallist á það með verjanda að ákærði hafi sýnt þá aðgæslu við framúraksturinn sem krafist verði af bifreiðastjórum almennt. Verður að telja honum það til stórkostlegs gáleysis, eins og hann bar sig að og aðstæður voru, að treysta því að hann hefði greiðan veg framundan Er ákærði fundinn sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Afleiðingarnar af háttsemi ákærða urðu mjög alvarlegar. Meiðsli hinna slösuðu eru staðfest með læknisvottorðum og framburði fyrir dómi. Ákærði er fæddur árið 1958. Hann hefur fjórum sinnum gengist undir sátt, árið 1977 fyrir að gabba lögreglu eða hjálparlið, og árin 1981, 1982 og 1993 fyrir umferðarlagabrot, þar af tvisvar vegna ölvunaraksturs. Árið 1996 hlaut hann dóm vegna líkamsárásar en var ekki gerð sérstök refsing. Við ákvörðun refsingar nú er til mildunar litið til þess að móðir ákærða, rétt um 66 ára gömul, hlaut mjög alvarlegan heilaskaða í slysinu. Þá eru nú liðin hátt í tvö ár frá því að atburðurinn varð, og að lögreglurannsókn var ábótavant. Þegar allt það sem hér hefur verið rakið er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Með vísan til mildandi þátta þykir rétt að fresta fullnustu refsingar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. alm. hgl. nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá skal ákærði greiða 150.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæta ella fangelsi í 30 daga. Ennfremur skal ákærði sæta sviptingu ökuréttinda í tvö ár frá birtingu dómsins að telja. Við ákvörðun sviptingartíma er litið til þess hversu langt er um liðið síðan slysið varð. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð 60.000 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Jónatanssonar héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Þorsteini Skúlasyni, fulltrúa lögreglustjórans í Reykjavík. Dómsorð: Ákærði, Einar Sigurður Sigursteinsson, skal sæta fangelsi í þrjá mánuði. Fresta skal fullnustu refsingar í tvö ár frá birtingu dómsins að telja og skal hún falla niður að þeim tíma liðnum standist ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði skal greiða 150.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæta ella fangelsi í 30 daga. Ákærði er sviptur ökuréttindum í tvö ár frá birtingu dómsins að telja. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð 60.000 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Jónatanssonar héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur.
Mál nr. 475/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 21. júlí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júlí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. ágúst2017 klukkan16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Fallist er á að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi.Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 21. júlí 2017 Héraðssaksóknari hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að ákærða X, kt. [...],[...], Reykjavík, verðigert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigilengur en til föstudagsins 18. ágúst 2017, kl. 16.00. Ígreinargerð héraðssaksóknara kemurfram að mál þetta hafi borist héraðssaksóknara frá lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu þann 18. maí sl. en ákærði sé sterklega grunaður um að hafaveist að A utandyra við [...] við [...] í Reykjavík aðfaranótt sunnudagsins 5.mars sl. og stungið hann með hnífi í höfuðið. Með ákæru héraðssaksóknara dags.,26. maí 2017, sé ákærða gefin að sök tilraun til manndráps sem sé brot gegn211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geti varðað alltað ævilöngu fangelsi og ekki skemur en 5 ára fangelsi og því ljóst að um mjögalvarlegt brot sé að ræða. Ákærði hafi neitað sök hjá lögreglu og viðþingfestingu málsins þann 8. júní sl. Aðalmeðferð málsins hafi farið framþriðjudaginn 18. júlí sl. og sé því dóms að vænta innan fjögurra vikna.Að lokinniaðalmeðferð málsins sé það mat ákæruvaldsins að enn sé sterkur grunur um aðákærði hafi stungið brotaþola málsins með hníf í höfuðið eftir að ákærði ogbrotaþoli hafi átt í átökum við hvornannan. Ákæruvaldið byggi þennan sterka grun sinn á framburði brotaþola sem hafilýst því að ákærði hafi stungið sig með hnífi í höfuðið og vitni, sem hafivinatengsl við ákærða, hafi lýst atvikum með sambærilegum hætti og brotaþoli ánþess að fullyrða að hafa séð hnífinn í höndum ákærða. Vitnið hafi hins vegarfyrir dómi lýst því hvernig ákærði hefði reitt hönd sína til höggs gagnvartbrotaþola sem strax í kjölfarið hafi verið með þá áverka sem greini í ákærumálsins. Að mati ákæruvaldsins fái framburðir brotaþola og vitnisins stoð í áverkavottorðilæknis sem lýsi þeim áverkum sem brotaþoli hafi hlotið umrætt sinn og semeinnig sé lýst í ákæru. Þar komi m.a. fram að brotaþoli hafi verið með skurð áhöfði og slagæðarblæðingu úr höfuðleðri og hafi áverkinn náð í gegnum fullaþykkt höfuðkúpunnar auk þess sem það hafi flísast upp úr höfuðkúpunni. Greinilæknir einnig frá því í læknisvottorði að ef eggvopnið hefði gengið inn íheilavefinn hefði ekki verið að sökum að spyrja og áverkinn getað leitt tilmikils varanlegs tjóns og jafnvel dauða. Að mati ákæruvaldsins bendi þessiráverkar brotaþola til þess að hnífi hafi verið beitt af miklu afli í átt aðhöfði hans. Framburður ákærða hafi verið á þann veg að til átaka hafi komiðmilli hans og brotaþola og ákærði að lokum náð hnífi af brotaþola, sem brotaþolihafi komið með á vettvang, og ákærði hafi síðan kastað hnífnum í burtu. Ákærðihafi hins vegar ekki getað útskýrt með hvaða hætti brotaþoli hafi fengið þááverka sem hann greindist með í kjölfar átakanna við ákærða. Þá fái lýsing ákærða á málsatvikum er varði hinasaknæmu háttsemi ekki stoð í framburðum brotaþola eða eina sjónarvottsins aðatvikinu og að mati ákæruvaldsins komi enginn annar en ákærði til greina aðhafa veitt brotaþola umrædda áverka og með þeim hætti sem lýst sé í ákæru.Mat ákæruvaldsins áhinum sterka grun fyrir broti ákærða hafi fengið stoð í úrskurðum HéraðsdómsReykjavíkur og dómum Hæstaréttar og beri þar helst að nefna; úrskurð HéraðsdómsReykjavíkur nr. R-76/2017, frá 10. mars sl., nr. R-106/2017, frá 6. apríl sl.sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 226/2017 og úrskurðHéraðsdóms Reykjavíkur nr. R-131/2017 frá 4. maí sl. sem staðfestur hafi veriðmeð dómi Hæstaréttar nr. 276/2017, úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 26. maísl. sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 330/2017 og úrskurðHéraðsdóms Reykjavíkur frá 23. júní sl. sem staðfestur hafi verið með dómiHæstaréttar nr. 406/2017. Að mati ákæruvaldsins hafi ekkert fram komið sem gefitilefni til þess að breyta framangreindu mati. Að mati héraðssaksóknaraséu skilyrði 2. mgr., sbr. 4. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála uppfylltmeð vísan til alvarleika brotsins sem ákærði sé sterklega grunaður um en þaðgeti varðað allt að ævilöngu fangelsi. Að mati héraðssaksóknara ségæsluvarðhald einnig nauðsynlegt með vísan til eðli brotsins og aðalmannahagsmunir krefjist þess að ákærði fari ekki frjáls ferða sinna á meðanmál hans sé til meðferðar fyrir dómstólum en slíkt myndi stríða gegnréttarvitund almennings. Með vísan til alls framangreinds, fyrri úrskurðaHéraðsdóms Reykjavíkur og dóma Hæstaréttar sem vísað sé til og framlagðra gagnasé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða: Því hefurí ljósi rannsóknargagna samanber dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr.226/2017, 276/2017, 330/2017 og 406/2017 ítrekað verið slegið föstu að ákærðihafi verið undir sterkum grun um tilraun til manndráps eða stórfelldalíkamsárás, sbr. 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, eða 2. mgr.218. gr. sömu laga. Brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga getur varðaðfangelsi ekki skemur en í fimm ár eða ævilangt. Þá getur brot gegn 2. mgr. 218.gr. sömu laga varðað allt að 16 ára fangelsi. Dómurinn hefur hlýtt á framburðákærða og helstu vitna fyrir dómi við aðalmeðferð málsins sem fram fór 18. júlísl. ásamt því að kynna sér önnur rannsóknargögn. Dómurinn telur ekkert þar semgeti breytt því að enn sé sterkur grunur uppi. Verður og ekki talið að það getiverið hlutverk þessa dómara við meðferð á kröfu þessari að leggja slíkt mat ásakarefnið sem verjandi ákærða kallar eftir, eftir að hliðsettur dómari hefurtekið málið til dóms. Skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um að sterkurgrunur leiki á að sakborningur hafi framið afbrot sem varðað getur 10 árafangelsi, er því að mati dómsins enn fyrir hendi. Með vísan til eðli brotsinsog fyrrgreindra dóma Hæstaréttar Íslands er einnig á það fallist að varðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Ekki er fallist á að dráttur hafiorðið á málinu sbr. fyrri úrskurði og dóma en ákæra var gefin út í málinu 26.maí sl. og aðalmeðferð fór fram 18. júlí sl. og málið dómtekið sama dag. Með vísantil framangreinds verður fallist á kröfu sóknaraðila um að ákærði sæti áframgæsluvarðahaldi á grundvelli heimildar í 2. mgr. 95. gr. sbr. og 4. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 eins og í úrskurðarorði greinir, en ekki eru efni til aðmarka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Ákærða, X, kt. [...],[...], Reykjavík, er gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. ágúst 2017, kl. 16.00.
Mál nr. 323/2005
Hylming Vitni Skilorðsrof
J hafði viðurkennt að hafa tekið við þremur fartölvum af bróður sínum, A, sem hafði stolið þeim út verslun. Við yfirheyrslu A hafði þess ekki verið gætt að gefnu tilefni að benda honum á þann rétt að mega skorast undan því að tjá sig um atriði sem gætu falið í sér refsiverða háttsemi bróður hans, sbr. b. lið 1. mgr. 50. gr. laga um meðferð opinberra mála. Við mat á sönnun varð því hvorki byggt á skýrslu A í málinu, né framburði þess lögreglumanns sem tók lögregluskýrsluna, líkt og gert hafði verið í héraðsdómi. J hafði neitað því að hafa gert sér grein fyrir að tölvurnar væru stolnar. Talið var að J hafi hlotið að vera ljóst að varningurinn væri þýfi, þótt ósannað væri að honum hafi verið ljóst að tölvunum hafi verið stolið úr umræddri verslun, eins og honum var gefið að sök í ákæru. Var háttsemi hans talin varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga. Þegar litið var til brots ákærða, sakaferils hans og þess að um skilorðsrof var að ræða, þótti ekki koma til greina að skilorðsbinda refsingu hans. Var J dæmdur til sjö mánaða fangelsisvistar en fimm mánaða skilorðsdómur var dæmdur með.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. júlí 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara mildunar á refsingu. Eins og fram kemur í héraðsdómi hefur ákærði viðurkennt að hafa síðla aðfaranætur 9. janúar 2005 tekið við þremur fartölvum, samtals að verðmæti tæpar 700 þúsund krónur af bróður sínum, A, sem hafði stolið þeim fyrr um nóttina úr tilgreindri verslun. Var A dæmdur fyrir þann verknað með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2005. Við aðalmeðferð í máli því sem hér er til meðferðar skoraðist A undan því að bera vitni. Í forsendum héraðsdóms er við mat á sönnun á sekt ákærða meðal annars byggt á framburði A fyrir lögreglu og vætti þess lögreglumanns sem tók skýrsluna af honum. Við þá yfirheyrslu var A yfirheyrður sem sakborningur. Þess var ekki gætt að gefnu tilefni að benda honum á þann rétt að mega skorast undan því að tjá sig um atriði sem gætu falið í sér refsiverða háttsemi bróður hans, sbr. b. lið 1. mgr. 50. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Við mat á sönnun verður því hvorki byggt á skýrslu hans í málinu, sbr. og meginreglu 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991, né framburði þess lögreglumanns sem tók lögregluskýrsluna. Ákærði hefur neitað því að hann hafi gert sér grein fyrir að tölvurnar væru stolnar. Hann kvaðst hafa hringt á leigubíl fyrir A að heiman frá sér fyrr umrædda nótt og hafi A komið með tösku, sem ákærði hafi leyft honum að geyma í farangursrými bifreiðar sinnar. Kvaðst ákærði ekki hafa skoðað í töskuna fyrr en morguninn eftir og þá séð að í henni voru þrjár fartölvur. Hafi vantað rafhlöður í tvær þeirra. Hann kvaðst hafa farið með þriðju tölvuna til ónefnds vinar síns þar sem það hafi verið eina tölvan sem var í lagi. Aðspurður nánar hvers vegna hann hafi gert það svaraði ákærði: „Bara skoða hana, ég veit það ekki.“ Af framburði ákærða fyrir dómi er ljóst að honum var fullkunnugt um að bróðir hans hafði áður hlotið refsidóma. Er fallist á með héraðsdómi að eins og hér var í pottinn búið hafi ákærða hlotið að vera ljóst að varningurinn, sem hann geymdi fyrir bróður sinn væri þýfi, þótt ósannað sé að honum hafi verið ljóst að tölvunum hafi verið stolið úr umræddri verslun, eins og honum er að sök gefið í ákæru. Varðar háttsemi hans við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði á að baki nokkurn sakaferil. Hann var dæmdur á árinu 1994 í fangelsi í fjóra mánuði, skilorðsbundið í tvö ár fyrir þjófnað, en með þeim dómi var dæmt upp tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi samkvæmt dómi ári áður vegna nytjastuldar og umferðarlagabrota. Á árinu 1998 var hann dæmdur í fangelsi í tvö ár og sex mánuði fyrir fíkniefnalagabrot. Þá var hann dæmdur 30. september 2004 í sex mánaða fangelsi, þar af fimm mánuði skilorðsbundið í tvö ár, fyrir fíkniefnalagabrot. Loks hlaut hann dóm 11. febrúar 2005 fyrir þjófnað, en honum var ekki gerð refsing. Með broti sínu sem hér er fjallað um hefur ákærði rofið hinn skilorðsbundna hluta dómsins frá 30. september 2004. Verður því sá hluti dómsins tekinn upp og honum dæmd í einu lagi refsing í málinu, sbr. 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 7 mánuði. Þegar litið er til brots ákærða, sakaferils hans og þess að um skilorðsrof er að ræða, þykir ekki koma til greina að skilorðsbinda refsinguna. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Jón Andri Júlíusson, sæti fangelsi í 7 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað í málinu í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 242.775 krónur, en það eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, á báðum dómstigum. Mál þetta, sem dómtekið var 30. maí sl., er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, á hendur ,,Jóni Andra Júlíussyni, kt. 220375-3669, Norðurfelli 11, Reykjavík, fyrir hylmingu með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 9. janúar 2005 að Norðurfelli 11 í Reykjavík tekið við 3 fartölvum samtals að verðmæti kr. 689.000 úr höndum A, kt. [...], þrátt fyrir að ákærða hafi verið ljóst að þeim hafði verið stolið úr versluninni Office One, Skeifunni 17 í Reykjavík um nóttina”. Telur ákæruvaldið þessa háttsemi varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar. Málsatvik. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 9. janúar 2005 var lögregla send að Norðurfelli 11 að heimili ákærða, þann 9. janúar 2005, til að leita að þýfi úr innbroti í verslunina Office One. Áður hafði lögregla handtekið A, bróður ákærða, og lék grunur á að þýfið væri í vörslu ákærða. Ákærða var gerð grein fyrir tilefni afskipta lögreglu og játti ákærði því að hann væri með tvær fartölvur í farangursrými bifreiðar sinnar, sem stóð fyrir utan heimili hans að Norðurfelli. Ákærði sagði hina fartölvuna vera í geymslu hjá félaga sínum og kvaðst geta náð í hana. Hann fór fótgangandi frá heimili sínu að Æsufelli 2, þar sem hann náði í tölvuna. Ákærði tjáði lögreglu að bróðir hans, A, hefði komið um fimmleytið, nóttina áður, með þrjár tölvur, en A hafi jafnframt talað um að fjórða tölvan hefði orðið eftir í ruslagámi við Office One. Hafi ákærði lánað A fyrir leigubíl og geymt fyrir hann þýfið. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af A 9. janúar 2005, er haft eftir A að hann viðurkenni að hafa brotist inn í Office One í Skeifunni og tekið þaðan fjórar fartölvur. Hann hafi haft samband við ákærða og beðið hann að sækja sig, en ákærði hafi sagt að hann gæti ekki sótt hann. Ákærði hafi hins vegar hringt á leigubíl fyrir hann og hafi A beðið leigubifreiðina að aka að Norðurfelli 11, þar sem ákærði búi. Ákærði hafi boðist til að geyma fyrir hann tölvurnar og hafi A sagt ákærða að hann hafi brotist inn í Office One. A kvaðst hafa komið með þrjár tölvur til ákærða. Ein tölva hafi orðið eftir á Sogaveginum í ruslageymslu, en A kvaðst hafa sótt hana næsta dag. Tómas Frosti Sæmundsson tók skýrslu þessa af A. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 9. janúar 2005. Hann kvað bróður sinn hafa komið til sín um fimmleytið nóttina áður með einhverja tösku fulla drasli. Ákærði hafi boðist til að geyma það fyrir hann og sett það í skottið á bílnum sínum. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvað var í töskunni, fyrr en næsta dag, er hann hafi kíkt í skottið á bílnum að hann hafi séð að þetta voru tölvur. Ákærði kvaðst hafa farið með eina af tölvunum að Æsufelli 2, en gat ekki skýrt hvers vegna hann hefði gert það. Ákærði kvað A ekki hafa tjáð sér hvernig tölvurnar voru fengnar. A var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur dæmdur fyrir að hafa stolið 4 fartölvum úr Office One, aðfaranótt sunnudagsins 9. janúar 2005. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst neita sök, en kvað þýfið úr innbrotinu hafa fundist í bifreið hans. Hann kvað bróður sinn, A, hafa komið til hans um þrjú- eða fjögurleytið aðfaranótt 9. janúar, en ákærði hafði áður hringt á leigubifreið fyrir A. Ákærði kvaðst hafa verið dauðadrukkinn er bróðir hans kom til hans. A hafi ekki sagt honum hvaðan hlutir þeir væru, er A hafði meðferðis og hafi ákærði sagt A að henda þeim í skottið á bílnum sínum. Hann hafi ekki haft hugmynd um að hlutir þessir væru þýfi og neitaði því að A hefði sagt honum að um þýfi væri að ræða. Ákærði kvaðst hafa vísað lögreglu á þýfið í bifreið sinni. Hann hafi skoðað í bílinn daginn eftir. Þar hafi verið þrjár tölvur og kvaðst ákærði hafa farið með eina af tölvunum til vinar síns, en það hafi verið eina tölvan sem var í lagi. Hann hafi séð að það vantaði batterí i hinar tvær. Ákærði gat ekki skýrt hvers vegna hann hafi farið með eina tölvuna til vinar síns. Vitnið, Haukur Sigmarsson lögreglumaður, kvaðst hafa komið að málinu á því stigi, er búið var að handtaka A og grunur hafi vaknað um að ætlað þýfi væri á heimili ákærða. Vitnið hafi farið þangað ásamt rannsóknarlögreglumönnum. Ákærði hafi vísað á tvær fartölvur í bifreið hans, sem stóð fyrir utan heimili ákærða. Ákærði hafi sagt að ein tölva væri geymd hjá vini ákærða og hafi ákærði farið og náð í hana. Á leiðinni niður á stöð hafi lögregla fengið vitneskju um að ein tölva væri ófundin, en ákærði hafi sagt bróður sinn hafa tjáð sér að hana væri að finna í gámi við Office One, hjá Skeifunni. Lögregla hafi leitað þar, en ekki fundið tölvuna. Vitnið staðfesti lögregluskýrslu sem það ritaði 9. janúar 2005 og liggur frammi í málinu. Vitnið, A, kom fyrir dóminn og skoraðist undan vitnaskyldu á grundvelli 50. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Vitnið, Tómas Frosti Sæmundsson lögreglumaður, kvað A hafa tjáð lögreglu að bróðir hans, ákærði, hefði geymt tölvurnar. Vitnið staðfesti að hafa gert skýrslu þá sem liggur frammi í málinu af A. Vitnið las yfir skýrslu sína og var spurður um það hvort A hafi tekið svo til orða sem segir í skýrslunni: ,,Aðspurður hvort hann hafi sagt bróður sínum hvar hann hafi fengið tölvurnar þá segir hann að hann hafi sagt bróður sínum að hann hafi brotist inn í Office One.” Kvað vitnið það rétt að A hefði tekið svo til orða. Niðurstaða. Ákærði hefur játað að hafa, aðfaranótt 9. janúar 2005, samþykkt að geyma fyrir bróður sinn einhverja hluti og hafi ákærði sagt bróður sínum að setja þá í farangursrými bifreiðar ákærða. Ákærði hefur neitað að hafa vitað að munirnir væru fengnir með auðgunarbroti. Ákærði hefur jafnframt borið fyrir dómi að hann hafi skoðað muni þessa næsta dag og séð að um þrjár tölvur var að ræða. Bróðir ákærða, A, var dæmdur 19. apríl 2005, fyrir þjófnað á 4 fartölvum úr Office One, þessa sömu nótt. Við mat á trúverðugleika framburðar ákærða kemur til skoðunar, að bróðir ákærða hefur að baki langan sakarferil og hefur ítrekað verið dæmdur fyrir auðgunarbrot. Þá verður að líta til þess að samkvæmt framburði ákærða sjálfs, kom bróðir ákærða til hans í leigubíl um hánótt, með tösku fulla af varningi og bað ákærða að geyma fyrir sig. Voru munirnir geymdir í farangursrými bifreiðar ákærða. Ákærði kvaðst hafa skoðað munina daginn eftir og kvað þá hafa komið í ljós að um þrjár fartölvur var að ræða. Ákærði fór með eina tölvuna til vinar síns og kvað ástæðu þess hafa verið að það hafi verið eina tölvan sem ekki var batteríslaus. Það er mat dómsins að í ljósi framangreindra aðstæðna hafi ákærða hlotið að vera ljóst, að minnsta kosti þegar hann leit varninginn augum, að þeirra hafði verið aflað með auðgunarbroti. Þá hefur vitnið, Tómas Frosti Sæmundsson, sem tók lögregluskýrslu af A, komið fyrir dóm og staðfest að A hefði sagt í yfirheyrslu að hann hefði farið til ákærða umrædda nótt, með tölvurnar og sagt ákærða að hann hefði brotist inn í Office One og stolið þaðan tölvunum. Þegar framangreint er virt er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefur gerst sekur um hilmingu og brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga. Viðurlög og sakarkostnaður. Ákærði á að baki nokkurn sakarferil, en hann hlaut síðast 6 mánaða fangelsisdóm 30. september 2004, og voru 5 mánuðir skilorðsbundnir í 2 ár. Með broti því sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hefur ákærði rofið skilorð dómsins. Ber með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp skilorðshluta dómsins, 5 mánuði, og ákveða refsingu ákærða í einu lagi fyrir bæði brotin, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða er með hliðsjón af framangreindu ákveðin 7 mánaða fangelsi, en rétt þykir að fresta fullnustu 5 mánaða refsingarinnar og fellur sá hluti refsingarinnar niður, að liðnum 3 árum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ekki verður séð að annan sakarkostnað hafi leitt af málinu en málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem eru ákveðin 75.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hulda María Stefánsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Jón Andri Júlíusson, sæti fangelsi í 7 mánuði, en frestað er fullnustu 5 mánaða refsivistarinnar og falli sá hluti refsingarinnar niður að liðnum 3 árum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmar Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur.
Mál nr. 637/2015
Húsnæðissamvinnufélag Samningur Uppsögn Innlausn Ógilding samnings
Í febrúar 2008 gerði húsnæðissamvinnufélagið B hsf. áætlun við E um kaup á búseturétti í íbúð. Í ágúst sama ár gerðu aðilarnir svo búsetusamning. Samningurinn var ótímabundinn og óuppsegjanlegur af hálfu aðila. E var hinsvegar heimilt að selja búseturéttinn eftir nánari ákvæðum samningsins. Í samþykktum B hsf. kom fram að ekki hvíldi skylda á félaginu til að kaupa til baka eða innleysa búseturétt sem félagið hefði ráðstafað til félagsmanna. E sagði upp búsetusamningnum með bréfi til B hsf. í desember 2011. Í málinu krafðist E endurgreiðslu á búseturéttargjaldinu. Í dómi Hæstaréttar var tiltekið að með hliðsjón af orðalagi laga nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög yrðu þau skýrð þannig að felld hefði verið niður afdráttarlaus skylda til innlausnar B hsf. á búseturétti sem kveðið hefði verið á um í eldri lögum. Þá kom fram að E hefði með engu móti leitt í ljós að samningarnir ættu að verða ógiltir samkvæmt 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga né að það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju samkvæmt 1. mgr. 36. gr. þeirra laga að bera þá fyrir sig. Var B hsf. sýknað af kröfum E.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Benedikt Bogason og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar24. september 2015. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.728.666krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. júlí 2012 til greiðsludags, allt að frádregnum nánar greinduminnborgunum á tímabilinu 23. september 2009 til 2. júlí 2014, samtals 3.060.000krónur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IStefndi er húsnæðissamvinnufélag sem áog hefur yfirumsjón með rekstri íbúða er það hefur ráðstafað með búseturéttitil félagsmanna sinna. Hinn 12. febrúar 2008 gerði stefndi áætlun um kaupáfrýjanda á búseturétti íbúðar að Smyrlahrauni 16 í Hveragerði. Samkvæmtáætluninni nam búseturéttargjaldið 4.450.000 krónum og átti að inna það afhendi með jöfnun afborgunum á tímabilinu frá 5. mars til 5. ágúst 2008.Afhending eignarinnar var fyrirhuguð um miðjan ágúst það ár en áður átti aðganga frá búsetusamningi. Þann samning gerðu aðilar 29. ágúst 2008 og fékkáfrýjandi umráð eignarinnar sama dag. Við undirritun samningsins nam búsetugjaldfyrir eignina 128.950 krónum, en það var ákveðið af stjórn stefnda hverjusinni. Í samningnum sagði að hann væri ótímabundinn og óuppsegjanlegur af hálfuaðila. Aftur á móti var gert ráð fyrir að áfrýjanda væri heimilt að seljabúseturéttinn eftir nánari ákvæðum samningsins. Aðilar gerðu samkomulag 22.september 2010 sem fól í sér lækkun á búseturéttargjaldi um 1.500.000 krónur ogvar sú fjárhæð endurgreidd áfrýjanda. Sama dag var gerður nýr búsetusamningur,miðað við búseturéttargjald að fjárhæð 2.950.000, en að öðru leyti var samningurinnsamhljóða fyrri samningi.Í búsetusamningum þeim sem áfrýjandigerði við stefnda sagði að um réttarsamband aðila færi að öðru leyti en greindií samningunum eftir samþykktum stefnda. Þær samþykktir sem hér áttu við tókugildi 12. júní 2008 en í þeim var tekið fram að ekki hvíldi skylda á stefndatil að kaupa til baka eða innleysa búseturétt sem félagið hefði ráðstafað tilfélagsmanns.Í júní 2010 flutti áfrýjandi úríbúðinni og leigði hana tímabundið með samþykki stefnda. Hún mun hafa búið ííbúðinni um skamma hríð haustið 2011 en flutt þaðan endanlega 15. nóvember þaðár. Með bréf 12. desember 2011 sagði áfrýjandi upp búsetusamningi sínum viðstefnda. Stefndi svaraði uppsögninni með bréfi 9. janúar 2012 þar sem fram komað félagið liti svo á að samningurinn væri óuppsegjanlegur. Einnig tók stefndifram að jafnvel þótt talið yrði að þeim sem keyptu búseturétt án kaupskylduværi heimilt að segja upp búseturétti hefði uppsögnin þau áhrif að rétturinnfélli niður við lok uppsagnarfrests án greiðslu af hálfu félagsins samhliða þvísem skyldur rétthafans gagnvart því féllu niður. Í kjölfarið fóru frambréfaskipti milli aðila sem ekki eru efni til að rekja nánar.Áfrýjandi mun hafa staðið skil ábúsetugjaldi vegna íbúðarinnar út september 2012 en frá þeim tíma hefur húnekki greitt gjaldið. Stefndi hefur ítrekað krafið áfrýjanda um ógreidd búsetugjöldmeð vöxtum og kostnaði og með bréfi 14. júlí 2014 rifti stefndibúsetusamningnum. Jafnframt krafðist stefndi þess að fá umráð eignarinnar meðbeinni aðfarargerð en það mál var fellt niður með úrskurði 16. desember það ár.IIÁfrýjandi reisir kröfu sína um endurgreiðslubúseturéttargjaldsins á lögum nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög, eins og þauhljóðuðu á þessum tíma. Í eldri lögum um sama efni, nr. 168/1998 semfyrrgreindu lögin leystu af hólmi, var í 1. mgr. 13. gr. mælt fyrir um að andvirðibúseturéttarins skyldi endurgreitt búseturéttarhafa í samræmi við nánar greindákvæði laganna ef hann hætti afnotum af íbúð. Í lögum nr. 66/2003 var ekki aðfinna ákvæði þess efnis. Þvert á móti kom fram í athugasemdum með frumvarpi tillaganna að helstu nýmæli þeirra væru að innlausnarskylda húsnæðissamvinnufélagaværi afnumin og endursala búseturéttar gefin frjáls. Einnig var þetta áréttað ískýringum við 25. gr. frumvarpsins en þar sagði að félagi væri ekki skylt aðábyrgjast endurgreiðslu búseturéttargjalds. Að þessu gættu og með hliðsjón aforðalagi laganna verða þau skýrð þannig að felld hafi verið niður afdráttarlausskylda til innlausnar húsnæðissamvinnufélaga á búseturétti sem kveðið var á umí eldri lögum. Þeirri málsástæðu sem hér um ræðir verður því hafnað. Verðurheldur ekki fallist á það með áfrýjanda að afnám lögbundinnar innlausnarskylduhúsnæðissamvinnufélaga á búseturétti hafi farið í bága við 72. gr.stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar. Þá verður ekki byggt á því aðstefndi hafi viðurkennt innlausnarskyldu sína með því að endurgreiðabúseturéttargjaldið að hluta, en þessari málsástæðu hreyfði áfrýjandi fyrstfyrir Hæstarétti og skortir skilyrði til þess að hún komist að í málinu, sbr.2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Í annan stað telur áfrýjandi að búsetusamningarsínir við stefnda séu ógildir vegna misneytingar sem falist hafi í því aðstefndi hafi nýtt sér að henni var ókunnugt um að félagið hefði gert þábreytingu í starfsemi sinni að fella niður skyldu til að endurgreiðabúseturéttargjald með verðbótum. Samkvæmt 31. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er samningur ógildur ef honum hefurverið komið á með því að nýta bágindi manns, einfeldni hans, fákunnáttu eða léttúðeða það að hann var öðrum háður til að afla óréttmætra hagsmuna. Áfrýjandihefur með engu móti leitt í ljós að högum hennar hafi verið þannig komið aðbúsetusamningarnir skuli ógiltir af þessum sökum.Loks telur áfrýjandi að búsetusamningunumskuli vikið til hliðar þar sem það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðriviðskiptavenju að bera þá fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Viðmat á því skal líta til efnis samninganna, stöðu samningsaðila, atvika viðsamningsgerð og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Að því ervarðar efni samninganna er þess að gæta að með þeim öðlaðist áfrýjandi búseturéttí samræmi við lög nr. 66/2003, sem höfðu afnumið innlausnarskylduhúsnæðissamvinnufélaga, svo sem áður er rakið. Um atvik við samningsgerð skalnefnt að um var að tefla staðlaða samninga sem gerðu ráð fyrir heimild áfrýjandasem búseturéttarhafa til að selja þann rétt. Að því er varðar stöðu aðila erþess hins vegar að gæta að áfrýjandi er einstaklingur en stefndi er félag semhefur í sinni þjónustu starfsmenn með reynslu á því sviði sem hér um ræðir. Umatvik er síðar komu til má benda á að þróun á fasteignamarkaði hamlaðiráðstöfun búseturéttar en þær aðstæður bitnuðu á báðum aðilum. Þegar allt þettaer virt heildstætt eru ekki næg efni til að víkja samningunum til hliðar afþeirri ástæðu að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfustefnda að bera þá fyrir sig. Verður heldur ekki fallist á það með áfrýjanda aðóskráðar reglur samningaréttar um rangar eða brostnar forsendur geti leitt tilþeirrar niðurstöðu.Samkvæmt öllu framansögðu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur.Rétt er að hvor aðili beri sinnkostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2015. Málþetta, sem dómtekið var 27. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 24. októbersl. Stefnandi er Erna SigurveigGuðmundsdóttir, kt. 270753-5749, Borgarheiði 15h, Hveragerði. Stefndi er Búmenn hsf., kt.660499-2299, Kletthálsi 1, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær aðallega að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda 5.728.666 krónur, auk dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2012 til greiðsludags, að teknutilliti til innborgana þann 23. september 2009 að fjárhæð 1.500.000 kr., þann5. nóvember 2012 að fjárhæð 80.000 kr., þann 6. desember 2012 að fjárhæð 40.000kr., þann 10. janúar 2013 að fjárhæð 80.000 kr., þann 1. febrúar 2013 aðfjárhæð 80.000 kr., þann 1. mars 2013 að fjárhæð 80.000 kr., þann 2. apríl 2013að fjárhæð 80.000 kr., þann 3. maí 2013 að fjárhæð 80.000 kr., þann 3. júní2013 að fjárhæð 80.000 kr., þann 3. júlí 2013 að fjárhæð 80.000 kr., þann 1.ágúst 2013 að fjárhæð 80.000 kr., þann 2. september 2013 að fjárhæð 80.000 kr.,þann 30. september 2013 að fjárhæð 80.000 kr., þann 1. nóvember 2013 að fjárhæð80.000 kr., þann 2. janúar 2014 að fjárhæð 80.000 kr., þann 3. febrúar 2014 aðfjárhæð 80.000 kr., þann 3. mars 2014 að fjárhæð 80.000 kr., þann 2. apríl 2014að fjárhæð 80.000 kr., þann 2. maí 2014 að fjárhæð 80.000 kr., þann 2. júní2014 að fjárhæð 80.000 kr., þann 2. júlí 2014 að fjárhæð 80.000 kr. Þá krefst stefnandiþess að viðurkennt verði að stefnandi hafi sagt upp búsetusamningi aðila dags.29. ágúst 2008 með lögmætum hætti þann 12. desember 2011. Þá er þess krafist aðviðurkennt verði að uppsögn hafi tekið gildi næstu mánaðamót eftir að hún varframkvæmd og að 6 mánuðum eftir það hafi stefnanda verið óskylt að geiðabúsetugjald og stefnda verið rétt að leysa til sín íbúðina að Smyrlaheiði 16,810 Hveragerði. Þá krefst stefnandimálskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eðaað mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðviðurkenningarkröfum stefnanda verði vísað frá dómi og að stefnandi verðisýknaður af öllum öðrum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefndiverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til þrautavara er þess krafist aðkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendistefnanda að mati dómsins.Málavextir Stefnandi lýsirmálavöxtum svo að hún sé búseturéttarhafi vegna búsetuíbúðar á vegum stefnda aðSmyrlaheiði 16 í Hveragerði. Stefndi sé húsnæðissamvinnufélag sem byggi ásvokölluðu búseturéttarformi. Í því felist að stefndi hafi yfirumsjón meðrekstri íbúða sem félagsmönnum, búseturéttarhöfum, standi til boða að kaupabúseturétt í. Upphaflegur kostnaður félagsmannsfyrir búseturétt sé yfirleitt á bilinu 10-30% af kostnaðarverði íbúðar ognefnist búseturéttargjald. Þegar félagsmaður greiði búseturéttargjald vegnafasteignar sé gerður búsetusamningur sem þinglýst sé sem kvöð á eignina. Aðauki greiði búseturéttarhafi mánaðarlegt búsetugjald til stefnda vegnarekstrar-, viðhalds- og fjármagnskostnaðar af fasteigninni. Um stefnda gildilög nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög. Ofangreind lög hafitekið gildi 1. júlí 2003 og hafi leyst af hendi eldri lög um sama efni, lög nr.161/1998. Hin eldri lög hafi kveðið á um endurgreiðslu á andvirði búseturéttarþegar búseturéttarhafi hætti afnotum af búsetuíbúð, sbr. 13. gr. eldri laga.Með nýju lögunum hafi þessu verið breytt á þá leið að húsnæðissamvinnufélögumhafi verið gert að kveða á um tilhögun endurgreiðslu búseturéttar í samþykktumsínum, þ.e. um kaupverð, greiðsluform og endurgreiðslu, sbr. 3. mgr. 25. gr.hinna nýju laga. Stefndi hafi haldið óbreyttu ákvæði um endurgreiðslu búseturéttar ísamþykktum sínum og búsetusamningum til loka árs 2006. Ákvæði um endurgreiðsluhafi verið að finna í 24. gr. samþykktafélagsins fram að þeim tíma. Á aðalfundi félagsins þann 14. júní 2006 hafi hinsvegar verið samþykktar nýjar samþykktir sem tekið hafi gildi 1. janúar 2007. Þærhafi falið það í sér að afnumið hafi verið ákvæði um endurgreiðsluskyldufélagsins á búseturétti rétthafa, sbr. 4. mgr. 23. gr. samþykktanna. Ennfremurhafi í nýjum samþykktum verið lagt bann við uppsögn búseturéttarhafa ábúsetusamningi, sbr. 3. mgr. 23. gr. Áður hafi búseturéttarhöfum verið heimiltað segja upp samningi með sex mánaða fyrirvara, sbr. 24. gr. eldri samþykkta.Stefnandi heldur því fram að framangreindar breytingar á samþykktum stefndahafi kollvarpað því búsetuformi sem starfsemi félagsins hafði grundvallast áfram til þessa og almenningur þekkti. Réttur félagsmanna til endurgreiðslubúseturéttar hafi með þessu verið afnuminn og sömuleiðis réttur til uppsagnarbúsetusamnings. Þessar breytingar hafi hins vegar ekki verið kynntar búseturéttarhöfumeða öðrum sem ekki hafi setið aðalfundinn þann 14. júní 2006. Stefnandikveður sér ekki hafa verið kunnugt um þessar breytingar þegar hún hafi leitaðtil stefnda í ársbyrjun 2008 og lýst yfir áhuga á að kaupa búseturétt og hennihafi ekki verið kynntar þær. Í aðdraganda samningsgerðarinnar hafi aðeins komiðfram af hálfu stefnda að ef búseturéttarhafi vildi ekki lengur búa í íbúðfélagsins væri hægt að selja hana „frjálsri sölu“, þ.e. á markaðsverði.Stefnandi hafi hins vegar ekki verið upplýst um það að félagið hefði í reyndafnumið endurgreiðsluskyldu sína gagnvart búseturéttarhöfum með öllu ef ekkitækist að selja íbúðir á almennum markaði. Stefnandiog stefndi hafi gert með sér búsetusamning þann 29. ágúst 2008 um ofangreindaíbúð og hafi stefnandi greitt búseturéttargjald að fjárhæð 4.450.000 krónur.Stefnandi hafi jafnframt skuldbundið sig til að greiða mánaðarlegt búsetugjaldsem hafi numið 128.950 krónum við undirritun samningsins. Í samningnum hafikomið fram í b-lið greinar 7.4 að búseturéttarhafi ákvæði sjálfur söluverðbúseturéttar. Hvergi hafi komið fram í samningnum að skylda stefnda tilendurgreiðslu búseturéttar hefði verið afnumin.Stefnandi hafi aðeins fengið sjálfa íbúðina afhenta á umsömdum tíma enstæði í bílakjallara og samkomuhús, sem hafi átt að vera til ráðstöfunar fyrirbúseturéttarhafa, hafi ekki verið afhent fyrr en rúmum tveimur árum síðar eðaþann 22. september 2010. Í mars2010 hafi stefnandi viljað losna undan búsetusamningi sínum, m.a. vegnaframangreindrar framkomu stefnda í garð stefnanda og annarra búseturéttarhafa.Þann 4. mars hafi stefnandi fundað með skrifstofustjóra stefnda, sem hafi tjáðhenni að hún gæti ekki sagt búsetusamningnum upp þar sem hann værióuppsegjanlegur. Þá hafi stefnandi rætt um riftun vegna afhendingardráttar ábílakjallara og sameign, en af hálfu stefnda hafi komið fram að slíkt myndihafa í för með sér málaferli fyrir dómstólum. Fundinum hafi lyktað þannig aðstefnandi hvorki sagði upp né rifti búsetusamningi sínum. Í júní2010 hafi stefnandi flutt út úr íbúðinni og leigt hana tímabundið út meðsamþykki stefnda. Íbúðin hafi verið í útleigu í um það bil eitt ár ogleigutekjurnar numið lægri fjárhæð en mánaðarlega búsetugjaldið sem stefnandihafi greitt stefnda. Stefnandi hafi greitt mismuninn úr eigin vasa til stefnda,ásamt hita- og rafmagnskostnaði. Haustið 2010 hafistefndi gert samkomulag við félagsmenn að Smyrlaheiði um að endurgreiða þeimhluta búseturéttargjaldsins. Skýring stefnda hafi verið sú að búseturétturhefði lækkað í verði í kjölfar fjármálahrunsins haustið 2008 og að hið breyttauppgjör ætti að endurspegla lækkunina. Þann 22. september 2010 hafi stefnandiundirritað samkomulag um breytingu á fyrra uppgjöri vegna kaupa á búseturétti.Samkvæmt samkomulaginu hafi endurreiknaður búseturéttur numið 2.950.000 krónumog stefnandi hafi fengið mismuninn á fyrra búseturéttargjaldi endurgreiddan. Ásama tímapunkti hafi verið undirritaður nýr búsetusamningur, sem hafi veriðsamhljóða eldri samningi að frátalinni breytingu á upphæð búseturéttargjalds. Stefnandi kveðst hafaflutt endanlega úr íbúðinni þann 15. nóvember 2011. Þann 12. desember sama árhafi stefnandi sent stefnda uppsögn á búsetusamningi með ábyrgðarbréfi. Þarhafi komið fram að stefnandi teldi grein 2.2 í samningnum, þess efnis að hannværi óuppsegjanlegur, andstæða 20. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög. Þá hafi stefnandi jafnframt tekið fram að húnværi flutt úr íbúðinni og teldi sig ekki þurfa að greiða mánaðarlegtbúsetugjald til félagsins. Stefndi hafi hafnað uppsögninni með svarbréfi þann 9.janúar 2012 á þeim grundvelli að samningurinn væri óuppsegjanlegur. Í bréfinuhafi komið fram að stefndi liti svo á að ákvæði 20. gr. laganna ætti aðeins viðum samninga þar sem kaupskylda félagsins væri fyrir hendi. Því næst hafi sagt íbréfi stefnda:„Verðilitið svo á að þeim sem keyptu búseturétt án kaupskyldu búmanna sé heimilt aðbeita uppsagnarákvæði 20. gr. laga nr. 66/2003 leiðir uppsögn til þess aðbúseturéttur í viðkomandi íbúð fellur niður án greiðslu af hálfu félagsins viðlok uppsagnarfrests...“ Með bréfi dagsettu 19. janúar 2012hafi stefnandi óskað eftir því að stefndi gerði frekari grein fyrir túlkunsinni á 20. gr. laganna og legði fram gögn henni til stuðnings. Stefndi hafiáréttað fyrri afstöðu sína með bréfi þann 3. febrúar 2012. Stefnandi hafi sentinnanríkisráðuneytinu erindi vegna túlkunar stefnda á 20. gr. laganna enráðuneytið hafi í bréfi þann 21. ágúst 2012 talið að það hefði enga aðkomu aðágreiningi sem þessum. Stefndi hafiítrekað hafnað því að taka uppsögn stefnanda til greina og sömuleiðis neitað aðendurgreiða henni andvirði búseturéttarins. Eftir að stefnandi hafi flutt úríbúðinni hafi hún verið krafin um ógreidd búsetugjöld. Með bréfi dags. 14. júlí 2013 hafi stefndilýst yfir riftun samningsins, auk þess sem krafa stefnda um ógreidd búsetugjöldhafi verið áréttuð. Stefnandi hafi svarað þeirri yfirlýsingu með bréfi tilstefnda, dags. 14. júlí 2014. Þann 27. ágúst hafi verið tekin fyriraðfararbeiðni stefnda á hendur stefnanda í Héraðsdómi Suðurlands. Stefnandihafi lagt fram skrifleg mótmæli gegn beiðninni og fengið frest tilgreinargerðarskila. Stefnandi skilaði inn greinargerð í málinu þann 24.september og við meðferð málsins var upplýst að útburðarmálið hefði verið felltniður 16. desember sl. og var stefnanda gert að greiða stefnda 70.000 krónur ímálskostnað. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að hún hafi sagt búsetusamningi aðila dags. 29. ágúst 2008 upp meðlögmætum hætti. Réttur stefnanda til uppsagnar sé tryggður í lögum umhúsnæðissamvinnufélög og því hafi stefnda verið óheimilt að taka ekki slíkalögmæta uppsögn til greina. Að fenginni slíkri niðurstöðu byggir stefnandi áþví að stefnda beri að endurgreiða henni fjárhæð búseturéttarins, sem hún hafilagt út fyrir í upphafi samningssambandsins, með verðbótum. Verði ekki fallist á málsástæður stefnanda erlúta að uppsögn sé endurgreiðslukrafan byggðá því að búsetusamningur aðila sé ógildur og óskuldbindandi fyrir stefnanda.Stefnandi kveður að gera verði skýran greinarmun á búseturéttargjaldi annarsvegar, fjárhæð sem stefnandi hafi greitt fyrir búseturétt í íbúð stefnda, oghins vegar búsetugjaldi, mánaðarlegri upphæð sem stefnandi hafi greitt á þeimtíma sem hún hafi búið í íbúðinni. Einungis sé gerð krafa um endurgreiðslufyrrnefndu fjárhæðarinnar, sem stóð til tryggingar skilvísri greiðslu þeirrarsíðarnefndu. Stefnandibyggir á því að samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög. beribúseturéttarhafi ábyrgð á greiðslu búsetugjalds á uppsagnartímanum, þ.e. í sexmánuði frá uppsögn. Húsnæðissamvinnufélag beri ábyrgð á búsetugjaldi eftir aðuppsagnartíma ljúki, takist félaginu ekki að selja búseturéttinn áuppsagnartíma. Félagið hafi þá umráðarétt yfir íbúðinni og sé heimilt að leigjahana þar til nýr kaupandi finnist, en fyrri íbúi skuli hafa forleigurétt. Stefnandihafi sagt upp búsetusamningi sínum við stefnda í ábyrgðarbréfi til félagsinsþann 12. desember 2011 og hafi uppsögnin því bæði verið skrifleg og send meðsannanlegum hætti, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 20. gr. laganna. Um lögmæta uppsögnhafi verið að ræða sem markað hafi upphaf sex mánaða uppsagnarfrests samkvæmt2. málsl. sama ákvæðis og ljóst að fresturinn hafi runnið skeið sitt á enda ílok júní 2012. Frá þeim tíma hafistefndi því lögum samkvæmt borið alla ábyrgð á íbúðinni, á greiðslubúsetugjalds og framleigu ef ekki tækist að selja íbúðina, sbr. 2. mgr. 25. gr.laganna. Stefndi hafi hafnað uppsögn stefnanda á þeim grundvelli aðbúsetusamningurinn væri óuppsegjanlegur af hálfu aðila, sbr. grein 2.2. ísamningnum. Sams konar ákvæði sé að finna í 3. mgr. 23. gr. samþykkta félagsinssem tekið hafi gildi þann 1. janúar 2007.Stefnandi telur ljóst að framangreind ákvæði í búsetusamningi ogsamþykktum félagsins standist ekki skoðun. Í ákvæði 1. mgr. 20. gr. lagannakomi eftirfarandi fram:„Búsetusamningurer óuppsegjanlegur af hálfu húsnæðissamvinnufélags, sbr. þó riftunarákvæði 22.gr. Uppsagnarfrestur af hálfu búseturéttarhafa er sex mánuðir. Uppsögn skalvera skrifleg og send með sannanlegum hætti.“ Lögingeri því skýrlega ráð fyrir því að búseturéttarhafi geti sagt upp búseturéttisínum. Einu skilyrðin séu þau að uppsögnin skuli vera skrifleg og send meðsannanlegum hætti. Engin önnur skilyrði séu fyrir slíkri uppsögn og engartakmarkanir gerðar á þessum rétti búseturéttarhafa samkvæmt lögum. Það sé því ljóst að ákvæði í samningi ogsamþykktum stefnda, sem kveði á um að búsetusamningur sé óuppsegjanlegur, séu íandstöðu við ákvæði 1. mgr. 20. gr. laganna. Samningsákvæði félagsins eðaákvæði í samþykktum geti með engu móti haggað skýru lagaákvæði sem veitibúseturéttarhöfum heimild til uppsagnar á búsetusamningi. Slík ákvæði beri þvíað virða að vettugi. Hafi velferðarráðuneytið staðfest þetta en í bréfi fráráðuneytinu til annars búseturéttarhafa, dags. þann 17. október 2013, komi framsú skoðun að ákvæði 2. málsl. 3. mgr. 23. gr. samþykkta stefnda fari gegn 20.gr. laganna og sé mikilvægt að ákvæðið verði tekið til endurskoðunar. Stefnanditelur því engum vafa undirorpið að stefnda hafi borið að viðurkenna lögmætauppsögn stefnanda á búsetusamningi hennar, enda hafi uppsögnin bæði verið skriflegog afhent félaginu með sannanlegum hætti. Sú ákvörðun að hafna því að takauppsögn stefnanda til greina hafi því verið ólögmæt. Af þeirri niðurstöðu leiðiað stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda um endurgreiðslu búseturéttargjaldsásamt verðbótum. kröfu A. ið da umendurgreiðslu bfnandi tum eða samningi. hent f viðurkenna lögmæta uppsögnstefnanda ert um langa hríð. andi . Stefnandi byggir á því að búsetusamninguraðila sé ógildur og óskuldbindandi, verði komist að því að uppsögn stefnanda séekki nægjanlegur grundvöllur fyrir hana.Kröfu sína um ógildingu búsetusamnings aðila byggir stefnandi í fyrsta lagiá því að ákvæði hans séu andstæð lögum, í öðru lagi á því að lagaákvæði semfellt hafi niður skyldu stefnda til endurgreiðslu búseturéttarins séu andstæð72. gr. stjórnarskrárinnar og í þriðja lagi á því að atvik við og eftirsamningsgerðina leiði til þess að meta beri samninginn ógildan. Stefnandibyggir á því að samkvæmt 20. tölul. 2. mgr. 4. gr. laga umhúsnæðissamvinnufélög beri að kveða á um endurgreiðslu búseturéttar ísamþykktum húsnæðissamvinnufélags. Þá segi jafnframt í 3. mgr. 25. gr. lagannaað kveða skuli á um kaupverð búseturéttar, greiðsluform og endurgreiðslu ísamþykktunum. Framangreind lagaákvæði verði ekki túlkuð á annan veg en aðendurgreiðsluréttur búseturéttar skuli vera fyrir hendi, enda komi hvergi framað sá réttur hafi verið afnuminn. Önnur niðurstaða væri óeðlileg og ósanngjörn,enda myndi það leiða til þess að upphaflegur búseturéttur væri óendurkræfurþrátt fyrir að búseturéttarhafar stæðu skil á mánaðarlegu búsetugjaldi.Samþykktir og samningar stefnda, annars efnis, séu því í andstöðu við ákvæðilaganna. Að fenginni slíkri niðurstöðu telur stefnandi eðlilegast að hin ógilduákvæði samþykktanna og samningsins falli brott, en búsetusamningur aðila verðilátinn halda gildi sínu að öðru leyti. Þannig hafi stefnanda verið heimil uppsögn og hafistefnda borið að endurgreiða henni búseturéttinn að loknum uppsagnarfresti. Stefnandibyggir á því að eignarétturinn sé friðhelgur samkvæmt 72. gr.stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, semlögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994. Enginn verði skyldaður til að látaeign sína af hendi, nema að lög bjóði svo, að almenningsþörf krefji og að fulltverð komi fyrir. Fullnægja þurfi öllum þremur skilyrðunum og ávallt þurfi aðfara fram mat á meðalhófi, enda megi takmörkun á eignarétti ekki ganga lengraen nauðsyn krefji hverju sinni. Sjálft eignaréttarhugtakið hafi víðtækamerkingu og undir það heyri hvers konar verðmæt réttindi sem til eigna verðitalin. Stefnandibendir aðallega á þrjú atriði þessu til stuðnings. Í fyrsta lagi sé ljóst að búseturéttargjaldiðhafi eingöngu átt að standa sem trygging fyrir skilvísri greiðslu búsetugjalds,sbr. 3. mgr. 9. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög og gr. 4.4. í búsetusamningi.Það komi heim og saman við þá starfshætti stefnda að draga frábúseturéttargjaldi vanskil búseturéttarhafa á mánaðarlegu búsetugjaldi. Það séljóst að engin þörf sé fyrir slíka tryggingu þegar ábyrgð búseturéttarhafa ágreiðslu búsetugjalds sé niður fallin og beri stefnda þá að endurgreiðarétthafanum tryggingargjaldið. Í öðru lagi bendir stefnandi á að innlausnarverðbúseturéttar hennar sé tilgreint sem eign samkvæmt skattframtali og hún greiðivaxtagjöld af þeirri eign. Í árslok 2010 hafi eign vegna búseturéttarins veriðtalin 2.950.000 krónur, í árslok 2011 hafi hún verið 3.093.960 krónur og íárslok 2012 hafi hún aftur verið orðin 2.950.000 krónur. Á eyðublaðiRíkisskattstjóra, sem búseturéttarhöfum beri að fylla út í tengslum viðvaxtagjöld og búseturétt, komi fram að fylla verði út eyðublaðið til þess aðunnt sé að reikna út vaxtabætur hjá þeim sem keypt hafi eignarhluta í kaupleiguíbúð.Því fari ekki á milli mála að gagnvart skattyfirvöldum sé um eignbúseturéttarhafa að ræða. Í þriðja lagi bendir stefnandi á að búsetukerfiðsameini annars vegar kaup og hins vegar leigu, sbr. hugtakið „kaupleiguíbúð“.Búseturéttarhafar kaupi búseturéttinn og greiði fyrir hann búseturéttargjald(kaup), en greiði síðan mánaðarlegt búsetugjald sem sé gjaldið fyrir afnotin afíbúðinni (leiga), sbr. 1. mgr. 12. gr. laganna. Um þetta sé fjallað ígreinargerð með frumvarpi til laganna. Þá komi þetta heim og saman við þærupplýsingar sem sé að finna á heimasíðu stefnda um búseturéttarformið, en þarsegi að búseturéttur sé eignarhlutur búmanns,félagsmanns í Búmönnum hsf., sem tryggi ótímabundinn afnotarétt afbúmannaíbúð. Það sé því ljóst að búseturétturinn, sem félagsmenn kaupi sérsamkvæmt framangreindu, sé háður eignarétti þeirra. Hann verði ekki afnuminnnema að uppfylltum þeim skilyrðum sem fram komi í 72. gr. stjórnarskrárinnar,þ.e. að lög bjóði svo, að almenningsþörf krefji og að fullar bætur komi fyrir.Ljóst sé að síðastgreindu tvö skilyrðin séu ekki uppfyllt í tilviki þeirraákvæða laganna sem fellt hafi brott endurgreiðsluskyldu stefnda og því sé umólögmæta skerðingu á eignarétti búseturéttarhafa að ræða. Þegarstefnandi hafi leitað til stefnda í ársbyrjun 2008 hafi félagið verið starfræktí 10 ár. Búseturéttarformið hafi verið auglýst og orðið vel þekkt undir þeimformerkjum að bjóða upp á húsnæði fyrir fólk 50 ára og eldra á hagstæðum kjörumþar sem það gæti átt rólegt og áhyggjulaust ævikvöld. Allt frá stofnunfélagsins árið 1998 hefði það byggt á þeirri hugmyndafræði að fólk keyptibúseturétt sem það fengi endurgreiddan þegar það segði samningi sínum upp eðahætti afnotum af búsetuíbúð af öðrum ástæðum. Búseturéttarformið hafi snúist umþetta og geri enn í öðrum sambærilegum félögum. Félagiðhafi á aðalfundi þann 14. júní 2006 ákveðið að gera grundvallarbreytingar á þvíbúseturéttarformi sem félagið hefði byggt á til þessa. Hafi réttur félagsmannatil endurgreiðslu búseturéttar verið afnuminn og sömuleiðis réttur þeirra tiluppsagnar á búsetusamningi. Þetta þýddi að tækist félagsmönnum ekki að seljaíbúðir sínar á almennum markaði, þá töpuðu þeir búseturétti sínum, þ.e.eignarhlut sínum í íbúðunum, bótalaust. Hafi breytingarnar falið í sér að fyrrakerfi hafi í reynd verið kollvarpað, en engu að síður hafi þær farið lágt ogekki verið kynntar rétthöfum eða öðrum þeim sem ekki hafi setið aðalfundfélagsins. Stefnandibyggir á því að þegar hún hafi keypt búseturétt sinn í ágúst 2008 hafi forsendakaupanna verið sú að um væri að ræða hið hefðbundna búseturéttarform sem þekkthafi verið. Stefnanda hafi ekki verið kunnugt um að framangreindar breytingarhefðu átt sér stað á aðalfundi stefnda eða hvaða þýðingu þær hefðu. Þetta hafistefnda mátt vera ljóst þegar gengið hafi verið til samninga við stefnanda árið2008, en stefndi hafi ekki upplýst stefnanda um breytta réttarstöðubúseturéttarhafa. Stefnanda hafi verið sagt að íbúðirnar að Smyrlaheiði væruseldar í „frjálsri sölu“ sem þýtt hafi að búseturéttarhafar ákveddu sjálfirsöluverð búseturéttar síns, sbr. b- lið greinar 7.4 í búsetusamningi. Aldreihafi komið fram, hvorki í samtölum stefnanda við stefnda né í samningi hennarvið félagið, að félagið myndi ekki greiða búseturéttinn til baka ef hannseldist ekki á almennum markaði. Stefnanditelur ljóst að ójafnræði hafi verið með aðilum við samningsgerðina og aðstefndi hafi nýtt sér fákunnáttu hennar um breytingar á samþykktum félagsins ogþýðingu þeirra með þeim afleiðingum að bersýnilegur munur hafi verið á þeimhagsmunum sem falist hafi í undirritun samningsins fyrir aðila. Stefnandi hafi talið sig fá umrædd réttindimeð undirritun samningsins og hafi þau verið forsenda þess að hún hafi ákveðiðað ganga til samninga við félagið. Meðvísan til alls framangreinds telur stefnandi að forsendur séu í veigamiklumatriðum brostnar fyrir samningi hennar við stefnda. Viljaskortur stefnanda íþessum efnum leiði til þess að stefndi geti ekki borið fyrir sig ákvæðibúsetusamnings aðila um að hann sé óuppsegjanlegur. Þá telur stefnandi aðmisneytingu hafi verið beitt við samningsgerðina í skilningi 31. gr.samningalaga nr. 7/1936 og það væri bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju að bera hann fyrir sig í skilningi 36. gr. sömu laga. Því sé hann ógildur og óskuldbindandi og þvíberi stefnda að endurgreiða stefnanda búseturéttinn í samræmi við kröfurhennar. Stefnandibendir á að fullyrðingar þess efnis að sala á búseturétti hafi verið gerð„frjáls“, samhliða því sem innlausnarskylda stefnda hafi verið afnumin, séuverulega misvísandi. Staðreyndin sé sú að stefnandi hafi hvergi mátt sig hreyfaán samþykkis stefnda og félagið hafi ekki heimilað sölumeðferð með öðrum hættien að félagið hafi sjálft annast söluna og tæki fyrir það háa söluþóknun fyrirmáttlausar sölutilraunir. Stefndi hafiengan hvata til að selja búsetuíbúðir ef engin skylda hvíli á félaginu tilendurgreiðslu búseturéttar til búseturéttarhafa. Félagið geti þess í staðrukkað háar fjárhæðir fyrir gagnslausar sölutilraunir og haldið áfram aðinnheimta mánaðarlegt búsetugjald. Gefist búseturéttarhafinn upp og skili innlyklunum, líti félagið svo á að búseturétturinn falli niður án greiðslu ásamtöðrum skyldum félagsins. Þá geti félagið reynt að selja fyrir alvöru og fengið afturgreiddan búseturétt frá nýjum og grandlausum félagsmanni. Stefnandireisir dómkröfu sína á því að stefnda beri að endurgreiða henni fjárhæðbúseturéttarins ásamt verðbótum. Samkvæmt 24. gr. samþykkta stefnda frá 13.apríl 2005 skyldi miða við vísitölu neysluverðs þess mánaðar þegarbúseturéttargjald hafi verið greitt og verðbætur reiknist til þess dags semendurgreiðsla fari fram. Í töflunni hér á eftir séu verðbætur reiknaðar ágreiðslur stefnanda fram til 1. júlí 2012 þegar uppsagnarfrestur búsetusamningsinshafi runnið út. Þann dag hafi stefnda borið að endurgreiða stefnandabúseturéttinn, og reiknist því dráttarvextir á endurgreiðslukröfuna frá þeimdegi en ekki verðbætur, sbr. eftirfarandi töflu:Dags. greiðsluFjárhæðVísitalaVísitala 2012Uppreiknuð fjárhæðMaí 2008.112.500 kr.304,4397,2.451.659 kr.Júní 2008.112.500 kr.307,1397,2.438.896 kr.Júlí 2008.112.500 kr.310397,2.425.435 kr.Ágúst 2008.112.500 kr.312,8397,2.412.676 kr.Samtals:5.728.666 . Þann23. september 2010 hafi stefndi endurákvarðað verð búseturéttarins og greittstefnanda mismuninn, 1.500.000 krónur. Sú fjárhæð skoðist sem innborgun á kröfustefnanda um endurgreiðslu búseturéttarins. Þar semstefndi hafi neitað að viðurkenna uppsögn stefnanda og haldið fast við hinnógilda búsetusamning, hafi stefnandi gripið til þess ráðs að leigja íbúðina úttil að takmarka tjón sitt. Á tímabilinu 5. nóvember 2012 til 2. júlí 2014 hafistefnandi fengið 80.000 krónur á mánuði í leigutekjur og skoðist þær seminnborganir á kröfu stefnanda um endurgreiðslu búseturéttarins, jafnóðum og þærhafi fallið til. Aðlokum geri stefnandi kröfu um dráttarvexti á kröfu sína frá lokumuppsagnarfrestsins, eins og hún hafi verið með tilliti til verðtryggingarinnará hverjum tíma. Viðurkenningarkrafastefnanda er sögð sett fram á grundvelli sömu málsástæðna og að framan greinirþar sem fjallað er um að búsetusamningi aðila hafi verið sagt upp með lögmætumhætti. Stefnandi hafi þá sjálfstæða hagsmuni af því að viðurkennt verði að húnsé laus undan búsetusamningi sínum, þar eð stefndi hafi uppi háar fjárkröfur áhendur henni. Kröfur sínar byggir stefnandiaðallega á stjórnarskránni, lögum um húsnæðissamvinnufélög nr. 66/2003, eldrilögum um sama efni nr. 161/1998, samningalögum nr. 7/1936, lögum um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 og meginreglum samninga-, kröfu- og eignaréttar.Málskostnaðarkrafa stefnanda á sér stoð í 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr.130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæðurog lagarök stefnda Krafa stefnda um frávísun áviðurkenningarkröfum stefnanda er á því byggð að stefnandi eigi ekki lögvarðahagsmuni af því að fá úrlausn um slíka kröfu, enda sé hún í raun málsástæðafyrir þeim kröfum stefnanda að hún hefði mátt segja upp búsetusamningi viðstefnda og hvenær það hafi þá verið gert. Stefndi kveðurágreiningslaust að hann hafi móttekið bréf dags. 12. desember 2011 sem faliðhafi í sér yfirlýsingu stefnanda um uppsögn búsetusamnings aðila og að hún hafibyggt á 20. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög. Hefðu réttindi og skyldur aðilasamkvæmt búsetusamningi því átt að falla niður í lok júní 2012. Hefði falist íþví að réttur stefnanda til umráða og afnota af búsetuíbúðinni hefði falliðniður og jafnframt skylda til greiðslu búsetugjalds. Þrátt fyrir þetta hafistefnandi haldið áfram umráðum og afnotum af íbúðinni og greitt af hennibúsetugjöld út september 2012. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi haft umráðíbúðarinnar allt fram í september 2014 og haft af henni leigutekjur fránóvember 2012 til júlí 2014. Stefndi byggir á því að þegar af þessum ástæðumhafi uppsögn stefnanda fallið niður enda sé framangreind háttsemi stefnandaekki samrýmanleg því að uppsögninni frá desember 2011 hafi verið haldið tilstreitu. Stefndi hafnar þeirri túlkunstefnanda að ákvæði 2.2 í búsetusamningi aðila um að samningurinn séóuppsegjanlegur af hálfu beggja aðila fari í bága við 20. gr. laga nr. 66/2003og að það ákvæði sé ófrávíkjanlegt. Það sé grundvallarregla í samningarétti aðsamningsaðilar geti almennt samið um að víkja frá ákvæðum settra laga nemasérstaklega sé tekið fram í lögunum að þau eða tiltekin ákvæði þeirra séuófrávíkjanleg. Ekkert komi fram um það í lögunum að ákvæði 20. gr. þeirra séófrávíkjanlegt. Félagsmálaráðuneytið hafi staðfest að ákvæði 2. ml. 23. gr.samþykkta stefnda rúmaðist innan laganna og það að velferðarráðuneytið kunni aðhafa aðra skoðun geti ekki haft þýðingu við úrlausn málsins. Verði ekki fallist á að ákvæði 20. gr. laganna sé frávíkjanlegt komitil skoðunar hver séu réttaráhrif uppsagnar stefnanda á búsetusamningi aðila.Uppsögnin yrði þá reist á tilgreindu lagaákvæði en ekki á samningi aðila oghlytu réttaráhrifin að ráðast af lögum enda ekki um þau fjallað í samningiaðila eða samþykktum stefnda. Stefndi byggir á því að enginn lagagrundvöllur séfyrir þeirri kröfu stefnanda að hún eigi rétt til endurgreiðslu upphaflegsbúseturéttargjalds auk verðbóta eftir að skyldur aðila hafi fallið niður fyriruppsögn. Engin slík ákvæði séu í búsetusamningi aðila sem gilt hafi umsamningssamband þeirra þegar uppsagnarbréf hafi verið sent í desember 2011.Stefnda virðist stefnandi horfa fram hjá þeim meginbreytingum sem falist hafi ísetningu laga nr. 66/2003 en í athugasemdum frumvarpsins segi að helstu nýmælifrumvarpsins séu m.a. þau að innlausnarskylda húsnæðissamvinnufélaga ábúseturétti sé afnumin og endursala búseturéttar gefin frjáls. Í athugasemdummeð 25. gr. frumvarpsins segi að húsnæðissamvinnufélagi sé ekki skylt samkvæmtlögum að ábyrgjast endurgreiðslu búseturéttargjalds. Um kaupverð búseturéttar,greiðsluform þess og endurgreiðslu búseturéttar fari samkvæmt samþykktum húsnæðissamvinnufélags. Þetta gildi umbúsetusamninga sem gerðir séu eftir að frumvarpið öðlist lagagildi og um eldribúsetusamninga þar sem búseturéttarhafi óski eftir að farið sé með samkvæmtsamþykktunum. Hafi því markmið hinna nýju laga verið að rýmka lögin og færaákvörðunarvald um starfshætti í meira mæli til húsnæðissamvinnufélaganna. Hafisamþykktir stefnda sem tekið hafi gildi 1. janúar 2007, svo og búsetusamningarsem byggt hafi á þeim, verið á þessu reistar. Hafi því fyrirkomulag varðandiráðstöfun búseturéttar sem leitt hafi af búsetusamningi aðila verið í fullusamræmi við samþykktir stefnda og þau lög sem þær hafi byggt á. Verði uppsögnstefnanda á búsetusamningnum talin skuldbindandi geti hún að lögum ekki leitttil annarrar niðurstöðu en að samningsskyldur beggja aðila falli niður, endaeigi krafa stefnanda um endurgreiðslu búseturéttargjalds sér enga lagastoð. Stefndi kveður það rétt að litiðhafi verið á búseturéttarkerfið sem nokkurs konar blöndu milli eignar- ogleiguforms og hafi búseturétturinn sjálfur verið talinn fela í sér hlutbundinréttindi. Stefnandi hafi átt búseturéttinn og hafi hún getað nýtt sér hann svolengi sem hún hafi efnt samning sinn við stefnda. Það hafi hún ekki gert og þvíhafi rétturinn fallið niður sökum riftunar eða eftir atvikum vegna uppsagnarstefnanda verði hún talin bindandi. Stefndi mótmælir því að 72. gr.stjórnarskrárinnar tryggi með einhverjum hætti að stefnandi eigi rétt til að fáupphaflegt kaupverð búseturéttarins sem falist hafi í greiðslubúseturéttargjalds endurgreitt frá stefnda. Hin hlutbundnu réttindi stefnandahafi falist í búseturéttinum en ekki rétti til að fá hann innleystan úr hendistefnda. Það sé að öllu leyti á valdi búseturéttarhafa að viðhaldabúseturéttinum, vanefni hann skyldur sínar eða leysi sig undan þeim með uppsögnsé um atvik að ræða sem séu á hans valdi og ábyrgð. Geti setning laga nr.66/2003, sérstaklega 25. gr. laganna, á engan hátt verið í bága við 72. gr.stjórnarskrárinnar. Stefndi byggir á því að rakalausarséu fullyrðingar í stefnu um að lágt hafi farið um breytingar úr fyrra kerfimeð innlausnarskyldu yfir í hið svokallaða frjálsa kerfi. Breytingin hafi áttsér langan aðdraganda með þátttöku fjölda félagsmanna og hafi þetta verið kynntog yfirfarið í aðalfundum sem opnir séu öllum félagsmönnum. Þá hafi framvindanverið tíunduð í fréttabréfi stefnda. Stefndi telur að fullyrðingarstefnanda um að forsenda kaupa á búseturétti í ágúst 2008 hafi verið sú að umhið hefðbundna búseturéttarform væri að ræða standist ekki, enda hefðu ný lögum húsnæðissamvinnufélög sem opnað hafi á mismunandi búseturéttarform verið ígildi um árabil. Samþykktir og búsetusamningarstefnda séu byggðir á þessum lögum og tilhæfulaust að félagið kynni ekkifélagsmönnum og búseturéttarhöfum það fyrirkomulag sem starfsemi félagsins séreist á. Þá mótmælir stefndi því harðlega að ójafnræði hafi verið með aðilumvið samningsgerðina og að stefndi hafi nýtt sér fákunnáttu hennar um breytingará samþykktum stefnda. Stefnandi hafi keypt búseturétt með sömu skilmálum ogfjöldi annarra félagsmanna í samræmi við gildandi samþykktir félagsins. Stefndi hafnar því að stefnandi hafiverið beitt misneytingu við samningsgerðina og sé ógilding á grundvelli 31. gr.laga nr. 7/1936 fjarri lagi. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að það sébersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr.laganna að bera búsetusamninginn fyrir sig. Hann sé sama efnis og samningar viðaðra búseturéttarhafa í frjálsa kerfinu. Þá verði samningurinn ekki ógiltur ágrundvelli ólögfestra reglna samningaréttar um brostnar forsendur og enginlagastoð sé fyrir kröfu um endurgreiðslu búseturéttargjalds með verðbótum. Stefndi mótmælir fullyrðingum ogsjónarmiðum um sölumeðferð búseturéttar og ætti öllum að vera ljóst aðhúsnæðissamvinnufélög þurfi alltaf með einhverjum hætti sem eigendur íbúðannaað koma að aðilaskiptum á búseturétti. Fullyrðingar um háa þóknun fyrirsölumeðferð búseturéttar og engan hvata til að standa að aðilaskiptum á þeimeigi sér enga stoð. Stefndi bendir á að fjárkröfurstefnanda byggi á því að upphaflegur búsetusamningur aðila frá ágúst 2008 hafiekki fallið niður við gerð nýs samnings í september 2010. Fái framsetningfjárkrafna í stefnu ekki staðist enda bæri að miða við búseturéttargjald síðarisamnings yrði talið að endurgreiðsla kæmi til álita. Þá verði engin stoð fundinfyrir kröfu stefnanda um verðbætur. Þá sýni frádráttur leigugreiðslna, semstefnandi hafi fengið á tímabilinu nóvember 2012 til júlí 2014, hversumótsagnakenndur málatilbúnaður stefnanda sé, enda byggi hann hvorki á samningumaðila né lögum auk þess sem fullyrðingar um málsatvik og málstæður stangist ávið gögn málsins. Stefndi mótmælir upphafstímadráttarvaxta og telur þá ekki eiga neina lagastoð. Stefndi vísar um frávísunarkröfu til2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og byggir málatilbúnað sinn á lögum nr.66/2003 svo og almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildisamninga. Málskostnaðarkrafa stefnanda er reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr.91/1991. Niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 verða dómstólar ekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvorttiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem er nauðsynlegt til úrlausnar umákveðna kröfu í dómsmáli. Þá segir í 2. mgr. sömu lagagreinar að sóknaraðilisem hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttindageti leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Viðurkenningarkröfur þær sem stefnandihefur uppi í máli þessu eru að efni til aðeins málsástæður fyrir fjárkröfumstefnanda og verður því ekki hjá því komist að vísa þeim frá dómi. Stefndi erhúsnæðissamvinnufélag sem stofnað var 8. nóvember 1998 og starfaði á grundvellilaga nr. 161/1998 um húsnæðissamvinnufélög. Í 1. mgr. 12. gr. laganna segir aðhver sá sem hefði fengið keyptan búseturétt skyldi gera búsetusamning viðhúsnæðissamvinnufélagið og skyldi samningurinn vera óuppsegjanlegur af hálfufélagsins nema búseturétthafi gerði sig sekan um grófar vanefndir á skyldumsínum. Uppsagnarfrestur af hálfu búseturétthafa var hins vegar sex mánuðir.Einnig voru í lögunum ákvæði um frestun í allt að tólf mánuði á endurgreiðslu áandvirði búseturéttar tækist ekki að gera búsetusamning við nýjan félagsmann. Í1. mgr. 13. gr. laganna var ákvæði þess efnis að hætti búseturétthafi afnotumaf íbúð skyldi andvirði búseturéttarins endurgreitt honum í samræmi við nánarifyrirmæli í lögunum. Þá var í 2. mgr. 13. gr. laganna ákvæði um að í samþykktumhúsnæðissamvinnufélaga skyldi kveðið á um hvernig hagað skyldi mati og úttektumá búsetuíbúðum, þar á meðal vegna endurbóta og vanrækts viðhalds. Lög nr. 66/2003, sem tóku gildi 1.júlí 2003, leystu af hólmi hin eldri lög um húsnæðissamvinnufélög. Íathugasemdum með frumvarpinu kemur fram að hin eldri lög umhúsnæðissamvinnufélög hafi að ýmsu leyti verið erfið í framkvæmd. Í þeim ségerð krafa til íbúa/félagsmanna að axla meiri ábyrgð en gert sé á almennumfasteignamarkaði. Þeim sé gert að gera áætlanir um framtíðarviðhald húseignannaáratugi fram í tímann og tryggja að á hverjum tíma sé nægt fé til framkvæmda.Markmið um viðhaldsábyrgð og áætlunargerð til lengri tíma hafi verið göfug enhafi reynst óraunhæf. Löggjafinn hafi falið eigandanum,húsnæðissamvinnufélaginu, einungis yfirumsjón með rekstri búsetufélaganna, semsíðan hafi átt að sinna öllum rekstri húsanna og ákveða búsetugjaldið meðtilliti til viðhalds- og rekstrarkostnaðar í nútíð og framtíð. Engin hefð hafiverið fyrir því að safna fyrir framtíðarviðhaldi í byggingum hérlendis og þvíeigi íbúar oft erfitt með að leggja gjald á sjálfa sig með tilliti til þarfafyrir endurnýjun að 15, 20 eða 30 árum liðnum. Helstu nýmæli hinna nýju lagavoru þau að innlausnarskylda húsnæðissamvinnufélaga á búseturétti var afnumin,endursala búseturéttar var gefin frjáls, ákvæði um númeraröð færð í samþykktirfélaganna og viðhaldssjóður varð einn sameiginlegur sjóður hvershúsnæðissamvinnufélags. Í 3. mgr. 25. gr. laganna segir að um kaupverðbúseturéttar, greiðsluform þess og endurgreiðslu búseturéttar fari samkvæmtsamþykktum húsnæðissamvinnufélags, sbr. 19. og 20. tölul. 2. mgr. 4. gr.laganna. Þá segir í 3. mgr. 31. gr. laganna að búsetusamningar sem gerðir hafiverið á grundvelli eldri laga haldi gildi sínu. Óski aðilar samþykkta ogbúsetusamninga í tíð eldri laga eftir því að með málefni þeirra sé fariðsamkvæmt ákvæðum laga þessara og samþykktum samkvæmt þeim sé stjórnhúsnæðissamvinnufélags skylt að verða við slíkum óskum. Áaðalfundi stefnda þann 15. júní 2005 var samþykkt bráðabirgðaákvæði semheimilaði stjórn stefnda að láta byggja og/eða kaupa íbúðarhúsnæði og bjóðafélagsmönnun búseturétt í því til sölu án kaupskyldu félagsins oguppsagnarréttar búseturétthafa. Á aðalfundi stefnda sem haldinn var 14. júní2006 voru samþykktar nýjar samþykktir fyrir stefnda þar sem innlausnarskyldavar felld niður og ákveðið að verð búseturéttar skyldi ráðast af markaðsverði íviðskiptum milli félagsmanna og tóku þessar samþykktir gildi 1. janúar 2007. Í24. gr. samþykktanna var ákvæði sem heimilaði búseturéttarhöfum að gera nýjanbúsetusamning um íbúð þá sem þeir ættu búseturétt í þess efnis aðinnlausnarskylda félagsins félli niður og þeim væri heimilt að selja búseturéttsinn með þeim hætti sem greini í 24. gr. samþykktanna. Falli þá eldribúsetusamningur úr gildi og skuli hinum nýja búsetusamningi þinglýst ábúsetuíbúð. Félagsmálaráðuneytið staðfesti þessar breytingar með bréfi tilstefnda dags. 29. ágúst 2006 og mun stefndi hafa starfað á grundvelli þessarasamþykkta frá 1. janúar 2007. Málsaðilargerðu upphaflega samning um kaup stefnanda á búseturéttinum þann 12. febrúar2008 og þann 29. ágúst sama ár undirrituðu aðilar búsetusamning um búsetuíbúðað Smyrlaheiði 16 í Hveragerði. Þann 22. september 2010 gerðu aðilar nýjanbúsetusamning um sömu íbúð þar sem ákveðið var að búseturéttargjaldið yrðilækkað í 2.950.000 krónur og endurgreiddi stefndi stefnanda 1.500.000 krónur. Áþeim tíma sem framangreindir samningar voru gerðir voru í gildi framangreindarsamþykktir stefnda, þ.e. innlausnarskylda stefnda var ekki fyrir hendi ogsamningurinn var ótímabundinn og óuppsegjanlegur, sbr. ákvæði 2.2. íbúsetusamningi aðila. Þá er í gr. 13.3. í búsetusamningnum ákvæði þess efnis aðum réttarsamband aðila og samskipti fari að öðru leyti samkvæmt samþyktumBúmanna, reglum búsetufélags og lögum um húsnæðissamvinnufélög nr. 66/2003.Þrátt fyrir þetta freistaði stefnandi þess að segja búsetusamningnum upp meðbréfi dags. 12. desember 2011, en stefndi benti stefnanda á með bréfi dags. 9.janúar 2012 að búsetusamningurinn væri óuppsegjanlegur af hálfu beggja aðila.Þá var stefnanda bent á að yrði litið svo á að þeim sem keypt hefðu búseturéttán kaupskyldu Búmanna væri heimilt að beita uppsagnarákvæði 20. gr. laga nr.66/2003, leiddi uppsögn til þess að búseturéttur í viðkomandi búsetuíbúð félliniður án greiðslu félagsins við lok uppsagnarfrests samhliða því að skyldurbúseturéttarhafans gagnvart félaginu féllu niður. Það ermeginregla í samningarétti að samningsaðilum er veitt heimild til að ráða efnisamninga sín á milli. Samkvæmt 4. mgr. 25. gr. laga nr. 66/2003 erhúsnæðissamvinnufélagi heimilt að kaupa búseturétt og miðast verð á honum viðsamkomulag við seljanda. Í athugasemdum við þessa grein frumvarpsins kemur framað nýmæli sé að húsnæðissamvinnufélagi sé ekki skylt samkvæmt lögum aðábyrgjast endurgreiðslu búseturéttargjalds og jafnframt að um kaupverðbúseturéttar, greiðsluform og endurgreiðslu búseturéttar, fari samkvæmtsamþykktum húsnæðissamvinnufélags. Þetta gildir um búsetusamninga sem gerðireru eftir að frumvarpið öðlaðist lagagildi og um eldri búsetusamninga þar sembúseturéttarhafi óskar að farið sé með samkvæmt samþykktunum. Túlka verðurframangreind lög á þann veg að þau veiti aðilum samningsfrelsi í þessum efnum.Telja verður að það verði að koma ótvírætt fram í lögum eigi ákvæði þeirra aðvera ófrávíkjanleg. Í samningum sínum við stefnda gekkst stefnandi undir þáskilmála er að framan greinir og ber því að hafna þeirri málsástæðu stefnandaað lög nr. 66/2003 séu ófrávíkjanleg að þessu leyti. Samkvæmtgr. 2.2. í búsetusamningi aðila er samningurinn ótímabundinn og óuppsegjanleguraf hálfu aðila. Stefnandi gekkst undir þessi samningsákvæði af fúsum ogfrjálsum vilja og ekkert hefur fram komið í máli þessu sem bendir til þess aðatvik við samningsgerðina hafi verið með þeim hætti að samningurinn sé ógildurog óskuldbindandi fyrir stefnanda með vísan til 31. og 36. gr. samningalaga.Verður þessari málsástæðu stefnanda því einnig hafnað. Þá verður ekki talið aðeignaréttindi stefnanda hafi verið skert í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar,enda fólst búseturéttur stefnanda í greiðslu búseturéttargjaldsins en ekki írétti til að fá hann endurgreiddan eins og komist hefur verið að niðurstöðu umhér að framan. Samkvæmtöllu framansögðu verður viðurkenningarkröfum stefnanda á hendur stefnda vísaðfrá dómi og stefndi sýknaður af öllum öðrum kröfum stefnanda. Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Viðurkenningarkröfum stefnanda, ErnuSigurveigar Guðmundsdóttur, á hendur stefnda, Búmönnum hsf., er vísað frá dómi. Stefndi skal vera sýkn af öllumöðrum kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 713/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfulýsing Aðild Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu H ehf. var vísað frá dómi í máli sem félagið hafði höfðað gegn P hf. Í málinu krafðist H. ehf. þess að kröfum sem P hf. hafði lýst í þrotabú K ehf. yrði hafnað. Fyrirsvarsmaður H ehf., B, var annar eigenda K ehf. Í dómi Hæstaréttar var með vísan til niðurstöðu í máli nr. 712/2010, sem kveðinn var upp sama dag, staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar með vísan til forsendna hans þar sem talið var að H ehf. hefði ekki lengur lögvarinn rétt til að mótmæla afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu sem annar kröfuhafi hefði gert af þeirri ástæðu að hann væri ekki lengur kröfuhafi í þrotabú K ehf., sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Frekari gögn bárust réttinum eftir það. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2010, þar sem kröfu sóknaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og málsmeðferð héraðsdóms ómerkt frá og með þinghaldi þann 17. september 2010, en til vara krefst hann að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 712/2010, sem kveðinn var upp fyrr í dag, var staðfestur úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila í þessu máli í þrotabú KBK. ehf., en ágreiningur málsaðila hér stendur um kröfu varnaraðila á hendur þrotabúinu. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Húsaviðhald og viðgerðir ehf., greiði varnaraðila, Pharma ehf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 244/1999
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Talið var að E brysti heimild til kæru úrskurðar héraðsdómara um að hafna kröfu hans um að vísað yrði frá dómi gagnsök sem V hafði höfðað í máli E gegn V.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að vísað yrði frá dómi gagnsök, sem varnaraðili hefur höfðað í máli sóknaraðila gegn honum. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 28. gr., 143. gr., 144. gr. og 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að gagnsök varnaraðila verði vísað frá héraðsdómi. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Samkvæmt j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 má kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara um að máli sé vísað frá dómi. Tekur þetta jafnframt til gagnsakar. Hins vegar er hvorki í þessum staflið né í öðrum fyrirmælum greinarinnar heimilað að kæra til Hæstaréttar úrskurð, þar sem kröfu um frávísun máls er hafnað, en í henni eru kæruheimildir í einkamálum tæmandi taldar. Brestur því heimild til þessa málskots og verður fallist á kröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Ellert Ólafsson, greiði varnaraðila, Vélorku hf., 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 441/2005
Opinberir starfsmenn Stjórnsýsla Áminning Uppsögn
Á var ráðinn til starfa sem heilsugæslulæknir hjá H árið 2001. Var ráðningin ótímabundin en uppsagnarfrestur þrír mánuðir. Var honum sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara miðað við 1. apríl 2003 í kjölfar áminningar samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. H óskaði ekki eftir vinnuframlagi Á frá því honum var kynnt fyrirhuguð uppsögn til loka uppsagnarfrests. Á höfðaði mál á hendur H til heimtu skaðabóta vegna ólögmætrar uppsagnar og miskabóta vegna ófjárhagslegs tjóns. Jafnframt krafðist hann greiðslu fyrir svonefndar gæsluvaktir vegna þess tíma sem H óskaði ekki eftir vinnuframlagi hans og meðan á uppsagnarfresti stóð, en H greiddi Á föst mánaðarlaun á þessu tímabili. Talið var að stjórn H hafi verið rétt, með vísan til 44. gr. laga nr. 70/1996, að segja Á upp störfum vegna óheimilla fjarvista og óstundvísi eftir að hafa áður veitt honum áminningu fyrir sams konar hegðun, og að löglega hafi verið staðið að töku þessara ákvarðana. Þá var Á ekki talinn hafa sýnt fram á að hann ætti fram til loka uppsagnarfrests rétt til frekari greiðslna úr hendi H en hann hafði þegar fengið. Var H því sýknað af kröfum Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. október 2005. Hann krefst aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 28.113.350 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.215.935 krónum frá 1. ágúst 2003 til 31. desember 2003, af 4.890.131 krónu frá þeim degi til 31. desember 2004, af 12.458.975 krónum frá þeim degi til 31. desember 2005, af 20.254.884 krónum frá þeim degi til uppsögu dóms Hæstaréttar, en af 28.113.350 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann lægri fjárhæðar. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði eins og málið væri ekki gjafsóknarmál og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi var með samningi 9. október 2001 ráðinn til starfa hjá stefnda sem heilsugæslulæknir. Var ráðningin ótímabundin en uppsagnarfrestur þrír mánuðir. Honum var veitt áminning samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins 7. janúar 2003 og síðan sagt upp störfum 13. mars sama ár með þriggja mánaða fyrirvara miðað við 1. apríl. Fyrirhuguð uppsögn var kynnt áfrýjanda með bréfi 7. febrúar 2003 og óskaði stefndi ekki eftir vinnuframlagi áfrýjanda frá þeim tíma til loka uppsagnarfrests. Áfrýjandi krefst í máli þessu skaðabóta vegna ólögmætrar uppsagnar og miskabóta vegna ófjárhagslegs tjóns. Jafnframt krefst hann greiðslu fyrir svonefndar gæsluvaktir vegna þess tíma sem stefndi óskaði ekki eftir vinnuframlagi hans og meðan á uppsagnarfresti stóð, en stefndi greiddi áfrýjanda föst mánaðarlaun á þessu tímabili. Áfrýjandi hefur í máli þessu ekki sýnt fram á að hann eigi fram til loka uppsagnarfrests rétt til frekari greiðslna úr hendi stefnda en hann hefur þegar fengið. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Árni Jónsson, greiði stefnda, Heilbrigðisstofnun Suðurlands, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 13. júlí 2005. Mál þetta höfðaði Árni Jónsson, kt. 300952-4539, Njálsgötu 10, Reykjavík, með stefnu birtri 19. október 2004, gegn Heilsugæslustöðinni í Hveragerði, kt. 420190-1829, Breiðumörk 25d, Hveragerði, sem þann 1. september 2004 var sameinuð nokkrum öðrum heilsugæslustöðvum á Suðurlandi undir nafni Heilbrigðisstofnunar Suðurlands, kt. 670804-2750, Árvegi, Selfossi eins og nánar verður rakið síðar. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 28.113.350 krónur með hæstu lögleyfðu dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2003 til greiðsludags auk málskostnaðar að mati dómsins. Til vara er krafist annarrar lægri fjárhæðar að mati dómsins. Krafist er málskostnaðar að mati dómsins eins og málið væri eigi gjafsóknarmál í samræmi við gjafsóknarleyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins honum til handa, dags. 15. nóvember 2004. Stefndi gerir í málinu þær dómkröfur, aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu, en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 16. júní sl. Málsatvik. Stefnandi hóf störf sem heilsugæslulæknir við Heilsugæslustöðina í Hveragerði um miðjan ágústmánuð 2001. Þann 9. október 2001 ritaði stefnandi undir ráðningarsamning skv. 42. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna og var upphafsdagur ráðningarinnar 16. sama mánaðar. Dagana 28. janúar til 8. febrúar 2002 fór fram viðhorfskönnun meðal sjúklinga á heilsugæslustöðinni þar sem mikill meirihluti þeirra lýsti yfir ánægju sinni með þjónustu stöðvarinnar og þar á meðal með störf læknanna. Í kjölfarið sendi heilbrigðis- og tryggingamálaráðneytið bréf til heilsugæslustöðvarinnar þar sem fagnað er niðurstöðum könnunarinnar og tekið fram að þær bendi til þess að allt starfsfólk hafi sinnt starfi sínu af alúð og metnaði og að vel hafi tekist að nýta þá auknu möguleika sem ný húsakynni og aukning á stöðugildum hafi skapað. Í lok ágúst 2002 bárust þrjár kvartanir til heilsugæslustöðvarinnar vegna samskipta við stefnanda. Þannig ritaði kona í Þorlákshöfn bréf þann 23. ágúst þar sem kvartað var undan samskiptum við stefnanda. Hafði stefnandi verið kvaddur á heimili hennar og hélt hún því fram að stefnandi hefði verið upplýstur um að um utanlegsfóstur væri að ræða. Þrátt fyrir það hefði stefndi sent hana með sjúkrabíl á bráðamóttöku Landspítalans án þess að fylgja henni þangað og hafi hann látið fylgja með bréf þar sem fram hafi komið að hún væri með kviðverki. Hélt hún því fram að það hafi vakið mikla athygli hjá þeim sem tóku á móti henni á bráðamóttöku spítalans að hún hafi ekki verið með neitt í æð og engin verkjastillandi lyf og að enginn læknir hefði verið með henni til fylgdar. Með bréfi þann 27. ágúst kvartaði félagsmálastjóri Hveragerðisbæjar yfir því að nafngreind kona sem væri skjólstæðingur hennar hefði sagt sér að stefnandi hefði neitað að meðhöndla hana þegar hún leitaði til hans á heilsugæslustöðina í Hveragerði. Hafi hann sagt henni að hún yrði að fara á slysadeild Borgarspítalans í Reykjavík því hann ætlaði ekki að smitast af henni. Hún hafi hins vegar ekki komist þangað og rétt getað komist heim til sín frá lækninum. Loks sendi Sýslumaðurinn á Selfossi bréf til stjórnar heilsugæslustöðvarinnar þann 27. ágúst þar sem hann kvartaði undan tilteknum erfiðleikum í samstarfi stefnanda og þeirra lögreglumanna sem önnuðust sjúkraflutninga í Árnessýslu. Tiltók hann að svo virtist sem stefnandi hefði ekki lagt nægilega alúð í störf sín og dæmi væru um að hann hefði gefið rangar upplýsingar um veikindi og mein sjúklings þegar hann hafi verið beðinn um flutning. Í byrjun september leitaði yfirlæknir heilsugæslustöðvarinnar, Marianne Brandson-Nielsen, til landlæknisembættisins vegna vandamála sem hún sagði að hefðu komið upp á stöðinni varðandi störf stefnanda sem læknis þar. Vegna þeirra kvartana og athugasemda sem komið höfðu fram í framangreindum bréfum og á fundinum með yfirlækninum hélt landlæknir síðan fund með stefnanda þann 6. september. Í minnisblaði embættisins vegna fundarins kemur fram að stefnandi hafi ekki kannast við gagnrýni á eigin störf frá íbúum Hveragerðis. Kemur þar og fram að hann hafi hins vegar fallist á að viðbrögð hans við meðhöndlun konu með utanlegsfóstur í Þorlákshöfn hafi ekki verið rétt og að hann telji sig hafa átt að fara með henni í sjúkrabifreiðinni til Reykjavíkur. Öðrum þeim kvörtunum sem ræddar voru á fundinum hafi stefnandi hins vegar lýst sig ósammála og hafi hann talið að ástæðu ósættisins mætti rekja til deilu við framkvæmdastjóra stöðvarinnar um húsnæðisaðstöðu þegar hann væri á vöktum í héraðinu. Var stefnandi hvattur af landlæknisembættinu til að halda fund með sjúkraflutningamönnum til að ræða samskipti hans og þeirra. Með bréfi til Árna Magnússon, formanns stjórnar heilsugæslustöðvarinnar, þann 19. september sama ár skýrir yfirlæknir stöðvarinnar, Marianne Brandsson-Nielsen, frá samskiptaörðugleikum og trúnaðarbresti sem orðið hafi á milli hennar og stefnanda. Tiltekur hún í bréfinu nokkur dæmi um kvartanir sem skjólstæðingar heilsugæslustöðvarinnar hafi borið upp vegna samskipta við stefnanda, m.a. að hann hafi sýnt þeim lítinn áhuga og ekki sinnt þeim sem skyldi og hafi margir sjúklingar af þeim sökum hafnað að þiggja þjónustu Árna og þá fremur kosið að bíða í nokkra daga til að komast að hjá yfirlækninum. Enn fremur hafi stefnandi vanrækt að taka blóðsýni úr sjúklingum í tilvikum sem það væri hægt á Heilsugæslustöðinni í Hveragerði en þess í stað vísað þeim á heilsugæsluna á Selfossi. Þá tiltók yfirlæknirinn m.a. að stefnandi hafi átt í samskiptaörðugleikum við starfsfólk og að sjúkraflutningamenn hefðu kvartað undan samskiptum við hann. Í samræmi við niðurstöðu fundar stefnanda og landlæknis þann 6. september hélt stefnandi fund þann 25. september með sjúkraflutningamönnum. Á fundinn mættu einnig sýslumaður og aðstoðarlandlæknir. Í minnisblaði sem Haukur Valdimarsson aðstoðarlandlæknir ritaði vegna fundarins kom fram að sjúkraflutningamenn hafi þar lýst yfir óánægju sinni með samstarfið við stefnanda og að þeir hafi sagt samskiptin við hann vera allt öðruvísi en þeir hafi þekkt frá öðrum læknum. Einnig hafi komið fram að stefnandi upplýsti þá lítið um það sem þeir teldu hann vita um raunverulegt ástand þeirra sjúklinga sem hann hafi beðið um flutning á. Í lok minnisblaðsins er síðan greint frá því að sjúkraflutningamenn hafi óskað mjög sterkt eftir því að stefnandi tæki til endurskoðunar vinnubrögð sín og samskipti við sjúkraflutningamenn og að ekki hafi annað verið hægt að skilja á stefnanda en að hann ætlaði að leggja sig fram við það í framtíðinni. Þann 25. september 2002 sendi Árni Magnússon f.h. stefnda bréf til stefnanda undir yfirskriftinni fyrirhuguð áminning. Var stefnanda þar tilkynnt að stjórn heilsugæslustöðvarinnar hefði til skoðunar að veita honum áminningu fyrir óstundvísi, vanrækslu, vankunnáttu, óvandvirkni og ósæmilega og óhæfilega framkomu í starfi, sbr. 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Voru síðan ástæður fyrirhugaðrar áminningar raktar í níu liðum. Í lok bréfsins var loks tekið fram að hin fyrirhugaða ákvörðun stjórnarinnar væri áminning í skilningi fyrrgreindra laga og ef starfsmaður bætti ekki ráð sitt að veittri slíkri áminningu kynni það að leiða til þess að honum yrði sagt upp störfum, sbr. 44. gr. sömu laga. Var stefnanda síðan veittur frestur til miðvikudagsins 16. október 2002 til að koma á framfæri sjónarmiðum sínum. Sá frestur var síðar framlengdur til 5. nóvember að ósk stefnanda. Stefnandi svaraði síðan bréfi stjórnarinnar með bréfi þann 28. október 2002 þar sem hann gerði athugasemdir og setti fram skýringar við þau níu atriði sem tilgreind voru í bréfinu sem aðfinnsluverð. Heilsugæslustöðinni barst enn kvörtun vegna samskipta sjúklings við stefnanda þann 28. október 2002. Var stefnanda gefinn kostur á að koma athugasemdum sínum á framfæri við stjórn stöðvarinnar vegna þessa. Bárust athugasemdir frá stefnanda með bréfi, dags. 3. desember 2002. Þann 7. janúar 2003 var síðan tekin um það ákvörðun í stjórn heilsugæslustöðvarinnar að veita stefnanda áminningu fyrir óstundvísi, vanrækslu, óvandvirkni og ósæmilega og óhæfilega framkomu í starfi, sbr. 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 fyrir ávirðingar sem tilgreindar voru í tl. 1, 3, 5, 8 og 9 en aðrar ávirðingar sem á stefnanda höfðu verið bornar og tilgreindar voru í tl. 1, 4, 6, 7, og 10 voru ekki taldar gefa tilefni til áminningar. Stefnandi var því áminntur fyrir eftirgreinda framkomu í starfi sínu: 1) Fyrir að hafa sýnt sjúklingum lítinn áhuga á stundum og ekki sinnt þeim sem skyldi og fyrir að vísa sjúklingum annað. Var því haldið fram að sjúklingar hefðu kvartað yfir þessu og jafnframt var vísað til faglegs álits yfirlæknis heilsugæslustöðvarinnar, sbr. lið 1 á bls. 5-6 í áminningarbréfi. 2) Fyrir að hafa sýnt vanrækslu, óvandvirkni og óhæfilega framkomu í starfi við meðferð tveggja sjúklinga, annars vegar Ingibjargar Jónsdóttur og hins vegar ungs drengs sem kvartaði undan verkjum og í samskiptum við sjúkraflutningamenn í Árnesþingi, sbr. lið 3 á bls. 6-7 í áminningarbréfi. 3) Fyrir að hafa í þremur tilvikum tekið kr. 2.000 fyrir vitjun og enga kvittun gefið út. Var á því byggt að framangreinda upphæð væri hvergi að finna í gjaldskrá heilsugæslustöðvarinnar. Var háttsemi þessi talin ósæmileg og óhæfileg, sbr. lið 5 á bls. 7 í áminningarbréfi. 4) Fyrir að hafa mætt yfir 30 sinnum, einum til einum og hálfum tíma, of seint til vinnu frá því í apríl 2002 þrátt fyrir að greiðfært væri til vinnu. Var þetta sagt byggt á skráningarkerfi heilsugæslustöðvarinnar og að það væri jafnframt í samræmi við athugasemdir annarra starfsmanna sem ítrekað hefðu bent á að stefnandi mætti of seint til starfa og skilaði ekki fullum vinnudegi. Brýnt var fyrir stefnanda að vinnutími hans væri frá 08.00 til 16.00 og ítrekað við hann að hann hefði ekki heimild til að fara á bifreið heilsugæslustöðvarinnar þá er hann væri ekki á vakt. Var vísað um þetta til liðar 8 á bls. 7 í áminningarbréfi. 5) Stjórn stefnda taldi framkomu stefnanda í starfi óhæfilega þar sem hann hafi átt í verulegum örðugleikum í samskiptum sínum við yfirlækni, framkvæmdastjóra og aðra starfsmenn stöðvarinnar. Var talið að hann hefði oftsinnis komið fram með offorsi gagnvart öðru starfsfólki, einkum yfirlækni og framkvæmdastjóra, sbr. lið 9 á bls. 7 í áminningarbréfi. Rétt þykir að gera hér sérstaka grein fyrir sjónarmiðum aðilanna um hvernig atvik þróuðust eftir veitingu umræddrar áminningar. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hann hafi mætt til vinnu eins og venjulega dagana 8. og 9. janúar 2003 en þann dag hafi hann veikst og orðið að fara úr vinnu og hafi verið frá vinnu í tæplega tvær vikur. Í upphafi veikindanna hafi hann hringt þrívegis á stöðina og gert viðvart að hann kæmist ekki til vinnu vegna þeirra. Þegar ljóst hafi orðið að það drægist að hann myndi jafna sig hafi honum ekki þótt ástæða til að hringja á hverjum degi til að tilkynna sig veikan, en vottorð Árna Gunnarssonar læknis, sem staðfesti veikindi hans, hafi verið sent til heilsugæslustöðvarinnar. Stefnandi hafi síðan mætt á ný til vinnu sinnar 23. janúar 2003. Á þessum tíma hafi tveir nánir vandamenn stefnanda látist og hafi jarðarför annars þeirra farið fram að morgni föstudaginn 24. janúar og hafi stjórnendur stöðvarinnar vitað af því. Þá hafi fyrir löngu verið búið að ákveða að yfirlæknir stöðvarinnar sæi um helgarvaktina 24.-26. janúar 2003 og hafi stefnandi kannað það sérstaklega áður en hann yfirgaf stöðina þann daginn. Jafnframt hafi legið fyrir síðan í desember að samkomulag hafi verið á milli stefnanda og framkvæmdastjóra stöðvarinnar um að stefnandi fengi launalaust leyfi dagana 27. janúar til 16. febrúar 2003, sbr. launaseðil hans dags. 1. mars 2003, þar sem fram kemur að hann hafi verið í launalausu leyfi frá 25. janúar til 16. febrúar 2003, og yfirlýsingu frá Fjársýslu ríkisins. Í þessu skyni hafði jafnframt verið auglýst eftir afleysingarlækni með auglýsingu á heimasíðu heimilislækna sem vistuð hafi verið þar þann 14. janúar 2003. Lögmaður stefnanda hafi síðan sent bréf til stjórnarformanns heilsugæslustöðvarinnar, dags. 31. janúar 2003, þar sem ýmsum röksemdum í áminningarbréfinu hafi verið svarað, óskað hafi verið eftir því að áminningin væri afturkölluð og auk þess óskað eftir sátt á vinnustað. Þegar stefnandi hafi aftur komið til starfa 17. febrúar 2003 hafi honum verið afhent tilkynning stjórnar heilsugæslustöðvarinnar um fyrirhugaða uppsögn, dags. 7. febrúar 2003, og að stjórnin óskaði ekki eftir frekara vinnuframlagi hans. Auk þess hafi þess verið getið að mætingu hafi verið áfátt, en á þeim tíma hafði stefnandi verið í launalausu leyfi með samþykki framkvæmdastjóra og yfirlæknis og afleysingarlæknir ráðinn í hans starf á meðan. Af hálfu stefnda er því haldið fram að með áminningunni þann 7. janúar 2003 hafi stefnanda verið gefinn kostur á að bæta ráð sitt ella kynni ráðningarsamningi hans að verða sagt upp án frekari fyrirvara, sbr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Áminningin hafi hins vegar virst hafa þveröfug áhrif á stefnanda. Framkoma hans við samstarfsmenn hafi ekki skánað, auk þess sem stefnandi hafi hagað viðveru sinni og mætingum eftir eigin geðþótta. Hinn 9. janúar 2003 hafi stefnandi horfið frá störfum án leyfis. Síðan hafi hann veikst og ekki mætt aftur til starfa fyrr en 23. janúar 2003 eftir hálfs mánaðar veikindi og þá einni og hálfri klukkustund of seint. Daginn eftir hafði stefnandi síðan boðað forföll til hádegis en eigi síður mætt þá of seint. Síðdegis næsta dag hafi stefnandi átt að hefja helgarvakt á heilsugæslustöðinni. Hann hafi hins vegar yfirgefið stöðina áður en reglubundnum vinnutíma lauk og í engu sinnt vakt sinni. Stefnandi hafi nokkrum vikum áður óskað eftir launalausu leyfi frá 27. janúar - 16. febrúar 2003. Hafi þótt sjálfsagt að athuga hvort hægt væri að verða við því enda fengist einhver til að leysa stefnanda af á meðan. Hinn 8. janúar 2003 hafi framkvæmdastjóri stöðvarinnar tilkynnt stefnanda að enginn hefði fundist til að leysa hann af og gæti því ekki orðið af leyfinu. Stefnandi hafi þá brugðist hinn versti við og hafi framkvæmda­stjórinn þá lofað að kanna málið frekar. Hafi hann þá m.a. athugað með fyrirspurn, sem birtist á vefsvæði Félags íslenskra heimilis­lækna hinn 14. janúar 2003, hvort möguleiki væri að fá lækni eða læknanema til afleysinga. Það hafi ekki reynst unnt og stefnanda því tilkynnt þegar hann kom aftur til starfa 23. janúar 2003 að útséð væri með að af launalausu leyfi hans gæti orðið. Hafi áður nokkrum sinnum verið reynt að ná í stefnanda símleiðis þar sem hann hafi verið veikur, en án árangurs. Þrátt fyrir að stefnanda hafi þar með bæði verið ljóst að hann hefði ekkert leyfi til fjarvista úr vinnu umrætt tímabil og að enginn væri til að leysa hann af, hafi hann ekki mætt til starfa 27. janúar 2003 eða næstu daga. Áður hafi hann með öllu látið hjá líða að sinna helgarvakt sinni 24. - 26. janúar svo sem honum hafi þó borið skylda til. Við framangreinda háttsemi stefnanda hafi Heilsugæslustöðin Hveragerði ekki getað unað. Stefnanda hafi því verið tilkynnt með bréfi, dagsettu 7. febrúar 2003, að til skoðunar væri hvort segja ætti honum upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara frá og með 1. mars 2003. Hafi stefnandi þá verið fjarverandi án leyfis í hálfan mánuð. Með bréfi, dags. 20. febrúar 2003, óskaði lögmaður stefnanda eftir fresti fyrir hans hönd til að koma fram sjónarmiðum vegna „hugsanlegrar uppsagnar”. Var frekari frestur til 13. mars 2003 samþykktur af lögmanni stefnda með bréfi, dags. 27. febrúar 2003. Lögmaður stefnanda skilaði svo andmælum og athugasemdum með bréfi dags. 13. mars 2003. Sama dag var stefnanda sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara vegna óstundvísi, óhæfilegrar og ósæmilegrar framkomu í starfi, og miðaðist uppsögnin við næstu mánaðamót á eftir. Ekki var óskað eftir frekara vinnuframlagi stefnanda og kom hann því ekki aftur til starfa á heilsugæslustöðinni. Lögmaður stefnanda ritaði svo bréf til heilsugæslustöðvarinnar, dags. 7. ágúst 2003, þar sem ítrekuð var sú afstaða stefnanda að hann teldi á sér brotið, uppsögnin og hvernig að henni var staðið hafi verið ólögmæt og farið var fram á sanngjarnar bætur vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Þá var þess farið á leit við stjórnendur stöðvarinnar og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið að haldinn yrði fundur til lausnar á málinu. Framangreindri beiðni stefnanda var alfarið hafnað af stefnda með bréfi, dags. 26. ágúst 2003. Fyrir liggur að með reglugerð um sameiningu heilbrigisstofnana nr. 457/2004 var Heilsugæslustöðin Hveragerði sameinuð Heilbrigðisstofnuninni Selfossi og heilsu­gæslu­stöðvunum Þorlákshöfn, Laugarási, Rangárþingi, Vík í Mýrdal og Kirkjubæjar­klaustri undir nafni stefnda, Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Tók sameiningin gildi 1. september 2004 og fer stefndi því með þau réttindi og skyldur sem áður voru í höndum Heilsugæslu­stöðvarinnar Hveragerði. Er stefndi því réttur aðili til varnar í máli þessu og er ekki ágreiningur um aðild hans. Málsástæður stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að áminningin og uppsögnin hafi hvorki uppfyllt skilyrði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins né stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og því sé uppsögnin ólögmæt og stefndi beri skaðabótaábyrgð á þessum ólögmætu gerningum skv. meginreglum skaðabótaréttar. Áminningin og uppsögnin séu stjórnvaldsákvarðanir og hafi stefnda borið að fara eftir reglum stjórnsýslulaga, starfsmannalaga og meginreglum stjórnsýsluréttarins. Stefnandi telji augljóst að málsmeðferðarreglur framangreindra laga hafi verið brotnar og því hafi stefndi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart honum og beri að bæta honum allt fjárhagslegt og ófjárhagslegt tjón sem hann hefur orðið fyrir vegna þessa. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar í fyrsta lagi á því, að áminning sú er honum var veitt þann 7. janúar 2003 hafi verið ólögmæt. Bornar hafi verið á hann rangar sakir í sumum þeim tilvikum, sem hann var áminntur fyrir og önnur tilvik hafi ekki verið þess eðlis að þau réttlættu slíka íþyngjandi ákvörðun sem áminning sé. Í öðru lagi sé byggt á því að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að bæta ráð sitt eftir að honum var veitt áminning og þar af leiðandi hafi uppsögn hans verið ólögmæt. Stefnandi sé áminntur með bréfi, dags. 7. janúar 2003. Hann mæti til vinnu 8. og 9. janúar 2003. Hann hafi haft lögmæt forföll frá vinnu frá 10.-22. janúar 2003 vegna veikinda, 23. og 24. janúar 2003 mæti stefnandi til vinnu en fari að loknum vinnudegi þann 24. janúar 2003 í launalaust leyfi og mæti á ný að leyfi loknu þann 17. febrúar 2003 og hafi þá verið afhent bréf um hugsanlega uppsögn úr starfi. Hafi stefnandi því unnið í 4 vinnudaga frá áminningu er honum sé afhent bréf um hugsanlega uppsögn og ekki óskað eftir vinnuframlagi hans á meðan. Stefnandi hafi lagt fram læknisvottorð um veikindi sín og fyrir liggi yfirlýsing frá Fjársýslu ríkisins um að stefnandi hafi verið í launalausu leyfi frá 25. janúar til 16. febrúar 2003. Hafi tilkynning þess efnis borist frá stefnda. Þá staðfesti auglýsing eftir afleysingalækni að stefnanda hafi verið veitt leyfi frá störfum. Lögbundinn tilgangur áminningar sé ekki sá að uppfylla einhver formskilyrði áður en starfsmaður sé rekinn. Tilgangur áminningar sé að láta vita um að eitthvað sé að og gefa starfsmanni sanngjarnan og eðlilegan frest til að bæta ráð sitt. Stefnandi geti ekki á þeim fjórum dögum sem hann hafi unnið eftir veitingu áminningar hafa gert neitt það af sér sem réttlætti uppsögn úr starfi. Stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að bæta ráð sitt, þ.e. fara eftir og bæta úr því er talið var honum til ávirðinga í áminningarbréfi, en að vísu verði að taka það fram að stefnandi hafi talið að þær ávirðingar væru ekki á rökum reistar. Stefnandi telji hins vegar að það hafi þegar verið ákveðið síðsumars árið 2002 að bola honum úr starfi með einhverjum hætti og hafi stjórnendur stefnda í raun lagt hann í einelti auk þess að bera á hann sakir sem enginn fótur hafi verið fyrir. Sú hraða atburðarás, það offors og það að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að bæta ráð sitt sé með ólíkindum og algert brot á lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna nr. 70/1996, auk brots á meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo ekki sé talað um eðlilegar samskiptareglur á vinnustað og eðlilega stjórnunarhætti vinnuveitanda. Hafi stefnda borið að gefa stefnanda sanngjarnan tíma til að bæta ráð sitt. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Um hafi verið að ræða atvinnu stefnanda og hafi stefndu því borið að gæta hófs í beitingu valds síns í þessu tilfelli og hefði stefndi átt að gefa stefnanda kost á að bæta ráð sitt áður en til svo róttækra aðgerða var gripið. Í þriðja lagi sé byggt á að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnanda en uppsögn stefnanda úr starfi sé dagsett sama dag og andmæli hans séu móttekin. Eitt af markmiðum með andmælarétti sé að gefa þeim sem ákvörðun beinist að rétt á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri svo sá sem taki ákvörðun hafi allar forsendur á borðinu er ákvörðun sé tekin. Beinast liggi við að álykta að uppsögnin hafi verið ákveðin áður en andmæli stefnanda voru tekin til skoðunar þar sem uppsögn komi sama dag og andmæli/athugasemdir við áminningu liggi fyrir. Vísi stefnandi sérstaklega til rafbréfs framkvæmdastjóra stefnda, dags. 10. febrúar 2003, þar sem framkvæmdastjórinn lýsi því yfir að stefnandi verði látinn fara, það sé endanleg niðurstaða. Telji stefnandi að með þessari málsmeðferð hafi stefnandi brotið gegn 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í fjórða lagi sé byggt á því að ómálefnalegar ástæður hafi legið að baki uppsögninni og mótmælt sé sannleiksgildi þeirra ávirðinga sem framkvæmdastjóri og yfirlæknir hafi borið á stefnanda. Sé því haldið fram af stefnanda að stjórnendur stefnda hafi leitað eftir því við nokkra aðila að þeir bæru fram kvartanir á hendur stefnanda beinlínis í þeim tilgangi að unnt væri að koma á hann höggi og veita honum áminningu sem uppsögn grundvallaðist síðan á. Algjörlega ómálefnalegar aðstæður hafi verið að baki áminningunni og uppsögninni en það sé algjört skilyrði að málefnalegar aðstæður liggi að baki uppsögn. Sönnunarbyrði um að málefnalegar aðstæður hafi legið að baki áminningu og uppsögn hvíli á stefnda. Óvild framkvæmdarstjóra og yfirlæknis í garð stefnanda geta ekki talist málefnalegar ástæður. Viðhorfskönnun sem gerð hafi verið dagana 28. janúar 2002 til 8. febrúar 2002 hafi sýnt að mikill meirihluti sjúklinga lýsti ánægju sinni með störf allra lækna heilsugæslustöðvarinnar, en í kjölfar hennar hafi stöðin fengið viðurkenningarskjal frá heilbrigðis- og tryggingarmálaráðuneytinu. Viðhorfskönnunin hafi sýnt hug sjúklinga, viðskiptamanna heilsugæslustöðvarinnar, til vinnu stefnanda í máli þessu. Betri einkunn sé varla hægt að fá í starfi. Í fimmta lagi sé byggt á því að rannsóknarskyldu hafi ekki verið sinnt af hálfu stefnda. Stefnandi telji að ekki hafi verið um nákvæma tímaskráningu að ræða hjá stefnda, engin stimpilklukka hafi verið á vinnustaðnum og því sé um algjörlega órökstuddar fullyrðingar að ræða þegar því sé haldið fram að hann hafi mætt illa til vinnu. Þá vísi stefnandi til þess að samkomulag hafi verið gert um að hann tæki fólksflutningabifreið frá Reykjavík til Hveragerðis ef veður væri vont eða færð slæm. Sé þetta viðurkennt í áminningarbréfi stefnda. Þá telji stefnandi jafnframt að þegar um yfirlýsta samstarfsörðugleika sé að ræða sem byggist á hugsanlegri óvild yfirlæknis og framkvæmdastjóra við starfandi lækni þá hvíli ríkari kröfur á stjórn stofnunarinnar að skoða málið ítarlegar heldur en gert hafi verið. Ekki sé einvörðungu unnt að byggja á fullyrðingum annars aðilans og hafi rannsóknarskyldu því ekki verið fullnægt og hafi stefndi því brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í sjötta lagi telji stefnandi jafnframt að hæfisreglum stjórnsýslulaga hafi ekki verið fullnægt. Stjórnarformaður heilsugæslustöðvarinnar standi að ákvörðun um áminningu og uppsögn stefnanda og skrifi undir uppsagnarbréf til hans. Uppsögnin byggi á samskiptaörðugleikum yfirlæknis og framkvæmdastjóra við stefnanda en framkvæmdastjórinn og stjórnarformaðurinn skipuðu 1. og 2. sæti á lista Framsóknarflokksins við síðustu sveitarstjórnarkosningar í Hveragerði. Telur stefnandi að eðlilegast hefði verið af Árna Magnússyni að víkja sæti í þessu máli vegna tengsla hans við framkvæmdastjóra stefnda, Herdísi Þórðardóttur. Í sjöunda lagi sé byggt á því að uppsögnin hafi ekki verið rökstudd sömu rökum og áminningin og ástæður uppsagnar séu sagðar fjarvistir á tímabili sem stefnandi hafi verið veikur eða í launalausu leyfi frá störfum, auk trúnaðarbrests og samstarfsörðugleika við framkvæmdastjóra og yfirlækni en meintur trúnaðarbrestur og meintir samstarfsörðugleikar séu ekki studdir neinum gögnum. Þvert á móti telji stefnandi trúnaðarbrestinn og samstarfsörðugleikana stafa af óvild yfirlæknis og framkvæmdastjórans í sinn garð og hann hafi komið með málefnalega afstöðu til allra þeirra atriða sem búið hafi verið að áminna hann fyrir og uppsögnin hafi verið reist á nýjum ásökunum. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir verulegu fjárhagslegu og ófjárhagslegu tjóni vegna hinnar ólögmætu uppsagnar úr starfi. Hann hafi ekki fengið starf við sitt hæfi en hann sé bæði menntaður í almennum lækningum og tannlækningum. Hafi stefnandi t.d. sótt um starf læknis við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, sem átt hafi í verulegum vandræðum með að fá lækna til starfa, en var synjað. Hafi hann þá hafið nám í sagnfræði við Háskóla Íslands haustið 2003. Stefnandi vísar til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, einkum 21. og 44. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1997, meginreglna stjórnsýsluréttar, meginreglna vinnuréttar og meginreglna kröfu-, skaðabóta- og samningaréttar. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málskostnaðarkröfu sína kveðst stefnandi byggja á XXI. kafla laga nr. 19/1991, sérstaklega 130. gr. en kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggi hann á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnandi máls þessa sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda. Um varnarþing vísast til V. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að uppsögn stefnanda hinn 13. mars 2003 hafi bæði að formi og efni til í einu og öllu verið lögmæt og eigi hið sama einnig við um áminn­ingu þá sem stefnanda hafi verið veitt 7. janúar 2003. Verði því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í fyrsta lagi sé á því byggt af hálfu stefnanda að áminning hans hafi verið ólögmæt þar sem á hann hafi verið bornar rangar sakir, sem hann hafi verið áminntur fyrir, en önnur tilvik hafi ekki réttlætt áminningu. Af hálfu stefnda sé þessu mótmælt. Stjórn Heilsugæslustöðvarinnar Hveragerði hafi bæði verið rétt og skylt að bregðast við margítrek­uðum kvörtunum um framkomu og framgöngu stefnanda í starfi. Hafi slíkar kvart­anir borist alls staðar frá, bæði frá opinberum yfirvöldum, samstarfs­fólki og sjúklingum. Málið hafi verið rannsakað af hálfu stjórnarinnar, stefnanda gefinn ítrekaður frestur til að koma á framfæri athugasemdum sínum og niðurstaða um allar þær ávirðingar, sem á hann höfðu verið bornar, ítarlega rökstuddar í bréfi stjórnar til stefnanda, dagsettu 7. janúar 2003. Hafi þessar ávirðingar, sem nánar hafi verið tilgreindar í fimm tilteknum töluliðum, allar verið nægilega í ljós leiddar. Þær ávirðingar sem tilgreindar hafi verið í hverjum tölulið fyrir sig hafi einar sér gefið fullt tilefni til að veita stefnanda áminningu og ekki síður samkvæmt töluliðunum öllum saman. Vísast þar um til gagna málsins. Eins og ítarlega sé rakið og rökstutt í greindu bréfi hafi stefnandi verið áminntur fyrir að hafa í fyrsta lagi sýnt af sér vanrækslu og óhæfilega framkomu í starfi með því að sinna ekki sjúklingum sem skyldi eins og nánar sé gerð grein fyrir í bréfinu. Í annan stað hafi stefnandi sýnt af sér vanrækslu, óvandvirkni og óhæfilega framkomu í starfi í samskiptum við sjúkraflutningamenn og sjúklinga svo sem þar sé lýst. Í þriðja lagi hafi stefnandi verið áminntur fyrir ósæmilega og óhæfilega framkomu í starfi með því að krefjast mun hærri greiðslu fyrir vitjun en heimilt hafi verið og gefa ekki út kvittun fyrir. Í fjórða lagi hafi stefnandi verið áminntur fyrir óstundvísi en hann hefði þá margítrekað mætt of seint til starfa. Í fimmta lagi hafi stefnandi verið áminntur fyrir óhæfilega framkomu gagnvart öðru starfsfólki heilsugæslustöðvarinnar, einkum yfirlækni og framkvæmda­stjóra. Byggi stefndi samkvæmt framansögðu á því að fyrrgreind áminning hafi bæði verið rétt að formi til og efni. Hafi stjórn Heilsugæslustöðvar Hveragerðis beinlínis verið skylt samkvæmt ákvæðum 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 að veita stefnanda áminningu vegna þeirra atriða sem áður voru tilgreind. Í öðru lagi byggi stefnandi á því að honum hafi ekki verið gefinn kostur á að bæta ráð sitt eftir að honum hafi verið veitt áminning og sé uppsögn hans því ólögmæt. Stefnanda hafi verið veitt umrædd áminning 7. janúar 2003. Hafi honum þar verið gefinn kostur á að bæta ráð sitt ella kynni ráðningarsamningi hans að verða sagt upp án frekari fyrirvara. Því miður hafi stefnandi hins vegar kosið að fara aðrar leiðir. Hann hafi horfið frá störfum án leyfis 9. janúar 2003, mætt of seint næst þegar hann mætti til vinnu 23. janúar og aftur 24. janúar 2003 þrátt fyrir að hafa þá fengið leyfi til hádegis. Síðastgreindan dag hafi stefnandi yfirgefið stöðina án leyfis áður en reglubundnum vinnutíma lauk. Öllu alvarlega hafi þó verið að stefnandi hafi í engu sinnt helgarvakt sem hann átti samkvæmt vaktaáætlun að sinna 24.-26. janúar 2003 og engar ráðstafanir gert til að henni yrði sinnt af öðrum. Hafi hending ein ráðið að yfirlæknir stöðvarinnar gat sinnt vaktinni í stað stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki mætt til vinnu 27. janúar 2003 eða næstu daga á eftir án þess að hafa leyfi eða lögmæt forföll. Stefndi mótmælir því sem röngu að fyrirspurn sú sem framkvæmdastjóri heilsugæslu­stöðvar­innar birti á heimasíðu Félags íslenskra heimilislækna í janúar 2003 staðfesti að stefnanda hafi verið veitt leyfi frá 25.janúar-16. febrúar 2003. Hið rétta sé að framkvæmdastjórinn hafi sagt að hann myndi kanna hvort hægt væri að fá einhvern til að leysa stefnanda af frá 27. janúar til 16. febrúar 2003. Hafi stefnanda verið fullkunnugt um að ekki væri hægt að veita honum leyfi frá störfum nema einhver fengist til að leysa hann af. Af hálfu framkvæmdastjóra hafi verið gripið til ýmissa aðgerða í þessum efnum, m.a. með fyrirspurn á umræddri heimasíðu. Komi þar og fram að framkvæmdastjórinn sé að athuga hvort möguleiki sé á að fá lækni eða læknanema til afleysinga síðastgreint tímabil. Enginn hafi fengist til að leysa stefnanda af og hafi honum verið tilkynnt um það 8. janúar 2003 og aftur þá er hann kom úr veikindaleyfi 23. sama mánaðar, en þá hefði framkvæmdastjóri gripið til frekari ráðstafana til að finna afleysingarmann. Í síðasta lagi þá hafi stefnanda orðið fullljóst að af launalausu leyfi hans frá 27. janúar gæti ekki orðið. Því sé sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda að stefnandi hafi fengið launalaust leyfi frá 25. janúar-16. febrúar 2003. Vitanlega hafi ekki komið til álita að greiða stefnanda laun þann tíma sem hann hafi verið fjarverandi frá störfum. Því hafi framkvæmdastjóri heilsugæslu­stöðvarinnar hinn 14. febrúar 2003 sent tilkynningu þar um til Fjársýslu ríkisins á stöðluðu eyðublaði. Ekki sé þar gert ráð fyrir óheimilum fjarvistum á blaðinu og hafi framkvæmdastjóri því merkt við þann reit sem næst komst því að skýra að stefnandi ætti ekki að fá greidd laun frá því að hann hvarf úr vinnu 25. janúar 2003 til næsta sunnudags eftir sendingu tilkynningarinnar, þ.e. hinn 16. febrúar 2003. Í þessu hafi ekki falist nein viðurkenning af hálfu heilsugæslustöðvarinnar um rétt stefnanda eða heimild til launalauss leyfis, enda hefði stefnanda bæði verið tilkynnt um að hann fengi ekki leyfi umræddan tíma, auk þess sem sú skoðun stöðvarinnar að um ólögmæta fjarvist stefnanda væri að ræða frá 25. janúar 2003 hafi legið ljós fyrir í bréfi til hans, dagsettu 7. febrúar 2003. Um hafi verið að ræða launalaust leyfi sem stefnandi hafi tekið sér sjálfur án heimildar og geti fyrrgreind tilkynning í engu skapað honum betri rétt í því sambandi. Samkvæmt þessu hafi stefnandi verið í vinnu 8., 9., 23. og 24. janúar 2003. Hann hafi í engu sinnt helgarvakt sinni 24.-26. janúar 2003 og ekki mætt mánudaginn 27. janúar 2003 eins og honum var þó skylt og heldur ekki næstu daga. Frá því að stefnandi hafi fengið áminningu sína 7. janúar 2003 hafi hann hagað mætingu sinni og viðveru eftir eigin geðþótta án þess að hirða nokkuð um starfsskyldur sínar eða hagsmuni annarra. Hafi framkoma hans því að þessu leyti einkennst bæði af miklu skeytingarleysi og lítilsvirðingu gagnvart samstarfsfólki og sjúklingum heilsugæslustöðvarinnar og verið með öllu ósæmileg og óhæfileg sem ein og sér hefði réttlætt uppsögn stefnanda. Þess utan hafi framkoma stefnanda við samstarfsmenn á vinnustað, þá er hann var við störf á ofangreindu tímabili, þ.e. 8., 9., 23. og 24. janúar 2003, verið óhæfileg. Hafi hann komið fram af offorsi við samstarfsmenn, einkum yfirlækni og framkvæmdastjóra, sem hann hafi einkum kennt um þá áminningu sem hann hafi hlotið og að hann kæmist ekki í það launalausa leyfi sem hann hugði. Hafi framkoma stefnanda orðið til þess að skapa enn verra andrúmsloft á vinnustaðnum sem ekki yrði við unað. Lögð sé áhersla á að hegðun stefnanda hafi hvorki breyst fyrstu tvo dagana eftir áminningu né fyrstu tvo dagana eftir veikindaleyfi hans. Hafi stefnandi því haft að engu að bæta ráð sitt sem honum hafði þó verið gefinn kostur á. Hafi því verið full heimild til að segja stefnanda upp störfum af þessari ástæðu einni. Af hálfu stefnda sé lögð áhersla á að líta verði heildstætt á framkomu og virðingar- og skeytingarleysi stefnanda frá þeim tíma sem áminning var veitt og þar til honum var tilkynnt að til skoðunar væri hvort segja ætti honum upp störfum, þ.e.a.s. frá 7. janúar - 7. febrúar 2003. Hafi hann á þeim tíma haft öll tækifæri til að bæta ráð sitt, bæði varðandi framkomu sína á vinnustað og mætingar. Þá fjóra daga sem hann hafi mætt til vinnu hafi hann ítrekað gerst sekur um óstundvísi og óhæfilega framkomu gagnvart samstarfsfólki. Steininn hafi þó tekið úr þegar hann hvorki hafi mætt til að sinna helgarvakt sinni 24.-26. janúar né til hefðbundinna starfa 27. janúar og næstu daga þrátt fyrir að honum væri ljóst að hann hefði ekkert leyfi frá störfum. Hafi sú framkoma verið með öllu ólíðandi. Með framkomu sinni í starfi hafi stefnandi að engu haft meginskyldur sínar um að mæta til starfa hjá stefnanda og hlýða fyrirmælum yfirmanna sinna. Þegar ákvörðun hafi verið tekin hinn 7. febrúar 2003 um að skoða hvort segja skyldi stefnanda upp störfum hafi starfsemi stöðvarinnar öll farið úr skorðum vegna háttsemi stefnanda og ljóst að á stjórn stöðvarinnar hvíldi sú skylda að koma starfinu í samt lag. Að fengnum andmælum stefnanda hafi verið tekin sú ákvörðun hinn 13. mars 2003 að segja stefnanda upp störfum. Hafi stjórn Heilsugæslustöðvar Hveragerðis verið fullheimilt að grípa til þess örþrifaráðs að segja stefnanda upp störfum, sbr. 1. mgr. 43. og 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996, enda hefði stefnandi í engu bætt ráð sitt þrátt fyrir að hafa haft til þess nægan tíma og tækifæri. Hafi framkoma hans og framganga í raun verið mun verri eftir áminningu en áður og hafi því ekki verið hjá uppsögn komist ef tryggja ætti starfsfrið og eðlilega starfsemi á heilsugæslustöðinni. Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að brotið hafi verið gegn andmælarétti sínum við nefnda uppsögn. Styðji stefnandi þá málsástæðu þeim rökum að uppsagnarbréfið sé dagsett sama dag og andmæli stefnanda hafi verið móttekin og liggi því beinast við að álykta að uppsögnin hafi verið ákveðin áður en andmæli stefnanda hafi verið tekin til skoðunar. Þessari órökstuddu ályktun sé sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda. Stefnanda hafi í upphafi hinn 7. febrúar 2003 verið gefinn frestur til 20. sama mánaðar til að koma á framfæri athugasemdum sínum áður en ákvörðun um uppsögn hans yrði tekin. Að beiðni þáverandi lögmanns stefnanda hafi fresturinn verið framlengdur allt til kl. 12.00 hinn 13. mars 2003. Eins og uppsagnarbréfið beri með sér hafi athugasemdir stefnanda verið teknar til skoðunar og ákvörðun tekin í framhaldi þar af. Ekki hafi verið unnt að álasa stjórn heilsugæslustöðvarinnar fyrir að ljúka málinu og taka ákvörðun samdægurs um uppsögn stefnanda. Feli slíkt ekki í sér brot á andmælarétti stefnanda. Verði þvert á móti að telja að stjórnin hafi lagt sig í líma við að leita eftir sjónarmiðum stefnanda og hafi honum m.a. verið veittur þriggja vikna viðbótarfrestur til að koma þeim á framfæri. Rafpóstur framkvæmdastjóra heilsugæslustöðvarinnar, dagsettur 10. febrúar 2003, hafi enga þýðingu í þessu sambandi, enda hafi ákvörðun um uppsögn stefnanda ekki verið á hendi framkvæmdastjórans heldur fimm manna stjórnar stöðvarinnar og hefði framkvæmdastjórinn ekkert haft um hana að segja. Hins vegar hafi framkvæmda­stjóranum verið kunnugt um að til skoðunar væri í stjórninni hvort segja ætti stefnanda upp störfum, sbr. bréf þar að lútandi til stefnanda, dagsett 7. febrúar 2004. Verði að skoða umræddan rafpóst í því ljósi. Í fjórða lagi kveði stefnandi ómálefnalegar ástæður hafa legið að baki uppsögn hans og undangenginni áminningu án þess þó að það sé rökstutt sérstaklega í stefnu. Þessu sé mótmælt af hálfu stefnanda. Ástæður áminningar og uppsagnar séu ítarlega raktar í bréfum stjórnar stöðvarinnar til stefnda, dags. 7. janúar og 7. febrúar 2003, sbr. og það sem áður greinir. Séu þær ástæður í einu og öllu málefnalegar og ákvarðanir heilsugæslustöðvarinnar bæði eðlilegar og fullkomlega skiljanlegar. Því sé alfarið mótmælt að fyrirsvarsmenn stöðvarinnar hafi beðið menn um að kvarta yfir stefnanda til að koma á hann höggi. Um framkomu stefnanda við samstarfsmenn sína vísist til þess sem fyrr greini. Sömu sögu sé að segja um viðhorfskönnun sem gerð var í janúar og febrúar 2002. Í fimmta lagi telji stefnandi að stjórn heilsugæslustöðvarinnar hafi ekki fullnægt rannsóknarskyldu sinni. Þessu sé mótmælt af hálfu stefnda. Eins og gögn málsins beri með sér hafi málið þvert á móti verið rannsakað ítarlega af hálfu stjórnarinnar, bæði áður en tekin hafi verið ákvörðun um að veita stefnanda áminningu og áður en tekin hafi verið ákvörðun um að segja honum upp störfum. Að því er varði mætingar stefnanda þá hafi honum verið fullkunnugt um hvernig skráningu á viðveru hans og annarra starfsmanna var háttað. Í áminningarbréfinu þann 7. janúar 2003 hafi sérstaklega verið brýnt fyrir stefnanda að vinnutími hans væri frá kl. 08.00-16.00. Eins og þar komi fram hafi stefnanda einstaka sinnum verið heimilað þegar veður hafi verið vont og slæm færð að taka fólksflutningabifreið. Það hafi hins vegar verið háð leyfi framkvæmdastjóra hverju sinni. Aðskildar ávirðingar um óhæfilega og ósæmilega framkomu stefnanda gagnvart öðrum starfsmönnum hafi verið kannaðar sérstaklega af hálfu stjórnar heilsugæslustöðvar­innar og þær staðreyndar. Hafi því verið gengið nægilega úr skugga um það af hálfu stjórnarinnar að þær ættu við rök að styðjast. Í sjötta lagi byggi stefnandi á því að hæfisreglum stjórnsýslulaga hafi ekki verið fullnægt þar sem stjórnarformaður heilsugæslustöðvarinnar og framkvæmdastjóri hafi skipað tvö efstu sæti á framboðslista tiltekins stjórnmálaflokks við síðustu sveitar­stjórnarkosningar í Hveragerði. Ekki sé nánar tilgreint á hvaða grundvelli sú skipan eigi að hafa valdið vanhæfi stjórnarformannsins. Af hálfu stefnda sé á því byggt að stjórnarformaðurinn hafi verið fullkomlega hæfur til meðferðar málsins og ákvörðunar í því og hafi engin þau atvik verið uppi sem valdið gætu vanhæfi hans. Þá bendi stefndi á að fimm manna stjórn heilsugæslu­stöðvarinnar, sem skipuð hafi verið fulltrúum allra flokka, hafi verið einróma í ákvörðunum sínum um að veita stefnanda áminningu og síðar að segja honum upp störfum. Loks veki stefndi athygli á að einungis hluti þeirra ávirðinga, sem bornar voru á stefnda og urðu tilefni áminningar og síðar uppsagnar, hafi varðað framkomu hans við framkvæmdastjóra stöðvarinnar. Í sjöunda lagi haldi stefnandi því fram að uppsögn hans hafi ekki verið rökstudd með sömu rökum og undanfarandi áminning. Eins og fyrr sé rakið hafi stefnanda hinn 7. janúar 2003 verið veitt áminning fyrir óstundvísi, vanrækslu, óvandvirkni og ósæmilega og óhæfilega framkomu í starfi. Ástæður uppsagnar stefnanda hafi verið ítarlega raktar í bréfi til hans, dagsettu 13. mars 2003, en þær hafi verið óstundvísi og ósæmileg og óhæfileg framkoma í starfi. Hafi uppsögn stefnda því átt rætur að rekja til sömu ástæðna og honum hafði m.a. verið veitt áminning fyrir. Hafi hún að öllu leyti verið lögmæt eins og fyrr greini. Kröfugerð stefnanda sé sérstaklega mótmælt. Stefnandi hafi fengið greidd laun í umsaminn uppsagnarfrest, þ.e. þrjá mánuði, frá og með næstu mánaðamótum eftir uppsögn. Hafi honum því verið greidd full laun fyrir apríl, maí og júní 2003 og eigi hann ekki rétt á frekari greiðslum úr hendi stefnda. Því sé mótmælt að laun vegna vakta hafi verið hluti af föstum starfskjörum stefnanda. Vaktalaun séu ekki greidd nema viðkomandi læknir sé á vakt. Þannig greiðist slík laun t.d. ekki meðan læknir sé í orlofi. Hafi stefnandi því ekki átt rétt á launum fyrir vaktir á tímabilinu frá febrúar til júní 2003. Þá bendi stefndi á að krafa stefnanda sé byggð á meintu brúttótjóni hans en ekki raunverulegu fjárhagstjóni. Hafi engin gögn verið lögð fram þar að lútandi. Ekkert liggi fyrir um hvar eða með hverjum hætti stefnandi hafi reynt að afla sér starfs eftir að hann hafi lokið störfum hjá stefnanda. Verði stefnandi sjálfur að bera hallann af því að hafa ekki sinnt þeirri skyldu að draga úr meintu tjóni sínu. Af hálfu stefnanda sé því haldið fram að honum hafi m.a. verið synjað um starf á heilsugæslustöðinni á Suðurnesjum vegna starfsloka hans í Hveragerði. Þetta sé beinlínis rangt en umsókn stefnanda, dagsett 22. janúar 2003, hafi verið synjað 27. janúar 2003, þ.e. um einum og hálfum mánuði áður en honum hafi verið sagt upp störfum hjá stefnanda. Stefndi geti enga ábyrgð á því borið þó stefnandi hafi kosið að skipta um starfsvettvang og nema sagnfræði við Háskóla Íslands og svo kunni að fara að hann hafi engar fastar tekjur meðan á því námi standi. Um það liggi að vísu ekkert fyrir og sé það meinta tjón, sem stefnandi krefjist bóta fyrir, að stærstum hluta ekki orðið þar sem verið sé að krefjast launagreiðslna allt til júníloka 2006. Verði stefndi í öllu falli ekki dæmdur til að greiða stefnanda laun fyrir þann tíma sem ókominn sé. Kröfu um miskabætur sé mótmælt en ekkert liggi fyrir um meintar tilfinningalegar kvalir stefnanda eða þau lamandi áhrif sem málið eigi að hafa haft á sjálfstraust hans og vísað sé til í stefnu. Sé því sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda að í uppsögninni hafi falist ólögmæt meingerð gagnvart stefnanda. Kröfu um dráttarvexti sé sérstaklega mótmælt, svo og upphafstíma dráttarvaxta. Sé að mati stefnda ekki unnt að miða hann við fyrra tímamark en dómsuppsögu komi til þess að stefnanda verði dæmdar einhverjar bætur. Um lagarök vísar stefndi til ákvæða laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, einkum 21. gr. að því er varðar áminningu stefnanda og 44. gr. vegna starfsloka hans. Þá vísar hann til meginreglna vinnuréttar, svo og skaðabótaréttar, einkum um sönnun tjóns og umfang og skyldu stefnanda til að draga úr tjóni sínu. Kröfu sína um málskostnað kveðst stefndi styðja við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun við lög um virðis­auka­skatt nr. 50/1988, en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Niðurstaða. Ekki er um það ágreiningur í máli þessu að uppsögn stefnanda hafi verið byggð á 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Málsaðila greinir hins vegar á um hvort uppsögn stefnanda hinn 13. mars 2003 hafi efnislega verið lögmæt og í samræmi við ákvæði 44. og 21. gr. laga um nr. 70/1996 m.a. með tilliti til gildis þeirrar áminningar sem stefnda var veitt með bréf þann 7. janúar 2003 og hvort ákvörðunin um uppsögn hafi verið tekin með formlega réttum hætti í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1997. Í 44. gr. laga nr. 70/1996 segir svo: „Skylt er að veita starfsmanni áminningu skv. 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna sem eru tilgreindar.” Þá segir svo í 21. gr. laganna: „Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skal forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu. Áður skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt.” Með bréfi sínu til stefnanda þann 25. september 2002 upplýsti stjórn Heilsugæslustöðvarinnar í Hveragerði hann um að til skoðunar væri hjá stjórninni hvort veita ætti honum áminningu fyrir óstundvísi, vanrækslu, vankunnáttu, óvandvirkni og ósæmilega og óhæfilega framkomu í starfi, sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996. Voru ástæður fyrirhugaðrar áminningar síðan raktar í níu liðum í bréfinu. Skilaði stefnandi athugasemdum sínum við bréf þetta til stjórnarinnar með bréfi, dags. 28. október 2002. Vegna viðbótarkvörtunar sem borist hafði heilsugæslustöðinni með bréfi, dags. 28. október 2002, var stefnanda til viðbótar gefinn kostur á að tjá sig um hana og bárust athugasemdir hans vegna hennar með bréfi, dags. 3. janúar 2003. Uppsögn stefnanda úr starfi heilsugæslulæknis við Heilsugæslustöðina í Hveragerði þann 13. mars 2003 er rökstudd með því í fyrsta lagi að stefnandi hafi fengið áminningu þann 7. janúar 2003 fyrir óstundvísi, vanrækslu, óvandvirkni og ósæmilega og óhæfilega framkomu í starfi, sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996. Í framhaldi hafi síðan komið í ljós að framkoma stefnanda gagnvart starfsmönnum hafi verið sýnu verri eftir áminninguna og ætti þetta sérstaklega við gagnvart yfirlækni og framkvæmdastjóra stöðvarinnar. Einnig hafi mætingum stefnanda verið verulega áfátt frá veitingu áminningarinnar. Af ákvæðum tilvitnaðra ákvæða 21. og 44. gr. laga nr. 70/1996 má ráða að til uppsagnar ríkisstarfsmanns vegna ávirðinga í starfi geti aðeins komið að fyrir liggi tiltekin hegðun eða atvik er tengist starfi viðkomandi starfsmanns, hún falli undir þau lagasjónarmið sem í greininni eru rakin og að hún sé jafnframt ítrekun á sams konar hegðun og starfsmaðurinn hefur áður fengið formlega áminningu fyrir skv. 21. gr. laganna. Ein þeirra ástæðna sem vísað var til í uppsagnarbréfi stefnanda var að mætingum og stundvísi stefnanda hafi verið verulega ábótavant í kjölfar áminningarinnar. Segir þar að stefnandi hafi hinn 9. janúar 2003 horfið frá starfi og yfirgefið heilsugæslustöðina án leyfis og án þess að gera nokkrum viðvart um brotthvarf sitt. Þann 23. sama mánaðar hafi hann mætt á ný til vinnu eftir hálfs mánaðar fjarveru vegna veikinda og þá mætt einni og hálfri klukkkustund of seint. Þann 24. janúar 2003 hafi stefnandi boðað forföll til hádegis en mætt eigi að síður of seint eftir hádegi eða kl. 13.30. Síðdegis hinn 24. janúar 2003 hafi stefnandi átt að hefja helgarvakt á heilsugæslustöðinni. Hann hafi hins vegar yfirgefið stöðina án leyfis fyrir kl. 16.00, í engu sinnt vakt sinni og engar ráðstafanir gert til að henni yrði sinnt af öðrum. Hafi hending ein ráðið því að yfirlækni stöðvarinnar hafi verið unnt að hlaupa fyrirvaralaust í skarðið þannig að héraðið yrði ekki læknislaust. Þá hafi stefnandi ekki mætt til vinnu 27. janúar 2003 eða næstu daga á eftir án þess að hafa leyfi eða lögmæt forföll. Stefnandi hefur haldið því fram að hann hafi þann 9. janúar horfið frá störfum vegna veikinda og ekki komist aftur til starfa vegna þeirra fyrr en 23. sama mánaðar og kveðst hann hafa hringt þrívegis á heilsugæslustöðina í upphafi veikindanna og tilkynnt að hann kæmist ekki til vinnu vegna þeirra og síðan framvísað læknisvottorði um þessi veikindi sín þegar hann sneri aftur til vinnu. Hefur þessi staðhæfing ekki sætt andmælum af hálfu stefnda. Enda þótt ekki verði séð að stefnandi hafi farið nákvæmlega eftir þeim reglum sem kveðið er á um í grein 9.1 í kjarasamningi sjúkarhúslækna sem gildir gagnvart stefnanda í þessu tilliti þykja ávirðingar vegna þessa ekki vera þess eðlis að réttlætt hafi brottvikningu. Stefnandi hefur hins vegar ekki andmælt því að hafa mætt þann 23. janúar kl. 9.20 í stað kl. 8.00 eins og honum bar og engar skýringar gefið þar á. Stefnandi viðurkennir að hann hafi átt að sinna helgarvakt dagana 24.-26. janúar 2003 en heldur því fram að hann hafi samið um það við yfirlækni stöðvarinnar, Marianne Brandsson-Nielsen, að hún tæki þá vakt fyrir sig. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins sem staðfestir þessa staðhæfingu stefnanda og Marianne kvaðst í vitnisburði sínum fyrir dómi ekki hafa samið um slíkt við stefnanda. Hún hafi orðið jafnhissa og aðrir þegar stefnandi hvarf af stöðinni föstudaginn 24. janúar án þess gera neinar ráðstafanir hvað þetta varðar og hafi hún því þurft að bæta á sig viðbótarvinnu. Um fjarveru sína frá vinnu dagana 27. janúar til 16. febrúar 2003 staðhæfir stefnandi að framkvæmdastjóri stöðvarinnar hafi veitt honum launalaust leyfi frá störfum á þessum tíma og að auglýsing á heimasíðu heimilislækna staðfesti þessa staðhæfingu og einnig yfirlýsing Fjársýslu ríkisins sem fyrir liggi í málinu sem byggi á tilkynningu framkvæmdastjórans til stöðvarinnar. Í vitnisburði sínum fyrir dómi hefur framkvæmdastjórinn, Herdís Þórðardóttir, alfarið hafnað þessu og sagt að aldrei hafi komið til greina að fallast á launalaust leyfi fyrir stefnanda á þessum tíma nema að annar læknir fengist til afleysinga í hans stað. Hafi hún gert stefnanda þetta ljóst strax þegar hann hafi fyrst nefnt þetta við sig. Hafi hún síðan reynt það sem hún gat til að fá afleysingalækni á þessum tíma en það hafi ekki gengið. Auglýsingin á heimasíðu heimilislækna hafi eingöngu verið tilraun af hálfu stöðvarinnar til að kanna ítarlega hvort einhver möguleiki væri á að fá lækni til starfa á stöðinni í fjarveru stefnanda á þessum tíma. Vitnið sagði að tilkynning sú sem hún hafi sent til Fjársýslu ríkisins, og dagsett sé 14. febrúar 2003, hafi í raun eingöngu verið tilkynning um að stefnandi ætti ekki að fá útborgað fyrir þetta tímabil. Bjóði form það sem notað sé vegna slíkra launatilkynninga ekki upp á að tilgreint sé um óheimilar fjarvistir og hafi hún því merkt við það sem kom næst því að skýra að stefnandi ætti ekki að fá greidd laun á þessu tímabili. Eins og fyrr segir staðhæfir stefnandi að hann hafi fengið samþykki framkvæmdastjóra stöðvarinnar fyrir hinu launalausa leyfi en framkvæmdastjórinn hefur eindregið mótmælt þeirri staðhæfingu hans. Ekki verður á það fallist með stefnanda að auglýsing á heimasíðu heimilislækna staðfesti neitt annað en vilja framkvæmdastjórans fyrir hönd heilsugæslustöðvarinnar til að reyna að koma til móts við óskir hans. Eigi verður heldur á það fallist að umrædd tilkynning til Fjársýslu ríkisins staðfesti að þessar fjarvistir stefnanda hafi verið með samþykki stöðvarinnar, sérstaklega í ljósi þess að þegar frá henni var gengið þann 14. febrúar 2003 hafði stjórnarformaður heilsugæslustöðvarinnar þegar ritað stefnanda tilkynningu um hugsanlega uppsögn sem dagsett er 7. febrúar 2003 en þar er skýrlega vísað til þess að fjarvistir hans frá störfum eftir 24. janúar hafi verið án leyfis frá stöðinni. Þykir yfirlýsing Fjársýslu ríkisins og sú tilkynning sem hún byggir á ekki hafa neina þýðingu að þessu leyti. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn sannað að stefnandi hafi ítrekað brotið gegn starfsskyldum sínum á tímabilinu frá 23. janúar og allt þar til hann sneri aftur til starfa þann 17. febrúar 2003 með því að hafa mætt of seint að morgni 23. janúar, vanrækt að sinna helgarvakt sinni sem hófst kl. 16.00 þann 24. janúar og loks að mæta ekki til starfa frá 27. janúar og til þess dags sem honum var tilkynnt um fyrirhugaða uppsögn frá störfum. Eitt af því sem stefnandi var áminntur fyrir með áminningarbréfi stjórnar Heilsugæslustöðvar Hveragerðis þann 7. janúar 2003 var óstundvísi en í 8. tl. III. kafla bréfsins var tilgreint nánar í hverju hún átti að vera fólgin. Kemur þar fram að stefnandi hafi frá því í apríl 2002 mætt yfir 30 sinnum of seint til starfa sem nemi einni til einni og hálfri klukkustund. Stefnandi hefur andmælt þessu sem órökstuddu og bent á að engin stimpilklukka hafi verið á stöðinni á þessu tímabili og jafnframt hefði hann samið um það við framkvæmdastjóra stöðvarinnar að hann mætti stöku sinnum koma með rútunni frá Reykjavík á morgnana, t.d. þegar veður væri vont, og þá mæta eitthvað seinna vegna þessa. Hann hefði þó sjaldan nýtt sér þetta í raun. Fyrir liggur í málinu skrá yfir viðveru starfsmanna heilsugæslustöðvarinnar sem upplýst hefur verið að ritarar í móttöku stöðvarinnar hafi annast færslu á. Komu þeir móttökuritarar sem önnuðust færslu þessarar skrár, þær Sigríður Gréta Þórsdóttir og Ingibjörg Arna Þórðardóttir, fyrir dóminn og staðfestu að hafa fært hana og lýstu nánar hvernig að færslu hennar var staðið. Staðfestu þær sérstaklega að allalgengt hafi verið að stefnandi kæmi einum til einum og hálfum tíma of seint til vinnu á morgnana síðustu mánuði starfstíma hans. Framkvæmdastjóri heilsugæslustöðvarinnar kvaðst fyrir dómi kannast við að hafa fallist á gagnvart stefnanda að ef veður væri það vont að illfært væri fólksbílum yfir Hellisheiði þá mætti hann taka rútuna en þá væri það algjört skilyrði að hann hringdi í hana fyrir fram um morguninn og fengi samþykki fyrir því þannig að hægt væri að gera ráðstafanir gagnvart þeim sjúklingum sem bókaðir hefðu verið á stefnanda milli kl. 8 og 9 um morguninn. Þetta hefði stefnandi hins vegar aldrei gert og hafi honum því verið í öllum tilvikum verið óheimilt að mæta eftir kl. 8 til vinnu á morgnana. Af tilvitnaðri viðveruskrá heilsugæslustöðvarinnar má ráða að stefnandi hafi á tilgreindu tímabili, í allmörg skipti, mætt eftir kl. 9 til starfa að morgni og að það hafi gerst bæði að sumarlagi sem að vetri. Hefur þetta einnig verið staðfest með vitnisburði Herdísar Þórðardóttur, framkvæmdastjóra stöðvarinnar, og Maríanne Brandson-Nielsen, yfirlæknis. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að hann hafi haft til þess heimild stjórnenda heilsugæslustöðvarinnar. Enda þótt ekki sé í áminningunni tilgreind sérstaklega þau tilvik þegar stefnandi hefur mætt of seint á hinu tilgreinda tímabili verður ekki fallist á það með stefnanda að um órökstuddar fullyrðingar hafi verið að ræða. Mátti stefnanda vera ljóst að þær byggðu á fyrrgreindri viðveruskrá stöðvarinnar og hafði hann alla möguleika á að óska eftir aðgangi að þeirri skráningu drægi hann fullyrðingar þessar í efa. Samkvæmt þessu hefur stefnandi því sýnt af sér óstundvísi og telst umrædd áminning því hafa verið veitt á grundvelli lögmætra og málefnalegra sjónarmiða að þessu leyti. Að fenginni þeirri niðurstöðu liggur fyrir að framangreindar uppsagnarástæður stefnanda vegna óheimilla fjarvista og óstundvísi teljast ítrekun á hegðun sem stefnandi hafði áður fengið áminningu fyrir. Þykir því ekki þörf á að fjalla frekar um aðrar ávirðingar sem tilgreindar voru í áminningu og uppsagnarbréfi stefnanda né þær málsástæður stefnanda sem þeim tengjast. Stefnandi hefur hins vegar einnig byggt kröfur sínar á því að ekki hafi verið gætt sem skyldi reglna stjórnsýslulaganna nr. 37/1993 við töku ákvarðana um umrædda áminningu og síðan uppsögnina og að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að bæta ráð sitt eftir áminninguna sem leiði til þess að uppsögn stefnanda teljist af þeim sökum ólögleg. Heldur stefnandi þannig fram að stjórn heilsugæslustöðvarinnar hafi ekki gætt nægilega að andmælarétti hans skv. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með því að uppsagnarbréfið hafi verið dagsett sama dag og andmæli hans vegna fyrirhugaðrar ákvörðunar hafi verið móttekin. Viðurkennt er af hálfu stefnanda að umrædd ákvörðun hafi verið tekin að fengnum þeim athugasemdum sem stjórn heilsugæslustöðvarinnar hafði gefið honum ríflegan frest til að setja fram. Er ekki fallist á að ákvarðanataka samdægurs, að fengnum athugasemdum stefnanda, feli í sér brot á 13. gr. stjórnsýslulaga. Jafnframt byggir stefnandi á því að stjórn heilsugæslustöðvarinnar hafi ekki gefið honum kost á að bæta ráð sitt eftir áminninguna því hann hafi einungis verið búinn að vinna í fjóra daga þegar honum hafi verið afhent bréf um fyrirhugaða uppsögn sína. Hljóti þessi flýtir að teljast brot á lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna og brot á meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Eins og fyrr hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að um óheimila fjarveru stefnanda frá vinnu hafi verið að ræða eftir 24. janúar 2003 og hafi þar í raun verið um tvenns konar brot stefnanda á starfsskyldum að ræða. Annars vegar að vanrækja helgarvakt og síðan að fara án heimildar í launalaust leyfi sem hann hafði óskað eftir að fá. Þetta kom til viðbótar óstundvísi stefnanda að morgni hins 23. janúar. Með hliðsjón af þessu verður ekki fallist á að stjórnin hafi brugðist of fljótt við, enda þótt tiltölulega skammur tími hafi liðið á milli áminningar og bréfs um fyrirhugaða uppsögn, og verður að hafna þessari málsástæðu stefnanda. Enn fremur telur stefnandi að rannsóknarskyldu hafi ekki verið sinnt sem skyldi þar sem ekki hafi verið til staðar á heilsugæslustöðinni nákvæmt tímaskráningarkerfi. Þar sem fullyrðingar stjórnar stöðvarinnar um óstundvísi stefnanda byggist ekki á gögnum úr stimpilklukka hljóti þær að teljast óröstuddar. Gera verði ríkari kröfur til stjórnar um ítarlega skoðun málsins með tilliti til yfirlýstra samstarfsörðugleika og jafnvel óvildar tiltekinna stjórnenda í garð stefnanda. Eins og rakið hefur verið sáu móttökuritarar heilsugæslustöðvarinnar um að skrá daglega hvort og hvenær starfsmenn kæmu og færu af vinnustaðnum. Hefur ekki annað komið fram í málinu en að eðlilega hafi verið að þessari skráningu staðið. Hlýtur slík skráning því að teljast eðlilegur grundvöllur undir mat á viðverutíma starfsmanns á vinnustað. Ber því að hafna þessari málsástæðu stefnanda. Loks byggir stefnandi á því að hæfisreglum stjórnsýslulaga hafi ekki verið fullnægt vegna þeirra nánu pólitísku tengsla sem séu á milli stjórnarformanns og framkvæmdastjóra heilsugæslustöðvarinnar, en þau hafi skipað 1. og 2. sæti á lista Framsóknarflokksins við síðustu sveitarstjórnarkosningar. Ekki verður á það fallist að þau tengsl sem stefnandi vísar hér geti leitt til þeirrar niðurstöðu að formaður stjórnar heilsugæslustöðvarinnar hafi verið vanhæfur til töku þeirra ákvarðana sem hér um ræðir, sérstaklega með tilliti til þess að hvorki hann né framkvæmdastjórinn höfðu einstaklegra hagsmuna að gæta við úrlausn málsins. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að stjórn Heilsugæslustöðvarinnar í Hveragerði hafi verið rétt, með vísan til 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að segja stefnanda upp störfum vegna óheimilla fjarvista og óstundvísi eftir að hafa áður veitt honum áminningu fyrir sams konar hegðun og að löglega hafi verið staðið að töku þessara ákvarðana. Verður því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 800.000 krónur án virðisaukaskatts. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Heilbrigðisstofnun Suðurlands, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Árna Jónssonar, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 800.000 krónur án virðisaukaskatts.
Mál nr. 212/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. maí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 236/2007
Vátrygging Vöruflutningar Farmbréf Sératkvæði
Í hf. taldi sig vera að selja nafngreindu fyrirtæki á Ítalíu gám af fiskflökum og gaf út reikning vegna viðskiptanna þar sem greiðsluskilmálar voru tilgreindir „cash against documents“ með afhendingarskilmálana „CIF Rotterdam“. Félagið afhenti farmflytjanda vöruna og keypti flutningstryggingu hjá T hf. í samræmi við afhendingarskilmálana. Sá sem Í hf. taldi vera kaupanda vörunnar reyndist ekki hafa pantað hana heldur aðili sem misnotað hafði nafn hans. Sá aðili komst einnig yfir frumrit vöruskjala og fékk vöruna afhenta sér gegn framvísun þeirra í vörugeymslu farmflytjandans í Rotterdam. Í hf. krafðist greiðslu bóta á grundvelli vátryggingarinnar vegna þess tjóns sem félagið hafði orðið fyrir af þessum sökum. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, var litið svo á að farmurinn hefði enn þá verið í vörslum farmflytjanda þegar honum var stolið. Samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar var ekki talið að hún hefði þá verið fallin niður. Því var fallist á að T hf. bæri að bæta tjón Í hf. í samræmi við skilmála vátryggingarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Jóns Steinar Gunnlaugssonar Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. febrúar 2007. Mál þetta höfðaði Íslenska umboðssalan hf., kt. 600970-0469, Krókhálsi 5f, Reykjavík, með stefnu birtri 12. apríl 2006 á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6, Reykjavík. Málið var fyrst dómtekið 4. janúar sl., en endurupptekið og dómtekið að nýju 30. janúar sl. Stefnandi krefst greiðslu á 10.711.842 krónum ásamt dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 26. júní 2005 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, en til vara lækkunar stefnukrafna og að málskostnaður falli niður. Stefnandi flytur út fiskafurðir. Þann 1. nóvember 2002 seldi stefnandi gám af þorskflökum til fyrirtækis á Ítalíu. Stefnandi gaf út reikning um fiskinn þann 1. nóvember 2002. Þar er varan sögð vera 20.160 kg af þorskflökum og verðið 110.880 evrur. Þá segir að greiðsluskilmálar séu „Cash against Documents“ og afhendingarskilmálar „cif Rotterdam“. Sama dag gaf stefndi út skjal sem staðfesti að stefnandi hefði tekið tryggingu á umræddum farmi sem væri seldur með áðurgreindum cif-skilmálum og að farmtryggingin væri með Institute Cargo Clauses (A) skilmálum, auk nokkurra viðbótarákvæða. Skipafélagið Eimskip hf. flutti vöruna til Rotterdam. Stefnandi hefur lagt fram afrit af farmskírteini. Þar er áðurnefnt fyrirtæki á Ítalíu skráð viðtakandi og losunar­höfn Rotterdam. Stefnandi lagði fram við þingfestingu málsins ljósrit af svokölluðu CMR-farmbréfi. Bréf þetta varðar flutning á blautverkuðum saltfiski frá Rotterdam til Ítalíu. Þarf ekki að lýsa skjali þessu nánar, en aðilar vitnuðu nokkuð til þess í stefnu og greinargerð er þeir útlistuðu málsástæður sínar. Slíkt skjal um þorskflök þau sem stefnandi sendi hefur ekki verið lagt fram. Ekki liggja fyrir nein frekari gögn um sendinguna frá þessum tíma. Birgir Bjarnason, framkvæmdastjóri stefnanda, sagði í aðilaskýrslu sinni að hann hefði fljótlega gert stefnda viðvart um atvikið. Fyrst hefði í raun ekki neitt verið vitað hvað hefði gerst. Frumriti af farmskírteininu hefði verið framvísað í Rotterdam og sendingin leyst út. Því hefði þeim ekki dottið í hug að vörunni hefði í raun verið stolið. Það var loks með bréfi 26. maí 2005 að stefnandi beindi formlegu erindi til stefnda og krafði hann um greiðslu bóta fyrir farminn. Krafðist stefnandi greiðslu á 131.968 evrum samtals. Lagði hann saman reikningsfjárhæðina (110.880 evrur) og bætti 10% við samkvæmt skilmálum tryggingarinnar og 10.000 evrum vegna áætlaðs lögfræðikostnaðar. Stefndi svaraði með símbréfi 7. júní 2005. Þar var óskað eftir CMR-farmbréfi og frekari upplýsingum um atvik. Þessu svaraði stefnandi og sendi þann 29. júlí 2005 afrit af því sem kallað er „þetta CMR frá Eimskip í Rotterdam”. Mun það vera skjalið sem nefnt var hér að framan og varðar tiltekið magn af saltfiski. Stefndi hefur síðan hafnað kröfum stefnanda. Nánari upplýsingar um málsatvik lágu ekki fyrir er mál þetta var höfðað. Það var loks í þinghaldi 4. desember 2006 að stefnandi lagði fram endurrit af dómi í sakamáli er rekið hafði verið fyrir dómi á Ítalíu. Dómur þessi hafði verið kveðinn upp 1. desember 2005. Rétt er að taka hér upp nokkra þætti úr dóminum, í þýðingu Ingólfs Klausen, löggilts skjalaþýðanda. Fyrst er greint efni ákæru og þar kemur fram að hinn ákærði er sakaður um að hafa gefið upp nafn tilgreinds fyrirtækis og heimilisfang, en sína eigin síma. Þá hafi hann einnig gefið sig út fyrir að vera útibússtjóri tiltekins banka. Með þessu hafi honum tekist að blekkja stefnanda, Íslensku umboðssöluna, til að afgreiða pöntun á umræddum fiski og síðan nýtt sér ávinning af sendingunni sem hann hafi leyst út en ekki greitt fyrir. Í dóminum er tekin upp lýsing stefnanda á atvikum, svohljóðandi: „Ljóst má vera af atvikum málsins, eins og þau hafa verið rakin, að Giorgio Manko, eða samverkamaður hans, hafi með því að þykjast vera fyrirsvarsmaður fyrirtækisins Cooperativa Agricola Bagni 80 s.r.l., sem reyndar er fonnlega skráð fyrirtæki að nafni til, fengið bótakrefjanda til að senda sér vörur sem greiða átti fyrir með milligöngu bankastofnunar sem hvergi er að finna á uppgefnu heimilisfangi (Corso Garibaldi 12, Faenza). Sá hinn sami hafi hinsvegar tryggt sér mótttöku nauðsynlegra skjala til að fá vöruna afhenta, með því sviksamlega athæfi að tilgreina Giorgio Manko sem útibússtjóra viðkomandi banka. Þannig hafi tekist að svíkja út vörur frá bótakrefjanda að upphæð 110.880,00 evrur.“ Í dóminum er talið sannað að málsatvik hafi verið með þessum hætti. Kemur fram að þetta hafi gerst 6. nóvember. Daginn eftir var gámurinn sóttur til Rotterdam og komið á vöruflutningabifreið. Var farmurinn tollafgreiddur í Ravenna á Ítalíu 15. nóvember 2002. Málsástæður og lagarök stefnanda. Í stefnu er fullyrt að eftir að gámurinn kom til Rotterdam hafi honum verið stolið úr vörugeymslu. Stefnandi byggir á því að hann hafi selt umræddan farm með CAD skilmálum. Það þýði að kaupandi fái vöruna ekki í hendur fyrr en hann hafi greitt og fengið skilríki sem sýni að hann sé eigandi vörunnar. Í tryggingaskírteini sé sérstaklega vísað í reikning fyrir vörunni. Hún hafi því átt að vera tryggð hjá stefnda þangað til hún hefði verið greidd. Því beri stefnda að bæta tjónið. Sú skýring stefnda að varan hafi verið seld með cif-skilmálum sé ekki rétt. Mótmælir stefnandi þeirri málsástæðu. Stefnandi kveðst reikna dómkröfuna eftir kröfubréfi sínu, dagsettu 26. maí 2005. Þar hafi hann krafist greiðslu á 131.968 evrum. Gengi evru þann dag hafi verið 81,17 krónur. Nemi dómkrafan því 10.711.842 krónum. Þá kveðst stefnandi krefjast dráttarvaxta frá 26. júní 2005, er mánuður var liðinn frá því að hann krafði stefnda um greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Í greindu bréfi kemur fram sundurliðun kröfunnar. Þar er reikningsfjárhæðin, 110.880 evrur, 10% álag samkvæmt skilmálum, 11.088 evrur og áætlaður lögfræðikostnaður, 10.000 evrur, samtals 131.968 evrur. Dómkrafan er gerð í íslenskum krónum miðað við gengi þann dag er kröfubréf var sent. Stefnandi vísar til laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi vísar til þess að afhendingarskilmálar sendingarinnar hafi verið cif Rotterdam. Það felist í þessum skilmálum að seljandi eigi að vátryggja sendinguna á meðan á sjóflutningi stendur, til losunarhafnar. Stefnandi hafi keypt farmtryggingu hjá stefnda vegna flutningsins frá Íslandi til Rotterdam. Tryggingin hafi verið keypt til að fullnægja hinum kaupréttarlegu skilmálum. Samkvæmt skilmálum á vátryggingarskírteini taki gildissvið vátryggingarinnar mið af þessu. Vátryggingin hafi aðeins verið í gildi þar til varan kom í land í Rotterdam. Stefndi byggir á því að ekkert tjón hafi orðið á sendingunni í þessum flutningi. Stefndi vísar til þess að farmflytjandinn, Autotransporti, hafi tekið við vörunni í Rotterdam þann 12. desember 2002. Þá hafði ekkert tjón orðið. Hafi eitthvert tjón orðið á vörunni hafi það verið eftir þetta tímamark. Því sé ljóst að hið meinta tjón falli utan gildissviðs vátryggingarinnar. Vísar stefndi hér til 8. gr. skilmála sinna. Þá er fjárkröfu stefnanda mótmælt sem of hárri. Viðurkennir stefndi að krafa stefnanda skuli nema 121.968 evrum. Ekki séu lagalegar forsendur fyrir hærri kröfu, sem í íslenskum krónum nemi 9.900.143 krónum. Þá vísar stefndi til skyldna vátryggðs samkvæmt greinum 16 til 18 í skilmálum. Vátryggðum beri að bregðast fljótt við öllum vátryggingartilvikum og tryggja hugsanlegan endurkröfurétt vátryggjanda. Stefndi telur að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti og vanrækt skyldur sínar samkvæmt vátryggingarskilmálunum. Tjónið hafi verið tilkynnt seint og málið hafi frá upphafi verið illa upplýst og ekki stutt gögnum að neinu ráði. Séu forsendur til að dæma sig greiðsluskyldan telur stefndi að stefnandi yrði að bera stóran hluta tjónsins sjálfur vegna tómlætis og vanefnda. Stefndi mótmælir því að lokum að dráttarvextir reiknist fyrr en frá dómsuppsögu. Forsendur og niðurstaða. Ekki hefur farið fram sérstök sönnunarfærsla hér fyrir dómi. Þær upplýsingar um atvik sem fram koma í framangreindum ítalska dómi hafa ekki verið véfengdar af aðilum og verður að leggja atvikalýsingu dómsins til grundvallar. Samkvæmt því má í meginatriðum lýsa atvikum svo að frumriti farmskírteinis sem Eimskip gaf út hafi verið stolið áður en það komst í banka á Ítalíu. Með frumritið í höndum hafði viðkomandi formlega heimild til að krefjast afhendingar farmsins af Eimskip í Rotterdam, sbr. 1. mgr. 106 gr. laga nr. 34/1985. Farmurinn var tekinn og hefur lítið spurst til hans síðan. Handhöfn viðkomandi á frumriti farmskírteinis var heimildarlaus og verður að lesa svo úr þessum atvikum að farminum hafi verið stolið af lager umboðsmanns Eimskips í Rotterdam. Farmurinn hafi þannig enn verið í vörslum farmflytjanda er honum var stolið. Líta verður svo á að í vátryggingarskírteini sem stefnandi gaf út hafi verið ákveðið að um vátrygginguna giltu skilmálarnir Institute cargo clauses (A). Verður því að beita hinum ensku skilmálum í upphaflegri mynd. Í 8. gr. umræddra skilmála er ákvæði sem nefnt er Transit clause. Meginhluti ákvæðisins er svohljóðandi: 8.1 This insurance attaches from the time the goods leave the warehouse or place of storage at the place named herein for the commencement of the transit, continues during the ordinary course of transit and terminates either 8.1.1 on delivery to the Consignees' or other final warehouse or place of storage at the destination named herein, 8.1.2 on delivery to any other warehouse or place of storage, whether prior to or at the destination named herein, which the assured elect to use either 8.1.2.1 for storage other than in the ordinary course of transit 8.1.2.2 or for allocation or distribution, or 8.1.3 on the expiry of 60 days after completion of discharge overside of the goods hereby insured from the oversea vessel at the final port of discharge, whichever shall first occur. Eins og hér sést geta þrenns konar atvik leitt til þess að vátryggingin falli niður, að vátryggingarverndinni ljúki. Öruggt er að þriðji valkostur á ekki við. Fyrri valkostirnir varða það tilvik að varan er komin í geymsluhúsnæði eða á geymslusvæði. Í þessu tilviki var varan ekki komin í geymsluhúsnæði eða á geymslusvæði sem viðtakandi vörunnar (consignee) réð yfir. Þá er ekki hægt að líta svo á að viðtakandi hafi valið geymslusvæði á vegum farmflytjanda til að geyma vöruna á eða dreifa henni frá. Í þessu sambandi skal þess gætt að varan hafði ekki verið afhent réttilega frá farmflytjanda. Tjón varð þegar varan var í vörslum farmflytjanda, tilbúin til afhendingar. Verður að líta til þess að aðrar vátryggingar sem viðtakandi vörunnar kann að hafa taka almennt ekki gildi fyrr en hann hefur fengið vöruna afhenta, hvort sem er á geymslulager sinn eða til framhaldsflutnings. Má sjá af framangreindri 8. gr. skilmálanna að önnur farmtrygging sem gilda hefði átt um sjóflutning vörunnar frá Rotterdam hefði ekki tekið gildi fyrr en varan hefði verið tekin til flutnings til lestunarstaðar. Stefndi mótmælir því ekki að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni. Þarf þá ekki að skoða hvort annar aðili hafi í raun verið eigandi vörunnar er henni var stolið. Á það má fallast með stefnda að málatilbúnaður stefnanda var mjög óskýr í byrjun og málsreifun var að ýmsu leyti ábótavant. Þegar komist er að framangreindri niðurstöðu um stuld vörunnar blasir við að stefnandi á ekki sök á tjóninu eða umfangi þess. Þá hefur hann fengið dæmda bótakröfu á hendur aðila þeim sem sakfelldur var í águrgreindum dómi. Verður stefnda gert að bæta tjón stefnanda í samræmi við skilmála farmtryggingarinnar. Stefnandi hefur reiknað kröfu sína í íslenskum krónum og mótmælir stefndi því ekki. Verður því í samræmi við viðurkenningu stefnda að reikna bætur miðað við reikningsfjárhæðina að viðbættum 10% í samræmi við vátryggingarskírteinið. Vátryggingin tekur ekki samkvæmt skilmálum sínum til annars kostnaðar sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir við erindisrekstur sinn á Ítalíu. Þá rúmast sá kostnaður ekki innan málskostnaðar sem ákveðinn er fyrir rekstur þessa máls, sbr. 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda 9.900.143 krónur. Aðilar deila um upphafstíma dráttarvaxta. Rétt er að beita reglu 9. gr. laga nr. 38/2001 um skaðabótakröfur og reikna dráttarvexti frá þeim degi er mánuður er liðinn frá því að þær nauðsynlegar upplýsingar voru lagðar fram. Í þessu tilviki var það ekki fyrr en endurrit af hinum ítalska dómi var lagt fram í þinghaldi 4. desember 2006. Dráttarvextir reiknast því frá 4. janúar 2007. Málskostnaður ákveðst 450.000 krónur. Er þá tekið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.
Mál nr. 236/2005
Kærumál Málskostnaður Gjafsókn
Sveitarfélagið R höfðaði mál gegn X þar sem það krafðist þess að X yrði svipt forsjá sonar síns. Svo fór að málið var fellt niður. R var hins vegar talið hafa haft fullt tilefni til málsóknarinnar, en ástæður þess að málið var fellt niður voru breyttir hagir X. Með því að R hafði náð markmiði sínu með málsókninni var málskostnaður felldur niður. Talið var að kostnaður vegna vinnu lögmanns X, sem samkvæmt tímaskýrslu fór í að fjalla um umgengni X við barn sitt, teldist til málskostnaðar og þar með gjafsóknarkostnaðar hennar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2005, þar sem kveðið var á um málskostnað í máli varnaraðila gegn sóknaraðila og það fellt niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dæmdur verði hærri málskostnaður úr hendi varnaraðila en gert var í hinum kærða úrskurði og þóknun lögmanns hennar hækkuð. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur einnig kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og krefst þess aðallega að málskostnaður verði felldur niður, en til vara að að hann verði lækkaður. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði naut sóknaraðili gjafsóknar í máli þessu samkvæmt bréfi dómsmálaráðherra 14. júlí 2004. Sóknaraðili lagði fram málskostnaðarreikning ásamt tímaskýrslu, þar sem grein var gerð fyrir vinnustundum lögmanns hennar við rekstur málsins. Fallast má á með sóknaraðila að kostnaður vegna vinnustunda, sem samkvæmt tímaskýrslunni fóru í að fjalla um umgengni sóknaraðila við barn sitt, teljist til málskostnaðar samkvæmt g. lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 og þar með gjafsóknarkostnaðar sóknaraðila samkvæmt 1. mgr. 127. gr. laganna. Að þessu virtu þykir þóknun lögmanns sóknaraðila hæfilega ákveðin 600.000 krónur sem greiðast skal með öðrum gjafsóknarkostnaði úr ríkissjóði. Samkvæmt gögnum málsins hafði varnaraðili, þegar málið var höfðað, fullt tilefni til málshöfðunarinnar, sbr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Ástæður þess að málið var fellt niður voru breyttir hagir sóknaraðila. Þykir mega líta svo á að varnaraðili hafi náð markmiði sínu með málsókninni á þann veg að fella beri málskostnað milli aðila niður. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Málskostnaður í héraði fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, X, í héraði greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 600.000 krónur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 204/1999
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Afsláttur Skoðunarskylda
A keypti einbýlishús af G. Vorið eftir að hún flutti inn í húsið varð hún vör við nokkrar steypuskemmdir á því. Hélt hún eftir greiðslu samkvæmt kaupsamningi vegna þessa og stefndi G til greiðslu skaðabóta eða afsláttar vegna gallans en G gagnstefndi og krafði um eftirstöðvar kaupverðsins. Aflað var matsgerðar dómkvaddra manna. Talið var að skemmdirnar hefðu verið ljósar við skoðun á húsinu í þeim mæli að sérstök ástæða hefði verið til að rækilegrar athugunar og yrði A að bera hallann af því að hafa ekki kannað þær betur. Var A því dæmd til að greiða eftirstöðvar kaupverðsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. maí 1999. Þau krefjast þess að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða sér 1.831.176 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. október 1998 til greiðsludags, allt að frádregnum 466.026 krónum, sem greiddust inn á kröfuna 6. apríl 1999. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 13. ágúst 1999. Hún krefst að aðaláfrýjendur verði dæmd til að greiða sér aðallega 2.170.000 krónur, en til vara 1.550.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 25. september 1998 til greiðsludags. Til þrautavara krefst hún þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í öllum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins létu aðaláfrýjendur á árinu 1970 reisa steinsteypt einbýlishús að Austurgerði 10 í Reykjavík. Húsið mun vera á tveimur hæðum með innbyggðum bílskúr og alls 356,6 m2 að stærð. Aðaláfrýjendur fólu fasteignasölunni Borgum ehf. að leita kaupanda að húsinu í október 1996 og var þá ráðgert að söluverð þess yrði 18.200.000 krónur. Fyrir milligöngu fasteignasölunnar skoðaði gagnáfrýjandi húsið í júní 1997 ásamt eiginmanni sínum, Kristni B. Ragnarssyni. Gerði gagnáfrýjandi í kjölfarið tilboð í fasteignina að fjárhæð 16.449.536 krónur, sem aðaláfrýjendur höfnuðu. Með atbeina fasteignasölunnar Gimli gerði gagnáfrýjandi aftur tilboð í eignina ásamt eiginmanni sínum 30. september 1997 eftir að hafa skoðað hana á ný. Tilboð þetta hljóðaði á 17.000.000 krónur og samþykktu aðaláfrýjendur það samdægurs. Skriflegur kaupsamningur var gerður um eignina 28. október 1997, sem gagnáfrýjandi stóð ein að sem kaupandi. Samkvæmt honum átti að afhenda eignina 10. janúar 1998. Gagnáfrýjandi kveður eiginmann sinn hafa skoðað húsið að utanverðu fyrir kaupin með aðaláfrýjandanum Guðmundi. Hafi hann talið húsið líta mjög vel út miðað við aldur og ekki merkt að það væri illa farið eða því hefði ekki verið haldið við. Aðaláfrýjandinn hafi ekkert tjáð sig um ástand veggja eða múrs á ytra byrði hússins eða hvað hafi verið gert til að halda múrnum við, en látið þess getið að tröppur við aðalinngang hafi verið málaðar, því slettur hefðu eitt sinn komið á þær þegar þak hússins var málað. Aðaláfrýjandinn hafi og látið þess getið að nokkrum árum eftir að húsið var smíðað hafi rannsóknastofa byggingariðnaðarins athugað það með tilliti til alkalískemmda, en ekkert slíkt komið í ljós. Gagnáfrýjandi kveðst fyrst eftir afhendingu fasteignarinnar hafa látið gera verulegar breytingar á húsinu innanverðu og flutt síðan í það undir lok mars 1998. Um atvik í kjölfarið segir gagnáfrýjandi eftirfarandi í héraðsdómsstefnu: „Þegar fór að vora sem var óvenju snemma, með tilheyrandi hlýindum og rigningu fór málning á tröppunum að losna frá steypunni. Sama átti sér stað á suðurhlið hússins jafnframt því sem sprungunet myndaðist á suður og vesturhlið hússins.“ Hafi gagnáfrýjandi leitað af þessum sökum eftir umsögn verkfræðistofu um steypuskemmdir á húsinu. Í umsögn verkfræðistofunnar kemur fram að á suður- og austurhlið hússins að Austurgerði 10 séu áberandi sprungur og sprungunet. Sé málning farin að flagna af veggjunum. Það sama eigi við um aðrar hliðar hússins, en þó í minna mæli. Við flesta glugga séu lausir múrkantar og vatnsbretti. Múrhúð hafi einnig losnað af veggjum á nokkrum stöðum. Mikið sé um sprungur og lausa múrhúð á tröppum við aðalinngang, en undir þeim hafi málning flagnað og séu þar útfellingar. Megi gera ráð fyrir að steypa í tröppunum sé ónýt vegna frosts og alkalívirkni. Steypt súla og biti við suðvesturhorn hússins séu einnig mjög sprungin og skemmd af sömu völdum. Eigi það sama einnig við um stoðvegg við inngang á neðri hæð hússins. Alla þessa byggingarhluta verði að brjóta niður og steypa upp að nýju. Að öðru leyti var bent á tvær leiðir til viðgerðar á múrskemmdum og heildarkostnaður metinn eftir því hvor yrði valin, annars vegar að fjárhæð 1.940.000 krónur og hins vegar 2.410.500 krónur. Gagnáfrýjandi og eiginmaður hennar sendu aðaláfrýjendum þessa umsögn með bréfi 25. mars 1998 og óskuðu eftir fundi með þeim til að kanna hvort sættir gætu tekist um að skipta kostnaði af viðgerð. Aðaláfrýjendur höfnuðu þeirri málaleitan. Gagnáfrýjandi fékk dómkvadda menn 26. júní 1998 til að leggja mat á hverra viðgerða væri þörf á húsinu vegna steypuskemmda og hver kostnaður yrði af þeim. Í matsgerð 17. ágúst 1998 kom meðal annars fram að af vettvangskönnun hafi mátt ráða að viðhaldi hússins hafi verið ábótavant um nokkurn tíma. Hljóti skemmdir á tröppum, bita, súlu og stoðvegg að hafa verið sýnilegar fyrir nokkrum árum, en viðgerðir með málningu og kítti dugað skammt. Frekar þykkt málningarlag hafi verið á húsinu, sem bendi til að það hafi verið málað reglulega án þess að eldri málning væri fjarlægð, en þetta geti hafa lokað raka inni í steypu og leitt til skemmda á henni í frosti. Laus múr við gluggakanta og víða ætti líklega rætur að rekja til þess að steypustyrktarjárn hafi legið of nærri yfirborði og náð að ryðga. Til úrbóta yrði að brjóta allan lausan múr af veggjum og múrhúða þá á ný. Hreinsa yrði málningu af öllum veggjum og bera á þá vatnsfæliefni. Að auki yrði að fylla sprungunet austan og sunnan á húsinu með sérstökum viðgerðarmúr. Tröppur, bita, súlu og stoðvegg yrði að brjóta niður, steypa á ný og múrhúða. Matsmennirnir tóku sérstaklega fram að þeim virtist sem óverulega hafi verið gert við húsið annað en að mála það, en þó hafi verið reynt að kítta í sumar sprungur og mála yfir. Ekki gætu þeir lagt mat á hvenær húsið eða tröppur við það hafi síðast verið málaðar, en ætla mætti að það hafi verið gert fyrir 12 til 24 mánuðum, að minnsta kosti að hluta. Í sundurliðuðu kostnaðarmati gerðu þeir ráð fyrir að verja yrði 125.000 krónum til að koma upp aðstöðu til viðgerða, 685.000 krónum til að gera við skemmdir á veggjum, 240.000 krónum til að bera vatnsfæliefni á veggina og mála, 600.000 krónum til að fjarlægja tröppur, steypa upp nýjar og múrhúða, 120.000 krónum í sama skyni vegna súlu og bita og 400.000 krónum til að gera það sama við stoðvegg. Var kostnaður því alls metinn 2.170.000 krónur. Aðaláfrýjendur fengu dómkvadda yfirmatsmenn 6. október 1998 til að leggja mat á hvort unnt væri að gera við tröppur, súlu, bita og stoðvegg með öðrum hætti en að brjóta niður og endurbyggja og hvað slík viðgerð myndi kosta. Í yfirmatsgerðinni, sem er ódagsett en var lokið í október 1998, segir að búið hafi verið að brjóta niður súlu og bita þegar matsfundur var haldinn. Var því ekki fjallað þar frekar um þá húshluta. Yfirmatsmenn töldu ekki tímabært að brjóta niður tröppurnar, þar sem lengja mætti endingartíma þeirra með viðgerð, sem var nánar lýst og talin mundu kosta 220.000 krónur. Þá töldu yfirmatsmenn að vísu unnt að gera við stoðvegg fyrir 20.000 krónur, þannig að una mætti við útlit hans í eitt eða tvö ár, en eina raunhæfa úrræðið væri að brjóta hann niður og endursteypa, sem myndi kosta 200.000 krónur. Gagnáfrýjandi höfðaði málið með héraðsdómsstefnu 21. september 1998 og krafðist þar skaðabóta eða afsláttar úr hendi aðaláfrýjenda að fjárhæð 2.170.000 krónur í samræmi við undirmatsgerð, að frádreginni lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi um fasteignina að Austurgerði 10 að fjárhæð 1.831.176 krónur, svo og að aðaláfrýjendum yrði gert að gefa út afsal fyrir eigninni. Aðaláfrýjendur kröfðust sýknu af þessum kröfum og höfðuðu gagnsök með stefnu 19. október 1998 um skyldu gagnáfrýjanda til að inna af hendi fyrrnefndar 1.831.176 krónur. Með hinum áfrýjaða dómi var fyrstnefnd krafa gagnáfrýjanda í aðalsök tekin til greina með 1.000.000 krónum og henni því gert að greiða aðaláfrýjendum 831.176 krónur í gagnsök. Aðaláfrýjendur voru hins vegar dæmd til að greiða 350.000 krónur í málskostnað, en voru sýknuð að svo stöddu af kröfu um útgáfu afsals. Eftir uppkvaðningu dómsins gáfu aðaláfrýjendur út afsal fyrir fasteigninni til gagnáfrýjanda, sem innti gegn því af hendi 6. apríl 1999 greiðslu samkvæmt dóminum að viðbættum dráttarvöxtum en að frádregnum tildæmdum málskostnaði og niðurstöðufjárhæð úr uppgjöri vegna vaxta af áhvílandi veðskuldum á fasteigninni og gjöldum af henni. Greiðsla þessi var að fjárhæð 466.026 krónur og hafa aðaláfrýjendur eins og áður greinir tekið tillit til hennar í dómkröfu sinni fyrir Hæstarétti. Samkomulag tókst á milli aðilanna um að þessar ráðstafanir hefðu að öðru leyti engin áhrif á rekstur málsins. Aðaláfrýjendur hafa lagt fram í Hæstarétti matsgerð dómkvaddra manna 21. júlí 1999 um verðmæti fasteignarinnar að Austurgerði 10, annars vegar á matsdegi eins og ástand hennar var þá og hins vegar í október 1997 miðað við að ekki hefði þurft að ráðast í verulegar viðgerðir á húsinu. Matsmenn töldu verðmætið eftir fyrrnefndri viðmiðun 28.000.000 krónur, en eftir þeirri síðarnefndu 18.500.000 krónur. II. Aðilana greinir á um hvað hafi mátt ráða af skoðun hússins að Austurgerði 10 sumarið og haustið 1997 um ástand fyrrnefndra trappa, súlu, bita og stoðveggjar, svo og múrhúðar á ytra byrði. Í málinu liggja fyrir ljósmyndir af húsinu, sem fylgdu undirmatsgerð og munu hafa verið teknar sumarið 1998. Þær bera með sér að margvíslegar múrskemmdir voru þá augljósar. Ósamræmis gætir í framburði aðila og vitna fyrir héraðsdómi um hvort ástand hússins hafi verið með líkum hætti sumarið 1997. Hins vegar segir í undirmatsgerð að skemmdir á tröppum, bita, súlu og stoðvegg hafi verið þess eðlis „að þær hljóta að hafa verið sýnilegar fyrir nokkrum árum“. Einnig verður að gefa því gætur að í áðurnefndri umsögn verkfræðistofu, sem gagnáfrýjandi aflaði, er rætt um að sprungur og sprungunet séu áberandi á veggjum, málning sé víða farin að flagna af þeim, lausir múrkantar og vatnsbretti séu við flesta glugga og múrhúð hafi losnað á nokkrum stöðum. Þar er og lýst miklum skemmdum á tröppum, súlu, bita og stoðvegg. Eins og ástandi hússins er lýst í þessari umsögn og að teknu tilliti til þess að hún er dagsett 12. mars 1998 getur ekki staðist sú skýring gagnáfrýjanda að hlýindi og rigning um vorið á því ári hafi skyndilega leitt í ljós þessar skemmdir, sem hafi verið með öllu duldar sumarið og haustið 1997. Þótt ekki verði slegið föstu eins og málið liggur fyrir að hversu miklu leyti gagnáfrýjandi hefði mátt verða vör við múrskemmdir við skoðun hússins, er ljóst af framangreindu að það var að minnsta kosti í þeim mæli að sérstök ástæða var til rækilegrar athugunar, eftir atvikum með aðstoð sérfróðs manns. Líta verður og til þess að húsið var byggt 1970 og hafði múr á ytra byrði þess ekki verið haldið við á annan hátt en með málun. Alkunna er að á húsum, sem voru reist á því tímabili, hafa iðulega komið fram steypuskemmdir. Samkvæmt gögnum málsins stóð eiginmaður gagnáfrýjanda, sem eins og áður sagði skoðaði húsið að utanverðu, að rekstri fasteignasölu á árunum 1983 til 1986. Honum og þar með gagnáfrýjanda mátti þannig vera vel kunnugt um skoðunarskyldu kaupanda og áhættu hans, sem henni fylgir. Að öllu þessu gættu verður að líta svo á að gagnáfrýjanda hefði mátt verða kunnugt um skemmdir á húsinu, sem lýst var í fyrrnefndri umsögn verkfræðistofu 12. mars 1998, með viðhlítandi skoðun þess áður en kaup hennar og aðaláfrýjenda voru gerð. Getur hún því hvorki krafið þau um skaðabætur né afslátt af kaupverði fasteignarinnar. Krafa aðaláfrýjenda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs hefur ekki sætt andmælum á öðrum grunni en þeim, sem um ræðir hér að framan, og verður hún því tekin til greina. Samkvæmt gögnum málsins hafa aðaláfrýjendur orðið að bera kostnað af tveimur matsgerðum, samtals 475.590 krónur. Málatilbúnaður gagnáfrýjanda gaf aðaláfrýjendum réttmætt tilefni til að afla þessara sönnunargagna, þótt þau hafi ekki ráðið úrslitum málsins. Með tilliti til þess verður gagnáfrýjandi dæmd til að greiða aðaláfrýjendum þá samanlögðu fjárhæð í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Aðalheiður Karlsdóttir, greiði aðaláfrýjendum, Guðmundi Jónssyni og Ingunni Stefánsdóttur, 1.831.176 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. október 1998 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 6. apríl 1999 að fjárhæð 466.026 krónur. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 1999. I. Mál þetta er höfðað fyrir dómþinginu af Aðalheiði Karlsdóttur, kt. 210657-2319, Aust­urgerði 10, Reykjavík á hendur Guðmundi Jónssyni, kt. 061025-3089 og Ingunni Stefáns­dóttur, kt. 030125-2589, báðum til heimilis að Furugerði 21, Reykjavík, með stefnu þingfestri 29. september 1998. Hinn 10. nóvember 1998 var þingfest gagn­sak­ar­stefna, sem birt hafði verið 20. október 1998. Dómkröfur í aðalsök. Dómkröfur aðalstefnanda eru þær, að aðalstefndu verði gert að greiða aðal­stefn­anda skaðabætur/afslátt, að fjárhæð 2.170.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum frá 25. september 1998 til greiðslu­dags, allt að frádregnum 1.831.176, sem koma á til greiðslu hinn 15. október 1998, samkvæmt ákvæði í kaupsamningi dagsettum 28. október 1997, milli aðal­stefn­anda og aðalstefndu um greiðslu kaupverðs eignarinnar Austurgerði 10, Reykjavík, en gerð er krafa um viðurkenningu í dómi á rétti til skuldajafnaðar á greiðslu þessari til frá­dráttar kröfu aðalstefnanda um skaðabætur. Þá er þess krafist að aðalstefndu verði dæmd til þess að gefa út afsal til aðalstefnanda fyrir fasteigninni Austurgerði 10, Reykja­vík. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar að meðtöldum matskostnaði, sam­kvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á þann hluta málskostnaðar sem er virðisaukaskattskyld málflutningsþóknun. Dómkröfur aðalstefndu eru þær aðallega, að aðalstefndu veðri alfarið sýknuð af kröf­um aðalstefnanda, en til vara að kröfur aðalstefnanda verði verulega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast aðalstefndu málskostnaðar að skaðlausu, úr hendi aðal­stefn­anda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur í gagnsök. Dómkröfur gagnstefnenda eru þær, að gagnstefndu verði með dómi gert að greiða gagn­stefnendum 1.831.176 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. október 1998 til greiðsludags. Þá krefjast gagnstefnendur máls­kostn­aðar úr hendi gagnstefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómköfur gagnstefndu eru þær, að gagnstefnda verði sýknuð af kröfu gagn­stefn­enda og gagnstefnendum gert að greiða gagnstefndu málskostnað samkvæmt fram­lögð­um málskostnaðarreikningi. Mál þetta var loknum munnlegum málflutningi hinn 27. janúar sl. Gætt var ákvæða 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991, áður en dómur var kveðinn upp. II. Með kaupsamningi dagsettum 28. október 1997 keypti aðalstefnandi fasteignina Aust­urgerði 10, Reykjavík af aðalstefndu, Guðmundi Jónssyni og Ingunni Stefáns­dóttur. Umsamið kaupverð var 17.000.000. Fasteignin er stórt einbýlishús á tveimur hæð­um ásamt innfelldum bílskúr. Aðalstefnandi skoðaði eignina í fyrsta sinn í júní 1997 er hún var í sölu hjá fast­eigna­sölunni Borgir ehf. og gerði hún tilboð í eignina í framhaldi af þeirri skoðun, en því tilboði höfnuðu aðalstefndu. Síðar sama ár, eða haustið 1997, gerði aðalstefnandi aðal­stefndu aftur tilboð í eignina, en þá hafði hún verið sett í sölu hjá fasteignasölunni Gimli og verðhugmynd aðalstefndu var þá 17.900.000 krónur. Samkvæmt fram­lögð­um kaupsamningi keypti aðalstefnandi fasteignina af gagnstefnendum á 17.000.000 krónur. Aðalstefnandi fékk húsið afhent 10. janúar 1998 og flutti inn í það í lok mars 1998. Þegar voraði það ár taldi aðalstefnandi sig verða vara við galla á fasteigninni. Aðal­stefnandi fékk verkfræðiskrifstofuna VSÓ til að áætla kostnað við viðgerðir á hús­inu. Byggingatæknifræðingur sem annaðist úttektina áætlaði að nauðsynleg við­gerð yrði um eða yfir tvær milljónir eftir því hvort hefðbundin viðgerð færi fram eða húsið yrði klætt að utan. Í framhaldi af því, eða hinn 25. mars 1998, ritaði aðal­stefn­andi aðalstefndu bréf og sendi ásamt fyrrgreindri matsgerð, dagsettri 12. mars 1998, og óskaði eftir að aðalstefndu tækju þátt í þessum viðgerðarkostnaði. Aðalstefndu höfn­uðu allri bótaskyldu með bréfi dagsettu 27. mars s.á. og vísuðu öllum kröfum aðal­stefnanda á bug, m.a. á þeim forsendum að um væri að ræða atriði sem aðal­stefnanda hefði átt að vera kunnugt um þegar kaupin fóru fram og ljóst hefði verið þegar eignin var seld að húsið þarfnaðist verulegs viðhalds bæði að utan og innan. Aðalstefnandi óskaði eftir dómkvaðningu tveggja matsmanna til þess að meta ætl­aða galla á ytra byrði hússins og meta kostnað við viðgerðir. Matsgerð lá fyrir hinn 17. ágúst 1998. Í framlagðri matsgerð segir svo m.a.: „Rækileg skoðun sýndi að húsið að Aust­ur­gerði 10, sem er steynsteypt einbýlishús, byggt áið 1969-1970, er með skemmdir á hluta múrhúðunar og á steypu útveggja. Á austurhlið er málning fari að flagna af og múrhúðin laus, undir og til hliðar við glugga, fínriðað sprungunet er í múrhúðun, að öðru leyti virðist múrhúðin vera föst á vegg­flötum. Hægt er að sjá í sárið þar sem málning hefur brotnað af, að þykk máln­ing­arfilma er á veggjum. Á suðausturhorni meðri hæðar hefur múrhúðin losnað frá veggfleti þannig að rifa mynd­ast lóðrétt á horni. Greinilegt er að kittað hefur verið í rifuna og málað yfir. Suðurhlið hússins er eins og austurhlið með fínriðað sprungunet í múrhúðun, hún laus frá veggflötum til hliðar við hurð út í garð, ásamt undirstykkjum (vatnsbrettum) og hliðarköntum við glugga. Stoðveggur við kjallarahurð er illa farinn, mikið sprung­inn og steypan í honum morkin, af völdum frost/þýðuverkana. Steypt gólf innan stoð­veggjar við hús hefur verið málað að því er virðist með lakkmálningu og er hún farin að flagna af. Stoðveggur hallar inn að húsi undan jarðvegi. Súla og biti á suðvesturhorni er greinilega mikið skemmd, múrhúð laus, steypa mork­in og útfellingar eru úr sprungum. Það virðist vera múrviðgerð á efsta hluta súlu. Greina má að blettað hafi verið yfir sprungur á suðvesturhorni hússins og múrhúðun virðist laus þar undir. Á vesturhlið er lítið af fínriðnu sprunguneti í múrhúðun, en málning farin að flagna af. Múrhúðun á veggflötum virðist ekki laus nema við norðvesturhorn hússins, þar er aðeins laust á kafla. Á norðurhlið er málning farin að flagna af, lítið er af fíngerðu sprunguneti í múr­húð. Múrhúðin er laus undir gluggum (vatnsbretti) og á veggflötum milli glugga. Greina má að sparslað/kittað hefur verið í sprungur undir gluggum og málað yfir. Útitröppur við norðurhlið eru illa farnar af frostskemmdum. Stólpar járnhandriðs hafa sprengt steypu út frá sér. Járngrind í stigabaki er víða sprungin út úr steypu og farin að ryðga. Stigaþrep eru víðast sprungin og útfellingar koma í ljós. Það er greini­legt að steypa í þrepum er orðin morkin. Tröppur eru málaðar að því er virðist með lakk­málningu sem er farin að flagna af. Umfjöllun: Af vettvangskönnun má ráða að viðhald hússins hafi verið ábótavant um nokkurn tíma. Skemmdir á tröppum, bita, súlu og stoðvegg við kjallarainngang eru þess eðlis að þær hljóta að hafa verið sýnilegar fyrir nokkrum árum og viðgerð með lakk­máln­ingu og kíttun duga skammt. Það er frekar þykk málningarhúð utan á húsinu þannig að það virðist hafa verið mál­að reglulega án þess að hreinsa eldri málningu af. Þykk málningarhúð getur lokað raka inni í steypunni og skapað skemmdir á henni við frost/þýðu verkanir. Þenslu­sprung­ur í múrhúðun opnast og raki safnast í þeim. Þetta má sjá á málningarlagi yfir sprung­um sem hefur bólgnað út. Laus múr við gluggakanta stafar líklega af því að járn liggja of nálægt útbrún og ryðga, þannig losnar um múrhúðina. Þetta er t.d. greini­legt á baki útitrappa. Á suðausturhorni er laus múr frá steypuvegg, líklegt er að steypu­styrktarjárn liggi of utarlega og hafi myndað los við tæringu á járninu. Mats­menn telja að ekki sé ástæða til að fíltera sprungunet á vestur- og norðurhliðum þar er nægjan­legt að vera vatnsfælniefni á veggfleti til að loka sprungum. Þessar hliðar húss­ins verða síður fyrir álagi veðrunar. Það skal tekið fram að málið er byggt á sjónskoðun matsmanna og sýni voru ekki tekin úr steypu til frekari rannsóknar...” Í niðurstöðu matsmanna kemur fram, að þeir telja þörf á steypu- og múr­við­gerð­um á hluta útveggja hússins og að nauðsynlegt sé að útveggir verði hreinsaðir af allri máln­ingu áður en sú viðgerð hefjist. Þá telja þeir útitröppur við aðalinngang, súlu og bita við suðvesturhorn hússins og stoðvegg við kjallarainngang það mikið skemmd að al­gerrar endurnýjunar sé þörf. Töldu matsmenn að lárétta steypta fleti ætti að verja með sérstökum vatnsfælniefnum, sem metti steypuyfirborðið og hrindi frá sér raka, en ekki mála þá með málningu. Matsmenn mátu heildarkostnað við viðgerðir og málun 2.170.000 krónur og kváðust hafa miðað kostnað á verðlagi í ágúst 1998 með virð­is­auka­skatti auk þess, sem í kostnaðarmat væri tekinn kostnaður vegna tækjaþjónustu og eftir­lit. Með bréfi dagsettu 25. ágúst 1998 krafði aðalstefnandi aðalstefndu um skaða­bæt­ur í samræmi við niðurstöður dómkvaddra matsmanna. Þeim kröfum höfnuðu að­al­stefndu með bréfi dagsettu 8. september 1998. Hinn 6. október 1998 voru af hálfu aðalstefndu dómkvaddir þrír matsmenn til að meta yfirmati útitröppur við aðalinngang, súlu og bita við suðvesturhorn hússins og stoð­vegg við inngangshurð í kjallara. Matsgerð þeirra lá fyrir hinn 21. október 1998. Í niðurstöðu þeirrar matsgerðar segir svo m.a.: „Tröppur: Búið er að þvo tröppur með öflugum vatnsblæstri á hliðum og að neðan. Sprungur eru í ílögn á tröppum og þrep­um. Í múrhúð á hliðum eru sprungur. Brotið er út úr tröppuhornunum á nokkrum stöð­um. Steypustyrktarstál er grunnt í steypu í stigabökum og hluta palls og hefur ryðg­að og sprengt af sér steypuhuluna. Stoðveggur: Stoðveggur er mikið sprunginn. Múrhúð er fallin af á tveim stöðum og þar má sjá að sprungurnar eru einnig í steypunni undir múrhúðinni. Hlykkur er í stoð­­vegg og greinilegt af sprungu við horn á honum að hann hefur sigið að húsinu...” Samkvæmt niðurstöðu yfirmatsgerðar var ekki þörf á að brjóta niður úti­tröpp­urn­ar og mögulegt að gera við þær án þess að brjóta þær niður. Hins vegar töldu þeir stoð­vegginn það mikið skemmdan að þörf væri á að endursteypa hann. III. Málsástæður í aðalsök. Aðalstefnandi byggir kröfur sínar í aðalsök á því, að húsið hafi verið haldið veru­legum göllum þegar hún hafi keypt það af aðalstefndu með kaupsamningi dagsettum 28. október 1997 og aðalstefnandi eigi því rétt á skaðabótum eða afslætti úr hendi aðal­stefndu. Aðalstefnandi telur aðalstefndu hafa gert sér fulla grein fyrir göllum þessum við sölu hússins. Aðalstefnandi kveðst ekki gera kröfu um það sem gert hafi verið við húsið að innanverðu eða vegna fúa, sem verið hafi í þakkanti hússins. Aðal­stefn­andi hafi greitt kostnaðinn vegna þeirra, án þess að þeir væru metnir sérstaklega eða krafa gerð á hendur aðalstefndu vegna þess. Aðalstefnandi telur aðalstefndu hafa vitað um ástand hússins. Í framlagðri mats­gerð komi fram að húsið hafi verið málað reglulega án þess að nokkur hefði hirt um að skafa fyrri málningu af eða hreinsa lausan múr. Rakinn hafi því verið lokaður inni í múrn­um og frosið á vetrum en við hlýindi á vorin hafi rakinn fundið sér leið í gegnum máln­inguna og hún flagnað af húsinu. Aðalstefndu hafi þá málið yfir aftur, án nokk­urra viðgerða, sbr. það sem fram hafi komið á matsfundi hjá aðalstefnda Guðmundi, hinn 15. júlí 1998. Á þeim fundi hafi hann m.a. staðfest að húsið hefði verið málað að utan sumarið 1997. Þá kveður aðalstefnandi að undirmatsmenn staðfesti í matsgerð sinni, að húsið hafi verið málað skömmu áður en það hafi verið selt eða um það bil 12 – 24 mánuðum fyrir matsfund.. Aðalstefnandi heldur því fram að fyrir liggi með yfirlýsingu aðalstefnda, Guðmundar, og áliti matsmanna, að þær skemmdir, sem fram hafi komið eftir að aðal­stefn­andi keypti húsið, hafi verið til staðar þegar húsið hafi verið selt aðalstefnanda og aðal­stefndu verið fullkunnugt um, að verulegra framkvæmda hafi verið þörf til að koma í veg fyrir að málningin flagnaði af á hverju vori. Telur aðalstefnandi ólíklegt ann­að, en að aðalstefndu hafi látið fara fram athugun á múrhúð hússins til að kanna hverju það sætti að málningin flagnaði af ár eftir ár. Þrátt fyrir þessa vitneskju hafi aðal­stefndu látið hjá líða að gera aðalstefnanda grein fyrir þessu við skoðun og kaup á eign­inni. Aðalstefnandi heldur því fram að hún hafi ekki getað gert sér grein fyrir þessum galla á húsinu. Henni hafi hvorki verið sagt frá gallanum á fasteignasölunni né hafi hún með beinum eða óbeinum hætti mátt ráða það af orðum aðalstefndu. Þvert á móti hafi aðalstefndu fullyrt að húsið hefði verið tekið út af Rannsóknarstofnun bygg­ing­ar­iðn­aðarins með tilliti til alkalískemmda og ytra byrði hússins verið í góðu ásig­komu­lagi. Þá hafi aðalstefnandi ekki getað áttað sig á þessu slæma ástandi hússins, þar sem húsið hafi verið nýmálað. Aðalstefnandi hafi og mátt ætla að ástand múrsins væri í sam­ræmi við ástand málningarinnar á húsinu og umhverfisins, en aðkoma hafi verið góð og garðurinn vel hirtur. Aðalstefnandi hafi og mátt ætla, ef húsið hefði verið mál­að, að nauðsynleg undirvinna hefði farið fram á húsinu, laus múr tekinn burt og fyrri máln­ing hreinsuð. Þá hafi aðalstefnandi mátt búast við því, að húsinu hefði verið við haldið í gegnum árin, þar sem búast mætti við að sá sem hefði efni á að byggja sér rúm­lega 300 fm hús héldi eigninni við. Aðalstefnandi telur að aðalstefndu hafi mátt vita, þegar aðalstefnandi keypti húsið, að það hafi verið áskilið af hálfu aðalstefnanda, að húsið að utanverðu væri í sama ásigkomulagi og málningin. Aðalstefnandi telur ólíklegt annað en að málun hússins sumarið 1997 hafi verið gerð til þess að auðvelda sölu hússins. Í ljós hafi komið að húsið hafi verið í sölu í tæp tvö ár og mjög líklega litið illa út áður en það hafi verið málað. Aðalstefnandi kveðst gera kröfu um afslátt af kaupverði, er nemi sömu fjárhæð og fram komi í mati hinna dómkvöddu matsmanna, ef ekki verði fallist á kröfu um skaða­bætur. Aðalstefnandi byggir kröfu sína á mati hinna dómkvöddu matsmanna, sem metið hafi viðgerð á húsinu 2.170.000 krónur og kostnaðurinn sundurliðaður í matsgerðinni með eftirfarandi hætti: EfniVinnaVerð 1.Gerð aðstöðu40.00015.00055.000 2.Verkpallar35.00020.00055.000 3.Hreinsun og varnir6.0009.00015.000 4.Háþrýstiþvottur60.000150.000210.000 5.Viðgerð á vatnsbrettum30.00085.000115.000 6.Viðgerð á köntum20.00055.00075.000 7.Fylling á flötum55.000170.000225.000 8.Viðgerð á flötum15.00040.00055.000 9.Viðgerð á ryðguðum járnum 1.5003.5005.000 flötum suður og austurhliðar65.00065.000130.000 13. Tröppur, niðurbrot og endursteypa300.000300.000600.000 14. Sílanböðun og málun á veggflötum vestur- og norðurhliðar55.00055.000110.000 Alls kr.942.5001.227.5002.170.000 Aðalstefnandi telur sig eiga rétt á að skuldajafna á móti kröfu aðalstefndu greiðslu samkvæmt kaupsamningi, þar sem gallar á húsinu hafi verið staðreyndir. Aðal­­stefnandi eigi því kröfu á hendur aðalstefndu, um að þau gefi henni afsal fyrir eign­­inni. Um lagarök vísar aðalstefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, sbr. og lög nr. 39/1922 per analogium og lög nr. 7/1936. Kröfu um afslátt byggir aðalstefnandi á 1. mgr. 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922 og kröfu um skaðabætur á 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922. Kröfu um dráttarvexti byggir aðalstefnandi á III. kafla vaxtalga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað byggir aðalstefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir aðalstefnandi á lögum nr. 50/1988. IV. Aðalstefndi byggir kröfur sínar í aðalsök á því, að ekki séu skilyrði til þess að dæma aðalstefndu til að greiða aðalstefnanda skaðabætur eða veita aðalstefnanda af­slátt af kaupverði fasteignarinnar að Austurgerði 10, vegna hinna meintu galla. Að­al­stefn­anda og eiginmanni hennar hafi ekki getað dulist að húsið hafi verið farið að láta veru­lega á sjá og hafi þarfnast verulegs viðhalds bæði að utan og innan. Aðal­stefn­andi og eiginmaður hennar hafi átt að sjá þetta við venjulega skoðun og eins hefði ástand hússins að öðru leyti átt að gefa þeim sérstakt tilefni til slíkrar skoðunar, sbr. meg­inreglu 47. gr. laga nr. 39/1922. Fái þetta stuðning í niðurstöðu undirmatsmanna. Aðalstefndu byggja á því að húsið hafi verið í mjög svipuðu ástandi þegar aðal­stefn­andi og eiginmaður hennar skoðuðu húsið og fram komi á ljósmyndum, sem legið hafi frammi við undirmatsgerð. Af þeim megi glöggt sjá að ástand hússins að utan hafi verið mjög slæmt. Aðalstefndu kveða aðalstefnanda og eiginmann hennar ítrekað hafa skoðað húsið, fyrst í júní 1997, en kaupsamningur hafi ekki verið gerður fyrr en í október það ár. Aðal­stefndu hafi sýnt þeim húsið og upplýst um hvaðeina, sem máli hafi skipt varð­andi húsið að utan. Hafi þau sagt eiginmanni aðalstefnanda að þau hefðu haldið hús­inu við með því að bletta það stöku sinnum og mála yfir útitröppur til að „hressa uppá” þær. Jafnframt hafi aðalstefnanda og eiginmanni hennar verið tjáð, að ekkert meiri háttar viðhald hefði farið fram á húsinu að utanverðu frá því að það var byggt árið 1968-1970. Aðalstefndu mótmæla því, sem röngu og ósönnuðu, að þau hafi með svik­sam­leg­um hætti dregið dul á ástand hússins að utanverðu eða leynt aðalstefnendur upp­lýs­ing­um þar að lútandi. Aðalstefnandi og eiginmaður hennar hafi skoðað húsið með sérsróðum aðilum, enda hafi þau haft í hyggju umfangsmiklar breytingar á húsinu. Þá vísa aðalstefndu til þess að aðalstefnandi og eiginmaður hennar séu vön viðskiptum og eiginmaður aðal­stefn­anda hafi starfað við fyrirtækja- og fasteignasölu. Aðalstefnandi hafi gert eða mátt gera sér grein fyrir slæmu ásigkomulagi hússins og í gögnum málsins komi fram viðurkenning á því af hálfu aðalstefnanda, en þar komi fram að aðalstefnandi hafi skipt um pípulagnir, raflagnir og endurnýjað þakkant, en geri ekki kröfur á hendur aðalstefndu vegna þessa. Þá hafi aðalstefnandi einnig skipt um gluggarúður. Aðalstefnanda hafi því ekki getað dulist að komið væri að við­haldi á þeim þáttum, sem hann krefji skaðabóta fyrir, einkum múrhúð að utanverðu, úti­tröppum og stoðvegg. Það geti ekki verið grundvöllur til greiðslu skaðabóta, að húsið hafi verið í verra ásigkomulagi, en aðalstefnandi hafi gert ráð fyrir. Aðalstefndu telja og, að taka verði tillit til ásigkomulags hússins bæði að utan og inn­an við verðlagningu þess. Miðað við söluverð hússins 17 milljónir króna, sé fer­metra­verð hússins um það bil 48.000 krónur, en algengt fermetraverð á einbýlishúsum á höfuðborgarsvæðinun sé að meðaltali á bilinu 70 til 90 þúsund krónur á fm. Aðal­stefndi kveðst ætla að umrætt hús sé heldur í hærri kantinum, þar sem um mjög góða stað­setningu sé að ræða, gott hverfi og mikið útsýni. Þá telja aðalstefndu rétt að geta þess, að húsið, Austurgerði 12, hafi verið auglýst til sölu fyrir 26.000.000 krónur, en það hús sé 333 fm og fermetraverð þess því 78.070 krónur. Brunabótamat Aust­ur­gerð­is 10 sé rúmar 33 milljónir króna, en Austurgerðis 12, tæpar 26 milljónir króna. Sam­kvæmt þessu sé augljóst að kaupverð húss aðalstefndu hafi verið ákveðið með til­liti til ásigkomulags hússins. Aðalstefndu kveða að þegar farið hafi verið fram á yfirmat hafi ekki verið beiðst mats á undirmatsþáttum, sem vörðuðu múrhúðun og endurmálun. Ástæðan hafi verið sú að það hafi verið svo greinilegt við sölu hússins að þurft hafi að ráðast í fram­kvæmd­ir á múr og þörf væri á að mála húsið og því ekki unnt að hafa uppi kröfur vegna þess. Hins vegar hafi verið ákveðið að biðja um yfirmat á útitröppum, þar sem aðal­stefndu hafi ekki getað sætt sig við mat undirmatsmanna um að þær væru metnar ónýt­ar, enda hefði kaupandi ekki mátt sjá það fyrir, þó honum hafi mátt vera það ljóst að þær þörfnuðust viðhalds. Þá hafi með engu móti verið hægt að sætta sig við þá nið­ur­stöðu undirmatsmanna að varanleg viðgerð á stoðveggnum kostaði 400.000 krónur, enda hafi niðurstaða yfirmatsmanna orðið allt önnur. Í ljósi niðurstöðu yfirmatsmanna varðandi kostnaðartölur hafi verið freistandi að biðja um yfirmat varðandi aðra þætti í undirmatinu, sem leiða megi líkur að, að séu of­metnir á bilinu 40% til 50%. Aðalstefnandi hafi hins vegar þegar ráðist í fram­kvæmd­ir á húsinu að utan þannig að þegar af þeirri ástæðu hafi ekki verið hægt að fara fram á frek­ara mat á þeim kostnaði. Telur aðalstefnandi að sú framkvæmd eigi að vera al­ger­lega á ábyrgð aðastefnanda og skoruðu aðalstefndu á aðalstefnanda að leggja fram reikn­inga vegna kostnaðar við þær framkvæmdir svo sjá mætti hver raunverulegur kostn­aður við viðgerðina hefði verið. Ef niðurstaða undirmatsmanna sé skoðuð í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu yfir­mats­manna og kostnaður lækkaður með sama hætt og gert hafi verið í yfirmati um 40-50% fáist eftirfarandi niðurstaða. Í öðru tilvikinu sé ekki gert ráð fyrir rétti til bóta vegna súlu, þar sem búið hafi verið að gera við hana þegar yfirmat fór fram, en í hinu til­vikinu sé gert ráð fyrir 40% lækkun kostnaðar. 1.Aðstaðakr. 125.00040% lækkunkr. 75.00050%kr. 62.500 2.Viðgerðirkr. 685.00040% lækkunkr. 411.00050%kr. 342.500 3.Sílanböðun 4.Stoðveggurkr. 400.000yfirmatkr. 200.000yfm.kr. 20.000 5.Tröppurkr. 600.000yfirmatkr. 220.000yfm.kr. 220.000 6.Súla og bitikr. 120.00040% lækkunkr. 72.000yfm.kr. 0 Eftir sé að taka tillit til að hægt sé að fá endurgreiddan 60% af virðisaukaskatti af kostnaði vegna vinnu við endurbætur á íbúðarhúsnæði. Auk þess sem ekki hafi verið tekið tillit til þess, að húsið sé 28 ára gamalt, en með viðgerðunum þá verði það sem nýtt og því sé rétt að færa töluna niður vegna þess. Verði einhverjir ofangreindra galla taldir á ábyrgð aðalstefndu þá kæmi til greina, samkvæmt ofangreindu, að veita um það bil 300.00 króna afslátt af kaupverðinu. Einnig megi líta til þess að þörf sé á ein­hverjum endurbótum á ytrabyrði 28 ára gamals húss. Lægfæring og endurbætur á múr og tröppum gætu numið um 700 þús til 1.100 þúsund krónur. Allt leiði þetta til þeirrar nið­urstöðu að þeir gallar sem farið sé fram á að fá bætta séu ekki umfangsmeiri en aðal­stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir. Aðalstefndu telja að ekki hafi verið skilyrði til þess fyrir aðalstefnanda að halda eftir greiðslu samkvæmt kaupsamningi með gjalddaga 18. október sl., að fjárhæð 1.831.176 krónur, en aðalstefndu hafi með gagnstefnu í málinu krafist þess að aðal­stefn­andi greiddi þeim ofangreinda fjárhæð með dráttarvöxtum og málskostnaði. Aðalstefndu telja kröfu aðalstefnanda um að aðalstefndu verði dæmd til að gefa út afsal vera hreina markleysu, þar sem aðalstefndu hafi hvorki neitað né gefið í skyn að þau myndu neita að gefa aðalstefnanda afsal um leið og hann hefði fullnægt sínum skuld­bindingum samkvæmt kaupsamningi og greitt kaupverðið. Stefnandi geti því ekki haft uppi þessa kröfu um leið og hann krefjist skuldajafnaðar við meinta skaða­bóta­kröfu sína. Slíka kröfu sé ekki hægt að hafa uppi fyrr en annað hvort loka­greiðsl­an hafi verið innt af hendi eða lýst hafi verið úr ágreiningi um rétt til skaðabóta eða afsláttar. Um lagarök vísa aðalstefndu til almennra reglna samningaréttar og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað í aðalsök byggja aðalstefndu á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 90/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggja aðalstefndu á lögum nr. 50/1988, um virðis­auka­skatt, en aðalstefndu séu ekki virðisaukaskattskyldir aðilar. Málsástæður í gagnsök. Gagnstefnendur byggja kröfu sína í gagnsök á því, að gagnstefnda hafi með kaup­samn­­­ingi dagsettum 28. október 1997, keypt fasteignina Austurgerði 10, Reykjavík, af gagn­stefnendum. Samkvæmt kaupsamningnum hafi kaupverð verið ákveðið 17.000.000 krónur, sem greiðast skyldi með sex greiðslum. Lokagreiðsluna hafi átt að inna af hendi hinn 15. október sl. Í stefnu í aðalsök komi fram að gagnstefnda hyggist ekki inna þá greiðslu af hendi heldur krefjast þess að kröfu gagnstefnenda verði skulda­jafnað við kröfu gagnstefndu um skaðabætur. Gagnstefnendur telja skilyrði skulda­jafnaðar ekki vera fyrir hendi og því sé þeim nauðsyn á að höfða mál til inn­heimtu lokagreiðslunnar í samræmi við kaupsamning aðila. Um lagarök vísa gagnstefnendur til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga svo og XVII. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einka­mála og ólögfestra viðskiptabréfsreglna. Kröfu um dráttarvexti byggja gagnstefnendur á III. kafla laga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað byggja aðalstefnendur á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og lögum nr. 68/1987. Gagnstefnda byggir kröfur sínar á því að hún hafi orðið fyrir tjóni sem gagn­stefn­endur beri ábyrgð á og sé bótafjárhæðin hærri en nemi síðustu greiðslu sam­kvæmt kaupsamningi aðila. Gagnstefnda telur því, að henni hafi verið rétt þegar mats­gerðin hafi legið fyrir að halda eftir síðustu greiðslu kaupsamnings og skulda­jafna þeirri kröfu á móti kröfu gagnstefnenda þegar krafa þeirra hafi gjaldfallið hinn 15. október sl. Hafi gagnstefnda lýst þessu yfir með augljósum og afdráttarlausum hætti í kröfugerð sinni í stefnu. Samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna hafi þeir talið kostnaðinn við viðgerð á hús­inu Austurgerði 10, Reykjavík vera 2.170.000 krónur. Matsgerðin hafi m.a. byggt á því að brjóta þyrfti niður tröppur og stoðvegg og endursteypa. Gagnstefnendur hafi ós­kað eftir yfirmati og farið þess að leit við yfirmatsmenn að þeir leggðu mat á það hvort hægt væri að gera við tröppurnar og stoðvegginn í stað þess að byggja upp frá grunni. Mat þeirra hafi orðið það, að stoðveggurinn væri ónýtur, en gera mætti við tröpp­urnar fyrir nánast þriðjun þess verðs, sem undirmatsmenn hafi komist að í sinni mats­gerð. Þegar gagnstefnda hafi ætlað að láta gera við tröppurnar hafi strax komið í ljós að þær viðgerðir myndu aðeins vera til bráðabirgða og duga skamman tíma. Eina var­anlega lausnin væri að brjóta tröppurnar niður og steypa þær upp að nýju. Sama hafi átt við um stoðvegginn, en þegar byrjað hafi verið að eiga við hann hafi vegg­ur­inn fallið saman þar sem vantað hafi alla járnbendingu. Telur gagnstefnda að hún hafi mátt gera ráð fyrir að veggurinn væri járnbentur og ástand trappanna, sem verið hafi ný­málaðar, væru í samræmi við útlit þeirra. Þrátt fyrir þetta álit yfirmatsmannanna telur gagnstefnda að byggja verði á undirmatinu, þar sem hún hafi gert ráð fyrir að tröpp­urnar og stoðveggurinn væru í mjög góðu ásigkomulagi. Þá telur gagnstefnda að við mat á gagnkröfunni verði að taka tillit til þess kostn­aðar sem gagnstefnda hafi þurft að leggja út til að staðreyna tjón sitt, þar með talinn mats­kostnað, 295.812 krónur. Kröfu um málskostnað og virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísar gagn­stefnda til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála og laga nr. 50/1988, um virð­is­auka­skatt. VI. Ekki er um það ágreiningur að múrhúðun og steypa í fasteignin Austurgerði 10, Reykja­vík, er skemmd og gölluð. Hins vegar greinir aðila á um hvort gallar þessir hafi verið eða átt að vera aðalstefnanda kunnir er hún keypti húsið. Fyrir liggur að aðalstefnandi skoðaði ásamt eiginmanni sínum húsið að utan sum­arið 1997. Samkvæmt framlögðum gögnum og framburði fyrir dómi var aðalstefnandi ekki upplýst um ástand múrhúðunarinnar, að öðru leyti en því, að gagnstefnendur sögðu aðalstefnanda frá því að kannað hefði verið fyrir mörgum árum hvort alkalí­virkni væri í steypu og niðurstaða þeirrar könnunar hefði verið neikvæð. Samkvæmt framburði gagnstefnenda höfðu þau sjálf séð um allt viðhald á húsinu frá upphafi, sem fólst m.a. í því, að gagnstefnandi, Guðmundur, málaði á hverju ári þá hluta hússins sem hann taldi þörf á að mála og þá sérstaklega áveðurshlið hússins og gagn­stefnandi, Ingunn, hafi málað útitröppur hússins á hverju vori undanfarin ár. Á hinn bóginn kváðust gagnstefnendur ekki hafa málað, eða „blettað” húsið það ár fyrr en um haustið, þar sem gagnstefnandi, Guðmundur, hefði veikst alvarlega um vorið. Framburði vitna ber ekki saman um það hvort slæmt ástand múrhúðunarinnar hafi verið sýnilegt. Töldu sum vitni að greinilegt hefði verið að húsið þarfnaðist viðgerðar. Samkvæmt framlögðum ljósmyndum af húsinu, Austurgerði 10 verður að telja að hluti af framangreindum skemmdum í múrhúð útitrappna, súlu, bita og stoðvegg hafi verið sýnilegur og ekki að öllu leyti unnt að leyna ástandi þessa hluta hússins með máln­ingu. Lýsing á ástandi hússins í söluyfirliti, ber með sér, að einungis er verið að lýsa sjálfri íbúðinni, en ekki vikið einu orði að húsinu að utanverðu. Enda þótt ekki hafi verið lýst göllum utan húss og fallast megi á að lýsingin sé ófullkomin að því leyti, firrir það aðalstefnanda ekki ábyrgð á skoðunarskyldu sinni. Það er álit dómsins að sprungunet í útveggjum hússins hefði hins vegar getað leynst við venjulega skoðun, enda viðurkennt af hálfu gagnstefnenda, að húsið hafi að hluta til verið málað að utan árið áður og síðan „blettað” haustið 1997. Hins vegar reyndust gallar þessir mun umfangsmeiri en unnt var að gera sér grein fyrir við venjulega skoðun, þar sem steypuvirkið var einnig víða verulega skemmt. Að mati dómsins er kostnaður vegna skemmda á steypu og múrhúðun hússins mun meiri en ætla hefði mátti, jafnvel eftir nokkuð nákvæma skoðun. Með vísan til fram­lagðra matsgerða er kostnaður við viðgerð og endurbætur á húsinu vegna fyrrgreindra galla u.þ.b. 2.000.000 krónur með virðisaukaskatti. Þar sem hluti gallanna hefði átt að vera sjánlegur við skoðun og þær endurbætur sem lagðar eru til í matsgerðum auka verð­mæti hússins telur dómurinn tjón aðalstefnanda hæfilega metið 1.000.000 krónur. Aðal­stefnandi hélt eftir greiðslu að fjárhæð 1.831.176 krónur, sem hún átti að inna af hendi 15. október 1998, samkvæmt kaupsamningi aðila og krefst þess að þeirri greiðslu verði skuldajafnað við kröfu hennar á hendur gagnstefnendum. Fallist hefur verið á það með aðalstefnanda að hún eigi kröfu á hendur gagnstefnendum, vegna galla á fasteigninni, sem staðreyndir voru með matsgerð lagðri fram á dómþingi 29. september 1998. Verður því skuldajafnaðarkrafa aðalstefnanda tekin til greina og sam­kvæmt framlögðum kaupsamningi aðila verður aðalstefnanda gert að greiða gagn­stefn­endum 831.176 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. október 1998 til greiðsludags. Samkvæmt þessari niðurstöðu hefur aðalstefnandi ekki fullnægt skyldu sinni sam­kvæmt kaupsamningi aðila og ber því að sýkna gagnstefnendur að svo stöddu af kröfu um útgáfu afsals. Rétt þykir að ákveða málskostnað í aðalsök og gagnsök í einu lagi. Eftir úrslitum máls­ins og með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt, að gagnstefnendur greiði aðal­stefn­anda 350.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðis­auka­skatts­skyldu aðalstefnanda. Dóminn kváðu upp, Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, sem dómsformaður og með­dómsmennirnir, Freyr Jóhannesson, tæknifræðingur og Magnús Guðjónsson, húsa­smíðameistari. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna veikinda dómara og em­bættisanna dómsformanns. Dómsorð: Aðalstefnandi, Aðalheiður Karlsdóttir, greiði gagnstefnendum, Guðmundi Jóns­syni og Ingunni Stefánsdóttur, 831.176 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. október 1998 til greiðsludags. Gagn­stefnendur eru sýkn að svo stöddu af kröfu aðalstefnanda um útgáfu afsals fyrir fasteigninni Austurgerði 10, Rekjavík.
Mál nr. 794/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 13. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2017,þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22.desember 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og honum ekki gert að sætaeinangrun meðan á því stendurSóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar erfallist á að varnaraðili skuli sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er ágrundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. nr. 88/2008, en ekki c. liðar sömumálsgreinar, eins og segir í úrskurðinum, og einangrun meðan á því stendur,sbr. 2. mgr. 98. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 12. desember 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], kærða, verði gert að sætagæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 22. desember 2017 kl. 16:00. Þá er gerðkrafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglan hafi til rannsóknar innflutning á sterkum fíkniefnumhingað til lands frá Hollandi. Upphaf málsins sé það að þann 6. desember sl.hafi Tollgæslan fundið talsvert magn af ætluðum fíkniefnum í póstsendinguPóstsins frá Hollandi og hafi efnin verið falin í útvarpstæki. Y hafi veriðskráður viðtakandi sendingarinnar og sendandi hollenskur aðili. Lögregla hafilagt hald á efnið og samkvæmt niðurstöðu tæknideildar lögreglu hafi þetta verið317,74 g af kókaíni.Að fengnum úrskurði frá Héraðsdómi Reykjavíkur hafi efnunumverið skipt út fyrir skaðlaus efni og komið hafi verið fyrir eftirfarar- oghlustunarbúnaði í pakkanum. Í gær hafi Y haft samband við Póstinn og svarað tilkynningu umað pakkinn væri kominn til landsins og hafi hann jafnframt óskað eftir því aðpakkinn yrði keyrður heim til hans að [...] hér í borg. Lögregla hafi fylgst með pakkanum fara að heimili Y ásamt þvíað hlusta á samskipti þeirra aðila sem hafi meðhöndlað hann. Skömmu síðarhafi lögreglan farið inn í íbúðina ogkomið að Y ásamt þeim kærða og Z, kt. [...], þar sem þeir hafi verið að eigavið útvarpið.Í kjölfarið hafi allir aðilar verið handteknir og færðir álögreglustöð. Mikið misræmi sé í framburði þeirra varðandi aðild og aðkomu aðinnflutningi efnanna og séu þeir allir undir rökstuddum grun um innflutningþeirra.Rannsókn málsins sé á frumstigi og eftir eigi að taka frekari skýrslur af kærðasem og öðrum aðilum og bera undir hann framburð annarra aðila málsins sem ogönnur sönnunargögn sem lögregla hafi lagt hald á og sum hver sem enn eigi eftirað rannsaka nánar og/eða afla. Eins telji lögregla að fleiri aðilar tengistþessu máli, sumir hverjir erlendis, og að hafa þurfi upp á þeim og taka af þeimskýrslur. Að mati lögreglu megi ætla að ef kærði verði látinn laus muni hann eigaþess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að ræða við ætlaðasamverkamenn og vitni og hafa áhrif á framburð þeirra eða koma undan munum.Rannsókn málsins sé á viðkvæmu stigi og afar brýnt að krafa lögreglustjóraverði tekin til greina, Með vísan til framangreinds ogframlagðra gagna krefjist lögreglustjóri að framangreind krafa hans verði tekintil greina eins og hún sé sett fram. Lögreglustjóri telji kærða vera undirrökstuddum grun um að hafa gerst brotlegur við 2. gr., sbr., 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr.64/1974. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 95. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild til einangrunar meðan ágæsluvarðhaldinu stendur sé vísað til 2. mgr. 98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99.gr. sömu laga. NiðurstaðaÍ greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar innflutning ásterkum fíkniefnum hingað til lands frá Hollandi. Upphaf málsins sé það að þann6. desember sl. hafi Tollgæslan fundið talsvert magn af ætluðum fíkniefnum ípóstsendingu Póstsins frá Hollandi og hafi efnin verið falin í útvarpstæki. Yhafi verið skráður viðtakandi sendingarinnar og sendandi hollenskur aðili.Lögregla hafi lagt hald á efnið og samkvæmt niðurstöðu tæknideildar lögregluhafi þetta verið 317,74 g af kókaíni. Skömmu síðar hafi lögreglan farið inn í íbúðina og komið að Yásamt þeim kærða og Z, kt. [...], þar sem þeir hafi verið að eiga við útvarpið.Í kjölfarið hafi allir aðilar verið handteknir og færðir á lögreglustöð. Þákemur fra að mikið misræmi sé í framburðum aðila og rannsókn málsins sé áfrumstigi og eftir eigi að taka frekari skýrslur af kærða sem og öðrum aðilumog bera undir hann framburð annarra aðila málsins sem og önnur sönnunargögn semlögregla hafi lagt hald á og sum hver sem enn eigi eftir að rannsaka nánarog/eða afla. Eins telji lögregla að fleiri aðilar tengist þessu máli, sumirhverjir erlendis, og að hafa þurfi upp á þeim og taka af þeim skýrslur.Samkvæmt því sem rakið hefur verið þé er til rannsóknar ætluðbrot kærða sem lögregla telur varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga umávana- og fíkniefni nr. 65/1974, með síðari breytingum. Refsing, ef sök ersönnuð, getur varðað fangelsisrefsingu allt að 6 árum. Fallist er á meðlögreglu að sá sem krafan beinist að sé undir rökstuddum grun um framangreindaháttsemi og að augljósir rannsóknarhagsmunir séu í húfi og rannsókn sé enn áfrumstigi og frekari skýrslutökur og ýmis gögn sem haldlögð voru sem þarf aðkanna nánar auk þess sem þarf að kanna tengsl við erlenda aðila Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og c.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 ummeðferð sakamála er fallist á að krafan skuli ná fram að ganga eins og hún ersett fram og nánar greinir í úrskurðarorði. Á þessu stigi rannsóknar eru ekkiefni til að fallast á kröfu verjanda um styttingu gæsluvarðhalds, þar sem mikiðósamræmi mun vera í framburðum kærðra í málinu og rannsóknin nánast áfrumstigi. Þá neitar kærði alfarið sök. Þá er ljóst að lögreglu ber að hagarannsókn sinni þannig að gæsluvarðhaldið falli niður þegar rannsóknarhagsmunirkrefjast þess ekki lengur. Um heimild til einangrunar meðan á gæsluvarðhaldinustendur er vísað til 2. mgr. 98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga enbrýnir rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærði sæti einangrun meðan ágæsluvarðhaldi stendur svo kærði geti ekki haft samband við hugsanlega meðsekaeða spillt rannsóknarhagsmunum með öðrum hætti.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 22.desember 2017 kl. 16:00. Kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
Mál nr. 154/2007
Dýr Skaðabætur Líkamstjón
Í málinu deildu aðilar um það hvort B og hestamannafélagið S bæru bótaábyrgð á afleiðingum slyss er Á varð fyrir er hestur, er B sat fyrir utan reiðskemmu S, rauk skyndilega af stað og hljóp Á niður, sem þar var stödd vegna reiðnámskeiðs. Þá var jafnframt deilt um það hvort rekja mætti þau meiðsli, sem voru grundvöllur málsóknarinnar til atviksins. Á byggði kröfur sínar á hendur B meðal annars á því að hann hefði átt sök á tjóni hennar þar sem hann hefði ekki átt að fara á bak hesti sínum svo nærri reiðskemmunni en jafnframt að B hefði borið að vara Á og aðra nærstadda við því að hesturinn væri stjórnlaus. Hvað varðaði kröfur Á á hendur S byggði hún á því að aðstæður í grennd við reiðskemmuna hefðu ekki verið nægilega öruggar. Í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans sagði að Á hefði ekki sýnt fram á að B hefði sýnt af sér saknæma háttsemi og að ekki yrði fallist á bótaskyldu B á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar. Hefði verið um óhappatilvik að ræða sem B yrði ekki talinn bera ábyrgð á. Var B því sýknaður af kröfum Á. Þá þótti ósannað að rekja mætti slysið til aðstæðna við reiðskemmu S. Var S því sýknað af kröfum Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2007. Hún krefst þess að stefndu verði í sameiningu gert að greiða sér aðallega 5.009.012 krónur, en til vara 4.151.987 krónur, með 4,5% ársvöxtum frá 1. október 2001 til 5. október 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Bjarni Sigurðsson krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi Hestamannafélagið Sörli krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Áslaug Garðarsdóttir, greiði stefndu, Bjarna Sigurðssyni og Hestamannafélaginu Sörla, hvorum fyrir sig 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 10. nóvember sl., var höfðað 1. október 2005. Stefnandi er Áslaug Garðarsdóttir, Vesturtúni 55b, Álftanesi. Til vara krefst stefndi þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda 4.421.442 krónur með 4,5 % vöxtum af 2.022.708 krónum frá 16. maí 2001 til 1. október s. á., en af 4.421.442 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, 5. október 2005, en með dráttarvöxtum af 4.421.442 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar. I. Helstu atvik eru þau að þann 16. maí 2001 um kl. 21:00 yfirgaf stefnandi reiðnámskeið sem hún sótti hjá stefnda Hestamannafélaginu Sörla í reiðskemmu félagsins við Kaldárselsveg í Hafnarfirði. Stefnandi fór út úr reiðskemmunni með hest sinn og gekk út á opið svæði við skemmuna. Hún lét hestinn í hendur eiginmanns síns sem fór á bak. Hjá stefnanda var stödd Dóróthea Jónsdóttir. Á sama tíma komu stefndi Bjarni og eiginkona hans á staðinn en hún var að fara á reiðnámskeið. Er stefndi Bjarni var staddur við inngöngudyrnar að reiðskemmunni, sem þátttakendur reiðnámskeiða fara um, var hann aftur kominn á bak hesti sínum Baldri, 13 vetra klári, en átti eftir að setja fót í annað ístaðið, þegar hesturinn fældist skyndilega og tók á rás. Stefndi kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir því á þessum tímapunkti hvað varð til þess að hesturinn fældist, en á staðnum hefði verið mikið um fólk og bifreiðar. Án þess að stefndi gæti neitt við ráðið hefði hesturinn stefnt á stefnanda og hefði fjarlægðin frá ráspunkti til stefnanda aldrei verið meiri en 15-20 metrar. Hesturinn hefði strokist við stefnanda sem við það hefði fallið til jarðar. Með hliðsjón af því hvað þetta gerðist allt á stuttum tíma og hve fjarlægðin var lítil kvaðst stefndi ekki hafa komið því við að aðvara neinn á staðnum. Hins vegar hefði hann gert allt sem hann gat til þess að beygja hestinum frá stefnanda. Stefndi kvaðst hafa liðsinnt stefnanda í beinu framhaldi og hlúð að henni allt þar til hjálp barst. Þar sem stefnandi stóð ásamt Dórótheu kvað hún hest stefnda Bjarna skyndilega hafa komið hlaupandi og stefnt beint á hana. Stefndi Bjarni hefði setið á hestinum. Hesturinn hefði hlaupið af miklum þunga á hana, þannig að hún hafi henst upp í loft og lent á jörðinni með höfuðið fyrst. Hún hefði þá verið búin að taka reiðhjálminn af höfði sínu. Hún kvað hestinn hafa komið á vinstri hlið hennar og og hefði hesturinn stigið á hægra læri hennar. Dóróthea hefði einnig fallið í jörðina er hesturinn skall á þeim, en hún hefði sloppið betur frá árekstrinum en stefnandi, enda hefði höggið verið mest á stefnanda. Stefnandi kvaðst hafa borið fyrir sig hendurnar, en engin leið hefði verið til að verjast þessu áhlaupi, sem varð mjög hratt. Stefnandi kvaðst hafa verið flutt á slysadeild í sjúkrabifreið í kjölfar atburðarins. Hún hefði strax fundið fyrir sársauka í hægra læri og í ökkla, auk þess sem hún hefði verið með áverka á höfði. Þá hefði hún farið að finna fyrir verk í hálsi og baki skömmu eftir óhappið. Verkirnir hefðu ekki minnkað er frá leið slysinu nema síður sé og hefði hún þurft að leita til lækna í kjölfar slyssins. Stefndi Bjarni kvað kallað hafa verið á dýralækni í framhaldi af þessum atburði, sem hefði skoðað hestinn og við þá skoðun hefði ekkert óeðlilegt komið í ljós. Áður en atvikið átti sér stað hafði verið gerð aðgerð á hestinum í streng í framhaldi af geldingu og hafði aðgerðin á engan hátt háð hestinum og hefði hann verið við mjög góða heilsu. Í stefnu er vikið að læknisvottorðum sem lögð hafa verið fram í málinu svo og matsgerð dómkvadds matsmanns. Í áverkavottorði Vilhjálms Ara Arasonar, dagsettu 30. mars 2003, fyrir Heilsugæslustöðina Sólvang í Hafnarfirði segir m.a. um stefnanda: “Virðist hafa tognað aðall. vi. megin í hálsi niður hrygg en marðist á hæ. öxl þar sem hún kom niður. Einnig vægari maráverkar á ganglimum. [ ] nokkuð ljóst er að hún var með umtalsverð stoðkerfiseinkenni, vöðvabólgueinkenni, sem að líkindum má að einhverju leyti rekja til slyssins amk.” Í áliti Alberts Páls Sigurðssonar, sérfræðings í taugasjúkdómum, dagsettu 15. ágúst 2003, sem stefnandi fór til 24. júlí 2002 segir m.a.: “Við skoðun þá var hún með mikil þreifieymsli í vöðvum í hálsi, yfir smáliðum í hálsi og occipital festum vinstra meira en hægra megin. Einnig væg þreifieymsli yfir vinstri supraspinatus sin en enginn verkur við registeraðar hreyfingar. Verkur var einnig við þreifingu yfir vinstri gluteal bursu. Áslaug var með skerta extension í hálsi og vægari skerðing við að snúa höfði til vinstri. [ ] Við slysið 16. 05. 01 fékk Áslaug slæma tognun á háls auk mars á hæ. læri, sköflung og ökkla. Í kjölfarið var hún með verki í hálsi, vi. öxl, mjóbaki auk svefntuflana. Hún var slæm af verkjum í 3-4 mánuði, batnandi í sex mánuði en segist hafa verið óbreytt eftir það. Áslaug var frá vinnu í 4 ½ mánuð.” Stefnandi kveður áhrif slyssins á hana hafa verið ýmis og sé hún t.a.m. þreyttari og orkuminni eftir slysið en áður var. Hún þreytist í baki við langar setur og hafi óþægindi í hálsi og vinstri öxl, sem leiði upp í höfuð og valdi þrálátum höfuðverkjum. Hún vinni í svipuðu starfshlutfalli og áður, en eigi erfitt með það vegna þreytu. Hún vinni við bókhald, sem krefjist setu langtímum saman, en hún eigi erfitt með það vegna sársauka. Andlega sé hún þyngri en áður vegna líkamlega ástandsins. Þann 10. nóvember 2004 var Guðmundur Björnsson læknir dómkvaddur til að meta tímabundna og varanlega örorku, þjáningabætur og miskastig stefnanda. Í matsgerð hans segir m.a.: “Við skoðun á hálsi eru snúningshreyfingar um 80 gráður í báðar áttir og hallahreyfing um 40 gráður í báðar áttir. Það vantar um tvær fingurbreiddir upp á að haka nái bringubeini og rétta er skert með óþægindum. Það tekur meira í vinstra megin við allar þessar hreyfingar og er með þreifieymsli í vöðvum hliðlægt í hálsi, út í herðar og niður á milli herðablaða. Þá eru einnig talsverð óþægindi í hnakkagróp, meira vinstra megin. [ ] Við skoðun á baki í heild sinni eru hreyfingar vægt skertar, sérstaklega í mjóbaki með óþægindum í endastöðu hreyfinga. Það eru þreifieymsli í vöðvum hliðlægt í bakinu öllu, bæði í brjóstbaki og mjóbaki. Það eru óþægindi milli hryggjartinda og álagseymsli á mótum lendhryggjar og spjaldhryggjar.” Niðurstaða matsmanns er þessi: Tímabundið atvinnutjón 100 % frá 16.05.01 til 01.10.01 Þjáningartími frá 16.05.01 til 01.10.01, og á þeim tíma telst hún ekki hafa verið rúmliggjandi. Varanlegur miski 15% Varanleg örorka 10% Hefðbundin varanleg læknisfræðileg örorka 15%. Matsmaðurinn staðfesti mats sitt í símaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Með bréfi til stefnda Bjarna, dagsettu 28. ágúst 2001, fór lögmaður stefnanda fram á afstöðu stefnda til bótaskyldu á tjóninu. Lögmaður stefnda hafnaði bótaábyrgð stefnda með bréfi dagsettu 17. september 2001. Í greinargerð stefnda Bjarna kemur fram að stefndi hefði haft samband við móður stefnanda daginn eftir atburðinn og spurt frétta af stefnanda. Hefði móðir stefnanda sagt honum að útlitið væri ekki eins slæmt og fyrst hefði áhorfst og bætt því við að stefnandi hefði ekki brotnað eða neitt því um líkt. Fimm dögum eftir óhappið hefði stefnandi farið í lokareiðtúrinn sem hafi tekið um eina klukkustund. Farið hefði verið frá reiðskemmunni hjá Sörla upp að Hvaleyrarvatni í gegnum skógræktargirðinguna og niður á reiðveg að hesthúsahverfi. Á þessum tímapunkti hefði slysið ekki virst aftra stefnanda að taka virkan þátt í reiðmennskunni. Í byrjun júní 2001 eða u.þ.b. hálfum mánuði eftir óhappið hefði stefnandi haft samband við stefnda og spurt hvar stefndi væri tryggður. Á sama tíma hefði stefnandi tilkynnt stefnda að hún ætti rétt á bótum úr hendi hans vegna þess líkamstjóns sem hún hefði beðið vegna atburðarins. Þann 28. ágúst 2001 hafi lögmaður stefnanda ritað stefnda bréf þar sem fullyrt var að fyrirsjáanlegt væri að afleiðingar slyssins yrðu varanleg örorka hjá stefnanda og að stefndi væri ótvírætt bótaskyldur gagnvart stefnanda. Þessu bréfi hafi lögmaður stefnda svarað með bréfi 17. september 2001 þar sem fram komi að hann telji að um óhappatilvik hafi verið að ræða sem engum yrði kennt um og væri bótaskyldu stefnda hafnað og talið að hvorki væri hægt að byggja á hlutlægum bótareglum né almennu skaðabótareglunni. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur stefnandi, stefndi Bjarni Sigurðsson, og Björn Bjarnason, formaður stefnda Hestamannafélagsins Sörla. Skýrslur vitna gáfu Björgvin Þórisson, dýralæknir, Helga Björg Sveinsdóttir, eiginkona stefnda Bjarna, Vilhjálmur Ólafsson, fyrrverandi formaður stefnda Hestamannafélagsins Sörla, Dórótea Jónsdóttir, vinkona stefnanda og Guðmundur Björnsson endurhæfingarlæknir og dómkvaddur matsmaður í málinu. Stefnandi kvaðst hafa komið út af reiðnámskeiðinu ásamt Dórótheu vinkonu sinni og hefðu þær leitt hesta sína út. Fyrir utan hefðu eiginmenn þeirra beðið og tekið við hestunum og hjálmum og ætlað að fara með hestana í hesthús. Þar sem þær stóðu þarna fyrir utan hefði hestur með knapa skyndilega komið á harðastökki. Hún hefði séð hestinn um leið og hann lenti á henni. Hún hefði engin viðvörunarorð heyrt. Hún hefði skollið í jörðina. Stefnandi kvaðst hafa verið þarna á 10 tíma reiðnámskeiði fyrir byrjendur en hún hefði hvorki haft reynslu af hestum né þekkingu á hestum fyrir. Hún lýsti afleiðingum slyssins. Stefndi Bjarni Sigurðsson kvaðst hafa farið með eiginkonu sinni á reiðnámskeið umrætt sinn sem hún var á hjá Sörla. Þau hefðu beðið eftir að námskeiðinu sem var á undan lyki og hefði eiginkona hans þá farið inn. Hann hefði verið að stíga á bak hesti sínum Baldri er hesturinn rauk allt í einu af stað og lenti á stefnanda. Þetta hefði gerst á einni svipstundu. Hann kvað stefnanda hafa haft samband við sig hálfum mánuði eftir óhappið og innt hann eftir því hjá hvaða tryggingafélagi hann væri tryggður. Stefnandi hefði jafnframt sagt að hann væri bótaskyldur. Hann kvaðst hafa verið búinn að eiga hest sinn Baldur í 4 ár. Þetta hefði verið 13 vetra gæfur hestur, sem aldrei hafði fælst áður. Á þessum tíma hefði hann ekki vitað að hesturinn hafði verið með streng áður en hann eignaðist hann. Hann kvað hestinn ekki hafa verið meiddan á fæti. Stefndi kvaðst vera vanur hestamaður enda búinn að vera á hestum frá barnsaldri. Hann þekkti því vel til hesta og vissi að þeir geta bæði bitið og slegið. Hann kvað umferð hesta, hunda, bíla og fólks hafa verið þarna fyrir utan reiðskemmuna. Hann kvað nýbúið að fella hestinn vegna aldurs, en hann hefði notað hestinn eftir óhappið. Vitnið Björgvin Þórisson dýralæknir staðfesti fyrir dóminum vottorð sem hann gaf út 27. febrúar 2006 og lagt var fram í málinu. Þar segir: “Ef hestur hefur verið skorinn vegna strengs, og aðgerðin tekist vel og hesturinn verið einkennalaus síðan, þá er hægt að fullyrða að hesturinn er læknaður af meininu. Því er ekki hægt að tengja strengskurð á hestinum fyrir 7-8 árum við óstöðugleika eða að vera hættulegur dýrum og mönnum í umgengni.” Vitnið kvaðst hafa skoðað umræddan hest nokkrum klukkustundum eftir slysið og hefðu engin meiðsli verið á fæti hestsins við þá skoðun. Vitnið kvað hesta vera flóttadýr í eðli sínu. Vitnið Björn Bjarnason núverandi formaður stefnda Hestamannafélagsins Sörla kvaðst hafa tekið við formennskunni í október 2004 af Vilhjálmi Ólafssyni sem var formaður félagsins er óhappið varð. Hann kvaðst aldrei hafa fengið tilkynningar um dómkvaðningu matsmanns vegna óhappsins né boðun á matsfund. Hann kannaðist ekki við neinar almennar reglur um umferð og lagningu bifreiða á svæðinu. Hins vegar væri bifreiðum lagt sunnan við húsið, við mölina og við stéttina þar sem gengið er inn þegar skemmtanir væru í skemmunni og hestamót. Almennt væri bifreiðum ekki lagt við vesturgafl skemmunnar. Hann kvað engar breytingar hafa verið gerðar á svæðinu eftir slysið. Hann kvað umferð almennt fremur litla við húsið þegar reiðnámskeið fara fram. Umferðin væri mun meiri um helgar. Vitnið Vilhjálmur Ólafsson fyrrverandi formaður stefnda Hestamannafélagsins Sörla kvaðst ekkert hafa komið að málinu. Hann hefði hætt sem formaður 20. október 2004. Hann kvaðst hvorki hafa fengið tilkynningu um dómkvaðningu matsmanns né um matsfund. Hann kvað öryggi þátttakenda á reiðnámskeiðum tryggt. Um það sjái reyndir reiðkennarar. Eftir að námskeiði lýkur og fólk er farið út sé það ekki lengur á ábyrgð félagsins. Vitnið Dóróthea Jónsdóttir kvaðst hafa staðið við hlið stefnanda er hún heyrði hófatak. Hún hefði litið upp og séð hestinn rétt áður en hann rauk á stefnanda án nokkurrar viðvörunar. Hún kvað bringu hestsins hafa lent á stefnanda og skellt henni niður og áfram og hefði hesturinn svo stigið á stefnanda. Sjálf hefði hún dottið er hesturinn rak rassinn í hana. Vitnið Guðmundur Björnsson endurhæfingarlæknir staðfesti matsgerð sína frá 20. júní 2005 fyrir dóminum. Hann kvaðst ekki hafa boðað neinn á vegum stefnda Hestamannafélagsins Sörla á matsfund. Hann kvað stefnanda hafa komist á stöðugleikapunkt þann 1. október 2001 og hefði þá í fyrsta lagi átt að vera unnt að meta örorku stefnanda. Hann kvað ekkert óeðlilegt við það að örorka sé ekki metin fyrr en 12-18 mánuðum eftir slys eða jafnvel síðar. II. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda Bjarna á því að stefndi eigi sök á tjóni stefnanda með því að hafa ekki haft fulla stjórn á hesti sínum er hann sté á bak honum, sem varð til þess að hesturinn rauk af stað og hljóp stefnanda niður af fullum krafti, með þeim afleiðingum að hún hlaut af varanlegt líkamstjón. Í lögregluskýrslu sem tekin hafi verið af stefnda Bjarna þann 9. október 2001, sé haft eftir honum að hann hafi verið kominn á bak og átt eftir að setja annan fótinn í ístaðið þegar hesturinn tók á rás, án þess að hann sjálfur kæmi nokkrum vörnum við. Hesturinn hafi stefnt á hina slösuðu, sem stefndi taldi vera í um 20 metra fjarlægð frá sér. Stefndi hafi sagt fjarlægðina hafa verið það stutta að hann hafi ekki komið því við að aðvara neinn. Hann hafi reynt að stöðva hestinn en er það tókst ekki hafi hann reynt að beygja honum frá stefnanda. Það hafi ekki tekist og hafi hesturinn þá hlaupið hana niður. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi borið að vara stefnanda og aðra nærstadda við því að hesturinn væri stjórnlaus. Fyrst stefndi hafði tíma til að reyna að stöðva hestinn og reyna að beygja honum frá stefnanda hljóti hann að hafa haft tíma til að kalla til stefnanda og annarra til að vara við því sem var yfirvofandi. Mögulegt gæti hafa verið að koma í veg fyrir slysið með því að kalla til stefnanda og vara hana við hestinum, en eins og atvik urðu hafi ekkert verið sem stefnandi gat gert til að koma í veg fyrir slysið, eða draga úr tjóninu sem hún varð fyrir. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi borið ábyrgð á því að hesturinn lyti stjórn hans á því svæði sem slysið varð á, þar sem umferð gangandi fólks var, sem og bílar og hestar. Óvæntur hávaði, t.d. bílflaut, hafi svo sem getað fælt hestinn líkt og hvað annað. Það hafi alfarið verið í höndum stefnda að gæta þess að hesturinn héldi ró sinni. Þá liggi fyrir að hesturinn hafði farið í aðgerð á nára. Hafði hesturinn verið skorinn upp vegna strengs og sé ekki útilokað að sú aðgerð hafi haft í för með sér einhvers konar fælni hjá hestinum. Stefnda Bjarna hafi því borið að sýna ýtrustu varkárni, bæði vegna þessa galla í hestinum, og eins vegna þess að hann var með hættulegt dýr á svæði þar sem hann mátti vita að börn gætu verið að leik. Stefndi hafi vanrækt allar varúðarskyldur sínar með þeim afleiðingum að slys varð og tjón, er hann beri fulla ábyrgð á. Auk ofangreinds telur stefnandi stefnda Bjarna bera ábyrgð á tjóninu með vísan til almennra reglna skaðabótaréttar um að eigendur húsdýra beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem dýrin kunna að valda. Þá byggir stefnandi einnig á varúðarákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, sérstaklega 4. gr. Kröfu sína á hendur stefnda Hestamannafélaginu Sörla, byggir stefnandi á því að aðstæður í kringum námskeiðsstaðinn hafi ekki verið nægilega öruggar, en stefndi hafi staðið fyrir námskeiðinu sem stefnandi sótti og greiddi fyrir og séð um það hesthúsahverfi sem um ræðir og skipulag þar og hafi stefnda borið að sjá til þess að umbúnaður væri þannig að eigi væri boðið heim sérstakri hættu. Hafi stefnda borið að sjá til þess að öruggt umhverfi væri fyrir nemendur námskeiðsins, og ekki síst vegna þess að námskeið þetta var sérstaklega ætlað byrjendum í hestamennsku og þeim sem hræddir voru við hesta, en námskeiðið kallaðist “Hræðslupúkanámskeið”. Fyrir utan skemmuna, þar sem námskeiðið fór fram, hafi verið margir hestar, auk gangandi umferðar fullorðinna og barna og bílaumferðar. Hafi stefnda borið að sjá til þess að þeim sem komu út úr skemmunni að námskeiði loknu stafaði ekki hætta af þeim hestum eða annarri þeirri umferð sem var þar fyrir utan, né öðrum þeim sem voru á þessu opna svæði staddir. Megi í því sambandi vísa til 3. gr. reglugerðar um aðbúnað og heilbrigðiseftirlit hrossa nr. 132/1999 þar sem fram komi að varast beri að hross verði fyrir óvæntum hávaða, en ekki fáist séð að það hafi verið tryggt á því svæði sem hér um ræðir. Sé þess því krafist að stefndi, Hestamannafélagið Sörli, verði dæmt greiðsluskylt. Krafa stefnanda um að báðir stefndu verði dæmdir til greiðslu skaða- og miskabóta in solidum er byggð á þeirri meginreglu skaðabótaréttar að séu fleiri en einn aðili bótaskyldir beri þeir óskipta ábyrgð gagnvart tjónþola. Stefnandi sundurliðar dómkröfur sínar þannig: 1. Aðalkrafa: 1.1. Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, skv. 2. gr. skbl; Meðallaun á mán. sem stefnandi hafði á tímabili atvinnutjóns Meðallaun á mánuði m.v. 2 mánuði fyrir slys x 6% framlag vv. í lifsj. kr. 196.971,-. Tímabundið atgvinnutjón=5,5 mánuðir. Krafa vegna 100% tímab. atv.tjóns frá 16.05.2001-01.10.2001: 196.971x5,5 mán.-117.644x5,5 mán kr. 436.299 vegna vinnu utan heimilis (50%) 196.971x5,5 mán. kr. 1.083.341 v./vinnu á heimili (50%). Samtals krafa v/tímabundins atvinnutjóns kr. 1.519.640 1.2. Þjáningabætur, skv. 3. gr. skbl; 136 dagar x 5.853 kr. 138.720 1.3. Bætur v./varanlegs miska, skv. 4. gr. skbl;15%x 5.853 kr. 877.950 1.4. Bætur v/varanlegrar örorku, skv. 5.-7. gr. (2.mgr.7. gr.) skbl. (laun 1998)632.870x215,2/170,4=799.258x6% framlag vv. orlofs. kr. 847.213 (laun 1999)1.047.105x215,2/182,0=1.238.115 x 6% framlag vv. í lífsj. kr. 1.312.402 (laun 2000) 981.735x215r,2/194,1=1.088.456 x 6% framlag vv. í lífsj. kr. 1.153.763 kr. 3.313.378 (Meðallaun á ári) 3.313.378/3= 1.104.459 (heimavinnandi 50%) 1.104.459x2=2.208.918 2.208.918 x 12,595x 10% kr. 2.782.132 Samtals kr. 5.318.442 Útlagður kostnaður: Lyfjakostnaður kr. 6.406 Kostnaður við endurhæfingu kr. 32.445 Fatakostnaður kr. 15.500 Samtals útlagður kostnaður kr. 54.351 Aðalkrafa samtals kr. 5.372.793 Krafa um bætur vegna varanlegs miska sé byggð á matsgerð dómkvadds matsmanns þar sem fram komi að varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins nemi 15 %, auk 4. gr. skbl. Krafa um bætur vegna varanlegrar örorku er grundvölluð á framangreindri matsgerð, en í henni sé komist að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka stefnanda sé 10 %. Stefnandi hafi unnið hlutastörf, en verið heimavinnandi 50 % og sé krafan því byggð á 2. mgr. 7. gr. Krafan sé leiðrétt skv. lánskjaravísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við, þ.e. stöðugleikatímamark, sbr. 15. gr. skbl. Kröfur um þjáningabætur og varanlegan miska kveður stefnandi leiðréttar skv. lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. skaðabótalaga, og séu fjárhæðir krafnanna, auk kröfu um varanlega örorku, hækkaðar eða lækkaðar þannig að þær standi á heilu eða hálfu þúsundi króna, nema krafa um þjáningabætur, sem sé hækkuð eða lækkuð þannig að fjárhæðin standi á heilum tug króna, sbr. 15. gr. skbl. Stefnandi hafi verið til meðferðar hjá læknum og sjúkraþjálfurum eftir slysið og hafi hún haft af því ýmsan kostnað, auk annars útlagðs kostnaðar, sem farið sé fram á endurgreiðslu á. 2. Varakrafa: Varakrafa vegna tímabundins atvinnutjóns, sbr. 2. gr. skbl. Meðallaun á mán. á tímabili atv.tjóns x 6 % framlag Vinnuveitanda í lífsj. kr. 117.644 (til frádráttar) Meðallaun á mán. m.v. 6 mánuði fyrir slys x 6 % framlag vv. í lífsj. kr. 150.280 Tímabundið atvinnutjón = 5,5 mánuðir Krafa vegna 100 % tímab. atv.tjóns frá 16.05.2001-01.10.2001: 150.280 x 5,5 mán.- 117.644 x 5,5 mán. kr. 179.498 v. vinnu utan heimilis (50 %). 150.280 x 5,5, mán. kr. 826.540 v. vinnu á heimili (50 %). Samtals krafa v. tímabundins atvinnutjóns kr. 1.006.038 Varakrafa vegna varanlegrar örorku, sbr. 5.-7. gr. (3. mgr. 7. gr.)sbl; Lágmarkslaun, 1.756.00 x 6 & framlag vv. í lífsj.= 1.861.360. 1.861.360 x 12.595x10 % kr. 2.344.383 Varðandi kröfu um þjáningabætur, bætur vegna varnalegs miska sem og varðandi útlagðan kostnað er vísað til aðalkröfu. Þjáningabætur kr. 138.720 Bætur vegna varanlegs miska kr. 877.950 Útlagður kostnaður kr. 54.351 Varakrafa samtals kr. 4.421.442 Verði ekki fallist á tvöföldun launa vegna heimavinnu stefnanda og stuðst við 2. mgr. 7. gr. skbl. vegna varanlegrar örorku, sé þess krafist að miðað verði við lágmarkstekjur skv. 3. mgr. 7. gr. skbl. Megi sjá af matsgerð hins dómkvadda matsmanns að tekjur stefnanda hafi verið undir því lágmarki sem lögin setja. Bæði í aðal- og varakröfu sé krafist 4,5 % vaxta vegna tímabundins atvinnutjóns, þjáningarbóta og varanlegs miska frá því að tjón varð og fram að stöðugleikatímamarki, en frá þeim degi einnig af bótum vegna varanlegrar örorku, samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skbl. fram til þingfestingardags. Þá sé krafist dráttarvaxta frá því 30 dögum eftir þingfestingu málsins með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 16. gr. skbl. Um lagarök vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum, almennra reglna skaðabótaréttar, umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr., og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 32. og 33. gr. laga um meðferð einkamála. Varðandi varakröfu sína vísar stefnandi til 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, sem og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 2.mgr. 16. gr. skaðabótalaga. III. Stefndi Bjarni Sigurðsson byggir dómkröfur sínar á því, að hann beri ekki ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir hvorki á grundvelli hlutlægra bótareglna, né heldur samkvæmt hinni almennu skaðabótareglu. Nánast strax frá tjónsdegi hafi stefnandi lagt ríka áherslu á það að hún ætti rétt á bótum vegna meints líkamstjóns. Fyrst hálfum mánuði frá óhappinu í samtali við stefnda og þá í bréfi lögmanns stefnanda tæpum þremur mánuðum frá atburðinum við reiðhöllina. Stefndi veki athygli á því að á þeim tíma hafi það hvorki verið á færi stefnanda né lögmanns hennar að fullyrða það að fyrirsjáanlegar afleiðingar slyssins yrðu veruleg örorka. Ekkert læknamat hafi þá legið fyrir. Þá veki það athygli að stefnandi byrji að færa dagbók að því er virðist um leið og slysið varð og til loka ársins 2001. Bæði séu færslur í dagbókinni, stíll, fullyrðingar og annað nokkuð sérstakar. Stefndi kveður víða í málatilbúnaði stefnanda vera misræmi þegar borið sé saman hennar eigin frásögn, skýrslur lögreglu, lækna og fleiri. Svo dæmi séu nefnd segi stefnandi að hún hafi orðið vör við sjóntruflanir eftir slysið og annað afleitt og þá hafi hún kvartað mikið um höfuðverk. Allt virðist þetta vera afleiðingar slyssins. Í læknisvottorði Alberts Páls Sigurðssonar komi hins vegar greinilega fram að stefnandi hafi komið í fjórar læknisskoðanir á rúmu ári, eða á tímabilinu 11. janúar 2000 til 23. janúar 2001. Þar hafi stefnandi kvartað yfir verkjum í höfði og sjóntruflunum. Þessi einkenni hafi því verið til staðar tæpu 1 ½ ári fyrir slysdag. Af hálfu stefnda er því sérstaklega mótmælt að hægt verði að fella óhapp það sem stefnandi varð fyrir undir almennu skaðabótaregluna og með skírskotun til annarra reglna s.s. 4. gr. umferðarlaga. Ekkert í gögnum málsins styðji það að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi né heldur stórkostlegt gáleysi. Þá sé því mótmælt að hesturinn hafi haft einhverja galla og þá þannig að stefnda hafi borið að sýna sérstaklega ýtrustu varúð af þeim sökum. Stefndi hafi að eigin sögn ávallt sýnt ýtrustu varúð í umgengni við hesta, enda sé það góð regla sem allir sem komi að hestamennsku eigi að venja sig á. Hesturinn í þessu máli hafi verið við góða heilsu. Hann hafi verið gæfur og rólyndur og hafi hann aldrei fyrir slysið sýnt af sér þá hegðun að hann væri kvikur eða óstöðugur. Allt þetta styðji þá tilgátu stefnda að ytri hávaði eða annað hafi fælt hestinn og verði stefnda ekki kennt um það. Þá liggi fyrir í málinu að á svæðinu þar sem hestarnir söfnuðust saman voru bifreiðar, þ.á.m. bifreið stefnanda, sbr. skýrslu stefnanda hjá lögreglu. Bifreið stefna hafi hins vegar ekki verið á staðnum enda hafi hann komið þangað ríðandi. Þá komi fram í lögregluskýrslu sem tekin var af Sigrúnu Sigurðardóttur, að ekki væri ætlast til að bifreiðar væru þar sem menn og dýr safnast saman, það skapaði óþarfa hættu. Verði því að færa ábyrgðina yfir á stefnanda hvað þetta varðar að hafa ekki gætt nægilega varúðarsjónarmiða, þ.e. að hafa bifreið sína innan um fólk, börn og hesta í þröngu umhverfi. Stefndi telur meiri líkur en minni vera á því t.d. að eingöngu gangsetning bifreiðar geti hafa fælt hestana á staðnum. Hestar séu flóttadýr sem taki á rás ef þeim bregður eða þeir meiða sig. Þá hafi aðdragandi að óhappinu verið mjög hraður og óvæntur. Ekkert ráðrúm hefði verið til að gefa viðvaranir eða annað, líkt og stefnandi haldi fram í stefnu að stefndi hefði átt að gera. Bæði tímalengd og fjarlægð hefi verið lítil. Ekkert hefði verið hægt að gera nema reyna að afstýra árekstrinum. Þá sé ekki rétt eins stefnandi haldi fram að hesturinn hafi hlaupið á hana af öllu afli. Hesturinn hafi á hinn bóginn strokist við stefnanda sem við það hafi fallið til jarðar. Stefndi byggir á því að ekki sé í gildi almenn hlutlæg regla um skaðabótaábyrgð á tjóni sem dýr veldur, enda sé því ekki haldið fram í málinu. Stefnandi virðist hins vegar eingöngu miða kröfu sína við almennu skaðabótaregluna, þ.e. að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi eða einfalt eða stórkostlegt gáleysi. Stefndi telur málsatvik og gögn málsins taka af allan vafa um að háttsemi stefnda verði ekki talin saknæm, né að hann hafi sýnt af sér gáleysi eða að stefndi hafi brotið varúðarreglu 4. gr. umferðarlaga. Um hafi verið að ræða óhappatilvik sem engum verði kennt um og því ekki bótaskylt á grundvelli sakarrreglunnar. Stefndi hafi með engu móti getað átt von á því að gæfur og rólyndur hestur tæki skyndilega á rás án nokkurra viðvarana, enda hafði slíkt aldrei gerst áður. Stefndi mótmælir bæði aðal- og varakröfu stefnanda og telur hann stefnanda ekki hafa tekist að sanna að hún hafi orðið fyrir fjártjóni. Af framlögðum gögnum, þ.á.m. staðgreiðsluyfirliti verði ekki séð að stefnandi hafi orðið fyrir neinu fjártjóni varðandi tímabundið atvinnutjón, fjárhagslegri örorku, miska, hvað þá meintu tjóni varðandi heimilisstörf. Þá séu tjónsútreikningar ekki byggðir á réttum forsendum. Byggt er á því, að hafi stefnandi einhvern tíma átt einhvern bótarétt, þá hafi hún glatað rétti sínum til skaðabóta sökum tómlætis. Kröfu sína um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Stefndi Hestamannafélagið Sörli byggir sýknukröfur sínar á eftirfarfarandi málsástæðum. Í fyrsta lagi á þekkingu stefnanda á staðháttum. Stefnandi hafi verið búin að ljúka sínum sjöunda reiðtíma að Sörlastöðum þegar slysið varð. Verði að gera ráð fyrir því að stefnanda hafi verið staðhættir vel kunnugir. Henni hafi mátt vera vel kunnugt um að utan við reiðskemmuna var umferð ríðandi fólks, bílar og krakkar. Í öðru lagi er byggt á því að umhverfið og útganga úr austurgafli Sörlastaða sé þannig að aðgengi sé gott og útsýni og rými til allra átta. Tvöföld vængjahurð sé á gaflinum, ætluð þeim sem erindi eiga um reiðskemmuna með hross sín. Þá sé steypt upphituð stétt, u.þ.b. 2ja metra breið utan við hluta gafls, ætluð gangandi umferð um húsið. Stéttin nái ekki um það svæði sem ætlað sé umferð hrossa, inn og út úr húsinu. Ekki verði með nokkurri sanngirni lagðar þær kvaðir á stefnda sem húseiganda að þarna séu við dyrnar einhvers konar girðingar eða varnir gagnvart hestum eða bílum. Engar reglur skyldi stefnda til slíkra frekari aðgerða. Í þriðja lagi beri að líta til fjarlægðar stefnanda frá reiðskemmu er slys átti sér stað. Verði að byggja á því að stefnandi hafi verið komin út af hinu raunverulega námskeiðssvæði strax og hún yfirgaf reiðskemmuna. Eftir það hafi stefnandi verið úti á eigin ábyrgð. Í fjórða lagi verði að áætla að nokkrar mínútur hafi liðið frá því að stefnandi yfirgaf húsið þar til slysið varð. Hún hafi því alfarið verið utan við reiðskemmuna á eigin forsendum og á eigin ábyrgð. Útilokað sé að leggja nokkra ábyrgð á stefnda í þessu sambandi. Þar sé ekkert orsakasamband milli þess námskeiðs sem stefnandi var á og umrædds slyss. Í fimmta lagi verði að telja orsakir slyssins vera hreina óhappatilviljun. Ekkert liggi fyrir um orsakir þess að hestur stefnda Bjarna tók roku og hljóp stefnanda niður. Ætlaðar ástæður þess séu allar getgátur. Ekki verði neitt á þeim byggt. Í sjötta lagi verði stefndi á engan hátt gerður ábyrgur fyrir slysi þessu með stefnda Bjarna, ef svo fer að ábyrgð verði lögð á hann. Allt orsakasamhengi þar á milli skorti. Yrði ábyrgð lögð á stefnda vegna slyss stefnanda væri um hreina hlutlæga ábyrgð að ræða, sem ekki ætti sér stoð í lögum. Í sjöunda lagi mótmælir stefndi því að aðstæður kringum námskeiðsstaðinn hafi ekki verið nægilega öruggar eins og haldið sé fram í stefnu. Það sé ósannað. Í áttunda lagi sé því mótmælt sem haldið sé fram í stefnu að það eigi að leiða til aukinnar ábyrgðar stefnda gagnvart stefnanda, að stefndi hafi tekið námskeiðsgjöld fyrir námskeiðið og að stefndi standi að einhverju leyti að skipulagi hesthúsahverfisins og hafi umsjón með hverfinu. Þarna sé engu orsakasambandi fyrir að fara sem leggi auknar ábyrgðir á stefnda hvað umrætt slys varðar. Ekki liggi fyrir að nokkur sök sé af hálfu stefnda í málinu og að hann hafi á nokkurn hátt búið svo um umhverfi sitt að sök varði. Stefnandi beri alla sönnunarbyrði fyrir slíkum fullyrðingum. Í níunda lagi sé því mótmælt að stefndi eigi að bera ábyrgð á því hverjir kunni að ríða um hlað reiðskemmunnar, ganga þar um eða aka. Þarna gildi almennar reglur. Þarna sé opið svæði og vítt og vegfarendur verði að bera ábyrgð á ferðum sínum sjálfir. Í tíunda lagi sé því mótmælt að reglugerð nr. 132/1999, sbr. 3. gr., um aðbúnað og heilbrigði hrossa eigi við um tilvik það sem hér um ræðir. Tilvitnuð grein vísi til aðbúnaðar og innréttinga hesthúsa og sé í engu samhengi við þetta mál. Í ellefta og tólfta lagi vísi stefndi til þess að hann hafi hvorki verið boðaður til þinghalds þar sem matsmaður var dómkvaddur að beiðni stefnanda né til matsfundar til að gæta hagsmuna sinna við framkvæmd mats. Hvoru tveggja leiði til sýknu, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 299/2003 og 1969/1163. Í þrettánda lagi sé tjónsútreikningum stefnanda mótmælt. a. Aðalkrafa stefnanda. Tímabundið atvinnutjón. Í forsendum matsgerðar, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, sé gert ráð fyrir því að stefnandi hafi verið í 100% starfi fyrir slysið, að hluta sem launþegi og að hluta sem verktaki. Því megi gera ráð fyrir að þær tekjur sem stefnandi hafði fyrir slysið byggi á 100% vinnuframlagi en ekki á 50% eins og lagt sé til grundvallar í stefnu. Þessari kröfu sé mótmælt. Staðgreiðsluyfirlit stefnanda gefi ekki tilefni til að ætla að breytingar hafi orðið á launum stefnanda á þeim tíma sem hún var álitin óvinnufær eða frá tjónsdegi 1. október 2001. Þá sé því mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna óvinnufærni við heimilisstörf. b. Aðalkrafa stefnanda. Varanleg örorka. Stefndi telur að með sömu rökum og fram koma í a-lið að ofan varðandi tímabundið atvinutjón, sé ósannað að stefnandi hafi haft þær launatekjur sem fram komna á skattaframtali miðað við 50 % starfshlutfall. Með hliðsjón af 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skuli því miðað við lágmarkstekjur, sbr. varakröfu stefnanda. C, Útreikningsstuðull. Stefndi kveðst gera athugasemdir við útreikningsstuðul þann sem fram komi í stefnu, 12,595. Stefndi telji réttan stuðul vera 12.568, en útreikningur stuðulsins miðist við að stefnandi hafi verið 31 árs og 42 daga á stöðugleikapunkti. Í fjórtánda lagi sé því mótmælt að tilvitnuð lagarök stefnanda eigi á nokkurn hátt við hvað þátt stefnda varðar. Ekki verði séð að lögð verði ábyrgð á stefnda á grundvelli 3. gr. umferðarlaga og skorti samhengi þar á milli. Varðandi lagarök vísar stefndi einkum til VI. kafla laga nr. 91/1991, um sönnunarmat, einkum sbr. 44. gr. Þá vísast til IX. kafla s.l. varðandi matsgerðir. Varðandi málskostnað vísast til XXI. kafla, einkum 129., 130. og 131. gr. Þá verði ekki betur séð en að málshöfðun þessi sé tilhæfulaus á hendur stefnda og beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísar stefndi til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. V. Eins og að framan er rakið er mál þetta sprottið af því atviki þegar hestur stefnda Bjarna Sigurðssonar, Baldur, tók skyndilega á rás í þann mund er stefndi settist á bak honum og hljóp á stefnanda sem við það féll til jarðar og slasaðist. Þetta gerðist fyrir utan reiðskemmu stefnda Hestamannafélagsins Sörla. Þetta sætir ekki ágreiningi. Ekki er vitað hvað olli því að hestur stefnda Bjarna rauk af stað. Dýralæknir var kvaddur á staðinn strax eftir slys stefnanda og skoðaði hann hestinn. Hefur hann borið fyrir dóminum að hesturinn hafi ekki verið meiddur á fæti eins og í stefnu er gefið í skyn. Þá hefur hann borið, í samræmi við vottorð sem hann gaf, að hafi hestur verið skorinn vegna strengs, og aðgerðin tekist vel og hesturinn verið einkennalaus síðan, þá sé hægt að fullyrða að hesturinn sé læknaður af meininu. Því sé ekki hægt að tengja strengskurð á hestinum fyrir 7-8 árum við óstöðugleika eða að vera hættulegur dýrum og mönnum í umgengni. Samkvæmt þessu þykir umrætt slys ekki verða rakið til þess að eitthvað hafi verið að hestinum Baldri. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefnda Bjarna hafi borið að hafa stjórn á hesti sínum er hann settist á bak honum og að vara þá sem þarna voru staddir við er hesturinn tók á rás. Þarna hafi verið mikil umferð bifreiða, hesta og gangandi fólks og gæti óvæntur hávaði t.d. bílflaut hafa getað hafa fælt hestinn eins og hvað annað. Það hafi því verið stefnda Bjarna að gæta þess að hesturinn héldi ró sinni. Þá hafi stefndi verið þarna með hættulegt dýr á svæði þar sem hann vissi að börn gætu verið að leik. Stefndi hafi því vanrækt allar varúðarskyldur sínar með þeim afleiðingum að slys hlaust af. Eins og aðstæður eru á vettvangi, sem dómari kynnti sér á vettvangsgöngu fyrir aðalmeðferð málsins, verður hvorki talið óeðlilegt né óvarlegt af stefnda Bjarna að stíga á bak hesti sínum fyrir utan reiðskemmuna umrætt sinn. Í málinu hefur ekki verið sýnt fram á að hann hafi fælt hestinn eða hesturinn fælst vegna atvika sem stefndi verði talinn bera ábyrgð á. Er með öllu óupplýst hvað olli því að hesturinn fældist og rauk af stað. Fram hefur komið að allt gerðist þetta á örskotsstund og þykir óvarlegt að fullyrða að stefnda Bjarna hafi verið gerlegt að aðvara þá sem á vegi hestsins urðu. Þá hefur því eigi verið andmælt að stefndi Bjarni reyndi á þeirri örskotsstund er hann hafði frá því að hestur hans rauk af stað og þangað til hann lenti á stefnanda, að gera allt sem unnt var til að bægja hestinum frá stefnanda. Þykir stefnanda ekki hafa tekist að sanna að stefndi Bjarni hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, en án sakar verður hann eigi dæmdur bótaskyldur vegna slyss stefnanda. Ekki kemur til álita að beita hlutlægri ábyrgð enda ætti slík niðurstaða sér ekki stoð í lögum. Að öllu þessu virtu er því ekki fallist á að stefndi Bjarni hafi sýnt af sér slíka háttsemi eða aðgerðaleysi að varði hann bótaskyldu gagnvart stefnanda. Verður að telja að um óhappatilvik hafi verið að ræða, sem stefndi verður ekki talinn bera ábyrgð á. Ber því þegar af þeim ástæðum að sýkna stefnda Bjarna af öllum kröfum stefnanda. Kröfur sínar á hendur stefnda Hestamannafélaginu Sörla byggir stefnandi á því að aðstæður í kringum reiðnámskeiðið hafi ekki verið nægilega öruggar eins og áður er rakið. Hafi stefnda m.a. borið að sjá til þess að þeim sem komu út af námskeiðinu stafaði hvorki hætta af hestum og annarri þeirri umferð sem var fyrir utan reiðskemmuna, né af öðrum sem voru þarna á þessu opna svæði. Er á því byggt að stefnandi hafi greitt námskeiðsgjald og að stefndi hafi haft umsjón með skipulagi þessa hesthúsahverfis. Eins og að framan kemur fram var stefnandi að ljúka sínum sjöunda tíma á reiðnámskeiði hjá stefnda Hestamannafélaginu Sörla er hún varð fyrir slysinu. Verður að fallast á þau sjónarmið stefnda að stefnanda hafi þá mátt vera aðstæður fyrir utan reiðskemmuna ljósar, að þar væri umferð hesta, manna og bifreiða. Þarna væru menn ýmist að koma eða fara. Rúmt er og vítt til allra átta fyrir utan reiðskemmuna. Þar eru bifreiðastæði ekki sérstaklega merkt, en fram kom í skýrslu formanns stefnda að bifreiðum væri aðallega lagt sunnanvert við reiðskemmuna en síður við gaflinn að vestanverðu þar sem farið er með hesta inn á reiðnámskeiðin. Eins og áður er getið var stefnandi komin út af reiðnámskeiðinu er slysið varð. Var hún þá eigi lengur undir handleiðslu reiðkennara síns sem gætti alls öryggis á sjálfu námskeiðinu og þar af leiðandi á eigin ábyrgð fyrir utan námsskeiðshúsið. Þykir ósannað að rekja megi slysið til aðstæðna við reiðskemmu stefnda eða til atvika eða hegðunar starfsmanna stefnda sem leiði til skaðabótaábyrgðar stefnda gagnvart stefnanda. Ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda Hestamannafélagið Sörla af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður stefnandi dæmd til að greiða stefndu málskostnað eins og í dómsorði greinir. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóminn upp. Dómsorð: Stefndu, Bjarni Sigurðsson og Hestamannafélagið Sörli, eiga að vera sýknir af kröfum stefnanda, Áslaugar Garðarsdóttur, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu Bjarna Sigurðssyni og Hestamannafélaginu Sörla hvorum fyrir sig 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 671/2016
Líkamstjón Ökutæki Vátryggingarsamningur Slysatrygging Stórkostlegt gáleysi
A hlaut líkamstjón er hann missti stjórn á þungu bifhjóli sem hann ók eftir vegarslóða. Hafði V hf. bætt tjónið að hálfu leyti úr slysatryggingu ökumanns hjá félaginu en í málinu krafðist A þess að fá það að fullu bætt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt þeim varúðarreglum sem eftir vátryggingarsamningi áttu við um trygginguna í umrætt sinn væri áskilið að ökumaður hefði þau réttindi og þá kunnáttu sem krafist væri til að stjórna ökutækinu. Þegar A ók bifhjólinu hafði hann ekki öðlast ökuréttindi til að stjórna þungu bifhjóli. Hefði hann því ekki gætt að varúðarreglum við aksturinn. Þá hefði A lýst því að hann hefði misst stjórn á hjólinu við að lenda á einhverju, hvort sem það var steinn, hola eða grjót í vegarslóðanum sem hann ók eftir. Yrði því að leggja til grundvallar að aðstæður til aksturs hefðu verið erfiðar og bar að haga ökuhraða í samræmi við það, sbr. 1. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Slysið yrði því rakið til stórkostlegs gáleysis A, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Var af þeim sökum ekki talið að hann ætti rétt til frekari bóta og V hf. því sýknað af kröfu hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 29. september 2016. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 3.366.170 krónur með 4,5% ársvöxtum af 967.830 krónum frá19. júní 2011 til 19. desember sama ár og af fyrrnefndu fjárhæðinni frá þeimdegi til 16. desember 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádregnum innborgunum stefnda 22. desember 2015 að fjárhæð 1.983.850 krónur og1. mars 2016 að fjárhæð 34.030 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Eins og rakið erí héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir slysi 19. júní 2011 þegar hann missti stjórná þungu bifhjóli sem hann ók eftir vegarslóða í Kelduhverfi. Við slysið hlaut áfrýjandilíkamstjón og hefur stefndi bætt það að hálfu leyti úr slysatryggingu ökumannshjá félaginu. Telur stefndi að áfrýjandi verði að öðru leyti að bera tjón sittsjálfur þar sem það verði rakið til stórkostlegs gáleysis hans við aksturinn. Áfrýjandikrefst þess að fá tjónið að fullu bætt úr tryggingunni hjá stefnda.Umpersónutryggingar gildir II. hluti laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.Með persónutryggingum er meðal annars átt við slysatryggingu, sbr. 2. mgr. 61.gr. laganna, þar með talið slysatrygging ökumanns, sbr. dóma Hæstaréttar 12.nóvember 2009 í máli nr. 107/2009 og 19. nóvember 2015 í máli nr. 202/2015. Þegarvátryggingaratburði, sem fellur undir persónutryggingar aðrar en líftryggingar,er valdið af gáleysi vátryggðs fer eftir 1. mgr. 90. gr. laganna. Þar segir að lækkamegi eða fella niður ábyrgð vátryggingafélags ef sá sem er vátryggður meðslíkri tryggingu hefur valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburðurvarð eða afleiðingar hans urðu meiri en ella. Hið sama á við ef vátryggðurhefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð með þvíað hlíta ekki varúðarreglum. Við úrlausn á þessum atriðum skal meðal annars litiðtil sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að og atvika að öðru leyti.Samkvæmt þeim varúðarreglumsem eftir vátryggingarsamningi áttu við um trygginguna í umrætt sinn varáskilið að ökumaður skyldi hafa þau réttindi og þá kunnáttu sem krafist væritil að stjórna ökutækinu. Þegar áfrýjandi ók bifhjólinu hafði hann ekki öðlastökuréttindi til að stjórna þungu bifhjóli. Jafnframt er staðhæfing hans umreynslu af akstri bifhjóla ekki studd haldbærum gögnum. Áfrýjandi gætti þvíekki að varúðarreglum við aksturinn. Þá hefur áfrýjandi lýst því að hann hafi misststjórn á hjólinu við að lenda á einhverju, hvort sem það var steinn, hola eða„grjótköggull“ í vegarslóðanum sem hann ók eftir. Verður því að leggja tilgrundvallar að aðstæður í umrætt sinn til aksturs eftir slóðanum hafi veriðerfiðar og bar að haga ökuhraða í samræmi við það, sbr. 1. mgr. 36. gr.umferðarlaga nr. 50/1987. Að framansögðu virtu verður talið að slysið verði rakiðtil stórkostlegs gáleysis hans sjálfs, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004.Verður því ekki fallist á að hann eigi rétt til frekari bóta en hann hefur þegarfengið frá stefnda. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Rétt er aðaðilarnir beri hvor sinn málskostnað fyrir Hæstarétti.Það athugast aðþess er ekki getið í hinum áfrýjaða dómi, í samræmi við a. lið 1. mgr. 114. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að málið var höfðað 23. desember 2015.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 2. júní sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 7. janúar 2016 af A, […], áhendur Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, 108 Reykjavík.I. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda 3.366.170 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum af 967.830 krónum frá19. júní 2011 til 19. desember 2011, en af 3.366.170 krónum frá þeim degi til16. desember 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun stefnda þann 22. desember 2015 að fjárhæð 1.983.850krónur og 1.mars 2016 að fjárhæð 34.030 kr. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendistefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Þá er þess krafist að tekiðverði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun, þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Við upphaf aðalmeðferð þann 2. júní2016 lagði stefnandi fram breytingu á upphaflegri kröfugerð í stefnu þar eðstefndi greiddi stefnanda 34.030 kr. þann 1. mars 2016, í framhaldi afleiðréttingu upphaflegrar matsgerðar, og kemur sú fjárhæð til frádráttar einsog fram kemur hér að framan.II.MálsatvikMálsatvik voru með þeim hætti að stefnandi var þann 19.6.2011 að akabifhjólinu […] á Sultavegi, sem er slóði í Kelduhverfi, er hann missti stjórn áþví og kastaðist af bifhjólinu með þeim afleiðingum að líkamstjón hlaust af.Bifhjólið, sem stefnandi ók í umrætt sinn, var í eigu föður hans, B, og ertorfæruhjól og skráð sem þungt bifhjól í ökutækjaskrá. Bifhjólið var tryggtökutækjatryggingu hjá stefnda á tjónsdegi, sbr. vátryggingaskilmálar nr. BA10.Stefnandi var því tryggður slysatryggingu ökumanns hjá hinu stefnda félagi,skv. ökutækjatryggingunni og 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.Atvikið var fyrst tilkynnt lögreglu viku eftir að það gerðist, eða þann26. júní 2011, og var þá tekin skýrsla af stefnanda og föður hans. Ekki er ílögregluskýrslu getið um að fleiri hafi verið í för með þeim feðgum. Nú liggurhins vegar fyrir að tveir yngri bræður stefnanda voru með í för. Ílögregluskýrslu er atvikum lýst með þeim hætti að stefnandi hafi verið akaumræddu bifhjóli á heiðarvegi í Kelduhverfi í samfloti með föður sínum sem varnokkuð á eftir stefnanda. Vegurinn nefnist Sultavegur og liggur hann til suðursfrá bænum Sultum suður Bláskógaheiði suður að þvergirðingu við ræturÞeistareykjabungu. Samkvæmt framburði stefnanda hjá lögreglu er um gamlanmoldarveg eða vegslóða að ræða sem hefur mótast þannig að um tvö hjólför er aðræða með hrygg á milli eins og tíðkast með einbreiða heiðarvegi eða slóða. Stefnandikvaðst ekki vita á hvaða hraða hann ók, þó hafi ekki verið um hraðakstur aðræða. Hann hafi ekið að megninu til hægra megin á veginum. Stefnandi kvaðstekki vita hvað gerðist í akstrinum hjá honum eða hvort hann hafi hugsanlegalent á einhverjum aðskotahlut í slóðinni, en skyndilega hafi hann lent nokkuðhægra megin á veginum og misst vald á hjólinu, en síðan hafi hjólið farið yfirtil vinstri og hann hafi ekkert ráðið við það og lent utan í vinstri eðaaustari kanti vegslóðans sem var niðurgrafinn með nokkuð miklu moldarbarði meðfram veginum. Stefnandi hentist við þetta af hjólinu langt út í móa og hjóliðhafi farið enn þá lengra út í móa. Hann kvaðst hafa lent á grónu en þýfðulandi, en sloppið við grjót eða hraun. Hann kvaðst hafa verið vankaður um stundog átt erfitt með andardrátt, en fyrir rest hafi hann jafnað sig. Faðir hanshafi komið þarna rétt á eftir og hlúð að honum. Eftir nokkra stund hafi þeirekið heim á hjólunum. Þar sem doði og verkir hurfu ekki þegar heim kom hafihann farið í læknisskoðun sem leitt hafi í ljós þrjá brotna eða brákaðahryggjarliði í miðju baki. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa öðlast réttindi tilað aka þungu bifhjóli eins og því sem hann ók í umrætt sinn, en það hafi þóstaðið til.Lögreglan ræddi við föður stefnanda sem kvaðst ekki hafa hafa orðið varvið óhappið, en séð för eftir hjól stefnanda í vinstri vegkanti. Hann kvaðsthvorki hafa séð né munað eftir aðskotahlut á veginum í aðdraganda óhappsins semskýrt gæti hvað hefði gerst. Þá kom fram hjá lögreglu að stefnandi og faðirhans hafi skýrt frá því að þeir ækju ávallt í viðurkenndum og góðumöryggisbúnaði og fatnaði, með hlífum, hryggspjöldum, hálskrögum og skóm fyrirslíkar aðstæður. Meðbréfi, dags. 2.9.2011, hafnaði stefnandi bótaskyldu úr slysatryggingu ökumannsog eiganda, sem vátryggingartaki hafði hjá félaginu á slysdegi. Það var afstaðastefnanda að með því að reyna að aka umræddu bifhjóli án tilskilinna réttindahafi stefnandi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Bein orsakatengsl hafi verið ámilli réttindaleysis stefnanda og þess að hann missti stjórn á bifhjólinu ogvarð fyrir því líkamstjóni sem nánar er lýst í gögnum málsins. Stefnandi sætti sig ekki við þessimálalok og kærði ákvörðun félagsins til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum,með málskoti dags. 21.11.2011. Meðúrskurði, dags. 19.1.2012, í máli nr. 486/2011, komst úrskurðarnefndin aðþeirri niðurstöðu að stefnandi ætti ekki rétt á tryggingabótum hjá stefnda. Íáliti nefndarinnar kom fram að stefnandi hefði í greint sinn ekið þungubifhjóli við erfiðar aðstæður án þess að hafa réttindi til að aka bifhjólinu.Þá hafi ekki verið sýnt fram á að stefnandi hefði sérstaka reynslu af akstriþungs bifhjóls og hann hafi því sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þannig að hannætti ekki rétt á bótum úr slysatryggingu ökumanns og eiganda hjá stefnda.Stefnandi óskaði eftir að metnar yrðu afleiðingar slyssins og voru þeir C og D fengnir til aðannast matið og skiluðu þeir matsgerð í málinu þann 9.11.2015. Niðurstaða samkvæmt matsgerð varsvofelld:Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl., 2dagar rúmliggjandi og 73 dagar án rúmlegu. Varanlegur miski skv. 4. gr. skbl.8%.Varanleg örorka skv. 5.-8. gr.skbl. 5%. Íkjölfarið óskaði stefnandi eftir því að mál hans yrði tekið upp að nýju ogbótaskylda viðurkennd. Félagið tók málið til endurskoðunar og var ákveðið aðviðurkenna bótaskyldu að hálfu og var málið gert upp miðað við helmingsbótaskyldu, sbr. tjónskvittun, lokauppgjör, dags. 14.12.2015. Tekið var viðbótum með fyrirvara um réttmæti niðurstöðu fyrirliggjandi matsgerðar oggreiðslu lögmannskostnaðar. Þá var áskilinn réttur til að endurmeta afleiðingarslyssins og krefja félagið um frekari bætur vegna slyssins. Auk þess var gerðurfyrirvari við sakarskiptingu og áskilinn réttur til að sækja frekari bæturfyrir dómstólum. Stefnandi greiddi þjáningarbætur ágrundvelli tímabils sem fram kom í samantektarkafla í upphaflegri matsgerð,sbr. fyrirliggjandi fullnaðaruppgjörstillögu og tjónskvittun. Villa hafði veriðí upphaflegri matsgerð og eftir aðleiðrétt matsgerð barst með stefnu greiddi stefndi þjáningarbætur í samræmi viðþað tímabil sem fram kemur í leiðréttri matsgerð, auk vaxta, dráttarvaxta oglögmannsþóknunar.III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 1.mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skuli hver ökumaður,sem ökutæki stjórnar,tryggður sérstakri slysatryggingu, enda hafi hann ekki notað ökutækið í algeruheimildarleysi, sbr. 2. mgr. 90. gr. sömu laga. Vátryggingin skuli tryggjabætur fyrir líkamstjón af völdum slyss, sem ökumaður verður fyrir við stjórnökutækisins, enda verði slysið rakið til notkunar ökutækis í merkingu 88. gr.,sbr. 2. mgr. 92. gr. laganna. Faðir stefnanda hafi verið með í gildihjá stefnda lögboðna slysatryggingu ökumanns og eiganda fyrir bifhjólið […].Stefnandi hafi ekið bifhjólinu þegar slysið varð og stefndi sé þvígreiðsluskyldur vegna tryggingarinnar. Stefndi hafi hins vegar skert bætur úrtryggingunni með vísan til þess að stefnandi hafði ekki ökuréttindi á þungtbifhjól þegar slysið varð og að bein orsakatengsl séu á milli réttindaleysisstefnanda og að hann missti stjórn á bifhjólinu, sbr. gr. 4.1 ívátryggingarskilmálum hans og 1. mgr. 90. gr. vsl. Í gr. 4.1 vátryggingarskilmála stefndanr. BA-10 komi fram: „Ökumaður hins vátryggða ökutækis skal hafa þau réttindiog þá kunnáttu sem krafist er til þess að aka því.“ Stefnandi byggir á því aðbótaréttur hans úr slysatryggingu ökumanns og eiganda verði ekki skertur nemastefndi sýni fram á annars vegar að stefnandi hafi af stórkostlegu gáleysivaldið slysinu með því að hlíta ekki varúðarreglu og hins vegar að orsakatengslséu á milli réttindaleysis stefnanda og slyssins. Sönnunarbyrði um að gáleysihafi verið stórkostlegt sem og orsakatengsl hvíli á stefnda. Stefnandi byggireinnig á því að gera verði ríkar kröfur til sönnunar atvika, sem leiða eigi tilskerðingar bótaréttar vegna líkamstjóns í umferðarslysum á grundvellistórkostlegs gáleysis. Ágreiningur málsins lúti að því hvortstefnandi þurfi að bera helming af tjóni sínu sjálfur vegna háttsemi sem jafnamegi til stórkostlegs gáleysis. Kröfugerð stefnanda í málinu byggi á því aðekki beri að skerða bótarétt til hans að neinu leyti. Stefnandi byggir á því að hann hafiekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hann ók bifhjólinu umræddan dag. Þábyggir stefnandi á því að ekki sé sjálfkrafa samhengi milli þess að aka ánökuréttinda og þess að sýna af sér stórkostlegt gáleysi við akstur. Ákvæði 1.mgr. 90. gr. vsl. áskilji stórkostlegt gáleysi til að lækka eða fella niðurábyrgð stefnda. Einfalt gáleysi nægi ekki. Stórkostlegt gáleysi hafi veriðskilgreint á þá leið að það sé meiri háttar aðgæsluleysi. Þá feli stórkostlegtgáleysi í sér alvarlegra frávik frá þeirri háttsemi sem tjónþola bar að viðhafaen þegar um almennt gáleysi er að ræða. Stefnandi hafi verið með mikla reynsluaf akstri bifhjóla og hafi ekið bifhjólum um árabil. Þegar slysið varð hafibifhjólið […] verið í eigu föður stefnanda í rúmlega þrjú ár og stefnandimargsinnis ekið hjólinu við sambærilegar aðstæður og voru uppi þegar slysiðvarð. Þá hafi bifhjólið verið sérhannað til utanvegaaksturs og stefnandi veriðí viðurkenndum og góðum öryggisbúnaði og öryggisfatnaði, með hlífum,hryggspjöldum, hálskraga og með hjálm. Stefnandi hafði jafnframt verið með gildökuréttindi í B flokki í þrjú ár á slysdegi og veiti þau leyfi til aksturslétts bifhjóls. Stefnandi hafði því yfir að búa nægri kunnáttu til að aka hjólinuþegar slysið varð þrátt fyrir að hann hafi ekki verið með formleg réttindi tilað aka hjólinu. Stefnandi byggir einnig á því aðréttindaleysi hans sé í engu orsakasamhengi við slysið. Ófrávíkjanlegt skilyrðivátryggingaréttar sé að þær ástæður sem byggt er á að leiði til niðurfellingarbótaréttar séu í beinu orsakasamhengi við það tjón sem um ræðir og þá sé þaðvátryggingafélags að sýna fram á orsakasamhengi milli slyss og þeirra þátta sembyggt er á að leiða eigi til niðurfellingar bótaréttar. Stefnandi byggir á aðþessu skilyrði sé ekki fullnægt í málinu. Samkvæmt framburði stefnanda hjálögreglu megi rekja orsök slyssins til þess að hann missti stjórn á bifhjólinueða þegar hann hafi hugsanlega lent á einhverjum aðskotahlut í slóðinni. Það hafiekki verið vegna réttindaleysis sem það gerðist. Þvert á móti hafi stefnandiverið með mikla reynslu af akstri bifhjóla og hafði ekið bifhjólum um árabilutanvegar þegar slysið varð. Þá komi jafnframt fram að ekki hafi verið umhraðakstur að ræða. Ekkert í gögnum málsins gefi tilefni til að álykta aðstefnandi hafi vanrækt skyldur sínar við akstur bifhjólsins eða að orsakirslyssins verði raktar til reynslu- eða kunnáttuleysis hans. Komist dómurinn að því að umstórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða og að fullnægt sé skilyrði umorsakatengsl byggir stefnandi á því að hann eigi samt sem áður rétt á óskertumbótum frá stefnda. Stórkostlegt gáleysi leiðir ekki fyrirvaralaust tilniðurfellingar bótaréttar heldur verði að líta til allra þeirra atriða sem framkomi í 1. mgr. 90. gr. vsl. þegar verið sé að meta hvort vátryggingarfélagi séheimilt að takmarka ábyrgð sína. Þannig sé beinlínis óheimilt að líta til einsatriðis, til að mynda réttindaleysis vátryggðs, og láta niðurstöðu um takmörkunábyrgðar ráðast af því. Með því sé horft fram hjá öðrum þeim atriðum sem takaverði tillit til samkvæmt ákvæðinu og geti leitt til annarrar niðurstöðu.Stefnandi byggir á því að horfa verði á atvik í heild sinni við mat á ábyrgðfélagsins. Vísar hann um það til þess sem fram kemur í ákvæðinu, að við úrlausná því hvort og þá hve mikið eigi að skerða rétt hans til bóta skuli litið tilsakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð hafi borið að, hvort vátryggðurhafi verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafi sjálfviljugurneytt og til atvika að öðru leyti. Með vísan til alls framangreinds telurstefnandi að ekki skuli skerða bótarétt hans um helming vegna stórkostlegsgáleysis og krefst hann því fullra bóta úr hendi stefnda vegna slyssins. Dómkröfur stefnanda eru á því byggðar aðstefnandi eigi rétt á óskertum skaðabótum úr hendi stefnda vegna líkamstjónssíns. Dómkröfur stefnanda sundurliðast á eftirfarandi hátt og eru reiknaðar ágrundvelli matsgerðar C læknis og D hrl.Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl. 138.870kr.2 dagarrúmliggjandi á 3.370 kr. 6.740 kr.73 dagar ánrúmlegu á 1.810 kr. 132.130 kr.Varanlegur miski skv. 4. gr. skbl. 828.960 kr.0.362.000 *8,00% Varanleg örorka skv. 5.-8. gr.skbl. 2.398.340kr.2.776.500 *17,276 * 5%Samtals 3.366.170kr. Frá dómkröfu dregst greiðsla að fjárhæð1.983.850 krónur þann 22. desember 2015og 34.030 kr. þann 1. mars 2016, semeru greiðslur stefnda miðað við 50% bótaskyldu. Við uppgjör málsins gerðilögmaður stefnanda fyrirvara við mat á varanlegum afleiðingum slyssins ogskerðingu vegna meints stórkostlegs gáleysis. Bætur fyrir þjáningar eru reiknaðar ágrundvelli 3. gr. skaðabótalaga, sbr. 15. gr. laganna, en í fyrirliggjandimatsgerð kemur fram að tímabil þjáninga sé frá 19. júní 2011 til 2. september2011, þar af rúmliggjandi í tvo daga. Bætur fyrir varanlegan miska erureiknaðar á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 15. gr. laganna.Bætur fyrir varanlega örorku erureiknaðar á grundvelli lágmarkslauna, sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.Útreikningur kröfu vegna varanlegrar örorku tekur mið af margföldunarstuðli 6.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Höfuðstóll dómkröfunnar er því3.366.170 krónur. Í málinu er jafnframt gerð krafa um greiðslu 4,5% vaxtasamkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga vegna miska og þjáninga, að fjárhæð967.830 krónur, frá tjónsdegi þann 19. júní 2011 til stöðugleikatímapunkts þann19. desember 2011 og að viðbættri kröfu vegna varanlegrar örorku, samtals aðfjárhæð 3.366.170 krónur, frá stöðugleikapunkti til 16. desember 2015, en þávar mánuður liðinn frá því að krafa á grundvelli matsgerðar var send stefnda. Þá er krafist dráttarvaxta samkvæmt 9.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga,vegna allra bótaliða frá 16. desember 2015, mánuði frá þeim degi sem krafastefnanda var send stefnda og til greiðsludags, samkvæmt lögum um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Stefnandi er ekkivirðisaukaskattsskyldur aðili. Þar sem lögmönnum er gert að innheimtavirðisaukaskatt af þjónustu sinni beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattiþessum úr hendi stefnda. Stefnandi vísar til umferðarlaga nr. 50/1987. Vísað er til meginreglnaíslensks skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar og skaðabótalaga nr. 50/1993.Þá er vísað til laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Stefnandi vísarjafnframt til vátryggingarskilmála stefnda nr. BA-10. Um aðild málsins er vísað til III.kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til ákvæðaV. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varðandi málskostnað vísarstefnandi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Krafa um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga um virðisaukaskatt, nr.50/1988. Um bótakröfu er vísað til skaðabótalaganr. 50/1993. Um vexti og dráttarvexti á dómkröfu stefnanda er vísað til ákvæða6. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, sem og skaðabótalaganr. 50/1993.Málsástæður og lagarökstefnda Stefndimómælir öllum kröfum og málsástæðum stefnanda og gerir kröfu um sýknu af öllumkröfum stefnanda. Stefndi byggir kröfur sínar um sýknu á því að stefnandi hafifengið tjón sitt að fullu bætt samkvæmt skaðabótalögum með þegar greiddum bótumog hann eigi þar af leiðandi ekki lögvarinn rétt til frekari bóta úr hendistefnda. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr.30/2004 losni vátryggingafélag úr ábyrgð í heild eða að hluta hafi vátryggður,í öðrum vátryggingum en ábyrgðartryggingum, valdið vátryggingaratburði meðháttsemi sem telja verður stórkostlegt gáleysi. Í grein 9 í sameiginlegumskilmálum félagsins, sem í gildi voru á tjónsdegi, sé að finna samsvarandiákvæði er varðar stórkostlegt gáleysi. Þar segi orðrétt í gr. 9.1: „Efvátryggingaratburður verður rakinn til stórkostlegs gáleysis vátryggðs losnarfélagið úr ábyrgð sinni í heild eða að hluta, nema hann hafi ekki vegna aldurseða andlegs ástands gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna. Ípersónutryggingum gildi þetta einnig ef afleiðingar vátryggingaatburðar verðameiri en ella vegna stórkostlegs gáleysis vátryggðs.“ Þá segi í gr. 9.2 orðrétt: „Við mat á ábyrgð félagsins skal lítatil sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður varundir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt ogatvika að öðru leyti.“ Ívarúðarreglum vátryggingarskilmála fyrir ökutækjatryggingu nr. BA10 sé þessgetið að ökumaður hins vátryggða ökutækis skuli hafa þau réttindi og þákunnáttu sem krafist er til þess að aka því, sbr. grein 4.1. Um afleiðingarþess að varúðarreglum er ekki fylgt sé fjallað í grein 5 í skilmálunum, sbr. og26. gr. laga um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004. Þar komi fram að ábyrgð félagsinsgeti fallið niður í heild eða að hluta sé varúðarreglum ekki fylgt. Við mat áafleiðingum þess að brotið sé gegn varúðarreglu sé farið meðal annars eftir sökvátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að og eftir atvikum að öðru leyti. Sýknukrafastefnda byggir á því að stefnandi hafi ekki fylgt fyrrgreindri varúðarreglu ogsýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hann ákvað að reyna að stjórnabifhjólinu, […], án þess að hafa tilskilin réttindi til þess. Með vísan til 2.mgr. 27. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, sbr. og 9. gr. ísameiginlegum skilmálum félagsins, sem í gildi voru á tjónsdegi, telur stefndiað stefnandi hafi verið meðvaldur að umræddu slysi með háttsemi sem telst verastórkostlegt gáleysi og því sé rétt að hann beri helming tjónsins sjálfur. Miðað viðlýsingar stefnanda á aðdraganda óhappsins í skýrslu lögreglu sé heldur ekkihægt að útiloka að bifhjólinu hafi verið ekið of hratt miðað við aðstæður og aðþað hafi, ásamt réttindaleysinu, verið þess valdandi að stefnandi missti stjórná hjólinu. Það hvernig stefnandi lýsir ferli hjólsins fyrir lögreglu íaðdraganda þess að hann missir stjórn á því og síðan í kjölfarið á því oghvernig hann sjálfur „kastast af hjólinu langt út í móa og hjólið farið ennþálengra út í móa“ bendi í rauneindregið til þess að ekið hafi verið alltof hratt miðað við aðstæður. Þákvaðst stefnandi ekki vita hver hraðinn á hjólinu var sem styðji það aðstefnandi hafi verið að aka of hratt miðað við aðstæður.Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að engin orsakatengsl séu á milliréttindaleysis stefnanda og óhappsins. Þvert á móti verði að telja yfirgnæfandilíkur á því að réttindaleysi stefnanda hafi verið orsök þess að hann réð ekkivið hjólið, missti vald á því og kastaðist af því, eins og hann sjálfur lýsirfyrir lögreglu og fram kemur í lögregluskýrslu vegna málsins. Að mati stefndahafi stefnandi þannig ekki fært fram fullnægjandi sönnur á því að réttindaleysihans til að aka bifhjólinu hafi engu skipt varðandi tjónsatburðinn. Þessu tilstaðfestingar sé áðurnefndur framburður stefnanda í lögregluskýrslu, þar semorðrétt segir:„A kvaðst ekki vita hvað gerðist í akstrinum hjáhonum eða hvort hann hafi hugsanlega lent á einhverjum aðskotahlut í slóðinni,en skyndilega hafi hann lent nokkuð hægra megin á veginum og misst vald áhjólinu en síðan hafi hjólið farið yfir til vinstri og [stefnandi] hafi ekkertvið hjólið ráðið og lent utan í vinstri eða austari kanti vegslóðans [...].“ Að matistefnda sé stefnandi með þessu í raun að lýsa því að réttinda- ogkunnáttuleysið hafi gert það að verkum að hann réð ekkert við bifhjólið íumrætt sinn við þær aðstæður sem þarna voru. Sem fyrr segir sé heldur ekki hægtað útiloka að of hraður akstur miðað við aðstæður hafi einnig verið orsök tjónsatviksins.Þá hafnar stefndi því sem ósönnuðu að einhver aðskotahlutur í vegslóðanum hafiverið þess valdandi að stefnandi missti stjórn á hjólinu. Aðeins sé um getgáturaf hálfu stefnanda að ræða og þá kemur fram í framburði föður stefnanda hjálögreglu að hann mundi ekki eftir neinum aðskotahlut á veginum í aðdragandaóhappsins sem skýrt gæti hvað hefði gerst. Stefndivísar til þess að stór þáttur í akstri bifhjóla og annarra vélknúinna ökutækjasé að hafa til þess þekkingu og reynslu. Þá sé kveðið á um það í 48. gr.umferðarlaga, nr. 50/1987, að enginn megi stjórna bifreið eða bifhjóli nemahann hafi til þess gilt ökuskírteini sem ríkislögreglustjóri gefur út. Fyrirliggur að umrætt bifhjól sé svokallað þungt bifhjól og skráð með slagrýmið 249CM³. Ágreiningslaust sé að stefnandi var ekki með réttindi til að aka bifhjólieins og því sem um ræðir í þessu tilviki og hafi verið fullmeðvitaður um eigiðréttindaleysi, sbr. ummæli í lögregluskýrslu. Þrátt fyrir það hafi stefnandiákveðið að fara á hjólið og aka því eftir gömlum moldarvegi eða vegslóða upp áfjalllendi. Í ljósi aðstæðna var því enn meiri ástæða til að ökumaðurbifhjólsins hefði þá kunnáttu, getu og þau réttindi sem krafist er samkvæmtlögum og skilmálum til að stjórna því, enda liggi það í augum uppi að þörf sé ámun meiri hæfni og getu til að stjórna þungu bifhjóli við fyrrgreindar aðstæðuren til dæmis á beinum, breiðum og malbikuðum vegi. Sök stefnanda sé því ótvíræðað mati stefnda og eðlilegt að hann beri helmingsábyrgð á eigin háttsemi. Meðvísan til framangreinds og gagna málsins telur stefndi sannað að stefnandi hafiverið meðvaldur að umræddu slysi af stórkostlegu gáleysi þegar hann tók þáákvörðun að aka þungu bifhjóli, sem hann hafði hvorki réttindi né þekkingu tilað stjórna, eftir fjallvegi við erfiðar aðstæður.Upphafstíma dráttarvaxtakröfu er mótmælt frá fyrri tíma endómsuppsögudegi, sbr. niðurlag ákvæðis 4. mgr. 5. gr., sbr. 9., laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Umlagarök vísar stefndi til meginreglna skaðabóta- og vátryggingaréttar,skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, laga um vátryggingarsamninga,nr. 30/2004, og umferðarlaga nr. 50/1987.Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á ákvæði 129. og 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.NiðurstaðaÁgreiningur aðila snýst ekki um afleiðingar slyssins eða fjárhæðirtiltekinna bótaliða, heldur aðeins um þá ákvörðun stefnda að skerða bætur tilhanda stefnanda. Við aðalmeðferð gaf stefnandi skýrslu og vitnaskýrslur gáfufaðir stefnanda, B, og bræður stefnanda, E og F.Framburðir vitna voru nokkuð misvísandi um það hvort stefnandi hefðilent á grjóti eða ekki. E kvaðst hafa séð stefnanda lenda á grjóti, en F sáhann ekki falla af hjólinu og kvaðst ekki hafa séð grjót í hjólfarinu.Framburður föður stefnanda var á þá leið í lögregluskýrslu að hann kvaðsthvorki hafa séð né muna eftir aðskotahlut á veginum í aðdraganda óhappsins semskýrt gæti hvað hefði gerst. Hins vegar kemur fram í framburðum vitna að nokkuðhafi verið um steina í hjólförunum. Þá kom fram í framburði vitnanna aðstefnandi hefði haft reynslu af því að aka umræddu bifhjóli við sambærilegaraðstæður. Íframburði stefnanda fyrir dómi kom fram að hann viti ekki hvað olli því að hannmissti stjórn á bifhjólinu í greint sinn, en ekki hafi verið um hraðakstur aðræða þó hann viti ekki á hvaða hraða hann ók. Þá kvaðst hann hafa ekiðbifhjólinu talsvert áður við þessar aðstæður. Óumdeilt er að stefnandi hafði heimild umráðamanns bifhjólsins til aðaka því. Hann hafi almennt ökupróf frá árinu 2009. Stefnandi, sem var 20 áragamall þegar slysið varð, kveðst hafa gert sér grein fyrir því að hann hefðiekki tilskilin réttindi til að aka bifhjólin […], sem er svokallað þungtbifhjól og er skráð með slagrýmið 249 rúmsentimetrar. Í 48. gr. umferðarlaganr. 50/1987 er tekið fram að enginn megi stjórna bifreiða eða bifhjóli nemahann hafi til þess gilt ökuskírteini. Í varúðarreglum vátryggingarskilmálafyrir ökutækjatryggingu nr. BA 10 hjá stefnda er þess getið að ökumaður hinsvátryggða ökutækis skuli hafa þau réttindi og þá kunnáttu sem krafist er tilþess að aka því, sbr. grein 4.1. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004losnar vátryggingafélag úr ábyrgð í heild eða að hluta hafi vátryggður, í öðrumtryggingum en ábyrgðartryggingum, valdið vátryggingaratburði með háttsemi, semtelja verður stórkostlegt gáleysi. Samsvarandi ákvæði var í 9. gr. 1 í sameiginlegumskilmálum félagsins, sem í gildi var á tjónsdegi. Um afleiðingar þess aðvarúðarreglum er ekki fylgt er fjallað í grein 5 í skilmálunum, sbr. og 26. gr.laga um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004. Þar kemur fram að ábyrgð félagsinsgeti fallið niður í heild eða að hluta sé varúðarreglum ekki fylgt. Við mat áafleiðingum þess að brotið sé gegn varúðarreglu fari meðal annars eftir sökvátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að og eftir atvikum að öðru leyti. Lýsingstefnanda á aðdraganda slyssins hjá lögreglu og því hvernig hann missti stjórná bifhjólinu, hvernig hann hafi „kastast af hjólinu langt út í móa og hjóliðfarið enn lengra út í móa“, bendir til þess að bifhjólinu hafi verið ekið ofhratt miðað við aðstæður sem voru erfiðar. Telja verður, miðað við þessalýsingu stefnanda á aðdraganda slyssins, að hann hafi verið meðvaldur aðslysinu með stórkostlegu gáleysi með því að aka bifhjólinu í greint sinn viðerfiðar aðstæður án þess að hafa til þess tilskilin réttindi. Lýsing atvika bendirog til þess að hjólinu hafi verið ekið of hratt við aðstæður og stefnandi ekkihaft fulla stjórn á því. Þó bræður stefnanda og faðir hafi borið um að hannhafi áður ekið umræddu bifhjóli hefur stefnandi ekki fært fullnægjandi sönnur áþví að réttindaleysið hafi engu skipt varðandi slysið. Bein orsakatengsl eruþví milli réttindaleysis stefnanda og þess að hann missti stjórn á bifhjólinu. Teljaverður að stefnandi hafi ekki fylgt framangreindri varúðarreglu og hann hafisýnt af sér stórkostlegt gáleysi sem með vísan til 2. mgr. 27. gr. laga nr.30/2004, um vátryggingarsamninga, sbr. og 9. gr. í sameiginlegum skilmálumstefnda, sem í gildi voru á tjónsdegi, leiðir til þess að rétt þykir aðstefnandi beri helming tjónsins sjálfur. Þar sem stefnandi hefur þegar fengiðtjón sitt bætt að fullu miðað við þessa niðurstöðu ber að sýkna stefnda afkröfum stefnanda. Réttþykir að málskostnaður falli niður milli aðila. Stefnandi nýtur gjafsóknar ogber að greiða gjafsóknarkostnað stefnanda, þar með talda málflutningsþóknunlögmanns hans, úr ríkissjóði. Hún þykir hæfilega ákveðinn eins og kveðið er áum í dómsorði. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Stefndi, Vátryggingarfélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellurniður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans, 1.050.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 599/2008
Kærumál Vistun á stofnun
Fallist var á úrskurð héraðsdóms um að X yrði gert að sæta áfram vistun á viðeigandi stofnun meðan áfrýjunarfrestur í máli hans væri að líða.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram vistun á viðeigandi stofnun meðan áfrýjunarfrestur í máli hans er að líða, en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 2. desember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili lýsti yfir kæru við uppkvaðningu úrskurðarins. Litið verður svo á að hann hafi kært úrskurðinn í því skyni að hann verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 62/2013
Vátrygging Ábyrgðartrygging Endurkrafa Lækkun skaðabótakröfu
ABÍ sf. krafði D um greiðslu bóta vegna tjóns sem hlotist hafði af notkun óvátryggðs ökutækis, þegar árekstur varð milli bifreiðar sem D ók og annarrar bifreiðar. Var krafa ABÍ sf. reist á endurkröfurétti félagsins samkvæmt reglugerð nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar og 94. og 94. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987. Talið var sannað að D hefði verið í órétti þegar slysið varð og að hann ætti sök á árekstrinum á grundvelli sakarreglunnar. Þá var ekki talið að 2. mgr. 95. gr. laganna, um endurkröfurétt vátryggingafélags þegar tjóni hefur verið valdið af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi, ætti við, þar sem það ákvæði tæki aðeins til vátryggðra ökutækja og bóta sem vátryggingafélag hefði greitt á grundvelli 91. gr. umferðarlaga. Þá þótti ljóst að reglugerð nr. 424/2008 væri sett með stoð í umferðarlögum og endurkröfuréttur ABÍ sf., sem mælt var fyrir um í reglugerðinni, væri að auki í samræmi við almennar reglur um endurkröfu greiddra bóta, sbr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var því talið að ABÍ sf. ætti rétt til endurkröfu á hendur D vegna þess tjóns sem hann olli í árekstrinum. Hins vegar voru bæturnar lækkaðar um helming á grundvelli 24. gr. skaðabótalaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. janúar 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu stefnda og að málskostnaður verði látinn niður falla. Hann krefst þess að málskostnaður verði ákveðinn án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjandi og Outlet ehf. dæmd til að greiða stefnda óskipt 17.179.318 krónur með vöxtum eins og þar greinir. Outlet ehf. áfrýjaði ekki héraðsdómi og kemur hann því ekki til endurskoðunar að því er félagið varðar. Eins og rakið er í héraðsdómi á mál þetta rót sína að rekja til áreksturs sem varð með bifreiðunum KL-814 og JY-170 16. ágúst 2009 á gatnamótum Höfðabakka við Bæjarháls og Streng í Reykjavík. Áfrýjandi ók bifreiðinni JY-170 og var hún óvátryggð er árekstur varð, en við hann skemmdist bifreiðin KL-814 og ökumaður hennar slasaðist. Fallist er á forsendur hins áfrýjaða dóms um að áfrýjandi eigi sök á árekstrinum og beri sem ökumaður bifreiðarinnar ábyrgð á því tjóni sem hlaust af árekstrinum á grundvelli sakarreglunnar. Einnig er fallist á forsendur hins áfrýjaða dóms um að áfrýjandi hafi, á þeim tíma er árekstur varð, ekki verið umráðamaður bifreiðarinnar JY-170 í skilningi 1. mgr. 90. gr. og 1. mgr. 93. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Loks er fallist á forsendur dómsins um að 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga komi ekki til skoðunar við úrlausn málsins. Á grundvelli 3. mgr. 18. gr. og 3. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar gerði stefndi upp muna- og líkamstjón sem varð við áreksturinn og endurkrafði áfrýjanda og eiganda bifreiðarinnar JY-170, Outlet ehf., um greiðslu vegna þess. Greinir aðila á um hvort ákvæði reglugerðarinnar, einkum þau er fjalla um endurkröfurétt áfrýjanda og fram koma í 7. mgr. 20. gr. hennar, eigi sér nægjanlega stoð í umferðarlögum. Í 31. gr. fyrrnefndrar reglugerðar segir að hún sé sett samkvæmt heimild í 6. mgr. 91. gr., 1. mgr. 94. gr., 3. mgr. 94. gr. a., 2. mgr. 94. gr. b. og 2. og 3. mgr. 96. gr. umferðarlaga svo og með hliðsjón af IX. viðauka við EES samninginn. Forverar reglugerðar þessarar voru reglugerðir nr. 556/1993 og nr. 392/2003. Ákvæði reglugerðar nr. 556/1993 um tjón af völdum óþekktra og óvátryggðra ökutækja tóku aðeins til tjónsatvika á Íslandi, en vegna tilskipunar 2000/26/EB frá 16. maí 2000, sbr. lög nr. 26/2003, um breyting á umferðarlögum (meðferð bótakrafna vegna tjóns erlendis) voru einnig settar slíkar reglur um tjón erlendis. Var þær að finna í 18. gr. reglugerðar nr. 392/2003, en samsvarandi reglur er nú að finna í 18. gr. reglugerðar nr. 424/2008. Í 2. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 556/1993 og 7. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 392/2003 var einnig ákvæði um endurkröfurétt stefnda á hendur tjónvaldi, samsvarandi 7. mgr. 20. gr. núgildandi reglugerðar nr. 424/2008. Reglugerðarákvæði um endurkröfurétt stefnda á hendur tjónvaldi voru því fyrir hendi áður en fyrrnefnd breyting var gerð á umferðarlögum með lögum nr. 26/2003 um meðferð bótakrafna vegna tjóns erlendis. Í 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga segir að ráðherra setji reglur um framkvæmd vátryggingarskyldu meðal annars um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóns af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja. Þá segir í 3. mgr. 94. gr. a. laganna að ráðherra geti sett nánari reglur um greiðslu bóta frá tjónsuppgjörsmiðstöð og um starfsemi hennar. Þótt ekki sé í lögunum kveðið með beinum hætti á um endurkröfurétt stefnda, sem gegnir hlutverki tjónsuppgjörsmiðstöðvar, er samkvæmt framangreindu ljóst að reglugerð nr. 424/2008 er sett með stoð í umferðarlögum og endurkröfuréttur stefnda, sem mælt er fyrir um í 7. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar er að auki í samræmi við almennar reglur um endurkröfu greiddra bóta, sbr. og 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Því verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að stefndi eigi rétt til endurkröfu á hendur áfrýjanda vegna þess tjóns sem hann olli í árekstrinum. Kemur þá til skoðunar krafa áfrýjanda um lækkun bóta á grundvelli 24. gr. skaðabótalaga, en þar segir meðal annars að við mat á því hvort ástæða sé til að beita lækkunarheimildinni skuli líta til þess hve mikið tjónið er, eðlis bótaábyrgðar, aðstæðna tjónvalds, hagsmuna tjónþola, vátrygginga aðila og annarra atvika. Í máli þessu hefur stefndi krafið áfrýjanda um greiðslu rúmlega 17 milljón króna auk vaxta. Ósannað er að áfrýjanda hafi verið um það kunnugt að bifreiðin, sem hann ekki átti, hafi verið óvátryggð. Er einnig ósannað að hann hafi haft umráð hennar nema um skamma hríð. Af skattframtölum hans fyrir árin 2010, 2011 og 2012, sem liggja fyrir, verður ráðið að tekjur hans eru lágar og fjárhagur hans bágur. Þegar umræddur árekstur varð ók hann suður Höfðabakka og í hlið bifreiðar sem ók Streng í austur. Af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að hann telji þá háttsemi vera einfalt gáleysi og er á það fallist. Loks er óumdeilt að stefndi, sem hefur að lögum þann tilgang að bæta tjón eins og þetta og fær til þess fé frá vátryggingafélögum, sem veita ökutækjatryggingar, hefur bætt tjónþola tjón hans að fullu. Þegar allt framangreint er virt þykja þær aðstæður vera fyrir hendi að lækka megi bótafjárhæð, enda yrði full ábyrgð áfrýjanda á tjóninu honum það þungbær að ósanngjarnt mætti telja. Verður fjárhæð bóta sem áfrýjandi verður dæmdur til að greiða því lækkuð sem nemur helmingi þeirrar fjárhæðar er stefndi krefur hann um. Eftir þessum úrslitum verður málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans sem verður ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Davíð Örn Bjarnason, greiði stefnda, Alþjóðlegum bifreiðatryggingum á Íslandi sf., 8.589.659 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 157.966 krónum frá 23. mars 2010 til 22. júlí 2011, en af 8.589.659 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2012. Þetta mál, sem var dómtekið 30. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Alþjóðlegum bifreiðatryggingum á Íslandi sf., Borgartúni 35, Reykjavík, á hendur Outlet ehf., Tangarhöfða 8, Reykjavík og Davíð Erni Bjarnasyni, Engimýri 12, Garðabæ, með stefnu áritaðri til birtingu, 12. desember 2011. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 17.179.318 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 315.932 kr. frá 23. mars 2010 til 22. júlí 2011 en af 17.179.318 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins auk virðisaukaskatts. Stefndu krefjast aðallega sýknu en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi, Davíð Örn Bjarnason, málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál auk virðisaukaskatts. Til vara krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi, Outlet ehf., krefst málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Málavextir Málavextir eru þeir helstir að 16. ágúst 2009 ók stefndi, Davíð Örn Bjarnason, bifreiðinni JY-170 í hlið bifreiðarinnar KL-814 á gatnamótunum Höfðabakka við Bæjarháls og Streng í Reykjavík. Óumdeilt er að bifreiðin JY-170 hafi verið óvátryggð þegar áreksturinn átti sér stað en eigandi hennar á þeim tíma hafi verið hið stefnda félag Outlet ehf. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu gáfu sex vitni sig fram á vettvangi. Í skýrslunni kemur fram að þrjú vitni kváðust hafa séð bifreiðina KL-814 aka af stað frá gatnamótunum þegar grænt ljós logaði en þá hafi bifreiðin JY-170 komið á miklum hraða yfir gatnamótin og skollið á KL-814. Tvö vitni, sem sögðust hafa verið að aka Höfðabakka í suður, skýrðu hins vegar svo frá að þegar bifreiðin JY-170 hafi verið að fara út á gatnamótin hafi logað grænt ljós á umferðarljósunum. Eitt vitni taldi sig hafa séð gult ljós loga þegar bifreiðin JY-170 fór yfir gatnamótin. Hinn 1. september 2009 var málið lagt fyrir Tjónanefnd vátryggingafélaganna af hálfu stefnanda og Vátryggingafélags Íslands hf., sem var tryggingafélag bifreiðarinnar KL-814. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að með hliðsjón af öllum atvikum og framburðum vitna hafi rautt ljós logað fyrir umferð um Höfðabakka til suðurs er ökumaður JY-170 ók yfir gatnamótin. Á grundvelli reglugerðar nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar bar stefnanda að gera upp tjónið. Stefnandi sendi stefndu, 27. nóvember 2009, endurkröfu vegna uppgjörs á munatjóni vegna bifreiðarinnar KL-814. Þá var stefndu sent innheimtubréf, dagsett 23. febrúar 2010, þar sem þeir voru krafðir um greiðslu að fjárhæð 315.932 kr. Stefnandi höfðaði mál vegna endurkröfu á munatjóninu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 16. desember 2010. Málinu var vísað frá dóminum 15. apríl 2011. Með bréfi, dagsettu 22. júní 2011, sendi stefnandi stefndu og lögmanni þeirra endurkröfu vegna uppgjörs á líkamstjóni ökumanns bifreiðarinnar KL-814. Endurkrafa vegna líkamstjónsins nam 16.863.386 kr. Hinn 11. ágúst 2011 greiddi stefnandi Vátryggingafélagi Íslands, sem var tryggingarfélag ökumanns bifreiðar KL-814, umrædda fjárhæð. Að sögn stefnanda hafi stefndu ekki endurgreitt honum framangreindar fjárhæðir vegna muna- og líkamstjóns og hafi stefnandi því talið þessa málshöfðun óhjákvæmilega. Málsástæður stefnanda og lagarök Í stefnu segir að stefnandi sjái um að gera upp tjón, sem óvátryggð ökutæki valdi í umferðinni. Tilvist stefnanda sé grundvölluð á 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sem og 94. gr. a í sömu lögum. Á grundvelli þessara lagagreina hafi verið sett reglugerð nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar. Á grundvelli 18. gr. sbr. 20. gr. reglugerðarinnar hafi stefnandi greitt eiganda bifreiðarinnar KL-814 bætur fyrir það tjón sem hann hafi orðið fyrir vegna tjóns á bifreið sinni sem og líkamstjóns sem ökumaður KL-814 varð fyrir. Samanlagt nemi þessar fjárhæðir stefnufjárhæð máls þessa ásamt nauðsynlegum útlögðum kostnaði stefnanda við að gera málið upp líkt og nánar verði gerð grein fyrir hér að neðan í sérstökum kafla. Í 4. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 424/2008 segi: „ABÍ er sem ábyrgðaraðila skylt að greiða bætur fyrir tjón sem hlýst af notkun óþekkts eða óvátryggðs skráningarskylds vélknúins ökutækis eins og nánar er kveðið á um í 20. gr.“ Í 3. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar segi: „ABÍ skal sem ábyrgðaraðili greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hefur á Íslandi af notkun ökutækis, sem enginn ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir, eða vátrygging þess hefur verið felld niður af vátryggingafélaginu eða ekki haldið í gildi.“ Í 4. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar segi: „Skaðabætur skv. 1.-3. mgr. greiðast af ABÍ á grundvelli gildandi umferðarlaga allt að vátryggingarfjárhæð, sem þar er ákveðin.“ Þá segir í 7. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar: „Auk endurkröfuréttar skv. 3. og 4. mgr. 22. gr. má ABÍ samkvæmt almennum reglum íslensks réttar endurkrefja þá, sem bera skaðabótaábyrgð á tjóni af völdum óvátryggðs ökutæki, þ.m.t. eiganda (umráðamann) og ökumann.“ Stefnandi reisir endurkröfu sína gagnvart skráðum eiganda bifreiðarinnar JY-170 og stefnda Davíð á tilvitnuðum ákvæðum reglugerðar nr. 424/2008, þ.e. ákvæðum 3., 4. og 7. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008. Ákvæði þessi heimili endurkröfurétt stefnanda á hendur stefndu í málinu. Eftir að niðurstaða Tjónanefndar vátryggingafélaganna hafi legið fyrir í málinu hafi stefnanda verið lögskylt að greiða tjónþolum í málinu bætur, sbr. 4. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 424/2008 og þá eftir atvikum á grundvelli 88., 89., 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sbr. 91. og 93. gr. sömu laga. Stefndu hafi ekki áfrýjað niðurstöðu Tjónanefndarinnar og verði því að una þeirri niðurstöðu enda sé niðurstaða Tjónanefndarinnar hafin yfir skynsamlegan vafa um það að ökumaður JY-170 hafi átt alla sök á árekstri þeim sem mál þetta sé sprottið af. Ekki skipti máli í þessu sambandi hvort ökumaður JY-170 hafi valdið tjóninu af stórfelldu gáleysi þótt það sé í sjálfu sér líklegt í ljósi atvika málsins en endurkröfuréttur stefnanda byggist ekki á 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 eins og að ofan greinir. Upplýst sé í málinu að stefndi Davíð hafi slasast í umræddu slysi og hafi stefnandi hafnað að greiða honum bætur úr svonefndri slysatryggingu ökumanns og eiganda sbr. 92. gr. umferðarlaga. Telji stefndi Davíð sig hafa verið í „rétti“ í umrætt sinn væri honum unnt að gera kröfu á grundvelli 89. greinar umferðarlaga á ábyrgðartryggingarfélag bifreiðarinnar KL-814 og þá bæði hvað varði tjón á bifreiðinni JY-170 og hvað varði meint slysatjón hans. Stefndi Davíð hafi enga slíka kröfu gert eftir því sem næst verður komist og bendi það til þess að hann uni niðurstöðu Tjónanefndarinnar. Haldi stefndu uppi vörnum hvað varði ábyrgð á árekstrinum bendi stefnandi á framlögð gögn og þá sérstaklega lögregluskýrslu og framburði vitna sem leiði fullar og ótvíræðar sönnur fyrir því að ábyrgð á árekstri bifreiðanna KL-814 og JY-170 sé hjá ökumanni bifreiðarinnar JY-170. Hinn stefndi ökumaður hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að keyra inn á gatnamótin á rauðu ljósi. Alþekkt sé að óheimilt sé að keyra ökutæki á móti rauðu ljósi. Þannig segi m.a. í 84. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 að ráðherra setji reglur um gerð og notkun umferðarljósa. Í 34. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra segi síðan m.a. að rautt ljós merki að nema skuli staðar og að ökutæki skuli stöðvað áður en komið sé að stöðvunarlínu eða, ef stöðvunarlínu vantar, umferðarljósastólpa. Ljóst sé að stefndi hafi brotið þessa hátternisreglu með þeim afleiðingum að árekstur við KL-814 hafi orðið. Þessu til stuðnings hafi tjónanefnd vátryggingamála komist að þeirri niðurstöðu að með hliðsjón af atvikum öllum og framburði vitna lægi öll sökin á slysinu hjá JY-170. Niðurstöðu tjónanefndarinnar skaut stefndi ekki áfram til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum eins og eðlilegt hefði verið teldi hann sig hafa mál í höndunum sem sýndi fram á að hann hefði ekki ekið yfir á rauðu ljósi. Stefnandi telur ljóst að tjónið sé sennileg afleiðing af hegðun ökumanns JY-170 og taki endurkrafan mið af því. Hvað sérstaklega varði stefnda Outlet ehf. bendi stefnandi á að félagið, sem skráður eigandi bifreiðarinnar JY-170, beri ábyrgð á henni og sé fébótaskylt samkvæmt 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 88. og 89. gr. sömu laga. Þá sé í þessu sambandi bent á að félaginu hafi verið lögskylt að ábyrgðartryggja ökutækið JY-170, sbr. 93. gr. umferðarlaga og þessi skylda hafi verið vanrækt og beri stefndi Outlet ehf. ábyrgð á því. Stefndi Davíð beri eins áður segi ábyrgð á árekstrinum sem ökumaður JY-170 og verði því einnig að sæta endurkröfu vegna árekstursins á grundvelli almennu skaðabótareglunar enda hafi hann valdið tjóninu með saknæmum og ólögmætum hætti þar sem tjónið sem stefnandi hafi þurft að standa greiðsluskil á sé sennileg afleiðing af hegðun hans, sbr. og 3. mgr. 90. gr. laga nr. 50/1987. Á það sé einnig að líta að stefndi Davíð hafi haft umráð bifreiðarinnar JY-170 og hafi því einnig verið lögskylt að sjá til þess að bifreiðin væri ábyrgðartryggð, sbr. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þessa skyldu hafi stefndi Davíð vanrækt og verði því einnig af þeirri ástæðu að sæta endurkröfu. Þá sé á það að líta í þessu sambandi að stefnda Davíð hafi verið og kunnugt um, sem forsvarsmanni Outlet ehf., að bifreiðin JY-170 var óvátryggð. Engin haldbær rök hafi verið færð fyrir því að unnt sé að beita sértækum lækkunarheimildum gagnvart kröfugerð stefnanda. Um sé að ræða gáleysi af hálfu stefnda Davíð að aka JY-170 yfir á rauðu ljósi. Þá sé um að ræða stórfellt gáleysi beggja stefndu sem felist í því að vera með í notkun óvátryggt skráningarskylt ökutæki. Stórfellt tjón hafi hlotist af árekstrinum og lendi tjónið á öðrum eigendum skráningarskyldra ökutækja. Tjóninu sé jafnað niður á önnur starfandi vátryggingafélag á Íslandi og hafi áhrif til hækkunar á iðgjöldum bifreiðareigenda. Ótækt sé að fyrirtæki og einstaklingar komist upp með svo vítaverða hegðun. Sundurliðun endurkröfunar: I. MUNATJÓN Krafa stefnanda byggist á þeim kostnaði sem hann hafi sannarlega greitt í tengslum við uppgjör á tjóni eiganda bifreiðarinnar KL-814 að frádreginni þeirri fjárhæð sem fékkst fyrir sölu á bifreiðinni. Uppgjörið sé með eftirfarandi hætti: Kaupverð KL-814, sbr. afsal, dagsett 4. september 2009 230.000 kr. Krafa stefnanda er byggð á þeirri fjárhæð sem stefnandi keypti bifreiðina KL-814 af eiganda bifreiðarinnar. Ekki hafi verið í boði að framkvæma viðgerðir á bifreiðinni þar sem hún var það mikið skemmd. Fjárhæðin sé andvirði markaðsvirði bifreiðarinnar ef til árekstrarins hefði ekki komið, sbr. tölvupóstsamskipti starfsmanns stefnanda og starfsmanns Vátryggingafélags Íslands hf. sem og sölutilboð tryggingafélagsins. Opinber gjöld, reikningur frá Umferðarstofu, dagsettur 7. september 2009 3.971 kr. Krafa stefnanda er byggð á þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi þurft að greiða vegna eigandaskipta við kaupin á KL-814. Umskráning, reikningar frá umferðarstofu, dagsettir 7. september 2009 2.530 kr. Krafa stefnanda er byggð á þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi þurft að greiða vegna eigandaskipta við kaupin á KL-814. Höldur bílaleiga, sbr. reikningur, dagsettur 9. september 2009 89.100 kr. Krafa stefnanda er byggð á þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi þurft að greiða vegna bifreiðar sem eiganda KL-814 hafi verið útvegað meðan verið var að meta hvað gera ætti við KL-814. Bifreið að gerðinni Suzuki Swift hafi verið leigð, tímabilið 17. ágúst 2009 til 4. september 2009. Krókur bílastöð, sbr. reikningur, dagsettur 2. nóvember 2009 51.101 kr. Krafa stefnanda er byggð á þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi þurft að greiða vegna flutnings Króks bílastöðvar á KL-814 frá Höfðabakka/Bæjarhálsi á starfstöð sína, 16. ágúst 2009, flutnings Króks bílastöðvar á bifreiðnni af starfsstöð sinni yfir til Vátryggingafélags Íslands hf., Smiðshöfða, 2. september 2009 og svo vegna geymslu Króks bílastöðvar á bifreiðinni í 17 sólarhringa. Umskráning, sbr. reikning frá umferðarstofu, dagsettan 16. september 2009 2.530 kr. Krafa stefnanda er byggð á þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi þurft að greiða vegna eigandaskipta við söluna á KL-814. Til frádráttar: Söluverð KL-814, sbr. afsal, dagsett 15. september 2009. 63.300 kr. Frádrátturinn nemi þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi fengið vegna sölu á bifreiðinni KL-814 eftir áreksturinn og hafi stefnandi með þessu takmarkað endurkröfu munatjónsins. Krafa stefnanda vegna munatjónsins sundurliðist þannig samkvæmt ofangreindu: 1. Kaupverð kr. 230.000,- 2. Opinber gjöld kr. 3.971,- 3. Umskráning v/ kaupa kr. 2.530,- 4. Höldur bílaleiga kr. 89.100,- 5. Krókur bílastöð kr. 51.101,- 6. Umskráning v/ sölu kr. 2.530,- 7. Söluverð kr. -63.000,- Samtals kr. 315.932.- Dráttarvaxta með heimild í lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 sé krafist mánuði eftir að kröfubréf Gjaldskila ehf., dagsett 23. febrúar 2010, hafi verið sent út. II. LÍKAMSTJÓN Krafa stefnanda byggist á þeirri fjárhæð sem hann hafi sannarlega endurgreitt Vátryggingafélagi Íslands hf. í kjölfar uppgjörs tryggingafélagsins á líkamstjóni ökumanns KL-814. Fjárhæðin sé grundvölluð á skaðabótalögum nr. 50/1993. Annars vegar sé um að ræða útlagðan kostnað og hins vegar útreiknaðar skaðabætur á grundvelli örorkumatsgerðar. Um uppgjörið á útlögðum kostnaði vísast til yfirlits yfir greiðslur tryggingafélagsins tímabilið 17. september 2009 til 31. maí 2011. Við uppgjörið á skaðabótunum á grundvelli örorkumatsgerðar hafi verið notast við örorkumatsgerð Sigurðar Ásgeirs Kristinssonar bæklunarlæknis og Sigurðar R Arnalds hrl., dagsett 28. apríl 2011, um afleiðingar slyssins á ökumann bifreiðar KL-814. Uppgjörið sé með eftirfarandi hætti: Lækniskostnaður ökumanns KL-814 69.693 kr. Lyfjakostnaður ökumanns KL-814 5.948 kr. Ferðakostnaður ökumanns KL-814 6.200 kr. Sjúkraþjálfun ökumanns KL-814 275.946 kr. Ýmis kostnaður ökumanns KL-814 1.234 kr. Sjúkraflutningur ökumanns KL-814 4.700 kr. Læknisvottorð vegna ökumanns KL-814 86.250 kr. Örorkumat tveggja matsmanna vegna ökamanns KL-814 207.694 kr. Endurkröfur 9.900 kr. Neðangreindar fjárhæðir, þ.e. fjárhæðir samkvæmt 3. gr. og 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, ásamt síðari breytingum, miðist við lánskjaravísitölu í maí 2011 (7329 stig), sbr. 15. gr. sömu laga. Tímabundið tekjutap, samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. 1.144.007 kr. Samkvæmt örorkumatsgerðinni varði tímabundið atvinnutjón tjónþola í 6 mánuði, þ.e. frá 16. ágúst 2009 til 16. febrúar 2010. Tekjuviðmið tjónþola, þ.e. mánaðarlaun hans námu 332.204 kr. og því varð heildarkrafan vegna þessa bótaliðar 1.993.224 kr. eða 1.144.007 kr. eftir staðgreiðslu skatta. Þjáningarbætur, samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. 287.040 kr. Samkvæmt örorkumatsgerðinni varði þjáningartímabil tjónþola 180 daga án rúmlegu og nam fjárhæðin því vegna þessa bótaliðar 287.040 kr. (180 x 1.560). Varanlegur miski, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. 1.518.525 kr. Samkvæmt örorkumatsgerðinni hlaut tjónþoli 17% varanlegan miska vegna umferðarslyssins og nam fjárhæðin því vegna þessa bótaliðar 1.518.525 kr. (8.932.500 x 17%). Varanleg örorka, samkvæmt 5.-8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. 11.636.262 kr. Samkvæmt örorkumatsgerðinni hlaut tjónþoli 20% varanlega örorku vegna umferðarslyssins. Forsendur fjárhæðarinnar sem krafist sé samkvæmt þessum lið byggist á eftirfarandi: Tekjuviðmið kröfu tjónþola eru byggð á tekjum hans árin 2006, 2007 og 2008 að viðbættu lífeyrissjóðsframlagi vinnuveitanda, 7% vegna 2006 og 2007 og 8% vegna 2008. Aldursstuðull tjónþola sé 11,71000 enda hafi hann verið 34 ára og 316 daga gamall er hann náði stöðugleikapunkti. Útreikningur vegna þessa bótaliðar verði því 4.968.515 kr. x 11,71 x 20%. Vextir, samvkæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. 823.033 kr. Lögmannskostnaður 786.954 kr. Krafa stefnanda vegna líkamstjónsins sundurliðist þannig samkvæmt ofangreindu: 1. Útlagður kostnaður 667.565 kr. 2. Bætur á grundvelli örorkumatsgerðar 16.195.821 kr. Samtals 16.863.386 kr. Dráttarvaxta með heimild í lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 sé krafist mánuði eftir að kröfubréf stefnanda, dagsett 22. júni 2011, hafi verið sent út. Dómkrafan sé samtala munatjónsins, 315.932 kr., og líkamstjónsins, 16.863.286 kr., þ.e. 17.179.318 kr. Upphafstími dráttarvaxtakröfu vegna munatjónsins sé 23. mars 2010 en vegna líkamstjónsins 22. júlí 2011. Stefnandi vísar um endurkröfurétt sinn á hendur skráðum eiganda hins óvátryggða ökutækis sem og umráða- og ökumanni þess til 18. gr. sbr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008, sbr. 94. gr. og 94. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Um ábyrgð stefndu, vísar stefnandi til 88. gr., 89. gr., 90. gr. og 93. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Um niðurfellingu ábyrgðar tryggingafélags á tjóni sem óvátryggt ökutæki veldur vísast til 12. gr. og 13. gr. reglugerðar um lögmæltar ökutækjatryggingar nr. 424/2008, sbr. og ákvæði laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Um bann við akstri gegn rauðu ljósi vísar stefnandi til 34. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra, sbr. 84. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Um tölulegan útreikning á uppgjöri vegna líkamstjóns vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993, sérstaklega 1.-7. gr. og 16. gr. laganna. Um dráttarvaxtakröfu vísast til 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu vísast til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Um varnarþing vísast til 42. gr. sömu laga. Málsástæður stefndu og lagarök Stefndu telja að stefndi Davíð hafi ekki átt sök á árekstrinum eða verið í órétti þegar bifreiðarnar JY-170 og KL-817 rákust saman á gatnamótum Höfðabakka við Bæjarháls og Streng í Reykjavík, 16. ágúst 2009. Vitnum beri ekki saman um hvernig staða umferðarljósa hafi verið á gatnamótunum þegar slysið varð og þá hvor bifreiðanna hafi verið í forgangi. Vafa um þetta atriði hafi ekki verið eytt. Stefndu benda á að stefnandi telji sig eiga endurkröfurétt á hendur stefndu, Outlet ehf., eiganda bifreiðarinnar JY-171 og Davíð Erni Bjarnasyni persónulega, en hann hafi verið ökumaður bifreiðarinnar þegar henni var ekið inn í hlið bifreiðarinnar KL-814, 16. ágúst 2009, á gatnamótum Höfðabakka við Bæjarháls og Streng. Skilyrði endurkröfuréttar skv. 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 séu að tjónvaldur hafi valdið tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Til að skilyrði ákvæðisins geti talist uppfyllt verði tjónvaldur að hafa sýnt af sér stórkostlega ámælisverða háttsemi undir akstri eða hafa brugðist við aðstæðum í aðdraganda slyssins á einkar saknæman hátt. Það, að tjónþoli hafi í órétti valdið árekstri, dugir eitt og sér ekki til sakfellingar eða veiti stefnanda endurkröfurétt, nema að aukið gáleysi fylgi hið minnsta. Reyndar segi beinlínis í málsástæðukafla stefnu: „Um er að ræða gáleysi af hálfu stefnda Davíðs að aka JY-170 yfir á rauðu ljósi. Þá er um að ræða stórfellt gáleysi beggja stefndu sem fellst í því að vera með í notkun óvátryggt skráningarskylt ökutæki.“ Endurkröfuskilyrði 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sé þannig ekki uppfyllt. Að vísu segi í stefnu að stefnandi byggi endurkröfugrundvöll sinn ekki á 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, eins og gert hafi verið í héraðsdómsmáli nr. E-7464/2010, heldur á 94. gr. laganna og 94. gr. a sem og reglugerð nr. 424/2008. Endurkröfunni til stuðnings sé einkum vísað til 3., 4. og 7. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008. Stefndi telji varhugavert að túlka umrædd reglugerðarákvæði, einkum 7. mgr. 20. gr., þannig að þau færi stefnanda aukinn endurkröfurétt á hendur stefnda umfram það sem almennt myndi hafa gerst hefði ökutækið JY-170 verið vátryggt og aðstæður allar að öðru leyti sambærilegar, sbr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndi mótmælir slíkri túlkun. Slík aukin endurkröfuheimild þyrfti að eiga sér beina stoð í lögum enda byggir stefnandi á því að einfalt gáleysi þurfi til að fella bótaábyrgð á ökumann. Með þessari túlkun stefnanda hallaði verulega á þá grandlausu ökumenn, sem ekki hefðu ástæðu til að ætla annað en að ökutæki sem þeir hefðu t.a.m. að láni eða leigu, væri vátryggt. Þeir væru þar afleiðandi óafvitandi í mun lakari stöðu en aðrir ökumenn. Liggur við að verið sé að fella á þá hlutlæga bótaábyrgð. Uppgjör stefnanda laut að tjóni sem íslenskir þegnar urðu fyrir annars vegar Unnur Valdís Haraldsdóttir vegna munatjóns og Páll Júlíus Gunnarsson vegna líkams- og fjárhagslegs tjóns af völdum slyss á Íslandi. Um það uppgjör og endurkröfur vegna þess gildi því í einu og öllu ákvæði umferðarlaga, þar á meðal 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Að beita mismunandi heimildum, annars vegar 95. gr. umferðarlaga og hins vegar ákvæðum 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008, sem skorti beina lagastoð, fæli í sér brot á jafnræði milli grandlausra ökumanna. Fyrir þeirri mismunun séu engin málefnaleg sjónarmið og verði því að líta fram hjá reglugerðinni þegar þannig hagi til sem í þessu máli. Samkvæmt þessari sömu reglugerð, nr. 424/2008, sé í VII. kafla fjallað um endurkröfunefnd. Sú nefnd fjalli um tjón sem valdið sé af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi og starfi nefndin samkvæmt umferðarlögum. Endurkröfunefnd sé þannig heimilt að beita lækkunarheimild 2. málsliðar 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ef skilningur og túlkun stefnanda á ákvæðum reglugerðar nr. 424/2008 teldist réttur væri nefndinni meinað að fjalla um mál stefnda, Davíðs Arnar, jafnvel þótt fyrir lægi að slysinu hafi verið valdið af einföldu gáleysi. Stefnandi hafi ekki borið málið undir endurkröfunefnd. Það sé rökleysa að stefndi skuli eiga lakari rétt en þeir sem valdið hafa slysi af stórkostlegu gáleysi. Það fái því ekki staðist að unnt sé að krefja stefndu um endurgreiðslu á grundvelli reglugerðar nr. 424/2008 eins og gert sé í málinu. Stefnandi byggir á því að stefndi, Davíð Örn, hafi mátt vita að bifreiðin JY-170 hafi verið óvátryggð, þar sem hann hafi jafnframt verið forsvarsmaður stefnda Outlet ehf. Þar sé þá væntanlega átt við á þeim tíma þegar slysið varð. Því mótmælir stefndi. Stefndi hafi enga vitneskju haft um þetta. Samkvæmt framlögðu dómskjali hafi stefndi verið varamaður í stjórn félagsins, 15. apríl 2009. Á sama skjali komi fram að skráður stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi hafi verið Hörður Már Harðarson. Þá segi í stefnu að eitt vitni að slysinu hafi verið Hörður Már, stofnandi hins stefnda félags, sem jafnframt hafi verið forsvarsmaður þess á þeim tíma er slysið varð. Stefndi hafi ekki orðið stjórnarmaður í félaginu fyrr en síðar, eftir úrsögn Harðar Más úr stjórninni, og þá eftir slysið. Framlögð gögn séu nægjanlega skýr um þetta atriði. Það sé verulegur munur á því hvort stefndi hafi verið varamaður eða stjórnarmaður í hinu stefnda félagið, Outlet ehf., þegar slysið varð. Stefndi geti ekki sem varamaður í stjórn orðið hlutlægt ábyrgur fyrir því að bifreiðin JY-170 hafi verið óvátryggð. Þá hafi stefnda sem varamanni í stjórn stefnda, Outlet ehf., ekki verið tilkynnt sérstaklega um niðurfellingu ábyrgðartryggingar ökutækisins JY-170. Tilkynning um niðurfellingu vátryggingar hafi verið send á lögheimili Outlet ehf. að Staðarseli 8, Reykjavík, sem jafnframt var lögheimili forsvarsmanns félagsins, Harðar Más Harðarsonar. Þá mótmælir stefndi Davíð Örn því að hafa verið umráðamaður JY-170 þegar slysið varð og að sú skylda hafi hvílt á honum að ábyrgðartryggja bifreiðina skv. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sú staðreynd að stefndu skutu máli sínu ekki til Úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum eftir að fyrir lá niðurstaða tjónanefndar vátryggingafélaganna feli ekki í sér viðurkenningu stefndu á réttmæti endurkrafna stefnanda í þessu máli. Það breyti því ekki heldur að vitnum hafi ekki borið saman um hvernig atvikum öllum var háttað á slysstað. Reynt hafi verið að afla frekari gagna um aðstæður á slysstað án árangurs. Ástæða þess að stefndi, Davíð Örn, hafi ekki látið málið til sín taka frekar var einkum sú að hann náði sér vel af þeim líkamlegu einkennum sem hann hlaut í slysinu og hafi orðið jafn góður eftir sem áður að nokkrum tíma liðnum. Hann hafði því persónulega ekki neina sérstaka hagsmuni af því að fylgja málinu eftir fyrir Úrskurðarnefndinni eða að fá botn í það hver bæri hina endanlegu sök á árekstrinum eða hvort skipta bæri sökinni. Nú gæti þetta atriði hins vegar skipt máli og því ekki of seint að leiða í ljós fyrir dómi hvernig slysið vildi til. Stefndu telja að fullt tilefni sé til að beita lækkunarheimild 2. málsliðar 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með vísan til allra þeirra þátta sem í ákvæðinu séu nefndir og geti leitt til lækkunar, svo sem sakar tjónvalds, efnahags hans og fjárhæðar tjónsins, enda eigi þeir við um mál stefndu. Tjónið sem hlaust vegna slyssins sé mun meira en gera megi ráð fyrir að stefndu komi til með að geta endurgreitt. Afleiðingar slyssins hafi orðið alvarlegar og það yrðu þungar byrðar að bera fyrir stefndu yrði þeim gert að axla ábyrgð á tjóninu að fullu. Sérstaklega yrði það ósanngjarnt gagnvart stefnda, Davíð Erni, sem ekki hafi verið í forsvari fyrir hið stefnda félag, né hafi hann verið eigandi eða umráðamaður hins óvátryggða skráningarskylda ökutækis, JY-170 þegar slys þetta varð. Stefndu styðja kröfur sínar meðal annars við umferðarlög nr. 50/1987. Kröfur um málskostnað styðja stefndu við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða Svo sem fyrr er rakið varð árekstur með bifreiðunum JY-170, sem ekið var af stefnda Davíð Erni Bjarnasyni, og bifreiðinni KL-814 á gatnamótum Höfðabakka við Bæjarháls og Streng í Reykjavík, 16. ágúst 2009. Ágreiningslaust er að bifreið stefnda Davíðs, hafi verið óvátryggð umrætt sinn. Vitnum ber ekki saman um stöðu umferðarljósa. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi gáfu skýrslu, stefndi Davíð Örn Bjarnason, Páll Júlíus Gunnarsson, ökumaður bifreiðarinnar KL-814 og vitnin Eygló Ósk Júlíusdóttir, Atli Steinn Stefánsson og Brynja Kristín Gunnarsdóttir. Hörður Már Harðarson var kvaddur fyrir dóminn og mætti við aðalmeðferð málsins en neitaði að tjá sig. Stefndi, Davíð Örn Bjarnason, sagðist hafa verið á leiðinni heim til sín út á Álftanes er áreksturinn varð. Hafi hann ekið frá Bíldshöfða upp Höfðabakkann og yfir gatnamótin við Höfðabakka, Streng og Bæjarháls. Þá hafi logað grænt ljós á umferðarljósunum. Páll Júlíus Gunnarsson bar við að rautt ljós hafi logað þegar hann ók Streng að umferðarljósunum og hafi hann þá stöðvað bifreiðina. Hins vegar hafi grænt ljós logað þegar hann keyrði af stað inn á gatnamótin. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa séð neina bifreið koma frá Höfðabakka á eftir bifreiðinni JY-170. Eygló Ósk Júlíusdóttir skýrði svo frá að hún hafi, ásamt Atla Steini Stefánssyni, verið fyrir aftan bifreið Páls Júlíusar og kvað hún grænt ljós hafa logað þegar bifreið Páls hafi tekið af stað og þau Atli hafi þá ekið af stað á eftir honum. Aðspurð taldi hún að ökumaður bifreiðar JY-170 hafi verið á miklum hraða og hafi hann verið byrjaður að bremsa. Þá taldi hún að engin önnur bifreið hafi verið nálægt bifreiðinni JY-170 þegar áreksturinn átti sér stað. Atli Steinn Stefánsson greindi svo frá að hann hafi, ásamt Eygló Ósk, verið að fara að taka af stað inn á gatnamótin fyrir aftan bifreið Páls Júlíusar þegar áreksturinn varð og þá hafi logað grænt ljós. Aðspurður kvaðst hann aðeins hafa séð bifreiðina JY-170 aka yfir gatnamótin en hann hafi ekki séð aðrar bifreiðar aka í sömu akstursátt upp Höfðabakkann. Brynja Kristín Gunnarsdóttir kvaðst hafa verið á leiðinni upp í Breiðholt og hafi hún verið staðsett á akreininni við hliðina á bifreið Páls Júlíusar. Hún sagðist hafa stöðvað bifreið sína á rauðu ljósi við gatnamótin, síðan hafi komið grænt ljós og þá hafi hún ekið af stað ásamt hinum bifreiðunum sem þarna voru en þá hafi bifreiðin JY-170 komið akandi á fleygiferð hinum megin frá. Aðspurð kvaðst Brynja hafa séð nokkrar bifreiðar fyrir aftan bifreiðina JY-170, eftir að sú bifreið hafi keyrt út á gatnamótin, en þær hafi verið kyrrstæðar á rauðu ljósi. Samrýmist framburður vitnanna, Eyglóar Óskar, Atla Steins og Brynju Kristínar fyrir dómi, frásögn þeirra í framlagðri frumskýrslu lögreglu. Í skýrslunni er enn fremur haft eftir GintautasVitkus og Magdalena Marta Wejher, að þau hafi verið að aka Höfðabakka í suður og hafi þau verið þrjár til fjórar bíllengdir í burtu frá bifreiðinni JY-170 þegar henni var ekið út á gatnamótin en þá hafi grænt ljós logað. Þegar þau komu að umferðarljósunum hafi þó verið komið rautt ljós og þá hafi þau stoppað. Hörður Már Harðarson sagðist í frumskýrslu lögreglu hafa verið að aka Höfðabakka í suður en hann hafi verið talsvert frá gatnamótunum. Kvað hann sér hafa sýnst að gult ljós logaði þegar bifreiðin JY-170 fór yfir gatnamótin. Lögregla ræddi við Gintautas öðru sinni og breytti hann þá fyrri framburði sínum þannig að hann taldi grænt eða gult ljós hafa logað fyrir akstursleið bifreiðarinnar JY-170 er henni var ekið yfir gatnamótin. Hvorki Gintautas né Magdalena Marta gáfu skýrslu fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins. Af framburði vitnanna Eyglóar Óskar og Atla Steins fyrir dómi má ráða að bifreiðinni JY-170 hafi einni verið ekið yfir gatnamótin við Höfðabakka, Streng og Bæjarháls, í suðurátt, og aðrar bifreiðar hafi komið akandi að gatnamótunum nokkuð á eftir henni og numið staðar við umferðarljósin. Samrýmist þetta framburði Gintautas og Magdalenu hjá lögreglu, en eins og áður er rakið sögðust þau hafa verið þrjár til fjórar bíllengdir í burtu frá bifreiðinni JY-170 þegar henni var ekið út á gatnamótin, sem og vitnisburði Brynju Kristínar, sem kvaðst hafa séð nokkrar kyrrstæðar bifreiðar á rauðu ljósi eftir að bifreiðin JY-170 hafi farið yfir gatnamótin og lent á bifreiðinni KL-814. Með hliðsjón af framangreindum framburði vitna fyrir dómi og í lögregluskýrslum, sem liggja fyrir í málinu, verður að telja að ósannað sé að stefndi, Davíð Örn, hafi ekið bifreiðinni JY-170 inn á gatnamótin á grænu ljósi. Framburður vitnanna Eyglóar Óskar, Atla Steins og Brynju Kristínu styður þá niðurstöðu en ekkert hefur komið fram í málinu sem hrekur framburð þeirra. Þá þykir renna stoðum undir framangreinda niðurstöðu að tiltekið sé í frumskýrslu lögreglu að hemlaför eftir bifreiðina JY-170 hafi reynst vera 17 metra löng en það bendir til þess að stefndi, Davíð Örn, hafi reynt að draga úr hraða bifreiðarinnar með því að bremsa. Samkvæmt 34. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki, sem á stoð í 84. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, merkir rautt ljós að ökumaður skuli nema staðar. Í sama ákvæði kemur fram að gult ljós eitt sér þýði sömuleiðis að nema skuli staðar. Það gefi til kynna að brátt skipti yfir í rautt ljós, en hafi að öðru leyti sömu merkingu og rautt ljós. Samkvæmt öllu framansögðu þykir ljóst að stefndi Davíð Örn hafi verið í órétti þegar hann ók út á gatnamótin og eigi því sök á árekstrinum. Í 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 segir að skráningarskyldur eigandi vélknúins ökutækis beri ábyrgð á því og sé fébótaskyldur samkvæmt 88. og 89. gr. umferðaralaga. Þá segir í 1. mgr. 93. gr. umferðarlaga að vátryggingarskylda samkvæmt 91. og 92. gr. laganna hvíli á eiganda ökutækisins eða þeim sem hefur varanlega umráð þess. Í málinu liggur fyrir og er óumdeilt að stefndi, Outlet ehf., var skráður eigandi bifreiðarinnar JY-170 á slysdegi, 16. ágúst 2009. Í skýrslutöku fyrir dóminum taldi stefndi, Davíð Örn, sig hafa verið varamann í stjórn félagsins Outlet ehf. á þeim tíma en hann hefði tekið það að sér sem greiða fyrir kunningja sinn. Kvaðst hann ekki hafa komið að rekstri félagsins að öðru leyti. Samkvæmt framlögðu útprenti úr hlutafélagaskrá var Hörður Már Harðarson skráður stjórnarmaður félagsins Outlet ehf., 15. apríl 2009 en stefndi, Davíð Örn, hafi verið varamaður í stjórn. Þá liggur fyrir skjal sem ber heitið „tilkynning um úrsögn úr stjórn“ með móttökustimpli frá Ríkisskattstjóra, dagsettum 15. febrúar 2010. Kemur þar fram að Hörður Már hafi tilkynnt úrsögn sína úr félaginu Outlet ehf. Af því sem nú hefur verið rakið er ljóst að Hörður Már hafi verið skráður fyrirsvarsmaður stefnda Outlet ehf. 16. ágúst 2009. Eins og fyrr greinir ber eiganda ökutækis eða varanlegum umráðamanni að sjá til þess að ökutækið sé vátryggt. Hefur verið miðað við að vátryggingarskyldan færist frá eiganda til umráðamanns, ef umráð eru varanleg. Stefndi, Davíð Örn, bar fyrir dómi að hann hefði fengið bifreiðina JY-170 að láni umrætt sinn en hann hafi verið að íhuga kaup á henni. Gegn neitun stefnda, Davíðs Arnar, og með hliðsjón af framangreindu verður ekki talið að sýnt hafi verið fram á að hann hafi verið umráðamaður bifreiðarinnar JY-170 á þeim tíma er áreksturinn átti sér stað og hafi því borið ábyrgð á henni á þeim grundvelli eða að honum hafi borið skylda til að sjá til þess að hún væri ábyrgðartryggð, sbr. 1. mgr. 90. gr. og 1. mgr. 93. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi reisir endurkröfu sína gagnvart stefndu á ákvæðum reglugerðar nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar. Reglugerðin á sér skýran lagagrundvöll í 94. gr. og 94. gr. a í umferðarlögum nr. 50/1987 en í 94. gr. laganna segir meðal annars að ráðherra setji reglur um framkvæmd vátryggingarskyldunnar, þar á meðal um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra ökutækja. Samkvæmt 3. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 ber stefnanda að greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hefur á Íslandi af notkun ökutækis, sem engin ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir. Í 7. mgr. 20. gr. segir að stefnandi megi samkvæmt almennum reglum íslensks réttar endurkrefja þá, sem beri skaðabótaábyrgð á tjóni af völdum óvátryggðs ökutækis, þar með talinn eiganda (umráðamann) og ökumann. Stefndu byggja á því að með orðunum „almennum reglum íslensks réttar“ í 7. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 sé verið að vísa til 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem tiltekið sé að vátryggingafélag eigi endurkröfurétt á hendur hverjum þeim sem valdið hefur tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Þar sem stefndi, Davíð Örn, hafi valdið tjóninu með einföldu gáleysi geti stefnandi ekki endurkrafið stefndu um bætur sem stefnandi hafi greitt vegna tjónsins. Verður ekki fallist á framangreint með stefndu. Telja verður að ákvæði reglugerðar nr. 424/2008 hafi verið sett með hagsmuni tjónþola að leiðarljósi. Þannig sé með reglunum tryggt að tjón fáist greitt óháð því hvort ökutækið, er tjóninu olli, hafi verið vátryggt eða ekki. Með reglugerðinni var stefnanda veitt það hlutverk að vera tjónsuppgjörsaðili hér á landi. Eins og áður segir, var honum skylt að greiða tjónþola bætur vegna tjóns af völdum bifreiðarinnar JY-170 og liggur fyrir að stefnandi hafi greitt bætur vegna munatjóns bifreiðarinnar KL-814 og vegna líkamstjóns á ökumanni þeirrar bifreiðar. Veitir 7. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 stefnanda endurkröfurétt á þeim bótagreiðslum. Dómurinn metur það svo að 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 komi ekki til skoðunar við úrlausn málsins enda ljóst að bifreiðin JY-170, er olli árekstrinum, hafi ekki verið vátryggð og það ákvæði umferðarlaga eigi eingöngu við um þau tilvik þegar ökutæki hefur verið vátryggt og fyrir liggi að vátryggingafélag hafi greitt bætur samkvæmt 91. gr. umferðaralaga. Stefnandi byggir á því að stefndi, Davíð Örn, beri ábyrgð á því tjóni sem hlaust af árekstrinum á grundvelli almennu skaðabótareglunnar en samkvæmt 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fer um bótaábyrgð, auk ábyrgðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 90. gr. laganna, eftir almennum skaðabótareglum. Meginregla skaðabótaréttar er sú að maður ber skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti. Fyrir liggur niðurstaða dómsins um að stefndi, Davíð Örn, eigi sök á árekstrinum. Þegar af þeirri ástæðu ber hann ábyrgð á tjóninu sem af honum hlaust á grundvelli sakarreglunnar. Þá ber hið stefnda félag, Outlet ehf., sem skráður eigandi bifreiðarinnar JY-170, ábyrgð á tjóninu samkvæmt fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 90. gr. umferðaralaga nr. 50/1987. Þegar litið er til allra málsatvika verður ekki fallist á að efni séu til að verða við varakröfu stefndu um lækkun bóta með vísan til 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 eða 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ekki er tölulegur ágreiningur um kröfugerð stefnanda. Með vísan til alls framangreinds verður krafa stefnanda tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Rétt þykir samkvæmt niðurstöðu málsins að dæma stefndu óskipt til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 1.200.000 krónur. Stefndi, Davíð Örn, nýtur gjafsóknar í þessu máli samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 21. maí 2012. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, og ákveðst 500.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Lilja Rún Sigurðardóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð Stefndu, Outlet ehf. og Davíð Örn Bjarnason, greiði stefnanda, Alþjóðlegum bifreiðatryggingum á Íslandi sf. óskipt 17.179.318 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 315.932 krónum, frá 23. mars 2010 til 22. júlí 2011 en af 17.179.318 krónum, frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 1.200.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnda, Davíðs Arnar Bjarnasonar, 500.000 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 295/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili, sem kveðst vera X, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum næsta dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 21. júlí 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 660/2017
Ráðningarsamningur Uppsögn Riftun Skaðabætur
K krafði G ehf. um greiðslu skaðabóta sem svöruðu til launa í uppsagnarfresti. Hafði K starfað við afgreiðslu í bílaleigu G ehf. í Keflavík. Eftir að K hafði gengt störfum í um hálfs árs skeið ákvað G ehf. að færa hana til starfstöðvar félagsins í Kópavogi. Var henni síðar tilkynnt að óskað væri eftir að hún mætti aftur á vakt í Keflavík. Gerði K það en greindi G ehf. frá því næsta dag að hún treysti sér ekki til frekari starfa þar. Var henni síðar sagt upp störfum án uppsagnarfrests vegna brots á starfsskyldum. Í kjarasamningi sem tók til starfa K hjá G ehf. var áskilið að gerður væri skriflegur ráðningarsamningur. Meðal annars bar í honum að greina frá vinnustað en væri hann ekki fastur skyldi koma fram að starfsmaður væri ráðinn á mismunandi vinnustöðum. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur um störf K en á G ehf. hvíldi skylda til að eiga frumkvæðið að slíku. Var því talið að G ehf. yrði að bera halla af óvissu um inntak munnlegs ráðningarsamnings síns við K. Af framburði K fyrir héraðsdómi yrði ekki annað séð en að hún hefði fellt sig við einhliða ákvörðun G ehf. um að flytja hana til í störfum frá Keflavík til Kópavogs án þess að fá nokkra skýringu á þeirri ráðstöfun eða borið væri undir hana hvort hún væri því samþykk. Með þeirri afstöðu hefði K staðfest í verki að hún gengi út frá því að í munnlegum ráðningarsamningi sínum við G ehf. hefði meðal annars falist að hún yrði hverju sinni að hlíta ákvörðun hans um það á hvorri starfstöð hans hún leysti störf sín af hendi. Þann þátt í ráðningarsamningnum hefði K vanefnt með neitun um að sinna aftur vinnu í Keflavík og hefði G ehf. því af þeim sökum verið heimilt að víkja henni frá störfum. Var G ehf. því sýknaður af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnssonhæstaréttardómari, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari og Eyvindur G. Gunnarssonprófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar19. október 2017. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 957.845krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 497.374 krónum frá 1. desember 2015 til 1. janúar 2016, en af 957.845krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dómshefur heiti stefnda verið breytt úr Grundum ehf. í Green Motion Iceland ehf.ISamkvæmt gögnum málsins réði áfrýjandisig til starfa hjá stefnda í mars 2015 við afgreiðslu á bílaleigu hans íKeflavík, en ekki var gerður um þetta skriflegur ráðningarsamningur. Ágreiningslauster að samið hafi verið um að áfrýjandi fengi 1.750 krónur í laun fyrir hverjavinnustund og verður ráðið af framlögðum launaseðlum hennar að þar hafi veriðum að ræða jafnaðarkaup án tillits til vinnutíma, en störfin munu hafa veriðleyst af hendi á vöktum. Fyrir liggur að áfrýjandi hafi frá því í apríl 2015 fengiðgreiddan ásamt tímavinnulaunum sínum mánaðarlegan kaupauka, sem mun hafa ráðistaf tekjum af starfsemi stefnda.Eftir að áfrýjandi hafði gegnt störfumsínum í um hálfs árs skeið ákvað stefndi að færa hana til og mun hún hafa byrjað9. september 2015 að vinna á starfstöð hans í Kópavogi, en stefndi heldur þvífram að hann hafi verið knúinn til að grípa til þessa ráðs vegna vandamála, semhafi komið upp í samskiptum áfrýjanda við samstarfsmenn sína. Stefndi kveðuráfrýjanda hafa verið nokkuð frá vinnu vegna veikinda síðari hluta september, enfrá 1. til 26. október 2015 hafi hún síðan verið í ólaunuðu orlofi. Áfrýjandihafi svo komið aftur til vinnu í Kópavogi. Óumdeilt er að þegar áfrýjandi varþar við störf 2. nóvember 2015 hafi henni verið tilkynnt að óskað væri eftir aðhún mætti á vakt að kvöldi þess dags á starfstöð stefnda í Keflavík. Það munhún hafa gert, en greint síðan stefnda frá því næsta dag að hún treysti sérekki til frekari starfa þar. Framkvæmdastjóri stefnda mun þá hafa veriðerlendis og samkomulag orðið um að áfrýjandi yrði í veikindaleyfi þar til hannkæmi aftur. Í framhaldi af því áttu þau fund 9. nóvember 2015 og var áfrýjandaþá afhent uppsagnarbréf, þar sem sagði meðal annars: „Þér ... er hér með sagtupp störfum hjá Grundum ehf. vegna brots á starfsskyldum sem fólust í að neitaað mæta til vinnu og vegna samstarfsörðugleika á starfsstöð Grunda ehf. í Keflavík.Uppsögnin tekur gildi og er án uppsagnarfrests vegna brots á starfsskyldum.Grundir hafa fallist á að greiða þér laun út nóvember mánuð og er síðasti dagurá launaskrá því 30. nóvember n.k. Vinnuskyldu þinni líkur nú þegar.“Áfrýjandi telur þessa uppsögnólögmæta, þar sem fastur vinnustaður hennar hafi verið á starfstöð stefnda íKópavogi þegar hann hafi einhliða tekið ákvörðun um að færa hana til starfa íKeflavík. Henni hafi af þessum sökum verið heimilt að neita að virða þáákvörðun og hafi sú neitun ekki gefið stefnda réttmætt tilefni til að víkjahenni úr starfi. Í málinu krefst áfrýjandi á þeim grunni bóta sem svari launumí uppsagnarfresti. Vísar hún til þess að samkvæmt kjarasamningi hafi uppsagnarfrestur,sem hér hafi verið einn mánuður, átt að miðast við mánaðamót og eigi hún þvítilkall til launa, þar með töldum kaupauka, til loka desember 2015. IIÍ framlögðum kjarasamningi milliSamtaka atvinnulífsins og Eflingar stéttarfélags ásamt öðrum verkalýðsfélögum,sem óumdeilt er að tekið hafi til starfa áfrýjanda hjá stefnda, var áskilið aðgerður yrði skriflegur ráðningarsamningur eða staðfesting á ráðningu íráðningarbréfi ef vinnusambandi væri ætlað að standa lengur en einn mánuð. Meðalannars bar í samningi eða bréfi að greina frá vinnustað, en væri hann ekki fasturskyldi „koma fram að starfsmaður sé ráðinn á mismunandi vinnustöðum.“ Þá vartekið fram að breytingar á ráðningarkjörum skyldi staðfesta á sama hátt ekkisíðar en mánuði eftir að þær kæmu til framkvæmda. Sem fyrr segir var ekkigerður skriflegur ráðningarsamningur um störf áfrýjanda hjá stefnda og heldurekki ráðningarbréf, en á honum hvíldi skylda til að eiga frumkvæði að slíku.Verður stefndi þannig að bera halla af óvissu um inntak munnlegsráðningarsamnings síns við áfrýjanda.Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðstáfrýjandi hafa unnið á starfstöð stefnda í Keflavík frá því í mars og fram íbyrjun september 2015, en þá hafi hún verið „færð“ í Kópavog. Ekki minntist húnþess hver hafi tilkynnt sér þetta eða „nákvæmlega hvernig þetta fór fram“ oghafi ekkert verið „talað neitt beint við“ sig um ástæðuna fyrir þessaribreytingu. Aðspurð um hverju hún hafi búist við í framhaldinu sagði áfrýjandieftirfarandi: „Bara að ég væri komin þangað til að vera og það var ekkert rættum að þetta sé í einhvern tíma, neinn ákveðinn tíma, eða að þetta sé í einaviku eða neitt.“ Af þessum framburði áfrýjanda verður ekki annað séð en að húnhafi fellt sig við einhliða ákvörðun stefnda um að flytja hana til í störfumfrá Keflavík til Kópavogs án þess að fá nokkra skýringu á þeirri ráðstöfun eðaborið væri undir hana hvort hún væri því samþykk. Með þeirri afstöðu verðuráfrýjandi að teljast hafa staðfest í verki að hún hafi gengið út frá því að ímunnlegum ráðningarsamningi sínum við stefnda hafi meðal annars falist að húnyrði hverju sinni að hlíta ákvörðun hans um það á hvorri starfstöð hans húnleysti störf sín af hendi. Þennan þátt í ráðningarsamningnum vanefndi áfrýjandimeð neitun um að verða við tilmælum stefnda um að sinna aftur vinnu á starfstöðhans í Keflavík og var honum af þeim sökum heimilt að víkja henni frá störfum.Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest um sýknu stefnda af kröfuáfrýjanda.Hefði stefndi gætt að skyldu sinnisamkvæmt áðurnefndum kjarasamningi til að gera skriflegan ráðningarsamning viðáfrýjanda eða ráðningarbréf um störf hennar hefði engin óvissa þurft að verauppi um það atriði, sem mál þetta varðar. Að því virtu er rétt að aðilarnirberi hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður umannað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 10. október 2017I.Mál þetta sem var höfðað meðstefnu birtri 25. maí 2016, var dómtekið 25. september 2017. Stefnandi erKlaudia Wirkus, til heimilis að Ástúni 4, Kópavogi, en stefndi er Grundir ehf.,Þverholti 6, Mosfellsbæ. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni skuld að fjárhæð957.845 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, af 497.374 krónum frá 1. desember 2015 til 1. janúar2016, en af 957.845 krónum frá þeim tíma til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk greiðslu málskostnaðar, entil vara að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldurniður. II. Stefndi í máli þessu rekurbílaleigu með starfsstöð í Keflavík og í Kópavogi. Stefnandi var fastráðin ífullt starf á starfsstöð bílaleigunnar í Keflavík í marsmánuði árið 2015. Fólststarf stefnanda í afgreiðslustörfum, afhendingu og móttöku á bílaleigubílum, ogvann stefnandi á vöktum. Í apríl 2015 var stefnandi færð í svonefndansölutengdan bónushóp hjá stefnda, með auknum starfsskyldum m.a. varðandiútleigu og skil bifreiða, og með því að annast meðferð tjónamála. Eftirfimm mánuði í starfi hjá stefnda í Keflavík var stefnandi færð á starfsstöðstefnda í Kópavogi í lok ágúst. Málsaðilum ber ekki saman um hvers vegnastefnandi var færð á starfsstöðina í Kópavogi, en stefndi heldur því fram aðástæða þess hafi verið samstarfsörðugleikar stefnanda og annarra starfsmanna. Þann9. september 2015 var fyrsta vakt stefnanda á starfsstöðinni í Kópavogi. Mættistefnandi þar til vinnu til 18. september, en á tímabilinu 19. september til28. september 2015, gat stefnandi ekki mætt sökum veikinda. Stefnandi mættisíðan til vinnu þann 29. september en hinn 1. október 2015 hóf hún tökusumarleyfis. Þegarstefnandi kom til baka úr sumarleyfi að morgni hins 2. nóvember 2015 ástarfsstöð stefnda í Kópavogi, var óskað eftir því við hana að hún tæki afturtil starfa á starfsstöð stefnda í Keflavík. Var henni falið að mæta á kvöldvaktí Keflavík þann sama dag. Varð stefnandi við þeirri beiðni stefnda og mætti þartil vinnu. Stefnanda leist mjög illa á að vera kvödd til vinnu í Keflavík á nýjanleik og hafði sú ákvörðun slæm áhrif á andlega líðan hennar. Staðfest var fyrirdóminum af starfsmönnum stefnda að líðan stefnanda hefði ekki verið góð þegarhún mætti þar til vinnu. Hefði niðurstaðan orðið sú að stefnandi yrði heimavegna veikinda þar til forstjóri stefnda kæmi til baka frá útlöndum. Hinn9. nóvember 2015 var stefnda kölluð til viðtals á skrifstofu fyrirsvarsmannsstefnda þar sem henni var sagt upp störfum og afhent uppsagnarbréf. Íuppsagnarbréfinu, sem dagsett er sama dag, er ástæða tilgreind brot ástarfsskyldum með því að neita að mæta til vinnu og vegna samstarfsörðugleika ástarfsstöð Grunda ehf. í Keflavík. Í uppsagnarbréfinu er fallist á að stefnandaverði greidd laun fyrir nóvembermánuð 2015 og að vinnuskyldu hennar ljúki þegarí stað. Stefnandi skrifaði ekki undir uppsagnarbréfið. Stefnandileitaði í kjölfar uppsagnarinnar til Eflingar-stéttarfélags. Með bréfifélagsins, dags. sama dag, hinn 9. nóvember 2015, til stefnda, segir að þar semstefnandi sé í vinnu í Reykjavík á dagvöktum þurfi hún ekki að hlíta því aðfara án fyrirvara á næturvaktir í öðru bæjarfélagi. Segir einnig í bréfinu aðfyrirvaralaus uppsögn stefnanda sé óheimil, nema starfsmaður hafi brotiðalvarlega af sér í starfi. Stefnandibar fyrir dóminum að hún hefði ekki gert ráð fyrir að flutningur hennar ástarfsstöðina í Kópavogi í lok ágúst 2015, væri tímabundinn. Kvaðst hún hafareiknað með að þessar breytingar væru til frambúðar. Þá kvaðst hún ekki hafatreyst sér til að gegna starfi sínu áfram á starfsstöð stefnda í Keflavík,vegna andlegra veikinda sem hafi hrjáð hana. Hún hafi tilkynnt það yfirmanni íKeflavík þegar hún mætti þar til vinnu að kvöldi 2. nóvember 2015. Þá hafi húnekki mætt til vinnu eftir 2. nóvember 2015 vegna veikinda. Hún kvaðst hafa veriðboðuð á fund með fyrirsvarsmanni stefnda hinn 9. nóvember 2015, þar sem hennihafi verið afhent uppsagnarbréf. Stefnandi tók fram að mikið vinnuálag hefðiverið á starfsstöðinni í Keflavík. Fólkið hafi verið mjög þreytt. Stefnandikvaðst ekki muna hvernig flutning hennar til Kópavogs bar að og henni hafi ekki verið sagt að húnfæri tímabundið til Kópavogs. Það hafi verið hennar mat að hún færi alveg tilKópavogs. RúnarÓlafsson, framkvæmdastjóri stefnda, lýsti samstarfsörðugleikum stefnanda viðannað starfsfólk í Keflavík og að um það vandamál hefði verið rætt viðstefnanda. Af þeim sökum hafi hún verið flutt tímabundið á starfsstöð stefnda íKópavogi en um leið hafi annar starfsmaður verið færður þaðan á starfsstöðina íKeflavík. Kvað hann ástæðu fyrir uppsögninni aðallega vera þá að stefnandivildi ekki vinna í Keflavík. Eftir sumarið hefðu orðið breytingar,sumarstarfsfólk hefði farið og því verið möguleiki fyrir stefnanda að byrja uppá nýtt. HelgiHákonarson bað stefnanda um að fara á vaktina í Keflavík hinn 2. nóvember 2015.Kvað hann stefnanda ekki hafa gert neinar athugasemdir við það. Hann hafi síðarfengið símtal frá starfsmanni í Keflavík þar sem fram kom að illa hafi gengið ávakt stefnanda. Stefnandi hafi daginn eftir vaktina tjáð honum að hún treystisér ekki til að vinna í Keflavík vegna kvíða. Hann hafi þá sagt henni að takahlé frá störfum þar til Rúnar Ólafsson kæmi aftur. Kvað vitnið að stefnandihefði á þessum tíma aldrei minnst á það að ráðningarkjörum hennar hafi veriðbreytt. Einniggáfu skýrslur fyrir dóminum Camilla Rut Rúnarsdóttir og Valdís JónaValgarðsdóttir. III. . Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi telur að sú ákvörðunstefnda að færa hana fyrirvaralaust úr dagvinnustarfi sínu í Reykjavík tilKeflavíkur hafi stefndi einhliða og með ólögmætum hætti gert meiri háttarbreytingar á ráðningarkjörum stefnanda. Af þeim sökum hafi stefnanda verið heimiltað neita að inna af hendi frekara vinnuframlag fyrir stefnda. Stefnandivísar til þeirrar meginreglu vinnuréttar að hafi vinnuveitandi í hyggju aðbreyta ráðningarkjörum starfsmannasinna beri honum að tilkynna starfsmanni slíkar breytingar með sama hætti ogsama fyrirvara og ef um uppsögn væri að ræða. Telur stefnandi að einhliðabreytingar á starfssviði starfsmanna jafngildi fyrirvaralausri uppsögn. Stefnanditelur uppsagnarfrest sinn vera einn mánuð og miðast við mánaðamót. Hún hafi þvíátt rétt á að vinna út desembermánuð og því sé gerð krafa um greiðslu skaðabótasem ígildi launa í uppsagnarfresti út desember 2015. Vísar stefnandi til 12.kafla aðalkjarasamnings Eflingar-stéttarfélags og Samtaka atvinnulífsins og 1.gr. laga nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum o.fl. Stefnandikveðst hafa litið svo á að hún hafi verið flutt á starfsstöð stefnda í Kópavogitil frambúðar og að störfum hennar í Keflavík væri því lokið. Aldrei hafi veriðrætt við stefnanda að um tímabundna tilfærslu hafi verið að ræða. Hefði stefndiátt að sjá til þess með gerð skriflegs ráðningarsamnings við stefnanda efaðeins var um tímabundna ráðstöfun að ræða. Stefnandimiðar útreikning dómkröfunnar við vinnutíma sinn eins og hann var eftir að húnhóf störf í Kópavogi. Daglegur vinnutími hennar hafi verið frá kl. 9 til 18 ádaginn, auk þess sem hún átti að vinna þrjár helgar í mánuði. Þá átti stefnandiað eiga frí einn virkan dag í viku. Miðað er við að stefnandi hafi átt að vinna207 klst. á mánuði (23 dagar x 9 klst.). Sá tímafjöldi margfaldast með umsömdutímakaupi stefnanda skv. síðasta launaseðli hennar eða 1.750 kr. Stefnandikrefst einnig greiðslu bónuss, þar á meðal fyrir þann tíma sem hún vann íKópavogi. Miðar stefnandi kröfugerð sína við allan starfstíma hennar þ.e. frámars til október 2015 og er þannig gerð krafa um greiðslu 297.654 kr. fyrirhvorn mánuð í uppsagnarfresti. Til frádráttar kröfunni um vangreidd laun komagreidd laun skv. launaseðli fyrir nóvember. Stefnandihafi fengið launaseðil fyrir desembermánuð, en laun samkvæmt honum séu ógreidd.Þá hafi stefnandi takmarkað tjón sitt með því að ráða sig í nýja vinnu íuppsagnarfrestinum. Tekjur frá þriðja aðila hafi numið samtals 383.311 krónumog komi þær til frádráttar kröfunni. Krafastefnanda sundurliðast með eftirfarandi hætti:Skaðabætur – ígildi launa á uppsagnarfresti: Nóvember 2015Mánaðarlaun 207 klst. * 1.750 kr. kr. 362.250,-Bónus meðaltal kr. 297.654,-Samtals kr. 659.904,-Áður greitt skv.nóvemberlaunaseðli kr. 92.488,-Áður greitt frá 3ja aðila kr. 70.042,-Samtals kr. 497.374,Desember2015Mánaðarlaun 207 klst. * 1.750 kr. kr. 362.250,-Bónus meðaltal kr. 297.654,-Samtals kr. 659.904,-Áður greitt frá 3ja aðila kr. 313.269,-Samtals kr. 346.635,-Samtals kr. 844.009,-OrlofHeildarlaun 844.009 kr. * 10,17% kr. 85.836,-Orlofsuppbót42.000kr. / 45 vikur * 30 vikur kr. 28.000,- Samtals kr. 957.845,- Stefnandimótmælir því að hún hafi verið áminnt í starfi sínu hjá stefnda. Engin gögnliggi fyrir sem staðfesti slíkt. Stefnandikrefst greiðslu orlofs, eða sem nemur 10,17% á skaðabætur sem ígildi launa íuppsagnarfresti. Byggir krafan á 4. kafla aðalkjarasamningsEflingar-stéttarfélags og Samtaka atvinnulífsins og ákvæðum laga nr. 30/1987,um orlof. Þákrefst stefnandi greiðslu orlofsuppbótar að fjárhæð 42.000 krónur á orlofsárinusem hófst 1. maí 2015 miðað við fullt starf., sbr. 1.4.2 í aðalkjarasamningiEflingar-stéttarfélags og Samtaka atvinnulífsins. Fullt ársstarf teljist íþessu sambandi 45 unnar vikur eða meira fyrir utan orlof. Uppbótin greiðistþann 1. júní miðað við starfshlutfall og starfstíma á orlofsárinu, öllumstarfsmönnum sem verið hafa samfellt í starfi hjá atvinnurekanda í 12 vikur ásíðustu 12 mánuðum m.v. 30. apríl eða eru í starfi fyrstu viku í maí. Áunnaorlofsuppbót skuli gera upp samhliða starfslokum verði þau fyrir gjalddaga uppbótarinnar.Miðað er við að stefnandi hafi unnið 30 vikur á orlofsárinu. 2. Helstu málsástæður og lagarökstefndaStefnditekur fram að ráðningarsamningur við stefnanda hafi verið munnlegur og að húnhafi verið ráðin á starfsstöð stefnda í Keflavík, þar sem aðalstarfsemi stefndafari fram. Stefndi tekur fram að starf stefnanda í Kópavogi hafi veriðtímabundið og starfsdagarnir þar hafi aðeins verið 16 dagar að teknu tillititil veikinda og sumarleyfis sem hún tók í október 2015. Er því mótmælt að gerðarhafi verið einhliða og með ólögmætum hætti meiri háttar breytingar áráðningarkjörum stefnanda. Stefnditelur að uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt en ekki breyting áráðningarkjörum. Stefnandi hafi hafnað fyrirmælum og vinnuskyldu og fyrirgertrétti til launa í uppsagnarfresti. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi ítrekað fengið munnlegar viðvaranir ogáminningar frá yfirmönnum og framkvæmdastjóra stefnda. Vegnaalvarlegra vanefnda á ráðningarsamningi og starfsskyldum hafi stefnanda veriðsagt upp störfum án uppsagnarfrests með bréfi, dags. 9. nóvember 2015. Ástæðauppsagnarinnar hafi veri sú að stefnandi hafi neitað að mæta á skrifstofufélagsins eins og starfsskyldur hennar kváðu á um. Hún hafi þannig brotið gegnfyrirmælum. Stefnditelur að ekki hafi verið um neina breytingu á ráðningarkjörum stefnanda aðræða, heldur hafi stefnandi neitað að mæta til vinnu á skrifstofuna í Keflavíkþar sem hún var ráðin til að starfa. Stefnandi hafi með þessu brotið gegngrundvallarstarfsskyldum sínum. Með því hafi hún fyrirgert rétti sínum tiluppsagnarfrests eða launa í uppsagnarfresti. Stefnandahafi verið gert ljóst að ef hún mætti ekki til vinnu á skrifstofuna yrði hennisagt upp störfum án uppsagnarfrests. Mótmæli af einhverju tagi við uppsögninnihafi fyrst komið frá stefnanda með bréfi stéttarfélagsins en fyrir þann tímahafi stefnandi ekki gert athugasemd við röksemdir uppsagnarinnar. Þrátt fyrirítrekaðar áminningar og viðvaranir og brot gegn hlýðniskyldu oggrundvallarstarfsskyldum sínum hafi stefnandi ekki bætt ráð sitt og því hafiverið óhjákvæmilegt að segja henni tafarlaust upp án uppsagnarfrests. Umvarakröfu sína tekur stefndi fram að mótmælt sé útreikningum á fjárkröfustefnanda. Viðmiðun stefnanda um 207 klst. vinnuframlag sé rangt. Stefnandihafi fengið greitt fyrir unna tíma og vaktavinnu. Vísar stefndi til launseðlastefnanda. Um sé að ræða árstíðabundna vinnu, þar sem á sumrin sé mikil vinnaen lítil á veturna, svo sem launaseðlar stefnanda beri með sér. Stefndibyggir einnig á því að fullt starf geti aldrei falið í sér bónusgreiðslur, nemasérstaklega hafi verið samið um slíkar fastar greiðslur án vinnuskyldu.Bónusgreiðslur samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda og annarra starfsmanna séueinungis greiddar fyrir aukna vinnu, þ.e.a.s. sölutengda vinnu. Því er mótmæltkröfu um bónusgreiðslur, enda geti slíkar greiðslur ekki verið fastur hlutilauna auk þess sem bónusgreiðslur séu mjög ársíðabundnar og háðar árangristarfsmanna og félagsins hverju sinni. Þær verði að skoðast með tilliti tilheildarfjárhæðar á ársgrundvelli en ekki einangrað yfir besta tímabil ársins írekstrinum. IV. NiðurstaðaÍ máliþessu deila aðilar um rétt stefnanda til launa í uppsagnarfresti í kjölfar þessað henni var sagt upp störfum hinn 9. nóvember 2015. Krefst stefnandi greiðslulauna fyrir nóvember og desember 2015, auk bónusgreiðslna, greiðslu orlofs ogorlofsuppbótar. Stefnanditelur að hún eigi rétt á eins mánaðar uppsagnafresti sem miðist við mánaðamót,sbr. 12. kafli aðalkjarasamnings Eflingar-stéttarfélags og Samtakaatvinnulífsins og 1. gr. laga nr. 19/1979, um rétt verkafólks tiluppsagnafrests. Telur stefnandi að ráðningarkjörum hennar hafi verið breytteinhliða og verulega þegar stefndi ákvað að hún skyldi mæta til vinnu ástarfsstöð stefnda í Keflavík hinn 2. nóvember 2015, en stefnandi telur aðbreyting á starfsstöð hennar í ágústlok 2015 hafi verið til frambúðar og þvíhafi henni verið heimilt að neita að inna af hendi frekari vinnu fyrir stefndaá starfsstöð hans í Keflavík. Telur stefnandi að sú ákvörðun stefnda aðkrefjast þess að hún hæfi aftur störf á starfsstöð stefnda í Keflavík jafngildifyrirvaralausri uppsögn hennar. Stefnditelur að uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt og að starf hennar á starfsstöðstefnda í Kópavogi hafi verið tímabundin. Engar breytingar hafi verið gerðar áráðningarkjörum hennar. Stefnandi hafi hafnað fyrirmælum um vinnuskyldu og þvíeigi hún ekki rétt á launum í uppsagnarfresti. Þá telur stefndi að stefnandihafi ítrekað fengið munnlega áminningu frá yfirmönnum og framkvæmdastjórastefnda vegna samskiptaörðugleika á starfsstöð stefnda í Keflavík. Vegnavanefnda á vinnusamningi hafi stefnanda því verið sagt upp störfum hinn 9.nóvember 2015. Stefnandivar fastráðin á starfsstöð stefnda í Keflavík í mars 2015. Ekki var gerðurskriflegur ráðningarsamningur á milli hennar og stefnda. Í lok ágúst s.á. varstefnandi færð á starfsstöð stefnda í Kópavogi, þar sem hún starfaði í tvománuði þar af einn mánuð í sumarleyfi. Þegar stefnandi kom aftur til starfa aðloknu sumarleyfi í byrjun nóvember 2015 fór stefndi fram á að hún mætti afturtil vinnu á starfsstöð hans í Keflavík. Er óumdeilt að því hafi stefnandihafnað. Dómurinntelur að virtu öllu framangreindu að ekki verði talið að stefnandi hafi færtsönnur á þá staðhæfingu sína að flutningur hennar frá starfsstöð stefnda íKeflavík og í Kópavog í lok ágústmánaðar 2015, sem fór fram með hennarsamþykki, hafi falið í sér breytingu á ráðningarsamningi hennar. Því verðurekki unnt að líta svo á að sú ákvörðun stefnda að krefjast þess að stefnandimætti til vinnu á starfsstöð stefnda í Keflavík hinn 2. nóvember 2015, hafifalið í sér meiri háttar breytingu á ráðningarkjörum stefnanda sem borið hafiað tilkynna henni sérstaklega. Ástæðauppsagnar stefnanda kemur fram í uppsagnarbréfi stefnda til hennar, dags. 9.nóvember 2015, en þar segir, m.a. að hún sé sú að stefnandi hafi neitað að mætatil frekari vinnu á starfsstöð stefnda í Keflavík. Um það atriði virðist ekkivera ágreiningur í málinu. Slík neitun án réttmætra skýringa fól í sér verulegavanefnd á ráðningarsamningi stefnanda gagnvart stefnda. Er því fallist á meðstefnda að með þessu hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til uppsagnarfrestsog launa á því tímabili. Verður því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnandaí máli þessu. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, berstefnanda að greiða stefnda 750.000 krónur í málskostnað. RagnheiðurSnorradóttir héraðsdómi kveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ:Stefndi,Grundir ehf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Klaudiu Wirkus, í máliþessu. Stefnandaber að greiða stefnda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 209/2000
Börn Fóstursamningur Umgengni Stjórnsýsla Gjafsókn Sératkvæði
M og K eignuðust dæturnar F 1990 og E 1992. Vegna erfiðleika við að annast telpurnar samþykktu M og K í mars 1993 að F færi í fóstur á vegum barnaverndarnefndar R (BR). Í maí 1993 skrifuðu M og K undir yfirlýsingu þar sem þau samþykktu að F færi í fóstur til C og D til 16 ára aldurs og var varanlegur fóstursamningur gerður í janúar 1994. Samkvæmt samningnum átti F rétt á umgengni við foreldra sína tvisvar á ári í tvo tíma í senn. Eftir skilnað M og K á árinu 1995 breyttist umgengnin þannig að foreldrarnir komu í sitt hvoru lagi. Í september 1996 óskaði K eftir aukinni umgengni við F. BR kvað upp úrskurð í málinu í júlí 1997 um að umgengni F við K skyldi vera tvisvar á ári tvær klukkustundir í senn. Skaut K úrskurðinum til Barnaverndarráðs þar sem umgengni var ákveðin tvisvar á ári tvær klukkustundir í senn og skyldi fyrri umgengnin vera sameiginleg með E og var K heimilað að taka með sér síðari eiginmann sinn og son þeirra. Höfðaði K mál og krafðist ógildingar á úrskurðinum. Ekki var talið hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar, en talið að þeir ættu úrskurð um það, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda væru byggðar á lögmætum grunni. Þá var talið að undirbúningur BR hefði verið faglegur og traustur og hefði samdóma álit allra kunnáttumanna verið að hagsmunir F mæltu með því að umgengnisréttur væri óbreyttur. Var úrskurðurinn ekki talin brjóta í bága við lög eða alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að og var kröfu K um ógildingu úrskurðarins hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar með stefnum 25. maí 2000. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 27. júlí 2000. Hún krefst þess, að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Hún krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en hún fékk gjafsókn fyrir Hæstarétti með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis 13. júlí 2000. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskuðu aðaláfrýjendur eftir dómkvaðningu matsmanns til þess að meta tengsl telpunnar F annars vegar við gagnáfrýjanda og hins vegar við fósturforeldra. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð dr. Gunnars Hrafns Birgissonar, klínísks sálfræðings, 1. júlí 2000. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram, að aðaláfrýjandinn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafði haft málefni fjölskyldu gagnáfrýjanda til meðferðar frá því í júlí 1990, mánuði eftir fæðingu F, vegna erfiðleika foreldranna við að annast telpuna. Eftir að yngri telpan, E, fæddist í apríl 1992 gekk foreldrunum erfiðlega með umönnun barnanna þrátt fyrir mikinn stuðning og eftirlit með heimilinu. Var það álit starfsmanna barnaverndarnefndar, að þau réðu illa við foreldrahlutverkið. Hinn 1. mars 1993 samþykktu foreldrarnir, að F færi í fóstur á vegum barnaverndarnefndar, og 19. maí 1993 samþykktu þeir, að telpan færi í fóstur til 16 ára aldurs til aðaláfrýjendanna C og D. Fóstursamningur var gerður 18. janúar 1994 þar sem tekið var fram, að um varanlegt fóstur væri að ræða til sjálfræðisaldurs telpunnar og að forsjá hennar væri hjá fósturforeldrum. Um umgengnisrétt telpunnar var tekið fram, að hún ætti rétt á umgengni við foreldra sína tvisvar á ári, einu sinni að vori á heimili fósturforeldra og einu sinni í byrjun desember í húsakynnum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Umgengnin skyldi vara í tvo tíma í báðum tilvikum. Þessi tilhögun var borin undir gagnáfrýjanda og eiginmann hennar, og samþykktu þau hana í nóvember 1993. Sumarið 1995 skildu gagnáfrýjandi og faðir stúlkunnar. Var þá sú breyting gerð á umgengninni, að henni var skipt þannig, að kynforeldrar komu sitt í hvoru lagi. Haustið 1995 hóf gagnáfrýjandi sambúð með núverandi eiginmanni sínum og hafa þau eignast tvo syni, fædda 1996 og 1998. Í september 1996 óskuðu þau eftir aukinni umgengni við dóttur gagnáfrýjanda. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur kvað upp úrskurð í málinu 1. júlí 1997 á þá leið, að umgengni telpunnar við gagnáfrýjanda skyldi vera tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Gagnáfrýjandi skaut úrskurði þessum til Barnaverndarráðs Íslands, sem kvað upp úrskurð sinn 11. desember 1997. Var umgengni telpunnar við gagnáfrýjanda ákveðin tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Fyrri umgengnin skyldi fara fram að sumri í síðustu viku júnímánaðar og vera sameiginleg með yngri systur telpunnar, og var móður heimilt að taka með sér eiginmann sinn og son þeirra í þá umgengni. Síðari umgengnin skyldi fara fram í fyrstu viku desember á heimili barnsins að viðstöddum starfsmanni barnaverndarnefndar. Það er þessi úrskurður barnaverndarráðs, sem krafist er ógildingar á í máli þessu. II. Gagnáfrýjandi heldur því fram, að úrskurður barnaverndarráðs sé reistur á ólögmætum sjónarmiðum, því að ekkert hafi komið fram, sem réttlæti svo takmarkaða umgengni, sem þar er kveðið á um. Löggjafinn hafi þegar metið það svo, að börn í varanlegu fóstri skuli hafa umgengni við kynforeldra sína, sbr. 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, og augljóst sé, að slík umgengni eigi ekki að vera svo lítil, að áhrifa hennar gæti nánast ekki. Tilgangurinn með fóstri, hvort sem það sé tímabundið eða varanlegt sé sá, að barnið fari aftur til kynforeldra sinna. Framkvæmd barnaverndaryfirvalda hafi aftur á móti orðið á þann veg að þrengja þann umgengnisrétt, sem löggjafinn hafi kveðið á um. Sé það andstætt alþjóðasáttmálum, sem Ísland er aðili að, svo sem 7. gr. og 3. mgr. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 18/1992 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Gagnáfrýjandi telur, að barnaverndaryfirvöld hafi brotið meðalhófsreglu stjórnarfarsréttar með því að úrskurða umgengni svo knappa sem raun beri vitni, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo og 31. gr. sömu laga. III. Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga á barnaverndarnefnd úrskurðarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína. Það er ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar, en þeir eiga úrskurð um það, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda séu byggðar á lögmætum grunni. Gögn málsins bera með sér, að barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafði rannsakað mál þetta ítarlega, áður en hún kvað upp úrskurð sinn 1. júlí 1997. Skýrslur félagsráðgjafa og sálfræðings, sem kannað höfðu allar aðstæður, lágu fyrir, og virðist undirbúningur allur hafa verið faglegur og traustur. Samdóma álit allra kunnáttumanna var, að hagsmunir telpunnar mæltu með því, að umgengnisréttur skyldi vera óbreyttur. Samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga getur fóstur verið tvenns konar, varanlegt eða tímabundið. Í greininni segir, að með varanlegu fóstri sé átt við, að það haldist þar til forsjárskyldur falla niður samkvæmt lögum. Ekki er fallist á það með gagnáfrýjanda, að með vistun barns í varanlegt fóstur til sjálfræðisaldurs sé almennt að því stefnt, að fósturbarn hverfi til foreldra sinna að nýju. Tilgangur með slíkri ráðstöfun er, að barnið fái gott uppeldi og aðbúnað hjá fósturforeldrum allt til sjálfræðisaldurs. Í 33. gr. barnaverndarlaga er kveðið á um það, að barn í fóstri eigi rétt á umgengni við kynforeldra og aðra, sem barninu eru nákomnir, og að kveða skuli á um umgengni í fóstursamningi. Eins og að framan greinir á barnaverndarnefnd úrlausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína, og samkvæmt 3. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga getur nefndin úrskurðað að umgengnisréttar njóti ekki við, ef sérstök atvik valda því, að umgengni barns við foreldra sé andstæð hag þess og þörfum. Það er því ekki efnislega ólögmætt að takmarka umfang umgengnisréttar. Í barnarétti er það grundvallarregla, að hagsmunir barnsins séu í fyrirrúmi við allar ákvarðanir, sem það snerta. Í máli því, sem hér er til úrlausnar, var telpan búin að vera í fóstri frá því að hún var tæplega þriggja ára gömul og var sjö og hálfs árs, er úrskurður barnaverndarráðs gekk. Forsaga málsins sýnir, að telpan var látin í fóstur eftir að önnur vægari úrræði höfðu verið reynd, eins og skylt er samkvæmt barnaverndarlögum, sbr. 21. gr. Barnið var þá illa á sig komið og veikbyggt. Skýrslur þær, sem lágu fyrir barnaverndaryfirvöldum 1997 sýndu eindregið, að barninu hafði farið mikið fram á heimili fósturforeldra og hafði tengst þeim sterkum böndum. Var það samdóma álit sérfræðinga, að það væri barninu fyrir bestu, að ekki yrði gerð breyting á umgengninni. Mál þetta hafði hlotið traustan undirbúning og var meðal annars rætt á sex fundum barnaverndarráðs, áður en úrskurður þess var kveðinn upp. Verður ekki annað séð en að hann hafi verið faglega unninn og undirbúinn og brjóti ekki í bága við lög eða alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að. Samkvæmt framansögðu verður kröfu gagnáfrýjanda hafnað. Málskostnaður fellur niður í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli aðaláfrýjenda Reykjavíkurborgar og barnaverndarnefndar og gagnáfrýjanda fellur niður. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum C og D 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu gagnáfrýjanda, K, um að úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, sem kveðinn var upp 11. desember 1997 í máli gagnáfrýjanda vegna dóttur hennar, F, verði felldur úr gildi. Málskostnaður fellur niður í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli aðaláfrýjenda Reykjavíkurborgar og Barnaverndarnefndar Reykjavíkur og gagnáfrýjanda fellur niður. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum C og D 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur. Hjartar Torfasonar Við flutning máls þessa hafa aðaláfrýjendurnir Reykjavíkurborg og Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ekki gert sérstaka grein fyrir því, hvernig málið horfi við í samanburði við önnur mál á verksviði nefndarinnar samkvæmt VI. kafla barnaverndarlaga nr. 58/1992, þar sem kveða þarf á um umgengni barna í varanlegu fóstri við kynforeldra sína, í fóstursamningum eða með úrskurðum nefndarinnar. Skortir dómstólinn nokkuð yfirsýn um það, hvernig þessari umgengni og ákvörðunum eða samningum um hana sé almennt háttað í reynd, og þá að því meðtöldu, í hvaða mæli umgengnin kunni að vera háð aldri og þroska barnanna á hverjum tíma. Með þessum fyrirvara verður að ætla, að umgengnisréttur milli gagnáfrýjanda og dóttur hennar sé tiltölulega þröngur, svo sem hann var ákveðinn í úrskurði barnaverndarnefndar 1. júlí 1997. Þótt á það megi líta sem markmið varanlegs fósturs, sbr. 2. mgr. 3. tl. 2. gr. reglugerðar nr. 532/1996, að fósturbarn aðlagist og tilheyri fósturfjölskyldu með sama hætti og væri það eigið barn fósturforeldra sinna, táknar þetta ekki, að barnið skuli alið upp eins og það sé ekki barn annarra foreldra eða óskylt ættingjum þeirra. Taka má undir það með héraðsdómara, að æskilegt hefði verið, að víðtækari umfjöllun hlutlausrasérfræðinga hefði legið fyrir, þegar úrskurður barnaverndarnefndar var upp kveðinn. Eigi að síður virðist ljóst, að málið hafi hlotið faglegan og traustan undirbúning í meðförum nefndarinnar. Af gögnum málsins verður ennfremur ekki séð, að efni séu til að efast um gildi þeirra forsendna, sem litið var til við úrskurðinn, eins og aðstæður voru á þeim tíma. Að þessu athuguðu er ég sammála atkvæði annarra dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 11. febrúar s.l. er höfðað með stefnu birtri 6. september s.l. Stefnandi er K, [...]. Stefndu eru Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609, Ráðhúsinu, Tjarnargötu 11, Reykja­vík, Barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Síðumúla 39, Reykjavík, D og C bæði til heim­ilis að [...] Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, sem kveð­inn var upp 11. desember 1997 í máli stefnanda vegna dóttur hennar, F, kt. [...]90-[...] verði úr gildi felldur. Þá er krafist málskostnaðar að skað­lausu. Dómkröfur stefndu Reykjavíkurborgar og Barnaverndarnefndar Reykjavíkur eru þær að sýknað verði af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Stefndu D og C gera sömu kröfur en krefjast þess að auki að virð­isaukaskatti verið bætt við málskostnað. Málavextir. Málavextir eru þeir að í lok ársins 1989 hófu stefnandi og M sam­búð. Þau eignuðust dótturina F [...] 1990 og gengu í hjónaband í [...] 1991. E, dóttir þeirra, fæddist [...] 1992. Sambúð þeirra varð fljótlega mjög erfið. Stefnandi kveður M hafa verið mjög erf­iðan í sambúð, hann hafi átt erfiða æsku jafnframt því sem hann átti við flogaveiki og þunglyndi að stríða. Hafi hann nokkrum sinnum legið á sjúkrahúsum af þessum sök­um og sé hann metinn öryrki. Stefnandi kveður M hafa verið mikinn skap­ofsa­mann og hafi hann oft gengið berserksgang á heimilinu. Stefnandi kveður vonir sínar um að M fengi einhverja lækningu á vandamálum sínum hafa runnið út í sandinn og haustið 1992 hafi þau slitið samvistum í nokkrar vikur. Þau hafi tekið upp sambúð að nýju, en allt hafi farið í sama farið aftur. Þessir sambúðarörðugleikar hjónanna hafi bitn­að á öllu fjölskyldulífi, þ.á m. börnunum og greip stefnda Barnaverndarnefnd Reykja­víkur til þess úrræðis að setja börnin í fóstur. Stefnandi segist ekki hafa verið sátt við þessa ákvörðun og kvaðst hafa spurt hvort engin önnur leið væri fær, t.d. hvort hún gæti haldið stúlkunum ef hún sliti samvistum við M. Að sögn stefnanda var henni tjáð að þetta væri eina lausnin og hafi henni verið sagt að skrifaði hún ekki sjálf­viljug undir yfirlýsingu um að hún samþykkti rástöfunina, færi hún fram engu að síður. Með yfirlýsingu stefnanda og M dagsettri 1. mars 1993 sam­þykktu þau að dóttir þeirra F færi í fóstur á vegum Barnaverndarnefndar Reykja­víkur og með yfirlýsingu dagsettri 19. maí sama ár samþykktu þau að stúlkan færi í fóstur til 16 ára aldurs til hjónanna stefnda D og stefndu C. Fóst­ur­samningur vegna barnsins var undirritaður 18. janúar 1994 og kemur fram í honum að um sé að ræða tímabundið fóstur frá 19. maí 1993 til 19. nóvember 1993, en var­an­legt fóstur frá 23. nóvember sama ár til sjálfræðisaldurs barnsins. E, dóttur stefnanda og M, var um svipað leyti ráðstafað með sama hætti til hjónanna B og A en stefnandi rekur sambærilegt mál á hendur þeim hér fyrir dómi. Stefnandi segir að tekið hafi verið fram við þau M, þegar umræddar ráðstafanir voru gerðar, að umgengni þeirra við dæturnar yrði tryggð og höfðu þau þá í huga rúma um­gengni, en slíkt hafi verið grundvallarforsenda fyrir samþykki stefnanda. Eftir að stúlk­unum hafði verið ráðstafað í varanlegt fóstur héldu stefnandi og M sambúð sinni áfram, en þau skildu um sumarið 1995. Umgengni stúlknanna við kynforeldra sína hefur frá upphafi verið takmörkuð við tvö skipti á ári í tvær klukkustundir í senn. Stefnandi hóf haustið 1995 sambúð með núverandi eiginmanni sínum, N og hafa þau eignast tvö börn, O, f. [...] 1996 og P, f. [...] 1998. Stefnandi segir hagi sína hafa breyst verulega til hins betra og hafi upp­eldi O gengið vel, en P hafi átt við alvarleg veikindi að stríða allt frá fæð­ingu. Stefnandi og N, eiginmaður hennar, óskuðu í september 1996 skriflega eftir auk­inni umgengni við dætur stefnanda. Stefnda Barnaverndarnefnd kvað upp úrskurð í málinu 1. júlí 1997 og var hann á þá leið að umgengni F við stefn­anda skyldi vera tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Fyrri umgengnin fari fram að sumri og sé sameiginleg með E, systur hennar og var stefnanda þá heim­ilt að taka eiginmann sinn með sér. Síðari umgengni fari fram í desember á heim­ili barnsins. Þá skyldi starfsmaður nefndarinnar jafnframt vera viðstaddur þegar um­gengni var rækt. Stefnandi sætti sig ekki við þessa niðurstöðu og skaut úrskurðinum til Barna­vernd­arráðs Íslands. Úrskurðurinn var kveðinn upp 11. desember 1997 og er úrskurð­ar­orð svohljóðandi: "Ákveðið er að F hafi um­gengni við kynmóður sína K tvisvar sinnum á ári í tvær klukkustundir í senn. Fyrri umgengni fari fram að sumri í síðustu viku júnímánaðar og verði sameiginleg með yngri systur stúlkunnar, E. Móður er heimilt að taka með sér eiginmann sinn, N og son þeirra O í þá umgengni. Síðari umgengni fari fram í fyrstu viku desember að frá­tal­inni umgengninni í desember 1997 sem verður eftir samkomulagi. Umgengnin í des­ember fari fram á heimili barnsins að viðstöddum starfsmanni nefndarinnar." Stefnandi krefst þess að ofangreindur úrskurður verði úr gildi felldur. Í forsendum úrskurðarins segir svo m.a.: " F hefur verið í fóstri í fjögur og hálft ár eða síðan hún var þriggja ára gömul. Að mati Barnaverndarráðs hefur fóstur stúlkunnar tekist afar vel og hún býr við góð uppeldisskilyrði. Hún er tengd fósturforeldrum sínum sterkum til­finn­inga­bönd­um og lítur á þá sem sína foreldra. Barnaverndarráð telur ekki rétt að hagga við þessum stöðugleika og öryggi með því að auka umgengni hennar við kynmóður. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að F sé tengd kyn­móður sinni og ráðið telur að aukin umgengni myndi ekki þjóna hagsmunum stúlk­unnar. Ráðið telur umgengni tvisvar sinnum á ári hæfilega og er kröfu K um rýmri umgengni því hafnað með vísan til 1. og 5. mgr. 33. gr., sbr. 33. gr., sbr. 3. mgr. 49. gr. laga um vernd barna og ungmenna nr. 58/1992." Í máli þessu hafa verið lögð fram þau gögn sem lágu til grundvallar þeirri ákvörð­un að ráðstafa dætrum stefnanda í varanlegt fóstur en ekki þykir ástæða til að tíunda þau hér, enda snýst mál þetta ekki um réttmæti þessara ráðstafana. Eftir að stefnandi fór fram á rýmri umgengni við dætur sínar hafa aðstæður hennar hlotið nokkra skoðun. Var það mat starfsmanna fjölskyldudeildar Fél­ags­mála­stofn­unar Reykjavíkur að það þjónaði ekki hagsmunum telpnanna að auka umgengni við kynforeldra frá því sem verið hafði. Í greinargerð Auðar Sigurðardóttur, fél­ags­ráð­gjafa kemur fram að markmið umgengni sé að gera þessar stundir ánægjulegar og að börn­in geti átt góðar minningar um þær og mikilvægt sé að aðeins þeir aðilar, sem skip­uðu stóran sess í lífi þeirra áður en þær fóru í fóstur, séu viðstaddir. Í greinargerð Andreu Guðmundsdóttur, félagsráðgjafa og Sólveigar Jónsdóttur, sálfræðings, er lagt til að umgengni F við kynforeldra verð óbreytt frá því sem verið hafði. Á fundi barnaverndarnefndar 11. mars 1997 var ákveðið með hliðsjón af því að A, fósturmóðir E, var þá [...], að fela hlutlausum sérfræðingi rannsókn málsins. Var Sólveig Reynis­dóttir, félagsráðgjafi á Akranesi, fengin til að athuga hagi stúlknanna. Í nið­ur­stöðu hennar kemur fram að mikilvægt sé að barnaverndaryfirvöld úrskurði um um­gengni með tilliti til hagsmuna telpnanna og að sá friður og ró, sem skapast hafi í um­hverfi þeirra, haldist áfram. Í greinargerðinni er lagt til að umgengni verði tvisvar á ári eins og verið hafði. Þá kemur fram að ósk stefnanda um að tilfinningatengsl hennar og telpnanna verði styrkt þjóni ekki hagsmunum þeirra og sé áríðandi að standa vörð um þann stöðugleika og öryggi sem þær búi við. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hún sé hæf móðir og hafi alltaf verið þrátt fyrir að hún hafi á sínum tíma þurft á hjálp að halda. Erfið sambúð hennar við föður stúlknanna hafi leitt til þess að hún hafi orðið ófær um að annast uppeldi þeirra. Stefnandi hafi hins vegar fengið mikla bót á andlegri heilsu og hafi hagir hennar batnað til muna eftir að hún lauk sambandi sínu við M. Stefnandi hafi nú eignast tvo syni og gangi henni og eiginmanni hennar vel að ala þá upp án afskipta yfirvalda. Hin takmarkaða um­gengni, þ.e. tvisvar á ári, hafi gengið afar vel. Stefnandi hafi sterkar móðurtilfinningar og mikla þörf fyrir að geta umgengist dóttur sína og fylgst með uppvexti hennar. Hvíli það þungt á henni að fá ekki að umgangast stúlkuna oftar en raun ber vitni. Stefnandi leggur ríka áherslu á að hagur stúlkunnar verði látinn sitja í fyrirrúmi við ákvörðun þessa og sé það ótvíræður réttur hennar að mega umgangast kynmóður sína. Sé afar mikil­vægt að stúlkunni sé tryggt tækifæri til að rækta tengsl við móður sína og geti tvær stuttar heimsóknir á ári undir eftirliti utanaðkomandi aðila engan veginn náð til­settu markmiði. Stefnandi vísar til 33. gr. laga nr. 58/1992 og 3. gr. reglugerðar nr. 532/1996 þar sem kveðið sé á um að barn, sem er í fóstri, með eða án samþykkis kynforeldra, eigi rétt á umgengni við þá og aðra sem eru barninu nákomnir. Í athugasemdum sem fylgdu lagafrumvarpinu segi um ákvæði 36. gr. frumvarpsins, 33. gr. laganna, að brýn ástæða hafi verið talin til að lögfesta umgengnisrétt barna í fóstri við kynforeldra sína enda almennt talið að um raunverulegan rétt barnsins sé að ræða ef mögulegt sé að koma honum við þannig að það þjóni hagsmunum þess. Með umgengni sé komið í veg fyrir að klippt sé á samband barns við kynforeldra sína, en þrátt fyrir þá vankanta for­eldra, sem hljóta að hafa leitt til þess að barnið var vistað utan heimilis, geti þetta sam­band verið þroska barnsins afar mikilvægt. Stefnandi vísar til 7. og 9. gr. Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en þar sé tekið fram að barn eigi rétt til að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra eftir því sem unnt er. Þá sé tekið fram að aðildarríki skuli virða rétt barns sem skilið hefur verið frá foreldri eða foreldrum sínum til að halda persónulegum tengslum og beinu sam­bandi við þau bæði með reglubundnum hætti, enda sé það ekki andstætt hags­mun­um þess. Að mati stefnanda fullnægir úrskurður Barnaverndarráðs engan veginn þessum ákvæðum. Stefnandi vísar til 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hafi verið hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994, en greininni sé ætlað að vernda friðhelgi einkalífs og fjöl­skyldu. Sé það mat íslenskra og erlendra fræðimanna að umgengnisréttur njóti verndar þessa ákvæðis. Stefnandi byggir á því að sú ákvörðun að taka barn af heimili reyni óneitanlega mjög á friðhelgi fjölskyldu og virðist sem meðalhófsreglan hafi ekki verið höfð í huga þegar börnum stefnanda var komið fyrir í varanlegt fóstur. Sama regla eigi við um eftir­farandi aðgerðir barnaverndaryfirvalda. Með því að úrskurða umgengni svo knappa sem raun beri vitni hafi stefnda Barnaverndarnefnd gerst brotleg við fram­an­greinda reglu. Þegar stjórnvöld beiti íþyngjandi aðgerðum skuli ekki gengið lengra en nauð­syn krefur. Svo miklar takmarkanir á umgengnisrétti þurfi að styðjast við veiga­mikil rök. Í tilviki stefnanda hafi aldrei verið um að ræða illa meðferð á börnunum, of­beldi, áfengis- eða eiturlyfjaneyslu, heldur hafi stefnanda verið um megn að sinna börnum sínum vegna veikinda föður og eigin ástands af þeim sökum. Núverandi að­stæður stefnanda séu mjög góðar og hafi hún alltaf tekið leiðsögn mjög vel. Stefnandi bendir á að hér á landi hafi skapast venjur þar sem reglur um umgengni kyn­foreldra hafi verið mjög knappar og virðast byggðar á þeim rökum að börn eigi ekki að upplifa að eiga tvo feður og tvær mæður. Að mati stefnanda sé ekkert sem sanni eða styðji þessi sjónarmið og séu þau ólögmæt, en hins vegar megi af fram­an­greind­um tilvísunum í barnaverndarlög og þjóðréttarsamninga sjá að vilji löggjafans sé skýr í þessum efnum. Virðist því sem ólögmæt sjónarmið hafi ráðið mestu um nið­ur­stöðu stefndu Barnaverndarnefndar í málinu. Ljóst sé að þau sjónarmið sem ráða eigi ferð­inni varðandi umgengni við börn í fóstri séu þau sem best þjóni hagsmunum barnsins. Stefnandi vísar um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefndu Reykjavíkurborgar og Barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Stefndu byggja á því að allar ákvarðandi barnaverndaryfirvalda í máli þessu hafi verið fyllilega lögmætar, enda byggðar á viðurkenndri grundvallarreglu barnaréttar að hags­munir barns skuli hafðir að leiðarljósi. Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 58/1992 sé réttur barns til umgengni við kynforeldra almenna reglan. Um­gengn­is­réttur milli kynforeldris og barns, sem er í fóstri, sé ekki skýlaus og undantekningalaus réttur. Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. laganna geti barnaverndarnefnd úrskurðað að um­gengn­isréttar njóti ekki við ef hún telur að umgengni sé andstæð hag barns og þörfum vegna sérstakra atvika. Að mati stefndu verður að gera skýran greinarmun á tímabundnu fóstri annars vegar og varanlegu fóstri hins vegar þegar fjallað sé um umgengni. Þegar um tíma­bundið fóstur sé að ræða er barni ætlað að hverfa aftur til kynforeldra að tilteknum tíma liðnum. Aðstæður séu aðrar þegar barni sé komið í varanlegt fóstur, en í því hug­taki felist að barnaverndarnefnd feli sérstökum fósturforeldrum fóstur barns og umsjá og haldist það þar til forsjárskyldur falla niður að lögum, sbr. 2. mgr., sbr. 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Tilgangur með slíkri ráðstöfun sé að barnið fái gott uppeldi og aðbúnað hjá fósturforeldrum allt til sjálfræðisaldurs. Á fósturheimili skapist ný og gagnkvæm fjöl­skyldutengsl milli barns og fósturforeldra og líti barnið á þá sem eigin foreldra og þar eigi barnið öryggi og athvarf. Sé því ekki talið æskilegt að umgengni barns við kyn­foreldra sé það mikil að hún sé fallin til að grafa undan öryggistilfinningu barnsins og koma róti á tilfinningalíf þess. Því sé talið rétt að takmarka umgengni við kyn­for­eldra við fá skipti árlega. F hafi verið smábarn við upphaf fósturs og hafi hún myndað sterk tilfinningatengsl við fósturforeldra sína, sem gangi henni í foreldra stað. Vart sé við því að búast að barnið eigi margar minningar um búsetu sína hjá kyn­for­eldrum eða hafi við þau raunveruleg tengsl sem foreldri. Þegar svo ungu barni sé komið í fóstur, sem ætlað sé að vara til sjálfræðisaldurs, sé nauðsynlegt að gefa barn­inu svigrúm til að lifa sínu eigin lífi, óháðu kynforeldrunum, og að njóta til­finn­inga­legs öryggis á heimili sínu. Hafa beri hugfast að mannréttindi barna, óháð réttindum for­eldra þeirra, séu lögvarin og þá sé það grundvallarregla í barnarétti að hagsmunir barns skuli ætíð hafðir í fyrirrúmi þegar ákvarðanir varðandi það eru teknar, sbr. 1. gr. barna­verndarlaga. Þegar hagsmunir foreldra og barns vegist á, skuli hagsmunir barnsins vega þyngra. Í þessu máli hafi hagsmunir og þarfir stúlkunnar fyrir stöðugt um­hverfi og tilfinningaró verið látnir vega þyngra en þarfir og langanir stefnanda og/eða aðstandenda hennar til að umgangast telpuna oftar en ákveðið hefur verið af barna­verndaryfirvöldum. Stefndu byggja á því að meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna Í máli stefn­anda hafi verið ljóst að allar tækar stuðningsaðgerðir samkvæmt 21. gr. barna­vernd­arlaga megnuðu ekki að skapa telpunum þau uppeldisskilyrði hjá stefnanda sem for­svaranleg gætu talist og þær áttu lögvarinn rétt til. Hafi því ekki önnur barna­vernd­ar­úrræði en varanlegt fóstur verið tiltæk. Stefndu byggja á því að hinu sama gegni varð­andi eftirfarandi ákvarðanir barnaverndaryfirvalda um tilhögun umgengni telpn­anna við kynforeldra sína. Umgengni tvisvar á ári sé nægileg til þess að viðhalda þekk­ingu barnsins á uppruna sínum og tengslum við kynforeldra. Þarfir og langanir kyn­foreldra til mun rýmri umgengni fari ekki saman við hagsmuni barnsins. Rúm um­gengni við kynforeldra á mótunarárum barns í fóstri sé ekki til þess fallin að skapa barn­inu það tilfinningalega öryggi og stöðugleika sem það þarfnist í uppvexti sínum. Betri aðstæður stefnanda nú breyti engu varðandi ákvarðanir um umgengni, enda séu þessar ákvarðanir ekki byggðar á hæfni eða vanhæfni stefnanda sem móður, hvorki fyrr né nú, heldur á hagsmunum og þörfum dætra hennar fyrir öryggi og ró í uppeldi sínu. Byggja stefndu á því að ákvarðanir barnaverndaryfirvalda hafi í einu og öllu verið lögmætar og það haft í fyrirrúmi hvað þjónaði best þörfum og hagsmunum telp­unnar. Stefndu benda á að venja sé að umgengni barna í fóstri fari fram að starfsmanni barna­verndarnefndar viðstöddum. Slík umgengni sé oft á tíðum þrungin spennu og stund­um beri tilfinningar aðila ofurliði. Þá komi fyrir að kynforeldrar beiti börn sín óhæfi­legum þrýstingi eða leggi fyrir þau óviðeigandi spurningar. Sé því nauðsynlegt að til staðar sé óháður aðili sem jafnframt hafi sérþekkingu og reynslu til að takast á við slíkar aðstæður. Stefndu byggja á því að samkvæmt 5. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga eigi undir barna­verndarnefnd að leysa úr málum er lúta að umgengni barns í fóstri við kyn­for­eldri þess. Stefnandi hafi samþykkt tilhögun umgengninnar og engar athugasemdir gert fyrstu árin. Megi ráða af málsatvikum að stefnandi geri sér ekki fyllilega grein fyrir aðstæðum dætra sinna og óski þess að þær verði hluti af hinni nýju fjölskyldu sinni. Það sé ekki tilgangur 33. gr. laganna að barn í varanlegu fóstri kynnist og teng­ist nýjum meðlimum fjölskyldu kynforeldra sinna. Stefndu benda á að það sé ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak um­gengn­isréttar. Til þess að úrskurður barnaverndarráðs verði felldur úr gildi þurfi að sýna fram á að hann hafi byggst á ólögmætum grunni. Af málinu megi sjá að allar ákvarð­anir barnaverndaryfirvalda hafi verið teknar á faglegum grunni og byggðar á lög­mætum sjónarmiðum á grundvelli barnaverndarlaga. Málsástæður og lagarök stefndu D og C. Stefndu D og C vísa til greinargerðar meðstefndu varðandi máls­ástæður og lagarök. Til viðbótar byggja þau á því að í gögnum málsins komi hvergi fram hvernig högum og aðstæðum F hafi verið háttað áður en stefndu tóku hana í fóstur. Hins vegar beri gögn málsins það með sér að ótvírætt sé að fóstur hennar hafi gengið afar vel og ekki sé ástæða til þess að gera neinar þær ráðstafanir sem stefni þeim árangri í hættu. Líta verði til þess að um langtímaráðstöfun sé að ræða og því eigi önnur sjónarmið við en þegar um skammtímaráðstöfun sé að ræða, þegar nauðsynlegt geti verið að halda stöðugu sambandi við kynforeldra. Samband F við kynforeldra lúti fyrst og fremst að því að henni sé kunnugt um upp­runa sinn, en ekki að byggja upp tengsl við þá. Fósturforeldrarnir sinni for­eldra­skyld­um og þar með daglegum þörfum barnsins, andlega og líkamlega. Þar sé um að ræða gagnkvæma ást og virðingu. Stefndu D og C byggja á því að fóstur F byggi á lög­mætum fóstursamningi. Samkvæmt samningnum eigi barnið rétt á að vera hjá þeim og þau beri skyldur við það í samræmi við ákvæði samningsins og ákvæði barna­vernd­arlaga nr. 58/1992. Umgengni kynforeldra hafi verið ákveðin tvisvar á ári og þess­um samningi hafi ekki verið sagt upp eða hann ógiltur og sé hann því í fullu gildi. Um­gengni F við kynforeldra hafi breyst eftir að þau slitu samvistum, en þau hitti hana nú hvort í sínu lagi tvisvar á ári. Í raun hafi sá tími sem fer í umgengni tvö­faldast frá því sem gert er ráð fyrir í fóstursamningi. Stefndu D og C mótmæla því sérstaklega að barnaverndaryfirvöld hafi brotið meðalhófsreglu og að ólögmæt sjónarmið hafi ráðið niðurstöðu barna­vernd­arnefndar. Gögn málsins beri með sér að málið hafi fengið vandaða umfjöllun sér­fræðinga á þessu sviði og málsmeðferðin öll verið í samræmi við ákvæði barna­vernd­arlaga nr. 58/1992. Þá er því mótmælt sem fram kemur í stefnu að það hafi ráðið mestu um niðurstöðu nefndarinnar að ætlunin hafi verið að vernda tilfinningar fóstur­for­eldra sem eigi örðugt með að sætta sig við að vera ekki raunverulegir foreldrar barn­anna. Sé þetta fjarri sanni og hafi stefndu lagt sig fram um að eiga góð samskipti við kynforeldra. Framburður fyrir dómi. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Hún kvaðst hafa staðið í þeirri trú að hún fengi umgengni einu sinni í mánuði með dætrum sínum eftir að hún hafði samþykkt fósturráðstöfunina. Hún kvaðst aldrei hafa skrifað undir ef hún hefði vitað hvernig í pottinn var búið. Hún sagðist nú hafa góðar aðstæður til að rækja um­gengn­ina og kvað hún hana ganga vel en vera þvingandi. Stefndi D skýrði svo frá fyrir dómi að F hafi verið greind of­virk og taki hún lyf af þeim sökum. Hann kvað líkamlegt ástand hennar hafa batnað, en fínhreyfingar væru ekki góðar. Hann kvað vanta upp á samneyti barnsins við stefn­anda og kvaðst hann hafa samanburð vegna annars fósturbarns er hann ætti. Hann lýsti því yfir að hann væri mótfallinn aukinni umgengni og taldi hann ákveðið rót koma á stúlkuna við umgengnina. Stefnda C skýrði svo frá fyrir dómi að F hafi verið í góðu lík­am­legu ástandi þegar hún kom til þeirra, en hún hafi verið hvatvís og ekki skilið allt sem sagt var við hana. Hún hafi verið greind ofvirk og með athyglisbrest og væri í meðferð hjá Stefáni Hreiðarssyni, barnalækni. Stefnda C skýrði svo frá að F væri í sérkennslu í skóla og væri hún töluvert á eftir jafnöldrum sínum og þá gæti hún ekki sinnt heimanámi ein. Stefnda lýsti sig mótfallna auknum umgengnisrétti og kvað hún heimsóknir kynforeldra stúlkunnar vera töluvert álag á hana. Auður Sigurðardóttir, félagsráðgjafi, kt. 260449-4949, skýrði svo frá fyrir dómi að stefnandi hafi verið mjög ósátt við fósturráðstöfunina. Auður kvaðst hafa fylgst með framkvæmd umgengninnar og hafi hún gengið vel. Hún taldi miklar breytingar á um­gengni ekki heppilegar og þyrfti að huga að unglingsárunum í því sambandi. Sólveig Ingibjörg Reynisdóttir, félagsmálastjóri á Akranesi, kt. 231154-7449, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi engin afskipti haft af málinu áður en hún samdi grein­argerð um málefni stefnanda og dætra hennar. Hún kvaðst ekki hafa rætt við stúlk­urnar og aðeins séð eldri stúlkuna og kvaðst hún hafa byggt niðurstöðu sína á við­töl­um við fósturforeldrana. Forsendur og niðurstaða. Í máli þessu er þess krafist að áðurgreindur úrskurður Barnaverndarráðs Íslands um tilhögun umgengni stefnanda við dóttur sína verði felldur úr gildi. Að mati stefn­anda er umgengni tvisvar á ári engan veginn nægileg til þess að gætt verði að þeim ótví­ræða rétti stúlkunnar að mega umgangast kynmóður sína. Stefndu mótmæla sjón­ar­miðum stefnanda og byggja á því að rýmri umgengni samræmist ekki hagsmunum stúlk­unnar. Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. laga nr. 58/1992 barnaverndarlaga á barnaverndarnefnd úr­lausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína. Þrátt fyrir þetta eiga dóm­stólar úrskurðarvald um það hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda hafi verið teknar lögum samkvæmt. Það á hins vegar ekki undir dómstóla að kveða á um inntak um­gengnisréttar. Samkvæmt 33. gr. laganna á barn, sem er í fóstri, með eða án samþykkis kyn­for­eldra, rétt á umgengni við þá og aðra sem eru barninu nákomnir. Er kynforeldrum rétt og skylt að rækja umgengni og samneyti við barn og hlíta nánari skilmálum er að því lúta samkvæmt ákvörðun barnaverndarnefndar. Ef sérstök atvik valda því að mati barna­verndarnefndar að umgengni barns við foreldra sé andstæð hag þess og þörfum, getur nefndin úrskurðað að umgengnisréttar njóti ekki við eða breytt fyrri ákvörðun um umgengnisrétt með úrskurði. Samkvæmt 1. gr. laganna er markmið barnaverndar að tryggja börnum viðunandi uppeldisskilyrði og skal í barnaverndarstarfi jafnan það ráð upp taka sem ætla má að barni sé fyrir bestu. Það er álit dómsins að til þess að ganga megi úr skugga um hvað sé barni fyrir bestu þurfi að liggja fyrir í málinu álit hlutlausra sérfræðinga, t.d. sálfræðinga eða geð­lækna, þar að lútandi. Í máli þessu hafa verið lögð fram ítarleg gögn um hagi kyn­for­eldra stúlkunnar en ekki er að sjá af gögnum málsins að gerður hafi verið reki að því að kanna með viðtölum slíkra sérfræðinga við stúlkuna hvort aukin umgengni væri and­stæð þörfum og hagsmunum hennar. Stúlkan er nú tæplega tíu ára gömul og má ætla að hún hafi náð þeim þroska að slík viðtöl skili árangri. Að þessu virtu verður að telja að barnaverndaryfirvöld hafi við málsmeðferðina ekki gætt þeirrar ótvíræðu laga­skyldu að afla þeirra gagna sem nauðsynleg eru til að komast megi að raun um hverjir séu raunverulegir hagsmunir stúlkunnar í máli þessu. Verður úrskurður Barna­vernd­ar­ráðs Íslands því felldur úr gildi. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, sem kveðinn var upp 11. desember 1997 í máli stefnanda vegna dóttur hennar, F, kt. [...]90-[...], er felldur úr gildi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 528/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var X gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. október 2007.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. október 2007 kl. 16 og hafnað var kröfu hans um að aflétt yrði takmörkunum samkvæmt b., c. og d. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess aðallega hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds og til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Einnig gerir hann kröfu um að aflétt verði framangreindum takmörkunum í gæsluvarðhaldi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Úrskurður héraðsdóms er ekki að öllu leyti nákvæmur um atvikalýsingu, en af gögnum málsins verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að varnaraðili tengist skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfðuborgarsvæðinu. Slík brot geta varðað fangelsisrefsingu allt að sex árum. Uppfyllt eru skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um gæsluvarðhald yfir varnaraðila en gæsluvarðhaldinu markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Ekki eru efni til að fallast á kröfu varnaraðila um að aflétt verði takmörkunum í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b., c. og d. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. október 2007, klukkan 16. Hafnað er kröfu varnaraðila um að aflétt verði takmörkunum í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b., c. og d. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Mál nr. 40/2020
Brot í opinberu starfi Persónuvernd Friðhelgi einkalífs Refsiheimild Málshraði
K var sakfelld fyrir brot gegn 139. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í opinberu starfi sínu sem landamæravörður ítrekað flett upp tveimur tilgreindum einstaklingum í LÖKE-lögreglukerfinu og skoðað þar upplýsingar um þau og lögreglumál þeim tengd án þess að uppflettingarnar hefðu tengst starfi hennar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að K hefði misnotað sér stöðu sína sem opinber starfsmaður og hallað réttindum þeirra sem upplýsingaöflunin hefði beinst að. Ásetningur hennar hefði staðið til þess að afla sér upplýsinga um tilgreinda einstaklinga og þannig misnota sér aðstöðu sína og skipti þá að öðru leyti engu hvort hún hefði um leið búið yfir ásetningi til þess að brjóta með þeirri háttsemi gagngert gegn réttindum einstakra manna samkvæmt 139. gr. almennra hegningarlaga. Var K gert að greiða 100.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins en sæta ella átta daga fangelsi í stað sektarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2020 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms. 3. Ákærða krefst þess að hún verði sýknuð af kröfum ákæruvaldsins. Ágreiningsefni4. Með ákæru héraðssaksóknara 31. júlí 2017 var ákærðu gefið að sök brot í opinberu starfi sem landamæravörður með því að hafa á tímabilinu 17. september 2015 til 21. mars 2016 ítrekað flett upp málum í LÖKE-lögreglukerfinu tengdum A, fyrrverandi unnusta ákærðu og B sem ákærða hafði átt í samskiptum við vegna lögreglumáls og skoðað þar upplýsingar um þau og lögreglumál þeim tengd án þess að uppflettingarnar tengdust starfi hennar sem landamæravörður. Hún hefði þannig misnotað stöðu sína með þeim afleiðingum að hallaði á réttindi A og B. Í ákæru eru tilgreindar uppflettingar í 60 málum sem tengdust fyrrgreindum einstaklingum. Háttsemi ákærðu var talin varða við 139. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.5. Ákærða var sakfelld í samræmi við ákæru með héraðsdómi 31. janúar 2019 og refsing hennar ákveðin 100.000 króna sekt í ríkissjóð. Með dómi Landsréttar 23. október 2020 var héraðsdómur staðfestur. 6. Með ákvörðun Hæstaréttar 26. nóvember 2020 var veitt leyfi til að áfrýja málinu til réttarins. Í ákvörðuninni sagði að líta yrði svo á að úrlausn um beitingu 139. gr. almennra hegningarlaga í málinu myndi hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málsatvik7. Ákærða gegndi starfi sem landamæravörður hjá lögreglustjóranum á Suðurnesjum þegar atvik þau sem ákæra lýtur að áttu sér stað. Í starfslýsingu, dagsettri 22. maí 2015, sem hún undirritaði kemur fram að hún sé opinber starfsmaður og starfsheiti hennar landamæravörður. Um helstu viðfangsefni er vísað til 14. töluliðar 3. gr. þágildandi reglugerðar nr. 1212/2007 um för yfir landamæri þar sem fram kemur að landamæravörður sé lögreglumaður eða annar opinber starfsmaður sem framfylgi reglum um landamæraeftirlit og landamæragæslu við landamærastöð eða landamæri. Meðal meginstarfsskyldna sé að sinna fyrsta stigs landamæraeftirliti undir stjórn lögreglu, aðstoða lögreglu við skráningu á málum sem varði flugstöðvardeild í lögreglukerfið og framlenging vegabréfa. Í starfslýsingunni er einnig kveðið á um að framfylgja skuli reglum og fyrirmælum er varði för fólks yfir landamæri, aðstoða lögreglu við skráningu í svokallað G-kerfi og fleira. Um ábyrgð í starfi er svo meðal annars vísað til þess að starfsmanni beri að fylgja eftir farþegalistagreiningu og upplýsa yfirmenn sína um óvenjulega eða alvarlega atburði og sérlega vandasöm mál.8. Ákærða ritaði undir yfirlýsingu 6. maí 2014 um að hafa kynnt sér reglur ríkislögreglustjóra um aðgang að landskerfum lögreglunnar sem og um þagnarskyldu. Þar kom fram að hún hefði meðal annars kynnt sér reglur um aðgang að landskerfum lögreglu, lagagreinar varðandi þagnarskyldu um það sem hún kynni að verða áskynja um í starfinu og ákvæði um refsiábyrgð fyrir brot á þagnarskyldu. Einnig lýsti hún því yfir að hún gerði sér grein fyrir að hún gæti í starfi sínu meðal annars komist að viðkvæmum persónuupplýsingum sem vörðuðu einkamál almennra borgara og að refsiábyrgð lægi við broti á þagnarskyldu.9. Í yfirlýsingunni er kafli um aðgang að landskerfum lögreglu þar sem fram kemur að aðgangur starfsmanna að þeim skuli aldrei vera meiri en störf þeirra krefjist hverju sinni. Engum skuli veittur aðgangur að landskerfum lögreglunnar nema viðkomandi hafi ritað undir yfirlýsingu um að hafa kynnt sér reglur um aðgang að þeim. Í yfirlýsingunni er einnig tekinn upp kafli úr reglum ríkislögreglustjóra þar sem meðal annars kemur fram að notendum sé óheimilt að veita óviðkomandi aðilum upplýsingar úr landskerfum lögreglunnar eða gera fyrirspurnir um mál eða einstaklinga ef þær tengist ekki málum sem þeir vinni við eða þurfi á að halda í þágu starfa sinna. Starfsmaður sem geri fyrirspurn í landskerfi geti búist við því síðar að verða spurður um ástæður hennar. Einnig segir þar að óheimilt sé að nýta upplýsingar úr landskerfunum í eigin þágu eða veita upplýsingar úr þeim til óviðkomandi aðila utan lögreglu.0. Í umræddri yfirlýsingu er jafnframt sérstakur kafli um þagnarskyldu. Þar segir að lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, lögreglulög nr. 90/1996 og almenn hegningarlög hafi öll að geyma ákvæði sem mæli fyrir um að þeir sem umgangist ákveðnar upplýsingar séu bundnir þagnarskyldu um það sem þeir kunni að verða áskynja um í starfi sínu og sumum þessum lagaákvæðum fylgi refsiheimildir. Þar eru einnig birt ákvæði 22. gr. lögreglulaga, 91., 92., 136. og 230 gr. almennra hegningarlaga sem og 18. gr. laga nr. 70/1996.Málsmeðferð1. Vegna ábendinga til lögreglu um miðjan aprílmánuð 2016 hófst rannsókn á uppflettingum ákærðu og var máli hennar vísað til héraðssaksóknara með bréfi lögreglustjórans á Suðurnesjum 28. apríl 2016. Ákærða gaf skýrslu hjá héraðssaksóknara 18. júlí sama ár. Við skýrslugjöfina viðurkenndi hún að hafa margítrekað flett upp og skoðað mál í lögreglukerfinu sem ekki tengdust starfinu og kvaðst hún hafa gert það fyrir forvitni sakir. Í nokkrum tilvikum hefði hún þó verið að afla sér upplýsinga um aðila sem hún hefði óttast. Hún kvaðst ekki hafa miðlað þeim upplýsingum sem hún komst yfir með þessum hætti til annarra.2. Hinn 31. júlí 2017 gaf héraðssaksóknari út ákæru á hendur ákærðu og var sakamál þingfest fyrir héraðsdómi 4. október 2017. Í þinghaldi 19. sama mánaðar var bókað eftir ákærðu að hún viðurkenndi skýlaust að hafa gerst sek um þá háttsemi sem henni var gefin að sök. Með dómi héraðsdóms 30. nóvember 2017 var ákærða sakfelld fyrir háttsemina og gert að greiða 100.000 króna sekt auk sakarkostnaðar. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar 28. desember sama ár. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016, sbr. 76. gr. laga nr. 117/2016 og 4. gr. laga nr. 53/2017, leysti Landsréttur úr málinu á áfrýjunarstigi, en þangað bárust gögn málsins 5. janúar 2018. 3. Með dómi Landsréttar 11. maí 2018 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný. Ástæðan var að játning ákærðu hefði ekki verið skýlaus í skilningi 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 þar sem hún hefði ekki játað að hafa hallað réttindum einstakra manna eða hins opinbera þótt hún hefði játað að hafa flett upp í málum í LÖKE-lögreglukerfinu án þess að það tengdist starfi hennar sem landamæravörður.4. Eins og rakið hefur verið var ákærða sakfelld í samræmi við ákæru með nýjum héraðsdómi 31. janúar 2019 og var sá dómur staðfestur með hinum áfrýjaða dómi. Ákærða viðurkennir að hafa flett upp þeim einstaklingum sem tilgreindir eru í ákæru og skoðað þar upplýsingar um þá og lögreglumál þeim tengd án þess að það tengdist starfi hennar. Ákærða neitar því hins vegar að með þessu athæfi hafi hún misnotað stöðu sína með þeim afleiðingum að hallaði á réttindi þeirra. Með vísan til þess neitar hún sök í málinu.Um sókn og vörn málsins5. Í ákæru er háttsemi ákærðu heimfærð til 139. gr. almennra hegningarlaga sem heyrir undir XIV. kafla laganna sem tekur til brota í opinberu starfi. Í tilvitnuðu ákvæði er kveðið á um að hafi opinber starfsmaður, í öðrum tilvikum en lýst er að öðru leyti í fyrrnefndum kafla laganna, misnotað stöðu sína, sér eða öðrum til ávinnings eða til þess að gera nokkuð það sem hallar réttindum einstakra manna eða hins opinbera, varði það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Ekki nýtur við neinna lögskýringargagna um skýringu ákvæðisins í athugasemdum við greinargerð að frumvarpi með lögunum, að öðru leyti en því að það sé efnislega samhljóða 142. gr. almennra hegningarlaga frá árinu 1869, sem voru fyrstu heildstæðu refsilögin hér á landi, en í athugasemdum við greinargerð með frumvarpi að þeim lögum nýtur heldur engra lögskýringargagna við um skýringu ákvæðisins.6. Af hálfu ákæruvalds er á því byggt að ákærða hafi hallað réttindum þeirra sem hún fletti upp til að njóta verndar varðandi persónuupplýsingar um þá og hallað rétti þeirra til að vinnsla upplýsinganna og notkun þeirra væri í samræmi við tilganginn með geymslu þeirra og söfnun. Í tilvikum þeim sem ákæra lýtur að hafi ákærða ekki flett upp þeim einstaklingum sem þar greinir í lögmætum tilgangi vegna starfs síns heldur hafi persónuleg forvitni ráðið för. Í þessu sambandi skipti afstaða þeirra sem flett var upp engu máli enda hvíli söfnun upplýsinga þeirra sem um ræðir og vinnsla þeirra á lögum og sé ekki háð samþykki þeirra sem hlut eigi. 7. Ákærða byggir, eins og áður segir, sýknukröfu sína á því að hún hafi ekki misnotað aðstöðu sína með þeim afleiðingum að hallað hafi á réttindi þeirra einstaklinga sem tilgreindir eru í ákæru eða hins opinbera. Þá liggi ekkert fyrir um hvort þeir hafa verið inntir eftir því hvort þeir hygðust leggja fram kæru á hendur ákærðu fyrir meingerð gegn sér. Enn fremur liggi ekki fyrir að embætti lögreglunnar hafi skaðast vegna uppflettinga ákærðu og ekkert sé fram komið um að ætluð misnotkun hennar á aðstöðu hafi orðið henni eða öðrum til ávinnings. Að auki sé ákvæði 139. gr. almennra hegningarlaga ekki fullnægjandi sem refsiheimild vegna þeirrar háttsemi sem ákærðu er gefin að sök.Niðurstaða8. Samkvæmt lögum nr. 70/1996 eru lagðar sérgreindar lagaskyldur á opinbera starfsmenn við meðferð opinberra hagsmuna og að sama skapi njóta þeir ákveðinna réttinda samkvæmt lögunum. 9. Ákvæðum XIV. kafla almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi er ætlað að taka til þeirra tilvika þegar opinber starfsmaður misnotar aðstöðu sína í skjóli lögbundinna valdheimilda og er tilgangur þeirra að vera varnagli við misnotkun ríkisvalds. Ríkir almannahagsmunir standa til þess að koma í veg fyrir slíka misnotkun sem fallin er til þess að valda einstaklingum og lögaðilum tjóni og rýra traust almennings til stjórnsýslu og réttarkerfis. Lagaþróun hefur miðað að aukinni áherslu á réttinn til friðhelgi einkalífs, meðal annars með 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og setningu eldri laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, sbr. gildandi lög nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þessi þróun gefur skýrt til kynna þann vilja löggjafans að veita einstaklingum aukna lagavernd gagnvart brotum á friðhelgi einkalífs og rétti til verndar persónuupplýsinga.20. Við mat á því hvort háttsemi ákærðu verði felld undir 139. gr. almennra hegningarlaga verður að líta til efnisreglna sem giltu um starfsskyldur hennar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. janúar 2016 í máli nr. 279/2015. Ákærða var opinber starfsmaður og staðfesti fyrir dómi að hafa undirritað og kynnt sér framangreinda yfirlýsingu þar sem fram kemur að hún hafi kynnt sér reglur ríkislögreglustjóra um aðgang að landskerfum lögreglunnar og almenna notkun þeirra, en sem fyrr segir var hluti þeirra reglna tekinn beint upp í yfirlýsingunni. Í umræddum reglum ríkislögreglustjóra er jafnframt kveðið svo á um að aðgangur starfsmanna að landskerfum lögreglu skuli aldrei vera meiri en störf þeirra krefjist hverju sinni og að notendum sé óheimilt að veita óviðkomandi aðilum upplýsingar úr kerfinu eða gera fyrirspurnir um mál eða einstaklinga ef þær tengjast ekki málum sem þeir vinni við eða þurfi á að halda í þágu starfa sinna. 21. Samkvæmt því sem rakið hefur verið um lagaþróun á sviði persónuverndar og réttarins til friðhelgi einkalífs njóta upplýsingar um persónuleg málefni einstaklinga sérstakrar og ríkrar lagaverndar. Ótvírætt er að þær upplýsingar um þá einstaklinga sem í ákæru greinir falla undir hugtakið persónuupplýsingar samkvæmt 1. tölulið 2. gr. laga nr. 77/2000, sem voru í gildi á þeim tíma er atvik málsins áttu sér stað og töldust jafnframt til viðkvæmra persónuupplýsinga samkvæmt 8. tölulið sömu greinar. Reglur um rafræna vinnslu upplýsinga hjá lögreglu voru jafnframt ítarlega útfærðar í reglugerð nr. 322/2001 um meðferð persónuupplýsinga hjá lögreglu. Ákærða hefur játað að hafa flett þessum einstaklingum upp, skoðað upplýsingar um þá og lögreglumál sem þeim tengdust án þess að upplýsingarnar tengdust starfi hennar sem landamæravörður. 22. Þegar metið er hvort ákærða hafi hallað réttindum einstakra manna eins og áskilið er í 139. gr. almennra hegningarlaga ber að líta til þess að uppflettingar hennar á persónuupplýsingum um viðkomandi tvo einstaklinga í rafrænum upplýsingakerfum lögreglunnar fólu ótvírætt í sér vinnslu á persónuupplýsingum í skilningi 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 77/2000 án þess að til þess stæði heimild að lögum. Þá var vinnslan ekki í samræmi við tilganginn með söfnun þeirra og varðveislu í landskerfum lögreglunnar. Með þeim fjölmörgu uppflettingum ákærðu í gagnagrunni lögreglunnar sem ákært er fyrir, þar sem hún aflaði sér upplýsinga um persónuleg málefni þeirra einstaklinga sem í ákæru greinir án þess að leitin tengdist starfi hennar að nokkru leyti var hallað rétti þeirra til verndar persónuupplýsinga og fól háttsemin í sér misnotkun á þeim aðgangi sem hún hafði vegna starfa sinna sem landamæravörður að landskerfum lögreglunnar. Í þessu fólst einnig skýrt brot gegn starfsskyldum, reistum á sérstökum reglum sem hún undirgekkst við upphaf starfs síns, um að öll vinnsla persónuupplýsinga í lögreglukerfinu væri óheimil nema hún tengdist beinlínis störfum hennar. Þá var háttsemin alvarleg og stóð lengi yfir þar sem hún fletti ítrekað upp þeim einstaklingum sem í ákæru greinir. 23. Samkvæmt öllu framangreindu misnotaði ákærða sér stöðu sína sem opinber starfsmaður og hallaði réttindum þeirra sem upplýsingaöflunin beindist að. Ásetningur hennar stóð til þess að afla sér upplýsinga um þá einstaklinga sem ákæra lýtur að og misnota þannig aðstöðu sína, án þess að uppflettingarnar tengdust starfi hennar og skiptir þá að öðru leyti engu hvort hún hafi um leið búið yfir ásetningi til þess að brjóta með þeirri háttsemi gagngert gegn réttindum einstakra manna samkvæmt 139. gr. almennra hegningarlaga. 24. Að öllu framangreindu virtu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um heimfærslu brots ákærðu til refsiákvæðis og sakfellingu hennar. 25. Sakaferill ákærðu hefur ekki áhrif við ákvörðun refsingar en við ákvörðun hennar verður einkum litið til þess að þau brot sem ákært er fyrir voru mörg og tóku til langs tímabils, eða allt frá 17. september 2015 til 21. mars 2016. Á hinn bóginn verður einnig horft til þess að langur tími er liðinn frá því að brot ákærðu áttu sér stað og verður henni ekki kennt um þann drátt sem orðið hefur á meðferð málsins hjá ákæruvaldi og dómstólum. Að þessu gættu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærðu staðfest í samræmi við kröfu ákæruvalds á þann hátt sem í dómsorði greinir. 26. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest. 27. Ákærðu verður í samræmi við 1. mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar á meðal málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Ákærða, Kristín Valgerður Gallagher, greiði 100.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 8 daga.Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 800.587 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Þormóðssonar lögmanns, 744.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=6f54c8f2-88e9-4a2e-af19-874ba45ca1f1
Mál nr. 149/1999
Kærumál Lögreglumaður Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ó var ákærður fyrir of hraðan akstur. Fyrir lá að ratsjármæling, sem lá til grundvallar ákæru, hafði verið gerð af lögreglumönnum, sem þá voru staddir utan starfssvæðis síns samkvæmt 2. mgr. 7. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Ekki var á það fallist að þetta leiddi til þess að ekki yrði á verkum og rannsóknargögnum lögreglumannanna byggt. Rannsókn málsins þótti ekki svo áfátt að augljóslega færi í bága við 67. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Var því felldur úr gildi úrskurður héraðsdómara um að vísa málinu frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. mars 1999, þar sem máli ákæruvaldsins gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdómara og kærumálskostnaðar. Í máli þessu liggur fyrir ákæra útgefin af lögreglustjóranum í Hafnarfirði 10. febrúar 1999. Af gögnum málsins er ljóst að lögreglustjórann brast ekki vald til útgáfu ákæru í málinu og hún er ekki haldin neinum þeim annmörkum, sem varðað geta frávísun þess. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 hafa lögreglumenn lögregluvald hvar sem er á landinu. Ekki verður á það fallist að það að lögreglumenn fóru í umrætt sinn út fyrir starfssvæði sitt, sbr. 2. mgr. sömu greinar laganna, leiði til þess að á verkum þeirra og rannsóknargögnum verði ekki byggt. Ber að meta sönnunargildi slíkra gagna við efnisúrlausn málsins í samræmi við almennar reglur opinbers réttarfars, sbr. einkum VII. kafla laga nr. 19/1991. Þá þykir rannsókn málsins ekki hafa verið áfátt þannig að augljóslega fari í bága við 67. gr. laga nr. 19/1991 og varðað geti frávísun þess. Samkvæmt framangreindu voru ekki lagaskilyrði til að vísa málinu frá héraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Mál nr. 108/2003
Bifreið Manndráp af gáleysi Líkamsmeiðing af gáleysi Svipting ökuréttar Skilorð
G var ákærður fyrir manndráp og líkamstjón af gáleysi og umferðarlagabrot með því að hafa ekið fólksbifreið austur Suðurlandsveg á röngum vegarhelmingi, á þeim vegarkafla þar sem vegurinn liggur í all krappri beygju ofarlega í Kömbum, án nægilegrar aðgæslu miðað við akstursskilyrði með þeim afleiðingum að bifreiðin skall framan á jeppabifreið sem ekið var í vestur. Við árekstur bifreiðanna hlaut farþegi í framsæti bifreiðar G svo mikla áverka að hann lést nær samstundis auk þess sem farþegar í báðum bifreiðunum urður fyrir líkamstjóni. Talið var sannað með framburði vitna að G hefði ekið bifreiðinni án nægilegrar aðgæslu við slæm akstursskilyrði í krappri beygju og á röngum vegarhelmingi þegar áreksturinn varð. Var G því sakfelldur fyrir brot gegn 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 14. gr. og c. og h. liðum 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Var honum gert að sæta fangelsi í einn mánuð skilorðsbundið og sviptur ökurétti í eitt ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms, þyngingar á refsingu ákærða og frekari sviptingar ökuréttar hans en gert var í héraðsdómi. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara þess, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Að öðrum kosti krefst hann vægustu refsingar, sem lög leyfa. Ákærði hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir ómerkingarkröfu sinni. Eru engin efni til að ómerkja héraðsdóm. Ákærði teflir meðal annars fram því sjónarmiði, að rannsókn slyssins hafi verið ábótavant og ekki sé útilokað, að orsaka þess sé að leita í því, að vinstri framhjólbarði á bíl hans hafi sprungið. Af framlögðum myndum sýnist ljóst, að hjólbarðinn hefur farið af felgunni í árekstrinum, eins og segir í rannsóknargögnum lögreglu. Í slysaskoðunarskýrslu Frumherja hf. 15. janúar 2002 kemur fram, að allir hjólbarðar á bifreið ákærða voru ónegldir með lítið slitnu eða óslitnu vetrarmynstri og vinstri framhjólbarði loftlaus. Allur hjólabúnaður hafi verið genginn til en ekkert slit hafi komið í ljós við sjónskoðun. Hefur ákærði engum stoðum rennt undir þá tilgátu, að vinstri framhjólbarði hafi sprungið fyrir áreksturinn. Að þessu athuguðu og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en sakarkostnað, sbr. og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og ákvæðinu var breytt með 19. gr. laga nr. 37/1994. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærði, Guðmundur Jóhannsson, greiði allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 27. febrúar 2003. Mál þetta, sem tekið var til dóms 10. febrúar sl., er höfðað með ákæruskjali Lögreglustjórans á Selfossi, dags. 8. nóvember 2002, á hendur Guðmundi Jóhannssyni, kt. 120739-2209, Álfheimum 36, Reykjavík „fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa að kvöldi föstudagsins 11. janúar 2002, ekið fólksbifreiðinni OA 524, austur Suðurlandsveg, Sveitarfélaginu Ölfusi, á mið-akrein sem ætluð er fyrir umferð til vesturs, á vegarkafla þar sem vegurinn liggur í all krappri beygju ofarlega í Kömbum, án nægilegrar aðgæslu miðað við akstursskilyrði, en ísing, mikil hálka og dálítið snjókrap var á veginum, með þeim afleiðingum að bifreiðin skall framan á jeppabifreiðinni UM 941, sem ekið var vestur Suðurlandsveg á mið-akrein fyrir umferð vestur veginn. Jeppabifreiðin snerist á veginum við höggið og rakst vinstra afturhorn hennar á vinstra framhorn hópbifreiðarinnar KO 583, sem ekið var vestur Suðurlandsveg á hægri akrein fyrir umferð vestur veginn, og snerist jeppabifreiðin við það á veginum þannig að framendi hennar vísaði til austurs. Við árekstur bifreiðanna hlaut farþegi í framsæti fólksbifreiðarinnar OA 524, Halldór Jóhannson, kt. 140339-4749, svo mikla áverka á brjóstholi og kvið að hann lést nær samstundis, og farþegi í miðju aftursæti þeirrar bifreiðar, Maron Guðmundsson, kt. 131040-3269, hlaut kurlað brot neðarlega á vinstri lærlegg, niður í hné, en farþegi í hægra aftursæti bifreiðarinnar, Þorsteinn Halldórsson, kt. 051146-2129, hlaut mörg brot á rifjum vinstra megin, þverbrot ofarlega á bringubeini, sex sentimetra rifu á innsta lagi meginslagæðar og blæðingu í lifur. Farþegi í hægra aftursæti jeppabifreiðarinnar UM 941, Edda Björk Gunnarsdóttir, kt. 130183-4769, hlaut háorkuáverka, tognun á hryggsúlu, frá hálsi niður í lendhrygg, mar og yfirborðsáverka á brjóstkassa og kvið, og farþegi í framsæti jeppabifreiðarinnar, Hafdís Bridde, kt. 101077-5779, hlaut brot á bringubeini og tognun í háls- og brjósthrygg.” Ákæruvaldið telur brot ákærða varða við 215. gr. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 14. gr., og c- og h-liði 2. mgr. 36. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 57/1997. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993 og lög nr. 57/1997. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvalds en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Verjandi ákærða mótmælir sérstaklega kröfu um sviptingu ökuréttar. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna að mati dómsins sem greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik. Í frumskýrslu lögreglunnar á Selfossi kemur fram að tilkynnt hafi verið um alvarlegt umferðarslys að kvöldi 11. janúar 2002 ofarlega í Kömbum. Sendar hafi verið á vettvang sjúkrabifreiðar, lögreglubifreiðar og klippibíll frá slökkviliði, auk þess sem þyrla Landhelgisgæslunnar var send á staðinn. Þegar lögregla kom á vettvang var ljóst að mjög harður árekstur þriggja bifreiða hafði orðið, jeppabifreiðarinnar UM-941, fólksbifreiðarinnar OA-524 og hópbifreiðarinnar K0-583. Hópbifreiðinni og jeppanum hafði verið ekið vestur Suðurlandsveg upp Kamba, en fólksbifreiðinni austur, niður Kamba. Fólksbifreiðin og jeppabifreiðin lentu með framendana saman og snerist jeppabifreiðin við það á veginum og rakst þá hópbifreiðin með vinstra framhorn á vinstra afturhorn jeppans. Hópbifreiðin hafði staðnæmst við hlið hinna bifreiðanna á hægri akrein með akstursstefnu til vesturs. Þrjár akreinar eru á Suðurlandsvegi, þar sem slys varð, tvær til vesturs, og ein til austurs, niður Kamba. Samkvæmt afstöðuteikningu lögreglu og ljósmynd af slysstað var tvöföld óbrotin miðlína vel sýnileg og fullbrotin akreinalína einnig. Brotin kantlína var fremur ógreinileg. Áreksturinn varð í allkrappri beygju ofarlega í Kömbum, nokkru neðan við ústýnispall í Kömbum, þar sem beygjan er kröppust. Aðstæðum á slysstað er lýst svo að yfirborð vegar hafi verið malbikað og slétt. Er lögregla og sjúkrabifreið komu á vettvang var ísing á veginum og mikil hálka. Dálítill krapi var einnig á veginum og gekk á með skúrum eða slydduéljum. Myrkur var, vindur lítill og hitastig nálægt frostmarki. Að frumkvæði lögreglunnar á Selfossi framkvæmdi Frumherji hf. slysaskoðun á bifreiðunum OA- 524 og UM-941. Í árekstrinum lést farþegi í framsæti bifreiðarinnar OA-524, ökumaður hennar slasaðist mjög alvarlega og farþegar í aftursæti slösuðust alvarlega. Þá slösuðust farþegar í jeppabifreiðinni UM-941 einnig alvarlega. Enginn í hópbifreiðinni slasaðist. Í málinu liggur fyrir vettvangsuppdráttur, myndir af vettvangi og myndband sem lögregla tók og sýnir akstursleið austan og vestan slysstaðar. Þá liggur einnig fyrir í málinu skífa úr ökurita hópferðabifreiðarinnar KO-583. Í krufningsskýrslu Þóru Steffensen réttarmeinafræðings á líki Halldórs Jóhannssonar, farþega í framsæti bifreiðarinnar OA-524 kemur fram að dánarorsök hans hafi verið áverkar á brjóskassa og kvið, en rifa kom á ósæð og vinstri nýrnaslagæð hans. Báðir áverkarnir hafi orsakast af geysilegum hnykk og við hnykkinn hafi ósæðin farið í sundur þar sem hún festist við hrygginn. Sams konar hnykkur hafi komið á vinstra nýrað þannig að vinstri nýrnaslagæð hafi farið í sundur. Í læknisvottorði Svavars Haraldssonar bæklunarskurðlæknis, dags. 31. janúar 2002 kemur fram að Maron Guðmundsson, farþegi í aftursæti bifreiðarinnar OA-524, hafi brotnað neðarlega á vinstri lærlegg og alveg niður í hnéð og hafi brotið verið mjög kurlað. Í vottorði Kristins Jóhannssonar, sérfræðings á brjóstholsskurðdeild Landspítala Háskólasjúkrahúss, dags. 20. mars 2002, um áverka Þorsteins Halldórssonar, farþega í OA-524 segir m.a. að hann hafi verið með þverbrot á bringubeini, mörg rifbrot vinstra megin, vökva í brjóstholi báðum megin, 6 cm langa rifu á innsta lagi meginslagæðar, blæðingu í hægri lifrarlappa og blæðingu í görnum. Í læknisvottorði Gunnars H. Gunnlaugssonar, yfirlæknis á skurðlækningadeild Landspítala Fossvogi, dags. 16. apríl 2002, kemur fram að Hafdís Bridde, sem var farþegi í jeppabifreiðinni hafi verið með brot á bringubeini og tognun á háls- og brjósthrygglið. Í læknisvottorði Hrafnkels Óskarssonar, dags. 12. febrúar 2002 varðandi Eddu Björk Gunnarsdóttur, sem einnig var farþegi í jeppabifreiðinni segir m.a. eftirfarandi: ,,þrátt fyrir að hún slyppi hér óbrotin, þá hefur hún fengið háorkuáverka á sig við áreksturinn og hefur tognað, að heita má, á allri hryggsúlunni, frá hálsi og niður í lendhrygg og fengið mikið mar og yfirborðsáverka á brjóstkassann og sömuleiðis nokkurn yfirborðsáverka á kviðinn. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst ekkert muna eftir atvikum, en kvaðst mjög oft hafa ekið umrædda leið og alltaf sýnt mikla varúð þegar hann hafi ekið niður Kamba í umræddri beygju. Ákærði neitaði því alfarið að bifreið hans hafi verið á röngum vegarhelmingi. Hann kvaðst þó reikna með að bifreið hans hafi runnið til þegar hann var að koma út úr beygjunni. Aðspurður kvaðst ákærði hafa fótbrotnað á báðum fótum, frá mjöðm og niðurúr, olnboga- og rifbrotnað. Þá hafi hryggjarliðir brákast og hann fengið heilahristing. Aðgerð sem hann fór í eftir slysið hafi tekið fjórtán klukkustundir og honum hafi verið haldið sofandi í þrjár vikur. Ákærði kvaðst ganga við hækjur í kjölfar slyssins. Því sé honum nauðsynlegt að hafa bíl til að komast ferða sinna, m.a í endurhæfingu. Björn Jóhann Gunnarsson, ökumaður jeppabifreiðarinnar, kvaðst umrætt kvöld hafa ekið vestur Suðurlandsveg upp Kamba á 80-90 km hraða. Skömmu áður hefði hann ekið sömu leið niður Kamba, en hann hafi verið á leið frá Hveragerði þegar slysið varð. Vitnið kvaðst hafa ekið á vinstri akrein hálfa bíllengd fyrir framan hópbifreið, en á þessum stað í Kömbunum séu tvær akreinar í vestur. Þá hafi bifreið ákærða komið yfir á rangan vegarhelming og lent framan á bifreið hans. Við það hafi bifreið hans snúist við á veginum og hópbifreiðin lent í hlið bifreiðar sinnar. Hann kvað launhált hafa verið á umræddum stað en hann hafi verið með bifreið sína, sem var búin negldum hjólbörðum, í fjórhjóladrifi. Vegurinn hafi litið út fyrir að vera blautur, en hann hafi í rauninni verið háll. Þá hafi verið þungskýjað. Vitnið kvaðst hafa fylgst með umferð á móti en ekki átt von á bifreið á röngum vegarhelmingi. Hann kvaðst hafa horft á bifreið ákærða renna yfir á rangan vegarhelming, en fyrst hafi bifreið ákærða verið á réttri akrein. Þegar bifreiðarnar skullu saman hafi hann staðið á bremsunni. Hann hefði hins vegar ekki þorað að beygja til hægri vegna hópbifreiðarinnar við hlið sér. Bifreið ákærða hefði síðan skollið beint framan á bifreið sína. Ítrekað aðspurt kvaðst vitnið minna að hafa séð bifreið ákærða renna yfir á rangan vegarhelming en tók fram að hann hefði þjáðst af tímabundnu minnisleysi eftir slysið. Því væri hugsanlegt að bifreið ákærða hefði verið á röngum vegarhelmingi í beygjunni. Vitnið kvaðst vera fullvisst um að ákærði ók ekki á sinni akrein, sem er lengst til hægri, rétt fyrir slysið. Hann kvað yfirborðsmerkingar á veginum hafa verið sýnilegar enda aðeins verið frost á veginum. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um á hvaða hraða bifreið ákærða var, en vitnið ítrekaði að hann hefði staðið á bremsunni og bifreið hans hefði því hægt verulega á ferðinni rétt fyrir áreksturinn. Á bifreið hans hefði mesta tjónið orðið beint framan á bifreiðinni og einnig eftir rútuna að aftan. Hann tók fram að ekkert tjón hefði orðið á frambrettum bifreiðarinnar nema eftir höggið að framan, hugsanlega eitthvað meira vinstra megin. Hann kvað árekstrarstaðinn hafi verið á sínum vegarhelmingi, þ.e. á miðakrein í beygjunni. Vitnið kvaðst bera mein eftir slysið, vera í sjúkraþjálfun tvisvar í viku og hafa átt mjög erfitt andlega eftir slysið. Ítrekað aðspurður af verjanda ákærða kvaðst hann telja að bifreið ákærða hafi runnið yfir á rangan vegarhelming, en þegar hún hafi ekið á móti jeppabifreið hans hefði hún verið í beinni akstursstefnu á móti bifreið hans. Edda Björk Gunnarsdóttir kvaðst hafa verið farþegi í bifreiðinni sem Björn Jóhann Gunnarsson ók í umrætt sinn og setið fyrir aftan farþegasætið. Hún kvaðst hafa haft góða yfirsýn yfir veginn og hafa séð bifreið ákærða koma yfir á rangan vegarhelming. Þá kvaðst hún hafa hrópað upp yfir sig og beygt sig fram. Þá hefði fyrri skellurinn komið og síðan sá síðari, þ.e. þegar hópbifreiðin lenti á bifreiðinni. Vitnið sagðist ekki geta sagt til um á hvaða hraða Björn Jóhann ók, en hana minnti að bifreið ákærða hefði verið ekið hratt. Bifreið ákærða hefði verið á miðlínunni, þ.e. á línunni á milli þeirrar akreinar sem Björn Jóhann ók eftir og akrein sem ætluð var fyrir umferð niður Kamba, þegar hún hafi fyrst séð hana. Þá hafi bifreiðin stefnt yfir á rangan vegarhelming. Ítrekað aðspurð kvaðst hún hafa séð bifreið ákærða á miðlínunni og að hún hefði farið yfir á rangan vegarhelming. Hún kvaðst hafa lokað augunum og því ekki séð sjálfan áreksturinn. Vitnið kvaðst ekki hafa náð sér að fullu eftir slysið. Hafdís Bridde, þáverandi sambýliskona Björns Jóhanns, var farþegi í framsæti bifreiðar Björns Jóhanns. Hún kvað Björn hafa ekið á innri akrein og að hópbifreið hafi verið rétt fyrir aftan þau, einnig á leið upp Kamba. Efst í beygjunni kvaðst hún allt í einu hafa séð bifreið sem hafi verið komin yfir á rangan vegarhelming. Björn hafi bremsað en bifreiðin hafi lent framan á bifreið þeirra og mikið högg orðið. Við það hefði bifreið þeirra snúist við á veginum og hópbifreið síðan rekist í hlið bifreiðarinnar. Vitnið kvaðst halda að Björn hafi ekið á 70-80 km hraða. Aðspurð um akstursskilyrði minnti vitnið að það hafi verið slydda eða krap. Vitnið sagði að bifreið ákærða hefði næstum því verið á þeirra akrein þegar hún sá hana fyrst, en síðan farið lengra yfir á þeirra vegahelming og sér virst að bifreiðin hefði rásað lítillega. Vitnið kvaðst aldrei hafa séð bifreið ákærða á réttum vegarhelmingi. Bifreiðin hefði lent tiltölulega beint fram á bifreið þeirra, en vitnið kvaðst ekki geta sagt til um það hvar áreksturinn varð á veginum. Vitnið kvaðst hafa bringubeinsbrotnað og ekki hafa náð sér að fullu, og þyrfti m.a. ætíð að ganga með bakbelti. Jónas Snæbjörnsson, umdæmisstjóri Vegargerðar, upplýsti að hámarkshraði á Suðurlandsvegi niður Kamba væri 90 km. Hann kvað merkingar um fjölda og skiptingu akreina aðeins vera á veginum sjálfum en ekki á umferðaskiltum. Þá sagði hann algengt að hálka komi snögglega á umræddum stað í Kömbunum. Arngrímur Svavarsson, ökumaður hópbifreiðarinnar, kvað bifreið Björns Jóhanns hafa ekið framúr rútunni efst í neðstu brekkunni og ekið á undan vitninu á miðakreininni upp Kamba. Þegar að umræddri beygju kom kvaðst vitnið hafa séð bifreið ákærða koma niður Kamba og sér hefði sýnst hún hafa runnið í veg fyrir bifreið Björns Jóhanns. Launhált hefði verið, ísing á vegi og í hjólförum, en snjókrapi á milli þeirra. Vitnið kvaðst hafa ekið niður Kamba u.þ.b. klukkutíma áður. Þá hafi akstursskilyrði verið mjög svipuð og þegar áreksturinn varð. Vitnið sagði að yfirborðsmerkingar hafi sést mjög illa sums staðar, en skyggni hafi verið þokkalegt. Eftir að hafa skoðað myndir af vettvangi sagði vitnið það augljóst að yfirborðsmerkingar hafi verið greinilegar á slysstað. Vitnið tók fram að hann hafi ekki veitt bifreið ákærða athygli fyrr en rétt áður en áreksturinn varð. Þá hafi hún verið á réttri akrein, en ákærði hefði virst vera í vandræðum með að ná beygjunni, hann hefði bremsað en ekki náð beygjunni. Þá kvaðst vitnið hafa reynt að stöðva og farið eins langt út í kant og hann gat. Samkvæmt ökurita hafi hann ekið á 70-75 km hraða upp brekkuna og Björn Jóhann hafi verið á svipuðum hraða því bilið milli þeirra hafi ekki aukist á leiðinni upp Kamba. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um á hvaða hraða bifreið ákærða varð. Vitnið kvað vinstri horn bifreiðanna hafa skollið saman. Bifreið ákærða hafi ekki verið komin langt yfir á ranga akrein, en hann hafi þó verið kominn út úr hjólförum þeirrar akreinar sem ætluð var til aksturs niður Kamba. Garðar Jóhannsson, ökumaður sendiferðabifreiðar sem ók á eftir bifreið ákærða, kvaðst hafa verið á leið austur Suðurlandsveg og muna eftir að bifreið ákærða hafi verið ekið fram úr bifreið hans ofarlega í Kömbum. Vitnið sagði að sér hafi þótt ákærði aka frekar glannalega miðað við akstursskilyrði á staðnum, en í Kömbunum hafi verið mikil bleyta og slydda. Á milli akreina hafi verið krapahryggir og því hafi honum ekki fundist vera skilyrði til að fara framúr eins og ákærði hafi gert. Hann kvaðst síðan hafa veitt bifreiðinni athygli þegar hann var kominn niður í hallann á Kömbunum og haft útsýni niður eftir. Þá kvað hann að sér hafi virst sem ákærði væri enn á sömu akrein og hann notaði til framúraksturs skömmu áður, en kvaðst ekki vera alveg viss um það, en þegar hann hafi séð rútu koma upp brekkuna hafi honum fundist bifreið ákærða vera mjög nálægt rútunni. Hann hefði síðan séð áreksturinn sem hefði verið í þann mund sem bifreið ákærða og rútan voru að mætast. Bifreið ákærða hefði kastast aftur og snúist við áreksturinn. Þá kvaðst hann fyrst hafa tekið eftir jeppanum sem bifreið ákærða lenti á, enda hefði hann allan tímann verið að fylgjast með bifreið ákærða og rútunni þar sem honum hafi fundist sem þær væru að lenda saman. Vitnið upplýsti að sér hefði fundist áreksturinn hafa orðið á akrein sem ætluð er fyrir umferð upp Kamba, þ.e. á miðjuakrein. Vitnið kvaðst hafa séð hemlaljós á bifreið ákærða skömmu áður en áreksturinn varð en ekki séð að reynt hefði verið að beygja þeirri bifreið. Þegar vitnið var spurt hvort hann hefði séð bifreið ákærða skrika til á veginum sagði vitnið að sér hefði fundist bifreið ákærða hafa verið í svipaðri stefnu ofar í beygjunni. Sér hafi ekki virst sem ákærði væri að forðast árekstur, heldur eins og að hann hefði allt í einu séð bifreið koma á móti sér. Hann kvað hugsanlegt að ákærði hafi skipt um akrein eftir að hann fór fram úr bifreið vitnisins, enda kvaðst vitnið ekki hafa fylgst stöðugt með bifreið ákærða þrátt fyrir að skyggni hafi verið gott. Veglínur hafi verið sýnilegar á köflum, en þær hafi sést nokkuð vel á árekstursstaðnum. Vitnið kvaðst hafa ekið bifreið sem hefði verið nokkuð hærri en fólksbifreið, þannig að hann hafi séð vel yfir. Daníel Halldórsson, kunningi ákærða, kvaðst hafa ekið niður Kamba, um 15-20 mínútum á undan ákærða, en þeir hafi verið í samfloti. Vegur hefði verið mjög blautur, krapi á veginum og akstursskilyrði ekki upp á það besta. Vitnið kvaðst hins vegar ekki hafa orðið var við hálku. Hann kvaðst hafa verið í lest 6-8 bifreiða og að þeir hefðu ekið á 60 km hraða og síðan með 40 km hraða niður Kamba. Fram kom hjá vitninu að þegar hann var á miðri Hellisheiði hefði gert mikla kraparigningu. Maron Guðmundsson, farþegi í aftursæti í bifreið ákærða, gaf skýrslu símleiðis, en hann var sofandi er slys varð. Vitnið kvaðst hafa orðið fyrir meiðslum sem ekki sé víst að hann nái sér nokkurn tíma af. Birgir Þorsteinn Ágústsson, farþegi í afturæti bifreiðar ákærða, gaf skýrslu í gegnum síma. Hann kvaðst ekki muna eftir atvikum. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið fyrir miklum meiðslum og hafa náð sér að fullu. Þorsteinn Halldórsson, vinur ákærða til margra ára, var farþegi í aftursæti hægramegin í bifreið ákærða í umrætt sinn. Hann kvað ökuferðina úr Reykjavík hafa verið með eðlilegum hætti þar til áreksturinn varð. Vitnið gat ekki lýst því þegar ákærði fór fram úr sendibifreið, rétt ofan við Kambana. Vitnið kvaðst ekki muna nákvæmlega eftir hvort ákærði færði bifreiðina yfir á réttan vegarhelming eftir að framúrakstri lauk, en kvaðst þó halda það. Vitnið kvaðst hafa séð jeppabifreiðina 2-3 bíllengdum áður en þær skullu saman. Jeppabifreið hefði stefnt á bifreið ákærða svolítið til vinstri, þ.e. á vinstra framhorn bifreiðar ákærða, en ekki beint framan á bifreið ákærða. Ákærði hefði reynt að beygja til hægri og kvaðst vitnið hafa haldið að bifreið ákærða hefði verið á réttri akrein þegar árekstur varð. Vitnið kvaðst ekki muna til þess að bifreiðin hafi rásað á veginum. Vitnið var spurt um misræmi í framburði hans fyrir dómi og fyrir lögreglu um staðsetningu bifreiðar ákærða á veginum, en fyrir lögreglu sagði vitnið að sér hafi fundist ákærði vera með bifreiðina aðeins inní á miðakrein þegar slys varð. Ítrekað aðspurður sagðist hann hafa litið út um hliðarglugga skömmu fyrir áreksturinn og þá hafi honum fundist hann aðeins sjá vegöxlina til hliðar hægra megin, enda sé hún alveg bílbreidd. Hann kvaðst þó ekki hafa verið að fylgjast vel með, en hann hljóti að hafa munað þetta öðruvísi þegar lögregluskýrslan var tekin. Vitnið tók fram að hann hefði ekki munað eftir hversu margar akreinar eru á veginum á þessum kafla þegar lögregluskýrsla var tekin, þ.e hvort það hafi verið ein eða tvær. Vitnið var spurt um misræmi í framburði hans fyrir dómi og fyrir lögreglu um að hann hefði séð bifreið koma nánast alveg beint á móti bifreið ákærða rétt áður en bifreiðarnar skullu saman og hefði ákærði þá reynt að beygja til hægri til að koma í veg fyrir árekstur. Vitnið ítrekaði að sér hafi fundist bifreiðarinnar skella meira saman vinstra megin, líklega hefði 1/3 úr bifreiðunum lent saman. Hjalti Pálmason kvaðst hafa ekið austur Suðurlandslandsveg umrætt kvöld. Þegar upp á heiðina kom hafi hann lent fyrir aftan bifreið ákærða. Fyrir framan bifreið ákærða hefði verið önnur bifreið, en fremst í lestinni sendibifreið sem ók á 40-50 km hraða. Þegar bifreið ákærða var ekið framúr sendibifreiðinni kvaðst vitnið hafa notað tækifærið og farið fram úr sendibifreiðinni. Þegar vitnið hafði lokið framúrakstri, kvaðst hann hafa farið inn á rétta akrein, en ákærði haldið áfram akstri á vinstri akrein, þ.e. á miðakrein vegarins. Þannig hefði ákærði ekið niður Kamba allt þar til hann skall á jeppabifreiðinni. Í vinstri beygju niður Kamba, þar sem útsýnispallurinn er til hægri, hafi bifreiðarnar ekið á um 80 km hraða. Vitnið sagði að kona sín hefði verið orðin óróleg og því kvaðst vitnið hafa fært hægri hjólbarða bifreiðarinnar út af veginum til að ná betra veggripi. Vitnið kvaðst hafa horft á bifreið ákærða til vinstri við sig og séð krapið skvettast undan bifreið ákærða og því fundist hann vera á nokkuð mikilli ferð niður. Þá kvaðst vitnið hafa hugsað með sér hvort ökumaður hennar ætlaði ekki að fara yfir á réttan vegarhelming aftur. Hann kvaðst hafa séð ljós útundan sér til hægri, þ.e. bifreiðar á leið upp Kamba, og því ekki trúað öðru en að bifreið ákærða færi inn á rétta akrein. Síðan hafi hann séð bifreið ákærða skella á bifreið á leið upp Kamba og heyrt skellinn. Þá hafi hlutur úr brakinu skotist til hægri og fannst vitninu sem þessi hlutur hlyti að lenda á bifreið hans. Við höggið hafi bifreið ákærða kastast í áttina að bifreið vitnisins og kvaðst vitnið þá ósjálfrátt hafa beygt til hægri og lent á stiku en náð bifreið sinni aftur upp á veginn. Hann kvað sér hafa virst sem ákærði hafi á síðustu stundu reynt að beygja til hægri. Vitnið kvaðst hafa dregið þá ályktun af aksturslagi ákærða að hann hefði talið sig vera á rétti akrein. Vitnið ítrekaði að ákærði hefði ekið á miðakrein fyrir ofan útsýnispallinn og alveg að slysstað og kvaðst halda að hraði bifreiðar ákærða hafi verið um 80 km/klst. Hann kvað sér hafa fundist ákærði aka of hratt miðað við aðstæður. Vitnið kvaðst hafa rætt um aksturslag ákærða við sambýliskonu sína, en hún hafi verið mjög óróleg. Það hefði verið ástæða þess að hann færði sig yfir í hægri kant, bæði til að ná betra veggripi og til að vera lengra frá bifreið ákærða. Ástæðu þess að hann hafi fylgst vel með akstri ákærða kvað hann þá að hann hefði haldið að bifreið ákærða hefði skömmu áður verið ekið fram úr sinni bifreið vestar á heiðinni, við mjög slæmar aðstæður. Hann áréttaði að hann hefði strax eftir framúraksturinn farið inn á réttan vegarhelming aftur, en það hefði bifreið ákærða ekki gert, þó svo þeir hefðu verið í samfloti í framúrakstrinum. Borin var undir vitnið lögregluskýrsla sem vitnið gaf og kvað hann orðalag þar ekki alls kostar nákvæmt um að hann hefði fyrst veitt því athygli að bifreið ákærða var ekki komin á rétta akrein þegar vitnið færði bifreið sína að hluta yfir á vegöxl. Nákvæmara orðalag væri að á þeim tímapunkti hefði hann verið farinn að undrast að ákærði hefði þá ekki fært bifreið sína yfir á réttan vegarhelming. Hann fullyrti að bifreið ákærða hefði aldrei verið ekið á réttri akrein eftir framúraksturinn, heldur allan tímann verið á miðakrein. Þuríður Helga Þorsteinsdóttir, sambýliskona Hjalta Pálmasonar, gaf skýrslu í gegnum síma. Vitnið kvaðst hafa verið farþegi í bifreið með Hjalta á leið niður Kamba í umrætt sinn. Bifreið þeirra hefði verið þriðja bifreið á eftir hvítri sendibifreið. Slabb hafi verið á veginum, rigningarslydda og myrkur. Hún lýsti framúrakstrinum á sama veg og vitnið Hjalti Pálmason. Hjalti hefði strax farið yfir á rétta akrein aftur, en bifreið ákærða hefði verið ekið áfram á miðakrein vegarins og beint í veg fyrir jeppa sem kom upp Kamba, líklega um 20 metra frá bifreið þeirra Hjalta. Vitnið sagði að þau hefðu farið framúr sendibifreiðinni þegar þau voru nýkomin framhjá útsýnispallinum í Kömbum. Vitnið kvaðst hafa fylgst með bifreið ákærða og sýnst hann fljóta í krapinu. Sér hafi virst sem ákærði kæmist ekki inn á rétta akrein aftur og að hann hafi hrakist lengra og lengra til vinstri. Hún kvaðst hafa rætt um það við Hjalta að bifreið ákærða hefði löngu átt að vera komin aftur inn á rétta akrein. Vitnið kvaðst hvorki hafa séð hemlaljós á bifreið ákærða, né að henni hefði verið beygt. Vitnið ítrekaði að það hefði horft á bifreið ákærða allan tímann eftir að framúrakstri lauk og var þess fullvisst að ákærði hefði allan tíman ekið á miðakrein. Grímur Hergeirsson, rannsóknarlögreglumaður, kvaðst hafa stjórnað sjúkraflutningamönnum á vettvangi, en þegar fleiri sjúkraliðar komu á staðinn hefði hann farið að sinna vettvangsrannsókn. Vitnið sagði að ísing hefði verið á veginum, en hún hafi horfið á innan við hálftíma. Á yfirborði vegar hefði verið krapi, heldur meiri í köntum og utan við hjólför. Yfirborðsmerkingar á vegi hefðu að einhverju leyti verið sjáanlegar. Vitnið kvað árekstursstað hafa verið á miðakrein og hefði mátt ráða það af ummerkjum, braki, olíu á vegi og staðsetningu ökutækja. Þá hefðu mestu ákomur verið framan á bifreiðunum. Bifreið ákærða hefði þó lent aðeins meira vinstra megin að framan á jeppabifreiðinni. Vitnið upplýsti að staðsetning slysstaðar á loftmynd hefði verið gerð út frá hnitum sem tekin voru á vettvangi. Fram kom hjá vitninu að mjög erfitt hefði verið að segja til um hvaða hjólför tilheyrðu þeim bifreiðum sem í árekstrinum lentu, enda mikil umferð á umræddum vegi. Ekki hafi tekist að finna för eftir þessar bifreiðar í krapanum þar sem ekki hafi verið hægt að rekja þau frá ökutækjunum sjálfum. Vitnið kvað algengt að við jafn harðan árekstur sem þennan hendist bifreiðar til og lendi jafnvel utan vegar. Svanur Kristinsson lögreglumaður kvaðst hafa sinnt starfi vettvangsstjóra á slysstað. Hálka hafi verið og lítilsháttar krapi á veginum. Vitnið kvað yfirborðsmerkingar hafa verið greinilegar, alla vega sums staðar. Öll ummerki á vettvangi hefðu borið þess merki að árekstur hafi orðið á miðakrein vegarins, þ.e. á vinstri akrein fyrir umferð upp Kambana. Þar hefði verið mikið brak úr báðum bifreiðunum, olía og vatn eða frostlögur. Þá hefðu mestu ákomur á bifreiðunum verið að framan og því hafi hann ályktað þegar hann kom á vettvang að bifreiðarnar hefðu lent hvor framan á annarri. Klemens Geir Klemensson, fyrrverandi lögreglumaður, kvað mikla ísingu hafa verið á leið þeirra á slysstað neðst í Kömbum. Þá hafi einnig verið mikil ísing á slysstað, en hún hafi horfið stuttu síður. Við það hefði vegurinn orðið auður og vettvangsrannsókn gengið betur. Hann kvaðst strax hafa farið að sinna hinum slösuðu og vinna við endurlífgunartilraunir. Eftir að hafa sinnt hinum slösuðu kvaðst vitnið hafa unnið að vettvangsrannsókn. Vitnið kvaðst hafa gert vettvangsuppdrátt og hefði enginn farið um vettvang aðrir en lögreglumenn og sjúkraliðar. Vitnið kvaðst hafa leitað vel að árekstursstað og hafi hann reynst vera aftan við þann stað sem jeppinn stöðvaðist. Þar hafi fundist megnið af brotum úr framljósum bifreiðar ákærða, en þau brotni fyrst í árekstrum sem þessum og falli til jarðar. Þar hafi einnig verið olía úr bifreið ákærða og fleira brak. Brak hafi hins vegar verið dreift um svæðið, en það brak sem yfirleitt fellur fyrst úr bifreiðum við árekstur hefði verið áberandi þéttast á svæði sem merkt er sem E á uppdrættinum. Vitnið sagði að brak, sem fannst á svæði sem merkt er E á uppdrættinum, hafi eingöngu verið eftir árekstur bifreiðar ákærða og jeppans, ekki árekstur jeppans og rútunnar. Ekki þykir ástæða til að rekja framburð Sigurðar Þórs Ástráðssonar, skoðunarmanns hjá Frumherja, fyrir dómi. Niðurstaða. Í framburði ákærða fyrir dómi kom fram að hann myndi ekkert eftir slysinu eða aðdraganda þess. Af framburði vitna verður ráðið að þegar árekstur varð var krapaelgur á Suðurlandsvegi og vegurinn launháll. Öll vitni að árekstrinum, nema Þorsteinn Halldórsson, vinur ákærða, hafa borið fyrir dómi að árekstur hafi orðið á miðakrein, sem einungis er ætluð umferð til vesturs, upp Kamba. Framburður annarra vitna en Þorsteins á sér einnig stoð í framburði lögreglumanna sem fyrstir komu á vettvang og skoðuðu hann og þeim myndum sem liggja frammi í málinu. Þegar framangreint er virt og litið til breytts framburðar vitnisins, Þorsteins, fyrir dómi og tengsla hans við ákærða, er sannað að árekstur bifreiðanna varð á miðakrein vegarins. Lýsing vitna á því hvenær þau sáu fyrst bifreið ákærða á röngum vegarhelmingi er nokkuð misvísandi eftir því hvort vitnin voru í bifreiðum sem óku móti akstursstefnu bifreiðar ákærða eða í sömu akstursstefnu og hann. Ökumaður hópbifreiðarinnar, ökumaður jeppabifreiðarinnar og annar farþega hennar hafa öll lýst því að þeim hafi virst sem ákærði hafi í fyrstu ekið á réttum vegarhelmingi, en runnið yfir á rangan vegarhelming áður en árekstur varð. Ökumaður hópbifreiðarinnar bar og að sér hafi virst sem ákærði hefði ekki náð beygjunni. Framangreind vitni voru öll í bifreiðum sem ekið var móti akstursstefnu ákærða. Eitt vitnið, Hafdís Bridde, kvaðst þó aldrei hafa séð bifreið ákærða á réttum vegarhelmingi. Hjalti Pálmason og Þuríður Helga Þorsteinsdóttir, sem voru í bifreiðinni fyrir aftan bifreið ákærða hafa bæði fullyrt að bifreið ákærða hafi ekki verið ekið yfir á réttan vegarhelming eftir að hann hafði ekið fram úr sendibifreið vestar á Hellisheiði, heldur hafi ákærði haldið sig á miðakrein, sem ætluð er umferð upp Kamba. Á sama veg bar ökumaður sendibifreiðarinnar, en hann kvaðst þó ekki geta fullyrt um það á sama hátt og ofangreind tvö vitni. Hann kvað þó bifreið ákærða hafa verið ekið frekar ,,glannalega ” miðað við akstursskilyrði. Vitnið Edda Björk Gunnarsdóttir bar og að sér hefði fundist ákærði aka fremur hratt. Framburður þeirra Hjalta og Þuríðar fyrir dómi var mjög greinargóður og nákvæmur og lýsti Hjalti m.a. krapaelg sem skvettist undan hjólbörðum bifreiðar ákærða og áhyggjum sínum af því að ákærði færði ekki bifreið sína á hægri vegarhelming og æki of greitt. Við aðalmeðferð málsins var sýnt myndband sem lögregla tók af slysstað og veginum austan og vestan við slysstað. Þá skoðaði dómari vettvang ásamt verjanda ákærða og fulltrúa ákæruvalds, en dómari er einnig gjörkunnugur aðstæðum. Eins og fram kemur í gögnum málsins, m.a. uppdrætti af slysstað, varð árekstur sá sem mál þetta fjallar um, í beygju ofarlega í Kömbum, þar sem hún er kröppust. Bifreið ákærða var ekið niður Kamba, en jeppabifreið og hópbifreið upp Kamba og var jeppabifreiðinni ekið rétt fyrir framan hópbifreiðina, á miðakarein. Rétt fyrir aftan bifreið ákærða var bifreið vitnisins Hjalta Pálmasonar ekið á hægri akrein og að hluta á vegöxl til hægri. Í ljósi þessara aðstæðna verður að skoða framburð þeirra vitna er sáu áreksturinn, en vegna hinnar kröppu beygju sem á veginum er, hafa þau vitni sem voru fyrir aftan bifreið ákærða haft mun betra sjónarhorn á áreksturinn og meiri yfirsýn en þau sem voru í bifreiðum sem óku á móti bifreið ákærða. Þær myndir sem liggja frammi í málinu sýna að ákomur á bifreið ákærða og jeppabifreiðinni voru mestar framan á bifreiðunum. Lögreglumenn sem fyrir dóminn komu kváðu að þeim hefði virst af ummerkjum á vettvangi og ákomum á bifreiðunum að þær hefðu skollið hvor framan á annarri á miðakrein. Þótt ekki verði fullyrt með vissu hversu lengi ákærði ók á röngum vegarhelmingi, er sannað með framburði ökumanns hópbifreiðarinnar, ökumanns og farþega í jeppabifreiðinni, sem og þeirra vitna er óku í bifreiðunum fyrir aftan bifreið ákærða, þeirra Hjalta Pálmasonar, Þuríðar Helgu Þorsteinsdóttur og Garðars Jóhannssonar, að ákærði ók bifreið sinni án nægilegrar aðgæslu við slæm akstursskilyrði í krappri beygju og á röngum vegarhelmingi þegar árekstur varð. Með greindri háttsemi hefur ákærði gerst brotlegur við 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 14. gr. og c- og h-liði 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Læknisvottorð þau sem lögð hafa verið fram í dóminum sanna og að afleiðingar þessarar háttsemi ákærða eru þær sem í ákæru greinir, enda ótvírætt að þeir áverkar sem Halldór Jóhannsson, Maron Guðmundsson, Þorsteinn Halldórsson og Edda Björk Gunnarsdóttir hlutu í slysinu falla undir 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Við ákvörðun refsingar ber að horfa til þess að samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður sætt refsingum svo kunnugt sé. Ákærði slasaðist sjálfur mjög alvarlega í árekstrinum og hefur ekki náð sér. Hins vegar ber að líta til þess að ákærði varð með vítaverðum akstri sínum, valdur að hörðum árekstri er leiddi til mikils tjóns. Samkvæmt framanrituðu og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er refsing ákæða ákveðin fangelsi í einn mánuð, en rétt þykir að fresta fullnustu þeirrar refsingar og skal hún niður falla að liðnum þremur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993, skal ákærði sviptur ökurétti. Með hliðsjón af framsögðu skal ákærði sviptur ökurétti í eitt ár frá birtingu dóms þessa að telja. Samkvæmt þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1940 um meðferð opinberra mála, skal ákærði greiða allan sakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 95.000 krónur. Ingveldur Einarsdóttir, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Ákærði, Guðmundur Jóhannsson, sæti fangelsi einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1995. Ákærði er sviptur ökurétti í eitt ár frá dómsbirtingu að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns, 95.000 krónur.
Mál nr. 518/2004
Bifreið Ölvunarakstur Svipting ökuréttar Dómvenja
G var ákærð fyrir ölvunarakstur, en vínandamagn í blóðsýni, sem var tekið úr henni, reyndist vera 1,57‰. G, sem ekki hafði áður sætt refsingu, gekkst við sakargiftum. Var henni gert að greiða 130.000 króna sekt og svipt ökurétti í 12 mánuði. Í málinu reyndi meðal annars á hvort breytingar sem gerðar voru á 102. gr. umferðarlaga með 8. gr. laga nr. 84/2004 röskuðu dómvenju um tímalengd ökuréttarsviptingar. Vísað var til þess að breytingarnar hafi ekki falið sér nein fyrirmæli um að svipting ökuréttar samkvæmt 2. mgr. 102. gr. skyldi fara stighækkandi á bilinu frá einu ári til tveggja í samsvörun við hækkun á magni vínanda í blóði stjórnanda ökutækis á bilinu frá 1,2‰ til 2‰. Ekkert yrði heldur ráðið af lögskýringargögnum um að vakað hafi fyrir löggjafanum að nýtt ákvæði í 3. mgr. 102. gr. myndi stuðla að slíkri hliðrun á rótgróinni dómvenju, enda hefði og verið í lófa lagið að kveða beinlínis á um þá breytingu í lögum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærða verði svipt ökurétti í lengri tíma en ákveðinn var í hinum áfrýjaða dómi. Ákærða krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins stöðvuðu lögreglumenn akstur ákærðu aðfaranótt laugardagsins 4. september 2004, þar sem hún var á leið eftir Miklubraut í Reykjavík. Féll á hana grunur um ölvunarakstur og var hún handtekin. Viðurkenndi hún að hafa neytt áfengis og var tekið sýni af blóði úr henni. Vínandi í því reyndist vera 1,57‰. Lögreglustjórinn í Reykjavík gaf út ákæru á hendur ákærðu 20. september 2004, þar sem hún var borin sökum um að hafa með þessari háttsemi brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess var krafist að ákærðu yrði gerð refsing, svo og að hún yrði svipt ökurétti samkvæmt 102. gr. umferðarlaga eins og ákvæðinu hafði verið breytt með 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004. Mál þetta var þingfest fyrir héraðsdómi 6. október 2004. Ákærða, sem ekki hafði áður sætt refsingu, sótti þing og gekkst við sakargiftum. Af hálfu ákæruvaldsins var henni boðið að ljúka málinu með því að greiða sekt að fjárhæð 130.000 krónur, sem nánar tiltekin vararefsing lægi við, sæta sviptingu ökuréttar í 18 mánuði og greiða sakarkostnað. Færði héraðsdómari þá til bókar að hann teldi sviptingu ökuréttar, sem hér um ræðir, ekki vera í samræmi við áralanga dómvenju. Eftir að málið hafði verið reifað af ákæranda og báðir aðilar lagt það í dóm var hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp, en með honum var ákærðu gert að viðlagðri vararefsingu að greiða sekt með þeirri fjárhæð, sem áður var getið, ásamt sakarkostnaði, auk þess sem hún var svipt ökurétti í 12 mánuði. Með áfrýjun dómsins leitar ríkissaksóknari eftir því að ákærða verði svipt ökurétti í lengri tíma en hér um ræðir, en að öðru leyti er af hálfu ákæruvaldsins unað við niðurstöðu héraðsdóms. II. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 23/1998, skal stjórnandi ökutækis, sem brýtur gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, sviptur ökurétti ekki skemur en eitt ár, enda hafi vínandi í blóði ekki farið fram úr 2‰ eða brot verið ítrekað. Í málinu er ekki ágreiningur um að löng dómvenja sé fyrir því að svipta mann fyrir brot sem þetta ökurétti þann lágmarkstíma, sem hér um ræðir, ef ekki hafa um leið verið brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti verið sérstaklega alvarlegar. Af hálfu ákæruvaldsins er því á hinn bóginn borið við að efni séu til að hverfa frá þessari dómvenju með því að beita í ríkari mæli heimildum umferðarlaga til sviptingar ökuréttar og hafa þannig áhrif á hegðan ökumanna til að draga úr hættu á slysum. Samkvæmt viðurlagakerfi umferðarlaga og reglugerðar nr. 575/2001 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, skuli tími ökuréttarsviptingar lengjast með hliðsjón af því magni vínanda, sem mælist í blóði ökumanns. Hafi verið skerpt á þessu með þeim breytingum, sem gerðar voru á 102. gr. umferðarlaga með 8. gr. laga nr. 84/2004. Með dómi Hæstaréttar 30. maí 2002 í máli nr. 138/2002 var hafnað kröfu ákæruvaldsins, sem reist var á því að hverfa ætti á grundvelli nánar tiltekinna röksemda frá framangreindri dómvenju um tímalengd ökuréttarsviptingar. Að því leyti, sem samsvarandi rökum er nú teflt fram, verður ekki á þau fallist af þeim ástæðum, sem fram komu í þeim dómi. Frá því að sá dómur gekk var með áðurnefndri 8. gr. laga nr. 84/2004 bætt nýrri málsgrein, sem varð 3. mgr., í 102. gr. umferðarlaga eins og hún hljóðaði þá með áorðnum breytingum. Er mælt svo fyrir í þessu nýja ákvæði að stjórnandi ökutækis skuli sviptur ökurétti ekki skemur en tvö ár ef hann hefur brotið gegn 45. gr. umferðarlaga og vínandi í blóði verið yfir 2‰ og vínandamagn í lofti farið yfir 1,0 milligramm í lítra lofts. Í þessu felast engin fyrirmæli um að svipting ökuréttar samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga skuli fara stighækkandi á bilinu frá einu ári til tveggja í samsvörun við hækkun á magni vínanda í blóði stjórnanda ökutækis á bilinu frá 1,2‰ til 2‰. Verður heldur ekkert ráðið af lögskýringargögnum um að vakað hafi fyrir löggjafanum að nýja ákvæðið í 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga myndi stuðla að slíkri hliðrun á rótgróinni dómvenju, enda hefði og verið í lófa lagið að kveða beinlínis á um þá breytingu í lögum. Með því að ákærðu er ekki gefið að sök að hafa brotið gegn öðrum ákvæðum laga en 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga með akstri sínum í umrætt sinn og aðstæður verða ekki að öðru leyti taldar hafa verið sérstaklega alvarlegar er svipting á ökurétti hennar að þessu virtu hæfilega ákveðin samkvæmt dómvenju í hinum áfrýjaða dómi. Verður niðurstaða hans því staðfest. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti, Hilmars Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2004. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 20. september 2004 á hendur: ,,Guðbjörgu Sandholt, [...], fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni NO-613, aðfaranótt laugardagsins 4. september 2004, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,57‰) frá Breiðuvík 6 í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn við gatnamót Miklubrautar og Háaleitisbrautar. Þetta telst varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004.” Ákærandinn bauð ákærðu að ljúka máli þessu með viðurlagaákvörðun með greiðslu sektar og sviptingu ökuréttar í 18 mánuði. Dómarinn taldi sviptingartíma ökuréttar ekki í samræmi við áralanga dómvenju er á stendur eins og í máli þessu og ríkjandi viðhorf við túlkun umferðarlaga. Af þessum sökum verður að ljúka máli þessu með dómi í stað viðurlagaákvörðunar. Sannað er með skýlausri játningu ákærðu fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að ákærða hafi gerst sek um háttsemi þá sem í ákærunni greinir og er brot hennar þar rétt fært til refsiákvæðis. Ákærða hefur ekki áður hlotið refsingu. Refsing ákærðu þykir hæfilega ákvörðuð 130.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Með vísan til tilvitnaðra ákvæða umferðarlaga í ákæru skal ákærða frá sama tíma svipt ökurétti í 12 mánuði. Ákærða greiði allan sakarkostnað. Jóhann Hauksson fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærða, Guðbjörg Sandholt, greiði 130.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærða skal frá sama tíma svipt ökurétti í 12 mánuði. Ákærða greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 273/2015
Samkeppni Sveitarfélög Stjórnsýsla Evrópska efnahagssvæðið EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
Í ákvörðun S í desember 2012 var komist að þeirri niðurstöðu að S bs. hefði verið í ráðandi stöðu á nánar tilteknum mörkuðum og að félagið hefði misnotað þá stöðu og brotið með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Var S bs. af þeim sökum gerð sekt að fjárhæð 45.000.000 krónur. S bs. kærði þessa ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem staðfesti hana með úrskurði í mars 2013. S bs. höfðaði í kjölfarið mál á hendur S og krafðist þess að úrskurði áfrýjunarnefndarinnar og ákvörðun S yrði hrundið. S bs. reisti kröfu sína meðal annars á því að samkvæmt b. lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga tækju ákvæði þeirra ekki til starfsemi sinnar, þar sem hann sem samlag eigenda sinna sinnti lögbundnum skyldum og beitti opinberum valdheimildum þeirra til að halda úti grunnþjónustu við móttöku og meðferð úrgangs. Þá taldi S bs. samkeppnislög ekki geta náð til sín sökum þess að félagið gæti ekki talist fyrirtæki í atvinnurekstri í skilningi 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 4. gr. laganna, en af því leiddi að háttsemi hans gæti ekki verið misnotkun á markaðsráðandi stöðu eftir 11. gr. sömu laga. Að auki tæki hann ekki endurgjald fyrir þjónustu sína í merkingu 1. töluliðar 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga, heldur þjónustugjald sveitarfélags svo sem ljóst væri af 11. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs. Loks taldi S bs. að hann gæti hvorki fullnægt skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 55/2003 né yrði markmiðum þeirra náð þyrfti hann í starfsemi sinni að lúta samkeppnisreglum. Með hliðsjón af ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins, sem aflað var undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti, sbr. dóm dómstólsins 22. september 2016 í máli nr. E-29/15, og að virtum lögskýringargögnum og ákvæðum samkeppnislaga, laga nr. 55/2003 og EES-samningsins, var öllum málsástæðum S bs. hafnað. Þá var litið svo á að S og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hefðu skilgreint umrædda markaði með réttum hætti og að málið hefði verið fullrannsakað af hálfu S. Samkvæmt framansögðu var S sýknað af kröfu S bs.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson ogViðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar15. apríl 2015. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurðuráfrýjunarnefndar samkeppnismála 18. mars 2013 í máli nr. 1/2013, þar semstaðfest var ákvörðun stefnda 21. desember 2012 í máli nr. 34/2012, um aðáfrýjandi hefði með nánar tilgreindri háttsemi brotið gegn 11. gr.samkeppnislaga nr. 44/2005 og honum gerð sekt að fjárhæð 45.000.000 krónur. Tilvara krefst áfrýjandi þess að sektin verði felld niður en að því frágengnu að fjárhæðhennar verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins var áfrýjandistofnaður 15. febrúar 1988 með samningi Reykjavíkurborgar, Kópavogsbæjar,Garðabæjar, Bessastaðahrepps, Hafnarfjarðarbæjar, Mosfellsbæjar ogSeltjarnarnesbæjar. Átti hvert þessara sveitarfélaga nánar tilgreint eignarhlutfallí áfrýjanda sem stofnaður var sem byggðasamlag samkvæmt heimild í IX. kaflaþágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986, sbr. nú IX. kaflasveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Samkvæmt 94. gr. laga nr. 138/2011,sbr. 98. gr. eldri laga nr. 8/1986, er sveitarfélögum heimilt að stofnabyggðasamlag til að taka að sér framkvæmd afmarkaðra verkefna. Bersveitarfélögunum þá að gera samning um þetta efni, þar sem meðal annars skaltiltaka hvaða eignarhlut hvert þeirra eigi í samlaginu, hvaða verkefnum þaðsinni, hvernig fari um kjör stjórnar þess og kjörtímabil, umboð hennar til aðskuldbinda sveitarfélögin og hvenær sveitarstjórnir þurfi að staðfestaákvarðanir um málefni samlagsins, heimildir þess til að gera samninga viðeinkaaðila eða sveitarfélögin um afmarkaða þætti í starfsemi sinni og heimildirsveitarfélaganna til að ganga úr samlaginu og ábyrgð þeirra á skuldbindingumþess. Samkvæmt 94. gr. laga nr. 138/2011 gilda ákvæði þeirra að öðru leyti ummálsmeðferð byggðasamlaga, réttindi og skyldur stjórnarmanna, starfslið þeirraog fjármál. Tekið er fram að sveitarfélögin skuli bera einfalda ábyrgð áskuldbindingum byggðasamlags, en innbyrðis skiptist ábyrgðin milli þeirra íhlutfalli við íbúatölu þeirra. Þá gilda sérstakar reglur samkvæmt 95. gr. lagannaum úrgöngu sveitarfélags úr byggðasamlagi og slit þess.Stofnsamningurinn um áfrýjanda varendurskoðaður í maí 2007 og hefur með breytingum, sem þá voru gerðar, gilt frá1. janúar á því ári, en þó þannig að eftir það hafa Garðabær ogBessastaðahreppur sameinast og eru þannig eigendur áfrýjanda nú sex að tölu. Ístofnsamningnum eins og honum hefur verið breytt kemur fram að heiti áfrýjandasé dregið af nafninu Sorpeyðing höfuðborgarsvæðisins og hafi hann orðið til umsamvinnu sveitarfélaganna við framkvæmd einstakra verkefna á því sviði. Þaufelist í því að útvega og starfrækja urðunarstað fyrir sorp, reisa og rekamóttökustöðvar, flytja sorp frá slíkum stöðvum, framleiða og selja eldsneyti ogorku úr sorpi, vinna og selja efni úr því til endurnýtingar og eiga samstarf ogviðskipti við fyrirtæki sem starfi á sviði endurvinnslu úrgangsefna. Þá felistverkefnin í því að fylgjast með tækniþróun varðandi sorpeyðingu ogendurvinnslu, sjá um eyðingu hættulegra úrgangsefna, þróa nýjar aðferðir til aðvinna verðmæti úr úrgangsefnum, kynna verkefni sín og gildi umhverfissjónarmiðavið meðferð sorps og gera svæðisáætlanir eftir því sem lög mæli fyrir, auk þessað sinna öðrum verkefnum sem aðildarsveitarfélögin kunni að fela áfrýjandahverju sinni. Stofnfé hans hafi í árslok 2003 numið samtals 523.886.271 krónu,en af því skuli sveitarfélögin „eiga rétt á arðgreiðslu annað hvort í formiafsláttar af viðskiptum og/eða sem tiltekið hlutfall af greiddu stofnfé.“Í stjórn áfrýjanda eiga samkvæmtstofnsamningnum sæti einn fulltrúi frá hverju aðildarsveitarfélagi og samþykkirhún árlega fjárhags- og starfsáætlun auk allra „meiriháttar samninga sem gerðireru og ekki teljast til daglegrar stjórnunar framkvæmdastjóra.“ Hlutverkstjórnar er að öðru leyti einkum að ráða framkvæmdastjóra, hafa eftirlit meðrekstri áfrýjanda og gera tillögur til eigenda um framtíðarmarkmið hans, komafram fyrir hans hönd út á við og ákveða gjaldskrá fyrir þjónustu hans. Tekjuráfrýjanda samkvæmt stofnsamningnum eru gjöld „fyrir innvegið sorp, sem tekið ervið frá sorphirðu viðkomandi sveitarfélags og einkaaðilum“ samkvæmt gjaldskrá,en fjárhæðir í henni skulu taka mið af breytilegum kostnaði, þar með töldumþróunar- og kynningarkostnaði, kostnaði sem fellur til vegna ákvæða laga ogreglugerða um starfsemina, fjármögnunarkostnaði, afskriftum af búnaði ogfasteignum og ábyrgðargjaldi og arðgreiðslum til eigenda stofnfjár. Jafnframtteljast til tekna áfrýjanda söluverð efna úr sorpi til endurvinnslu og orku semunnin er úr því, gjald fyrir móttöku og eyðingu hættulegra úrgangsefna, arðuraf eignarhlut í öðrum félögum og aðrar tekjur af seldri þjónustu. Þá kemur framí samningnum að sveitarfélögin sem eiga aðild að áfrýjanda beri óskipta ábyrgðá skuldbindingum hans við aðra, en uppgjör milli sveitarfélaganna innbyrðisvegna þeirrar ábyrgðar ráðist af íbúafjölda hvers þeirra. Í málinu hafa verið lögð framstarfsleyfi sem áfrýjandi fékk útgefin 11. júní 2001, annars vegar vegnamóttöku-, flokkunar- og böggunarstöðvar fyrir úrgangsefni í Gufunesi íReykjavík og hins vegar vegna urðunarstaðar á Álfsnesi í Reykjavík, en leyfiþessi áttu að gilda til ársloka 2012. Þá hafa verið lögð fram gögn umgjaldskrár sem stjórn áfrýjanda hefur sett, en á grundvelli þeirra mun hannhafa tekið gjöld fyrir móttöku úrgangs á endurvinnslustöðvum sem hann rekur ástarfsvæði sínu, úrgangs til flokkunar og böggunar í Gufunesi og úrgangs tilurðunar á Álfsnesi. Áfrýjandi mun á hinn bóginn ekki hafa fengist við sorphirðumeð því að sækja úrgang að heimilum eða atvinnufyrirtækjum á starfsvæði sínu. Fyrir liggur að hagnaður varð afrekstri áfrýjanda árin 2007, 2008 og 2009, 161.271.824 krónur á því fyrsta,4.150.440 krónur á því næsta og 65.280.726 krónur á því þriðja, en í lok þessnam eigið fé hans 1.172.298.007 krónum. Á fundi stjórnar áfrýjanda 16. nóvember2009 var samþykkt rekstraráætlun hans vegna ársins 2010 og samhliða því að„viðmiðunar upphæðir afsláttar viðskiptavina“ skyldu ákveðnar þannig frá 1.desember 2009 að veittur yrði 3% afsláttur vegna mánaðarlegra viðskipta, sem næmufrá 500.000 krónum til 1.000.000 króna, 5% af viðskiptum frá 1.001.000 krónumtil 5.000.000 króna og 7% af viðskiptum hærri fjárhæðar. Að auki var ákveðið að„eigendaafsláttur verði 18% árið 2010 fyrir þann heimilisúrgang sem SORPA bs.móttekur í móttökustöðinni í Gufunesi.“ Gámaþjónustan hf. mun hafa veriðstofnuð 1983 og fengist nú um árabil við meðferð og endurvinnslu úrgangs. Hefurfélagið meðal annars rekið móttöku- og flokkunarstöð fyrir úrgang að Berghellu1 í Hafnarfirði. Í málinu liggur ekki fyrir hversu lengi félagið hafi haft þannrekstur á hendi á þeim stað, en núverandi starfsleyfi vegna hans var gefið út18. febrúar 2011 og gildir til 16 ára. Í þeim rekstri keppir Gámaþjónustan hf.við móttöku- og flokkunarstöð áfrýjanda í Gufunesi. Eftir gögnum málsins varmarkaðshlutdeild þessarar stöðvar áfrýjanda á höfuðborgarsvæðinu [...]% eftirtekjum og [...]% eftir magni árið 2009, en hlutdeild stöðvar Gámaþjónustunnarhf. [...]% eftir tekjum og [...]% eftir magni. Á árinu 2010 var hlutdeildáfrýjanda [...]% eftir tekjum og [...]% eftir magni, en hlutdeildGámaþjónustunnar hf. [...]% eftir tekjum og [...]% eftir magni. Úrgangur semhefur þurft að urða eftir meðferð og böggun í stöð Gámaþjónustunnar hf. íHafnarfirði mun hafa verið fluttur á urðunarstöð áfrýjanda á Álfsnesi, þar semtekið hefur verið við úrganginum gegn greiðslu eftir gjaldskrá hans. Aðrir munuekki hafa rekið slíka stöð á höfuðborgarsvæðinu og mun því ekki hafa veriðsamkeppni þar um urðun eða förgun úrgangs. IIGámaþjónustan hf. beindi 10. desember2009 erindi til stefnda vegna ákvörðunar stjórnar áfrýjanda um að veitaeigendum sínum hagstæðari afsláttarkjör af móttökugjöldum af úrgangi heldur enöðrum viðskiptavinum. Í erindinu kom fram að Gámaþjónustan hf. hafi frá 2003 annastsorphirðu fyrir Hafnarfjarðarbæ og tekið við úrgangi þaðan á móttökustöð sinnií bænum. Um þær mundir sem erindið var sent hafi sorphirða fyrirHafnarfjarðarbæ verið boðin út á ný, en þá hafi brugðið svo við að gengið hafiverið út frá því í útboðinu að úrgangi yrði skilað í móttökustöð áfrýjanda íGufunesi, þar sem bærinn myndi sjálfur greiða gjöld fyrir þjónustuna og nýtaeigendaafslátt sinn frá áfrýjanda. Að auki hafi áfrýjandi gert samning 22. maí2009 við Sorpstöð Suðurlands, sem væri byggðasamlag 13 sveitarfélaga utanstarfsvæðis áfrýjanda, um að taka við úrgangi frá henni í móttökustöðinni íGufunesi og hafi þar verið samið um verulegan afslátt frá gjaldskrá áfrýjanda. TaldiGámaþjónustan hf. áfrýjanda hafa með þessu brotið gegn 10. og 11. gr. samkeppnislagaog krafðist þess aðallega að stefndi bannaði áfrýjanda að veita afslætti áþennan hátt en til vara að honum yrði gert að veita félaginu sömuafsláttarkjör.Stefndi lauk málinu á grundvelli þessaerindis sem fyrr segir með ákvörðun 21. desember 2012, þar sem öllum röksemdumáfrýjanda var hafnað, hann talinn hafa misnotað ráðandi stöðu á mörkuðummálsins og honum gert að greiða sekt. Markaðina sem á reyndi í málinu taldistefndi vera tvenns konar, annars vegar markað fyrir flokkun og meðferð úrgangsá móttökustöðvum eða flokkunarmiðstöðvum og hins vegar fyrir förgun, og værilandfræðilegi markaðurinn höfuðborgarsvæðið. Í ákvörðun stefnda var því hafnaðað þjónusta Gámaþjónustunnar hf. á móttökustað hennar í Hafnarfirði væri þaðfrábrugðin stöð áfrýjanda í Gufunesi að þær störfuðu ekki á samasamkeppnismarkaði. Gámaþjónustan hf. hefði leyfi til að starfa á þessum markaðiog veita sömu þjónustu að þessu leyti og áfrýjandi. Ljóst væri að þótt skylduráfrýjanda væru víðtækari væri um sömu þjónustu að ræða og ættu þessir aðilarmikla möguleika á að keppa um viðskiptavini. Um stöðu aðila á markaði sagði aðáfrýjandi hefði umtalsverða yfirburði yfir keppinaut sinn, Gámaþjónustuna hf.,á markaðnum fyrir þjónustu flokkunarmiðstöðva og í því sambandi skipti mestumáli há markaðshlutdeild á viðmiðunartímabilinu, 65 til 75%, hvort heldur miðaðværi við tekjur eða magn. Einnig hefði áhrif að áfrýjandi væri í eigu allrasveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og miklar aðgangshindranir til staðar. Meðhliðsjón af þessu væri áfrýjandi ráðandi á markaði fyrir þjónustuflokkunarmiðstöðva. Þá væri áfrýjandi einnig ráðandi á markaðnum fyrir förgunsorps á höfuðborgarsvæðinu, þar sem hann væri í einokunarstöðu, auk þess semmiklar aðgangshindranir væru einnig á þeim markaði.Almennt sagði um misnotkun ámarkaðsráðandi stöðu í ákvörðun stefnda að upptalning 2. mgr. 11. gr.samkeppnislaga væri ekki tæmandi. Í samkeppnisrétti væri misnotkunmarkaðsráðandi fyrirtækis hlutlægt hugtak er vísaði til hegðunar sem væri tilþess fallin að hafa áhrif á gerð tiltekins markaðar, þar sem samkeppni væriþegar takmörkuð vegna þess að á markaðnum væri ráðandi fyrirtæki. Hegðuninfælist í aðgerðum sem ekki gætu talist til eðlilegrar samkeppni í skilningisamkeppnisréttar. Þannig væri markaðsráðandifyrirtæki ekki heimilt að keppa á grundvelli verðlagningar nema samkeppninbyggðist á eðlilegum efnahagslegum grunni. Það gæti því verið ólögmætt fyrirmarkaðsráðandi fyrirtæki að grípa til ráðstafana sem almennt þættu sjálfsagðará samkeppnismarkaði, eins og til dæmis að bjóða viðskiptavini smærrikeppinautar lægra verð. Markaðsráðandi fyrirtæki gæti brotið gegn c. lið 2.mgr. 11. gr. samkeppnislaga ef það mismunaði sambærilegum viðskiptaaðilumsínum, til dæmis með afsláttum eða skilmálum. Væri markaðsráðandi fyrirtækiþannig óheimilt að vera með ólík verð til viðskiptavina sinna ef mismununinbyggðist ekki á raunverulegum og málefnalegum forsendum. Þá sagði um háttsemi áfrýjanda aðljóst væri samkvæmt gögnum málsins að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, semjafnframt væru eigendur áfrýjanda, nytu umtalsvert betri afsláttarkjara eneinstaklingar og fyrirtæki. Afsláttarfyrirkomulag sem byggði á kostnaðarlegumog hlutlægum forsendum, það er verðlækkun sem grundvallaðist á lægri kostnaði,væri að öllu jöfnu ekki talið hafa skaðleg áhrif á samkeppni. Það mismunaðiekki viðskiptavinum í sambærilegum viðskiptum og hefði að öllu jöfnu ekkiskaðleg áhrif á samkeppni. Með hinum ólíku afsláttarkjörum hefði áfrýjandimismunað viðskiptavinum sínum bæði í móttökustöðinni í Gufunesi og áurðunarstaðnum á Álfsnesi. Í ákvörðun stefnda sagði einnig aðáfrýjandi hafi í málinu ekki sýnt fram á að kostnaðarlegar forsendur réttlættuþann mismun sem væri á afsláttarkjörum til eigenda annars vegar og almennraviðskiptavina hins vegar. Um útboð Hafnarfjarðarbæjar á sorphirðu sagði aðeigendaafslátturinn væri til þess fallinn að raska samkeppni á markaði fyrirrekstur flokkunarmiðstöðva en þar væri áfrýjandi í ráðandi stöðu. Formafsláttarins væri til þess fallið að hvetja eigendur til að eiga bein viðskiptivið flokkunarmiðstöð áfrýjanda í stað þess að eiga viðskipti við keppinautinnog þar með að draga úr möguleikum Gámaþjónustunnar hf. til að keppa á umræddummarkaði. Í því sambandi væri einnig mikilvægt að hafa í huga að áfrýjandi værimeð einokunarstöðu á markaði fyrir förgun sorps og ætti Gámaþjónustan hf. tilað mynda ekki möguleika á að fara með baggað sorp til urðunar á aðra staði enurðunarstað áfrýjanda á Álfsnesi. Gámaþjónustan hf. hafi því ekki getað leitaðtil annarra en áfrýjanda eftir hagstæðara verði fyrir förgun sorps. Þá værijafnframt ljóst að skömmu áður en eigendaafslátturinn hafi verið hækkaður í 18%hafi viðmið fyrir hæsta almenna afslátt samkvæmt gjaldskrá verið hækkað úr3.000.000 krónum í 5.000.000 krónur. Benti það til þess, að almennirviðskiptavinir áfrýjanda væru í raun látnir bera kostnaðinn af hinum háaeigendaafslætti eða að minnsta kosti hluta hans. Eigendaafslátturinn sem verið hefði 18% fráupphafi árs 2010 hefði raskað samkeppni á milli Gámaþjónustunnar hf. ogáfrýjanda á markaðnum fyrir rekstur flokkunarmiðstöðva en á honum sinntiGámaþjónustan hf. móttöku og böggun úrgangs í samkeppni við áfrýjanda. Samkvæmtþessu væri það niðurstaðan að 18% afsláttur áfrýjanda til eigendabyggðasamlagsins mismunaði aðilum í sams konar viðskiptum í skilningi c. liðar2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga. Sýnt hefði verið fram á að afslátturinn byggðiekki á kostnaðarlegu hagræði og hann hefði skaðleg áhrif á þeim markaði, þarsem áfrýjandi og Gámaþjónustan hf. kepptu, sem væri í rekstriflokkunarmiðstöðva. Færi afslátturinn því gegn 11. gr. samkeppnislaga. Um samning áfrýjanda og SorpstöðvarSuðurlands 22. maí 2009 sagði í ákvörðun stefnda, að eðlilegt hefði verið aðkjör sorpstöðvarinnar hjá áfrýjanda færu eftir almennu afsláttarkerfibyggðasamlagsins sem byggði á hlutlægum viðmiðunum. Að virtum tölulegumupplýsingum málsins væri það mat stefnda að afslættir áfrýjanda til SorpstöðvarSuðurlands fælu í sér mismunun gagnvart öðrum viðskiptavinum fyrirtækisins sem nytumun síðri kjara þótt þeir kæmu með sama eða meira magn á umræddum tímum dags.Stefndi gæti ekki fallist á með áfrýjanda að það réttlætti afsláttinn að hannværi veittur á „dauðum tíma“ eða að viðskiptin „trufli ekki aðra móttöku“úrgangs. Áfrýjandi hefði ekki útskýrt hvers vegna aðrir viðskiptavinir sem kæmumeð mun meira magn í móttökustöð hans hefðu ekki fengið að njóta sömutímastýrðu afslátta og Sorpstöð Suðurlands. Því síður væri hægt að fallast ámeð áfrýjanda að það réttlætti afsláttarkjörin að þau væru á „jaðarkostnaði“hans. Benti þetta til þess að áfrýjandi hefði aðeins tekjur upp í breytilegankostnað vegna viðskipta við Sorpstöð Suðurlands og að tekjur vegna annarraviðskipta bættu upp hugsanlegt tap vegna viðskiptanna. Sérstaka athygli vekti aðSorpstöð Suðurlands byðist í sumum tilvikum betri kjör en eigendum áfrýjanda,þar á meðal Reykjavíkurborg, sem skilaði mun meira magni. Hvað sem því liðiværi ljóst að umræddur tímastýrður afsláttur mismunaði viðskiptavinum áfrýjandasem ættu sambærileg viðskipti við hann. Því fælu afslættir áfrýjanda tilSorpstöðvar Suðurlands einnig í sér brot á c. lið 2. mgr. 11. gr.samkeppnislaga. Hvað varðaði röskun á samkeppni sagðitil frekari áréttingar í ákvörðun stefnda að verulegu máli skipti aðafslættirnir byggðu ekki á kostnaðarlegu magnhagræði. Þá hefði verið sýnt framá með tölulegum upplýsingum, hvernig afslættirnir takmörkuðu möguleikaGámaþjónustunnar hf. á að taka þátt í samkeppni við áfrýjanda á markaði fyrirrekstur flokkunarstöðva í tengslum við áðurgreint útboð Hafnarfjarðarbæjar.Afslættirnir hefðu skaðleg áhrif á samkeppnismarkaði málsins og væru til þessfallnir að styrkja mikla yfirburði áfrýjanda sem væri með um það bil 65 til 75%markaðshlutdeild á markaði fyrir rekstur flokkunarmiðstöðva á viðmiðunartímabilummálsins. Að sama skapi veiktu afslættirnir Gámaþjónustuna hf. sem væri einikeppinautur áfrýjanda á markaðnum. Þeir væru með öðrum orðum til þess fallnirað ógna verulega þeirri takmörkuðu samkeppni sem ríkti á markaðnum. Þá vartekið fram að ekki væri unnt að fallast á með áfrýjanda að þar sem ölleinkafyrirtæki nytu sömu kjara í viðskiptum sínum við áfrýjanda hefðuafslættirnir ekki skaðleg samkeppnisáhrif. Málið snerist um samkeppni áfrýjandaog Gámaþjónustunnar hf. á markaði fyrir rekstur móttökustöðva og það leiðréttiþví engan veginn samkeppnishömlurafsláttanna að öll einkafyrirtæki nytu sömu afsláttarkjara. Áfrýjandi hefði því misnotað ráðandistöðu sína á mörkuðum málsins og þannig brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Varhonum af þeim sökum gerð sekt að fjárhæð 45.000.000 krónur. Áfrýjandi kærði 17.janúar 2013 ákvörðun stefnda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem meðúrskurði 18. mars sama ár staðfesti ákvörðunina í öllum meginatriðum meðskírskotun til forsendna hennar. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 11. september 2013til að fá úrskurði áfrýjunarnefndarinnar og ákvörðun stefnda hrundið, svo semfram kemur í áðurgreindum dómkröfum áfrýjanda.IIIMeð lögum nr. 55/2003 um meðhöndlunúrgangs var auk annars stefnt að því að fullnægja skuldbindingum íslenskaríkisins samkvæmt XX. viðauka við EES-samninginn með því að leiða í landsréttreglur sem svari til tilskipunar 75/442/EBE um úrgang, tilskipunar 1999/31/EBum urðun úrgangs, tilskipunar 2000/53/EB um úr sér gengin ökutæki og tilskipunar2000/76/EB um brennslu úrgangs. Eftir að atvik máls þessa gerðusthefur lögum nr. 55/2003 verið nokkuð breytt, einkum með lögum nr. 63/2014. Framað því var í 5. mgr. 4. gr. laga nr. 55/2003 mælt svo fyrir að sveitarstjórnskyldi ákveða fyrirkomulag söfnunar á heimilis- og rekstrarúrgangi í sveitarfélaginu,en hún bæri ábyrgð á flutningi heimilisúrgangs og skyldi sjá um að starfræktarværu móttöku- og söfnunarstöðvar fyrir úrgang sem félli til í sveitarfélaginu.Samkvæmt 5. gr. laganna veitti Umhverfisstofnun starfsleyfi fyrir förgunarstaðiog aðrar móttökustöðvar fyrir úrgang. Óheimilt var að reka móttökustöð ánstarfsleyfis, en af 6. og 8. gr. laganna leiddi að slíkt leyfi mátti veitahvort heldur einkaaðilum eða opinberum. Sveitarfélögum var heimilt að setjareglur um meðhöndlun úrgangs samkvæmt 5. mgr. 4. gr., sbr. 1. mgr. 10. gr.laganna. Í 11. gr. þeirra voru ákvæði um gjöld fyrir meðhöndlun úrgangs.Samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar var þeim sem rak förgunarstað, hvort sem hannværi sveitarfélag, byggðasamlag eða einkaaðili, skylt að innheimta gjald fyrirförgun úrgangs, en í 2. mgr. var kveðið á um heimild sveitarfélags til aðinnheimta gjald fyrir alla aðra meðferð úrgangs. Í 3. mgr. var mælt svo fyrirað gjöld sem sveitarfélag eða byggðasamlag innheimtu skyldu ekki vera hærri ensem næmi kostnaði sem félli á það við meðferð úrgangs og tengda starfsemi semsamræmdist markmiðum laganna. Samkvæmt 29. gr. laganna átti ráðherra, aðfengnum tillögum Umhverfisstofnunar og í samráði við Samband íslenskrasveitarfélaga, að setja reglugerð um atriði sem nánar voru talin í 18 liðum, ená þeim grunni voru meðal annars settar reglugerðir nr. 737/2003 um meðhöndlunúrgangs og nr. 738/2003 um urðun úrgangs. Í málinu byggir áfrýjandi ásamsvarandi hátt og við málsmeðferð hjá stefnda og áfrýjunarnefnd samkeppnismálameðal annars á því að reglur samkeppnislaga taki ekki til starfsemi sinnar oggeti hann því ekki hafa brotið gegn 11. gr. laganna. Sú lagagrein svararefnislega til ákvæða 54. gr. EES-samningsins og var sett til að efna skylduíslenska ríkisins samkvæmt samningnum til að leiða þau í landsrétt. Að eiginfrumkvæði tók Hæstiréttur málið fyrir 25. nóvember 2015 til að gefa aðilunumkost á að tjá sig um hvort efni væru til að afla ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um atriði sem varða ágreining þeirra, sbr. 3. gr. laga nr.21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópskaefnahagssvæðið. Lýstu báðir aðilar þeirri afstöðu að þeir legðust ekki gegn þvíað slíks álits yrði aflað. Hæstiréttur ákvað með úrskurði 9. desember 2015 aðleita álits EFTA-dómstólsins á nánar tilgreindum atriðum sem einkum varðaskýringu á 54. gr. EES-samningsins. Með dómi 22. september 2016 í máli nr.E-29/15 lét EFTA-dómstóllinn uppi ráðgefandi álit um þær spurningar semHæstiréttur beindi til hans í fyrrgreindum úrskurði.IVÁfrýjandi telur að eftir b. lið 1. mgr.16. gr. samkeppnislaga taki ákvæði þeirra ekki til starfsemi sinnar, þar semhann sem samlag eigenda sinna sem séu opinberir aðilar, sinni lögbundnumskyldum og beiti opinberum valdheimildum þeirra til að halda úti grunnþjónustuvið móttöku og meðferð úrgangs. Þá taki samkeppnislög heldur ekki til sín þarsem hann sé ekki fyrirtæki í atvinnurekstri í skilningi 1. og 2. töluliðar 1.mgr. 4. gr. laganna, en af því leiði að háttsemi hans geti ekki verið misnotkuná markaðsráðandi stöðu eftir 11. gr. sömu laga. Að auki taki hann ekkiendurgjald fyrir þjónustu sína í merkingu 1. töluliðar 1. mgr. 4. gr.samkeppnislaga heldur þjónustugjald sveitarfélags, svo sem ljóst sé af 11. gr.laga nr. 55/2003 eins og þau voru áður en þeim var breytt með lögum nr.63/2014. Þannig sé áfrýjandi ekki rekinn á forsendum markaðar með hagnað aðleiðarljósi og sé starfsemi hans því ekki af efnahagslegum toga. Þá helduráfrýjandi því einnig fram að hann geti hvorki fullnægt skyldum sínum samkvæmtlögum nr. 55/2003 né verði markmiðum þeirra náð þurfi hann í starfsemi sinni aðlúta samkeppnisreglum.VUm þá málsástæðu áfrýjanda að ákvæðisamkeppnislaga taki ekki til starfsemi hans, þar sem hann sinni lögbundnumskyldum og beiti opinberum valdheimildum til að halda úti grunnþjónustu, erþess að geta að samkvæmt 1. mgr. 2. gr. samkeppnislaga taka þau til hvers konaratvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu, án tillits tilþess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum.Með því að láta samkeppnislög ná til atvinnurekstrar á vegum ríkis ogsveitarfélaga sem og einkaaðila er samkvæmt forsögu lagaákvæðisins eins og húnbirtist í lögskýringargögnum leitast við að tryggja að samræmd framkvæmd náistá ýmsum sviðum atvinnulífsins óháð því hvort rekstur fyrirtækja sé á vegumeinkaaðila eða hins opinbera. Af þessu leiðir að samkeppnislög taka ótvírætttil sveitarfélaga að því leyti sem þau teljast hafa með höndum atvinnustarfsemií skilningi laganna. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 16. gr.samkeppnislaga er ljóst að stefndi getur gripið til aðgerða gegn athöfnumopinberra aðila að því marki sem þær kunna að hafa skaðleg áhrif á samkeppni,að því tilskildu að sérlög hafi ekki að geyma sérstakar reglur um heimild eðaskyldu til slíkra athafna. Ákvæði sérlaga geta samkvæmt þessu leitt til þess aðtilteknar athafnir hins opinbera, sem almennt yrðu taldar til atvinnustarfsemi,séu allt að einu undanþegnar samkeppnislögum og stefnda því ekki heimilt aðgrípa til aðgerða gegn þeim. Í þessu felst að samkeppnislög víkja fyrirósamrýmanlegum ákvæðum sérlaga og hefur í dómaframkvæmd verið lagt tilgrundvallar að samkeppnislög standi ekki þannig meðal réttarheimilda að ríkarikröfur verði en endranær gerðar til skýrleika ákvæða í sérlögum svo þau gangiframar þeim fyrrnefndu, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 30. apríl 2008 í málinr. 411/2007. Starfsemi sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 55/2003 er ekkiundanskilin ákvæðum samkeppnislaga berum orðum og kemur þá til úrlausnar hvortönnur atriði leiði til þeirrar niðurstöðu að ákvæðum þeirra verði ekki beitt umstarfsemi áfrýjanda. Af ákvæðum 2. og 16. gr.samkeppnislaga leiðir að það undanskilur ekki starfsemi áfrýjanda sjálfkrafaákvæðum samkeppnislaga að hann er í eigu opinberra aðila sem á hvíla þærskyldur samkvæmt lögum nr. 55/2003 sem áður greinir. Í því sambandi skiptirekki máli, þótt sveitarfélögin hafi kosið að sinna skyldum sínum um meðferðúrgangs samkvæmt lögum nr. 55/2003 með rekstri byggðasamlags, sem stofnað ermeð heimild í sveitarstjórnarlögum, enda á ábyrgð sveitarfélaga að haga rekstribyggðasamlags í samræmi við ákvæði laga. Fær þetta stoð í ráðgefandi álitiEFTA-dómstólsins en þar er sérstaklega tekið fram að ekki sé ástæða til aðgreina á milli sveitarfélags og byggðasamlags sveitarfélaga þar sem bæðiteljist opinberar stofnanir og geti talist fyrirtæki í skilningisamkeppnisreglna EES-réttar að öðrum skilyrðum fullnægðum. Áfrýjandi heldur því fram að þar semhann sem opinber aðili sinni lögbundnum skyldum og beiti í almannaþáguopinberum valdheimildum við að halda úti nánar tilgreindri grunnþjónustu lútistarfsemi hans ekki ákvæðum samkeppnislaga. Í því sambandi er þess að gæta aðþær athafnir hins opinbera, sem almennt myndu ekki teljast atvinnustarfsemi ískilningi samkeppnislaga, varða fyrst og fremst beitingu valds sem stjórnvöldfara með lögum samkvæmt. Þegar þeim tilvikum sleppir verður að leggja tilgrundvallar að lögbundin starfsemi sveitarfélaga lúti að öðrum skilyrðumfullnægðum ákvæðum samkeppnislaga, enda er stjórnvöldum skylt að sjá til þessað athafnir þeirra stríði ekki gegn lögum. Er hér til þess að líta að samkvæmt1. gr. samkeppnislaga hafa þau að markmiði að efla virka samkeppni í viðskiptumog þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins með þeimaðferðum sem lagákvæðið nánar tilgreinir. Þegar virt er efni laga nr. 55/2003,sem áður hefur verið gerð grein fyrir, er ljóst að verkefni sveitarfélagasamkvæmt þeim geta ekki talist liður í beitingu stjórnsýsluvalds og verkefninaf þeirri ástæðu fallið utan gildissviðs samkeppnislaga. Er þetta í samræmi viðafmörkun á gildissviði samkeppnisreglna EES-réttar en í ráðgefandi álitiEFTA-dómstólsins kemur fram að starfsemi, sem fellur undir meðferð opinbersvalds, telst ekki vera efnahagslegs eðlis og réttlætir því ekki beitingusamkeppnisreglna EES-réttar. Segir í álitinu að í þessum efnum verði að greinaá milli aðstæðna þar sem opinberir aðilar beiti valdheimildum annars vegar ogbjóði hins vegar vöru eða þjónustu á markaði. Geti ákvæði 53. og 54. gr.EES-samningsins aðeins átt við um hið síðarnefnda. Í álitinu er í framhaldinutil þess vitnað að eigendur áfrýjanda séu opinberar stofnanir og þegarsveitarfélag sinni starfsemi sem feli í sér pólitíska ákvarðanatöku eða stjórnsýsluteljist það ekki fyrirtæki. Sú starfsemi sem til skoðunar sé í málinu felisthins vegar í móttöku og förgun úrgangs á vegum sveitarfélaga og eigi hún ekkertskylt við pólitíska ákvarðanatöku og stjórnsýslu. Að gættu því sem hér hefur verið rakiðfellur starfsemi áfrýjanda ekki utan gildissviðs samkeppnislaga af þeirriástæðu að hann er í eigu opinberra aðila sem á hvíla skyldur samkvæmt lögum nr.55/2003 í tengslum við meðferð úrgangs. Þá er og fallist á þá niðurstöðu hinsáfrýjaða dóms að í því fyrirkomulagi um meðferð úrgangs sem mælt er fyrir um ílögum nr. 55/2003 felist ekki takmörkun á sjálfsstjórnarrétti sveitarfélagasamkvæmt 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er skýrlega tekið fram aðsveitarfélög ráði málefnum sínum sjálf eftir því sem lög ákveða og hefuráfrýjandi í engu sýnt fram á að með setningu laga nr. 55/2003 hafi löggjafinngengið lengra í þá átt að takmarka rétt sveitarfélaga en stjórnarskráinheimilar.VIÁfrýjandi heldur því fram aðsamkeppnislög taki ekki til sín þar sem hann teljist ekki fyrirtæki íatvinnurekstri í skilningi 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga. Afþví leiði að athafnir hans sem um ræði í málinu geti þegar af þeirri ástæðu ekkitalist misnotkun á markaðsráðandi stöðu í skilningi 11. gr. laganna og stefndaþví ekki heimilt að grípa til aðgerða gegn þeim. Í 2. tölulið 1. mgr. 4. gr.segir að fyrirtæki sé einstaklingur, félag, opinberir aðilar og aðrir semstunda atvinnurekstur. Af því sem áður hefur verið rakið er ljóst aðsveitarfélög og byggðasamlög þeirra geta, að öðrum skilyrðum fullnægðum, talistfyrirtæki í skilningi samkeppnislaga. Atvinnurekstur getur verið hvers konar atvinnustarfsemi óháðformi eignarhalds og án tillits til þeirrar vöru, þjónustu eða réttinda semverslað eða sýslað er með gegn endurgjaldi. Í þessari skilgreiningu felst aðmeðferð úrgangs samkvæmt lögum nr. 55/2003 getur talist atvinnurekstur samkvæmtsamkeppnislögum. Kemur þá til úrlausnar hvort fullnægt sé öðrum skilyrðum tilþess að áfrýjandi teljist í merkingu samkeppnislaga fyrirtæki sem stundiatvinnustarfsemi.Í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsinskemur fram að hugtakið fyrirtæki samkvæmt samkeppnisreglum EES-réttar taki tilallra sem stundi efnahagsstarfsemi og þá óháð lagalegri stöðu þeirra ogfjármögnun. Hvers kyns starfsemi sem feli í sér framboð vöru eða þjónustu átilteknum markaði teljist efnahagsstarfsemi. Frumskilyrði sé að viðkomandistofnun fáist við efnahagsstarfsemi þar sem boðin er fram vara eða þjónusta ámarkaði sem einkaaðili geti jafnframt sinnt með hagnað að markmiði. Þóttstarfsemi sem hafi lotið mengunarvarnareftirliti hafi í einum tilgreindum dómiEvrópudómstólsins verið talin falla utan gildissviðs samkeppnisreglna sé þarmeð ekki hægt að draga þá ályktun að hvers kyns starfsemi sem þjóni markmiðiumhverfisverndar falli utan þess. Við mat á því hvort umefnahagsstarfsemi sé að ræða verður samkvæmt ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsinsað taka tillit til ýmissa annarra atriða en þeirra sem áður getur og þá í fyrstalagi hvort og hversu hátt endurgjald sé tekið fyrir starfsemina og hvernigsamkeppni við einkafyrirtæki á markaði sé háttað. Í öðru lagi bendi sústaðreynd að einkafyrirtæki geti sinnt starfseminni til þess að hún teljist efnahagsleg.Sé lögum samkvæmt heimilt að veita einkaaðilum jafnt sem opinberum leyfi tilmeðferðar úrgangs, eigi sá fyrrnefndi í raunverulegri eða mögulegri samkeppnivið þann síðarnefnda á markaði fyrir móttöku og förgun úrgangs. Í þriðja lagi hafiEvrópudómstóllinn talið að stofnun geti fengist við efnahagsstarfsemi, þótt húnbjóði fram vöru og þjónustu án þess að sækjast eftir hagnaði, eigi hún ísamkeppni við aðra sem stundi sömu starfsemi með hagnað að markmiði. Í þessusambandi vekur EFTA-dómstóllinn athygli á að nýting heimildar til gjaldtökuvegna móttöku úrgangs í stað framlaga frá hinu opinbera sé frekari vísbendingum að starfsemi sé af efnahagslegum toga. Þá er í áliti EFTA-dómstólsins tekiðfram að sé endurgjald stofnunar ekki ákveðið beint eða óbeint af henni sjálfri,heldur mælt fyrir um það í lögum, bendi dómaframkvæmd Evrópudómstólsins tilþess að starfsemi sé ekki efnahagslegs eðlis.Loks verður af áliti EFTA-dómstólsins ráðið að máli skipti hvortstarfsemi aðila eins og áfrýjanda sé að verulegu leyti fjármögnuð með gjaldtökuen að óverulegu leyti með framlögum úr opinberum sjóðum.Hvað gjaldtöku áfrýjanda varðar erþess fyrst að geta að þjónusta hans samkvæmt lögum nr. 55/2003 er veitt gegnendurgjaldi samkvæmt gjaldskrá sem á sér stoð í lögum. Samkvæmt þágildandi 1.mgr. 11. gr. laganna, sbr. nú 1. mgr. 23. gr. eftir gildistöku laga nr.63/2014, var þeim sem rak förgunarstað, hvort sem hann var sveitarfélag,byggðasamlag eða einkaaðili, skylt að innheimta gjald fyrir förgun úrgangs ensamkvæmt 2. mgr. lagagreinarinnar var sveitarfélagi heimilt að innheimta gjald fyrir alla aðra meðferð úrgangs. Í 3. mgr. hennarvar mælt svo fyrir að gjöld, sem sveitarfélag eða byggðasamlag innheimtu,skyldu ekki vera hærri en sem næmi kostnaði er félli á það við meðferð úrgangsog tengda starfsemi sem samræmdist markmiðum laganna. Þegar þess er gætt sem hér hefur veriðrakið í ljósi þeirra viðmiða sem fram koma í áliti EFTA-dómstólsins, er ljóst,að áfrýjanda var samkvæmt lögum nr. 55/2003 skylt að taka gjald fyrir förgunúrgangs en heimilt að taka gjald fyrir alla aðra meðferð hans og þar með taliðá markaði fyrir flokkun og böggun. Þá gjaldtökuheimild nýtti áfrýjandi sér ogsamkvæmt 5. lið 7. gr. stofnsamnings áfrýjanda var það stjórnar hans að ákveðafjárhæðir gjalda að gættu því að þær væru, til samræmis við ákvæði laga nr.55/2003, ekki hærri en sem næmi kostnaði. Samkvæmt þessu verður að leggja tilgrundvallar að gjaldtaka áfrýjanda á markaði fyrir flokkun og böggun úrgangshafi verið í höndum hans sjálfs sem rennir stoðum undir þá staðhæfingu stefndaað starfsemi áfrýjanda á þeim markaði hafi verið efnahagslegs eðlis. Í ljósiviðmiða EFTA-dómstólsins skiptir ekki máli við mat á því hvort áfrýjandi stundiefnahagsstarfsemi, að hann bjóði fram vöru og þjónustu án þess að sækjast eftirhagnaði, eigi hann í samkeppni við aðra sem stunda sömu starfsemi með hagnað aðmarkmiði. Þá er einnig í ljósi sömu viðmiða til þess að líta að við munnleganflutnings málsins fyrir EFTA-dómstólnum var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda oger óumdeilt í málinu að gjaldheimta hans stæði undir stærstum hluta útgjaldabyggðasamlagsins þótt ekki væri ljóst hvort svo væri að öllu leyti. Samkvæmt lögum nr. 55/2003 hafa ríkiog sveitarfélög ekki einkarétt til að sinna þeirri þjónustu sem mælt er fyrirum í lögunum, heldur er einkaaðilum veitt heimild til að sækja um starfsleyfitil að sinna meðferð úrgangs. Eru þess og dæmi að einkaaðilar hafi slíkstarfsleyfi og sinni þjónustu samkvæmt lögum nr. 55/2003 og er Gámaþjónustanhf. þeirra á meðal. Þá tekur áfrýjandi gjöld fyrir þá þjónustu sem hann veitirsamkvæmt lögum nr. 55/2003, hann ákvað sjálfur fjárhæð þeirra innan marka 3.mgr. 11. gr. laganna eins og ákvæðið var fyrir gildistöku laga nr. 63/2014,gjöldin standa að stærstum hluta undir útgjöldum áfrýjanda og í starfsemi sinniá hann í samkeppni við einkaaðila sem geta sinnt þjónustunni og gera það.Starfsemi áfrýjanda er því af efnahagslegum toga og skiptir í því sambandi ekkimáli þótt hann sækist ekki eftir hagnaði í starfsemi sinni þar sem keppinautarhans gera það. Af þessu leiðir að áfrýjandi telst fyrirtæki í skilningi 2.töluliðar 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga sem stundar atvinnurekstur eftir 1.tölulið sömu málsgreinar, starfsemi hans fellur undir gildissvið samkeppnislagaog veitir það stefnda heimild til að grípa til aðgerða gegn athöfnum áfrýjandaað því marki sem þær kunna að hafa skaðleg áhrif á samkeppni, sbr. b. lið 1.mgr. 16. gr. laganna, enda takmarka sérlög ekki heimildir stefnda í þeim efnumeins og áður er rakið. VIISamkvæmt 2. mgr. 59. gr.EES-samningsins sem hefur lagagildi hér á landi gilda samkeppnisreglur hans umfyrirtæki, sem falið er að veita þjónustu er hefur almenna efnahagslegaþýðingu, að því marki sem beiting reglnanna kemur ekki í veg fyrir að fyrirtækingeti að lögum eða í raun leyst af hendi þau sérstöku verkefni sem þeim erufalin. Áfrýjandi skírskotar til þess í málatilbúnaði sínum að hann geti hvorkifullnægt skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 55/2003 né náð markmiðum þeirra þurfihann í starfsemi sinni að lúta samkeppnisreglum. Bendir áfrýjandi í þvísambandi einkum á að verðlagning undir kostnaði sé að jafnaði bönnuð samkvæmt1l. gr. samkeppnislaga og að ákvæði 1. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 55/2003,eins og þau voru fyrir gildistöku laga nr. 63/2014, verði í reynd markleysa efgjaldtaka lúti lögmálum markaðarins og samkeppnislaga. Þegar metið er hvort starfsemifyrirtækis sé undanþegin samkeppnisreglum á grundvelli 2. mgr. 59. gr.EES-samningsins þarf samkvæmt ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins í fyrsta lagiað skera úr því hvort fyrirtækinu sem um ræðir hafi verið falið að veitaþjónustu er hefur almenna efnahagslega þýðingu og í öðru lagi hvort beitingsamkeppnisreglna EES-samningsins komi í veg fyrir að fyrirtækið geti leyst afhendi þau verkefni sem því eru falin. Með vísan til dómaframkvæmdar er það álitEFTA-dómstólsins að meðferð úrgangs geti talist þjónusta, sem hefur almennaefnahagslega þýðingu, en því skilyrði þurfi jafnframt að fullnægja aðfyrirtækinu hafi verið falið að veita þjónustuna með ákvörðun hins opinbera. Umþað skilyrði að beiting samkeppnisreglna EES-samningsins standi því í vegi aðviðkomandi fyrirtæki geti leyst af hendi þau verkefni, sem því hafa veriðfalin, segir í álitinu að ekki sé nauðsynlegt að fjárhagslegu jafnvægi eðalífvænleika fyrirtækisins sé ógnað, heldur nægi að það geti ekki sinntverkefnum sínum án þess að njóta einkaréttar eða því sé nauðsynlegt að viðhaldasérstökum réttindum til þess að geta sinnt verkefnunum við ásættanlegarefnahagslegar aðstæður. Þegar litið er til þeirra atriða semað mati EFTA-dómstólsins hafa þýðingu við skýringu á 2. mgr. 59. gr.EES-samningsins er þess fyrst að geta að meðferð úrgangs hér á landi samkvæmtlögum nr. 55/2003 verður í ljósi dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins að teljastþjónusta sem hefur almenna efnahagslega þýðingu í framangreindum skilningi. Íannan stað að með lögum nr. 55/2003 hefur sveitarfélögum verið falið að sjá umverkefni sem varða meðferð úrgangs og hafa eigendur áfrýjanda með heimild ísveitarstjórnarlögum sett hann á laggirnar í formi byggðasamlags til að sjá umframkvæmd þeirra verkefna. Samkvæmt þessu er einnig fullnægt því skilyrði 2.mgr. 59. gr. EES-samningsins að áfrýjanda hafi með ákvörðunum hins opinberaverið falið að sjá um meðferð úrgangs. Á hinn bóginn hefur hann í málatilbúnaðisínum án frekari rökstuðnings einungis skírskotað til almennra atriða því tilstuðnings að beiting samkeppnisreglna komi í veg fyrir að hann geti veitt þáþjónustu sem um ræðir. Í ákvörðun stefnda var komist að þeirri niðurstöðu aðmeð fyrirkomulagi laga nr. 55/2003 væri á engan hátt komið í veg fyrir aðatvinnustarfsemi og þar með samkeppni gæti ríkt á því sviði sem lögin taka til.Í því sambandi skipti máli að sá agi semleiði af samkeppni og stuðli að hagkvæmum rekstri og bættri þjónustu sé því tilstuðnings að markmiðum laganna verði náð. Undir þetta tók áfrýjunarnefndsamkeppnismála í úrskurði sínum og benti að auki á að sjónarmið um nauðsynhagræðingar í rekstri viðkomandi sveitarfélaga geti ekki ein og sér leitt til þessað áfrýjandi sé undanþeginn samkeppnislögum. Á þessi sjónarmið er fallist og ersamkvæmt því hafnað málsástæðum áfrýjanda um að beiting samkeppnisreglna ístarfsemi hans leiði til þess að hann geti ekki náð markmiðum laga ummeðhöndlun úrgangs eða fullnægt lagaskyldum sínum að öðru leyti. VIIIÍ ákvörðun stefnda sem áfrýjunarnefndsamkeppnismála staðfesti var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði meðþeirri háttsemi sinni sem áður er lýst brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og þáeinkum c. lið 2. mgr. þeirrar lagagreinar. Því hafnar áfrýjandi með þeim rökummeðal annars að eigendur hans séu ekki viðskiptaaðilar fyrirtækisins ískilningi síðastgreinds stafliðar og því geti ekki verið um ólíka skilmála ísams konar viðskiptum að ræða sem skekki samkeppnisstöðu. Tilefni þess að Gámaþjónustan hf.beindi erindi sínu til stefnda er áður lýst. Markaði málsins taldi stefndiannars vegar vera markað fyrir flokkun og meðferð úrgangs og hins vegar fyrirurðun og að landfræðilegur markaður væri höfuðborgarsvæðið. Jafnframt taldistefndi að þjónusta gámastöðva væri í eðli sínu talsvert ólík starfsemimóttöku- og flokkunarmiðstöðva og því rökrétt að starfsemi þeirra tilheyrðihvor sínum markaði. Væri því ekki þörf á að fjalla frekar um starfsemigámastöðva eða þann þjónustumarkað sem þær tilheyrðu. Að gættum röksemdumstefnda fyrir skilgreiningu hans á mörkuðum málsins, sem áður er gerð greinfyrir, er fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að stefndi ogáfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi skilgreint þessa markaði með réttum hætti ogað ekki hafi verið nauðsynlegt að skipta þeim upp í smærri einingar eftirmismunandi tegundum úrgangs. Af því leiðir að einnig er staðfest sú niðurstaðahéraðsdóms að málið hafi verið fullrannsakað að þessu leyti og er samkvæmt þvíhafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að þeir annmarkar hafi verið á rannsóknstefnda að leiða eigi til þess að aðalkrafa áfrýjanda verði tekin til greina.Áður er gerð grein fyrir niðurstöðustefnda um stöðu áfrýjanda og Gámaþjónustunnar hf. á mörkuðum málsins. Eins ogþar er nánar rakið taldi stefndi, að áfrýjandi hefði vegna hárrarmarkaðshlutdeildar umtalsverða yfirburði yfir keppinaut sinn á markaði fyrirrekstur flokkunarmiðstöðva. Gilti þá einu hvort heldur miðað væri við magn eðatekjur, auk þess sem eignarhald áfrýjanda og miklar aðgangstakmarkanir hefðueinnig áhrif. Þá taldi stefndi að áfrýjandi væri ráðandi á markaði fyrir förgunúrgangs en þar hefði hann einokunarstöðu, auk þess sem miklar aðgangshindranirværu á þeim markaði. Þessa niðurstöðu stefnda staðfesti áfrýjunarnefndsamkeppnismála. Í ljósi atvika málsins er fallist á framangreind rök ogsamkvæmt því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að áfrýjandi hafi veriðí ráðandi stöðu bæði á markaði fyrir móttöku og flokkun úrgangs og á markaðifyrir förgun hans.Kemur þá til úrlausnar hvort áfrýjandihafi í skilningi 11. gr. samkeppnislaga misnotað þá ráðandi stöðu á mörkuðummálsins. Í því mati er fyrst til þess að líta að samkvæmt 1. mgr.lagagreinarinnar er misnotkun eins eða fleiri fyrirtækja á ráðandi stöðubönnuð. Í c. lið 2. mgr. sömu lagagreinar kemur fram að misnotkun samkvæmt 1.mgr. geti meðal annars falist í því að viðskiptaaðilum sé mismunað með ólíkumskilmálum í sams konar viðskiptum og samkeppnisstaða þeirra þannig veikt. Íákvörðun stefnda og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála var lagt tilgrundvallar að Sorpstöð Suðurlands og eigendur áfrýjanda teldustviðskiptaaðilar hans í skilningi ákvæðisins en áfrýjandi er öndverðrarskoðunar. Niðurstaða stefnda og áfrýjunarnefndarinnar er í samræmi viðráðgefandi álit EFTA-dómstólsins en þar kemur fram að ekkert renni stoðum undirþá skýringu að fyrirtæki sem tilheyri sömu fyrirtækjasamstæðu geti ekki talistviðskiptaaðilar í skilningi ákvæðisins. Þau geti samið við hið ráðandifyrirtæki og bæði fengið frá því og veitt því vörur eða þjónustu og ættu því aðteljast viðskiptaaðilar hins ráðandi fyrirtækis í skilningi c. liðar 2. mgr.54. gr. EES-samningsins. Bendir EFTA-dómstóllinn á að aðeins í því tilviki þarsem fyrirtæki sem heyri til sömu samstæðu stundi sjálf enga efnahagsstarfsemigeti þau verið undanskilin því að teljast viðskiptaaðilar hins ráðandifyrirtækis. Þegar þessa er gætt og litið er til efnis þeirra viðskiptasamningasem áfrýjandi hefur gert við Sorpstöð Suðurlands og eigendur sína er hafnaðþeirri málsástæðu að þeir síðarnefndu teljist ekki viðskiptaaðilar áfrýjandasamkvæmt c. lið 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga.Samkvæmt lögskýringargögnum er 11. gr.samkeppnislaga byggð á 54. gr. EES-samningsins og tekur c. liður 2. mgr.lagagreinarinnar meðal annars til misnotkunar sem felst í því að fyrirtækibýður sumum af viðskiptavinum sínum afslætti sem ekki bjóðast öðrum sem eigavið það sams konar viðskipti. Til skýringar er þar nefnt að almennt séafsláttarfyrirkomulag sem byggist á kostnaðarlegum forsendum, það er verðlækkunsem grundvallist á lægri kostnaði, ekki talið hafa skaðleg áhrif á samkeppni,heldur sé það þvert á móti talið geta eflt virka samkeppni, ef það byggist áhlutlægum og sanngjörnum forsendum sem kaupendur þekki. Á hinn bóginn getiafslættir sem ekki byggjast á slíkum sjónarmiðum haft áhrif á samkeppni millifyrirtækja og þar með á aðgang að markaðnum. Eigi það sérstaklega við þar semsamkeppni sé þegar takmörkuð vegna ráðandi fyrirtækis á viðkomandi markaði.Áður er lýst því mismunandi afsláttarfyrirkomulagi sem áfrýjandi kom á annarsvegar í viðskiptum við eigendur sína og almenna viðskiptavini og hins vegar íviðskiptum við Sorpstöð Suðurlands. Þegar það fyrirkomulag er virt í ljósigagna málsins er fallist á með stefnda að það hafi ekki byggst á kostnaðarlegumog hlutlægum forsendum. Er samkvæmt þessu fullnægt því skilyrði c. liðar 2.mgr. 11. gr. samkeppnislaga að viðskiptaaðilum hafi verið mismunað með ólíkumskilmálum. Seinna skilyrði c. liðar 2. mgr. 11.gr. samkeppnislaga er að samkeppnisstaða viðskiptaaðila sem eru í sambærilegumviðskiptum hafi verið veikt með skilmálum sem teljast ólíkir. Áður er gerðgrein fyrir þeim röksemdum stefnda að afsláttarfyrirkomulag áfrýjanda, semsamkvæmt framansögðu mismunaði viðskiptaaðilum hans, væri til þess fallið aðstyrkja mikla yfirburði áfrýjanda á markaði fyrir rekstur flokkunarmiðstöðva,veikja á sama hátt stöðu eina keppinautarins, Gámaþjónustunnar hf., og ógnaverulega þeirri takmörkuðu samkeppni sem ríkti á markaðnum. Í ljósi atvikamálsins er á þessa röksemd stefnda fallist og breytir í því efni engu þótt ölleinkafyrirtæki hafi notið sömu kjara í viðskiptum sínum við áfrýjanda. Þá er ogtil þess að líta að þótt eigendur áfrýjanda og þar með talinn Hafnarfjarðarbærhafi ekki átt í beinni samkeppni við Gámaþjónustuna hf. á markaði málsins fyrirrekstur flokkunar- og móttökustöðva leiddi afsláttarfyrirkomulag áfrýjanda tilveikari stöðu félagsins á mörkuðum málsins. Samkvæmt þessu og að því gættu aðtilvik þau sem talin eru í 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga eru samkvæmt orðalagisínu og lögskýringargögnum ekki tæmandi talin heldur eingöngu sett fram ídæmaskyni verður að leggja til grundvallar að þeirri háttsemi áfrýjanda sem umræðir í málinu verði jafnað til þeirrar sem lýst er í c. lið 2. mgr. 11. gr.laganna. Að þessu gættu og að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða aðáfrýjandi hafi misbeitt markaðsráðandi stöðu sinni með umræddum afsláttum tileigenda sinna og Sorpstöðvar Suðurlands. Þá er og með skírskotun til forsendnahéraðsdóms staðfest sú niðurstaða að áfrýjanda verði gert að sæta viðurlögum íformi sektar vegna háttsemi sinnar og fjárhæð hennar.Samkvæmt þessu verður niðurstaðahéraðsdóms staðfest.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Sorpa bs., greiði stefnda,Samkeppniseftirlitinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DÓMUR DÓMSTÓLSINS 22.september 2016(Misnotkun ámarkaðsráðandi stöðu – Hugtakið fyrirtæki – Byggðasamlag sveitarfélaga –Þjónusta er hefur almenna efnahagslega þýðingu – Mismunun viðskiptaaðila með ólíkum skilmálum vegnasams konar viðskipta – Verðmismunun)Mál E-29/15, BEIÐNI samkvæmt 34.gr. samningsins milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstólsum ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins, frá Hæstarétti Íslands, í máli sem þar errekiðSorpa bs.gegn Samkeppniseftirlitinu,umtúlkun á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sérstaklega 54. gr. hans.DÓMSTÓLLINN,skipaðurdómurunum Carl Baudenbacher, forseta og framsögumanni, Per Christiansen, ogPáli Hreinssyni,dómritari:Gunnar Selvik,hefur,með tilliti til skriflegra greinargerða frá:- Sorpubs., í fyrirsvari er Hörður FelixHarðarson, hrl. - Samkeppniseftirlitinu, í fyrirsvari er Gizur Bergsteinsson, hrl. - ESA, í fyrirsvari sem umboðsmenn eru Carsten Zatschler, Clémence Perrin og ØyvindBø, lögfræðingar á lögfræði- og framkvæmdasviði.- Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (framkvæmdastjórnin),í fyrirsvari sem umboðsmenn eru Henning Leupold og IoannisZervas frá lagaskrifstofuframkvæmdastjórnarinnar. með tilliti til skýrsluframsögumanns,og munnlegs málflutningslögmanns Sorpu, Harðar Felix Harðarsonar, lögmanns Samkeppniseftirlitsins,Gizurar Bergsteinssonar, fulltrúa ESA, Clémence Perrin og Øyvind Bø, og fulltrúa framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins,Henning Leupold og Ioannis Zervas, sem fram fór 24. maí 2016,kveðið upp svofelldanDómI LöggjöfEES-rétturÍ 54. gr.EES-samningsins segir: Misnotkuneins eða fleiri fyrirtækja á yfirburðastöðu á svæðinu sem samningur þessi tekurtil, eða verulegum hluta þess, er ósamrýmanleg framkvæmd samnings þessa og þvíbönnuð að því leyti sem hún kann að hafa áhrif á viðskipti milli samningsaðila.Slík misnotkungetur einkum falist í því að:(a)beinteða óbeint sé krafist ósanngjarns kaup- eða söluverðs eða aðrir ósanngjarnirviðskiptaskilmálar settir;(b)settarséu takmarkanir á framleiðslu, markaði eða tækniþróun, neytendum til tjóns;(c)öðrumviðskiptaaðilum sé mismunað með ólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum ogsamkeppnisstaða þeirra þannig veikt;(d)sett séþað skilyrði fyrir samningagerð að hinir viðsemjendurnir taki á sigviðbótarskuldbindingar sem tengjast ekki efni samninganna, hvorki í eðli sínuné samkvæmt viðskiptavenju.2Í 59. gr.EES-samningsins segir: . Eigi í hlutopinber fyrirtæki, og fyrirtæki sem aðildarríki EB eða EFTA-ríki veita sérstökréttindi eða einkarétt, skulu samningsaðilar tryggja að hvorki séu gerðar néviðhaldið nokkrum þeim ráðstöfunum sem fara í bága við reglur samnings þessa,einkum reglur sem kveðið er á um í 4. gr. og 53.–63. gr.2. Reglur samningsþessa, einkum reglurnar um samkeppni, gilda um fyrirtæki sem falið er að veitaþjónustu er hefur almenna efnahagslega þýðingu eða eru í eðli sínufjáröflunareinkasölur, að því marki sem beiting þeirra kemur ekki í veg fyrirað þau geti að lögum eða í raun leyst af hendi þau sérstöku verkefni sem þeimeru falin. Þróun viðskipta má ekki raska í þeim mæli að það stríði gegn hagsmunumsamningsaðilanna.3. FramkvæmdastjórnEB og eftirlitsstofnun EFTA skulu hvor innan síns valdsviðs tryggja að ákvæðumþessarar greinar sé beitt og gera, eftir því sem þörf krefur, viðeigandiráðstafanir gagnvart þeim ríkjum sem eru á svæðum hvorrar um sig.LandsrétturSamkeppnislög 311. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 er íaðalatriðum samhljóða 54. gr. EES-samningsins. 4Í 11. gr. samkeppnislaga segir: Misnotkun eins eðafleiri fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu er bönnuð.Misnotkunskv. 1. mgr. getur m.a. falist í því að: (a)beint eða óbeint sé krafist ósanngjarns kaup-eða söluverðs eða aðrir ósanngjarnir viðskiptaskilmálar settir,(b)settarséu takmarkanir á framleiðslu, markaði eða tækniþróun, neytendum til tjóns,(c)viðskiptaaðilumsé mismunað með ólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum og samkeppnisstaðaþeirra þannig veikt,(d)sett séþað skilyrði fyrir samningagerð að hinir viðsemjendurnir taki á sigviðbótarskuldbindingar sem tengjast ekki efni samninganna, hvorki í eðli sínuné samkvæmt viðskiptavenju.Lög ummeðhöndlun úrgangs 5Með lögum nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs (lögum meðhöndlun úrgangs) var meðal annars stefnt að því að innleiða í landsréttreglur sem svara til tilskipunar ráðsins 75/442/EBE frá 15. júlí 1975 um úrgang(stjtíð. ESB 1975 L 194, bls. 39), tilskipunar ráðsins 1999/31/EB frá 26. apríl1999 um urðun úrgangs (stjtíð. ESB 1999 L 182, bls. 1), tilskipunarEvrópuþingsins og ráðsins 2000/53/EB frá 18. september 2000 um úr sér genginökutæki (stjtíð. ESB 2000 L 269, bls. 34) og tilskipunar Evrópuþingsins ográðsins 2000/76/EB frá 4. desember 2000 um brennslu úrgangs (stjtíð. ESB 2000 L332, bls. 91). 6Á þeim tíma sem máli skiptir fyrir atvik þessamáls var í 5. mgr. 4. gr. laga um meðhöndlun úrgangs mælt fyrir um aðsveitarfélög skyldu ákveða fyrirkomulag söfnunar og flutnings á heimilis- ogrekstrarúrgangi og bera ábyrgð á flutningi heimilisúrgangs. Að auki bar þeim aðtryggja rekstur móttöku- og söfnunarstöðva fyrir úrgang í þeirra umdæmi.Samkvæmt 5. gr. laganna veitti Umhverfisstofnun starfsleyfi fyrirmóttökustöðvar úrgangs, sem óheimilt var að reka án slíks leyfis. Af 6. og 8.gr. laganna leiddi að heimilt var að veita einkaaðilum sem og opinberum aðilumslíkt leyfi. 7Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga um meðhöndlunúrgangs, var rekstraraðila förgunarstaðar, hvort sem um sveitarfélag,byggðasamlag eða einkaaðila var að ræða, skylt að innheimta gjald fyrir förgunúrgangs. Að því er varðaði alla aðra meðferð úrgangs og tengda starsemi, svosem móttöku úrgangs, var í 2. mgr. 11. gr. laganna kveðið á um aðsveitarfélögum væri heimilt að innheimta gjöld fyrir slíka starfsemi. Þá var í3. mgr. mælt fyrir um að gjald sem sveitarfélag eða byggðasamlag innheimtivegna móttöku eða förgunar úrgangs skyldi ekki vera hærri en sem næmi kostnaðisem á það félli vegna veitingar þjónustunnar. Sveitarstjórnarlög8Við stofnun Sorpu árið 1988 var í 98. gr.sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986 kveðið á um að sveitarfélögum væri heimilt aðgera með sér samning um stofnun byggðasamlags til að taka að sér framkvæmd afmarkaðraverkefna. Í 98. gr. laganna segir: Sé um að ræðavaranlegt samvinnuverkefni sveitarfélaga, svo sem rekstur skóla ogheilbrigðisstofnana eða brunavarnir, geta sveitarfélög myndað byggðasamlag semtekur að sér framkvæmd verkefnisins.Í samningi, sem geraskal um byggðasamlag, skulu vera ákvæði m.a. um stjórn samlagsins og kjörfulltrúa til hennar, fjölda þeirra, kjörtímabil, um varafulltrúa og annað semmáli skiptir í því sambandi.Í samningnum skuluvera ákvæði um hvenær stjórnarfundur er ályktunarhæfur og um umboð stjórnar tilað skuldbinda sveitarsjóði. Þá skulu vera ákvæði um í hvaða tilvikum þörf erstaðfestingar sveitarstjórna á samþykktum sem gerðar eru í stjórnbyggðasamlags.Þar sem eigi eröðruvísi ákveðið í samþykktum byggðasamlags gilda eftir því sem við eigameginreglur laga þessara um meðferð mála, skyldur og réttindi stjórnarmanna,starfslið, meðferð fjármála og endurskoðun reikninga.Sveitarsjóðir beraeinfalda ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum byggðasamlags sem þeir eruaðilar að en innbyrðis skiptist ábyrgðin í hlutfalli við íbúatölu.9Sveitarstjórnarlög nr. 45/1998, sem komu í staðlaga 8/1986, tóku gildi 1. júní 1998. Í 82. gr. þeirra laga var að finna ákvæðisamhljóða 98. gr. hinna eldri laga. 0Sveitarstjórnarlög 45/1998 voru síðar felld úrgildi með nýjum sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011, sem tóku gildi 1. janúar2012. Í 94. gr. nýju laganna, sem fjallar um byggðasamlög, segir: Sveitarfélögum er heimilt að stofna byggðasamlög sem taka að sér framkvæmdafmarkaðra verkefna þeirra, svo sem rekstur skóla eða brunavarnir.Byggðasamlögum er einum rétt og skylt að hafa orðið byggðasamlag í heitisínu eða skammstöfunina bs.Í samningi um byggðasamlag skulu m.a. vera ákvæði um: . heiti byggðasamlags, eignarhluti einstakra sveitarfélaga íbyggðasamlaginu, hvaða verkefnum það sinnir og valdheimildir,2. kjör til stjórnar, fjölda stjórnarmanna, kjörtímabil og varafulltrúa,3. ályktunarhæfi funda og annað sem máli skiptir í því sambandi,4. umboð stjórnar til að skuldbinda aðildarsveitarfélög,5. hvenær þörf er staðfestingar sveitarstjórna á ákvörðunum stjórnar,6. heimildir til samninga við einkaaðila, sbr. 100. gr.,7. heimildir til samninga við einstök aðildarsveitarfélög um að þau taki aðsér afmarkaða þætti í þeirri starfsemi sem falin hefur verið byggðasamlagi,8. úrgöngu úr byggðasamlagi, þar á meðal um uppgjör aðildarsveitarfélaga,ábyrgð á skuldbindingum og rétt til innlausnar á eignarhlutum.Tryggt skal að umboð stjórnar byggðasamlags til að skuldbindaaðildarsveitarfélög sé í samræmi við reglur laga þessara um fjármálsveitarfélaga, þ.m.t. bindandi gildi fjárhagsáætlunar næstkomandi árs.Kjör til stjórnar byggðasamlags getur annaðhvort farið fram á aðalfundibyggðasamlags eða á grundvelli tilnefninga sveitarstjórna einstakra aðildarsveitarfélaga.Ef kjör til stjórnar fer fram á aðalfundi byggðasamlags skulu í samningi umbyggðasamlag einnig vera viðeigandi ákvæði um aðalfund þess, þar á meðal um öllþau atriði sem getur í 2.–5. tölul. 3. mgr.Byggðasamlög lúta að öðru leyti ákvæðum laga þessara um meðferð mála,skyldur og réttindi stjórnarmanna, starfslið, fjármál, fjárhagsáætlanir ogendurskoðun ársreikninga og stjórnsýslueftirlit og þeim almennu reglum sem aðöðru leyti gilda um störf sveitarfélaga og annarra stjórnvalda.Einstakar sveitarstjórnir og endurskoðendur aðildarsveitarfélaga eiga réttá aðgangi að öllum gögnum um stjórnsýslu byggðasamlags.Sveitarfélög bera einfalda ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingumbyggðasamlags sem þau eru aðilar að en innbyrðis skiptist ábyrgðin í hlutfallivið íbúatölu.II Málavextir og meðferð málsins1Með samningi milli Reykjavíkurborgar,Kópavogsbæjar, Garðabæjar, Bessastaðahrepps, Hafnarfjarðarbæjar, Mosfellsbæjarog Seltjarnarnesbæjar (eigendur Sorpu) var Sorpa stofnuð sem byggðasamlag 15.febrúar 1988 sem byggðasamlag, á grundvelli þágildandi sveitarstjórnarlaga nr.8/1986. Þeim samningi var síðar breytt og tók nýr samningur gildi 1. janúar2007 í samræmi við sveitarstjórnarlögin frá 1998 (stofnsamningurinn). Nafnið„Sorpa“ er stytting á heitinu „Sorpeyðing höfuðborgarsvæðisins byggðasamlag“.Hvert þessara sveitarfélaga á hlut í Sorpu, en þar sem Garðabær ogBessastaðahreppur hafa síðan sameinast eru eigendur Sorpu aðeins sex í dag. 2Sorpa starfar á sviði meðhöndlunar úrgangs, þar ámeðal endurvinnslu hans. Gefin voru út tvö starfsleyfi til Sorpu 11. júní 2001,til starfrækslu móttöku-, flokkunar- og böggunarstöðvar fyrir úrgangsefniíGufunesi í Reykjavík og urðunarstaðar á Álfsnesi í Reykjavík. Þau leyfi áttuað gilda til ársloka 2012.3Sorpa fæst ekki við sorphirðu, hvorki frá heimilumné fyrirtækjum. 4Verkefni Sorpu, eins og þau eru skilgreind ístofnsamningnum, felast sérstaklega í því að útvega og starfrækja urðunarstaðifyrir sorp, reisa og reka móttökustöðvar, flytja sorp frá slíkum stöðvum,framleiða og selja eldsneyti og orku úr sorpi, og vinna og selja efni úr sorpitil endurnýtingar. 5Samkvæmt stofnsamningnum skal einn fulltrúi fráhverju aðildarsveitarfélagi eiga sæti í stjórn Sorpu. Stjórnin samþykkir árlegafjárhags- og starfsáætlun, sem og alla „meiriháttar samninga sem gerðir eru ogekki teljast til daglegrar stjórnunar framkvæmdastjóra.“ Stjórnin ræður einnigframkvæmdastjóra og hún ákveður gjaldskrá fyrir þjónustu sem veitt er af hálfubyggðasamlagsins. 6Samkvæmt stofnsamningnum eru tekjur Sorpu gjöld„fyrir innvegið sorp sem tekið er við frá sorphirðu viðkomandi sveitarfélags ogeinkaaðilum“. Einnig samanstanda tekjurnar af söluverði efna sem til verðavegna endurvinnslu úrgangs og söluverði orku sem unnin er úr úrgangsefnum, semog gjöldum sem innheimt eru fyrir móttöku og eyðingu hættulegra úrgangsefna,auk móttekins arðs úr hendi félaga sem Sorpa er eigandi að. 7Útgjöld Sorpu felast meðal annars í arðgreiðslumtil eigenda. Stofnsamningurinn kveður á um að eigendur Sorpu eigi rétt áarðgreiðslum í samræmi við hluta sinn í stofnfé Sorpu. Þó er tekið fram ístofnsamningnum að í stað þess að greiða arðinn út sé Sorpu heimilt að veitaeigendum afslátt af fyrrnefndum gjöldum („eigendaafslátt“). Í þeim tilvikumkrefur Sorpa eigendur sína ekki að fullu um fjárhæð þess gjalds sem tekið erfyrir móttöku sorps í móttökustöðinni í Gufunesi, og sem nemur einungisútlögðum kostnaði. Þess í stað veitir Sorpa eigendum sínum afslátt af gjaldinu.Árið 2010 nam eigendaafslátturinn 18% vegna heimilisúrgangs. 8Viðskiptavinum Sorpu, öðrum en eigendum, erveittur lægri afsláttur, sem er breytilegur eftir mánaðarlegri veltuviðskiptavinarins hjá fyrirtækinu. Frá 1. desember 2009 var veittur 3%afsláttur vegna mánaðarlegrar veltu á milli 500.000 og 1.000.000 krónur, 5%vegna veltu á milli 1.001.000 og 5.000.000 króna og 7% vegna mánaðarlegrarveltu sem nemur hærri fjárhæð en 5.000.000 króna.9Gámaþjónustan hf. (Gámaþjónustan) er félag íeinkaeigu sem fæst við meðhöndlun úrgangs og endurvinnslu. Félagið rekurmóttöku- og flokkunarstöð að Berghellu 1 í Hafnarfirði, samkvæmt starfsleyfiveittu 18. febrúar 2011 sem gildir til 16 ára. Úrgangurinn sem meðhöndlaður erað Berghellu 1 kemur meðal annars frá Hafnarfjarðarbæ, einum eigenda Sorpu. 20Gámaþjónustan hefur einnig sinnt sorphirðu fyrirHafnarfjarðarbæ frá 2003. 21Stöð Gámaþjónustunnar að Berghellu 1 er ísamkeppni við móttöku- og flokkunarstöðina í Gufunesi. Á árinu 2009 varmarkaðshlutdeild Gufunesstöðvarinnar á höfuðborgarsvæðinu [...]% miðað viðtekjur og [...]% miðað við magn, en á sama tímabili var markaðshlutdeildstöðvarinnar að Berghellu 1 [...]% miðað við tekjur og [...]% miðað við magn. Áárinu 2010 nam hlutdeild stöðvarinnar í Gufunesi [...]% miðað við tekjur og [...]%miðað við magn, en hlutdeild stöðvarinnar að Berghellu 1 [...]% miðað viðtekjur og [...]% miðað við magn. 22Gámaþjónustan rekurengar urðunarstöðvar. Aðeins er rekin ein urðunarstöð á höfuðborgarsvæðinu oger það stöð Sorpu á Álfsnesi. Gámaþjónustan flytur því úrgang, sem ekki er hægtað endurvinna að lokinni meðferð að Berghellu 1, til urðunar á Álfsnesi.23Hinn 10. desember 2009beindi Gámaþjónustan erindi til Samkeppniseftirlitsins vegna Sorpu.24Samkvæmt erindinu hafði Sorpa mismunaðviðskiptavinum við verðlagningu og þar með einkum brotið gegn 11. gr.samkeppnislaga. Í fyrsta lagi veitti Sorpa eigendum sínum, þar á meðalHafnarfjarðarbæ, afslátt af móttökugjöldum vegna úrgangs í Gufunesstöðinni, semog af gjöldum vegna urðunar úrgangs á Álfsnesi. Vegna þessa hafi Gámaþjónustanstaðið verr að vígi gagnvart Sorpu, þegar Hafnarfjörður bauð út sorphirðusveitarfélagsins vegna heimilissorps árið 2009 og veitti bjóðendum kost á aðvelja til hvaða móttökustöðvar úrganginum yrði skilað. Í öðru lagi veitti Sorpaekki aðeins eigendum sínum hagstæðari afslætti. Samkvæmt samningi frá 22. maí2009, veitti hún einnig öðru byggðasamlagi afslátt, Sorpstöð Suðurlands bs.(Sorpstöð Suðurlands), sem sett hafði verið á fót af 13 sveitarfélögum utanstarfssvæðis Sorpu. Slíkir afslættir voru á bilinu 12% til 45% af móttökugjaldivegna úrgangs sem skilað var á stöð Sorpu í Gufunesi. Með vísan til þessakrafðist Gámaþjónustan þess að Samkeppniseftirlitið bannaði Sorpu að veita svohagstæð afsláttarkjör. Til vara var þess krafist að Sorpu yrði gert að veitaGámaþjónustunni sambærileg afsláttarkjör. 25Með ákvörðun sinni, hinn 21. desember 2012, komstSamkeppniseftirlitið að þeirri niðurstöðu að Sorpa hefði brotið gegn 11. gr.samkeppnislaga (ákvörðun Samkeppniseftirlitsins). 26Samkeppniseftirlitið hafnaði röksemdum Sorpu um aðgrunnþjónusta við móttöku og meðferð úrgangs, sem teldist til lögbundinnaskyldna og þar sem opinberum valdheimildum væri beitt við starfsemina, félliutan gildissviðs samkeppnislaga. Samkeppniseftirlitið hafnaði jafnframtröksemdum Sorpu um að hún gæti ekki talist fyrirtæki í skilningisamkeppnislaga, þar sem hún væri ekki rekin í hagnaðarskyni. 27Samkeppniseftirlitið skilgreindi tvo vörumarkaðisem á reyndi: annars vegar markað fyrir móttöku úrgangs, þar með talin flokkunog böggun úrgangs, og hins vegar markað fyrir förgun úrgangs. Báðir markaðirnáðu yfir höfuðborgarsvæðið. Hvað varðaði markað fyrir móttöku úrgangs áhöfuðborgarsvæðinu naut Sorpa 65 til 75% markaðshlutdeildar með rekstristöðvarinnar í Gufunesi, en Gámaþjónustan hafði 25 til 35% markaðshlutdeild meðrekstri stöðvar sinnar að Berghellu 1. Vegna þessa, var Sorpa í ráðandi stöðu áþeim markaði. Hvað varðaði markað fyrir förgun úrgangs á höfuðborgarsvæðinu,var Sorpa eini starfandi aðilinn með urðunarstað á Álfsnesi. Sorpa var þvíeinnig í ráðandi stöðu á þeim markaði. 28Samkeppniseftirlitið komst að þeirri niðurstöðu aðSorpa hefði brotið gegn c-lið 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga með því að veitaeigendum sínum mikla afslætti (eigendaafslátt) af gjöldum fyrir móttöku úrgangsí stöðinni í Gufunesi og af gjöldum fyrir urðun úrgangs á urðunarstöðinni áÁlfsnesi, og með því að veita Sorpstöð Suðurlands verulega afslætti af gjöldumvegna móttöku úrgangs í Gufunesi. Var Sorpu því gert að greiða sekt að fjárhæð45.000.000 krónur. 29Hinn 17. janúar 2013 kærði Sorpa ákvörðun Samkeppniseftirlitsinstil áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem staðfesti hana með úrskurði sínum 18.mars 2013. 30Hinn 11. september 2013 höfðaði Sorpa mál fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur þar sem leitað var ógildingar á úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þeirri kröfu var hafnað með dómi sem kveðinnvar upp 16. janúar 2015. 31Sorpa áfrýjaði dómi Héraðsdóms Reykjavíkur tilHæstaréttar 15. apríl 2015.32Hinn 10. desember 2015 barst EFTA-dómstólnumbeiðni Hæstaréttar Íslands um ráðgefandi álit samkvæmt 34. gr. samningsinsmilli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, með eftirfarandispurningum:.Telstsveitarfélag í ríki sem á aðild að EES-samningnum og annast í umdæmi sínumeðferð úrgangs í samræmi við ákvæði tilskipana 75/442/EBE, 1999/31/EB og 2000/76/EB,fyrirtæki í skilningi 54. gr. samningsins? Í því sambandi er spurt hvort máliskipti þegar spurningunni er svarað: a) Að meðferð úrgangs er eitt aflögbundnum verkefnum sveitarfélaga samkvæmt lögum viðkomandi ríkis. b) Aðsamkeppni getur verið um meðferð úrgangs milli einkaaðila og opinberra aðilasamkvæmt lögum ríkisins. c) Að mælt sé svo fyrir í lögum ríkisins að á þessusviði megi sveitarfélag ekki taka hærra gjald en sem nemur kostnaði af meðferðúrgangs og tengdri starfsemi.2.Efsvarið við fyrstu spurningunni er neitandi, gildir það sama um byggðasamlag semrekið er af tveimur eða fleiri sveitarfélögum og annast í þeirra stað meðferðúrgangs á starfssvæði þeirra?3.Skiptirmáli þegar metið er hvort 54. gr. EES-samningsins gildir um starfsemi sveitarfélagseða byggðasamlags að lög viðkomandi ríkis hafa að geyma reglur um heimild eðaskyldu opinberra aðila til hennar? Er samrýmanlegt EES-samningnum að ríki semaðild á að honum undanskilur í lögum tiltekna starfsemi opinberra aðilasamkeppnislögum?4.Getasveitarfélög sem eru eigendur byggðasamlags eins og þess sem um ræðir í annarrispurningunni talist til viðskiptaaðila samlagsins í skilningi c. liðar 2. mgr.54. gr. EES-samningsins? Ef svo telst vera er spurt hvort afsláttur tileigenda, sem ekki býðst öðrum, feli í sér mismunun í skilningi sama ákvæðis?33Vísað er til skýrslu framsögumanns um frekari lýsingu löggjafar,málsatvika, meðferðar málsins og skriflegra greinargerða sem dómstólnum bárust.Verða þau ekki rakin frekar nema að því leyti sem forsendur dómsins krefjast.III SvördómsinsSpurningar tækar tilefnismeðferðar34ESA telur, að þótt ákvörðun Samkeppniseftirlitsinssem leitað er ógildingar á í málinu sem rekið er fyrir Hæstarétti byggist ekkiá EES-rétti hafi dómstóllinn lögsögu í málinu. Dómurinn bendir á að samkvæmtviðurkenndri dómaframkvæmd dómstóls Evrópusambandsins (Evrópudómstólsins) getisá síðarnefndi svarað þeim spurningum sem til hans er beint, þótt sakarefnimálsins sem rekið sé fyrir landsdómstólnum falli utan gildissviðs Evrópuréttar,að því gefnu að þau ákvæði Evrópuréttar sem um ræðir hafi verið talin eiga viðað landsrétti þegar um staðbundin mál er að ræða (sjá, til samanburðar, mál SIA «Maxima Latvija», C-345/14,EU:C:2015:784, 12. mgr.) Sú nálgun verði einnig talin eiga við um EES-rétt.Hvað varðar hið fyrirliggjandi mál, hafi 11. gr. samkeppnislaga verið sett tilað innleiða 54. gr. EES-samningsins og því eigi að skýra fyrrnefndu greininatil samræmis við þá síðarnefndu. 35Varðandi það hvort spurningar séu tækar til efnismeðferðar á grundvelliþess að málið sem rekið er fyrir landsdómstólnum eigi aðeins við um innlendaraðstæður, bendir dómurinn á að þegar reglur landsréttar, sem einungis eiga viðum aðstæður innanlands, byggjast á sömu eða svipuðum lausnum og EES-réttur, í þeimtilgangi að forðast röskun á samkeppni, er það EES-samstarfinu í hag að komiðsé í veg fyrir ólíka túlkun í framtíðinni. Af þeim sökum verður að gætasamræmis við túlkun reglna eða hugtaka sem fengin eru úr EES-rétti, óháð þeimaðstæðum sem þau eiga við um. Þar sem lögsaga dómstólsins er einvörðungu bundinvið skoðun og túlkun ákvæða EES-réttar er það landsdómstólsins eins að meta aðhvaða marki vísað er til EES-réttar í ákvæðum landsréttar (sjá mál E‑17/11 Aresbank [2012] EFTA Ct. Rep. 916, 45.mgr.).3611. gr. samkeppnislaga er nánast samhljóða 54. gr. EES-samningsins. Af þvíleiðir að spurningarnar sem Hæstiréttur Íslands hefur beint til dómstólsins erutækar til efnismeðferðar. Fyrsta spurninginAthugasemdir sem lagðar vorufyrir dómstólinn37Sorpa telur að sveitarfélag geti ekki talistfyrirtæki í skilningi 54. gr. EES-samningsins þegar það annast meðferð úrgangs.38Sorpa telur að meðferð úrgangs sé í eðli sínuopinber starfsemi, þar sem henni sé alla jafna sinnt af sveitarfélögum, hún séí almannaþágu og þjóni umhverfissjónarmiðum. Enn fremur feli íslensk löggjöfsveitarfélögum að sinna sorphirðu og farga úrgangi. Sveitarfélögunum sé þvískylt að sinna því hlutverki og verkefni þeirra séu skilgreind í íslenskumlögum. 39Sorpa heldur því fram að þegar skera skuli úr umhvort starfsemi opinberrar stofnunar sé efnahagsstarfsemi, skipti ekki málihvort einkafyrirtæki geti leyst hana af hendi (vísað er til máls E-5/07 Private Barnehagers Landsforbund gegn Eftirlitsstofnun EFTA [2008] EFTA Ct.Rep. 62, 80. mgr.). Sú staðreynd, að tekið sé gjald vegna þjónustunnar þýðiekki að þjónustan flokkist sem efnahagsstarfsemi þar sem fjárhæð slíks gjaldsgeti ekki verið hærri en kostnaðurinn sem til fellur við að veita þjónustuna,samkvæmt 11. gr. laga um meðhöndlun úrgangs. 40Loks heldur Sorpa því fram að meðhöndlun úrgangsverði að teljast þjónusta sem hafi almenna efnahagslega þýðingu í skilningi 2.mgr. 59. gr. EES-samningsins (vísað er til máls Sydhavnens Sten & Grus ApS gegn Københavns Kommune, C-209/98, EU:C:2000:279, 75. mgr.). Svo aðfyrirtæki, sem ætlað sé að sinna þjónustu sem hafi almenna efnahagslegaþýðingu, falli utan gildissviðs samkeppnisreglna þurfi beiting þeirra reglnaekki að ógna tilvist þess. Nægilegt sé að beiting reglnanna myndi hindra framkvæmdþjónustunnar sem um ræðir við ásættanlegar efnahagslegar aðstæður (vísað er tilmáls Ákæruvaldið gegn Paul Corbeau, C-320/91, EU:C:1993:198,16. mgr.). Getu sveitarfélaganna til að uppfylla markmið tilskipana 75/442/EBE,1999/31/EB og 2000/76/EB væri stefnt í hættu ef þau væru bundin afsamkeppnisreglum. 41Samkeppniseftirlitið, ESA og framkvæmdastjórn ESBhalda því á hinn bóginn fram að sveitarfélag geti talist fyrirtæki þegar þaðsinnir meðhöndlun úrgangs. 42Samkeppniseftirlitið telur að samkeppni sveitarfélagavið einkafyrirtæki um veitingu þjónustu við meðferð úrgangs sé skýr vísbendingum að slík þjónusta skuli teljast efnahagsstarfsemi. Tilskipanir 75/442/EBE,1999/31/EB og 2000/76/EB geri engan greinarmun á opinberum aðilum ogeinkaaðilum þegar kemur að skilyrðum fyrir leyfisveitingu til meðferðarúrgangs. Þar af leiðandi keppi opinberir aðilar við einkafyrirtæki þegar kemurað veitingu þjónustu við meðferð úrgangs, eins og útboðslýsingHafnarfjarðarbæjar hafi sýnt. Sveitarfélög geti að sama skapi ekki komist hjáþví að flokkast sem fyrirtæki með því að vísa til þess að gjaldtakan vegnaþjónustunnar sé ekki hærri en sem nemur kostnaði við meðhöndlun úrgangsins,enda hafi 102. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins (SSESB) veriðbeitt óháð því hvort starfsemin sem um ræðir sé innt af hendi í hagnaðarskyni(vísað er til áður tilvitnaðs máls Ministerodell'Economia e delle Finanze gegn Cassadi Risparmio di Firenze SpA, Fondazione Cassa di Risparmio di San Miniato ogCassa di Risparmio di San Miniato SpA, C‑222/04, EU:C:2006:8, 123. mgr.).43ESA heldur því fram að starfsemi geti ekki talistefnahagsstarfsemi nema hún fari fram í markaðsumhverfi. Líklegt megi teljast aðstarfsemin fari fram í markaðsumhverfi þegar stofnunin sem um ræðir á ísamkeppni við aðra söluaðila og fær endurgjald fyrir veitta þjónustu. 44Þegar stofnun fæst við ýmiss konar starfsemiverður, að sögn ESA, að meta hverja þeirra um sig til að unnt sé að ákvarðahvort hún teljist efnahagsstarfsemi (vísað er til máls Motosykletistiki Omospondia Ellados NPID (MOTOE) gegn Elliniko Dimosio, C-49/07,EU:C:2008:142, 25. mgr.). 45ESA telur, þar af leiðandi, að skilja verði ámilli þeirrar starfsemi sem varðar meðferð Sorpu á úrgangi eigendabyggðasamlagsins og þeirrar starfsemi sem tekur til meðferðar úrgangsviðskiptavinarins Sorpstöðvar Suðurlands. Meðhöndlun Sorpu á úrgangi eigendannamyndi falla utan gildissviðs samkeppnisreglna EES ef eigendur Sorpu hafi gertsamning við félagið um meðhöndlun sorps, án þess að leita tilboða hjá öðrum fyrirtækjumog engum öðrum þjónustuaðila hafi gefist kostur á að meðhöndla sorp fráeigendum Sorpu, sem sé ekki raunin. Meðhöndlun úrgangs frá Sorpstöð Suðurlandsverði einnig að teljast efnahagsstarfsemi.46Framkvæmdastjórnin heldur því fram að þegarákvarða skuli hvort starfsemi á vegum opinberrar stofnunar sé efnahagsleg,skipti mestu máli hvort einkafyrirtæki sinni einnig þeirri starfsemi. Sústaðreynd að stofnun sé ekki rekin í hagnaðarskyni ráði ekki úrslitum.47Framkvæmdastjórnin telur að greina verði á millireksturs móttökustöðvar Sorpu í Gufunesi og reksturs urðunarstaðarins áÁlfsnesi. Hið fyrrnefnda teljist efnahagsstarfsemi þar sem einkafyrirtæki jafntsem opinberar stofnanir geti fengið leyfi til starfrækslu móttökustöðvarsamkvæmt íslenskum lögum og því sé mögulegt að opinberar stofnanir mætisamkeppni frá einkafyrirtækjum. Enn fremur skipti það ekki máli að gjaldtakaSorpu miðist við kostnað. Þá telur framkvæmdastjórnin að starfrækslaurðunarstaðarins teljist einnig efnahagsstarfsemi. Álit dómstólsins48Með fyrstu spurningunni leitar landsdómstólinnsvars við því hvort sveitarfélag geti talist fyrirtæki í skilningisamkeppnisreglna EES-samningsins þegar það sinnir þjónustu við meðferð úrgangs,og hvort taka skuli mið af þremur eftirfarandi viðmiðum: þeirri staðreynd aðmeðferð úrgangs er eitt af lögbundnum verkefnum sveitarfélaga samkvæmtlandslögum, að þau séu í samkeppni við einkaaðila, og að gjaldtakan megi ekkivera hærri en sem nemur kostnaði sem til fellur við starfsemina. 49Þótt fyrri spurningin eigi aðeins við um skýringuhugtaksins ,,fyrirtæki“ í skilningi samkeppnisreglna EES-samningsins, heldurSorpa því fram að meðferð úrgangs sé þjónusta sem hafi almenna efnahagslegaþýðingu í skilningi 2. mgr. 59. gr. EES-samningsins og falli því ekki undir samkeppnisreglurhans, þar sem beiting þeirra myndu hindra Sorpu í framkvæmd verkefna þess semlúta að meðferð úrgangs. 50Dómstóllinn mun því fyrst skoða hvort flokka megimeðferð úrgangs undir efnahagsstarfsemi í skilningi samkeppnisreglnaEES-samningsins og því næst hvort meðferð úrgangs geti talist hafa almennaefnahagslega þýðingu í skilningi 2. mgr. 59. gr. EES-samningsins og hvort súþjónusta falli undir samkeppnisreglur EES-samningsins. Hugtakið ,,fyrirtæki“ 51Samkvæmtsamkeppnisreglum EES-réttar tekur hugtakið „fyrirtæki“ til allraaðila sem leggja stund á efnahagsstarfsemi, óháð lagalegri stöðu þeirra og þvíhvernig þeir eru fjármagnaðir (sjá 1. gr. bókunar 22 við EES-samninginn og málE-8/00 Norwegian Federation of TradeUnions og aðrir gegn NorwegianAssociation of Local and Regional Authorities og öðrum (LO)[2002] EFTA Ct.Rep. 114, 62. mgr.) 52Hvers kyns starfsemisem felur í sér að boðin sé fram vara eða þjónusta á tilteknum markaði telstvera efnahagsstarfsemi (sjá mál E-14/15, Holship Norge AS gegn NorskTransportarbeiderforbund, óbirtur dómur frá 19.apríl 2016, 69. mgr. og dómaframkvæmd sem þar er vitnað til). 53Frumskilyrðið er þvíhvort stofnun fáist við efnahagsstarfsemi sem felst í að bjóða vöru eðaþjónustu á markaði, sem einkaaðili gæti jafnframt sinnt með það að markmiði aðskila hagnaði (sjá, til samanburðar, álit Jacobs lögsögumanns í máli Cisal, C-218/00, EU:C:2001:448, 38. liður). 54Starfsemi sem fellurundir beitingu opinbers valds telst ekki efnahagslegs eðlis og réttlætir þvíekki beitingu samkeppnisreglna EES-réttar (sjá, til samanburðar, varðandi þaðatriði, áður tilvitnað mál MOTOE, 24.mgr.) 55Hvað mögulega beitingusamkeppnisreglna EES-réttar um opinbera stofnun varðar, verður að greina ámilli aðstæðna þar sem stofnunin beitir opinberum valdheimildum og aðstæðna þarsem stofnunin býður vörur eða þjónustu á markaði. Ákvæði 53. og 54. gr. EES-samningsinsgeta aðeins átt við um síðarnefnda tilvikið (sjá áður tilvitnað mál LO, 63. mgr.).56Eigendur Sorpu,sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, eru opinberar stofnanir. Þegarsveitarfélag sinnir starfsemi sem felur í sér pólitíska ákvarðanatöku eða stjórnsýslutelst það ekki fyrirtæki (sjá áður tilvitnað mál LO, 64. mgr.). Sú starfsemi sem til skoðunar er í þessu máli erhins vegar móttaka og förgun úrgangs á vegum sveitarfélaga. Slík starfsemi áekkert skylt við starfsemi sveitarfélaganna sem lýtur að pólitískriákvarðanatöku og stjórnsýslu. Dómurinn verður því að leggja sérstakt mat á þaðhvort sveitarfélögin starfi sem fyrirtæki þegar þau bjóða þjónustu við móttökuog förgun úrgangs.57Í fyrsta lagi bendirdómurinn á að starfsemi sem tengist meðferð úrgangs fellur ekki utangildissviðs samkeppnisreglna EES-samningsins vegna þess eins að hún hafi áhrifá verndun umhverfisins. Þótt starfsemi sem hafi lotið að mengunarvarnaeftirlitihafi verið talin falla utan gildissviðs samkeppnisreglnanna í máli Diego Calì, er ekki hægt að draga þáályktun af því máli að hvers kyns starfsemi sem þjónar markmiðiumhverfisverndar falli utan gildissviðs reglnanna (sjá mál Diego Calì, C-343/95, EU:C:1997:160, 23. mgr.). Svo unnt sé aðákvarða hvort slík starfsemi teljist efnahagsleg er nauðsynlegt að taka tillittil annarra atriða, sérstaklega hvort, og þá hversu hátt, endurgjald hafi veriðtekið fyrir starfsemina og hvernig samkeppni við einkafyrirtæki á markaði varháttað (sjá, til samanburðar, álit Comas lögsögumanns í máli Diego Calì, C-343/95, EU:C:1996:482, 42.liður.). Í samræmi við það var tekið tillit til þeirrar staðreyndar í máli Diego Calì að tollar sem lagðir voru ánotendur tiltekinnar hafnar vegna mengunarvarnaeftirlits hafi verið samþykktiraf opinberum yfirvöldum (24. mgr.). 58Í öðru lagi, bendir sústaðreynd að einkafyrirtæki geti sinnt starfseminni sem um ræðir til þess aðhún gæti talist efnahagsleg (sjá, til samanburðar, varðandi það atriði mál Aéroports de Paris v Commission, C-82/01P, EU:C:2002:617, 82. mgr.).59Það er landsdómstólsins að meta hvort Sorpa eigi ísamkeppni við einkafyrirtæki á markaði fyrir móttöku og förgun úrgangs áhöfuðborgarsvæðinu.60Í þessu sambandi bendirdómurinn á að samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs er heimilt að veita jafnteinkaaðilum sem obinberum aðilum leyfi til reksturs móttökustöðva ogförgunarstaða úrgangs. Sorpa á því í raunverulegri og/eða mögulegri samkeppnivið einkaaðila á markaði fyrir móttöku og förgun úrgangs. 61Í þriðja lagi kvaðEvrópudómstóllinn á um það, í áður tilvitnuðu máli Cassa di Risparmio di Firenze (123. mgr.) að stofnunin sem þar umræddi fengist við efnahagsstarfsemi þrátt fyrir þá staðreynd að hún byði vöruog þjónustu án þess að sækjast eftir gróða, þar sem hún átti í samkeppni viðaðra aðila sem stunduðu sömu starfsemi í gróðaskyni. Þjónusta Sorpu við móttökuog förgun úrgangs gæti því talist efnahagsstarfsemi þrátt fyrir að fjárhæðgjaldsins sem Sorpa innheimtir fyrir þjónustuna megi ekki vera umfram kostnaðsamkvæmt 3. mgr. 11. gr. laga um meðhöndlun úrgangs. 62Nýting Sorpu á heimildtil gjaldtöku vegna þjónustu við móttöku úrgangs í samræmi við 2. mgr. 11. gr.laga um meðhöndlun úrgangs, í stað notkunar opinbers fjár, er frekarivísbending um að starfsemin sé efnahagslegs eðlis. 63Sú staðreynd, að endurgjaldið fyrir þjónustu semopinber stofnun veitir sé ekki ákveðið, beint eða óbeint, af þeirristofnunheldur sé mælt fyrir um það í lögum bendir samkvæmt dómaframkvæmdEvrópudómstólsins til þess að starfsemi stofnunarinnar geti ekki talistefnahagslegs eðlis (sjá, til samanburðar, áður tilvitnað mál Diego Calì, 24. mgr., mál SATFluggesellschaft, C-364/92, EU:C:1994:7, 29. mgr., og mál Compass-Datenbank, C-138/11, EU:C:2012:449, 39. og 42. mgr.). Það er landsdómstólsins að skeraúr um hvort gjaldtaka Sorpu sé í höndum stofnunarinnar sjálfrar. Samkvæmtstofnsamningnum er það þó stjórn Sorpu sem ákveður þær fjárhæðir. Við munnleganmálflutning gaf fulltrúi Sorpu enn fremur í skyn að Sorpu væri, eftir því semhann best vissi, í sjálfsvald sett hverjar fjárhæðir þeirra gjalda væru, að þvívirtu að fjárhæðin væri ekki hærri en sem næmi kostnaði, og stofnunin hefðifrjálsar hendur við val á aðferð við útreikninga. 64Loks bendir dómurinn áað greina verði milli aðstæðnanna í málinu sem rekið er fyrir landsdómstólnumog aðstæðnanna í áður tilvitnuðu máli PrivateBarnehagers Landsforbund (82. og 83. mgr.). Í því máli var reksturleikskóla á vegum sveitarfélaga ekki talinn efnahagsstarfsemi, einkum þar sem80% útgjalda hans voru fjármögnuð úr opinberum sjóðum. Varðandi þetta atriðibendir dómurinn á að fulltrúi Sorpu hafi skýrt svo frá að hann teldigjaldheimtu Sorpu standa undir stærstum hluta útgjalda byggðasamlagsins, þótthann hafi verið óviss um hvort svo sé að öllu leyti. Komist landsdómstóllinnhins vegar að því að gjaldtaka Sorpu standi aðeins undir óverulegum hlutaútgjaldanna, yrði hann að meta það atriði út frá þeirri staðreynd að Sorpa er ísamkeppni við einkafyrirtæki, svo skera megi úr um hvort Sorpa sé fyrirtæki ískilningi samkeppnisreglna EES-samningsins. 2. mgr. 59. gr. EES-samningsins 65Samkvæmt 2. mgr. 59.gr. EES-samningsins, gilda samkeppnisreglur EES-samningsins um fyrirtæki semfalið er að veita þjónustu er hefur almenna efnahagslega þýðingu, að því markisem beiting þeirra kemur ekki í veg fyrir að þau geti að lögum eða í raun leystaf hendi þau sérstöku verkefni sem þeim eru falin.66Svo frávik 2. mgr. 59.gr. verði talið eiga við verður því í fyrsta lagi að skera úr um hvortfyrirtækinu sem um ræðir hafi verið falið að veita þjónustu er hefur almennaefnahagslega þýðingu, og í öðru lagi, hvort beiting samkeppnisreglna EES-samningsinskemur í veg fyrir að það geti leyst af hendi verkefnin sem því eru falin. 67Í upphafi vill dómurinntaka fram að meðferð úrgangs geti talist þjónusta sem hefur almennaefnahagslega þýðingu (sjá, til samanburðar, mál Entreprenørforeningens Affalds/Miljøsektion, C‑209/98,EU:C:2000:279, 75. mgr., og álit Jacobslögsögumanns í máli ChemischeAfvalstoffen Dusseldorp, C-203/96, EU:C:1997:508, 103. liður).68Enn fremur verðifyrirtækinu að hafa verið falið að veita þjónustu er hefur almenna efnahagslegaþýðingu, með ákvörðun hins opinbera (sjá, til samanburðar, áður tilvitnað mál MOTOE, 45. mgr.). Það erlandsdómstólsins að ákveða hvort Sorpu hafi verið falið að sjá um meðferðúrgangs samkvæmt ákvörðun hins opinbera. Í því sambandi fela lög um meðhöndlunúrgangs sveitarfélögum að sjá um verkefni sem varða meðferð úrgangs og hafasveitarfélögin sett Sorpu á laggirnar til að sjá um framkvæmd þeirra verkefna.Það virðist því sem Sorpu hafi verið falið að sjá um téð verkefni samkvæmtákvörðun hins opinbera. 69Að því er varðarskilyrðið um að beiting samkeppnisreglna EES-samningsins komi í veg fyrir aðfyrirtæki geti leyst af hendi þau verkefni sem því hafa verið falin, telst þaðekki nauðsynlegt að fjárhagslegu jafnvægi eða lífvænleika fyrirtækisins, sem faliðhefur verið að veita þjónustu er hefur almenna efnahagslega þýðingu, sé ógnað.Nægilegt telst að fyrirtækið gæti ekki sinnt þeim tilteknu verkefnum sem þvíhafa verið falin, eins þau eru skilgreind með tilvísun til þeirra skyldna ogtakmarkana sem fyrirtækið lýtur, ef það nyti ekki einkaréttarins, eða aðnauðsynlegt sé að viðhalda þeim réttindum sem fyrirtækinu hafa verið veitt, svoþví sé unnt að sinna þeim verkefnum sem hafa almenna efnahagslega þýðingu ogþví hafa verið falin, við ásættanlegar efnahagslegar aðstæður (sjá, tilsamanburðar, mál AG2RPrévoyance, C-437/09, EU:C:2011:112, 76.mgr.). 70Sorpa heldur því fram að beiting 54. gr.EES-samningsins myndi stefna getu þess til að uppfylla markmið laga ummeðhöndlun úrgangs og þeirra EES-tilskipana sem henni var ætlað að innleiða íverulega hættu. Við munnlegan málflutning hélt Samkeppniseftirlitið því fram aðbeiting 54. gr. EES-samningsins myndi ekki koma í veg fyrir að unnt yrði að leysa af hendi verkefnisem lúta að meðferð úrgangs, og ESA hélt því fram að ekkert í álitsbeiðninnirenndi stoðum undir að slík hindrun væri til staðar. 71Það er landsdómstólsins að leggja mat á það hvortbeiting 54. gr. EES-samningsins myndi gera Sorpu ómögulegt að sinna þeimverkefnum sem lúta að meðferð úrgangs og henni hafa verið falin, eða hvortSorpu væri það kleift við efnahagslega ásættanlegar aðstæður. Dómurinn bendirþó á að Sorpa hafi, jafnt í skriflegri greinargerð sem og í munnlegummálflutningi sínum, skírskotað til almennra forsendna, án þess að gera grein fyrirþví með hvaða hætti beiting samkeppnisreglna EES-samningsins myndi koma í vegfyrir að hún gæti veitt þá þjónustu sem um ræðir. 72Því verður að svarafyrstu spurningunni með þeim hætti að sveitarfélag geti talist fyrirtæki ískilningi 54. gr. EES-samningsins þegar það sinnir efnahagsstarfsemi sem felurí sér að það bjóði vörur eða þjónustu á markaði. Þegar skorið skal úr um hvortstarfsemi á borð við meðferð úrgangs teljist efnahagsleg, verður að taka mið afþví hvort samkeppni frá einkaaðilum sé til staðar. Í því sambandi verður aðmeta þá staðreynd, með hliðsjón af samkeppni á markaðnum, að gjaldið seminnheimt er fyrir þjónustu við meðferð úrgangs má ekki vera umfram kostnað semtil fellur. 73Meðferð úrgangs geturenn fremur talist þjónusta er hefur almenna efnahagslega þýðingu í skilningi 2.mgr. 59. gr. EES-samningsins. Það er landsdómstólsins að meta hvort beiting 54.gr. EES-samningsins geri sveitarfélögunum ómögulegt að veita þá þjónustu viðmeðferð úrgangs sem þeim hefur verið falin, eða veita hana við efnahagslegaásættanlegar aðstæður. Önnur spurninginAthugasemdir sem lagðar vorufyrir dómstólinn74Allir aðilar sem lögðu skriflegar athugasemdirfyrir dómstólinn eru sammála um að engin ástæða sé til að greina á millisveitarfélaga og byggðasamlaga. 75Sorpa og Samkeppniseftirlitið halda því fram aðbyggðasamlögin séu sett á stofn til að sinna verkefnum sem sveitarfélögunumhafa verið falin. Með öðrum orðum, sinni byggðasamlögin verkefnumsveitarfélaganna. Samkeppniseftirlitið og ESA telja að rekstrarform aðila hafiekki úrslitaáhrif við mat á því hvort sá aðili teljist fyrirtæki í skilningi54. gr. EES-samningsins (sjá, til samanburðar, áður tilvitnað mál Diego Calì, 16. til 18. mgr.). 76Þar af leiðandi heldur Sorpa því fram aðbyggðasamlag sem sinnir meðferð úrgangs geti ekki talist fyrirtæki í skilningi54. gr. EES-samningsins, en Samkeppniseftirlitið, ESA og framkvæmdastjórnEvrópusambandsins eru á öndverðum meiði. 77Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins telur að ráðamegi af álitsbeiðninni að það sé Sorpa, en ekki eigendur fyrirtækisins, semreki móttökustöðina í Gufunesi og urðunarstaðinn á Álfsnesi. Háttsemin sem umræðir í málinu verði því að teljast vera á ábyrgð Sorpu. Ef sveitarfélögin semeiga Sorpu starfrækja í raun sjálf þessar stöðvar beri hinsvegar að líta svo áað háttsemin sé á vegum sveitarfélaganna. Komist landsdómstóllinn að þeirriniðurstöðu að eigendur beiti yfirráðum sínum yfir Sorpu verður hann að skoðahvort þeir kunni að teljast mynda eitt fyrirtæki ásamt Sorpu. Álit dómstólsins78Með annarri spurningusinni spyr landsdómstóllinn hvort byggðasamlög geti talist fyrirtæki ískilningi samkeppnisreglna EES-samningsins, ef ekki verði talið að svo háttitil um sveitarfélög. 79Dómurinn sér engaástæðu til að greina á milli sveitarfélags og byggðasamlags sveitarfélaga. Bæðiteljast opinberar stofnanir. Bæði geta talistfyrirtæki í skilningisamkeppnisreglna EES-samningsins, að því gefnu að þau uppfylli þau skilyrði semnefnd voru í svari við fyrstu spurningunni. (sjá áður tilvitnað mál LO, 81. mgr.). 80Varðandi álitaefnið um hvort sú háttsemi sem hérer til skoðunar skuli teljast vera á ábyrgð Sorpu eða eigenda þess,sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu, telur dómurinn að ábyrgðin á háttseminniskuli hvíla á þeirri stofnun sem rekur móttökustöðina í Gufunesi ogurðunarstaðinn á Álfsnesi og ákveður þá afslætti sem deilt er um í málinu.Þetta atriði fellur undir staðreyndir málsins og er því landsdómstólsins að meta.Eins og fram kom af hálfu framkvæmdastjórnarinnar virðist engu að síður megaráða af álitsbeiðninni að Sorpa starfræki sjálf móttökustöðina í Gufunesi ogurðunarstaðinn á Álfsnesi og ákveði gjaldskrá þeirra, líkt ogframkvæmdastjórnin bendir á. Það bendir til þess að háttsemin sem um ræðir sé áábyrgð Sorpu. 81Annarri spurningunni ber því að svara með þeimhætti, að þegar skorið skal úr um hvort opinber stofnun teljist fyrirtæki ískilningi samkeppnisreglna EES-samningsins þegar hún veitir þjónustu við meðferðúrgangs, skiptir ekki máli hvort stofnunin sé sveitarfélag eða byggðasamlag semmörg sveitarfélög standa saman að. Þriðja spurninginAthugasemdir sem lagðar voru fyrir dómstólinn82Sorpa telur að 54. gr. EES-samningsins eigi ekkivið þegar landslög mæli fyrir um samkeppnishamlandi hegðun (Vísað er til máls Altair Chimica SpA gegn ENEL Distribuzione SpA, C-207/01,EU:C:2003:451, 30. mgr.). Í málinu sem hér um ræði, búi Sorpa og eigendurhennar við skert sjálfræði þegar þjónusta sé veitt vegna meðhöndlunar úrgangs,þar sem þau verði að fara eftir lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Því eigi 54.gr. EES-samningsins ekki við. 83Samkeppniseftirlitið telur að aðildarríki getiekki takmarkað gildissvið 54. gr. EES-samningsins með lögum, nema í samræmi við2. mgr. 59. gr. hans. EES-ríki brjóti þó ekki gegn 54. gr. samningsins með þvíað veita fyrirtæki einkarétt, að því gefnu að slíkt fyrirtæki misnoti ekkiráðandi stöðu sína eða sé gert annað óhjákvæmilegt (vísað er sérstaklega tilmáls Corsica Ferries France, C-266/96,EU:C:1998:306, 41. mgr.). Í hinu fyrirliggjandi máli kveði íslensk lög á um aðgjaldtaka Sorpu megi ekki vera umfram kostnað sem til fellur vegnaþjónustunnar. Þau hvorki heimili né skyldi Sorpu til að ákvarða gjaldtökuna meðþeim hætti að hún skili hagnaði. Þannig heimili íslensk lög ekki úthlutun arðsí formi afsláttar til eigenda.84Hvað varðar það álitaefni, hvort aðildarríkiEES-samningsins geti undanþegið tiltekna starfsemi opinberra aðila gildissviðisamkeppnisreglna, telur framkvæmdastjórnin að EES-samingurinn heimili ekkislíka undanþágu in abstracto. Slíkundanþága sé aðeins heimil, ef hún samrýmist 59. gr. EES-samningsins. Álit dómstólsins85Með þriðju spurningu sinni leitar landsdómstóllinnaðallega svars við því, annars vegar, hvort 54. gr. EES-samningsins eigi við umháttsemi sem mælt er fyrir um í landslögum, og hins vegar, hvort aðildarríkiEES-samningsins geti með lögum undanþegið tiltekna starfsemi opinberra aðilagildissviði samkeppnisreglna EES-samningsins.86Hvað fyrri hluta þriðju spurningarinnar varðar,bendir dómurinn á að 53. og 54. gr. EES-samningsins eigi aðeins við umsamkeppnishamlandi háttsemi fyrirtækja að þeirra eigin frumkvæði. Ef mælt erfyrir um samkeppnishamlandi háttsemi í landslögum eða ef landslög búa tilumgjörð sem kemur í veg fyrir samkeppni fyrirtækja, eiga 53. og 54. gr.EES-samningsins ekki við. Við slíkar aðstæður er ekki unnt að rekja hömlur ásamkeppni til eigin frumkvæðis fyrirtækjanna, eins og gerð er skýr krafa um ífyrrnefndum ákvæðum. Ákvæði 53. og 54. gr. geta þó átt við ef fyrir liggur aðlandslög girði ekki fyrir að fyrirtæki geti að eigin frumkvæði komið í vegfyrir, takmarkað eða raskað samkeppni (sjá, til samanburðar, mál Framkvæmdastjórnar Evrópubandalaganna ogLýðveldisins Frakklands gegn Ladbroke Racing C-359/95P ogC-379/95P, EU:C:1997:531, 33. og 34. mgr.).87Í hinu fyrirliggjandi máli er ekki mælt svo fyrirí lögum um meðhöndlun úrgangs að Sorpu beri að veita eigendum sínum eðaSorpstöð Suðurlands afslætti. Samkvæmt 3. mgr. 11. gr. laganna er Sorpu einungisóheimil gjaldtaka umfram kostnað sem til fellur við þjónustuna. Þannig virðistþað vera svo að afslættir sem veittir eru til sveitarfélaga eða byggðasamlagaséu veittir að eigin frumkvæði Sorpu. Samkeppnishömlur sem af þeirri slíkriháttsemi leiða, ef einhverjar eru, myndu í slíkum tilvikum teljast vera á eiginábyrgð Sorpu. 88Hvað annan hluta þriðju spurningarinnar varðarbendir dómurinn á að samkvæmt 1. mgr. 59. gr. EES-samningsins, er aðildarríkjumhans óheimilt að gera eða viðhalda nokkrum þeim ráðstöfunum sem veita opinberumfyrirtækjum sérstök réttindi eða einkarétt, sem fara í bága við samninginn,sérstaklega 53. og 54. gr. hans. Veiti EES-ríki opinberum aðilum undanþágu frábeitingu samkeppnisreglna EES-samningsins samkvæmt landslögum, til dæmis meðþví að veita þeim sérstök réttindi eða einkarétt, verður því að gera slíkt ísamræmi við samkeppnisreglur EES-samningsins, sérstaklega 1. mgr. 59. gr. hans.89Þriðju spurningunni verður því að svara með þeimhætti að 54. gr. EES-samningsins gildi hvorki um samkeppnishamlandi háttsemisem mælt er fyrir um í landslögum né tilvik þar sem landslög útbúa umgjörð semkemur sé í veg fyrir samkeppni fyrirtækja. Þó getur 54. gr. EES-samningsins áttvið ef landslög girða ekki fyrir að fyrirtæki geti að eigin frumkvæði komið íveg fyrir, takmarkað eða raskað samkeppni. EES-ríki sem með löggjöf sinniveitir opinberum aðilum undanþágu frá beitingu samkeppnisreglnaEES-samningsins, til dæmis með því að veita þeim sérstök réttindi eðaeinkarétt, verður að gera slíkt í samræmi við samkeppnisreglur EES-samningsins,sérstaklega 1. mgr. 59. gr. hans.Fjórða spurninginAthugasemdir sem lagðar voru fyrir dómstólinn90Sorpa telur að eigendur geti ekki talistviðskiptaaðilar í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins, þar semSorpa sé einungis framlenging af eigendum sínum og uppfyllir þær skyldur semlagðar eru á þá samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs. 91Sorpa telur enn fremur að c-liður 2. mgr. 54. gr.EES-samningsins taki einungis til viðskiptahamlandi hegðunar milliviðskiptafélaga hins ráðandi fyrirtækis (vísað er til máls British Airways plc gegn framkvæmdastjórnEvrópubandalaganna, C-95/04P, EU:C:2007:166, 143. og 144. mgr.). Íhinu fyrirliggjandi máli eigi eigendur Sorpu ekki í samkeppni viðGámaþjónustuna. Þannig hafi viðskiptastaða Gámaþjónustunnar ekki verið veiktgagnvart eigendum Sorpu í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr., þótt Gámaþjónustanhafi notið minni afsláttar en eigendur Sorpu. Þá hafi viðskiptastaðaGámaþjónustunnar ekki verið veikt gagnvart Sorpu vegna skilmála útboðsHafnarfjarðarbæjar á sorphirðu vegna heimilisúrgangs í sveitarfélaginu.Sveitarfélagið, sem einn eigenda Sorpu, hafi einfaldlega ákveðið að nýta eiginaðstöðu til meðhöndlunar úrgangs og förgunar. 92Samkeppniseftirlitið heldur því fram að hugtakið„viðskiptaaðilar“ í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins taki tilallra notenda þjónustu sem veitt er af hálfu hins ráðandi fyrirtækis, óháðfjárhagslegum eða stofnanalegum tengslum þeirra við fyrirtækið (vísað er tilmáls GT-Link A/S gegn De Danske Statsbaner, C-242/95,EU:C:1997:376, 46. mgr.). Því geti eigendur Sorpu talist viðskiptaaðilarbyggðasamlagsins.93Samkeppniseftirlitið fullyrðir að í hinufyrirliggjandi máli hafi bjóðendur í útboði Hafnarfjarðarbæjar á sorphirðusveitarfélagsins vegna heimilisúrgangs getað valið til hvaða móttökustöðvarþeir myndu skila úrgangi, þar á meðal móttökustöðvar Sorpu í Gufunesi. Með þvíað veita eiganda sínum, Hafnarfjarðarbæ, sem og Sorpstöð Suðurlands afslátthafi Sorpa þannig í raun komið í veg fyrir móttöku Gámaþjónustunnar á úrgangifrá því sveitarfélagi, og þar með veikt samkeppnisstöðu Gámaþjónustunnar ískilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins.94ESA bendir á að undir hugtakið viðskiptaaðili, ískilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins, falli sérhver aðili sem hiðmarkaðsráðandi fyrirtæki stofnar til viðskiptasambands við. Stofni hið ráðandifyrirtæki til viðskiptasambands við eigendur sína, teljist þeir eigendur tilviðskiptaaðila.95ESA telur að skilyrðið um að samkeppnisstaðaviðskiptaaðila sé veikt verði uppfyllt í fyrsta lagi ef viðskiptaaðilar hinsmarkaðsráðandi fyrirtækis eigi í samkeppni sín á milli, og í öðru lagi ef líkurséu á því að þrengt sé að samkeppnisstöðu eins viðskiptaaðilans gagnvart öðrum.Það sé landsdómstólsins að skera úr um framangreind atriði. Eftir sem áður,bendir ESA á að eigendur Sorpu geti ekki verið í samkeppni við aðraviðskiptaaðila, þar eð svo virðist sem sveitarfélögin sem eiga Sorpu skiliaðeins úrgangi frá eigin lögsagnarumdæmum og enginn annar megi skila úrgangifrá þeim svæðum. 96Í skriflegum athugasemdum sínum heldurframkvæmdastjórnin því fram að viðskipti milli annars vegar Sorpu og eigendahennar eða Sorpstöðvar Suðurlands, og hins vegar Sorpu og Gámaþjónustunnar getiekki talist „sams konar“ í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins,þar sem markmið þeirra sé ólíkt (hin fyrri varði þjónustu við móttöku úrgangs,á meðan hin síðari varði sorpeyðingarþjónustu). Þar af leiðandi falliafslættirnir sem Sorpa veitti eigendum sínum og Sorpstöð Suðurlands, annarsvegar, og Gámaþjónustunni, hins vegar, ekki undir gildissvið c-liðar 2. mgr.54. gr. EES-samningsins. Að mati framkvæmdastjórnarinnar sé því þarflaust aðsvara fjórðu spurningunni. 97Við munnlegan flutning málsins héltframkvæmdastjórnin því fram að þó svo virðist sem Evrópudómstóllinn hafi komistað þeirri niðurstöðu í áður tilvitnuðu máli BritishAirways (143. og 144. mgr.) að fyrirtæki í sömu fyrirtækjasamstæðu getiekki talist viðskiptaaðilar í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. hafidómstóllinn ekki skorið úr um það atriði með afgerandi hætti. Hvað sem öðrulíður uppfylli málið sem hér er til umfjöllunar ekki það skilyrði aðsamkeppnisaðstaða viðskiptaaðilans sé veikt. Ákvæði c-liðar 2. mgr. 54. gr.eigi aðeins við þegar viðskiptaaðilar eigi í samkeppni, sem virðist ekki rauniní þessu máli. 98Framkvæmdastjórnin bendir þó á að Sorpa kunni aðhafa brotið gegn 54. gr. EES-samningsins með einhverjum öðrum hætti.Álit dómstólsins99Með fjórðu spurningu sinni leitar landsdómstóllinnaðallega svars við því hvort sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu geti talistviðskiptaaðilar Sorpu í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins,þrátt fyrir að þau séu einu hluthafar Sorpu. Ef svo telst vera spyrlandsdómstóllinn hvort afsláttur sem Sorpa veitir einungis eigendum veikisamkeppnisstöðu annarra viðskiptaaðila í skilningi sama ákvæðis.00Dómurinn bendir á að „misnotkun ráðandi stöðu ámarkaði“ sé lögfræðilegt hugtak sem skoða verði með hliðsjón af efnahagslegumaðstæðum (sjá áður tilvitnað mál Holship,87. mgr. og dómaframkvæmd sem þar er vísað til). 01Samkvæmt c-lið 2. mgr. 54. gr. EES-samningsinsgetur misnotkun á ráðandi stöðu meðal annars falist í beitingu ólíkra skilmálaí sams konar viðskiptum sem veikir samkeppnisstöðu þess viðskiptaaðila sembjóðast lakari skilmálar. 02Það er landsdómstólsins að meta, í fyrsta lagi,hvort hið ráðandi fyrirtæki hafi beitt ólíkum skilmálum vegna sömu þjónustu, ogí öðru lagi, hvort samkeppnisstaða annarra viðskiptaaðila hafi verið veikt(sjá, til samanburðar, mál Kanal 5 og TV4 gegn STIM, C-52/07,EU:C:2008:703, 44. mgr.).03Í fyrsta lagi, að því er varðar hugtakið„viðskiptaaðilar“ í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins sérdómurinn ekkert sem rennir stoðum undir þá skýringu, að fyrirtæki sem tilheyrasömu fyrirtækjasamstæðu geti ekki talist viðskiptaaðilar í skilningi c-liðar 2.mgr. 54. gr. EES-samningsins. Þau geta samið við hið ráðandi fyrirtæki og bæðifengið vörur eða þjónustu frá því eða veitt því vörur eða þjónustu. Þau ættuþví að teljast viðskiptaaðilar hins ráðandi fyrirtækis í skilningi c-liðar 2.mgr. 54. gr. EES-samningsins. 04Aðeins í tilvikum þar sem fyrirtæki sem heyrirundir sömu fyrirtækjasamstæðu og hið ráðandi fyriræki stundar sjálft engaefnahagsstarfsemi getur það verið undanskilið því að teljast viðskiptaaðilihins ráðandi fyrirtækis í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins. 05Í öðru lagi, hvað varðar hugtakið „veiktsamkeppnisstaða“ í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins, hefurSorpa, samkvæmt niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins, ráðandi stöðu á markaðifyrir móttöku úrgangs á höfuðborgarsvæðinu, í samkeppni við Gámaþjónustuna, ogá markaði fyrir förgun úrgangs á sama svæði þar sem hún hefur í rauneinokunarstöðu. Þar sem Gámaþjónustan rekur engan urðunarstað er húnviðskiptavinur Sorpu á markaði fyrir förgun úrgangs. Við munnlegan flutningmálsins sagði fulltrúi Samkeppniseftirlitsins að Gámaþjónustan notist oft viðmóttökustöð Sorpu í Gufunesi. Samkeppniseftirlitið komst einnig að þeirriniðurstöðu að með því að veita eigendum sínum verulegan afslátt, svokallaðaneigendaafslátt, sem öðrum viðskiptaaðilum væri meinað um, sérstaklega Gámaþjónustunni,hafi Sorpa veikt samkeppnisstöðu annarra viðskiptavina í skilningi c-liðar 2.mgr. 54. gr. EES-samningsins. 06Hvað þetta atriði varðar heldur Sorpa því fram aðsvo um veikta samkeppnisstöðu viðskiptaaðila hins ráðandi fyrirtækis geti veriðað ræða, í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins, verður sáviðskiptaaðili að vera samkeppnisaðili fyrirtækisins sem nýtur ívilnunar. Íhinu fyrirliggjandi máli rekur Gámaþjónustan, aðilinn sem mismununin kemurniður á, móttökustöð að Berghellu 1, en aðilarnir sem njóta ívilnunar, eigendurSorpu, starfi ekki á markaði fyrir móttöku úrgangs og eru því ekki í samkeppnivið Gámaþjónustuna. Sorpa telur því samkeppnisstöðu Gámaþjónustunnar ekkiveikta í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins. Sorpa telur sig þvíekki hafa brotið gegn því ákvæði með háttsemi sinni. ESA og framkvæmdastjórnintaka undir framangreint álit Sorpu.07Hins vegar heldur Samkeppniseftirlitið því fram aðc-liður 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins eigi einnig við þegar aðilinn sem mismununinkemur niður á er ekki í beinni samkeppni við þann sem nýtur ívilnunar. 08Dómurinn bendir á að samkvæmt c-lið 2. mgr. 54.gr. EES-samningsins þarf samkeppnisstaða aðilans sem mismununin kemur niður áað hafa verið veikt. Hann verður því að standa verr að vígi gagnvartsamkeppnisaðilum sínum. Þar sem hann er viðskiptaaðili hins ráðandi fyrirtækis,verður hin veikta samkeppnisstaða að birtast á fráliggjandi eða aðliggjandimarkaði hins ráðandi markaðar. 09Í áður tilvitnuðu máli British Airways (143., 144. og 148. mgr.) komst Evrópudómstóllinnað þeirri niðurstöðu að ekki sé nægilegt að fyrir liggi að háttsemi hinsráðandi fyrirtækis mismuni viðskiptaaðilum svo að skilyrði c-liðar 102. gr.SSESB, sem er hliðstætt ákvæði c-liðar 2. mgr. 54. gr., teljist uppfyllt.Einnig verði að liggja fyrir að sú háttsemi hafi tilhneigingu til að raskasamkeppni, eða, með öðrum orðum, að þrengja að samkeppnisstöðu einsviðskiptaaðilans gagnvart öðrum. Í c-lið 102. gr. SSESB er lagt bann við röskunsamkeppni af hálfu hins ráðandi fyrirtækis, á fráliggjandi og aðliggjandimörkuðum, það er að segja milli birgja og viðskiptavina þess fyrirtækis.Svipaða niðurstöðu er að finna í áður tilvitnuðu máli Kanal 5 (46. mgr., sjá einnig álit Trstenjak lögsögumanns í máli Kanal 5, C‑52/07, EU:C:2008:491, 113. og114. liður). 10Í málinu sem rekið er fyrir landsdómstólnum veittiSorpa eigendum sínum „eigendaafslátt“ en öðrum viðskiptavinum, sérstaklegaGámaþjónustunni, voru veittir lægri afslættir. Til að samkeppnisstaðaGámaþjónustunnar yrði talin veikt í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr.EES-samningsins yrði félagið að vera í samkeppni við eigendur Sorpu. Það eratriði sem lýtur að staðreyndum málsins og þar af leiðandi landsdómstólsins aðmeta. Dómurinn bendir þó á að enginn þeirra sem skilaði skriflegumgreinargerðum í málinu hafi haldið því sérstaklega fram að Gámaþjónustan eigi ísamkeppni við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu á fráliggjandi eðaaðliggjandi markaði fyrir móttöku úrgangs. Ekki verður talið að skilyrðic-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins séu uppfyllt nema færðar séu sönnur áhið gagnstæða fyrir landsdómstólnum. 11Dómurinn bendir jafnframt á að Sorpa er lóðréttsamþætt fyrirtæki. Það starfar á aðliggjandi markaði fyrir móttöku úrgangs áhöfuðborgarsvæðinu, starfrækir móttökustöð í Gufunesi og er með tæplega 70%markaðshlutdeild. Það starfar einnig á fráliggjandi markaði fyrir förgunúrgangs á sama landsvæði þar sem það starfrækir urðunarstað á Álfsnesi og hefurí raun einokunarstöðu. 12Dómurinn tekur einnig fram að við munnleganmálflutning hélt Samkeppniseftirlitið því fram að Sorpa hafi notfært sérráðandi stöðu sína á markaði fyrir förgun úrgangs til að styrkja stöðu sína ámarkaði fyrir móttöku úrgangs. Sérstaklega var vísað til útboðs Hafnarfjarðar ásorphirðu sveitarfélagsins vegna heimilissorps árið 2009. Samkvæmtútboðsskilmálum hafi bjóðendum verið gefinn kostur á að velja hvort úrganginumyrði skilað til móttökustöðvar Sorpu eða móttökustöðvar samkeppnisaðila. Aðsögn Samkeppniseftirlitsins var málum þannig háttað að ef bjóðandi kysi að notamóttökustöðina í Gufunesi nyti Hafnarfjörður eigendaafsláttarins í tvígang:fyrst af gjaldinu vegna móttöku úrgangs í Gufunesi, og því næst af gjaldinuvegna förgunar úrgangsins á urðunarstaðnum á Álfsnesi. Ef bjóðandinn skilaðiúrganginum á móttökustöð samkeppnisaðila, til dæmis á móttökustöðGámaþjónustunnar að Berghellu 1, yrði Hafnarfjörður augljóslega afeigendaafslættinum vegna móttöku úrgangsins. Sveitarfélagið nyti heldur ekkieigendaafsláttarins vegna förgunar úrgangsins á urðunarstaðnum á Álfsnesi, semþað yrði þó að nota, þar sem Sorpa hefur í raun einokunarstöðu á markaði fyrirförgun úrgangs á höfuðborgarsvæðinu. Það nyti einungis hins lægri afsláttar semSorpa veitti stærri viðskiptavinum vegna förgunar úrgangs. Sorpa hafi því, íreynd, komið í veg fyrir að keppninautar þess á markaði fyrir móttöku úrgangs,sérstaklega Gámaþjónustan, gætu fengið notið viðskipta við sveitarfélagiðHafnarfjörð. 13Það er landsdómstólsins að meta hvort málsatvikhafi verið með þeim hætti sem er lýst í undanfarandi málsgrein. Sé málsatvikumþar rétt lýst telur dómurinn c-lið 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins ekki eigavið. Þótt fyrra skilyrði ákvæðisins kunni að vera uppfyllt, er líklega ekki svoum síðara skilyrðið. 14Hvað varðar skilyrðið um að ólíkum skilmálum sébeitt um sams konar viðskipti, veitir Sorpa Hafnarfjarðarbæ eigendaafslátt afförgun úrgangs ef úrgangurinn er baggaður á móttökustöð Sorpu á Gufunesi.Gámaþjónustan nýtur minni afsláttar af gjaldi vegna sorpeyðingar. Fyrraskilyrði c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins kann því að vera uppfyllt. 15Skilyrðið um að samkeppnisstaða aðilans semmismununin kemur niður á hafi veikst virðist á hinn bóginn ekki vera uppfylltþar sem aðilinn sem nýtur eigendaafsláttarins, það er Hafnarfjarðarbær, starfarekki á aðliggjandi markaði fyrir móttöku úrgangs, sem er markaðurinn semGámaþjónustan starfar á. Gámaþjónustan virðist frekar búa við veiktasamkeppnisstöðu gagnvart Sorpu á þeim aðliggjandi markaði. Þar sem Hafnarfjarðarbærnýtur aðeins eigendaafsláttar af gjaldi vegna sorpeyðingar þegar hann notastvið móttökustöð Sorpu, verður Gámaþjónustan af öllum viðskiptum viðsveitarfélagið á aðliggjandi markaði fyrir móttöku úrgangs. Sorpa fær þauviðskipti. 16Líkt og fram kom í skriflegum athugasemdumframkvæmdastjórnarinnar og munnlegum málflutningi Samkeppniseftirlitsins geturháttsemi líkt og sú sem lýst er í 112. mgr. engu að síður talist misnotkun ískilningi 54. gr. EES-samningsins. Hún getur þannig einkum talist ólögmætsamtvinnun eða verðþrýstingur, ef hún uppfyllir þau skilyrði sem mörkuð hafaverið í dómaframkvæmd (sjá til dæmis mál MicrosoftCorp. gegn framkvæmdastjórninni,T-201/04, EU:T:2007:289, varðandi samtvinnun, og mál Telefónica SA gegnframkvæmdastjórninni, C-295/12P,EU:C:2014:2062 varðandi verðþrýsting). 17Þar sem gjaldtaka Sorpu má ekki vera umframkostnað sem til fellur, í samræmi við 3. mgr. 11. gr. laga um meðhöndlunúrgangs, kann jafnframt að vera að Sorpa hafi stundað undirverðlagningu með þvíað veita afslætti af þeim gjöldum. Hvorki Samkeppniseftirlitið, ESA néframkvæmdastjórnin nefndu undirverðlagningu er þau voru spurð að því, viðmunnlegan málflutning, hvort háttsemi Sorpu gæti ekki talist annars konarmisnotkun ef hún teldist ekki brjóta gegn c-lið 2. mgr. 54. gr.EES-samningsins. Dómurinn telur engu að síður rétt að benda á að alla jafnamegi ganga út frá því að verð sem eru undir meðaltali breytilegs kostnaðar felií sér misnotkun, þar sem gera megi ráð fyrir því að fyrirtæki sem hefur markaðsráðandistöðu hafi aðeins útilokun samkeppni að leiðarljósi með slíkri verðlagningu.Verð undir meðaltali heildarkostnaðar en yfir meðaltali breytilegs kostnaðarskulu þó aðeins teljast mismunun í þeim tilvikum þegar þau eru ákveðin með þaðfyrir augum að losna við samkeppnisaðila (sjá, til samanburðar, mál France Télécom, C-202/07P,EU:C:2009:214, 109. mgr.). Það er landsdómstólsins að meta hvort þeim skilyrðumsé fullnægt í fyrirliggjandi máli. 18Því ber að svara fjórðu spurningunni með þeimhætti að eigendur byggðasamlags geti talist viðskiptaaðilar byggðasamlagsins ískilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins, nema þau myndi eittfyrirtæki ásamt byggðasamlaginu. Með veitingu afsláttar til eigenda, sem aðrirviðskiptavinir njóta ekki, veikir ráðandi fyrirtæki samkeppnisstöðu annarraviðskiptavina í skilningi ákvæðisins, að því gefnu að þau fyrirtæki séukeppinautar eigenda hins ráðandi fyrirtækis á markaði sem er aðliggjandi eðafráliggjandi markaði sem fyrirtækið er ráðandi á. IV Málskostnaður19 Eftirlitsstofnun EFTAog framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, sem skilað hafa greinargerðum tilEFTA-dómstólsins, skulu hver bera sinn málskostnað. Þar sem um er ræða mál semer hluti af málarekstri fyrir Hæstarétti Íslands kemur það í hlut þess dómstólsað kveða á um kostnað málsaðila.Með vísan til framangreindra forsendna lætur,DÓMSTÓLLINNuppisvohljóðandi ráðgefandi álit um spurningar þær sem Hæstiréttur Íslands beinditil dómstólsins:. Sveitarfélag geturtalist fyrirtæki í skilningi 54. gr. EES-samningsins þegar það sinnirefnahagsstarfsemi sem felur í sér að það bjóði vörur eða þjónustu á markaði.Þegar skorið skal úr um hvort starfsemi á borð við meðferð úrgangs teljistefnahagsleg, verður að taka mið af því hvort samkeppni frá einkaaðilum sé tilstaðar. Í því sambandi verður að meta þá staðreynd, með hliðsjón af samkeppni ámarkaðnum, að gjaldið sem innheimt er fyrir þjónustu við meðferð úrgangs máekki vera umfram kostnað sem til fellur. 2. Meðferð úrgangs geturtalist þjónusta er hefur almenna efnahagslega þýðingu í skilningi 2. mgr. 59.gr. EES-samningsins. Það er landsdómstólsins að meta hvort beiting 54. gr.EES-samningsins geri sveitarfélögunum ómögulegt að veita þá þjónustu við meðferðúrgangs sem þeim hefur verið falin, eða veita hana við efnahagslegaásættanlegar aðstæður. 3. Þegar skorið skal úr um hvort opinber stofnunteljist fyrirtæki í skilningi samkeppnisreglna EES-samningsins þegar hún veitirþjónustu við meðferð úrgangs, skiptir ekki máli hvort stofnunin sé sveitarfélageða byggðasamlag sem mörg sveitarfélög standa saman að. 4. Ákvæði 54. gr. EES-samningsins gildir hvorki umsamkeppnishamlandi háttsemi sem mælt er fyrir um í landslögum, né tilvik þarsem landslög útbúa umgjörð sem kemur í veg fyrir samkeppni fyrirtækja. Þó getur54. gr. EES-samningsins átt við ef landslög girða ekki fyrir að fyrirtæki getiað eigin frumkvæði komið í veg fyrir, takmarkað eða raskað samkeppni. 5. EES-ríki sem með löggjöf sinni veitir opinberumaðilum undanþágu frá beitingu samkeppnisreglna EES-samningsins, til dæmis meðþví að veita þeim sérstök réttindi eða einkarétt, verður að gera slíkt ísamræmi við samkeppnisreglur EES-samningsins, sérstaklega 1. mgr. 59. gr. hans.6. Eigendur byggðasamlags geta talist viðskiptaaðilarþess í skilningi c-liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins, nema þau myndi eittfyrirtæki ásamt byggðasamlaginu.7.Meðveitingu afsláttar til eigenda, sem aðrir viðskiptavinir njóta ekki, veikirráðandi fyrirtæki samkeppnisstöðu annarra viðskiptavina í skilningi c-liðar 2.mgr. 54. gr. EES-samningsins, að því gefnu að þau fyrirtæki séu keppinautareigenda hins ráðandi fyrirtækis á markaði sem er aðliggjandi eða fráliggjandiþeim markaði sem fyrirtækið er ráðandi á. Miðvikudaginn 9. desember 2015.Nr. 273/2015.Sorpa bs. (Hörður Felix Harðarson hrl.)gegnSamkeppniseftirlitinu(Gizur Bergsteinsson hrl.)EFTA-dómstóllinn.Evrópska efnahagssvæðið. Ráðgefandi álit.Í ákvörðun S ídesember 2012 var komist að þeirri niðurstöðu að S bs. hefði verið ímarkaðsráðandi stöðu á nánar tilteknum mörkuðum og að félagið hefði misnotað þástöðu og brotið með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Var S bs. afþeim sökum gerð sekt að fjárhæð 45.000.000 krónur. S bs. kærði þessa ákvörðuntil áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem staðfesti hana með úrskurði í mars2013. S bs. höfðaði í kjölfarið mál á hendur S og krafðist þess að úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar og ákvörðun S yrði hrundið. Við málsmeðferð S bar S bs.meðal annars fyrir sig að eftir b. lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga tækjuákvæði þeirra ekki til starfsemi sinnar, þar sem S bs. sinnti sem samlageigenda sinna lögbundnum skyldum og beitti opinberum valdheimildum til að haldaúti grunnþjónustu við móttöku og meðferð úrgangs. Þá taldi S bs. samkeppnislögekki geta náð til sín sökum þess að félagið gæti ekki talist fyrirtæki í atvinnurekstrií skilningi 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga, en af því leiddiað háttsemi hans væri ekki misnotkun á markaðsráðandi stöðu eftir 11. gr.laganna. Að auki tæki hann ekki fyrir þjónustu sína endurgjald í skilningi 1.mgr. 4. gr. sömu laga, heldur þjónustugjald sveitarfélags svo sem ljóst væri af11. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs. Með héraðsdómi í apríl 2015 varS sýknað af kröfum S bs. og áfrýjaði sá síðarnefndi dóminum til Hæstaréttar,sem kvað upp úrskurð að eigin frumkvæði samkvæmt 3. gr., sbr. 1. mgr. 1. gr.laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings umEvrópska efnahagssvæðið. Í úrskurðinum var vísað til þess að í málinu byggði Sbs. á samsvarandi hátt og við málsmeðferð S meðal annars á því að reglursamkeppnislaga tækju ekki til starfsemi sinnar og gæti hann því ekki hafabrotið í henni gegn 11. gr. laganna, sem svaraði efnislega til ákvæða 54. gr.EES-samningsins. Meðal annars í ljósi þessa, og með vísan til skýringarreglu 3.gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, var talið rétt að leita álitsum þau atriði sem tiltekin voru í spurningum í úrskurðarorðiÚrskurður Hæstaréttar.Mál þetta úrskurðahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson ogÞorgeir Örlygsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar15. apríl 2015. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2015, þar semstefndi var sýknaður af kröfum áfrýjanda. Þær lutu aðallega að því að fellduryrði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 18. mars 2013, þar semstaðfest var ákvörðun stefnda 21. desember 2012 meðal annars um að áfrýjandihafi með nánar tilgreindri háttsemi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr.44/2005 og honum gerð sekt að fjárhæð 45.000.000 krónur, til vara að því aðsektin yrði felld niður, en að því frágengnu að fjárhæð hennar yrði lækkuð.Fyrir Hæstarétti gerir áfrýjandi sömu dómkröfur og krefst jafnframtmálskostnaðar í héraði og hér fyrir dómi. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Að eigin frumkvæði tók Hæstirétturmálið fyrir 25. nóvember 2015 til að gefa aðilunum kost á að tjá sig um hvortefni væru til að afla ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um atriði sem varðaágreining þeirra, sbr. 3. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsinsum skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Lýstu báðir aðilar þeirriafstöðu að þeir legðust ekki gegn því að slíks álits yrði aflað.IMeð lögum nr. 55/2003 um meðhöndlunúrgangs var meðal annars stefnt að því að fullnægja skuldbindingum íslenskaríkisins samkvæmt XX. viðauka við EES-samninginn með því að leiða inn ílandsrétt reglur sem svari til tilskipunar 75/442/EBE um úrgang, tilskipunar1999/31/EB um urðun úrgangs, tilskipunar 2000/53/EB um úr sér gengin ökutæki ogtilskipunar 2000/76/EB um brennslu úrgangs. Eftir þann tíma sem atvik málsþessa gerðust hefur lögum nr. 55/2003 verið nokkuð breytt, einkum með lögum nr.63/2014. Fram að því var í 5. mgr. 4. gr. laga nr. 55/2003 mælt svo fyrir aðsveitarstjórn skyldi ákveða fyrirkomulag söfnunar á heimilis- ogrekstrarúrgangi, en hún bæri ábyrgð á flutningi heimilisúrgangs og skyldi sjáum að starfræktar væru móttöku- og söfnunarstöðvar fyrir úrgang sem félli til ísveitarfélaginu. Samkvæmt 5. gr. laganna veitti Umhverfisstofnun starfsleyfifyrir förgunarstaði og aðrar móttökustöðvar fyrir úrgang. Óheimilt var að rekamóttökustöð án starfsleyfis, en af 6. og 8. gr. laganna leiddi að slíkt leyfimátti veita hvort heldur einkaaðilum eða opinberum. Sveitarfélögum var heimiltað setja reglur um meðferð úrgangs samkvæmt 5. mgr. 4. gr., sbr. 1. mgr. 10.gr. laganna. Í 11. gr. þeirra voru ákvæði um gjöld fyrir meðferð úrgangs.Samkvæmt 1. mgr. þeirrar lagagreinar var þeim sem rak förgunarstað, hvort semhann væri sveitarfélag, byggðasamlag eða einkaaðili, skylt að innheimta gjaldfyrir förgun úrgangs, en í 2. mgr. var kveðið á um heimild sveitarfélags til aðinnheimta gjald fyrir alla aðra meðferð úrgangs. Í 3. mgr. var mælt svo fyrirað gjöld sem sveitarfélag eða byggðasamlag innheimtu skyldu ekki vera hærri ensem næmi kostnaði sem félli á það við meðferð úrgangs og tengda starfsemi semsamræmdist markmiðum laganna. Samkvæmt 29. gr. laganna átti ráðherra að fengnumtillögum Umhverfisstofnunar og í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga aðsetja reglugerð um atriði sem nánar voru talin í 17 liðum, en á þeim grunnivoru meðal annars settar reglugerðir nr. 737/2003 um meðhöndlun úrgangs og nr.738/2003 um urðun úrgangs.IISamkvæmt gögnum málsins var áfrýjandistofnaður 15. febrúar 1988 með samningi Reykjavíkurborgar, Kópavogsbæjar,Garðabæjar, Bessastaðahrepps, Hafnarfjarðarbæjar, Mosfellsbæjar ogSeltjarnarnesbæjar og átti hvert þessara sveitarfélaga nánar tilgreinteignarhlutfall í áfrýjanda. Var hann stofnaður sem byggðasamlag samkvæmtheimild í IX. kafla þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986, sbr. nú IX.kafla sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Samkvæmt 94. gr. síðarnefndu laganna,sbr. 98. gr. eldri laganna, er sveitarfélögum heimilt að stofna byggðasamlagtil að taka að sér framkvæmd afmarkaðra verkefna. Ber sveitarfélögunum þá aðgera samning um þetta efni, þar sem meðal annars skal tiltaka hvaða eignarhluthvert þeirra eigi í samlaginu, hvaða verkefnum það eigi að sinna, hvernig farium kjör stjórnar þess og kjörtímabil, umboð hennar til að skuldbindasveitarfélögin og hvenær þau þurfi sjálf að taka ákvarðanir um málefnisamlagsins, heimildir þess til að gera samninga við einkaaðila eðasveitarfélögin um afmarkaða þætti í starfsemi sinni og heimildirsveitarfélaganna til að ganga úr samlaginu og ábyrgð þeirra á skuldbindingumþess. Samkvæmt 94. gr. laga nr. 138/2011 gilda ákvæði þeirra að öðru leyti ummálsmeðferð byggðasamlaga, réttindi og skyldur stjórnarmanna, starfslið þeirraog fjármál. Tekið er fram að sveitarfélögin skuli bera einfalda ábyrgð áskuldbindingum byggðasamlags, en innbyrðis skiptist ábyrgðin milli þeirra íhlutfalli við íbúatölu þeirra. Þá gilda sérstakar reglur samkvæmt 95. gr.laganna um úrgöngu sveitarfélags úr byggðasamlagi og slit þess.Stofnsamningurinn um áfrýjanda varendurskoðaður í maí 2007 og hefur með breytingum, sem þá voru gerðar, gilt frá1. janúar á því ári, en þó þannig að eftir það hafa Garðabær ogBessastaðahreppur sameinast og eru þannig eigendur áfrýjanda nú sex að tölu. Ístofnsamningnum, eins og honum hefur verið breytt svo sem að framan greinir,kemur fram að heiti áfrýjanda sé dregið af nafninu Sorpeyðinghöfuðborgarsvæðisins og hafi hann orðið til um samvinnu sveitarfélaganna viðframkvæmd einstakra verkefna á því sviði. Þau felist í því að útvega ogstarfrækja urðunarstað fyrir sorp, reisa og reka móttökustöðvar, flytja sorpfrá slíkum stöðvum, framleiða og selja eldsneyti og orku úr sorpi, vinna ogselja efni úr því til endurnýtingar, eiga samstarf og viðskipti við fyrirtækisem starfi á sviði endurvinnslu úrgangsefna, fylgjast með tækniþróun varðandisorpeyðingu og endurvinnslu, sjá um eyðingu hættulegra úrgangsefna, þróa nýjaraðferðir til að vinna verðmæti úr úrgangsefnum, kynna verkefni sín og gildiumhverfissjónarmiða við meðferð sorps og gera svæðisáætlanir eftir því sem lögmæli fyrir, auk þess að sinna öðrum verkefnum sem aðildarsveitarfélögin kunniað fela áfrýjanda hverju sinni. Stofnfé hans hafi í árslok 2003 numið samtals523.886.271 krónu, en af því skuli sveitarfélögin „eiga rétt á arðgreiðsluannað hvort í formi afsláttar af viðskiptum og/eða sem tiltekið hlutfall afgreiddu stofnfé.“ Í stjórn áfrýjanda eigi sæti einn fulltrúi frá hverjuaðildarsveitarfélagi og samþykki hún árlega fjárhags- og starfsáætlun auk allra„meiriháttar samninga sem gerðir eru og ekki teljast til daglegrar stjórnunarframkvæmdastjóra.“ Hlutverk stjórnar sé að öðru leyti einkum að ráðaframkvæmdastjóra, hafa eftirlit með rekstri áfrýjanda og gera tillögur tileigenda um framtíðarmarkmið hans, koma fram fyrir hans hönd út á við og ákveðagjaldskrá fyrir þjónustu hans. Tekjur áfrýjanda séu gjöld „fyrir innvegið sorp,sem tekið er við frá sorphirðu viðkomandi sveitarfélags og einkaaðilum“samkvæmt gjaldskrá, en fjárhæðir í henni skuli taka mið af breytilegumkostnaði, þar með töldum þróunar- og kynningarkostnaði, kostnaði sem falli tilvegna ákvæða laga og reglugerða um starfsemina, fjármögnunarkostnaði,afskriftum af búnaði og fasteignum og ábyrgðargjaldi og arðgreiðslum tileigenda stofnfjár. Jafnframt teljist til tekna söluverð efna úr sorpi tilendurvinnslu og orku sem unnin sé úr því, gjald fyrir móttöku og eyðinguhættulegra úrgangsefna, arður af eignarhlut í öðrum félögum og aðrar tekjur afseldri þjónustu. Þá kemur fram í samningnum að sveitarfélögin sem eigi aðild aðáfrýjanda beri óskipta ábyrgð á skuldbindingum hans við aðra, en uppgjör millisveitarfélaganna innbyrðis vegna þeirrar ábyrgðar ráðist af íbúafjölda hversþeirra.Í málinu hafa verið lögð framstarfsleyfi sem áfrýjandi fékk útgefin 11. júní 2001, annars vegar vegnamóttöku-, flokkunar- og böggunarstöðvar fyrir úrgangsefni í Gufunesi íReykjavík og hins vegar vegna urðunarstaðar á Álfsnesi í Reykjavík, en leyfiþessi áttu að gilda til ársloka 2012. Þá hafa verið lögð fram gögn um gjaldskrársem stjórn áfrýjanda hefur sett, en á grundvelli þeirra mun hann hafa tekiðgjöld fyrir viðtöku úrgangs á endurvinnslustöðvum sem hann rekur á starfsvæðisínu, móttöku úrgangs til flokkunar og böggunar í Gufunesi og móttöku úrgangstil urðunar á Álfsnesi. Áfrýjandi mun á hinn bóginn ekki hafa fengist viðsorphirðu með því að sækja úrgang að heimilum eða atvinnufyrirtækjum ástarfsvæði sínu.Fyrir liggur að hagnaður varð afrekstri áfrýjanda árin 2007, 2008 og 2009, 161.271.824 krónur á því fyrsta,4.150.440 krónur á því næsta og 65.280.726 krónur á því þriðja, en í lok þessnam eigið fé hans 1.172.298.007 krónum. Á fundi stjórnar áfrýjanda 16. nóvember2009 var samþykkt rekstraráætlun hans vegna ársins 2010 og samhliða því að„viðmiðunar upphæðir afsláttar viðskiptavina“ skyldu ákveðnar þannig frá 1.desember 2009 að veittur yrði 3% afsláttur vegna mánaðarlegra viðskipta, semnæmu frá 500.000 krónum til 1.000.000 króna, 5% af viðskiptum frá 1.001.000krónum til 5.000.000 króna og 7% af viðskiptum hærri fjárhæðar. Að auki varákveðið að „eigendaafsláttur verði 18% árið 2010 fyrir þann heimilisúrgang semSORPA bs móttekur í móttökustöðinni í Gufunesi.“Gámaþjónustan hf. mun hafa veriðstofnuð 1983 og fengist nú um árabil við meðferð og endurvinnslu úrgangs. Hefurfélagið meðal annars rekið móttöku- og flokkunarstöð fyrir úrgang að Berghellu1 í Hafnarfirði. Í málinu liggur ekki fyrir hversu lengi félagið hafi haft þannrekstur á hendi á þeim stað, en núverandi starfsleyfi vegna hans var gefið út18. febrúar 2011 og gildir til 16 ára. Í þeim rekstri keppir Gámaþjónustan hf.við móttöku- og flokkunarstöð áfrýjanda í Gufunesi. Eftir gögnum málsins varmarkaðshlutdeild þessarar stöðvar áfrýjanda á höfuðborgarsvæðinu [...]% eftir tekjum og [...]% eftir magni árið 2009, enhlutdeild stöðvar Gámaþjónustunnar hf. [...]% eftir tekjum og [...]% eftir magni. Á árinu 2010 var hlutdeildáfrýjanda [...]% eftir tekjum og [...]% eftir magni, en hlutdeild Gámaþjónustunnar hf. [...]% eftir tekjum og [...]% eftir magni. Úrgangur semhefur þurft að urða eftir meðferð og böggun í stöð Gámaþjónustunnar hf. munhafa verið fluttur á urðunarstöð áfrýjanda á Álfsnesi, þar sem tekið hafi veriðvið úrganginum gegn greiðslu eftir gjaldskrá hans. Aðrir munu ekki hafa rekiðslíka stöð á höfuðborgarsvæðinu og mun því ekki hafa verið samkeppni þar umurðun eða förgun úrgangs.IIIGámaþjónustan hf. beindi 10. desember2009 erindi til stefnda vegna ákvörðunar stjórnar áfrýjanda um að veitaeigendum sínum hagstæðari afsláttarkjör af móttökugjöldum af úrgangi heldur enöðrum viðskiptavinum. Í erindinu kom fram að Gámaþjónustan hf. hafi frá 2003annast sorphirðu fyrir Hafnarfjarðarbæ og tekið við úrgangi þaðan á móttökustöðsinni í bænum. Um þær mundir sem erindið var sent hafi sorphirða fyrir Hafnarfjarðarbæverið boðin út á ný, en þá hafi brugðið svo við að gengið hafi verið út frá þvíí útboðinu að úrgangi yrði skilað í móttökustöð áfrýjanda í Gufunesi, þar sembærinn myndi sjálfur greiða gjöld fyrir þjónustuna og nýta eigendaafslátt sinnfrá áfrýjanda. Að auki hafi áfrýjandi gert samning 22. maí 2009 við SorpstöðSuðurlands, sem væri byggðasamlag 13 sveitarfélaga utan starfsvæðis áfrýjanda,um að taka við úrgangi frá henni í móttökustöðinni í Gufunesi og hafi þar veriðsamið um verulegan afslátt frá gjaldskrá áfrýjanda. Taldi Gámaþjónustan hf.áfrýjanda hafa með þessu brotið gegn 10. og 11. gr. samkeppnislaga og krafðistþess aðallega að stefndi bannaði áfrýjanda að veita afslætti á þennan hátt entil vara að honum yrði gert að veita félaginu sömu afsláttarkjör.Stefndi lauk máli á grundvelli þessaerindis með ákvörðun 21. desember 2012. Samkvæmt henni hafði áfrýjandi meðalannars borið fyrir sig við málsmeðferð stefnda að eftir b. lið 1. mgr. 16. gr.samkeppnislaga tækju ákvæði þeirra ekki til starfsemi sinnar, þar sem hannsinnti sem samlag eigenda sinna, sem væru opinberir aðilar, lögbundnum skyldumog beitti opinberum valdheimildum þeirra til að halda úti grunnþjónustu viðmóttöku og meðferð úrgangs. Þá teldi áfrýjandi samkeppnislög heldur ekki getanáð til sín sökum þess að hann gæti ekki talist fyrirtæki í atvinnurekstri ískilningi 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga, en af því leiddi aðháttsemi hans væri ekki misnotkun á markaðsráðandi stöðu eftir 11. gr. laganna.Að auki tæki hann ekki fyrir þjónustu sína endurgjald í skilningi 1. töluliðar1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga, heldur þjónustugjald sveitarfélags svo sem ljóstværi af 11. gr. laga nr. 55/2003. Þannig væri áfrýjandi ekki rekinn á forsendummarkaðar með hagnað að leiðarljósi og væri starfsemi hans ekki af efnahagslegumtoga. Stefndi hafnaði öllum þessum röksemdum áfrýjanda í ákvörðun sinni.Markaðina sem á reyndi í málinu taldi stefndi vera tvenns konar, annars vegarfyrir flokkun og meðferð úrgangs á móttökustöðvum eða flokkunarmiðstöðvum oghins vegar fyrir förgun úrgangs, og væri landfræðilegi markaðurinnhöfuðborgarsvæðið. Á þessum markaði væri áfrýjandi í ráðandi stöðu. Hana hafihann misnotað og brotið með því gegn 11. gr. samkeppnislaga, en af þeim sökumvar honum gerð sekt að fjárhæð 45.000.000 krónur.Áfrýjandi kærði þessa ákvörðun 17.janúar 2013 til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Með úrskurði 18. mars sama árstaðfesti nefndin ákvörðun stefnda. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 11. september2013 til að fá úrskurði áfrýjunarnefndarinnar og ákvörðun stefnda hrundið, svosem fram kemur í áðurgreindum dómkröfum áfrýjanda.IVÍ málinu byggir áfrýjandi ásamsvarandi hátt og við málsmeðferð stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismálameðal annars á því að reglur samkeppnislaga taki ekki til starfsemi sinnar oggeti hann því ekki hafa brotið í henni gegn 11. gr. laganna. Sú lagagreinsvarar efnislega til ákvæða 54. gr. EES-samningsins og var sett til að efnaskyldu íslenska ríkisins samkvæmt samningnum til að leiða þau inn í landsrétt.Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 umEvrópska efnahagssvæðið skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á,til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem byggja á honum. Með vísan tilþess og að virtu öðru því sem að framan greinir er rétt að leita ráðgefandiálits EFTA-dómstólsins um þau atriði sem tiltekin eru í þeim spurningum sem íúrskurðarorði greinir.Málskostnaður dæmist ekki í þessumþætti málsins.Úrskurðarorð:Leitað er ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins á eftirfarandi:. Telst sveitarfélag í ríki sem á aðild aðEES-samningnum og annast í umdæmi sínu meðferð úrgangs í samræmi við ákvæðitilskipana 75/442/EBE, 1999/31/EB og 2000/76/EB, fyrirtæki í skilningi 54. gr.samningsins? Í því sambandi er spurt hvort máli skipti þegar spurningunni ersvarað: a) Að meðferð úrgangs er eitt af lögbundnum verkefnum sveitarfélagasamkvæmt lögum viðkomandi ríkis. b) Að samkeppni getur verið um meðferð úrgangsmilli einkaaðila og opinberra aðila samkvæmt lögum ríkisins. c) Að mælt sé svofyrir í lögum ríkisins að á þessu sviði megi sveitarfélag ekki taka hærra gjalden sem nemur kostnaði af meðferð úrgangs og tengdri starfsemi.2. Ef svarið við fyrstu spurningunni er neitandi,gildir það sama um byggðasamlag sem rekið er af tveimur eða fleiri sveitarfélögumog annast í þeirra stað meðferð úrgangs á starfssvæði þeirra?3. Skiptir máli þegar metið er hvort 54. gr.EES-samningsins gildir um starfsemi sveitarfélags eða byggðasamlags að lögviðkomandi ríkis hafa að geyma reglur um heimild eða skyldu opinberra aðila tilhennar? Er samrýmanlegt EES-samningnum að ríki sem aðild á að honum undanskilurí lögum tiltekna starfsemi opinberra aðila samkeppnislögum? 4. Geta sveitarfélög sem eru eigendur byggðasamlagseins og þess sem um ræðir í annarri spurningunni talist til viðskiptaaðilasamlagsins í skilningi c. liðar 2. mgr. 54. gr. EES-samningsins? Ef svo telstvera er spurt hvort afsláttur til eigenda, sem ekki býðst öðrum, feli í sérmismunun í skilningi sama ákvæðis?Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2015. Mál þetta höfðaði Sorpa bs.,Gylfaflöt 5, Reykjavík, með stefnu birtri 11. september 2013 á hendurSamkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 16.desember sl. Stefnandi krefst þess aðallegaað felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunar­nefndar samkeppnismála frá 18.mars 2013 í máli nr. 1/2013 þar sem staðfest var ákvörðunSamkeppniseftirlitsins í máli nr. 34/2012. Til vara krefst hann þess aðfellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði áfrýjunar­nefndar samkeppnismála frá 18.mars 2013 í máli nr. 1/2013 þar sem staðfest var ákvörðunSamkeppniseftirlitsins í máli nr. 34/2012 um að stefnandi skyldi greiða 45milljóna króna stjórnvaldssekt, eða að sektarfjárhæð verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum er krafistmálskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar. Stefnandi er byggðasamlag sexsveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu.Núgildandi stofnsamningur sem hann starfar eftir er frá árinu 2007. Tilgangur stefnanda er að annastmeðhöndlun úrgangs fyrir áðurnefnd sveitar­félög, sbr. lög nr. 55/2003. Hann starfrækir urðunarstað fyrir sorp,byggir og rekur móttökustöðvar, flytur sorp frá móttökustöðvum, framleiðir ogselur eldsneyti og orku úr sorpi auk vinnslu og sölu á efnum úr sorpi tilendurnýtingar. Loks sér hann um eyðinguhættulegra úrgangsefna. Hann starfrækirsex endurvinnslustöðvar á höfuð­borgarsvæðinu samkvæmt sérstökumþjónustusamningi við sveitarfélögin, móttöku- og flokkunarstöð í Gufunesi ogurðunarstöð í Álfsnesi. Gámaþjónustan kærði stefnandameð bréfi dags. 10. desember 2009. Taldikærandi að stefnandi bryti gegn 11. gr. samkeppnislaga með því að veitaeigendum sínum fastan afslátt frá gjaldskrá, sem aðrir viðskiptavinir nytu ekki. Afslátturinn væri ákveðinn án tillits tilumfangs viðskipta eða kostnaðar og viðskiptavinum væri þannig mismunað. Með því væri samkeppnisstaða þeirra veikt,sbr. c-lið 2. mgr. 11. gr. laganna. Þákom í ljós að Sorpstöð Suðurlands bs. hafði einnig verið veitturafsláttur. Gerð er grein fyrir afslætti semstefnandi veitir frá gjaldskrá sinni í samantekt framkvæmdastjóra, dags 23.febrúar 2010. Öllum viðskiptavinum semafhentu tiltekið magn í móttökustöð stefnanda í Gufunesi var veitturstighækkandi afsláttur, 3, 5 eða 7 af hundraði.Sveitarfélögunum sem áttu aðild að stefnanda var veittur 7% afslátturóháð magni. Þá fengu sveitarfélögin 11%afslátt til viðbótar af heimilissorpi sem safnað var úr tunnum íbúa. Í samantektinni er þessi afsláttur sagðurvera ígildi arðgreiðslu. Um afsláttinn til SorpstöðvarSuðurlands segir orðrétt í samantekt þessari:„Hvað varðar samninginn við Sorpstöð Suðurlands bs., þá ber Sorpu enginskylda til að taka við úrgangi af Suðurlandi.Hins vegar þótti rétt, með hliðsjón af skyldu sveitarfélaganna ogstaðfestrar svæðisáætlunar um meðhöndlun úrgangs að líta almennt til ábyrgðarfyrirtækisins á að ná sameiginlegum markmiðum þessara tveggja sorpsamlaga semstaðfest eru í svæðiáætlun um meðhöndlun úrgangs. Í því tilviki ákvað stjórn Sorpu bs. að lítatil skyldu sinnar en jafnframt að gera það á þann hátt að hagfellt væri fyrirSorpu bs. Sorpstöð Suðurlands nýtur sömuafslátta og aðrir, bæði í móttökustöð og í Álfsnesi. Að auki njóta þeir afslátta sem stýrast aftíma og miðast þá við „dauðan“ tíma í móttökustöð og væri þá ekki að „trufla“aðra móttöku ... Með þessu móti ertryggt að sá tími sem Sorpa þarf að greiða sínum verktökum fyrir vinnu (t.d. ímóttökustöð) sé nýttur sem best.“ Gámaþjónustan krafðistbráðabirgðaákvörðunar Samkeppniseftirlitsins sem og þess að afslátturinn yrðibannaður með vísan til 10. og 11. gr. samkeppnislaga, sbr. einnig 1. og 2. mgr.16. gr. laganna. Stefndi féllst ekki áþá kröfu. Endanleg ákvörðun stefnda varbirt 21. desember 2012. Niðurstaðan varsú að samkeppnislög tækju til starfsemi stefnanda og að byggðasamlagið værimarkaðs­ráðandi á mörkuðum fyrir rekstur móttökustöðva annars vegar og urðuneða förgun sorps hins vegar. Á hinumfyrrnefnda var stefnandi talinn hafa 70% markaðshlutdeild en einokun á hinumsíðarnefnda. Landfræðilegur markaðurmálsins var skilgreindur sem mörk þeirra sveitarfélaga sem standa aðstefnanda. Stefndi taldi að með auknumafslætti til eigenda sinna hefði stefnandi brotið gegn c-lið 2. mgr. 11. gr.samkeppnis­laga þar sem afslátturinn væri til þess fallinn að raska samkeppni ámarkaði fyrir flokkun og meðhöndlun úrgangs.Þá hefði stefnandi einnig brotið gegn sama ákvæði með auknum afslættitil Sorpstöðvar Suðurlands. Afslátturþessi hefði ekki byggst á kostnaðarlegu hagræði og væri til þess fallinn aðraska samkeppni. Var stefnanda gert aðgreiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 45.000.000 króna. Þá var fyrirmælum beint til stefnandasamkvæmt 2. mgr. 16. gr. samkeppnislaga um að endurskoða gjaldskrá sína svo aðviðskiptakjör yrðu almenn, gagnsæ og hlutlæg, þannig að aðilar sem ættu í samskonar viðskiptum við stefnanda nytu sömu kjara.Einnig skyldi stefnandi tryggja að kjör og aðrir skilmálar íviðskiptasamningum væru í samræmi við 11. gr. samkeppnislaga. Um sektarfjárhæð segir íákvörðuninni: „Eins og ítarlega hefur veriðrakið hér að framan var hinni ólögmætu háttsemi Sorpu hrint í framkvæmd oghafði hún með þeim hætti áhrif á markaðnum.Eins og áður segir fól hún í sér óhlutlæga mismunun á milli viðskiptavinaSorpu með auknum afsláttum til eigenda byggðasamlagsins og SorpstöðvarSuðurlands bs.“ Síðan er vísað til sjónarmiða umveltu viðkomandi aðila og veltu þeirrar sam­stæðu sem hann tilheyri, jafnframtheildarveltu á þeim markaði sem um ræðir.Þá segir að það horfi til þyngingar að stefnandi hélt uppteknum hættiþrátt fyrir rannsókn og andmælaskjal dags. 15. júlí 2011. Loks er greint hver hafi verið heildarveltastefnanda og hver velta hans hafi verið á markaði fyrir flokkun og meðhöndlunúrgangs. Er sektin ákveðin 45 milljónirkróna. Þá voru stefnanda gefin ákveðinfyrir­mæli samkvæmt heimild í 2. mgr. 16. gr. samkeppnislaga. Málinu var skotið tiláfrýjunarnefndar samkeppnismála með kæru dags. 17. janúar 2013. Áfrýjunarnefndin kvað uppúrskurð 18. mars 2013. Var ákvörðunstefnda staðfest. Málsástæðurog lagarök stefnanda Aðalkrafa Stefnandi byggir á því að þarsem sérlög gildi um starfsemi hans sem um er deilt í málinu, gangi þau sérlögframar samkeppnislögum að því marki sem þau séu ósamrýmanleg. Hann vísar hér til b-liðar 1. mgr. 16. gr.samkeppnislaga. Stefnandi segir að öllsorphirða, starfræksla urðunarstaðar, bygging og rekstur móttökustöðva,flutningur á sorpi frá móttökustöðvum o.s.frv. sé lögbundið skyldu­verkefnisveitarfélaga, sbr. 7. gr. laga nr. 138/2011 og lög um meðhöndlun úrgangs nr.55/2003. Þá sé í 5. mgr. 4. gr. laga nr.55/2003 mælt fyrir um að sveitarstjórn skuli ákveða fyrirkomulag söfnunar áheimilis- og rekstrarúrgangi í sveitarfélaginu.Sveitarstjórn beri einnig ábyrgð á flutningi heimilisúrgangs og skulisjá um að starf­ræktar séu móttöku- og söfnunarstöðvar fyrir úrgang sem fellurtil í sveitarfélaginu. Allur úrgangurskuli færður til meðhöndlunar í söfnunar- eða móttökustöð, sbr. 1. mgr. 10. gr.laganna. Fái hann meðferð áður en honumer fargað. Í þessu sambandi vitnarstefnandi til sjálfsstjórnarréttar sveitarfélaga samkvæmt 78. gr.stjórnarskrárinnar. Með lögum nr.55/2003 séu lagðar skyldur á sveitarfélög til þess að stuðla að því aðmarkmiðum laganna verði náð. Markmiðinséu að stuðla að því að meðhöndlun úrgangs valdi sem minnstum óæskilegumáhrifum á umhverfið og mengi ekki vatn, jarðveg né andrúmsloft, svo og að dragaúr hættu sem förgun úrgangs geti haft á heilsu manna og dýra, sbr. 1. mgr. 1.gr. Stefnandi er byggðasamlag sveitarfélagannaá höfuðborgarsvæðinu sem annast þessi verkefni þeirra, sbr. 1. mgr. 94. gr.laga nr. 138/2011. Segir hann að byggða­samlagiðsinni stjórnsýslu enda sæti það sama eftirliti og aðrir aðilar sem sinni stjórn­sýslusveitarfélaga. Þá standi engin rök tilþess að gera mun á því hvort sveitarfélög sinni sjálf verkefnum sínum, eða feliþau byggðasamlagi. Stefnandi segir aðsveitarfélögin verði að taka þátt í að veita íbúum sínum lágmarksþjónustu áþessu sviði, ella gæti skapast óvissa um hvort eða að hvaða marki sorphirðu ogmeðhöndlun úrgangs yrði sinnt. Veitaberi sveitarfélögum svigrúm til ákvörðunar um framkvæmd slíkra lögbundinnaverkefna, hvernig ákjósanlegast sé að veita grunnþjónustu og hvernig staðiðverði að fjármögnun hennar. Ákvæðum samkeppnislagaverði ekki beitt um þær ákvarðanir sem sveitarfélög, eða stefnandi í umboðiþeirra, taka við framkvæmd þessara lögbundnu verkefna. Stefnandi vísar til fordæmis ídómi Hæstaréttar í máli nr. 411/2007.Heimild sé í sérlögum til þeirra athafna sem hér um ræðir. Því hafi samkeppnisyfirvöldum verið óheimiltað grípa til aðgerða gagnvart stefnanda við framkvæmd þeirra. Þess vegna beri að fella úrskurðáfrýjunarnefndar úr gildi. Stefnandi byggir á því aðstarfsemi sín samkvæmt lögum nr. 55/2003 sé ekki atvinnustarfsemi. Því falli hún ekki innan gildissviðssamkeppnislaga, sbr. 1. mgr. 2. gr. Hannsegir að lögin gildi fullum fetum þegar opinberir aðilar stundi atvinnureksturá samkeppnismarkaði, en ekki þegar þegar þeir fari með opinbert vald eða veititiltekna grunnþjónustu samkvæmt lögum.Stefnandi mótmælir áliti áfrýjunarnefndar samkeppnismála og segir aðstarfsemi sín sé ekki annað en grunnþjónusta sem sé nauðsynleg til að markmiðumlaga nr. 55/2003 verði náð og aðilar byggðasamlagsins uppfylli skyldursínar. Stefnandi segir það engu skiptaþótt sveitarfélög hafi ekki einkarétt til að annast sorphirðu og meðhöndlaúrgang. Þetta eigi við um fjölmarga aðraþætti í starfsemi hins opinbera. Afþessu leiði ekki að hið opinbera sé bundið af leikreglum samkeppnislaga í öllumathöfnum og ákvörðunum um inntak og fjármögnun þjónustunnar. Stefnandi byggir á því aðgjaldtaka sín sé þjónustugjald í skilningi stjórnsýslu­réttar. Gjaldtakan sé lögbundin og hann geti ekkihagað henni eftir lögmálum framboðs og eftirspurnar hverju sinni. Vísar hann til 11. gr. laga nr. 55/2003. Í sam­ræmi við ákvæði 3. mgr. 11. gr. séákveðið í samþykkt um meðhöndlun úrgangs í Reykjavíkurborg nr. 228/2013 aðgjöld skuli vera sem næst meðalraunkostnaði við veitta þjónustu. Sveitarfélög geti ekki tekið þátt í samkeppniá svokölluðum mörkuðum fyrir sorphirðu eða meðhöndlun sorps. Þeim sé skylt að veita tiltekna þjónustu oghafi ekki heimild til að krefja um meira en sem nemur kostnaði fyrir þáþjónustu. Stefnandi segir það meginatriðiað leysa úr því hvort sveitarfélög teljist vera í atvinnurekstri við sorphirðuog meðferð úrgangs samkvæmt lögum nr. 55/2003.Eðli þjónustunnar breytist ekki þótt tekið sé gjald fyrir hana. Því skipti gjaldtakan ekki máli um þettaatriði. Sveitarfélögin hefðu getaðfjármagnað starfsemina með beinum fjárframlögum í stað gjaldtöku, en eðlistarfseminnar hefði samt verið hið sama Stefnandi telur að reglursamkeppnislaga falli ekki að þessum verkefnum og þeim sjónarmiðum sem búi aðbaki þjónustugjöldum. Málefnið sé komiðí ógöngur, en nú hafi Samkeppniseftirlitið hafið könnun á því hvort sú ákvörðunstefnanda að veita ekki afslátt sé einnig ólögmæt. Heimild Samkeppniseftirlitsins til aðgerðahafi hér eingöngu staðið til þess að benda stefnanda á leiðir til úrbóta, efafslátturinn var talinn geta raskað samkeppni á mörkuðum, sbr. c-lið 1. mgr. 8.gr. laga nr. 44/2005, og eftir atvikum að birta skýrslu eða álit um mögulegaraðgerðir stjórnvalda til að stuðla að samkeppni á þessu sviði. Um þjónustugjöldin gildi reglurstjórnsýsluréttar en ekki samkeppnisreglur. Verði talið að 11. gr.samkeppnislaga taki til starfsemi stefnanda, byggir hann á því að háttsemi hanshafi ekki brotið gegn ákvæðinu.Skilgreining stefnda á markaði málsins sé röng, en þjónusta stefnanda séí veigamiklum atriðum frábrugðin þeirri þjónustu sem Gámaþjónustan veiti. Hún sé víðtækari og opin öllum. Ef hér væri um að ræða samkeppnismarkað hefðiþurft að greina markaði málsins nánar, t.d. í mót­töku á lituðu og ólituðutimbri, grófum úrgangi, blönduðum úrgangi, bylgjupappa, dagblöðum og tímaritum,kjöt- og sláturúrgangi, hjólbörðum o.s.frv.Stefnanda sé skylt að taka við öllum úrgangi og staða hans sé því ólíkstöðu Gámaþjónustunnar. Það gefi rangamynd af málinu að skilgreina einn heildarmarkað fyrir móttöku sorps. Hér sé rannsókn stefnda verulega ábótavant oghafi hún ekki uppfyllt kröfur 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi segir að enginnmarkaður sé til fyrir urðun eða förgun úrgangs.Sveitarfélögum sé skylt samkvæmt lögum nr. 55/2003 að halda útiurðunarstað eða tryggja annars konar úrræði til förgunar á úrgangi. Þetta sé samfélagslegt verkefni og enginforsenda fyrir því þess að reka urðunarstaði í hagnaðarskyni eða í efna­hagslegumtilgangi. Reyndin sé enda sú aðstefnandi sinni þessu einn. Stefnandi mótmælir því að hannhafi misnotað stöðu sína. Ákvæði c-liðar1. mgr. 11. gr. sé stefnt gegn þeirri röskun sem geti orðið á samkeppni milliviðskipta­vina markaðsráðandi fyrirtækis ef ósamræmi er í verðlagningu. Ákvæðið eigi því eðli máls samkvæmt ekki viðum verðlagningu markaðsráðandi fyrirtækis fyrir neytendur eða aðra sem ekki séuí samkeppni á mörkuðum. Stefnandi segir að með ákvörðunsinni um fastan afslátt eigenda sé öðrum viðskiptavinum ekki mismunaðinnbyrðis. Á þessum tíma hafi eingönguhann og Gámaþjónustan starfað við móttöku og böggun úrgangs. Það sé ekki svo að tveir viðskiptaaðilar hafifengið ólík kjör hjá stefnanda í sambærilegum viðskiptum. Eigendur stefnanda hafi keypt þjónustuna, enekki starfað sjálfstætt á þessum mörkuðum.Sveitarfélögin hafi ekki verið í þeirri stöðu að geta nýtt sér betrikjör hjá stefnanda í samkeppni við Gámaþjónustuna. Stefnandi bendir á í þessusambandi það sem áður greinir um frelsi sveitar­félaganna til að ákveða hvernigþau fjármagna þessi lögbundnu verkefni.Þau séu hvorki eiginlegir viðskiptavinir stefnanda né sjálfstæðirviðskiptaaðilar í samkeppni við Gámaþjónustuna hf. Með öllu sé ósannað að afsláttur til eigendahafi falið í sér mismunun milli viðskiptaaðila eða að hann hafi leitt tilröskunar á samkeppni eða verið til þess fallinn. Útilokað sé að verðlagning áþjónustu við Sorpstöð Suðurlands hafi getað leitt til röskunar á samkeppni ámörkuðum málsins. Sorpstöð Suðurlandsstarfi ekki á landfræðilegum markaði málsins.Á höfuðborgarsvæðinu sé ekki samkeppni milli Sorpstöðvarinnar ogGámaþjónustunnar. Þar sem enga röskunsamkeppni hefði getað leitt af afsláttarkjörum Sorpstöðvarinnar geti ákvörðuninekki talist misnotkun samkvæmt 11. gr. Stefnandi segir aðsamkeppnisyfirvöld hafi talið sveitarfélög hafa rúmar heimildir til athafnaþegar um lögbundin verkefni sé að ræða og að heimildir samkeppnisyfirvalda séuað sama skapi takmarkaðar. Bendir hann áeitt mál þar sem stefndi hafi talið að sorphirða og endurvinnsla væru meðallögbundinna verkefna sveitarfélaga.Talið hafi verið að það leiddi af almennum lögskýringarsjónarmiðum aðSamkeppniseftirlitið hefði takmarkaðar heimildir til afskipta af framkvæmdsveitar­félaga á lögbundnum verkefnum og því skorti lagagrundvöll til að verðavið kröfum um íhlutun um framboð Reykjavíkurborgar á endurvinnslutunnum. Margt bendi til þess að ákvörðunReykjavíkurborgar raskaði samkeppni á markaði fyrir sorphirðu. Hins vegar væru hendur eftirlitsins bundnarvegna ákvæða laga um þetta efni og for­dæma áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Tekið yrði til skoðunarhvort ástæða væri til að beina áliti til Reykjavíkurborgar á grundvelli c-liðar1. mgr. 8. gr. samkeppnislaga. Stefnandi segir þetta mál, nr.69/2007, vera öldungis sambærilegt máli því sem hér er til úrlausnar. Af 11. gr. stjórnsýslulaga leiði að samræmiverði að vera í úr­lausnum stjórnvalda.Leysa beri úr ágreiningnum á grundvelli sömu sjónarmiða og lögð hafiverið til grundvallar í máli nr. 69/2007.Engar breytingar hafi orðið á lögum sem réttlætt geti aðraniðurstöðu. Þetta sé efnisannmarki áákvörðun stefnda og úrskurði áfrýjunarnefndarinnar sem leiði til ógildingar. Þá telur hann sjónarmið áfrýjunarnefndarinnarekki réttmæt. Varakrafa Til vara krefst stefnandi þessað sekt hans verði felld niður eða lækkuð verulega. Hér verði að líta til fjölmargra atriða. Fyrri úrlausnir hafi gefið stefnanda tilefnitil að ætla að reglur samkeppnislega tækju ekki til sorphirðu hans og með­höndlunará úrgangi. Þá hafi sektum ekki veriðbeitt í fyrri úrlausnum ef um hefur verið að ræða fyrsta mál sinnar tegundareða ef réttmætur vafi hefur verið í málinu.Enn frekar ætti að falla frá sektum þegar samkeppnisyfirvöld víki fráfyrri fordæmum. Stefnandi bendir á að ekki séskylt að leggja á sektir vegna brota gegn 11. gr. Ásetningur sinn hafi sannanlega ekki staðiðtil þess að raska samkeppni. Sjónarmiðum varnaðaráhrif sekta eigi ekki við um starfsemi sveitarfélaga með sama hættiog um fyrirtæki á almennum markaði. Þáyrði brot hans talið hafa verið óverulegt og ekki í reynd hafa leitt tilröskunar á samkeppni. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi með afsláttarkjörum sínum brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga ogað næg stoð sé í lögum bæði fyrir ákvörðun stefnda og úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Þá hafi málsmeðferðverið í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga og engir efnisannmarkar séu áákvörðuninni eða úrskurðinum. Stefndimótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Stefndi mótmælir því aðsamkeppnislög eigi ekki við um þessar ákvarðanir stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. gildi lögin um hverskonar atvinnustarfsemi, jafnvel þótt hún sé rekin af opinberum aðilum. Opinber aðili teljist því vera fyrirtæki ískilningi laganna þegar hann reki atvinnustarfsemi. Þetta gildi líka þótt hann sinni einniglögbundnum verkefnum. Stefnandi stundiatvinnustarfsemi og sé því fyrirtæki í skilningi samkeppnislaga. Stefnandi segir að til þess aðathafnir opinberra aðila sem stundi atvinnu­starfsemi séu undanþegnarsamkeppnislögum verði að vera mælt skýrt fyrir um heimild eða skyldu til slíkraathafna í sérlögum. Styður stefnandiþetta við b-lið 16. gr. samkeppnislaga og fordæmi í dómi Hæstaréttar í máli nr.411/2007. Ekki sé mælt fyrir um slíkaheimild eða skyldu í sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 eða lögum nr.55/2003. Samkvæmt 11. gr. síðastnefndralaga sé stefnanda einungis heimilt að krefja um þjónustugjald, sem taki mið afkostnaði við að veita þjónustuna. Honumsé því óheimilt að mismuna viðskiptavinum sínum á grundvelli atriða sem hafiáhrif á kostnað. Lög nr. 55/2003 heimilistefnanda ekki að mismuna viðskiptavinum sínum, hvorki eigendum né öðrum. Enda þótt um sé að ræða lögboðin verkefnihafi stefnandi ekki heimild til að misnota markaðsráðandi stöðu sína og hegðasér án tillits til samkeppnislaga við gjaldtöku fyrir meðhöndlun úrgangs. Byggir stefndi á því að stefnandi geti sinntþeim verkefnum sem honum séu falin í lögunum án þess að mis­muna viðskiptavinumsínum. Lög nr. 55/2003 séu ekkiósamrýmanleg samkeppnis­lögum þannig að þeim síðarnefndu verði ekki beitt. Stefndi mótmælir því aðstefnandi sinni stjórnsýslu við framkvæmd umræddra verkefna. Einkaaðilar geti fengið starfsleyfi fyrirrekstur móttöku- og flokkunarstöðva og förgunarstaða, sbr. 5.-8. gr. laga nr.55/2003. Þá sé samkeppni um stóran hlutaþeirrar þjónustu sem stefnandi veiti. Þá byggir stefndi á því aðstefnandi hafi sjálfur í skýrslum og með sátt við samkeppnisyfirvöld lýst þvíáliti sínu að hann væri bundinn af samkeppnislögum. Stefndi mótmælir því aðstarfsemi stefnanda samkvæmt lögum nr. 55/2003 sé ekki atvinnustarfsemi. Hann segir að kjarni skilgreiningar 4. gr.samkeppnislaga á atvinnurekstri sé endurgjald.Stefnandi hafi víðtækar heimildir til tekjuöflunar samkvæmt 11. gr. laganr. 55/2003. Nær allar tekjur stefnandaséu vegna sölu á vörum eða fyrir veitta þjónustu. Engu skipti þótt heimild til innheimtu eigisér beina stoð í lögum. Þá sé það ekkiskilyrði þess að starfsemi sé atvinnurekstur að hún sé rekin íhagnaðarskyni. Stefnandi keppi á markaðifyrir rekstur flokkunarstöðva við Gámaþjónustuna. Þá keppi stefnandi einnig á öðrum sviðum,t.d. í endurvinnslu. Hann geti keppt ámarkaði þótt hann hafi kostnaðarlegar forsendur að leiðarljósi viðgjaldtöku. Þá haldist virk samkeppni ogmarkmið um umhverfisvernd í hendur. Stefndi byggir á því að markaðirþeir sem um ræðir hafi verið rétt skilgreindir sem annars vegar markaður fyrirflokkun og meðhöndlun úrgangs (móttöku­stöðvar/flokkunarstöðvar) og hins vegarmarkaður fyrir förgun sorps. Flokkurinnflokkun og meðhöndlun úrgangs sé afmarkaður í samræmi við 3. gr. laga nr.55/2003. Gámaþjónustan hafi starfsleyfiá þessum markaði og veiti sömu þjónustu og stefnandi. Brotstefnanda hafi haft áhrif á heildarmarkaði fyrir flokkun og meðhöndlunsorps. Þá hafi stefnandi nýtt sér styrksinn á heildarmarkaðnum til að tryggja stöðu sína en ekki stöðuna á mögulegumundirmörkuðum. Mál þetta varði móttökuog flokkun á nær öllum flokkum úrgangs sem veitt sé móttaka á flokkunarstöðvumstefnanda og Gáma­þjónustunnar hf. og því hafi ekki verið tilefni til að greinamarkaðinn í einstaka undir­markaði. Stefndi mótmælir þvíað enginn markaður sé til fyrir urðun og förgun úrgangs. Stefnandi reki urðunarstaði. Þótt slíkur rekstur sé nú um stundir einungisrekinn af opinberum aðilum feli það ekki í sér að þetta teljist ekki markaður. Þá hafi einkaaðilar starfað á þessummarkaði. Einokunarstaða stefnanda styrkistöðu hans á hinum tengda markaði fyrir flokkun og meðhöndlun úrgangs, þar semsamkeppni ríki. Markaðurinn fyrir urðunúrgangs hafi því mikla þýðingu í málinu og mikilvægt sé að hann sé skilgreindurog litið til stöðu stefnanda á honum. Stefndi byggir á því að stefnandihafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína eins og lýst hafi verið í ákvörðunstefnda og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Afsláttur til eigenda hafi verið andstæðurc-lið 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga.Aukinn afsláttur til Sorpstöðvar Suðurlands hafi einnig brotið gegnþessu ákvæði. Hann hafi verið til þessfallinn að raska samkeppni á markaði fyrir flokkun og með­höndlun úrgangs, enþar keppi Gámaþjónustan og stefnandi.Markaðsráðandi fyrir­tæki sé óheimilt að grípa til ráðstafana sem getiraskað samkeppni með óeðlilegum hætti eða misbeita stöðu sinni með öðrumhætti. Stefndi mótmælir þeirri skoðunstefnanda að c-liður 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga eigi aðeins við um mismununmilli viðskiptavina sem séu keppi­nautar.Upptalning 11. gr. sé ekki tæmandi um þá háttsemi sem geti talistmisnotkun á markaðsráðandi stöðu. Þaðkomi fram í greinargerð með frumvarpi að lögunum að misnotkun geti falist í þvíað bjóða bara sumum viðskiptavinum afslátt í sams konar viðskiptum. Stefndi bendir á að í útboðiHafnarfjarðarbæjar fyrir árin 2010-2013 hafi komið fram að eigendaafslátturstefnanda hafi útilokað keppinaut stefnanda, Gáma­þjónustuna, frá verkinu, semfyrirtækið hafi annast frá árinu 2003. Stefndi byggir á því aðmarkaðsráðandi fyrirtæki megi ekki hafa mismunandi verð fyrir viðskiptavinisína, nema það byggist á málefnalegum forsendum. Stefnandisé nauðsynlegur viðskiptaaðili keppinauta sinna. Með því að veita eigendum aukinn afslátt hafistefnandi komið í veg fyrir að þeir ættu viðskipti við keppinautinn. Þannig hafi þetta afsláttarfyrirkomulag haftskaðleg áhrif á markað fyrir rekstur móttöku- og flokkunarstöðva. Stefndibyggir á því að afsláttur sem stefnandi veitti Sorpstöð Suðurlands hafi falið ísér óheimila mismunun gagnvart viðskiptaaðilum.Hann hafi verið hærri en aðrir áttu kost á og hafi þessi mismunun brotiðgegn 11. gr. samkeppnislaga. Þessi af­slátturhafi vissulega haft áhrif á mörkuðum málsins, en hann hafi verið veittur á mót­töku-og urðunarstað stefnanda á höfuðborgarsvæðinu.Með því að veita Sorpstöð Suðurlands hærri afslátt en öðrum hafi stefnandimismunað viðskiptavinum á höfuð­borgarsvæðinu.Ljóst sé að hann hafi orðið að bæta sér upp þennan afslátt annars staðarí rekstrinum. Afslátturinn hafi þannigverið til þess fallinn að hafa skaðleg áhrif á markaðnum. Stefndi kveðst nú hafa tekið tilathugunar hvort sú ákvörðun stefnanda að af­nema allan afslátt brjóti gegn 11.gr. samkeppnislaga. Í svarbréfistefnanda vegna þess komi fram að hann hafi í raun ekki verið búinn að reiknahagræðið sem leitt hafi af magni viðskipta við eigendur og SorpstöðSuðurlands. Stefndi mótmælir staðhæfingustefnanda um brot stefnda gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga. Segir hann að í ákvörðun þeirri sem stefnandivísi til um tunnur til söfnunar á pappírsúrgangi reyni á önnur atriði en íþessu máli. Talið hafi verið að súþjónusta væri lögbundið skylduverkefni og að ekki hafi verið veitt meiriþjónusta en lög gerðu ráð fyrir. Í þessu máli sé hins vegar deiltum háttsemi stefnanda á markaðnum. Ekkisé að finna í lögum nr. 55/2003 sérstakar reglur um heimild stefnanda tilþeirra athafna sem hér sé fjallað um. Varðandi fjárhæð sektar segirstefndi að samkvæmt 37. gr. samkeppnislaga skuli leggja stjórnvaldssektir áfyrirtæki sem brjóti gegn 11. gr., nema brot sé óverulegt eða annars ekki þörfá sektum til að stuðla að eða efla virka samkeppni. Stjórnvaldssektir vegna brota gegnsamkeppnislögum hafi almenn og sérstök varnaðaráhrif. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi hafiverið í góðri trú um að samkeppnislög giltu ekki um starfsemi hans. Hann hafi einnig mátt vita að mismunandiafsláttarfyrirkomulag til viðskiptavina væri andstætt samkeppnislögum. Brot hans hafi verið alvarleg og til þessfallin að viðhalda og styrkja með óeðlilegum hætti stöðu stefnanda á markaðifyrir flokkun og meðhöndlun úrgangs. Niðurstaða Með lögum nr.55/2003 um meðhöndlun úrgangseru lagðar skyldur á sveitar­félög. Samkvæmt núgildandi 23. gr. laganna, sbr. 10.gr. laga nr. 63/2014, skulu sveitarfélögin taka gjald fyrir förgun og allameðhöndlun úrgangs. Samkvæmt 3. mgr. 23.gr. skal gjaldið ekki vera hærra en sem nemur kostnaði við meðhöndlun úrgangsog tengda starfsemi sem samræmist markmiðum laganna. Markmið laganna eru rakin í 1. gr. þeirra ogí g-liðsegir að handhafar úrgangs skuli greiða kostnað við með­höndlun úrgangs. Samkvæmt 8. gr.laganna skal sveitarstjórn ákveða fyrirkomulag á söfnun úr­gangs ísveitarfélaginu. Þá ber hún ábyrgð áflutningi heimilisúrgangs og skal sjá um að starfræktar séu móttöku- ogsöfnunarstöðvar fyrir úrgang sem fellur til í sveitar­félaginu. Þetta getur hún gert í samvinnu við aðrarsveitarstjórnir. Lögin veitasveitarstjórnum eða byggðasamlögum ekki einkarétt á söfnun og meðhöndlunúrgangs. Einkaréttur verður heldur ekkileiddur af 7. gr. sveitarstjórnar­laga nr. 138/2011. Verður að fallast á þá niðurstöðu stefnda ogáfrýjunarnefndar sam­keppnismála að stefnandi verði að fara eftir reglumsamkeppnislaga, þessi starfsemi sé atvinnurekstur í skilningisamkeppnislaga. Gildir þetta þóttsveitarstjórn reki slíka starfsemi til þess að fullnægja lagaskyldum. Skýr ákvæði laga nr. 55/2003 myndu þó gangaframar samkeppnislögum, ef ákvæði laganna væru ósamrýmanleg. Fordæmi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 411/2007hefur ekki áhrif á niðurstöðu þessa máls.Þá felst ekki í þessu takmörkun á sjálfsstjórnarréttisveitarfélaga. Fallist verður á þaðmeð stefnanda að gjaldtaka hans sé þjónustugjald og eins og áður segir geturhann ekki hagað henni eftir framboði og eftirspurn. Þetta breytir þó ekki því að starfsemin séatvinnurekstur í skilningi samkeppnislaga. Ekki er fallist áþað með stefnanda að skilgreining stefnda á markaði málsins sé röng. Ekki var nauðsynlegt að skipta honum upp ísmærri einingar eftir tegundum úrgangs.Þá er málefnið fullrannsakað af hálfu stefnda. Urðun eða förgun úrgangs verður einnig aðteljast markaður, þótt mjög erfitt sé að fullnægja skilyrðum til að fástarfsleyfi á honum og stefnandi starfi einn á þeim markaði nú um stundir. Fallist verður á þaðmeð stefnda, eins og áfrýjunarnefndin staðfesti, að stefnandi hafi verið ímarkaðsráðandi stöðu bæði í móttöku og flokkun á úrgangi og við urðun ogförgun. Með því að veitaeigendum sínum afslátt sem öðrum stóð ekki til boða, án þess að ákvörðunafsláttarins byggðist á hagræði í viðskiptunum vegna magns, tíma eða annars,hefur stefnandi misnotað aðstöðu sína, eins og stefndi taldi og áfrýjunar­nefndinstaðfesti. Þar sem afslátturinn er ekkií samræmi við sparnað stefnanda af við­skiptum við eigendur miðað við aðraviðskiptavini, gátu samkeppnisaðilar ekki með eðlilegum hætti keppt viðstefnanda um þessi viðskipti. Með þessuhefur stefnandi brotið gegn c-lið 1. mgr. 11. gr. samkeppnislaga. Þáverður að telja að sveitar­félögunum sem standa að stefnanda hafi ekki veriðheimilt að lögum að ætla sér arð af starfsemi stefnanda. Á sama hátt varSorpstöð Suðurlands veittur afsláttur sem ekki stóð öðrum til boða. Afslátturinn var vegna afhendingar á úrgangiá höfuðborgarsvæðinu og er þýðingarlaust að benda á að Sorpstöðin safni sorpiutan svæðisins. Með þessum afslættimisbeitti stefnandi markaðsráðandi stöðu sinni í samkeppni sinni við Gáma­þjónustuna. Stefnandi hefur ekkisýnt fram á að réttarvenja eða aðrar réttarheimildir komi í veg fyrir að honumverði gert að sæta viðurlögum fyrir háttsemi sína í þessu máli. Málefni sem hann tilgreinir sem dæmi þar semfjallað var um dreifingu á tunnum til söfnunar pappírsúrgangs er ekkisambærilegt því máli sem hér er dæmt um. Varðandisektarfjárhæð er ekki fallist á að stefnandi hafi haft gildar ástæður til aðtelja sig undanþeginn samkeppnislögum.Þá eru brotin ekki smávægileg. Aðöðru leyti verður fallist á þau sjónarmið sem rakin eru í ákvörðun stefnda oger ekki tilefni til að hrófla við ákvörðun hans og áfrýjunarnefndarinnar umfjárhæð sektar. Samkvæmt framansögðuverður öllum kröfum stefnanda hafnað. Ísamræmi við meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gertað greiða stefnda 990.000 krónur í málskostnað. Jón Finnbjörnssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna anna dómara, en lögmenn og dómaritöldu endurflutning óþarfan. D ó m s o r ð Stefndi,Samkeppniseftirlitið, er sýknað af kröfum stefnanda, Sorpu bs. Stefnandi greiðistefnda 990.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 544/2008
Landamerki Réttaráhrif dóms
Á árinu 1998 gekk dómur Hæstaréttar, þar sem leyst var úr ágreiningi um landamerki milli jarðanna B og S. Með niðurstöðu dómsins var mörkuð lína meðfram lóðinni H í landi B og við það færðist hluti lóða við H yfir til SJ og J, sem voru eigendur að útskiptu landi úr landi S. Dómi Hæstaréttar var þinglýst. SÁ og SG höfðu eignast lóðina, sem nú er merkt nr. 3 við H, með afsali 15. ágúst 1991. Með bréfi 4. nóvember 2006 var vakin athygli SÁ og SG á dómi Hæstaréttar og því lýst að dregist hefði að færa girðinguna meðfram H til samræmis við dóminn. SJ og J höfðuðu síðar mál og kröfðust þess að viðurkennt yrði með dómi að landamerki milli útskipts lands þeirra úr landi S og lóðar SÁ og SG við H væru í samræmi við umræddan dóm. Fallist var á kröfu SJ og J, enda höfðu SÁ og SG ekki vefengt að landamerkin ættu að vera með þeim hætti sem SJ og J kröfðust. Þá var talið að SÁ og SG hefði í síðasta lagi frá þinglýsingu dóms Hæstaréttar mátt vera ljóst að deilt var um landamerki sem áhrif gætu haft á eignarréttindi þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Viðurkennt er að landamerki milli útskipts lands stefndu, Sigríðar Jósefsdóttur og Jósefs Markússonar, úr landi Stærribæjar í Grímsnesi og lóðar áfrýjenda, Sigfúsar Árna Guðmundssonar og Sturlu Geirssonar, í Brjánsstaðaparti úr Bjarkarlandi, en lóðin nefnist Heiðarbraut 3, landnúmer 168449, séu á beinni línu dreginni frá Miðþúfu á Markahrygg, hnit X 633948,45, Y 402570,78, punkti 104 í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 338/1996 er upp var kveðinn 25. júní 1998, í Brjánsstaða-Smalaskála, hnit X 633845,59, Y 401635,52, punkt 107 í sama dómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 29. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 26. febrúar 2007. Stefnendur eru Sigríður Jósefsdóttir, kt. 160844-3109, Hraunbrún 38, Hafnarfirði og Markús Jósefsson, f.h. ólögráða sonar síns, Jósefs Markússonar, kt. 241096-2709, Hjallabraut 2, Hafnarfirði. Stefndu eru Sigfús Árni Guðmundsson, kt. 110750-2269, Víkurströnd 3a, Seltjarnarnesi og Sturla Geirsson, kt. 280259-3819, Dísarási 6, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli útskipts lands stefnenda úr landi Stærribæjar í Grímsnesi og lóðar stefndu í Brjánsstaðaparti úr Bjarkarlandi, en lóðin nefnist Heiðarbraut 3, landnúmer 168449, séu á beinni línu dreginni frá Miðþúfu á Markahrygg, hnit X 633845,59, Y 401635,52, punktur 104 á uppdrætti með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 338/1996 er upp var kveðinn 25. júní 1998, í Brjánsstaða- Smalaskála hnit X 633845,59, Y 401653,52, punktur 107 á sama uppdrætti. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnenda og þeim verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að árið 1989 fékk Hjörtur Jónsson á Brjánsstöðum í Grímsnes- og Grafningshreppi samþykktan skipulagsuppdrátt fyrir frístundabyggð á spildu úr landi Bjarkar sem faðir hans hafði keypt árið 1939 og sameinað Brjánsstöðum. Árið 1991 setti hann upp merkjagirðingu milli Stærribæjar og Brjánsstaðaparts frá Smalaskála, sem á uppdráttum er merktur punktur 107 í þúfu sem hann taldi vera Miðþúfu á Markahrygg, einnig nefnd Miðmarkahryggur, en hún er merkt sem punktur 102 á uppdráttum og er hornmark jarðanna Svínavatns, Stærribæjar og Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi samkvæmt landamerkjabréfum. Með afsali dagsettu 15. ágúst 1991 var 1 ha lóðarspildu merkt C við Heiðarbraut afsalað til stefndu og var spildunni nánar lýst á uppdrætti Jóns B. Indriðasonar, en seljendur voru Hjörtur Jónsson og Sonja Jónsdóttir á Brjánsstöðum. Stefndu hafa ræktað lóðina, sem nú er merkt nr. 3 við Heiðarbraut og byggt á henni verkfæraskúr með vatnssalerni. Haustið 1992 reis upp ágreiningur milli eigenda Svínavatns og Brjánsstaða um það hvar Miðmarkahryggur væri. Hélt Jón Ingileifsson á Svínavatni því fram að hið rétta hornmark væri punktur 104 á uppdráttum en ekki punktur 102 sem Hjörtur hafði girt í. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum 5. júní 1996 var fallist á að þúfan í punkti 104 væri hið rétta hornmark. Með dómi Hæstaréttar Íslands uppkveðnum 25. júní 1998 var þessi niðurstaða staðfest. Hafði héraðsdómi verið þinglýst 2. júlí 1996 og dómi Hæstaréttar var þinglýst 14. júlí 1998. Var Hjörtur þá búinn að selja allar lóðirnar við Heiðarbraut. Stefnendur voru eigendur að 25 % eignarhluta í jörðinni Stærribæ í Grímsnesi. Hinn 9. desember 2003 var gengið frá landskiptagerð þar sem fjórðungshluta er útskipt og 17. desember 2003 samþykkti sveitarstjórnin landskiptagerðina og beiðni um stofnun nýbýlis með fyrirvara um að fyrir liggi staðfesting aðliggjandi jarða á aðliggjandi landamörkum. Verði fallist á dómkröfur stefnenda leiðir það til þess að 7.337 m² af 1 ha lóð stefndu falla til stefnenda. Með bréfi til stefndu dagsettu 4. nóvember 2006 var vakin athygli á framangreindum dómi Hæstaréttar og því lýst að dregist hefði að færa girðinguna meðfram Heiðarbraut til samræmis við dómlínu Hæstaréttar. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur kveða mál þetta snúast um landamerkin á milli Stærribæjar og Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi. Hæstiréttur hafi dæmt um landamerkin milli Svínavatns og aðliggjandi jarða en ekki hafi verið dæmt um dómkröfulínuna í máli þessu. Hæstiréttur hafi hins vegar sett niður með dómi sínum punktinn 104, en hann sé hornmarkið milli Svínavatns, Stærribæjar og Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi. Sé dómkröfulínan dregin úr þeim punkti í Brjánsstaða- Smalaskála, punkt 107, en hann sé óumdeilt hornmark milli Brjánsstaða, Minniborgar, Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi og Stærribæjar. Hafi þar í áratugi verið hornstaur allra merkjagirðinganna milli þessara jarða. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja á því að þeir hafi nú þegar fengið afsal fyrir lóðinni og greitt að fullu gagngjald fyrir hana og í framhaldi þinglýst henni án athugasemda stefnenda. Stefndu telja málatilbúnað stefnenda snúast um að það hafi fyrst verið með niðurstöðu Hæstaréttar 25. júní 1998 að ljóst hafi verið að landamerki milli Brjánsstaða og Stærribæjar breyttust með þeim hætti að hluti af lóðinni hafi fallið til stefnenda án þess að stærðin sé skilgreind í stefnu en vísað í kort af svæðinu. Stefndu byggja á því að allt frá niðurstöðu Hæstaréttar í ofangreindu máli hafi stefnendur haldið að sér höndum gagnvart stefndu. Hafi engin tilraun verið gerð til leiðréttinga eða að gera stefndu grein fyrir ágreiningi sem upp væri kominn milli stefnanda og seljanda lóðanna. Telja stefndu sér hafa verið ókunnugt um ágreininginn allt þar til ritað hafi verið bréf og í framhaldi af því gefin út stefna á fyrsta ársfjórðungi síðasta árs. Stefndu byggja á því að það sé viðurkennd höfuðregla að kröfuhafi verði að gæta réttar síns og halda honum til haga og verði hann að bera halla af vanrækslu á því sviði. Hafi stefnendur því glatað kröfu sinni með tómlæti. Hafi þau látið hjá líða lengur en hæfilegt þykir að gera einhverjar ráðstafanir til að tryggja ætlaðan rétt sinn eða viðgang kröfunnar. Mæli rök með því að samskiptum aðila ljúki endanlega áður en mjög langt líði frá réttum efndatíma eða þegar ljóst hafi verið að hægt var að hafa kröfuna uppi. Sé réttarreglum um tómlæti og tómlætisáhrif ætlað að stuðla að þessu markmiði. Verði því að teljast mjög bagalegt gagnvart stefndu að vera knúðir til að afhenda eða greiða stefnendum hluta úr lóðinni allt að því tíu árum frá því stefnendum var ljóst að þau gætu átt kröfu á hendur stefndu. Megi halda því fram að hefði krafan verið gild hefðu stefnendur gefið hana eftir vegna aðgerðarleysis. Stefndu vísa til þinglýsingar- og traustfangsreglna og meginreglu um tómlæti og tómlætisáhrif. Krafa um málskostnað er reist á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Eftir að niðurstaða Hæstaréttar Íslands lá fyrir eins og að framan greinir varð ljóst að girðingin meðfram Heiðarbraut frá hliðinu við Brjánsstaða-Smalaskála upp á Miðmarkahrygg afmarkaði ekki með réttum hætti Stærribæ og frístundabyggðina á Brjánsstaðaparti. Þessari niðurstöðu réttarins var þinglýst 14. júlí 1998 og varð þá ljóst að færa yrði landamerkin til samræmis við niðurstöðuna. Stefndu hafa að vísu krafist sýknu í máli þessu en þeir hafa ekki vefengt að landamerkin eigi að vera með þeim hætti sem í stefnu greinir. Telja stefndu að stefnendur hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti og þá vísa þeir til traustfangsreglna án nánari skýringar á þeirri málsástæðu og verður henni ekki frekar sinnt. Þar sem stefndu hafa engin rök fært gegn því að landamerkin milli umrædds lands skuli vera eins og stefnendur hafa krafist verður fallist á kröfu stefnenda eins og nánar greinir í dómsorði. Verður því að skoða hvort stefnendur hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti. Stefndu keyptu umrædda spildu árið 1991 og ári síðar reis upp ágreiningur milli eigenda Svínavatns og Brjánsstaða um það hvar Miðmarkahryggur væri. Var leyst úr þeim ágreiningi, fyrst með dómi Héraðsdóms Suðurlands 5. júní 1996 og síðan með Hæstaréttardómi 25. júní 1998. Báðum þessum dómum var þinglýst. Með bréfi til stefndu dagsettu 4. nóvember 2006 var vakin athygli á framangreindum dómi Hæstaréttar og því lýst að dregist hefði að færa girðinguna meðfram Heiðarbraut til samræmis við dómlínu Hæstaréttar. Þar sem engin viðbrögð urðu af hálfu stefndu höfðuðu stefnendur mál þetta. Verður því að telja að stefndu hafi í síðasta lagi frá þinglýsingu Hæstaréttardómsins mátt vera ljóst að deilt var um landamerki sem áhrif gætu haft á eignarréttindi þeirra. Ber því að hafna þeirri málsástæðu þeirra að stefnendur hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Viðurkennt er að landamerki milli útskipts lands stefnenda úr landi Stærribæjar í Grímsnesi og lóðar stefndu í Brjánsstaðaparti úr Bjarkarlandi, en lóðin nefnist Heiðarbraut 3, landnúmer 168449, séu á beinni línu dreginni frá Miðþúfu á Markahrygg, hnit X 633845,59, Y 401635,52, punktur 104 á uppdrætti með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 338/1996 er upp var kveðinn 25. júní 1998, í Brjánsstaða- Smalaskála hnit X 633845,59, Y 401653,52, punktur 107 á sama uppdrætti. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 232/2002
Kærumál Farbann Útlendingur
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. maí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 28. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili liggur undir rökstuddum grun um að hafa brotið gegn 5. og 6. tl. 2. mgr. 17. gr. laga um eftirlit með útlendingum nr. 45/1965, sbr. lög nr. 25/2000, en það getur varðað hann fangelsisrefsingu. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari, stundar ekki atvinnu hér á landi og hefur engin tengsl við landið. Fallast verður á með sóknaraðila að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru varnaraðila til að ljúka megi rannsókn málsins. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli krafðist þess í dag að X, albanskur ríkisborgari, fæddur 28. mars 1971 til heimilis í Tirana verði með úrskurði gert að sæta farbanni til kl. 16:00 þriðjudaginn 28. maí 2002. Kröfu sína styður sýslumaður við 5. og 6. tl. 2. mgr. og 17. gr. laga um eftirlit með útlendingum nr. 45/1965, sbr. lög nr. 25/2000, 8. gr. Málavextir eru þeir að kærði kom til landsins með flugi frá Amsterdam miðvikudaginn 8. maí 2002. Við tollleit hjá honum fundust tvö slóvensk vegabréf, annað útgefið í Ljublana 27. maí 1993 á RB og hitt útgefið í Ljubljana þann sama dag á BB. Í vegabréfum beggja eru myndir og nöfn fjögurra barna. Við rannsókn lögreglu hefur komið í ljós að vegabréfin eru fölsuð á þann hátt að skipt hefur verið um myndir á þeim sem vegabréfin voru gefin út á og nöfnum tveggja barna bætt inn í vegabréfin. Einnig fundust tvö fölsuð ökuskírteini útgefin á sömu aðila 23. nóvember í Ljubljana. Kærði hafði meðferðis við komuna til landsins umtalsverða fjármuni eða 3.800 evrur, 330 bankaríkjadali og 5.000 albönsk lek. Þá fannst í farangri hans notaður og nýr kven- og barnafatnaður sem virðist hafa verið keyptur samkvæmt innkaupalista, sem einnig var í ferðatösku kærða. Kærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald þann 10. maí sl. til kl. 16:00 í dag. Sýslumaður kveður rannsókn málsins í fullum gangi. Kærði sé grunaður um að hjálpa útlendingum til að dvelja ólöglega hér á landi og hjálpa þeim að koma ólöglega til landsins í hagnaðarskyni. Lögreglan hafi haft upp á fólkinu sem myndirnar séu af í vegabréfunum. Það fólk, hjón með tvö börn, hafi komið til landsins 30. apríl sl. frá Amsterdam og séu þau öll albanskir ríkisborgarar. Hafi nöfnum barnanna verið bætt inn í vegabréfin. Þau séu vegabréfslaus og hafi ekki getað sýnt fram á að þau séu með löglega dvalarheimild hér á landi. Þau hafi nú sótt um hæli sem pólitískir flóttamenn hér á landi. Lögreglan hefur grun um að kærði standi fyrir skipulagðri brotastarfsemi og telur að nauðsynlegt sé að halda rannsókn málsins áfram og hefta för kærða úr landi. Hyggst lögreglan ljúka rannsókn málsins innan þess farbannstíma sem krafist er. Um lagarök vísar sýslumaður til 110. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Kærði gaf skýrslu fyrir dómi þegar krafa kom fram um gæsluvarðhald og einnig nú vegna þessarar farbannskröfu. Sagði kærði að hann væri kominn hingað sem ferðamaður í fríi og þekkti engan hér á landi. Frásögn kærða af því hvernig vegabréfin lentu í hans fórum þykir einkar ótrúverðug og komið hefur í ljós að vegabréfin hafa verið tilkynnt glötuð. Þegar allt framangreint er virt þykir mega fallast á með sýslumanni að skilyrðum b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að varnaraðila verði bönnuð för úr landi, sbr. 110. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður kærða bönnuð för úr landi á meðan mál hans er til rannsóknar eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. ÚRSKURÐARORÐ: Kærða, X, er bönnuð för úr landi meðan mál hans er í rannsókn en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 28. maí nk. klukkan 16:00.
Mál nr. 313/2017
Kærumál Kröfugerð Viðurkenningarkrafa Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
S höfðaði mál á hendur Þ hf. og krafðist viðurkenningar á því að Þ hf. hefði borið að greiða skipverjum á nánar tilgreindu fiskiskipi aflahlut af heildarverðmæti grálúðuafla sem seldur var á markaði í samræmi við ákvæði í kjarasamningi S og Landssambands íslenska útvegsmanna. Fyrir lá að aðeins hluti skipverja voru félagsmenn í félögum innan vébanda S. Taldi héraðsdómur að kröfugerð S fullnægði ekki skilyrðum 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og vísaði málinu frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt kröfugerð S væri eftir orðum sínum ekki bundin við þá skipverja sem væru félagsmenn í aðildarfélögum S yrði að líta svo á að hún sætti að þessu leyti takmörkun af því að þeir einir tækju laun eftir þeim kjarasamningi sem kröfugerðin tæki til. Væri þetta ekki slíkur annmarki á málatilbúnaðinum að varðað gæti frávísun. Þá hefði heimild til málsóknar eftir 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 í dómaframkvæmd verði talin fyrir hendi þótt sú viðurkenningarkrafa sem mál tæki til hefði einungis snúið að hluta félagsmanna í félagi eða samtökum sem eiga í hlut og jafnvel fámennum hópi þeirra. Loks samrýmdist það tilgangi S að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan tæki til. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru17. maí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 30. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. maí 2017 þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðila var vísað frá dómi í kjölfar aðalmeðferðar þess. Kæruheimild er í c.lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðarog kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ersóknaraðili heildarsamtök og eru aðildarfélög hans stéttarfélög undirmanna ístétt sjómanna. Með málshöfðun sinni leitar sóknaraðili viðurkenningar á því aðvarnaraðila hafi borið að greiða skipverjum á fiskiskipinu Valdimar GK-195aflahlut af heildarverðmæti grálúðuafla sem seldur var á markaði 29. október2015 í samræmi við tiltekið ákvæði í kjarasamningi sóknaraðila og Landssambandsíslenska útvegsmanna. Þótt kröfugerðin sé eftir orðum sínum ekki bundin við þáskipverja í áhöfninni sem eru félagsmenn í aðildarfélögum sóknaraðila verður aðlíta svo á að hún sæti að þessu leyti takmörkun af því að þeir einir taka launeftir þeim kjarasamningi sem kröfugerðin vísar til. Samkvæmt málatilbúnaðisóknaraðila ber jafnframt að líta svo á að kröfugerð hans nái til undirmanna áfyrrgreindu skipi. Er þetta því ekki slíkur annmarki á málatilbúnaðinum aðvarðað geti frávísun.Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991geta félög eða samtök manna í eigin nafni rekið mál til viðurkenningar átilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra,enda samrýmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmunasem dómkrafan tekur til. Þessi heimild til málsóknar hefur í dómaframkvæmdHæstaréttar verið talin fyrir hendi þótt sú viðurkenningarkrafa sem mál tekurtil hafi aðeins snúið að hluta félagsmanna í félagi eða samtökum sem eiga íhlut og jafnvel fámennum hópi þeirra, sbr. meðal annars dóma réttarins 1. júní2017 í máli nr. 501/2016 og 3. nóvember 2005 í málum nr. 184/2005 og 185/2005. Ekkiskiptir heldur máli þótt launþegi sjálfur, einn eða í félagi við aðra eftirheimild í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, gæti haft uppi fjárkröfu vegnaþeirra réttinda sem málið lýtur að. Þá samrýmist það tilgangi sóknaraðila aðgæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan tekur til í ljósi þess að starfsemi hansfelst meðal annars í því að veita þeim sjómannafélögum, sem í sambandinu eru,sérhverja þá aðstoð, sem hann getur látið í té til að efla starfsemi þeirra oghindra að gengið sé á rétt þeirra, og að gangast fyrir samræmdum aðgerðum sjómannafélagannavið gerð samninga um kaup og kjör, sbr. dóm Hæstaréttar 30. október 2002 í málinr. 464/2002.Samkvæmt framansögðu verður hinn kærðiúrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar.Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar.Varnaraðili,Þorbjörn hf., greiði sóknaraðila, Sjómannasambandi Íslands, 350.000 krónur íkærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, miðvikudaginn 3. maí 2017 Mál þetta er höfðað með birtingustefnu 28. september 2016. Stefnandi er SjómannasambandÍslands, kt. 570269-2249, Guðrúnartúni 1, Reykjavík. Stefndi er Þorbjörn hf., kt.420369-0429, Hafnargötu 1, Grindavík. Dómkröfur stefnanda eru þærviðurkennt verði að stefnda hafi borið að greiða skipverjum á fiskiskipinuValdimar GK-195 aflahlut af heildarsöluverðmæti grálúðuafla er seldur var ámarkaði 29. október 2015, í samræmi við gr. 1.28.1 í gildandi kjarasamningiSjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úrhendi stefnda auk álags er nemi virðisaukaskatti af honum.Stefndi krefst þess að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honummálskostnað.IStefndi er útgerðarfélag sem meðalannars gerir út fiskiskipið Valdimar GK-195. Skipið er 344,33 brúttólestir,41,6 metra langt og heimahöfn þess er í Vogum. Skipið stundar línuveiðar og erbúið beitningavél. Fjórtán manns eru í áhöfn skipsins og því fer um hlutaskiptiskipverja eftir grein 2.06 í kjarasamningi stefnanda, fyrir hönd aðildarfélagasinna, og Landssambands íslenskra útvegsmanna (nú Samtök fyrirtækja ísjávarútvegi) sem undirritaður var 17. desember 2008. Samkvæmt ákvæðinu skalhundraðshluti áhafnar af afla vera 32,3%. Hinn 28. október 2015 var landað 1.574kílóum af grálúðu úr fiskiskipinu Valdimar GK-195 og var aflinn seldur daginneftir sem svokallaður VS-afli á fiskmarkaði Siglufjarðar. Fyrir aflann fékkstað meðaltali 441 kr. fyrir kg. Í stefnu kemur fram að samkvæmt launauppgjörivið Sigurjón Má Stefánsson háseta á skipinu, og félagsmanns Sjómanna ogvélstjórafélags Grindavíkur, fyrir tímabilið 1. október til 3. nóvember 2015,hafi við útreikning á aflahlut hans verið miðað við að verð á grálúðu í þettasinn hafi numið 88,20 krónum á kíló. Hafi hásetahlutur skipverjans því veriðreiknaður af um 20% af verðmæti aflans og laun hans og annarra skipverja þvísætt skerðingu sem numið hafi mismun þessa og heildarverðmætis grálúðuaflans.Uppgjör á aflanum byggði stefndi á 9.og 10. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, sem kveður á umheimild skipstjóra fiskiskips til ákveða að hluti afla skipsins, upp aðtilteknu marki, skuli ekki reiknast til aflamarks þess ef aflanum er haldiðaðskildum frá öðrum afla og að hann sé seldur á uppboðsmarkaði fyrirsjávarafurðir og andvirði hans renni tilVerkefnasjóðs sjávarútvegsins, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1992 um sérstaktgjald vegna ólögmæts sjávarafla með síðari breytingum. Í stefnu kemur fram aðstefnandi líti svo á að uppgjör til sjómanna á þessum grunni fái ekki staðist.Stefnandi kveðst ítrekað hafa gert kröfur um að stefndi og aðrar útgerðir sembundnar séu af kjarasamningi Landsambands íslenskra útvegsmanna, greiðiskipverjum sínum laun í samræmi við umsamin skiptakjör samkvæmt grein 1.28.1 ísamningnum. Með bréfi stefnanda 10. desember 2015 skoraði hann á stefnda aðgera réttilega upp við Sigurjón Má Sigurjónsson án árangurs og var lögmanni íkjölfarið falið mál skipverjans til innheimtu. Með bréfi lögmannsins 14. marssama ár var var þess krafist að skipverjanum yrðu greiddar samtals 25.671krónur í ógreidd laun, dráttarvexti og innheimtukostnað. IIStefnandi byggir aðild sína að máli þessuá 3. tölulið 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem félagi eðasamtökum manna sé heimilað í eigin nafni að reka mál til viðurkenningar átilteknum réttindum félagsmanna sinna eða til lausnar undan tilteknum skyldum.Í málinu sé leitað viðurkenningar á rétti félagsmanna aðildarfélags stefnandasamkvæmt kjarasamningi sem stefnandi hafi gert á grundvelli lagaskyldu í 5. gr.laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, en tilgangur stefnanda sémeðal annars að annast um samningagerð fyrir félög sambandsins og hagsmunagæslufyrir þau. Að mati stefnanda eigi ákvæði 3. tölul. 25. gr. laga nr. 91/1991 þvívið í þessu tilviki. Stefnandi byggir á því að um kjörfélagsmanna aðildarfélaga hans skuli fara samkvæmt kjarasamningi Landsambandsíslenskra útvegsmanna (nú Sambands fyrirtækja í sjávarútvegi) og stefnanda semundirritaður hafi verið 17. desember 2008 og gilt frá 1. janúar 2009.Kjarasamningurinn hafi að geyma lágmarkskjör í skilningi 1. gr. laga nr.55/1980. Stefndi sé bundinn af samningnum og geti ekki undan honum vikist. Stefnandi byggir jafnframt ágrundvallarreglunni um samningsfrelsi en í reglunni felist að aðilar ráði efnisamnings sín á milli. Þá sé frelsi stefnanda sem stéttarfélags til þess að gerasamninga við viðsemjendur sína sérstaklega varið af 2. mgr. 75 gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sem kveði á um að löggjafanum beri með lögumað kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengdvinnu. Af þessu leiði að kjarasamningi verði ekki vikið til hliðar nema skýráskilnaður þar um komi fram í lögum, en sú sé ekki raunin í þessu tilviki. Ímáli þessu hátti svo til að stefndi hafi kosið að reikna ekki aflahlut afsöluverðmæti tiltekins afla í tiltekinni veiðiferð, þ.e. grálúðu sem landaðhafi verið 28. október 2015, samkvæmt kjarasamningi, heldur aðeins af 20%verðmæti grálúðuaflans. Stefndi hafi talið sér þetta heimilt með vísan til 9.og 10. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006. Að mati stefnanda fái það ekki staðistenda hafi löggjafinn ekki kveðið á um að þau lög skuli ganga framarkjarasamningum sem aðilar hafa gert sín á milli um skiptakjör, í kraftilagaheimilda og stjórnarskrárvarinna réttinda þar að lútandi. Í 1. gr. kjarasamningsins komi fram aðsamningurinn gildi fyrir öll skip sem gerð séu út til veiða sem skilgreindarséu í samningnum, þar með taldar línuveiðar eins og stundaðar væru á ValdimarGK-125. Um skiptakjör sé fjallað ítarlega í kjarasamningnum og byggir stefnandiá því að ákvæði kjarasamningsins kveði á um lágmarkskjör sem ekki verði vikistundan, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 sbr. 7. gr. laga nr. 80/1938. Ákvæðikjarasamningsins geri ráð fyrir því að aflahlut skuli skipt milli áhafnar ogútgerðar og að aflahlut skuli aldrei skipt í fleiri staði en menn séu á skipi íveiðiferð, sbr. gr. 1.02 í kjarasamningnum. Stefnda Þorbirni ehf. hafi því ekkiverið heimilt að deila hluta aflaverðmætisins með þriðja aðila. Með því aðákveða að 80% verðmætis grálúðu rynni til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins hafiskipverjar á skipinu farið á mis við umsaminn hlut sinn í aflaverðmæti meðanopinber stofnun hafi notið góðs af. Skylda stefnda gagnvart Verkefnasjóðisjávarútvegsins breyti ekki inntaki skyldu stefnanda gagnvart skipverjum sínum.Slíkt sé hvergi áskilið eða umsamið.Í þessu samhengi byggir stefnandi á þvíað kjarasamningurinn leggi útgerðarmanni á herðar þá skyldu að tryggjaskipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn, sbr. gr. 1.28. Ákvæði samningsins miðiað auki við að tryggja sem best að skiptahlutur skili sér til áhafnar með þvíað skorður séu settar við afdrátt útgerðar af heildarverðmæti t.d. vegna kaupaá veiðiheimildum, sbr. gr. 1.28 og einnig hvað sé heimilt að draga afsöluverðmæti sé afli seldur á uppboði, sbr. gr. 1.29.1 í kjarasamningnum. Þráttfyrir þetta hafi stefndi hagað því þannig að ákvörðun um ráðstöfun afla hafiekki tekið mið af þessum skyldum útgerðarinnar samkvæmt kjarasamningi heldurhafi stefndi ákveðið út frá eigin hagsmunum hvort og hvaða tegundir sem komiðsé með að landi skuli falla undir skipti. Með öðrum orðum hafi stefndi ákveðið,í því tilviki sem hér um ræði, einhliða að einungis 20% andvirðis grálúðuaflansskyldi ekki koma til skipta, en 80% andvirðisins skyldi renna til fyrrgreindssjóðs. Með þessu móti geti stefndi stýrt notkun aflamarks einstakra fisktegundasem hann hafi til veiða á kostnað áhafnar, sem þó hafi innt af hendi alla þásömu vinnu og endranær án þess að fá endurgjald vinnu sinnar nema að litluleyti og alls ekki í samræmi við ákvæði kjarasamningsins um skiptakjör. Áréttaðsé í þessum efnum að aflahæfi manna feli í sér stjórnarskrárvarineignarréttindi sem ekki verði skert nema fullar bætur komi fyrir. Með þessumóti telji stefnandi að stefndi hafi farið gegn óumdeildum ákvæðumkjarasamningsins um það hvernig laun sjómanna, eins og Sigurjóns, skuli reiknuðmeð hliðsjón af þeim afla sem fiskast og seldur er hverju sinni. Í samræmi við ofangreint hafi aflahlutskipsins verið skipt milli 14 skipverja 29. október 2015. Samkvæmt grein 1.29.1kjarasamningsins skuli skiptaverðmæti vera 70% og þar sem um hafi verið að ræðaskip á línuveiðum með beitningarvél skuli hundraðshluti af aflaverðmæti semeftir standi vera 32,3%, sbr. grein 2.06. Enginn ágreiningur sé með aðilum umþessar útreikningsforsendur. Aflahlutur skipverja af grálúðu í tilgreindriveiðiferð hafi á hinn bóginn ekki verið reiknaður með þessum hætti helduraðeins af 20% aflaverðmætisins og skiptaverð af því aflaverðmæti einungis 70%af 20% aflaverðmætisins. Af þeirri ástæðu hafi hásetahlutur á skipinu vegnaþess afla aðeins verið 2.242 krónur en ekki 11.210 krónur eins og borið hafisamkvæmt ákvæðum kjarasamningsins. Engin málefnaleg rök séu fyrir slíkrieftirgjöf skipverja á launum sínum. Loks byggir stefnandi á því að 9. mgr.11. gr. laga nr. 116/2006 kveði ekki á um að ákvæðinu megi beita skipverjum tiltjóns þannig að þeir fái ekki gagngjald fyrir vinnu sína. Í ákvæðinu sé aðeinsmælt fyrir um að skipstjóra sé heimilt að halda tilteknu hlutfalli afla skipsutan aflamarks þannig að viðkomandi afli skerði ekki það magn afla sem skipinuhafi verið úthlutað í upphafi fiskveiðiárs. Hvorki í lagaákvæðinu sjálfu né íkjarasamningi aðila sé því gefið undir fótinn að úrræði þetta skuli verða ákostnað áhafnar. Gagnvart útgerðinni megi einu gilda hvernig uppgjör einstakraveiðiferða sé, þar sem aflamarkið haldist óbreytt og megi veiða síðar áfiskveiðiárinu. Á hinn bóginn sé það ekki raunin hvað áhöfn varðar, þar semekki sé víst að sama áhöfn njóti þess í launum þegar útgerðin kjósi að nýtakvóta sinn að fullu. Þannig sé ekki gefið að hagsmunir útgerðar og áhafnar farisaman í þessu efni, en hvorki lög né kjarasamningar standi til þess að útgerðgeti ákveðið að áhöfn vinni launalaust við að draga fisk úr sjó telji útgerðsér hagfelldara af ástæðum er varða reksturinn að láta aflann renna í VS-sjóð. Um lagarök vísar stefnandi tilmeginreglna samningaréttar um skyldu til að efna samninga og meginreglnavinnuréttar um réttar efndir ráðningarsamninga og rétt stefnanda tilendurgjalds fyrir vinnu sína. Þá er vísað til laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingulífeyrisréttinda, laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, laga nr.116/2006 um stjórn fiskveiða og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944,sérstaklega 72., 74., og 75. gr. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt ámálflutningsþóknun við lög nr. 50/1988.IIIStefndi telur vandséð að stefnandi eigiaðild að málinu og geti farið fram með viðurkenningarkröfu fyrir skipverja áskipi stefnda Valdimari GK. Stefndi sé ekki félag skipverja heldur samtöksjómannafélaga og því sé enginn skipverja félagsmaður stefnanda. Þá sé það ekkitilgangur eða starfsemi stefnanda að fara með launakröfur fyrir sjómenn heldurstyðja við aðildarfélög sambandsins og almennt stuðla að fræðslu og bættrilöggjöf sem snúi að störfum sjómanna, sbr. 2. gr. laga stefnanda. Þar sem þaðfalli ekki að tilgangi stefnanda að fara með launakröfur einstakra sjómannageti hann ekki byggt heimild sína til að koma fram í málinu fyrir höndeinstakra sjómanna á samþykktum félagsins. Verði þó talið að stefnandi getifarið með kröfur fyrir einstaka skipverja sem væru félagsmenn í aðildarfélögumstefnanda, liggi fyrir að ekki allir skipverjar á Valdimari GK séu félagsmenn ífélögum innan vébanda stefnanda. Þannig séu skipstjóri og stýrimenn félagsmenní Vísi, stéttarfélagi skipstjóra- og stýrimanna á Suðurnesjum, en það félageigi ekki aðild að stefnanda. Stefnandi geti ekki rekið mál til viðurkenningará réttindum skipverja sem ekki eru innan vébanda hans. Því beri að sýknastefnda af kröfum stefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991.Stefndi byggir jafnframt á því aðmálatilbúnaður stefnanda sé ómarkviss og erfitt sé að átta sig á því hver ségrundvöllur málshöfðunar stefnanda.Stefndi kveður það óumdeilt að um kjörskipverja fari samkvæmt kjarasamningum, að kjarasamningar hafi að geyma ákvæðium lágmarkslaun, réttur stéttarfélaga til að semja um kaup og kjör njótiverndar stjórnarskrár og að ákvæðum kjarasamninga verði ekki vikið til hliðarnema með skýrum ákvæðum í lögum.Í stefnu sé því haldið fram að ítilvikinu séu ekki fyrir hendi skýr lagaákvæði án þess að það sé skýrt nánareða fjallað um viðeigandi lagaákvæði og hvers vegna stefnandi telji þau ekkivera nægilega skýr. Stefndi kveðst gera athugasemdir við umfjöllun stefnda ogkveður sölu á aflanum og ráðstöfun á söluandvirði hans ekki á forræði stefndaheldur bundin í lög. Í lokamálslið 10. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórnfiskveiða sé með nokkuð skýrum og afdráttarlausum hætti kveðið á um það að 20%endurgjald til útgerðar fyrir VS-afla skuli skipt milli útgerðarinnar ogáhafnar í samræmi við samninga þar um. Af ákvæðinu sjálfu og skýringum með þvíleiði að umrædd hlutdeild eigi að koma til skiptingar milli útgerðar og áhafnar,en ákvæði þetta hafi verið skýrt svo í greinargerð við lögfestingu þess: „Hérer lagt til að uppistaða andvirðis aflans, sem ekki reiknast til kvóta, rennitil Hafrannsóknastofnunarinnar og að útgerð skips og áhöfn hafi ekki hag afveiðunum en verði þó greitt eitthvað fyrir þann kostnað og vinnu sem felst í aðskila honum að landi.“ Stefndi kveður markmið reglunnar í 9.og 10. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 vera að vinna gegn brottkasti og þar meðsóun á verðmætum. Af málatilbúnaði stefnanda verði ekki ráðið hvort stefnandigeri ágreining um stjórnskipunarlegt gildi þessa lagaákvæðis. Í stefnu séáréttað að aflahæfi manna séu stjórnarskrárvarin eignarréttindi án þess aðskýrt sé nánar eða fjallað um hvort og af hvaða ástæðum stefnandi telji brotiðgegn stjórnarskrárvörðum réttindum skipverja. Verði því fremur að telja aðstefnandi sé með almennum hætti að minna á að aflahæfi njóti verndarstjórnarskrár en að um sé að ræða málsástæðu þess efnis að ákvæðin brjóti gegnákvæðum stjórnarskrárinnar. Stefndi kveður málatilbúnað stefnandavirðast byggja á þeirri forsendu að í 10. mgr. 11. gr. laga um stjórn fiskveiðasé ekki kveðið á um það með nægilega skýrum hætti að 20% af aflaverðmætisvonefnds VS-afla komi til skipta milli útgerðar og áhafnar. Í stað þess aðfjalla um óskýrleika lagaákvæða kjósi stefnandi að setja mál sitt fram eins ogengin lagaákvæði séu fyrir hendi og að ákvörðun um að 20% af söluverðiVS-aflans komi í hlut útgerðar og áhafnar sé einhliða ákvörðun stefnda.Stefnandi haldi því ítrekað fram að stefndi, þ.e. „útgerðin“ taki ákvörðun umþað hvort heimild til að landa VS-afla sé nýtt hverju sinni. Samkvæmt 9. mgr.11. gr. laga um stjórn fiskveiða sé það hins vegar alfarið á valdi skipstjóraað ákveða það. Ástæða þess að skipstjóra sé falið þetta vald, en ekki útgerðskips, sé væntanlega sú að ákvæðinu sé ætlað að færa skipstjórum tæki til aðbregðast við þegar skipið fær afla sem það hafi ekki aflaheimildir fyrir. Ítilviki stefnda sé það algilt að skipstjórar á skipum hans fara einir með þettavald og því sé ekki rétt að útgerðin hafi tekið eða komið að ákvörðunum umlöndun á svonefndum VS-afla. Stefndi kveðst að öðru leyti hafnamálsástæðum stefnanda og kveðst telja sig hafa við uppgjörið fylgt ákvæðum 10.mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006, 1. gr. laga um 24/1986 um skiptaverðmæti ogákvæðum kjarasamnings aðila. Stefndi byggir á því að ákvörðunskipstjóra Valdimars GK um að landa grálúðuafla í október 2015 sem VS-afla oguppgjör við áhöfn vegna þessa afla hafi verið í samræmi við ákvæði 9. og 10.mgr. 11. gr. laga um stjórn fiskveiða. Stefndi byggir á því að ákvæðin kveðimeð afdráttarlausum hætti á um það að 20% af andvirði selds afla skiptist milliútgerðar og áhafnar samkvæmt samningum þar um. Er óumdeilt að uppgjör viðskipverja vegna þessa afla hafi farið fram með þeim hætti.Stefndi byggir á því að þaðheildarverðmæti sem útgerðin hafi fengið fyrir aflann hafi komið til skipta.Því hafi að öllu leyti farið að 1. gr. laga um skiptaverðmæti nr. 24/1986 ogákvæði 1.29 í kjarasamnings aðila. Í grein 1.29 í kjarasamningi aðila sé vísaðtil laga nr. 24/1986 um skilgreiningu á því aflaverðmæti sem koma skuli tilskipta. Í 1. gr. laga nr. 24/1986 sé kveðið á um það að við útreikning á hluteða aflaverðlaunum skuli taka mið af því heildarverðmæti sem útgerðin fái fyriraflann. Það „heildarverðmæti“ sem útgerð fái fyrir VS-afla sé 20% af söluverðihans á uppboði, en hin 80% fari til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins. Sú greiðslasem fari til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins komi því ekki frá stefnda eða fari ígegnum stefnda eins og ætla megi af málatilbúnaði stefnanda. Ekki sé því réttað aflaverðmæti sem komið hafi í hlut útgerðarinnar hafi verið meira en þau 20%sem skipst hafi milli útgerðarinnar og áhafnarinnar. Stefndi byggir á því að ekki sé heimiltsamkvæmt lögum um stjórn fiskveiða að landa afla utan aflamarks nema semVS-afla. Krafa stefnanda um löndun og sölu á afla utan aflamarks með öðrumhætti en samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða sé ekki varin af lögum. Aflamarkskips stefnda, Valdimars GK, í grálúðu fyrir fiskveiðiárið 2015/2016 hafi verið733 kíló, en landaður VS-afli í grálúðu í umræddri veiðiferð hafi verið 1.574kíló.IVStefnandi er heildarsamtök sjómanna álandinu og eru aðildarfélög stefnanda, samkvæmt því sem fram kom hjá lögmannistefnanda við aðalmeðferð málsins, öll íslensk stéttarfélög undirmanna í stéttsjómanna utan Sjómannafélags Íslands. Stefnandi kveður stefnda hafa við uppgjörvegna tiltekinnar veiðiferðar fiskiskipsins Valdimars GK-195 virt að vettugikjarasamning stefnanda og Landsambands íslenskra útvegsmanna og vangreittáhafnarmeðlimum laun. Í málinu krefst stefnandi þess að dæmt verði að stefndahafi borið að greiða skipverjum á fiskiskipinu aflahlut af heildarsöluverðmætigrálúðuafla, sem seldur var á markaði 29. október 2015, samkvæmt grein 1.28.1 íkjarasamningnum.Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getafélög eða samtök manna í eigin nafni rekið mál til viðurkenningar á tilteknumréttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra ef þaðsamrýmist tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna semdómkrafan tekur til. Viðurkennt er að heildasamtök geti átt aðild að málisamkvæmt ákvæðinu að því uppfylltu að aðildarfélög þess geti látið hagsmuninatil sín taka og að nægileg stoð sé fyrir umræddri hagsmunagæslu í lögumheildarsamtakanna. Samkvæmt lögumSjómannasambands Íslands felst í starfsemi þess að gangast fyrir stofnunsjómannafélaga, styðja og styrkja sjómannafélög, efla hagsmunabaráttu þeirra ogstarfsemi og tryggja að þau séu í sambandinu. Einnig ber stefnanda að veitaaðildarfélögum sínum sérhverja þá aðstoð sem það getur látið í té til að eflastarfsemi þeirra og hindra að gengið sé á rétt þeirra. Ennfremur er stefnandaætlað að gangast fyrir samræmdum aðgerðum sjómannafélaganna við gerð samningaum kaup og kjör, svo og gagnkvæmum stuðningi félaganna hvert við annað íverkföllum, verkbönnum og hverskonar deilum, enda séu þær deilur viðurkenndaraf sambandsstjórn eða hafnar að tilhlutan hennar. Loks ber stefnanda að gangastfyrir aukinni fræðslu sjómanna um félagsmál og vinna að því að komið verði frambættri löggjöf um hagsmunaréttinda-, öryggis – og menningarmál sjómanna. Dómkrafa stefnanda í máli þessu lítursamkvæmt orðalagi sínu að rétti skipverja fiskiskipsinsValdimars GK-195 til tiltekinnar hlutdeildar í söluverðmæti grálúðuafla semseldur var á markaði tiltekinn dag. Ætla verður að þeir skipverjar sem voru íáhöfn Valdimars GK-195 í umræddri veiðiferð hafi lögvarða hagsmuni af því að fáúrlausn dómstóla um réttindi sín að þessu leyti.Í máli þessu liggur fyrir að skipverjarí veiðiferðinni voru 14 talsins og er óumdeilt að flestir þeirra eru félagsmennstéttarfélaga sem eiga aðild að stefnanda, og taka laun samkvæmt kjarasamningistefnanda og Landssambands íslenskra útvegsmanna, en utan standi skipstjóri ogstýrimenn áhafnarinnar. Liggur því fyrir að einungis hluti skipverja áfiskiskipinu Valdimar GK-195 eru félagsmenn í félögum inna vébanda stefnanda.Þrátt fyrir það tekur viðurkenningarkrafa stefnanda til allra skipverja áfiskiskipinu óháð því hvort þeir taka laun samkvæmt kjarasamningi þeim semvísað er til í dómkröfum stefnanda ekki. Ljóst þykir að stefnandi hefur hvorkiumboð né heimild til að setja fram kröfur í dómsmáli fyrir hönd skipverja semekki eru félagsmenn í félögum innan vébanda stefnanda. Samræmist kröfugerðstefnanda að þessu leyti því ekki skilyrðum 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Þá kom fram við munnlegan flutningmálsins af hálfu lögmanns stefnanda að þau réttindi sem á reyndi í málinu varðinánast alla félagsmenn aðildarfélaga stefnanda. Krafa stefnanda í málinu, einsog hann hefur kosið að haga henni, snýr hvað sem því líður að viðurkenningu áþví að tilteknir einstaklingar eigi ógreidd laun úr hendi stefnda vegnatiltekinnar veiðiferðar. Krafan snýr því í reynd að því að knýja á um uppgjörvið skipverja fiskiskipsins Valdimars GK-195 vegnaeinnar veiðiferðar. Er þessi málatilbúnaður stefnanda í andstöðu við ákvæði 3.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 sem flytur í hendur félags eða samtaka mannaaðild að máli um hagsmuni ótiltekinna félagsmanna þeirra. Verður innheimtumálekki klætt í búning viðurkenningarmáls, með þeim hætti sem stefnandi leitastvið að gera, og rekið í nafni sambandsins samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991, enda verður heimild þeirrar málsgreinar ekki beitt til að ná framafmörkuðum hagsmunum einstakra félagsmanna. Breytir þá engu þótt niðurstaðankunni að vera fordæmisgefandi fyrir aðra félagsmenn stefnanda í sambærilegriaðstöðu. Stefnandi hefur ekki haldið því fram að hann haldi á málsóknarumboðifrá skipverjum fiskiskipsins né að lagaheimild eða dómvenja standi til þess.Loks verður að mati dómsins ekki taliðað það samrýmist tilgangi stefnanda, eins og hann er markaður í lögumsambandsins, að hafa uppi kröfu fyrir dómi um viðurkenningu á launakröfueinstakra sjómanna.Vegna þeirra annmarka á málatilbúnaðistefnanda, sem að framan greinir, og með vísan til dómaframkvæmdar þykir beraað vísa máli þessu frá dómi ex officio.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 er stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 600.000 krónur.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómarikveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Sjómannasamband Íslands, greiði stefnda, Þorbirnihf., 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 385/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Afhending gagna Þagnarskylda
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu A o.fl. um að SÍ yrði gert að afhenda fjórar nánar tilgreindar fundargerðir frá fundum SÍ með LBI hf. Í dómi Hæstaréttar var rakið að samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands ættu fundargerðirnar undir þagnarskyldu starfsmanna SÍ og væri þeim þar af leiðandi almennt óheimilt að bera vitni um efni þeirra. Á hinn bóginn væri það hlutverk dómstóla, í samræmi við 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að skera úr um hvort víkja ætti frá þeirri þagnarskyldu. Talið var að hagsmunir A o.fl. af því að fundargerðirnar yrðu lagðar fram vægju þyngra en hagsmunir SÍ og LBI hf. af því að efni þeirra yrði haldið leyndu. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 13. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2016, þar semfallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að leggja framnánar tilgreind skjöl. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri kröfuvarnaraðila verði hafnað, en til vara að skjölin verði lögð fyrir héraðsdómara ítrúnaði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast aðallegastaðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að sóknaraðila verði gert aðleggja hin umdeildu skjöl fyrir héraðsdómara í trúnaði. Þá krefjast þeirkærumálskostnaðar.IEins og rakið er í hinum kærðaúrskurði varðar málið kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert skylt aðafhenda fjórar tilgreindar fundargerðir frá fundum sóknaraðila með stjórnendum LBIhf., áður Landsbanka Íslands hf., á tímabilinu frá janúar til mars 2008. Sóknaraðilihefur hafnað því að leggja fundargerðirnar fram og ber við að efni þeirra séháð þagnarskyldu, sbr. meðal annars 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 umSeðlabanka Íslands. Við málflutning um hina umdeildukröfu varnaraðila mótmælti stefnandi málsins, LBI hf., því ekki að umræddar fundargerðiryrðu lagðar fyrir héraðsdómara í trúnaði. Félagið taldi sér þó ekki fært aðtaka afstöðu til aðalkröfu varnaraðila þar sem ekki lægi fyrir hvað í þeimstæði. Samkvæmt þessu verður litið svo á LBI hf. hafi ekki látið málið til síntaka í héraði. Í sama þinghaldi var bókað að aðrir málsaðilar hafi ekki færtfram sérstakar athugasemdir við kröfu varnaraðila. IIÍ 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 segirað sé skjal í vörslum manns sem ekki er aðili að máli geti aðili krafist þessað fá það afhent til framlagningar í máli ef vörslumanni skjalsins er skylt aðafhenda það aðilanum án tillits til málsins eða efni skjalsins er slíkt aðvörslumanni sé skylt að bera vitni um það í málinu. Þá segir meðal annars í 2.mgr. 68. gr. laganna að verði vörslumaður skjals ekki við kröfu aðila um aðláta það af hendi geti aðili lagt þau gögn sem um getur í 4. mgr. 67. gr.laganna fyrir dómara ásamt skriflegri beiðni um að vörslumaður verði skyldaðurmeð úrskurði til að afhenda skjalið fyrir dómi. Samkvæmt c. lið 2. mgr. 53. gr. laganr. 91/1991 er vitni óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningumum atriði sem það hefur komist að í opinberu starfi og á að fara leynt. Í 3.mgr. 53. gr. laganna kemur fram að telji dómari hagsmuni aðila verulega meiriaf því að upplýst verði um atriði samkvæmt c. lið 2. mgr. 53. gr. en hagsmunihlutaðeigandi af því að leynd verði haldið geti hann eftir kröfu aðila lagtfyrir vitni að svara spurningu þótt leyfi sé ekki veitt til þess, enda feli þásvarið ekki í sér frásögn af einkahögum manns sem á ekki aðild að máli. Efdómari telur óvíst hvort þessum skilyrðum sé fullnægt getur hann lagt fyrirvitni að tjá sér fyrst í trúnaði hvers efnis svar þess yrði. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 eru bankaráðsmenn,seðlabankastjóri, aðstoðarseðlabankastjóri, nefndarmenn í peningastefnunefnd ogaðrir starfsmenn sóknaraðila bundnir þagnarskyldu um allt það sem varðar hagiviðskiptamanna sóknaraðila og málefni hans sjálfs, svo og um önnur atriði semþeir fá vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum eða eðlimáls, nema dómari úrskurði að upplýsingar sé skylt að veita fyrir dómi eða tillögreglu eða skylt sé að veita upplýsingar lögum samkvæmt. Þá segir þar aðþagnarskyldan haldist þótt látið sé af starfi.Af fyrrnefndum ákvæðum leiðir að stjórnendurog starfsmenn sóknaraðila eru bundnir ríkri þagnarskyldu um hvers kyns atriði semþeir fá vitneskju um í starfi sínu. Verður því lagt til grundvallar að fundargerðirnarsem varnaraðilar krefjast að fá afhentar séu háðar slíkum trúnaði, enda má ætlaað þær varði hagi viðskiptamanna sóknaraðila í skilningi ákvæðanna, sbr. og 6.og 7. gr. laga nr. 36/2001. Samkvæmt þessu teljast upplýsingar sem fundargerðirnarhafa að geyma til atriða sem stjórnendum og starfsmönnum sóknaraðila er almenntóheimilt að bera vitni um, sbr. c. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Í samræmi við 1. mgr. 35. gr. laga nr.36/2001 gildir þagnarskylda stjórnenda og starfsmanna sóknaraðila þó ekki efdómari úrskurðar að þeim sé skylt að veita upplýsingar fyrir dómi. Þar semönnur ákvæði laga standa því ekki í vegi að varnaraðilum sé veittur aðgangur aðumræddum fundargerðum er það því hlutverk dómstóla að skera úr um hvort þærskuli lagðar fram í málinu. Við þá úrlausn þarf að leggja mat á þá andstæðuhagsmuni sem hér vegast á, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. IIILBI hf. höfðaði mál þetta meðal annarsgegn varnaraðilum, en samkvæmt héraðsdómsstefnu nema kröfur á hendur þeim aðhöfuðstól samtals 91.773.000 breskum pundum. Reisir félagið kröfu sína á stjórnendatryggingusem það hafi tekið til tryggingar tjóns sem stjórnendur og starfsmenn þess gætuvaldið í störfum sínum. Varnaraðilar hafna greiðsluskyldu og byggja á því aðstjórnendur LBI hf. hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína þegar tryggingin vartekin. Er krafa varnaraðila um afhendingu áðurnefndra fundargerða liður ísönnunarfærslu um þetta atriði. Samkvæmt greinargerð varnaraðila fyrirHæstarétti hyggjast þeir með fundargerðunum meðal annars leiða í ljós vitneskjuLBI hf., áður Landsbanka Íslands hf., og fyrirsvarsmanna hans um slæmafjárhagsstöðu bankans um það leyti sem hann keypti trygginguna hjá varnaraðilum.Sóknaraðili hefur ekki andmælt því aðvarnaraðilar hafi hagsmuni af því að fundargerðirnar verði lagðar fram ímálinu, heldur fullyrt með almennum hætti að efni þeirra varði mikilvægafjárhags- og viðskiptahagsmuni LBI hf. sem rétt sé að leynt fari. Sóknaraðilihefur aftur á móti ekki rökstutt frekar hvaða hagsmunir þetta eru.Þegar leyst er úr þessum ágreiningiverður að líta til þess að ekki er sama ástæða til að veita fjármálafyrirtækjum,sem tekin hafa verið til slita, jafn ríka vernd með tilliti til þagnarskyldu ogella væri ef ekki hefði til þeirra komið, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar24. nóvember 2014 í máli nr. 683/2014. Eins og aðstæðum er háttað eiga sömusjónarmið við um LBI hf. þótt slitum félagsins hafi verið lokið meðnauðsamningi.Með vísan til þess sem að framangreinir hafa varnaraðilar fært gild rök fyrir því að vikið skuli frámeginreglunni um þagnarskyldu sóknaraðila samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr.36/2001. Þar sem hann hefur ekki fært haldbær rök fyrir hinu gagnstæða verður fallistá með varnaraðilum að hagsmunir þeirra af því að fundargerðirnar verði lagðarfram vegi þyngra en hagsmunir sóknaraðila og LBI hf. af því að efni þeirraverði haldið leyndu. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Eftir framangreindum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Seðlabanki Íslands, greiði varnaraðilum, Allianz Global Corporate & Specialty AG, Alterra Corporate Capital 2 Limited, Alterra Corporate Capital 3Limited, Brian John Tutin, Bridget Anne Carey-Morgan, Brit Insurance Limited, CarolJean Harris, David John De Marle Coulthard, Eileen Elsie Hunter, Liberty Mutual Insurance Europe, Gary Frederick Sullivan, Ian Richard Posgate, John Leon Gilbart, Joseph Elmaleh, Julian Michael West, Kelvin Underwriting Limited, Nameco (No 11) Limited, Nameco (No 231) Limited, Norman Thomas Rea, Novae Corporate UnderwritingLimited, QBE International Insurance Limited, QBE Corporate Limited, Richard Michael Hodgson Read, SCOR Underwriting Limited ogSorbietrees Underwriting Limited, samtals 450.000krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2016.Mál þetta varhöfðað með stefnu birtri 17., 18. og 23. janúar 2012. Stefnandi er LBI hf.,áður Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík. Stefndu eru Sigurjón Þ. Árnason,Granaskjóli 28, Reykjavík, Halldór J. Kristjánsson, sagður óstaðsettur í húsí Kanada, Kjartan Gunnarsson,Starhaga 4, Reykjavík, Andri Sveinsson,sagður óstaðsettur í hús í Englandi, Þorgeir Baldursson, Stórahjalla 5, Kópavogi, Svafa Grönfeldt,sögð óstaðsettí hús í Bandaríkjunum og Jón Þorsteinn Oddleifsson, Krossakri 6, Garðabæ. Þá er stefnt Brit Insurance Ltd., 55Bishopsgate, London, Stóra-Bretlandi og 24 öðrum nafngreindum vátryggjendum meðlögheimili í Bretlandi og Þýskalandi („Brit Insurance Ltd. o.fl.“). Við fyrirtökumálsins 9. mars sl. lögðu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. fram beiðni um aðSeðlabanki Íslands yrði með úrskurði skyldaður til að afhenda eftirfarandi gögntil framlagningar í málinu: 1) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands meðstjórnendum stefnanda 12. janúar 2008; 2) Fundargerð frá fundi SeðlabankaÍslands með stjórnendum stefnanda 8. febrúar 2008; 3)Fundargerð frá fundiSeðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins með stjórnendum stefnanda 4. mars2008; 4) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendum stefnanda 30.mars 2008. Til vara var þess krafist að Seðlabanka Íslands yrði gert skylt aðleggja framangreind gögn fyrir dómara í málinu í trúnaði og gegn þagnarskyldu.Í framhaldi af kröfu stefnanda ritaði dómariSeðlabanka Íslands bréf þar sem stofnunni var kynnt krafan og boðið að geraathugasemdir við fyrirtöku málsins sem ákveðin var 2. maí 2016. Í því þinghaldivar sótt þing af hálfu stofnunarinnar og jafnframt lögð fram skrifleggreinargerð af hennar hálfu sem áður hafði verið kynnt dómara og aðilum málsinsutan réttar. Af hálfu stofnunarinnar var aðalkröfu stefndu Brit Insurance Ltd.o.fl. mótmælt en hins vegar fallist á varakröfu þess efnis að gögnin yrðu lögðfyrir dómara í trúnaði. Af hálfu annarra málsaðila var ekki tekin sérstökafstaða til kröfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. að öðru leyti en því aðstefnandi mótmælti ekki téðri varakröfu félaganna. Í þinghaldinu var krafantekin til úrskurðar og úrskurður kveðinn upp í því þinghaldi. Krafa stefnduBrit Insurance Ltd. o.fl. byggist á 3.mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Meðhinum umbeðnu skjölum hyggjast stefndu meðal annars sýna fram á aðfyrirsvarsmönnum stefnanda hafi verið ljós bág fjárhagsstaða og brýnlausafjárþörf stefnanda fyrir töku stjórnendatryggingar þeirrar, sem máliðlýtur að, en stefndu telja að upplýsingar þar að lútandi komi fram í umræddumfundargerðum. Stefndu telja auk þess að fundargerðir frá fundum stefnanda ogSeðlabanka Íslands, sem haldnir voru eftir töku tryggingarinnar, geti varpaðljósi á fjárhagsstöðu og rekstur stefnanda á því tímabili, sem hér skiptirmáli, auk þess sem þær fundargerðir skapi samfellu og tengist fundargerðum fráþeim fundum, sem fyrr voru haldnir. Stefndu telja að engin sjónarmið umbankaleynd eða trúnað geta átt við um hinar umbeðnu fundargerðir. Stefnandi hafi verið gjaldþrota fyrirtæki semfarið hafi í gegnum slitameðferð eftir að fundirnir voru haldnir. Þá sé reglum um bankaleynd ekki ætlað aðvernda fjármálafyrirtækin sjálf, heldur viðskiptavini þeirra. Enginn trúnaður geti ríkt um fundi semstjórnendur stefnanda áttu með Seðlabanka Íslands fyrir átta árum, en auk þessbenda stefndu á að fjallað hafi verið um fundina í skýrslu rannsóknarnefndarAlþingis. Varakrafa stefndu er sett fram ef talið er að eitthvert hinna umbeðnugagna sé talið hafa að geyma atriði sem Seðlabanka Íslands væri óskylt eðaóheimilt að bera vitni um af einhverjum ástæðum. Af hálfuSeðlabanka Íslands er vísað til þess að umbeðingögn séu háð þagnarskyldu á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 umSeðlabanka Íslands, 2. málsllið 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 og 5. tl. 6.gr. sömu laga. Lögð er á það áhersla að umrætt ákvæði laga nr. 36/2001 feli ísér sérstaka þagnarskyldu, svo sem staðfest hafi verið af úrskurðarnefndupplýsingamála. Gagnálykta megi frá 2. málslið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 140/2012um að slíkt ákvæði geti, eitt og sér, komið í veg fyrir að almenningi verðiveittur aðgangur að gögnum í vörslum stjórnvalda. Þá bendir Seðlabankinn á að meðal hlutverksbankans sé að stuðla að fjármálastöðugleika, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr.36/2001, og hafi bankinn í því skyni talsvert ríkar heimildir til að aflaupplýsinga frá þeim sem eru í viðskiptum við hann, sbr. 1. mgr. 29. gr. sömulaga. Þótt bankinn geti því búið yfir upplýsingum sem nýst geti viðskiptavinumhans, eða eftir atvikum öðrum, breyti það engu um þá þagnarskyldu sem hvílir ástarfsmönnum hans á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001. Með þetta íhuga sé enn frekar ljóst að í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 felist sérstaktþagnarskylduákvæði sem, eitt og sér, geti komið í veg fyrir að almenningi verðiveittur aðgangur að gögnum í vörslum stjórnvalda. Er í þessu efni einnig vísaðtil 2. málsliðs 9. gr. laga nr. 140/2012 um að óheimilt sé að veita almenningiaðgang að gögnum er varða mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækjaog annarra lögaðila. Seðlabankinn vísar einnig til þess að um sé að ræðavinnugögn og þar af leiðandi taki réttur almennings ekki til þeirra, sbr. 5.tl. 6. gr. laga nr. 140/2012, sbr. einnig 1. mgr. 8. gr. sömu laga. Bankinntelur það ekki hafa þýðingu um þann trúnað sem ríkja þurfi um gögnin að fjallaðhafi verið um hluta þeirra í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.Niðurstaða Á það verður fallist með stefnduBrit Insurance Ltd. o.fl. að þau gögn sem krafist er afhendingar á séu skjölsem falli undir 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en þvíer ekki mótmælt af hálfu Seðlabanka Íslands að umrædd gögn séu til og í þvíformi sem stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. vísa til. Gildir einu í þvísambandi þótt hér kunni að vera um að ræða vinnugögn sem undanþegin eruupplýsingarétti samkvæmt upplýsingalögum nr. 140/2012. Eins og málið liggurfyrir telur dómurinn einnig að leggja verði til grundvallar að fyrirhuguðgagnaframlagning Brit Insurance Ltd. o.fl.sé ekki bersýnilega tilgangslaus þannig að 3. mgr. 46. gr. laga nr.91/1991 eigi við. Kemur því til skoðunar hvort Seðlabanka Íslands sé skylt aðafhenda stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. umbeðin gögn án tillits til málsinseða hvort efni þeirra er slíkt að fulltrúum stofnunarinnar væri skylt að beravitni um þau við aðalmeðferð málsins, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 67. gr. laga nr.91/1991. Fyrir liggur að umrædd skjöl eruháð trúnaði samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 Seðlabanka Íslands ogfalla þar með undir c-lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 3. mgr.greinarinnar getur dómari lagt fyrir vitni að svara spurningu ef hagsmunir aðilar eru taldir verulegameiri af því að upplýst sé um atriði samkvæmt stafliðnum en hagsmunirhlutaðeiganda af því að leynd verði haldið. Ef dómari telur óvíst hvort þessumskilyrðum sé fullnægt getur hann lagt fyrir vitni að tjá sér fyrst í trúnaðihvers efnis svar þess yrði.Viðmat á því hvort fulltrúum Seðlabanka Íslands væri skylt að bera vitni umskjölin að kröfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., sbr. 3. mgr. 53. gr. laganr. 91/1991, verður að líta til þeirra nánari hagsmuna sem felast í því að fullleynd ríki áfram um skjölin. Af hálfu Seðlabanka Íslands hefur ekki verið bentá eða leiddar líkur að neinum þeim nánari efnisatriðum sem kunni mögulega aðhafa þýðingu um hagsmuni stefnanda, annarra einkaaðila eða þá almennu hagsmunisem Seðlabanka Íslands er ætlað að standa vörð um. Við þessar aðstæður telurdómari að taka verði kröfu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. til greina og erekki ástæða til þess að dómari kanni fyrst efni gagnanna samkvæmt lokaorðum 3.mgr. 53. gr. og 1. mgr. 69. gr. laga um meðferð einkamála.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐSeðlabanka Íslandser skylt að afhenda stefndu, Brit Insurance Ltd. o.fl., eftirfarandi gögn tilframlagningar í málinu: 1) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslands með stjórnendumLandsbanka Íslands hf. 12. janúar 2008; 2) Fundargerð frá fundi SeðlabankaÍslands með stjórnendum Landsbanka Íslands hf. 8. febrúar 2008; 3) Fundargerðfrá fundi Seðlabanka Íslands með fulltrúum Fjármálaeftirlitsins og stjórnendumLandsbanka Íslands hf. 4. mars 2008; 4) Fundargerð frá fundi Seðlabanka Íslandsmeð stjórnendum Landsbanka Íslands hf. 30. mars 2008.
Mál nr. 18/2008
Kærumál Nálgunarbann
Ekki var fallist á að skilyrði væru fyrir hendi til að X yrði gert að sæta nálgunarbanni samkvæmt 110. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 9. janúar 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta nálgunarbanni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni í eitt ár þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili Y, [...], á svæði sem afmarkast við 200 metra radíus umhverfis húsið, mælt frá miðju þess. Ennfremur að lagt verði bann við því að varnaraðili veiti Y eftirför, nálgist hana á almannafæri, nálgist hana á vinnustað hennar, hringi í heima-, vinnu- og farsíma hennar, sendi henni SMS-skeyti, tölvupóst, bréf, eða setji sig á annan hátt í samband við hana. Þá krefst hann þess að varnaraðila verði gert að greiða sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími og aðeins verði lagt bann við því að varnaraðili komi á eða í námunda við heimili Y, [...] og taki bannið aðeins til svæðis sem afmarkist af 50 metra radíus. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður vegna kæru málsins til Hæstaréttar greiðist úr ríkissjóði. Samkvæmt 110. gr. a laga nr. 19/1991 er heimilt að beita nálgunarbanni, ef ástæða er til að ætla að maður sem krafa beinist að muni fremja afbrot eða raska á annan hátt friði annars manns. Fallist er á rökstuðning héraðsdóms um að ekki sé í þessu máli næg ástæða til að taka kröfu sóknaraðila til greina. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Allur kostnaður af kærumáli þessu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ásu A. Kristjánsdóttur héraðsdómslögmanns, sem ákveðin er að metöldum virðisaukaskatti, í samræmi við málskostnaðarreikning lögmannsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur kostnaður af kærumáli þessu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun Ásu A. Kristjánsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda varnaraðila, X, 58.826 krónur.
Mál nr. 14/2011
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Kröfulýsingarfrestur Vanlýsing
Dánarbú A, föður B, var tekið til gjaldþrotaskipta 16. júní 2009. A átti lögheimili erlendis en hafði fasta búsetu á Í er hann lést. Meðal lýstra krafna í búið var krafa H sem var tilkomin vegna lánasamnings við félagið G en A var einn eigandi þess og hafði tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu vegna skuldbindinga G samkvæmt lánasamningnum. Krafan barst skiptastjóra 29. október 2009, tæpur tveimur mánuðum eftir að kröfulýsingarfresti lauk. Skiptastjóri taldi kröfuna ekki niður fallna vegna vanlýsingar og samþykkti hana inn á kröfulýsingarskrá. Í dómi Hæstaréttar var talið að H hefði ekki mátt vera kunnugt um að bú A hefði verið tekið til opinberra skipta og fallist á að ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 ættu við. Fyrir lægi að íslensk lögmannsstofa á vegum H hóf innheimtuaðgerðir 27. ágúst 2009 vegna skuldbindinga A og miða bæri við að H yrði samsamaður lögmannsstofunni þegar metið væri hvort hann ætti að glata þeim rétti sem hann hefði samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði. Talið var að H yrði að bera hallann af því að hafa freistað þess að nýta hagræði leitarvélar á vefsvæði Lögbirtingablaðsins sem ekki skilaði árangri. Kröfulýsing H í dánarbúið var ekki móttekin fyrr en 29. október 2010 þótt krafan hafi verið send til innheimtu í ágústmánuði. Yrði að fallast á með B að H hefði ekki lýst kröfu sinni án ástæðulausra tafa frá því að honum mátti vera kunnugt um að bú hins látna hafi verið tekið til opinberra skipta. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila og hrundið ákvörðun skiptastjóra 4. febrúar 2010 í dánarbúi A um að krafa sóknaraðila að fjárhæð 472.616.289 krónur skuli komast að við skipti á dánarbúinu. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á kröfu hans um staðfestingu á framangreindri ákvörðun skiptastjóra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I A, sem lést 12. apríl 2009, átti lögheimili í [...] í [...], en hafði einnig dvalarstað hér á landi, þar sem hann átti heimili með sambúðarkonu sinni. A átti [...] börn og varnaraðili er eitt þeirra. Hann var einn af eigendum félagsins G sem skráð var í [...]. Sóknaraðili og G gerðu með sér lánssamning 22. maí 2007, en samkvæmt honum veitti sóknaraðili félaginu lán að fjárhæð 8.400.000 evrur. Gerður var viðbótarlánssamningur sömu aðila 11. október 2007 þar sem sóknaraðili veitti lán að fjárhæð 3.300.000 evrur. Þá var gerður lánssamningur 2. júní 2008, en samkvæmt honum veitti sóknaraðili G lán að fjárhæð 2.500.000 evrur. Sama dag tókst A ásamt tveimur öðrum mönnum á herðar óskipta ábyrgð á láninu samkvæmt samningnum, en gjalddagi þess var 27. júní 2008. Með ákvörðun dómstóls í [...] 12. desember 2008 var sóknaraðili tekinn til slita og félaginu skipuð slitastjórn. Hún sendi G bréf 21. janúar 2009 þar sem krafist var aukinna trygginga fyrir láni því, sem veitt var 22. maí 2007. Var veittur frestur til að skila viðbótartryggingu til 6. febrúar 2009. Þessari kröfu mun ekki hafa verið sinnt. Í héraðsgreinargerð sóknaraðila kemur fram að starfsmaður hans hafi verið í sambandi við A um innheimtu skuldarinnar og uppgjör skulda hans við bankann, en þær viðræður hafi ekki leitt til niðurstöðu þegar A lést. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. júní 2009 var fallist á kröfu um að dánarbú hins látna yrði tekið til opinberra skipta. Helgi Birgisson hæstaréttarlögmaður, var skipaður skiptastjóri í búinu sama dag. Á skiptafundi 25. júní 2009 lýstu erfingjar hins látna yfir því, að þeir tækju ekki á sig ábyrgð á skuldbindingum búsins. Á fundinum leitað skiptastjóri einnig upplýsinga hjá erfingjum um efnahag dánarbúsins og er bókað að erfingjum sé ekki kunnugt um eignir þess í [...]. Þá eru tilgreindar í nokkrum liðum eignir hins látna en meðal þeirra er sagður hlutur í ,,I, sem síðan á hlut í G ehf. (56%).“ Jafnframt er bókað ,,Þá mun A vera í 30 mkr. sjálfskuldarábyrgð við I vegna G. ... Skiptastjóri upplýsir umboðsmenn erfingja að hann hafi átt fund með starfsmanni skilanefndar Landsbanka um málefni G ehf. og þar hafi komið fram ósk nefndarinnar um að dánarbúið setti fulltrúa sinn í stjórn félagsins.“ Hvorki kemur fram að hinn látni hafi verið í ábyrgð fyrir skuldbindingu G né að hann hafi verið í ábyrgð vegna skuldbindinga sem stofnað hafi verið til hjá sóknaraðila. Skiptastjóri gaf út innköllun til skuldheimtumanna 26. júní 2009, sem birt var í Lögbirtingablaði fyrra sinni 2. júlí sama ár. Kröfulýsingafresti lauk 2. september 2009. Í gögnum málsins kemur ekki fram hvenær í ágústmánuði 2009 sóknaraðili fól lögmannsstofu hér á landi að innheimta kröfu sína vegna ábyrgðarinnar á hendur hinum látna. Lögmannsstofan sendi út innheimtubréf 27. ágúst 2009, sem stílað var á dánarbú hins látna, og var því beint til síðasta dvalarstaðar hans á Íslandi og á skrifstofu sem hann mun hafa haft í Reykjavík. Kröfu sóknaraðila um greiðslu ábyrgðarfjárhæðarinnar var lýst í dánarbúið og móttekin af skiptastjóra 29. október 2009, tæpum tveimur mánuðum eftir að kröfulýsingafresti lauk. Hefur sóknaraðili skýrt síðbúna kröfulýsingu sína svo, að það sé erlent félag, sem hvorki hafi vitað né mátt vera kunnugt um að fram færu opinber skipti á dánarbúi hins látna og sér hafi ekki verið um það kunnugt fyrr en í þann mund er kröfulýsing var send. Hafi rafræn leit í Lögbirtingarblaði ekki gefið til kynna að innköllun hefði verið birt. Á skiptafundi í dánarbúinu 4. febrúar 2010 lagði skiptastjóri meðal annars fram kröfuskrá þar sem fram kom að krafa sóknaraðila væri samþykkt af hans hálfu. Rökstuddi skiptastjóri það með vísan til 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 þar sem kröfuhafi væri erlendur og bæri því við að sér hefði ekki verið kunnugt um hin opinberu skipti á dánarbúinu. Varnaraðili andmælti þessari afstöðu. Haldinn var sérstakur skiptafundur 28. apríl 2010 til að fjalla um ágreininginn og þar sem ekki tókst að jafna hann, ákvað skiptastjóri að vísa ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms, sbr. 3 mgr. 71. gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991. II Sóknaraðili reisir kröfu sína einkum á því að skilyrðum 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 sé fullnægt. Félagið leggur áherslu á að það sé með lögheimili og starfsemi í [...], en hafi aldrei haft starfsemi á Íslandi. Tengsl þess við móðurfélagið, I hf., hafi rofnað þegar félagið fékk greiðslustöðvun 8. október 2008 og var síðar tekið til slita 12. desember sama ár, eins og fyrr segir. Þeir sem farið hafi með málefni félagsins eftir þetta hafi verið til þess skipaðir af dómstól í [...] og ekki haft þekkingu á íslenskum málefnum. Þá telur sóknaraðili að skiptastjóra hafi borið að kanna sérstaklega eignir og skuldir hins látna og í því skyni hafi hann átt að kanna skuldbindingar sem hann kynni að hafa stofnað til í útlöndum, en alkunna hafi verið að þar hefði hinn látni verið með umfangsmikil viðskipti. Vísar sóknaraðili til þess að í 55. gr. laga nr. 20/1991 sé mælt fyrir um að skiptastjóri skuli leita vitneskju um skuldbindingar búsins meðal annars hjá þeim sem vitað er, eða telja má líklegt, að hafi átt í viðskiptum við hinn látna. Telur sóknaraðili að af þessu leiði að skiptastjóra hafi borið að leita vitneskju um skuldbindingar búsins erlendis eftir atvikum með því að auglýsa skiptin í löndum þar sem vitað var að hinn látni hafði viðskipti. Varnaraðili telur að staðfesta beri hinn kærða úrskurð þar sem kröfu sóknaraðila hafi verið lýst alltof seint. Ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991 sé undantekningarregla, sem skýra verði þrengjandi lögskýringu. Varnaraðili bendir á að sóknaraðili sé fjármálafyrirtæki sem gera megi þær kröfur til að það gæti sérstaklega að hagsmunum sínum að þessu leyti. Ábyrgðarskuldbinding hins látna hafi verið há og í vanskilum fyrir andlátið. Að auki hafi sóknaraðili tengsl við atvinnulíf á Íslandi. Mestu skipti þó að innheimtuaðgerðir sóknaraðila hér á landi hafi verið hafnar af íslenskri lögmannsstofu áður en kröfulýsingarfresti lauk. Lögmannsstofunni hafi verið í lófa lagið að lýsa kröfunni innan kröfulýsingafrests. Eigi því ekki að koma til álita að beita undantekningarreglu þeirri, sem sé að finna í síðastgreindu ákvæði laga nr. 20/1991. Þá mótmælir varnaraðili þeirri málsástæðu, sem sóknaraðili hefur einnig teflt fram, að gallar á leitarvél á vef Lögbirtingablaðs hafi þýðingu. Kveður varnaraðili að almennt sé ekki unnt að leita eftir kennitölu á vef blaðsins. Loks áréttar varnaraðili að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að staða hans sé slík að beita beri framangreindri undantekningarreglu. III Atvik máls þessa eru óumdeild að því leyti sem þýðingu hefur. Sóknaraðili var í sambandi við A fyrir andlát hans vegna skuldbindinga hans við bankann. Sóknaraðili sendi kröfu þá, sem mál þetta varðar, til innheimtu hjá íslenskri lögmannsstofu í ágúst 2009 og var innheimtubréf sent 27. þess mánaðar. Þá þegar var fyrir hendi vitneskja um andlát A, en ekki um að bú hans hefði verið tekið til opinberra skipta og innköllun þegar birt. Kröfulýsingarfresti lauk nokkrum dögum síðar, 2. september sama ár. Ekki kemur fram í gögnum málsins að hvaða marki skiptastjóri í dánarbúinu leitaði vitneskju um skuldbindingar hins látna erlendis. Innköllun til þeirra, sem töldu til réttinda á hendur dánarbúinu, sbr. 56. gr. laga nr. 20/1991, var aðeins birt á Íslandi, enda stóð ekki skylda til annars, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Í 56. gr. laganna er ekki að finna fyrirmæli til skiptastjóra um að honum beri að tilkynna þekktum lánardrottnum um innköllun og kröfulýsingarfrest. Tilgangur innköllunar er að afla á skömmum tíma tæmandi upplýsinga um skuldbindingar dánarbúsins. Til þess að vanlýsing hafi þau réttaráhrif að krafa á búið falli niður, sé henni ekki lýst innan kröfulýsingarfrests, verður kröfuhafi að hafa átt þess raunahæfan kost að lýsa kröfu sinni. Innköllun var ekki birt í [...] þar sem sóknaraðili hefur starfstöð og aðsetur og ekki er um það deilt að hann fékk ekki sérstaka tilkynningu um að bú hins látna hefði verið tekið til opinberra skipta og hvaða réttarárhrif það hefði. Honum mátti því ekki vera um það kunnugt. Á því við ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991. Fyrir liggur að íslensk lögmannsstofa á vegum sóknaraðila hóf innheimtuaðgerðir 27. ágúst 2009, sex dögum áður en kröfulýsingarfrestur rann út, en af gögnum málsins verður ekki ráðið hvenær lögmannsstofan fékk kröfuna til innheimtu. Miða ber við að sóknaraðili verði samsamaður lögmannsstofunni þegar metið er hvort hann eigi að glata þeim rétti, sem framangreint lagaákvæði getur veitt honum, þar sem hann hafi vitað eða mátt vita um opinberu skiptin, þegar lögmannsstofan hóf innheimtuna, en ekki lýst kröfunni án ástæðulausra tafa. Samkvæmt 3. mgr. 56. gr. laga nr. 20/1991 ber að birta innköllun til skuldheimtumanna í dánarbú í Lögbirtingablaði. Með reglugerð nr. 623/2005 um útgáfu Lögbirtingablaðs var ákveðið að útgáfan skyldi vera rafræn og eru réttaráhrif auglýsinga í því miðuð við rafræna birtingu þeirra á vefsvæði þess, sbr. 1. gr. reglugerðarinnar. Sóknaraðili hefur lýst viðleitni sinni til þess að nýta hagræði leitarvélar og leita með rafrænum hætti á vefsvæði blaðsins eftir því hvort gefin hafi verið út innköllun til skuldheimtumanna dánarbúsins. Sú leit hafi ekki skilað árangri. Kveður hann það hafa verið gert bæði eftir kennitölu hins látna og nafni hans. Af hálfu sýslumannsins í Vík, sem hefur samkvæmt reglugerðinni umsjón með útgáfu blaðsins, hefur verið upplýst að ekki sé unnt að leita eftir kennitölu á vefsvæðinu. Á hinn bóginn sé unnt að ,,leita eftir nafni.“ Því andmælir sóknaraðili og hefur til staðfestingar lagt fram útprentanir um svör á vefnum við einstökum þrepum í slíkri leit. Þótt útgáfa Lögbirtingablaðs sé samkvæmt framasögðu rafræn, er unnt að leita í hverju eintaki þess síðu fyrir síðu með sama hætti og áður. Sóknaraðili verður að bera hallann af því í þessu máli að hafa freistað þess að nýta hagræði leitarvélar, sem ekki skilaði árangri. Eins og áður segir var kröfulýsing hans í dánarbúið ekki móttekin fyrr en 29. október 2010 þótt krafan hafi verið send til innheimtu í ágústmánuði. Verður fallist á með varnaraðila að sóknaraðili hafi ekki lýst kröfu sinni án ástæðulausra tafa frá því að honum mátti vera kunnugt um að bú hins látna hafði verið tekið til opinberra skipta. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili greiði kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, H, greiði varnaraðila, B, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 785/2015
Kærumál Börn Lögheimili til bráðabirgða Frávísun frá Hæstarétti
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu K meðal annars um að lögheimili sonar þeirra yrði til bráðabirgða hjá henni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í kæru til réttarins hefði M aðeins krafist ógildingar hins kærða úrskurðar. Hann hefði aftur á móti ekki byggt á því að annmarkar væru á úrskurðinum, heldur leitaðist hann eftir efnislegri niðurstöðu meðal annars um að lögheimili sonar hans yrði til bráðabirgða hjá honum. Var kæra M að þessu leyti talin í ósamræmi við b. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefði skort á innbyrðis samræmi og samhengi kröfugerðar M eins og hún hefði verið sett fram fyrir héraðsdómi og síðan í kæru til Hæstaréttar. Úr þessum annmörkum yrði ekki bætt hvað sem liði kröfum M eins og þeim var gerð skil í greinargerð til réttarins. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. nóvember 2015, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að lögheimili drengsins A verði hjá henni til bráðabirgða og kveðið á um nánar tiltekinn umgengnisrétt sóknaraðila og drengsins og að sóknaraðili greiði einfalt meðlag með drengnum þar til endanleg ákvörðun um forsjá liggi fyrir í máli aðila. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að staðfest verði að lögheimili drengsins verði hjá honum og að „drengurinn skuli vera hjá sóknaraðila á meðan mál aðila er til lykta leitt“, en til vara að mælt verði fyrir um umgengni sóknaraðila við drenginn. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Í kæru sóknaraðila sagði meðal annars svo: „Fyrir hönd [M] er þess krafist að úrskurður Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. E-[...]/2015, K gegn M, sem uppkveðinn var 6. nóvember verði ógiltur með dómi.“ Þá var krafist kærumálskostnaðar. Að öðru leyti hafði kæran aðeins að geyma umfjöllun undir fyrirsögninni „Rök og heimildir“. Í greinargerð til Hæstaréttar hafa dómkröfur sóknaraðila hins vegar tekið á sig þá mynd sem grein er gerð fyrir hér að framan. Í 5. mgr. 35. gr. barnalaga er að finna ákvæði um málskot úrskurða, sem kveðnir eru upp samkvæmt lagagreininni og taka meðal annars til úrskurða til bráðabirgða um lögheimili. Er á nefndum stað tekið fram að um málskot slíkra úrskurða fari samkvæmt almennum reglum. Í 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru ákvæði um hvað greina skuli í kæru til Hæstaréttar. Þar segir að tilgreina skuli þá dómsathöfn, sem kærð sé, kröfu um breytingu á henni og þær ástæður, sem kæra sé reist á. Svo sem fram er komið gerði sóknaraðili í kæru til Hæstaréttar aðeins kröfu um ógildingu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili byggir aftur á móti ekki á því að annmarkar hafi verið á úrskurðinum, heldur leitast hann eftir efnislegri niðurstöðu meðal annars um að lögheimili sonar hans verði til bráðabirgða hjá honum. Krafa í kæru sóknaraðila gat því ekki leitt til þeirra efnislegu lykta í þessum þætti málsins sem hann stefndi að. Er kæra sóknaraðila að þessu leyti í ósamræmi við b. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991. Skortir þess utan á innbyrðis samræmi og samhengi kröfugerðar sóknaraðila eins og hún var sett fram undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi og síðan í kæru til Hæstaréttar. Úr þessum annmörkum verður ekki bætt hvað sem líður kröfum sóknaraðila eins og þeim eru gerð skil í greinargerð til Hæstaréttar. Með vísan til þessa verður málinu vísað frá Hæstarétti, sbr. til hliðsjónar meðal annars dóma réttarins 7. desember 2010 í máli nr. 656/2010 og 2. september 2011 í málum nr. 377/2011 og 388/2011. Það athugast að sóknaraðili afhenti réttinum málsgögn sem eru í verulegu ósamræmi við reglur nr. 677/2015 um kærumálsgögn í einkamálum, sem settar eru samkvæmt 6. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 13. gr. laga nr. 78/2015. Er það aðfinnsluvert. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 400.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 588/2009
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
A höfðaði mál gegn Á til heimtu skaðabóta þar sem Á hefði selt aftur hluta í hesthúsi sem hún hafði selt honum. Vísaði héraðsdómari málinu frá þar sem mjög skorti á um nauðsynlegt samhengi málsástæðna og samhengi málsástæðna og málavaxta, auk þess sem skorti nokkuð á að framlögð gögn gegndu með viðhlítandi hætti sönnunarhlutverki sínu. Í dómi Hæstaréttar var talið að þó málatilbúnaður A hefði mátt vera markvissari að því er snerti þau atriði sem nefnd væru í úrskurði héraðsdóms yrði ekki talið að þessir annmarkar væru með þeim hætti að hamlaði vörnum Á og stæði í vegi fyrir því að dómur yrði lagður á kröfu A. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fram kemur í málinu að varnaraðili hafi með samningi við sóknaraðila 10. september 2001 selt honum hluta í hesthúsi að Drífubakka 1c í Mosfellsbæ. Sé um að ræða „tvö hestpláss“. Þá kemur einnig fram að með afsali 2. desember 2007 hafi varnaraðili afsalað öllum eignarhluta sínum í nefndu hesthúsi og sé þar sá hluti meðtalinn sem samningurinn 10. september 2001 hafi tekið til. Er ljóst af stefnu til héraðsdóms að sóknaraðili telur varnaraðila hafa með þessum hætti valdið sér tjóni með saknæmri eða ólögmætri háttsemi, eins og komist er að orði. Þá er í stefnunni gerð grein fyrir því hvernig kröfufjárhæð er fundin. Þó að fallast megi á það sem segir í forsendum hins kærða úrskurðar um að málatilbúnaður sóknaraðila í stefnunni hefði mátt vera markvissari að því er snertir þau atriði sem þar eru nefnd, verður ekki talið að þessir annmarkar séu með þeim hætti að hamli vörnum varnaraðila og standi því í vegi að dómur verði lagður á kröfu sóknaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Ása Þórunn Matthíasdóttir, greiði sóknaraðila, Alberti Sigurði Rútssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 404/1998
Skaðabætur Örorka Læknir Sjúkrahús Læknaráð Matsmenn Gjafsókn
G gekkst undir aðgerð á fótum vegna of hárra rista þegar hann var tæplega 15 ára gamall. Við aðgerðina varð hann fyrir varanlegum skaða á æðakerfi annars fótarins auk þess sem taug skemmdist. G stefndi lækninum S, sem framkvæmdi aðgerðina, á grundvelli sakarreglunnar og sjúkrahúsinu, þar sem aðgerðin var framkvæmd, á grundvelli húsbóndaábyrgðar þess. Í málinu var lögð fram matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna og álit læknaráðs. Talið var ósannað að aðgerðin sjálf eða ráðgjöf læknisins í tengslum við hana hefði verið saknæm. Þá var talið ósannað að læknirinn hefði valdið taugaáverkanum með saknæmri háttsemi sinni. Hins vegar var talið að sá skaði sem varð á æðakerfi fótarins hefði orðið í gifsmeðferð eftir aðgerðina, en G hélt því fram að hann hefði fundið fyrir verkjum í fætinum á meðan hann var í gifsi og kvartað undan því við S. Þar sem S hafði ekki skráð neitt um komur G til sín á meðan hann var í gifsinu, var byggt á þessum fullyrðingum G og lögð bótaábyrgð á S og sjúkrahúsið á þeim grunni að ekki hefði verið fylgst nægilega vel með fætinum í gifsmeðferðinni. Var þeim gert að bæta G tjón hans að 2/3 hlutum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 1. október 1998. Hann krefst þess, að stefndu verði dæmdir til að greiða sér in solidum 2.404.351 krónu með nánar tilgreindum ársvöxtum frá 4. desember 1991 til 21. desember 1995 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, en áfrýjandi hafði gjafsókn í héraði. I. Áfrýjandi gekkst undir svonefnda „Steindler stripping“ aðgerð á fótum á Sjúkrahúsi Keflavíkurlæknishéraðs 17. desember 1985, er hann var rétt tæpra 15 ára gamall. Aðgerðin tókst ekki eins og til var ætlast, og varð afleiðing hennar sú, að áfrýjandi var talinn hafa hlotið 100% tímabundna örorku í 3 mánuði, en varanleg örorka hans var metin 10%. Áfrýjandi telur tjón sitt til komið vegna bótaskyldrar athafnar og athafnaleysis læknisins, sem aðgerðina gerði, stefnda Sigurjóns. Hafi hann ekki sýnt fyllstu aðgæslu í aðgerðinni og við eftirmeðferð hennar. Einnig telur áfrýjandi lækninn hafa staðið þannig að upplýsingagjöf til foreldra hans fyrir aðgerðina, að samþykki þeirra geti ekki talist gilt. Aðgerðin hafi ekki verið forsvaranleg þar sem lítil von var um árangur vegna aldurs áfrýjanda. Stefndi Sigurjón átti fund með foreldrum áfrýjanda fyrir aðgerðina, þar sem hann kynnti þeim hana og væntanlegan árangur hennar. Þótt ekki liggi ljóst fyrir hvaða upplýsingar stefndi Sigurjón gaf foreldrum áfrýjanda um aðgerðina og hugsanlega áhættu við hana, hefur ekkert fram komið sem bendir til þess að ráðgjöf og upplýsingar hans hafi verið með öðrum hætti en venja var við svona aðgerðir. Samkvæmt gögnum málsins eru líkur á fylgikvillum eftir slíkar aðgerðir ekki miklar, og taugaáverki eins og áfrýjandi hlaut verður sjaldan. Er því ekki fram komið, að sérstök ástæða hafi verið til að vara við svo alvarlegum afleiðingum, sem raun varð á, eða hætta á þeim verið meiri fyrir áfrýjanda vegna aldurs hans en þá, sem yngri væru. Eins og lýst er í héraðsdómi komust matsmenn að þeirri niðurstöðu, að aðgerðin hefði verið forsvaranleg og ekkert hefði komið fram um það, að að hún hefði verið gerð á ótilhlýðilegan hátt, þótt aldur áfrýjanda hefði verið í efri mörkum miðað við slíkar aðgerðir. Læknaráð komst einnig að þeirri niðurstöðu, að rannsókn stefnda Sigurjóns fyrir aðgerðina hefði ekki verið áfátt og ráðgjöf hans hefði virst vera í lagi. Héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, komst að sömu niðurstöðu og taldi stefnda Sigurjón ekki hafa sýnt af sér gáleysi við undirbúning og ráðgjöf fyrir aðgerðina, sem bakað gæti honum og meðstefnda skaðabótaábyrgð. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu. Einnig er fallist á það með skírskotun til forsendna héraðsdóms, að aðgerðin á áfrýjanda hafi verið forsvaranleg og að taugaáverki sá, sem varð við aðgerðina og leiddi að hluta til örorku áfrýjanda, verði ekki rakinn til gáleysis stefnda Sigurjóns. II. Eins og lýst er í héraðsdómi voru fætur áfrýjanda settir í gifs eftir aðgerðina, og er gifsmeðferðin hluti af henni. Fyrir liggur, að áfrýjandi leitaði til heilsugæslunnar í Þorlákshöfn 27. desember 1985 og 8. janúar 1986. Er bókað í sjúkraskrá heilsugæslunnar, að gifsið hafi verið lagfært. Í sjúkraskýrslu læknastofu stefnda Sigurjóns er ekkert bókað um komur áfrýjanda eftir aðgerðina. Stefndi sagði fyrir dómi, að það væri vani sinn að kalla alla sem væru í gifsi til sín tveimur vikum eftir aðgerð, og hefði áfrýjandi komið þá á stofuna til sín. Ekki minntist hann þess, að áfrýjandi hefði kvartað undan verkjum eða óþægindum. Áfrýjandi og móðir hans, sem fór með honum umrætt sinn, segja aftur á móti, að hann hafi kvartað undan verkjum, og svo hafi einnig verið gert, er hann fór á heilsugæsluna í Þorlákshöfn, þótt ekkert væri bókað um það. Stefndi Sigurjón kveðst hafa tekið gifsið af 5 vikum eftir aðgerð og hafi þá allt verið með eðlilegum hætti, og minnist hann þess ekki, að áfrýjandi hafi kvartað undan verkjum eða óþægindum, en um þá komu er heldur ekkert bókað. Eftir aðgerðina hafði áfrýjandi verki og bólgur í hægra fæti og þurfti að gangast undir æðahnútaaðgerð á fætinum 1988. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna kemur fram, að bilun í bláæðum sé mjög sjaldgæf hjá fólki yngra en 20 ára, en æðahnútar hjá ungu fólki geti orsakast af æðabólgu með segamyndun í djúpa bláæðakerfinu. Bláæðabólgur séu þekktur fylgikvilli bæklunaraðgerða, sem leiði af hreyfingarleysi ganglimsins. Telja matsmenn, að æðahnútar áfrýjanda séu eftirstöðvar aðgerðarinnar svo og verkir og bólga á hægra fæti, og megi rekja örorku áfrýjanda að hluta til þess. Læknaráð og héraðsdómur taka undir þetta álit matsmanna. Eins og að framan getur var gifsmeðferð áfrýjanda hluti af aðgerð til að lækka háar ristar hans. Var mikilvægt að fylgjast vel með líðan áfrýjanda eftir aðgerðina. Annar matsmaðurinn bar fyrir dómi, að þessir miklu verkir, sem áfrýjandi hafði eftir aðgerðina bentu til þess, að ekki hefði allt verið með felldu í fætinum. Dómsorð: Stefndu, Sjúkrahús Suðurnesja og Sigurjón Sigurðsson, greiði in solidum áfrýjanda, Gísla Árna Böðvarssyni, 1.809.751 krónu með ársvöxtum svo sem hér greinir: 2,8% frá 4. desember 1991 til 21. sama mánaðar, 2,6% frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,1% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 1,8% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 1,25% frá þeim degi til 21. mars sama ár, 1,1% frá þeim degi til 1. maí sama ár, 1% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. janúar 1993, 1% frá þeim degi til 21. mars sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. apríl sama ár, 0,8% frá þeim degi til 11. ágúst sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, 0,8% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 0,5% frá þeim degi til 1. júní 1995, 0,65% frá þeim degi til 8. febrúar 1996, 1% frá þeim degi til 20. mars sama ár, 0,8% frá þeim degi til 11. maí sama ár, 0,65 % frá þeim degi til 1. október sama ár, 0,75% frá þeim degi til 21. janúar 1997, 0,9% frá þeim degi til 1. maí sama ár og 1% frá þeim degi til 5. febrúar 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað. Stefndu greiði in solidum 300.000 krónur í málskostnað í héraði, sem renni í ríkissjóð, og áfrýjanda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. júlí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 30. júní s.l., er höfðað með stefnu sem birt var 4. og 8. desember 1995 Stefnandi er Gísli Árni Böðvarsson, kt. 020171-4139, Vesturgötu 55, Reykjavík. Stefndu eru Sjúkrahús Suðurnesja, kt. 580269-3629, Skólavegi 8, Keflavík og Sigurjón Sigurðsson, kt. 070647-2579, Þinghólsbraut 6, Kópavogi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir til að greiða honum in solidum kr. 2.404.351 með vöxtum frá 17. desember 1985 til greiðsludags samkvæmt neðangreindri sundurliðun og málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Krafist er vaxta af höfuðstól dómkröfu kr. 2.404.351 sem nemur 22% ársvöxtum frá 17. desember 1985 til 1. mars 1986, 13% frá þeim degi til 1. apríl sama ár, 9% frá þeim degi til 21. janúar 1987, 10% frá þeim degi til 21. febrúar sama ár, 11% frá þeim degi til 14. apríl sama ár, með eftirgreindum ársvöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989, 11% frá þeim degi til 1. maí sama ár, 12% frá þeim degi til 21. júní sama ár, 13% frá þeim degi til 11. júlí sama ár, 15% frá þeim degi til 21. september sama ár, 17% frá þeim degi til 11. október sama ár, 19% frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, 20% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 22% frá þeim degi til 11. febrúar 1988, 23% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 22% frá þeim degi til 1. mars sama ár, 19% frá þeim degi til 11. júní sama ár, 23% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 24% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 26% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 22% frá þeim degi til 1. september sama ár, 12% frá þeim degi til 11. október sama ár, 9% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 6% frá þeim degi til 1. desember sama ár, 4% frá þeim degi til 21. janúar 1989, 8% frá þeim degi til 1. mars sama ár, 10% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 13% frá þeim degi til 11. apríl sama ár, 15% frá þeim degi til 11. júní sama ár, 17% frá þeim degi til 21. júlí sama ár, 12% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 10% frá þeim degi til 1. september sama ár, 6% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 8% frá þeim degi til 21. október sama ár, 9% frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, 11% frá þeim degi til 1. janúar 1990, 9% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 7% frá þeim degi til 1. mars sama ár, 5% frá þeim degi til 1. apríl sama ár, 3% frá þeim degi til 1. október sama ár, 2,3% frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, 2,5% frá þeim degi til 1. janúar 1991, 3,2% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 4% frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, 4,7% frá þeim degi til 1. júní sama ár, 5,8% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 6,3% frá þeim degi til 1.október sama ár, 5,6% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 3,9% frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, 3,75% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 3,7% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 3,4% frá þeim degi til 1. desember sama ár, 2,8% frá þeim degi til 21. sama mánaðar,, 2,6% frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,1% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 1,8% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 1,6% frá þeim degi til 1. mars sama ár, 1,5% frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 1,1% frá þeim degi til 1. maí sama ár, 1% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. janúar 1993, 1% frá þeim degi til 21. mars sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. apríl sama ár, 0,8% frá þeim degi til 11. ágúst sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, 0,8% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 0,5% frá þeim degi til 21. maí 1995 og 0,65% frá þeim degi til 21. desember sama ár, en dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga, sbr. lög nr. 90/1992 frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt stefnu voru upphaflegar kröfur stefnanda á hendur stefndu um greiðslu á kr. 3.500.083 ásamt þargreindum vöxtum og málskostnaði. Undir rekstri málsins hefur verið aflað mats dómkvaddra matsmanna og umsagnar Læknaráðs, sem hvoru tveggja leiddu til lægri varanlegrar örorku stefnanda og skemmri tíma tímabundinnar örorku en samkvæmt örorkumati Björns Önundarsonar, sem fyrri örorkutjónsútreikningur tók mið af. Dómkröfur stefnanda eru nú miðaðar við tímabundna og varanlega örorku eins og hún er metin í matsgerð á dskj. nr. 40 og í áliti Læknaráðs á dskj. nr. 60. Styður stefnandi kröfur sínar sama líkindareikningi og áður á örorkutjónsútreikningi dskj. nr. 16 og eru þær reiknaðar sem hlutfall af honum og eru endanlegar dómkröfur stefnanda byggðar á þeim útreikningi. Stefnandi aflaði og lagði fram nýjan örorkutjónsútreikning Guðjóns Hansen tryggingafræðings, dags. 5. febrúar 1998, sem miðast við tímabundna og varnalega örorku eins og hún er metin í matsgerð á dskj. nr. 40 og í áliti Læknaráðs á dskj. nr. 60. Í þeim útreikningi er tekið mið af launabreytingum sem átt hafa sér stað frá fyrri útreikningi í október 1995, að meðtalinni 3,65% hækkun launa til 1. janúar 199. Þá breyttist vaxtareikningur frá fyrri líkindareikningi, þar sem útreikningsdagur er annar. Af hálfu stefnanda er lögð áhersla á, að þessi nýi líkindareikningur sé einungis ætlaður til álita, ef svo færi, að hafnað yrði þeirri undirstöðu dómkröfu, að bætur verði miðaðar við upphaflegan tjónsútreikning og dráttarvexti frá 21. desember 1995. Af hálfu stefndu er þess aðallega krafist að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, en til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og að málskostnaður verði látinn niður falla. Verði bætur að einhverju leyti tildæmdar er þess krafist, að einfaldir ársvextir af hinni tildæmdu fjárhæð verði sem hér segir: 3,0% frá 13.12.1991 til 1.2. 1992, 2,5% frá þeim degi til 11.2.1992, 2,0% frá þeim degi til 21.3.1992, 1,25% frá þeim degi til 1.5. 1992, 1,0% frá þeim degi til 11.8. 1993, 1,25% frá þeim degi til 11.11. 1993, 0,5% frá þeim degi til 1.6. 1995, 0,65% frá þeim degi til 13.12. 1995; vextir af skaðabótum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum frá þeim degi. Sáttatilraunir dómsins báru ekki árangur. I. Í stefnu er málsatvikum lýst svo að þann 17. desember 1985 hafi stefnandi gengist undir svonefnda “Steindler stripping” aðgerð á fótum á Sjúkrahúsi Keflavíkurlæknishéraðs. Stefnandi hafi þá verið að nálgast 15 ára aldur. Aðgerðina hafi stefndi Sigurjón Sigurðsson bæklunarskurðlæknir framkvæmt. Aðgerðin hafi komið þannig til að stefnandi, sem á þeim tíma æfði og lék knattspyrnu, hafði um skeið fundið til í í hné eftir æfingar og keppni. Að tilmælum þjálfara síns hafi hann leitað til stefnda Sigurjóns á lækningastofu hans, en stefndi muni hafa haft íþróttafólk til meðferðar. Stefndi hafi sagt að einungis væri um vaxtaverki að ræða og hafi verkirnir horfið síðar. Í sama skipti hafi stefndi skoðað fætur stefnanda og tjáð honum að ristar hans væru of háar, en það væri nefnt á læknamáli að vera með “pes varo excavatus” og nauðsynlegt væri að laga það fyrr eða síðar. Stefndi hafi gefið stefnanda þær skýringar, að of háar ristar leiddu til þreytu, sem myndi ágerast með aldrinum. Við skurðaðgerð, sem bætti úr þessu, myndi fóturinn lengjast og verða allur mýkri og fjaðurmagnaðri. Stefndi hafi gefið stefnanda tíma á læknastofu sinni mánuði síðar til frekari skoðunar og beðið hann að taka foreldra sína með. Þá hafi stefndi útlistað miklilvægi aðgerðarinnar fyrir stefnanda og foreldrum hans. Hafi hann haft til skýringar plastbeinagrind af fæti og hafi hann sýnt þeim hvernig fætur stefnanda væru, hvernig hann lagaði þá og hvernig þeir yrðu eftir aðgerðina. Stefndi hafi þá ráðlagt stefnanda og hvatt hann eindregið til að gangast undir aðgerð vegna of hárra rista. Hann hafi einnig hvatt foreldra stefnanda til þess að hafa áhrif á son sinn um að gangast undir aðgerðina. Stefndi hafi staðfest að engin áhætta væri samfara aðgerðinni og hundruð slíkra aðgerða væru gerðar. Hafi þá verið afráðið að stefnandi gengist undir aðgerðina. Stefnandi hafi sjálfur verið ófús að gangast undir aðgerðina, þar sem hann hafði aldrei fundið til í fótum. Ákvörðun foreldra stefnanda um að hann gengist undir aðgerðina hafi ráðist af áeggjan stefnda Sigurjóns og þeirri yfirlýsingu hans að aðgerðin væri algerlega hættulaus. Stefnandi hafi lagst inn á sjúkrahúsið 16. desember 1985 og útskrifast þaðan 19. sama mánaðar. Fyrir aðgerðina hafði stefnandi aldrei fundið til í fótum, en eftir hana hafi komið fram hjá honum verkir og dofi í hægri fæti. Litlar sem engar breytingar hafi orðið á vinstri fæti. Hann sé hvorki verri né betri. Nokkrum dögum eftir aðgerðina hafi hann fundið mikinn sársauka í hægri fæti.. Hann hafi þá leitað til heimilislæknis á Heilsugæslustöðinni í Þorlákshöfn, sem hafi talið gifsið of þröngt en ekkert við því að gera. Í örorkumati Björns Önundarsonar læknis, dskj. 15, komi fram að ristar stefnanda séu enn háar og greinileg merki um varo-excavatus á báðum fótum stefnanda þrátt fyrir aðgerðina. Í janúar 1986 hafi stefnandi farið til stefnda Sigurjóns á læknastofu hans til skoðunar. Stefndi hafi ekki talið neina ástæðu til þess að gera neitt út af verk stefnanda í fætinum. Að liðnum sex vikum frá aðgerðinni hafi gifsið verið tekið af fótum stefnanda á stofu stefnda. Stefndi hafi ekkert getað stigið í hægri fótinn. Á þessum tíma hafi hann verið farinn að finna fyrir dofa í hægri fæti. Stefndi hafi talið að dofinn og verkurinn myndu hverfa með tímanum. Síðan hafi stefnandi aldrei verið verkjalaus í fætinum og dofi verið verulegur á hægri rist og fram í allar tær nema stórutá hægri fótar. Stefnandi hafi nær stöðugan seyðingsverk allt frá því rétt ofan við hægri ökkla og fram í tær. Dofi sé í allri hægri ilinni og finni hann varla fyrir henni. Hann þoli aðeins gang skamma stund vegna þreytuverkja, sem fari þá vaxandi og verði haltur á hægri fæti og þoli illa að vera í köldu umhverfi af þessum sökum. Töluverður þroti hafi verið yfir skurðöri eftir aðgerðina við framenda calcaneu bilateralt og eymsli við þreyfingu. Húðskyn hafi minnkað á rist hans og tám, nema stórutá, en einnig hafi verið hyperesthesia á hægri il hans. Um sumarið 1986 hafi stefnanda fundist fæturnir orðnir þokkalegir. Vöðvar farnir að lagast og ytra útlit verið orðið þokkalegt. Þá hafi hins vegar bjúgur verið farinn að safnast á fæturna, einkum hægri fótlegg, ökkla og hægri fót. Hafi hann þá leitað til stefnda Sigurjóns, sem hafi lagt til að henn fengi innlegg í skóna. Þau hafi stefnandi fengið sér, en ekki getað notað þau þar sem þau hafi valdið honum aukinni þreytu og kvölum í fótum. Hafi bjúgsöfnun á fæturna síðan verið stöðug og þrálát, auk dofa- og kuldakenndar í hægri fæti. Eftir aðgerðina hafi farið að bera á miklu æðasliti og æðahnútum í hægri ganglim stefnanda og eftir skoðun hjá stefnda Sigurjóni á árinu 1988 hafi hann gengist undir æðahnútaaðgerð hjá öðrum lækni. Fram komi í örorkumati Björns Önundarsonar læknis að ekki verði fullyrt að þeir miklu æðahnútar sem stefnandi fékk eftir aðgerðina 17. desember 1985 stafi af henni. Þessi æðahnútaaðgerð hafi ekki borið árangur og séu nú komnir fram nýir æðahnútar hjá stefnanda frá hnésbót og niður í kálfa hægri ganglims. Þrívegis hafi stefnandi fengið slæmar sýkingar í hægri fót og fótlegg og hafi sú síðasta verið mjög slæm. Það hafi verið árið 1992 og þá hafi hann verið lagður inn á Borgarspítalann í fimm daga, sbr. skýrsla Hugrúnar Ríkharðsdóttur læknis á dskj. nr. 10. Stefnandi hafi verið hraust og heilbrigt ungmenni fyrir aðgerðina. Hann hafi þá gengið í Grunnskóla Þorlákshafnar og gert það áfram til vors 1986. Hann hafi stundað íþróttir, einkum knattspyrnu, af kappi. Síðan hafi hann gengið í Iðnskólann í Reykjavík í einn vetur og í framhaldi af því hafi hann stundað nám í Fjölbrautarskólanum við Ármúla veturinn 1987-1988. Þá hafi hann þreyst mjög mikið og bólgnað á hægri fæti meðan hann sat í skólanum. Vegna þess hafi hann ekki treyst sér til að vera í skóla eftir það vegna kvala í fætinum heldur stundað vinnu þegar hann gat vegna greindra veikinda sinna eftir aðgerðina sem hafi verið langvarandi. Stefnandi sé nú löngu hættur að stunda íþróttir, enda geti hann það alls ekki. Hann geti ekki tekið að sér störf sem reyni mikið á hægri ganglim hans og verði hann því að hafna ýmsum þeim störfum , sem hann gæti ella sinnt. Hann beri mikinn kvíðboga fyrir framtíðinni þar sem hann finni og greini, að framangreind einkenni fari versnandi. Leiti hann nú að starfi sem gæti hentað honum miðað við nýtigetu hægri ganglims, en göngu- og stöðugeta hans sé verulega skert. Stefnandi hafi leitað til lögmanns á árinu 1994 er hann var orðinn úrkula vonar um að hann fengi bót meina sinna. Lögmaðurinn hafi ritað Landlæknisembættinu bréf þann 7.apríl 1994 með ósk um rannsókn og álit embættisins á málinu. Svar hafi borist frá embætinu 26.apríl 1995 og byggðist það á umsögn sérfræðings sem leitað var til sem reyndist vera Bragi Guðmundsson sérfræðingur í bæklunarlækningum. Í niðurstöðum álits hans segi: “ Það er mín skoðun, að aðgerð sú “Steindler stripping” sem gerð er 17.12. 1985 á Gísla Árna Böðvarssyni, vegna varo excavatus stöðu fóta hans hafi verið gerð of seint og árangur hennar sé eftir því. Gísla hafa e.t.v. verið gefnar of miklar vonir um góðan bata, en hann er eins og áður hefur komið fram ekki líklegur nema aðgerðin sé gerð á vaxandi einstaklingi mun yngri”. Stefnandi fékk Björn Önundarson lækni til að framkvæma örorkumat. Ekki er lengur byggt á mati hans í málinu, en rétt þykir þó að geta þess að hann mat tímabundna örorku stefnanda 100% í sex mánuði, 50% í 12 mánuði og varanlega örorku 15%. Í niðurstöðum læknisins er sjúkdómseinkennum stefnanda lýst og síðan segir m.a.: “ Það verður því vart annað séð en að rekja verði þessi einkenni beint til þeirrar aðgerðar sem að framan er frá greint og er líklegast að orðið hafi taugaskaði í nefndri aðgerð. Taka ber fram, að þessi aðgerð, samkvæmt gögnum, sem fyrir liggja, virðist hafa gengið eðlilega fyrir sig og engar postoperativar complicationir komið fram”. Síðan er lýst helstu einkennum sem stefnandi beri og tekið fram að þær endurteknu sýkingar (cellutis) sem stefnandi hafi fengið séu trúlega vegna afleiðinga nefndrar aðgerðar. Þá kemur fram að stefnandi geti nú ekki tekið að sér störf sem krefjist þess að hann gangi að marki eða standi og því sé ekki fyrir það að synja að starfsval stefnanda sé mun þrengra vegna skertrar nýtigetu hægri ganglims hans. II. Í greinargerð stefndu og skriflegri aðilaskýrslu stefnda Sigurjóns er atvikum frekar lýst. Þar kemur fram að stefnandi hafi komið á stofu stefnda Sigurjóns þann 4. júlí 1985 þá á fimmtánda ári og hafi hann kvartað um að hann væri með verki í báðum hnjám og ökklum og fótum, sérstaklega í tengslum við að spila fótbolta. Þá ætti hann það til að stirðna upp eftir áreynslu. Áleit stefndi Sigurjón þetta dæmigerð einkenni um háa rist (pes cavus). Við skoðun hafi komið í ljós að stefnandi var með Pes cavus á báðum fótum en þar sem hann var einn og ungur að árum hafi honum verið ráðlagt að ráðgast við foreldra sína og koma síðan aftur með þeim til skrafs og ráðagerða um hugsanlega aðgerð. Stefndi Sigurjón kvaðst hafa verið búinn að kynna sér niðurstöður rannsóknar Guðmundar Guðjónssoanr bæklunarlæknis sem rannsakað hafði þennan sjúkdóm hjá börnum og aðgerð talin líkleg til árangurs allt til fermingaraldurs. Stefnandi hafði nýlega fermst er hann kom til stefnda, en þar sem hann hafði mikil einkenni og var fremur smávaxinn hafi stefndi Sigurjón talið að von væri um bata. Að minnsta kosti væri engu hætt og að einungis væri að vænta bata með aðgerð. Stefnandi hafi síðan komið til skrafs og ráðagerða með foreldrum sínum þann 7. október 1985 og eftir þær umræður, þar sem þeim hafi verið bent á kosti og galla aðgerðarinnar, hafi verið ákveðið að stefnandi kæmi síðan til aðgerðar og hafi hann þá verið settur upp á listann til aðgerðar á Sjúkrahúsi Keflavíkurlæknishéraðs. Hann hafi síðan verið kallaður inn til aðgerðar þann 16.12. 1985 og aðgerð framkvæmd daginn eftir þann 17. 12. 1985 og hafi verið gerð svokölluð Steindler stripping á báðum fótum. Eftir aðgerðina hafi stefnanda heilsast vel, þ.e.a.s. að aðgerðin gekk fyrir sig án vandræða. Búið hafi verið um fæturna í gifsi. Eftir legu á sjúkrahúsinu hafi stefnandi farið heim til sín til Þorlákshafnar þar sem hann hafi verið undir eftirliti heilsugæslulæknis. Komið hafi fram að þann 27.12.1985 hafi brotnað neðan af gifsinu og hafi heilsugæslulæknirinn lagfært brotið. Einnig komi fram að hann hafi lagfært göngugifs þann 8. janúar 1986. Þann 24. janúar 1986 hafi verið búið að taka stefnanda úr gifsi og hafi hann verið með sýkingu í aðgerðaröri á vinstri fæti, þ.e. þeim fæti, sem hann hefur ekki einkenni í og hafi hann þá verið settur á lyf. Í aðilaskýrslu stefnda Sigurjóns kemur fram að stefnandi hafi komið á stofu í Læknastöðinni í Glæsibæ sex vikum eftir aðgerð til að láta taka gifsin af og hafi þá allt litið vel og eðlilega út. Þá komi fram í gögnum að stefnandi hafi leitað til Heilsugæslustöðvarinnar í Þorlákshöfn þann 5. september 1986 vegna bólgu í hægri fæti og ökkla og verks upp við legg. Ekki hafi verið ákveðin einkenni um sýkingu, en vegna fyrri sögu hafi hann verið settur á sýklalyf og bólgueyðandi lyf og ráðlögð hvíld frá íþróttum. Um heilsufar stefnanda sé næst skráð vitneskja um tveimur árum síðar, þann 25. maí 1988, er hann hafi leitað til stefnda Sigurjóns á stofu vegna verkja og þreytu í fótum. Við skoðun þá hafi komið í ljós að stefnandi var með mikla æðahnúta og hafi honum þá verið ráðlagt að leita til sérfræðings í æðaskurðlækningum. Hafi hann þá verið sendur til Halldórs Jóhannssonar æðaskurðlæknis. Samkvæmt gögnum frá þessum lækni muni stefnandi hafa komið til skoðunar þan 6. júní 1988 þar sem í ljós hafi komið að hann var með verulega æðahnúta og byrjandi pigmentosuu á húð (húð byrjuð að litast af blóðlitunarefni) og hafi það bent til venu insuffiens og vegna þessa hafi verið gerð aðgerð þann 22.9 1988 þar sem vena sathena parva var fjarlægð. Eftir þetta kvað stefndi Sigurjón afskipti sín af stefnanda ekki hafa verið frekari. Í greinargerð stefndu er síðan rakið að stefnandi hafi verið lagður inn á lyflækningadeild Borgarspítalans þann 31.ágúst 1992 eftir að hafa vaknað þá um morgun með verk í hægri ganglim og hægri nára. Hann hafi þá reynst vera með ígerð í fætinum og hafi hann þá verið meðhöndlaður með sýklalyfjum. Komi fram í læknabréfi spítalans að stefnandi hafi þrisvar áður fengið svipaða ígerð í fótinn. Einnig komi þar fram að eftir ristaraðgerðina 1985 hafi hann haft dofa í hægri litlu tá, en eftir æðahnútaaðgerðina 1988 hafi hann haft af og til töluverðan bjúg á hægri fæti. Þá er getið um það að stefnandi hafi leitað til þáverandi heimilislæknis, Guðmundar Sigurðssonar, á Heilsugæslustöðinni á Seltjarnarnesi í febrúar 1994. Í beiðni læknisins um sogæðanudd, dagsettri 10. febrúar 1994, komi fram að stefnandi þjáist af langvinnum æðasjúkdómi (“chr. venös insuffiens”). Í mars 1994 hafi stefnandi svo leitað til Einars Hjaltasonar yfirlæknis á Sjúkrahúsi Suðurlands á Selfossi vegna verks og bólgu í hægri fæti. Kvaðst hann þá eiga erfitt með að ganga nema styttri leiðir og vera stöðugt með óþægindi í fætinum jafnframt sem bjúgur vildi sækja á fótinn. Við skoðun hafi stefnandi gengið eðlilega og hafi hann getað gengið á hæl og tá. Dálítill þroti hafi verið í aðgerðaröri og eymsli við þreyfingu. Ekki hafi verið að sjá nein sýkingareinkenni. Húðskyn hafi virst minnkað í il. Læknirinn hafi vísað stefnanda til Magnúsar Páls Albertssonar læknis til að athuga hvort áverki gæti verið á greinum frá sköflungstaug (nervus tibialis) í því skyni að unnt væri að tengja þessar taugar saman aftur og einnig til að athuga að öðru leyti hvort unnt væri að minnka óþægindi stefnanda. Í dagnótu Magnúsar Páls Albertssonar læknis dagsettri 21.12.1994 segir m.a. að stefnandi hafi verið sendur til skoðunar af Einari Hjaltasyni yfirlækni og hafi stefnandi kvartað út af óþægindum frá hægra fæti sem hann hafi rakið til aðgerðar stefnda Sigurjóns árið 1985. Læknirinn rekur síðan frásögn stefnanda og víkur að þeim aðgerðum sem stefnandi hafði gengist undir frá árinu 1985. Síðan segir: “ Við skoðun gengur Gísli óhaltur, engar atrophiur að sjá á kálfum eða fótum. Að sjá er væg hástaða í hæ. il en alls ekki sérstaklega mikil. Eðlileg ör med. yfir frambrúnum calcaneus beggja vegna, í vi. fæti eru engin óþægindi og eðlileg tilfinning. Það eru eymsli yfir örinu á hæ. fæti og við percutio og djúpan þrýsting fær hann straumtilfinningu fram í ilina lat. þar sem er dofatilfinning og einnig viss hyperesthesia. Tilfinning med. í ilinni og fram undir tábergið med. er eðlileg. Útlimareflexar eru eðlilegir og góður kraftur í EHL. Vafalítið hefur Gílsi fengið lesio á taug, líklega n. plantaris lat. í aðgerðinni ´85. Ólíklegt er að n. plantartis med. hafi orðið fyrir áverka. Erfitt er að segja til um hvort þreytuóþægindi í fæti eru beinlínis afleiðingar þessarar aðgerðar eða ekki, frekar þykir mér þó líklegt að þreytutilfinningin svo og bjúgsöfnunin sé afleiðing æðahnúta, en Gísli er með nokkra stóra æðahnúta á kálfa hæ. megin. Líklegast er það óháð aðgerðinni. Ég tel ekki ráðlegt að reyna neina exploration á tauginni eða taugasuturu og tel að Gísli væri betur settur ef hægt væri t.d. með aðgerð vegna æðahnútanna, að þannig minnka hættu á bjúgtilhneigingu og hugsanlega þreytuverk.” III. Þann 11. júní 1996 voru þeir Stefán Carlsson, bæklunarskurðlæknir og Sigurgeir Kjartansson, æðaskurðlæknir, dómkvaddir að beiðni stefndu til að skoða og meta heilsufarslegt ástand stefnanda vegna einkenna sem stefnandi telji að rekja megi til aðgerðarinnar sem stefndi Sigurjón framkvæmdi þann 17. desember 1985 vegna of hárra rista. Var matsmönnum falið að leggja rökstutt mat á eftirfarandi: Var aðgerð sú á hægra fæti, sem framkvæmd var á Sjúkrahúsi Keflavíkurlæknishéraðs ( nú Sjúkrahúsi Suðurnesja) þann 17. desember 1985, forsvaranleg og að henni staðið með tilhlýðilegum hætti miðað við aldur og líkamsástand matsþola, Gísla Árna Böðvarssonar. Að hve miklu leyti verða sjúkdómseinkenni Gísla Árna í hægra fæti rakin til aðgerðarinnar 17. desember 1985? Í þessu sambandi er farið fram á, að sjúkrasaga Gísla Árna verði könnuð rækilega með það í huga hvort rekja megi núverandi einkenni til annarra orsaka eða sjúkdóma en aðgerðarinnar í desember 1985. Ef svör við spurningum í töluliðum 1 og 2 gefa tilefni til, hver er tímabundin og varanleg örorka Gísla Árna, sem hlaust við það að aðgerð telst ekki hafa verið forsvaranleg eða að henni staðið á tilhlýðilegan hátt? Matsmenn skoðuðu stefnanda og um þá skoðun segir eftirfarandi í matsgerð þeirra: “Skoðun beinist fyrst og fremst að fótum. Blámi er á báðum fótum. Blámi hverfur þegar Gísli leggst út af. Útvíkkun er á saphena parva bláæðunum á báðum fótum, verra hægra megin. Auk þess er lélegt afflæði frá saphena svæðinu hægra megin. Við skoðun á hægri ganglim hefur hann dæmigert útlit fyrir uppistöðu (stasis) og eru dreyfðir æðahnútar á legg, en megin stofn saphena bláæðarinnar er ekki sjáanlegur, hefur verið fjarlægður við fyrri aðgerð, vegna æðahnúta. Það er bjúgur á kálfa, mjóalegg og rist hægra megin. Mælist hægri kálfi 1 cm gildari en vinstri og mjóaleggur 0,5 cm. gildari hægra megin en vinstra megin. Báðir hælar eru í varusstöðu meira hægra megin. Er með ör innanvert á báðum hælum eftir Steindler aðgerð. Uppgefur Gísli minnkað skyn í hægra fæti neðan hnés og meiri dofi er neðan ökla (sic.) hægra megin og fram í fótinn. Brenglað skyn (ofskyn) hyperesthesia er neðan örsins á hægra fæti. Við bank á örið á þeim fæti fær hann sársuka fram í litlutá og fram í III og IV tá.” Um afleiðingar læknisaðgerðarinnar 17. desember 1985 segir eftirfarandi í matinu: “ Við skoðun á fótum Gísla Árna er augljóst að aðgerðin hefur ekki breytt stöðu ristanna eins og ætlast var til með þessum aðgerðum (Steindler stripping). Það er bent á það í málsskjölum nr. 6 bréfi frá Landlækni og málsskjali nr. 13 sérfræðiáliti frá ónefndum sérfræðingi í slíkum aðgerðum, þar sem sérfræðingurinn segir í ályktun sinni orðrétt. “ Það er mín skoðun, að aðgerð sú “ Steindler stripping” sem gerð er 17.12.1985 á Gísla Árna Böðvarssyni, vegna varo excavatus stöðu fóta hans hafi verið gerð of seint og árangur hennar sé því eftir því. Gísla hafa e.t.v. verið gefnar of miklar vonir um góðan bata, en hann er eins og áður hefur komið fram ekki líklegur nema aðgerðin sé gerð á vaxandi einstaklingi” Því er þó við að bæta að ekkert kemur fram í gögnum og við skoðun á Gísla sem mælir beint gegn aðgerð þó benda megi á aldur hans. Hvað varðar þær sýkingar sem Gísli Árni fékk eins og áður er lýst, þá kemur fram í afriti af sjúkraskrá hans hjá Heilsugæslu Þorlákshafnar sem fylgdi málsskjölum, en eru ónúmeruð, að Gísli hefur átt við sýkingar að stríða fyrir aðgerð þá sem hér er til umfjöllunar, svo sem við komur 23.09.85, 27.11.85, 06.11.85 og síðar í nóvember 1985 á Heilsugæslustöð Þorlákshafnar. Var Gísli á sýklalyfjum meir og minna á þessum tíma. Vel kann að vera að hann hafi verið og sé viðkvæmur fyrir sýkingum. Það verður því að teljast ólíklegt að aðgerðinni sem hér er til umfjöllunar sé um að kenna. Fólki sem fer í æðahnútaaðgerðir er ekki hættara við sýkingum en öðrum. Það er ljóst að bilun í bláæðum er mjög sjaldgæf hjá fólki yngra en 20 ára. Æðahnútar hjá ungu fólki orsakast aðallega af þremur orsökum. 1. Bein sköddun á æðakerfi s.s. við slys. 2. Æðabólgu með segamyndun í djúpa bláæðakerfinu. 3. Samgangi milli slagæða-og bláæðakerfis. Ekki er hægt að benda á slys og við skoðun er ekki hægt að sýna fram á samgang milli slag- og bláæðakerfis í ganglimum Gísla. Líkur er hægt að leiða að því, að um hafi verið að ræða æðabólgu með sega myndun sem hefur getað eyðilagt lokur í djúpa bláæðakerfinu. Bláæðabólgur eru þekktur fylgikvilli bæklunaraðgerða og leiða af immobilation (gipsmeðferð á ganglimum). Gísli hafði mikla verki eftir aðgerðina, lá að mestu fyrir í hálfan mánuð. Þessir verkir voru fyrst og fremst í hægra fæti, hann kvartaði strax eftir aðgerð um verki í hægra fæti. Eftir að gipsmeðferðinni lauk gat Gísli lítið sem ekkert stigið í hægri fótinn í 4 vikur. Dofann í hægri fæti má beint rekja til sköddunar á taug sem liggur í aðgerðarsvæðinu við títtnefnda Steindlers aðgerð. Taug sú sem skaddast hefur í aðgerðinni er nervus plantaris lateralis grein úr nervus tibialis posterior.” Í niðurstöðum matsmanna segir eftirfarandi: “ 1.Við teljum að aðgerð sú er framkvæmd var á Sjúkrahúsi Keflavíkur 17.12.1985 hafi verið forsvaranleg og ekkert kemur fram um það, að að aðgerðinni hafi verið staðið á ótilhlýðilegan hátt þótt aldur Gísla hafi verið í efri mörkum miðað við slíkar aðgerðir. Dofa í hægri rist má beint rekja til aðgerðarinnar þar sem taug skaddaðist. Líkur má leiða að því að æðahnútar Gísla séu eftirstöðvar aðgerðarinnar. Verkir og bólga á hægra fæti eru því afleiðing aðgerðarinnar að hluta til. Við teljum að varanleg örorka Gísla sem afleiðing aðgerðarinnar sé á bilinu 5-10%. Tímabundna örorku teljum við vera 100% í þrjá mánuði”. Matsmennirnir staðfestu matsgerð sína fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. IV. Með úrskurði uppkveðnum 25. júní 1997 var að beiðni lögmanns stefnanda lagt fyrir Læknaráð að láta uppi rökstutt álit um eftifarandi spurningar: 1.Var læknismeðferð Sigurjóns Sigurðssonar læknis vegna framangreindrar aðgerðar að einhverju leyti áfátt, að því er varðar rannsókn og ráðgjöf fyrir aðgerðina, aðgerðina sem framkvæmd var, þ.m.t. hvort hún var forsvaranleg og tilhlýðileg miðað við aldur og líkamsástand Gísla Árna, eða rannsókn eftirlit og læknismeðferð í kjölfar hennar? 2.Hafi svo verið, óskast álit læknaráðs á því, hvað fór úrskeiðis. 3.Verði spurningu 1 játað, er spurt, hvort fullyrt verði eða verulega líklegt talið, að örkuml Gísla Árna, sem lýst er í örorkumatinu og matsgerðinni, séu að öllu leyti eða nokkru afleiðing þeirra mistaka, sem áttu sér stað. Má ætla, að Gísli Árni hafi náð þeim bata eftir aðgerðina, sem hann geti vænst og, að hann hefði náð meiri og fullum bata hefði hann notið réttrar og fullnægjandi læknismeðferðar eftir aðgerðina? Fellst Læknaráð á örorkumat Björns Önundarsonar læknis? Fellst Læknaráð á matsgerð læknanna Stefáns Carlssonar og Sigurgeirs Kjartanssonar? Ef ekki, hver telst þá rétt metin örorka Gísla Árna Böðvarssonar með hliðsjón af svari við 3. spurningu? Með bréfi dagsettu 13. janúar 1998 bárust dóminum svör Læknaráðs við framangreindum spurningum og eru þau eftirfarandi: “ 1.Læknaráð telur að rannsókn Sigurjóns Sigurðssonar, læknis, fyrir aðgerðina hafi ekki verið áfátt og ráðgjöf hans virðist hafa verið í lagi og læknirinn átti fund með sjúklingi og foreldrum hans. Við aðgerðina hefur orðið aukakvilli (complication) er taug skaddaðist (sbr.2). Læknaráð telur að aðgerðin hafi verið forsvaranleg þótt aldur Gísla Árna, þegar aðgerðin var gerð, hafi verið hár. Rannsókn, eftirlit og læknismeðferð í kjölfar aðgerðarinnar virðist ekki hafa verið ábótavant. 2.Álit Læknaráðs á því sem fór úrskeiðis: Við aðgerðina má telja fullvíst að nervus plantaris lateralis hafa farið í sundur á hægri fæti og skýrir það dofann. Læknaráð er sammála mati dómkvaddra matsmanna á því að til hafi komið að auki æðabólga með segamyndunn sem hefur eyðilagt lokur í djúpa bláæðakerfinu. Slík segamyndun er vel þekktur fylgikvilli bæklinaraðgerða. Bilun í bláæðakerfi ganglima án undangengins sjúkdóms er mjög sjaldgæf hjá fólki yngra en 20 ára og er því miklu líklegra að ástandið hafi orðið til eftir aðgerð með segamyndun svo sem að ofan er lýst. Ástand þetta er nefnt “post thrombotic syndrome” þar sem lokur í bláæðakerfi eru bilaðar sem leiðir aftur til aukins þrýstings í bláæðakerfi á viðkomandi legg með bjúgmyndun og breytingum á húð (dskj. nr. 40, bls. 5-6.) 3.Læknaráð telur því að ástand Gísla Árna í dag sé að nokkru leyti afleiðing þeirrar aðgerðar sem framkvæmd var á hægri fæti. Ekki verður ráðið hvernig ástand hans hefi (sic.)orðið án aðgerðar. (sjá 4). Ætla má að Gísli Árni hafi náð þeim bata sem hann getur vænst. Það er ólíklegt að hann hefði náð fullum bata, enda verður ekki séð að læknismeðferð eftir aðgerð hafi verið ábótavant. Læknaráð fellst ekki á örorkumat Björns Önundarsonar. Læknaráð fellst á matsgerð Stefáns Carlssonar og Sigurgeirs Kjartanssonar og telur varanlega örorku vera 10%”. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur, stefnandi, stefndi Sigurjón, foreldrar stefnanda Böðvar Gíslason og María Sigurðardóttir og matsmennirnir Stefán Carlsson og Sigurgeir Kjartansson. V. Um grundvöll og sundurliðun dómkrafna stefnanda: Af hálfu stefnanda var í kjölfar örorkumats Björns Önundarsonar læknis aflað örorkutjónsútreiknings Guðjóns Hansen tryggingafræðings og er hann dagsettur 16. október 1995. Útreikningurinn er byggður á 100% tímabundinni örorku í sex mánuði, 50% í tólf mánuði og 15% varanlegri örorku eftir það. Miðað við iðnnám og tekjur iðnaðarmanna og einfalda vexti reiknaðist örorkutjón stefnanda á aðgerðardegi þannig: Vegna tímabundins orkutaps í 18 mánuði kr. 191.408 Vegna varanlegs orkutaps eftir þann tíma kr.3.464.538 Samtals kr.3.655.946 Viðbót vegna tapaðra lífeyrissjóðsréttinda kr. 210.271. Í upphaflegri kröfugerð stefnanda var byggt á þessum útreikningi að viðbættum kr. 500.000 vegna miska en að frádregnum kr. 866.134 vegna skattfrelsis bóta og hagræðis af eingreiðslu. Samkvæmt bókun stefnanda um endanlega kröfugerð byggir stefnandi nú á framangreindum líkindareikningi hlutfallslega miðað við metna örorku í matsgerð og áliti Læknaráðss og sundurliðast kröfur stefnanda nú þannig: 1.Timabundið orkutap í þrjá mánuði (kr. 191.408x3/18) kr. 31.9011 2.Varanlegt orkutap eftir það (kr. 3.4464.538x2/3) kr.2.309.692 3.Töpuð lífeyrissjóðsréttindi (kr. 210.271x2/3) kr. 140.181 4.Miski kr. 500.000 kr. 2.981.774 5.Lækkun vegna skattfrelsis bóta og hagræðis af eingreiðslu – 25% af kr. 2.309.6922kr. 577.423 Dómkrafakr.2.404.351 Af hálfu stefnanda var aflað nýs örorkutjónsútreiknings hjá Guðjóni Hansen tryggingafræðingi þar sem miðað er við 100% tímabundna örorku í þrjá mánuði og 10% varanlega örorku eftir það. Útreikningurinn er dagsettur 5. febrúar 1998. Samkvæmt þessum útreikningi þar sem miðað er við iðnnám og tekjur iðanaðarmann reiknast verðmæti tapaðra vinnutekna á aðgerðardegi, reiknað með einföldum vöxtum til útreikningsdags sem hér segir: Vegna tímabundins orkutaps í þrjá mánuði kr. 27.555 Vegna 10% varanlegs orkutaps eftir það kr.2.787.632 Samtals kr.2.815.187 Viðbót vegna tapaðra lífeyrissjóðsréttinda kr. 164.627 Eins og áður getur, er af hálfu stefnanda lögð áhersla á að þessi nýi líkindareikningur sé einungis ætlaður til álita, ef svo færi að hafnað yrði þeirri undirstöðu dómkröfu, að bætur verði miðaðar við upphaflegan tjónsútreikning og dráttarvexti frá 21. desember 1995. VI. Málsástæður og lagarök stefnanda. Kröfur sínar í málinu byggir stefnandi á því að með framlögðu örorkumati, áliti landlæknis á dskj. nr. 6 , áliti sérfræðings á dskj. nr. 13, sem landlæknir byggir álit sitt á svo og með tilvísun í matsgerð dómkvaddra matsmanna og álit Læknaráðs, sé fullkomlega sannað eða í öllu falli verulega líklegt að örorkutjón stefnanda verði rakið beint til til greindrar aðgerðar og aðgerðarmistaka og leggja beri það til grundvallar dómi í málinu, nema þeim niðurstöðum verði hnekkt af hálfu stefndu. Á því er einnig byggt að stefnandi og foreldrar hans hafi notið rangrar og ófullnægjandi ráðgjafar stefnda Sigurjóns fyrir aðgerðina um ætlaðan ávinning af henni með hliðsjón af hættu henni samfara. Honum hafi borið að gera þeim skýra grein fyrir þeirri áhættu, sem aðgerðinni gat verið samfara, og litlum eða takmörkuðum og vafasömum árangri af henni vegna aldurs stefnanda. Þetta hafi stefndi ekki einungis vanrækt heldur þvert á móti ráðlagt aðgerðina eindregið og hvatt til að stefnandi gengist undir hana. Stefndi hafi staðhæft að engin áhætta væri samfara aðgerðinni, sem nauðsynlegt væri að framkvæma, árangur yrði góður og stefnandi fengi góðan bata vegna hárra rista, þrátt fyrir að stefndi hafi vegna menntunar sinnar, þekkingar og reynslu hlotið að vita um áhættu samfara aðgerðinni, t.d. vegna hugsanlegs taugaskaða, og óvissu um árangur af henni vegna aldurs stefnanda, enda staðfest með áliti sérfræðings á dskj. nr. 13 að góður bati “er ekki líklegur nema aðgerðin sé gerð á vaxandi einstaklingi mun yngri”. Byggir stefnandi á því að aðgerðin hafi verið óforsvaranleg eins og á stóð og við aðgerðina hafi einnig orðið mistök, sem valdið hafi taugaskaða eins og fram kemur í örorkumati. Eru kröfur stefnanda á því byggðar að stefndi Sigurjón Sigurðsson bæklunarskurðlæknir hafi með þessu móti sýnt af sér saknæma háttsemi, athöfn eða athafnaleysi, og skaði stefnanda verði til hennar rakinn eða hugsanlega til hennar rakinn. Á því beri læknirinn, stefndi Sigurjón, og stefnda Sjúkrahús Suðurnesja solidariska skaðabótaábyrgð, nema þau sanni að skaðinn hefði orðið þótt fullnægjandi ráðgjafar og aðgæslu hefði verið gætt. Bótakröfunni sé beint að stefnda Sjúkrahúsi Suðurnesja, sem sömu stofnunar er áður nefndist Sjúkrahús Keflavíkurlæknishéraðs. Sjúkrahús Suðurnesja beri öll réttindi og allar skyldur, sem Sjúkrahús Keflavíkurlæknishéraðs bar. Stefndi Sigurjón hafi framkvæmt aðgerðina á sjúkrahúsinu sem starfsmaður stofnunarinnar, Sjúkrahúss Keflavíkurlæknishéraðs, sem stefnandi var lagður inn á. Í samræmi við það er bótakrafan gegn sjúkrahúsinu reist á reglum skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð. Um bótaábyrgð stefnda Sigurjóns vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og um bótaábyrgð stefnda Sjúkrahúss Suðurnesja til reglu skaðabótaréttarins um vinnuveitendaábyrgð. Vísað er til reglna skaðabótaréttar og dómafordæma um ákvörðun fjárhæðar miska- og skaðabóta byggðra á mati læknisfræðilegrar örorku og áætluðu tekjutapi miðað við mat. Vísað er til 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 til stuðnings miskabótakröfu. Til stuðnings vaxta- og dráttarvaxtakröfum vísar stefnandi til vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. lög nr. 67/1989 og 90/1992, 7. gr. og III.kafla laganna. Kröfur um málskostnað auk virðisaukaskatts styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 3. mgr. 129. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum. VII. Málsástæður og lagarök stefndu. Samkvæmt greinargerð byggðu stefndu aðalkröfu sína um sýknu m.a. þeim rökum að sjúkdómseinkenni þau er stefnandi búi við í dag verði ekki rakin til aðgerðarinnar 17.12. 1985. Orsakatengsl væru algerlega ósönnuð. Þá var á því byggt að sjúkdómseinkenni stefnanda mætti alfarið rekja til æðasjúkdóms sem stefnandi hefði verið haldinn eða annarra undirliggjandi sjúkdóma óviðkomandi þeirri aðgerð sem stefndi Sigurjón framkvæmdi. Í munnlegum málflutningi var ekki vikið að þessum málsástæðum, enda lágu þá fyrir niðurstöður dómkvaddra matssmanna og álit Læknaráðs þar sem fram kom að ástand stefnanda í dag mætti að nokkru rekja til aðgerðarinnar. Var þeim niðurstöðum ekki mótmælt af hálfu stefndu og mátti skilja málflutning lögmanns stefndu svo að á þessar niðurstöður væri litið sem staðreyndir í málinu. Af hálfu stefndu er á því byggt að um það verði ekki deilt að stefnandi hefði fundið til verkja í fótum á árinu 1985 áður en hann leitaði til stefnda Sigurjóns. Að öðrum kosti hefði ekki verið ástæða fyrir hann að leita sér læknisaðstoðar. Því sé mótmælt þeim staðhæfingum að stefnandi hafi verið heilbrigður og ekki fundið til einkenna í fótum fyrir aðgerð. Samkvæmt sjúkraskrá stefnda Sigurjóns hafi ekki verið um það að villast að einkenni í fótum stefnanda mátti rekja til of hárra rista, en ekki vaxtaverkja eins og stefnandi vilji láta í veðri vaka. Frá júlí og fram í október 1985 höfðu verkirnir ekki gengið til baka og hafi stefnandi þá enn verið slæmur. Hann hafi enn verið á fermingarári og að líkindum ekki verið búinn að taka út fullan vöxt. Þekkt hafi verið að aðgerð gæti bætt líðan sjúklinga nokkuð, þótt æskilegasta aldursskeið sjúklings til að framkvæma aðgerð kynni að vera liðið. Engin áhætta hafi átt að vera samfara aðgerð að öðru leyti en því að hugsanlega gæti svo farið að hún bæri ekki tilætlaðan árangur. Undir þeim kringumstæðum hefði líðan stefnanda ekki versnað við aðgerðina heldur einungis orðið eins og hún var fyrir aðgerð. Að öllu þessu virtu hafi mat stefnda Sigurjóns að ráðleggja hina umdeildu aðgerð verið fyllilega forsvaranlegt og læknisfræðilega réttlætanlegt. Því sé mótmælt að núverandi sjúkdómseinkenni verði rakin til þess að aðgerð hafi verið framkvæmd of seint. Stefndi hafi kallað stefnanda tvívegis til sín á stofu með þriggja mánaða millibili í júlí og ágúst 1985. Í síðara skiptið hafi stefnandi komið í fylgd foreldra sinna. Af hálfu stefnanda hafi því verið lýst að stefndi Sigurjón hafi rækilega gert þeim grein fyrir aðgerðinni og í hverju hún fólst. Fráleitt sé að ætla að gert hafi verið minna úr áhættu aðgerðarinnar en búast mátti við. Ekki verði heldur séð að stefnanda hafi verið gefnar meiri vonir um árangur af aðgerðinni en gera mátti ráð fyrir. Álit sérfræðings, sem leitað hafi verið til af hálfu landlæknisembættisins, hafi enga þýðingu varðandi sönnunargildi í þessum efnum. Þá sé ósannað að læknirinn hafi eindregið hvatt stefnanda til að gangast undir aðgerðina og sömuleiðis hvatt foreldra hans til að hafa áhrif á hann. Þótt stefnanda hafi verið ráðlagt að gangast undir aðgerð felist all ekki í því hvatning eða áeggjan. Stefndi Sigurjón hafi í hvívetna farið að fyrirmælum 6. gr. læknalaga nr. 80/1969, sem í gildi voru, er hann á sínum tíma skoðaði og ræddi við stefnanda og foreldra hans. Jafnframt hafi útskýringar hans og ráðleggingar verið í fullu samræmi við þágildandi 5. tölulið II. kafla siðareglna lækna frá 1978. Stefndi Sigurjón hafi ekki farið út fyrir starfsskyldur sínar í samskiptum sínum við stefnanda og foreldra hans. Því sé harðlega mótmælt sem röngu og ósönnuðu, að ákvörðun foreldra stefnanda um að hann gengist undir aðgerð hafi ráðist af áeggjan læknisins og því að læknirinn hafi lýst því yfir að aðgerðin væri algjörlega hættulaus. Jafnframt sé því mótmælt að ráðgjöf stefnda Sigurjóns við stefnanda og foreldra hans hafi að öðru leyti verið röng. Aðgerðin á Sjúkrahúsi Keflavíkurlæknishéraðs þann 17. desember 1985 hafi gengið eðlilega fyrir sig. Um það sé ekki deilt. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að mistök eða vanræksla að einhverju tagi hafi átt sér stað við aðgerðina eða þá meðferð sem stefnandi fékk eftir aðgerð. Til stuðnings þessum sjónarmiðum var af hálfu stefndu vísað til niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna og álits Læknaráðs, sem gerð er grein fyrir fyrr í dómi þessum. Af hálfu stefndu er á því byggt varðandi taug þá sem fór í sundur í aðgerðinni, að um hafi verið að ræða áhættu sem fylgi sérhverri aðgerð og ekki sé unnt að varast í sjálfri aðgerðinni. Það verði ekki metið lækninum sjálfstætt til sakar að taug kunni að hafa skaddast við aðgerðina. Hætta á slíkum skaða sé í raun mjög lítil og afleiðingar yfirleitt óverulegar eða nokkrar. Því sé ekki unnt að virða það lækninum til sakar þótt ekki hafi verið varað sérstaklega við hættu á taugaskaða við aðgerðina. Þá megi ljóst vera að afleiðingar þessa taugaskaða séu mjög litlar og að þær verði vart metnar til örorku einar og sér. Stefnandi hafi haft til staðar verkjavandamál vegna of hárra rista áður en aðgerð var framkvæmd. Hafi árangur af aðgerðinni ekki orðið eins og vænst var þá sé augljót að ristarvandamál hans hefðu haldið áfram að vera til staðar í þeim mæli eins og engin aðgerð hefði verið framkvæmd. Af gögnum málsins sé ósannað að einkenni stefnanda séu í dag önnur og meiri en verið hefði, ef hann hefði ekki gengist undir aðgerðina. Þá var á því byggt af hálfu stefndu í málflutningi að ekkert hafi verið skráð um verki stefnanda við komur hans á Heilsugæslustöðina í Þorlákshöfn 27. desember 1985 og 8. og 24. janúar 1986 og í janúar 1986 þegar tekið var af honum gifsið. Því verði að ætla að verkir hans hafi ekki verið slíkir að læknar hafi haft ástæðu til að ætla að eitthvað alvarlegt væri að honum eða að kvartanir hans um óþægindi hafi verið slíkir að ástæða væri til að huga að gifsi. Er á því byggt að fylgikvillar vegna aðgerðar verði ekki lagðir stefndu til sakar í máli þessu. Um hafi verið að ræða óhappatilvik sem ekki baki stefndu bótaábyrgð. Örorka stefnanda stafi því af óhappatilviljun og verði hún ekki rakin til atvika er stefndu beri ábyrgð á. Varakröfu sína um lækkun á endanlegum stefnukröfum stefnanda er í fyrsta lagi á því byggð samkvæmt því sem fram kom í munnlegum málflutningi að stefnandi hafi engin gögn lagt fram um atvinnutekjutap sitt vegna 100% læknisfræðilegrar tímabundinnar örorku í þrjá mánuði. Sé þeirri kröfu því mótmælt sem ósannaðri. Þá er á því byggt að miða beri dæmdar bætur við nýjan örorkutjónsútreikning. Þá er á því byggt að frádráttur vegna eingreiðslu- og skattahagræðis eigi að vera 30% frekar en 25%. Þá eigi að miða töpuð lífeyrisrtéttindi við nýjan örorkutjónsútreikning. Þá er miskabótakröfu stefnanda mótmælt sem allt of hárri og ekki í nokkru samræmi við dómvenju.Þá er á því byggt að vextir frá aðgerðardegi 17.12.1985 til 13. desember 1991, þ.e. vextir eldri en fjögurra ára á þingfestingardegi, séu fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Frá 13. desember 1991 og til nýs útreiknings örorkutjóns þann 5. febrúar 1998 beri að miða við einfalda vexti af sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands, en frá þeim degi og til dómsuppsögudags beri að dæma vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989 en frá dómsuppsögu og til greiðsludags eigi stefnandi rétt á dráttarvöxtum. Þá er málskostnaðarkröfu stefnanda mótmælt sem allt of hárri og er því sérstaklega mótmælt að málskostnaður reiknist af vöxtum, þar sem slíkt eigi sér ekki stoð í lögum eða dómaframkvæmd. Þá sé málskostnaðarkrafa stefnanda í engu samræmi við ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1942 um málflytjendur. Málskostnaðarkröfu sína byggja stefndu á í öllum tilvikum á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. VIII. Niðurstaða. Í máli þessu þykir ljóst að stefnandi hafði haft óþægindi í fótum áður en honum var vísað til stefnda Sigurjóns á árinu 1985 og áður en umdeild aðgerð var framkvæmd af stefnda þann 17. desember 1985. Þá liggur fyrir að stefnandi var með háar ristar á fótum. Steindler stripping aðgerð var vel þekkt meðferð við fótameini eins og því sem stefnandi hafði, er hann leitaði til stefnda Sigurjóns á árinu 1985. Hefur aðgerðinni verið talsvert beitt hér á landi. Ekki er annað upplýst en að stefndi Sigurjón hafi verið vel kunnugur ábendingum fyrir aðgerð og framkvæmd hennar. Upplýst er að stefndi Sigurjón ráðlagði aðgerðina og þykir hann hafa gert það í góðri trú um að hún myndi gagnast stefnanda. Stefndi Sigurjón átti sérstakan fund með foreldrum stefnanda fyrir aðgerðina og kynnti þeim fyrirhugaða aðgerð og í hverju hún væri fólgin. Ekki liggur alveg ljóst fyrir í hvaða mæli stefndi Sigurjón upplýsti foreldra stefnanda um þær áhættur sem aðgerð gætu fylgt, en þó hefur ekkert komið fram sem bendi til þess að sú fræðsla hafi verið með öðrum hætti en tíðkaðist á þessum tíma fyrir aðgerðir sem þessa. Ber í því sambandi að líta til þess að mjög sjaldgæft er að við aðgerð eins og þá sem stefnandi gekkst undir, komi til sá fylgikvilli að taug skaðist. Ósannað þykir að stefndi hafi sérstaklega hvatt stefnanda eða foreldra hans til að samþykkja aðgerðina. Dómurinn telur því ekkert hafa komið fram í málinu sem bendi til þess að undirbúningur og ráðgjöf stefnda Sigurjóns fyrir aðgerð hafi verið haldin slíkum annmörkum að hann teljist hafa sýnt af sér gáleysi er baki honum og meðstefnda skaðabótaábyrgð. Í málinu er nú óumdeilt, að við aðgerðina sem stefndi Sigurjón framkvæmdi á fótum stefnanda, varð taugaáverki á hliðlægu iljartauginni (nervus plantaris lateralis) á hægri fæti. Þykir það skýra dofann í fætinum og verki stefnanda. Dómurinn er á sama máli og dómkvaddir matsmenn og Læknaráð, að aðgerðin á stefnanda hafi verið forsvaranleg og að ekkert hafi komið fram um það, að að henni hafi verið staðið á ótilhlýðilegan hátt. Verður fylgikvilli við aðgerðina sem áður er lýst því ekki rakinn til gáleysis stefnda Sigurjóns við aðgerðina. Verður bótaábyrgð því ekki felld á stefndu á þeim grundvelli að aðgerð hafi verið óforsvaranleg og að henni staðið á ótilhlýðilegan hátt.Dómurinn er sammála því áliti dómkvaddra matsmanna og Læknaráðs, að í kjölfar aðgerðarinnar hafi komið til æðabólga með segamyndun sem skemmt hafi lokur í djúpa bláæðakerfinu og að slík segamyndun sé vel þekktur fylgikvilli bæklunaraðgerða, sem leiði af hreyfingarleysi ganglimsins (immobilation) vegna gipsmeðferðarinnar. Örorku stefnanda þykir mega rekja til taugaáverkans og æðabólgunnar sem hlaust af gipsmeðferðinni eins og fram kemur í mati dómkvaddra matsmanna og áliti Læknaráðs. Einu skriflegu upplýsingarnar um kvartanir stefnanda um óþægindi fyrst eftir aðgerð eru dagnótur frá Heilsugæslustöðinni í Þorlákshöfn þann 27. desember 1985 og 8. janúar 1986, en þar kemur fram að tvívegis hafi verið gert við gipsið á fótum stefnanda en ekki á hvorum fæti það hafi verið. Dagnóturnar gefa að öðru leyti ekki upplýsingar um ástand stefnanda eða líðan hans. Kvartanir stefnanda á þessum tíma virðast ekki hafa verið metnar svo að endurskoða þyrfti gipsmeðferðina. Að svo miklu leyti sem hægt er að meta heildarmeðferðina eftir framlögðum gögnum verður ekki talið að meðferð eftir aðgerð hafi verið ábótavant. Dómurinn er sammála því áliti Læknaráðs að rannsókn, eftirlit og læknismeðferð í kjölfar aðgerðarinnar virðist ekki hafa verið ábótavant. Með hliðsjón af því sem upplýst hefur verið í málinu um afskipti stefnda Sigurjóns af stefnanda eftir aðgerðina verður ekki talið að hann hafi sýnt af sér gáleysi sem bakað geti honum og meðstefnda bótaábyrgð Samkvæmt framanrituðu er það niðurstaða dómsins, að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 þykir rétt að ákveða að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu og skal allur gjafsóknarkostnaður hans greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Hlöðvers Kjartanssonar, héraðsdómslögmannss, sem þykja hæfilega ákveðin 500.000 krónur, þar með talin virðisaukaskattur. Mál þetta var áður munnlega flutt og dómtekið 13. mars s.l., en vegna embættisanna dómara og dvalar meðdómenda erlendis vegna starfa sinna dróst dómsuppsaga og varð endurflutningi málsins eigi við komið fyrr en 30. þessa mánaðar. Dóm þennan kveða upp Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari og meðdómsmennirnir Bogi Jónsson, bæklunarskurðlæknir og Finnbogi Jakobsson, taugasérfræðingur. Dómsorð: Stefndu, Sjúkrahúss Suðurnesja og Sigurjón Sigurðsson, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Gísla Árna Böðvarssonar. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Hlöðvers Kjartanssonar, héraðsdómslögmanns, 500.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur.
Mál nr. 63/2017
Gjaldþrotaskipti Skaðabætur Einkaréttarkrafa Fyrning
Í málinu krafðist P skaðabóta vegna refsiverðrar háttsemi sem A var fundinn sekur um með dómi Hæstaréttar 9. júní 2016 í máli nr. 182/2015, en A var sakfelldur fyrir að hafa skotið eignarhluta sínum í nánar tilgreindri fasteign undan búskiptum. Bú A hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010 og lauk skiptum í september 2012, án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að A hefði með háttsemi sinni valdið P tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og ætti P því rétt til skaðabóta úr hendi A. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að P hefði ekki lýst skaðabótakröfunni á hendur A við gjaldþrotaskiptin og gilti því um hana fyrningarfrestur samkvæmt 3. málslið 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. P hefði ekki höfðað mál innan þess tveggja ára fyrningarfrests sem þar greini samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laganna til viðurkenningar á fyrningarslitum og hefði skaðabótakrafan því verið fyrnd í lok september 2014. Yrði því ekki jafnað til málshöfðunar í skilningi 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 að skaðabótakröfunnar hefði verið getið í ákæru í sakamáli því sem ákæruvaldið hefði höfðað á hendur A og hefði lokið með áðurgreindum dómi réttarins. Hins vegar leiddi af ákvæðum 11. gr. laga nr. 150/2007 að þótt fyrningarfrestur skaðabótakröfunnar hefði liðið hefði P getað haft kröfuna uppi í sakamálinu og fengið um hana dóm. Að þessu gættu staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmaÞorgeir Örlygsson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari og Aðalsteinn E. Jónasson landsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 30. janúar 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndaen til vara að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi er til úrlausnar í máli þessuskaðabótakrafa stefnda á hendur áfrýjanda vegna þeirrar refsiverðu háttsemi,sem áfrýjandi var fundinn sekur um með dómi Hæstaréttar 9. júní 2016 í máli nr.182/2015, en ekki krafa stefnda á hendur áfrýjanda á grundvelli lánssamningsinsfrá árinu 2007. Um skaðabótakröfuna hefur eins og í hinum áfrýjaða dómi greinirekki gengið dómur og hefur stefndi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um hana.Bú áfrýjanda var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness18. febrúar 2010 og voru skiptalok 28. september 2012 án þess að greiðsla fengistupp í lýstar kröfur. Samkvæmt 1. málslið 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. ber þrotamaður ábyrgð á skuldum sínum sem ekki fástgreiddar við gjaldþrotaskiptin. Í 2. málslið málsgreinarinnar kemur fram aðhafi kröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau erfyrningu slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja árafyrningarfrestur að líða frá þeim degi er skiptunum er lokið. Í 3. málsliðmálsgreinarinnar segir að þótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptin gildirþessi sami fyrningarfrestur um hana enda fyrnist hún ekki á skemmri tíma.Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laganna verður fyrningu aðeins slitið á ný með því aðkröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dómum viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum.Skaðabótakröfunni á hendur áfrýjanda lýsti stefndi ekki viðgjaldþrotaskiptin og gildir því um hana fyrningarfrestur samkvæmt 3. málslið 2.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi höfðaði ekki innan þess tveggja árafyrningarfrests sem þar greinir mál samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laganna tilviðurkenningar á fyrningarslitum og var skaðabótakrafan því fyrnd 28. september2014. Verður því ekki jafnað til málshöfðunar í skilningi 3. mgr. 165. gr. laganr. 21/1991 að skaðabótakröfunnar var getið í ákæru í sakamáli því semákæruvaldið höfðaði á hendur áfrýjanda og lauk með áðurgreindum dómiHæstaréttar í máli nr. 182/2015. Hins vegar leiðir af ákvæðum 11. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda að þótt fyrningarfrestur skaðabótakröfunnarhafi liðið gat stefndi haft kröfuna uppi í sakamálinu og fengið um hana dóm. Aðþessu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétt eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Arnfinnur Sævar Jónsson, greiði stefnda, Pillar Securitisation S.á.r.l.,700.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. nóvember 2016.I. Mál, þetta sem tekið var tildóms 5. október 2016, er höfðað með skriflegri greinargerð um einkaréttarkröfubrotaþola, stefnanda í máli þessu, sem birt var með ákæru á hendur ákærða,stefnda í máli þessu, í máli nr. S-85/2014, sbr. 174. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Í þinghaldi í því máli 23. janúar 2015 var einkaréttarkröfubrotaþola vikið til meðferðar í einkamáli með heimild í 175. gr. áðurgreindralaga og var málið fyrst tekið fyrir á reglulegu dómþingi 28. janúar 2016. Stefnandi er Pillar SecuritsationS.à.r.l., 35a avenue J.F. Kennedy, L-1855, Luxembourg. Stefndi er Arnfinnur SævarJónsson, kt. [...], Mosprýði 10, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þæraðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 57.143 bandaríkjadali meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2010 tilþingfestingardags ákærumáls, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laganna til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þessað stefndi verði dæmdur til að greiða honum 7.332.058 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2010 tilþingfestingardags ákærumáls, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laganna til greiðsludags.Í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að matidómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðarverulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu aðviðbættum virðisaukaskatti.II. Málavextir eru þeir að stefnditók lán hjá forvera stefnanda, Kaupthing Bank Luxemborg S.A., í janúar árið2007. Fjárhæð lánsins var 578.841,66 bandaríkjadalir. Stefnandi kveður lánþetta hafa verið veitt til fasteignakaupa, en viðskiptasamband hafi verið meðaðilum frá árinu 2000. Láninu hafi verið ráðstafað til kaupa á fasteigninni aðBoynton Beach 33437 FL, 8700 Sandy Crest Lane, í Flórídaríki í Bandaríkjunum.Fasteignin hafi þó ekki verið sett að veði fyrir láninu og engar aðrartryggingar munu hafa verið lagðar fram af hálfu stefnda vegnalánveitingarinnar. Lánið fór í vanskil og með áritun á stefnu 10. júní 2009féllst Héraðsdómur Reykjaness á dómkröfur stefnanda, sem námu þá 451.781,52evrum, auk dráttarvaxta og málskostnaðar. Í kjölfarið krafðist stefnandifjárnáms hjá stefnda og gerði sýslumaðurinn í Hafnarfirði árangurslaust fjárnámhjá honum 18. nóvember 2008. Á grundvelli þess var bú stefnda tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 18. febrúar 2010. Stefnandilýsti kröfu í þrotabúið vegna lánsins og nam fjárhæð lýstrar kröfu 97.375.605krónum.Á meðan á skiptum á þrotabúi stefnda stóð kveðst stefnandi hafa óskaðeftir því við skiptastjóra að afdrif áðurgreindrar fasteignar yrðu könnuðsérstaklega. Svör stefnda um afdrif eignarinnar hafi ekki þótt trúverðug, enhann hafi verið margsaga um ýmislegt er varðaði sölu eignarinnar. Samkvæmtsölugögnum sem skiptastjóri hafi aflað hafi fasteignin verið seld á 10bandaríkjadali.Eftir ítarlega eftirgrennslan skiptastjóra um afdrif eignarinnar ogviðskiptin á bak við sölu hennar sendi skiptastjóri sérstökum saksóknaratilkynningu á grundvelli 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.vegna atvika er skiptastjóri taldi geta gefið tilefni til rökstudds gruns um aðrefsivert athæfi hefði átt sér stað vegna sölu fasteignarinnar. Samkvæmt auglýsingu sem birtistí Lögbirtingablaðinu 22. október 2012 lauk skiptum á búi stefnda 28. september2012 án þess að greiðslur fengjust upp í lýstar kröfur.Hinn 30. janúar 2014 var gefin út ákæra á hendur stefnda vegna brots áalmennum hegningarlögum nr. 19/1940 sem talið var varða við 4. tölulið 1. mgr.250. gr. laganna um skilasvik. Var stefnda gefið að sök að hafa skotiðeignarhluta sínum í áðurgreindri fasteign undan búskiptunum. Stefnandi lagðifram einkaréttarkröfu til embættis sérstaks saksóknara, dagsetta 29. janúar2014, og var greint frá einkaréttarkröfunni í ákæru málsins sem gefin var út30. janúar 2014. Í upphafi aðalmeðferðar sakamáls nr. S-85/2014 hinn 16. janúar2015 var ákveðið að skilja kröfuna frá sakamálinu og var einkaréttarkröfunnivísað til meðferðar í almennu einkamáli með heimild í 175. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008.Með dómi Héraðsóms Reykjaness, uppkveðnum 5. febrúar 2015, var stefndisakfelldur fyrir brot gegn 4. tölulið 250. gr. almennra hegningarlaga og dæmdurtil refsingar. Dóminum var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og var dómurhéraðsdóms staðfestur með vísan til forsendna hans og röksemda um sakfellingustefnda, sbr. dóm Hæstaréttar 9. júní 2016 í máli nr. 182/2015. III. Stefnandi kveðst byggja kröfusína á því að stefndi hafi með refsiverðri háttsemi sinni, sem hann hefur núverið sakfelldur fyrir með dómi Hæstaréttar 9. júní sl., valdið stefnandaverulegu tjóni. Háttsemi stefnda hafi leitt til þess að áðurgreind fasteign varekki til reiðu við skipti á þrotabúi hans og því hafi andvirði hennar ekkikomið til úthlutunar upp í lýstar kröfur, en stefnandi hafi lýst kröfu í búið. Krafa stefnanda séskaðabótakrafa sem höfð hafi verið uppi í sakamáli á hendur stefnda, sbr. XXVI.kafla laga nr. 88/2008, og sé hún því ekki fyrnd, sbr. 11. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þegar hafi verið tekin afstaða tilbótaskyldu stefnda í sakamáli á hendur stefnda, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 182/2015.Stefnandi kveður verðmat fasteignarinnar við sölu ekki liggja fyrir,en líkt og fram komi í kæru skiptastjóra sé nokkrum erfiðleikum háð að ákvarðarétta tímasetningu á sölu eignarinnar, enda hafi sakborningur verið margsaga umhvenær sala á henni fór fram og þá sé grunur um að um málamyndagerninga hafiverið að ræða. Sé miðað við fasteignamat eignarinnar hafi verðmæti hennar viðafsal numið 272.121 bandaríkjadal. Bendir stefnandi á að í dómi Hæstaréttarkomi fram að í upphafi árs 2010 hafi eignarhluti stefnda í fasteigninni numiðað lágmarki 136.060,50 bandaríkjadölum, þ.e. sömu fjárhæð og miðað sé við íbótakröfu stefnanda.Samkvæmt gögnum málsins hafi maki sakbornings verið helmingseigandifasteignarinnar við afsal og hafi eignin verið henni frjáls til ráðstöfunar,enda hafi eignin ekki verið veðsett. Þrotabúinu hafi því borið að fá í sinnhlut helmingshlut stefnda í fasteigninni að andvirði 136.055,5 bandaríkjadalir.Lýstar kröfur í þrotabú sakbornings hafi í heild numið 232.055.224krónum, þar af hafi krafa stefnanda numið 97.367.573 krónum eða 42% af lýstumheildarkröfum. Á þeim forsendum sé þess krafist að stefnda verði gert að greiðastefnanda 42% af helmingi fasteignamatsvirðis eignarinnar eða 57.143bandaríkjadali (0,42*136.055,5).Verði ekki fallist á að dæma beri kröfuna í erlendum gjaldmiðlikrefjist stefnandi þess til vara að stefnda verði gert að greiða samsvarandifjárhæð í íslenskum krónum og að miðað verði við miðgengi bandaríkjadalssamkvæmt gengisskrá Seðlabanka Íslands á þeim degi er bú stefnda var tekið tilgjaldþrotaskipta.Upphafsdagur vaxta taki mið af útgáfudegi afsals eignarinnar ogupphafsdagur dráttarvaxta miðist við þann dag er sakamálið gegn stefnda varþingfest. Hvað varðar lagarök vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, sér í lagi XXVI. kafla laganna. Þá kveður hann kröfu um vextistudda við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum ákvæði 6.,8. og 9. gr. laganna. IV.Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafastefnanda sé fyrnd. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.nr. 21/1991 fyrnist kröfur sem lýst sé í þrotabú tveimur árum eftir að skiptumlýkur. Skiptum á búi stefnda hafi lokið 28. september 2012 og hafi krafastefnanda því fyrnst 28. september 2014. Í 3. mgr. sama lagaákvæðis sé kveðið áum að fyrningu slíkra krafna verði aðeins slitið á ný með því að kröfuhafihöfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm umviðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skuli þvíaðeins veita með dómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuniaf því að slíta aftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta getifengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gildialmennar reglur um fyrningu hennar. Eins og fram komi í frumvarpitil laga nr. 142/2010 um breytingu á lögum nr. 21/1991 sé ekki unnt að slítafyrningu nema í undantekningartilfellum, samanber fyrrgreind skilyrði 3. mgr.Jafnframt sé tekið fram að þar sem um undantekningartilfelli sé að ræða beri aðtúlka heimildina þröngt. Samkvæmt ákvæðinu sé einungis hægt að rjúfa fyrningu að uppfylltumþremur skilyrðum. Í fyrsta lagi þurfi kröfueigandi að höfða einkamál ogkrefjast í því viðurkenningar á fyrningarslitum. Í því dómsmáli verðikröfueigandi að færa sönnur fyrir því annars vegar að hann hafi sérstakahagsmuni af því að slíta fyrningu og hins vegar að líkur megi telja á aðfullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Stefndi kveðstbyggja á því að ekkert þessara skilyrða sé uppfyllt í málinu.Stefndi bendir á að stefnandi hafi aldrei höfðað mál til að slítafyrningu kröfu sinnar og því sé krafan löngu fyrnd. Eins og sjá megi af fyrrgreindumskilyrðum verði fyrningu kröfu hvorki slitið þegar einkaréttarkröfu er komið áframfæri við ákæruvald né þegar ákæra er gefin út á hendur ákærða. Kröfuhafi,sem lýsir einkaréttarkröfu í sakamáli, eigi því ekki að vera betur settur enaðrir kröfuhafar þrotamanns, sem ekki hafi sett fram einkaréttarkröfu. Samafyrningarregla eigi við um allar kröfur í þrotabúi. Stefnandi hafi því sjálfurþurft að höfða mál á hendur stefnda líkt og skýrt sé tekið fram í fyrrgreindrimálsgrein 165. gr. laga nr. 21/1991. Auk þess tímafrests sem stefnandi sé bundinn af samkvæmtgjaldþrotaskiptalögum verði hann að hafa sérstaka hagsmuni af því að slítaaftur fyrningu og að auki verði að teljast líklegt að fullnusta geti fengist ákröfu hans. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á að þessi skýru skilyrði séufyrir hendi, enda stoði það lítt þar sem krafa hans sé fyrnd. Hvað sem því líðikveðst stefndi byggja á því að skilyrðin séu ekki uppfyllt, en stefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því. Hann hafi enga tilraun gert til þess að færa sönnurá þessi atriði. Þá sé rétt að geta þess að stefnandi er fjárfestingarsjóður semstefnda kveður tæpast hafa sérstaka hagsmuni af því að fá dómkröfu þessa málsgreidda, auk þess sem afar ólíklegt verði að teljast að hann geti fengið kröfusinni fullnustað þar sem stefndi sé eignalaus með öllu. Í öðru lagi kveðst stefndi byggja sýknukröfu sína á því að stefnandieigi enga skaðabótakröfu á hendur stefnda þar sem stefndi hafi ekki valdiðhonum tjóni. Í máli þessu krefjist stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda og þvíverði öll skilyrði bótaskyldu í skilningi skaðabótaréttar að vera uppfyllt svoað unnt sé að fallast á kröfuna. Ekki sé um að ræða almenna fjárkröfu í málinu,enda hafi stefnandi nú þegar fengið dóm fyrir slíkri kröfu, samanber stefnu semárituð hafi verið af Héraðsdómi Reykjaness 10. júní 2009, en sú niðurstaða hafiorðið grundvöllur gjaldþrotaskiptabeiðni stefnanda. Í þessu sambandi kveðst stefndi benda á að stefnandi hafi nú þegarfengið dóm fyrir kröfu sinni á hendur stefnda og því sé ekki hægt að sjá aðstefnandi hafi í raun lögvarða hagsmuni af því að fá jafnframt dóm fyrirskaðabótakröfu sinni. Um sé að ræða sömu kröfu þótt skaðabótakrafa stefnanda íþessu máli varði aðeins hluta heildarkröfunnar. Stefndi kveðst ekki gera sérstakakröfu um frávísun málsins frá dómi vegna þessa, en kveðst vekja athygliréttarins á því að málatilbúnaður stefnanda kunni að varða frávísun ex officio.Þá kveðst stefndi byggja sýknukröfu sína á því að fjárhæð kröfustefnanda sé með öllu ósönnuð. Bendir stefndi á að stefnandi byggiskaðabótakröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að stefndihafi komið fasteigninni undan skiptum og því hafi söluverðmæti hennar ekkirunnið til kröfuhafa í þrotabúinu. Dómkröfu stefnanda sé því ætlað aðendurspegla það tjón sem hann eigi að hafa orðið fyrir vegna þess að fasteigninhafi ekki komið til úthlutunar í þrotabúi stefnda. Stefndi bendir á að fjárhæð hins ætlaða tjóns sé með öllu ósönnuð. Ímálinu liggi ekki fyrir nein gögn um verðmæti fasteignarinnar á þeim tíma er bústefnda var tekið til gjaldþrotaskipta. Stefnandi hafi þannig ekki lagt framnein gögn sem styðji útreikning dómkröfu sinnar. Í einkaréttarkröfu sinni miðistefnandi við verð sem hann kalli fasteignamat. Meðal gagna í málinu séuupplýsingar af heimasíðu Palm Beach County Property Appraiser þar sem fram komieinhvers konar mat á eigninni. Þar sé verðið áætlað 272.121 bandaríkjadalur. Aðmati stefnda sé ekki hægt að leggja þessar upplýsingar til grundvallar viðútreikning á bótakröfu stefnanda. Ekkert liggi fyrir um það í málinu hvaðanumrætt verðmat stafi eða hvort um opinber gögn sé að ræða. Þá liggi ekki fyrirí málinu verðmat á eigninni á þeim tíma þegar bú stefnda var tekið tilgjaldþrotaskipta, hvorki mat fasteignasala í Bandaríkjunum né mat dómkvaddsmatsmanns. Kveðst stefndi byggja á því að í málinu hefði þurft að liggja fyrirmatsgerð dómkvadds matsmanns í samræmi við IX. kafla laga um meðferð einkamálasvo að unnt væri að taka dómkröfu stefnanda til greina. Þessu til viðbótar kveðst stefndi byggja á því að engar upplýsingarliggi fyrir í málinu um hvaða verðmæti skiptastjóri í þrotabúinu hefði fengiðfyrir eignina. Þannig liggi ekkert fyrir um það hvaða tjóni þrotabúið eðakröfuhafar þess urðu fyrir. Án þessara upplýsinga sé útilokað að staðfestahvert raunverulegt tjón stefnanda hefði orðið af því að fá ekki úthlutun úrbúinu. Þá liggi heldur ekki fyrir upplýsingar um það hvaða fjárhæð hefði komiðí hlut stefnanda við úthlutun úr þrotabúinu. Ljóst sé að umtalsverður kostnaðurhefði fallið til, bæði útlagður kostnaður vegna sölu fasteignarinnar og annarskiptakostnaður, hefði fasteignin verið seld af skiptastjóra. Slíkur kostnaðurhefði alltaf komið til frádráttar á greiðslu til kröfuhafa í þrotabúinu, þ.m.t.til stefnanda. Loks beri að geta þess að hefði Nand Kumar Kurup ekki fengiðfasteigninni afsalað til sín gegn niðurfellingu á kröfu sinni hefði hann lýstkröfu í þrotabú stefnda að fjárhæð u.þ.b. 200.000 bandaríkjadalir. Um þetta séað að öðru leyti vísað til dómsins í sakamáli nr. S-85/2014. Sé því ljóst aðheildarkröfur í þrotabúinu hefðu orðið hærri en raun bar vitni og því hefðistefnandi ekki átt 42% af lýstum kröfum í þrotabúið. Hann hefði því ekki fengið42% af úthlutuðum eignum búsins í sinn hlut við skiptalok, líkt og hann byggidómkröfu sína á.Fyrir öllum þessum atriðum beri stefnandi sönnunarbyrði og hafi hann áengan hátt staðið undir henni. Af þeim sökum sé ekki hægt að fallast á dómkröfustefnanda.Fari svo ólíklega að ekki verði fallist á sýknukröfu stefnda krefjiststefndi þess til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Kveðurhann varakröfu sína byggjast á sömu röksemdum og gerð hafi verið grein fyrir íaðalkröfu, að breyttu breytanda.Til stuðnings málsástæðum sínum vísar stefndi aðallega til laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. ásamt síðari breytingum og þá sérstaklega til165. gr. laganna. Að auki vísar stefndi til XXVI. kafla laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, IX. kafla laga nr. 91/1991 og óskráðra meginreglnaskaðabótaréttar.Stefndi kveður málskostnaðarkröfuna reista á 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað reista á ákvæðumlaga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. V. Af gögnum málsins þykir ljóst aðforveri stefnanda, Pillar Securitsation S.à.r.l., var Kaupthing Bank LuxembourgS.A., og að krafa hins síðarnefnda á hendur stefnda er nú í eigu stefnanda. Í máli þessu krefst stefnandiskaðabóta úr hendi stefnda vegna þeirrar refsiverðu háttsemi hans að hafa íaðdraganda töku bús hans til gjaldþrotaskipta í byrjun árs 2010 skotiðeignarhluta sínum í áðurgreindri fasteign í Bandaríkjunum undan skiptum meðmálamyndagerningi og þannig skert rétt stefnanda og annarra lánardrottna sinnatil að öðlast fullnægju af eignum búsins. Með þessari háttsemi hafi stefndivaldið stefnanda, sem lýsti kröfu í búið, verulegu tjóni.Eins og fram hefur komið hefur stefndi verið sakfelldur fyriráðurgreinda háttsemi, sem talin var varða við 4. tölulið 1. mgr. 250. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, samanber dóm Hæstaréttar Íslands 9. júní2016 í máli nr. 182/2015. Með hliðsjón af forsendum og niðurstöðu dómsins erfallist á með stefnanda að stefndi hafi með háttseminni valdið stefnanda tjónimeð saknæmum og ólögmætum hætti.Bótakrafa stefnanda var upphaflega höfð uppi í sakamáli á hendurstefnda, samanber heimild í XXVI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Telst krafan því ekki fyrnd, sbr. 11. gr. fyrningalaga nr. 150/2007, en þarkemur fram að þótt fyrningarfrestur sé liðinn sé unnt að hafa uppi kröfu umskaðabætur í sakamáli þar sem skuldari er fundinn sekur um þann verknað semliggur til grundvallar bótakröfu.Eins og að framan greinir er til umfjöllunar í máli þessu bótakrafastefnanda á hendur stefnda vegna áðurgreindrar refsiverðrar háttsemi stefnda,en ekki fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda vegna lánssamnings þeirra, enstefna vegna síðarnefndu kröfunnar var árituð um aðfararhæfi 10. júní 2009,sbr. 113. gr. laga nr. 91/1991. Um skaðabótakröfu stefnanda á hendur stefndahefur hins vegar ekki gengið dómur. Ekki er fallist á með stefnda að stefnandihafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm fyrir skaðabótakröfu sinni. Í áðurgreindri ákæru á hendur stefnda er tilgreint að stefndi ogeiginkona hans hafi keypt umrædda fasteign á árinu 2007 fyrir 657.483,95bandaríkjadali, en í upphafi árs 2010 hafi verðmæti fasteignarinnar samkvæmtfasteignamati verið 272.121 bandaríkjadalur. Verðmæti eignarhlutar ákærða ífasteigninni hafi því að lágmarki numið 136.060,50 bandaríkjadölum. Í dómiHæstaréttar 9. júní 2016 í máli nr. 182/2015 var ákærði sakfelldur fyrir þáháttsemi sem í ákæru greindi og var því m.a. slegið föstu að í upphafi árs 2010hafi eignarhluti ákærða í fasteigninni numið að lágmarki áðurgreindri fjárhæð. Af framlögðum gögnum má sjá að lýstar kröfur í þrotabú stefnda námu íheild 232.055.224 krónum, þar af nam krafa stefnanda 97.367.573 krónum eða 42%af lýstum heildarkröfum.Í dómi héraðsdóms í sakamáli á hendur stefnda nr. S-85/2015, semstaðfestur var með áðurgreindum dómi Hæstaréttar 9. júní 2016, var komist aðþeirri niðurstöðu að ósannað væri að stefndi hefði skuldað nafngreindum manni,sem fasteigninni var afsalað til á sínum tíma, fjármuni og að útgefnirreikningar þar að lútandi væru málamyndagerningar. Með vísan til þess ber að vísaá bug málsástæðum stefnda sem lúta að því að hefði umræddur maður ekki fengiðfasteigninni afsalað til sín hefði hann lýst kröfu sinni í þrotabúið og þar meðhefði hlutfall kröfu stefnanda af lýstum kröfum úr búinu verið mun lægra en42%.Með hliðsjón af því að eignarhluti stefnda í fasteigninni nam samkvæmtframangreindu að lágmarki 136.060,50 bandaríkjadölum og að krafa stefnanda í bústefnda nam 42% af lýstum heildarkröfum í búið er fallist á bótakröfu stefnandaí málinu, þ.e. varakröfu hans, en þar hefur fjárhæð bótakröfunnar samkvæmtaðalkröfu verið færð til íslensks gjaldmiðils eftir skráðu sölugengibandaríkjadals á þeim degi sem úrskurður gekk um töku bús stefnda tilgjaldþrotaskipta, en ljóst er að greiðslur til stefnanda úr þrotabúinu hefðusamkvæmt framangreindu verið í íslenskum krónum og tekið mið af gengibandaríkjadals á áðurgreindum degi, sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti. Miða ber upphafsdag dráttarvaxta við 5. apríl 2014, en þá varliðinn mánuður frá þingfestingu sakamálsins á hendur stefnda, sbr. 9. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðbætur. Með hliðsjón af málsúrslitum erstefnda gert að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Arnfinnur SævarJónsson, greiði stefnanda, Pillar Securitisation S.à.r.l., 7.332.058 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2010 til 5.apríl 2014, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. lagannatil greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 210/1998
Skaðabætur Bifreið Líkamstjón Ölvunarakstur Áhættutaka
Þ slasaðist er bifreið, sem hann var farþegi í, fór út af vegi og valt. Ökumaður bifreiðarinnar var ölvaður. Þ stefndi eiganda bifreiðarinnar og tryggingafélagi hans til greiðslu skaðabóta vegna slyssins. Grandsemi Þ um ölvunarástand ökumannsins talin sönnuð og því fallist á að Þ hefði tekið á sig áhættu með því að fara upp í bifreiðina. Deilt var um hvernig skýra bæri breytingar, sem gerðar voru með XIII. kafla laga nr. 50/1987 að því er varðar fébætur og vátryggingu. Talið að með fyrri dómi Hæstaréttar, hafi verið leyst úr því, að ekki hafi átt að breyta með lögunum eldri dómvenju varðandi áhættutöku við þær aðstæður að farþegi slasast í bifreið, sem stjórnað var af ölvuðum ökumanni. Niðurstaða héraðsdóms um sýknu var því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 1998. Hann krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða óskipt 13.068.280 krónur með tilgreindum ársvöxtum frá 24. júní 1993 til 29. ágúst 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og að hver aðili beri þá sinn kostnað af málinu. I. Áfrýjandi ber meðal annars fyrir sig, að stefndu hafi í greinargerð fyrir héraðsdómi ekki haldið fram að áfrýjandi hafi firrt sig bótarétti með því að taka áhættu af því að setjast upp í bifreið með ökumanni, sem hann vissi eða mátti vita að væri ófær um að stjórna henni vegna ölvunar. Þessi málsástæða hafi fyrst komið fram af hálfu stefndu við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi. Kveðst áfrýjandi þá hafa mótmælt því að hún kæmist að, þar eð hún væri of seint fram komin og séu þau mótmæli ítrekuð hér fyrir dómi. Telur hann að stefndu hafi í skriflegri málsvörn sinni einungis vísað til þess að áfrýjandi hafi glatað bótarétti vegna stórkostlegs gáleysis, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Mótmælir áfrýjandi því jafnframt að hafa sýnt stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn. Jafnvel þótt komist yrði að niðurstöðu um að svo hafi verið, geti það samt ekki leitt til algers missis bótaréttar, en með setningu 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga hafi gagngert verið stefnt að því meðal annars að breyta áðurgildandi reglum um réttarstöðu farþega, sem slasast í bifreið með ölvuðum ökumanni. Stefndu mótmæla staðhæfingu áfrýjanda um að málsástæða þeirra um áhættutöku hans, sem leiða eigi til sýknu í málinu, hafi ekki komið fram í greinargerð þeirra í héraði. Að öðru leyti styðja stefndu kröfur sínar sömu rökum og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Fallist verður á með stefndu, að málsástæða um áhættutöku áfrýjanda, sem eigi að leiða til sýknu, komi nægilega fram í greinargerð þeirra fyrir héraðsdómi. Er hún því ekki of seint fram borin til varnar gegn kröfum áfrýjanda. II. Með dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 1996, bls. 3120, var leyst úr máli, þar sem reyndi meðal annars á hvernig skýra bæri breytingar, sem gerðar voru með XIII. kafla laga nr. 50/1987 að því er varðar fébætur og vátryggingu. Var skorið þar úr um hvort breyta hafi átt með lögunum eldri dómvenju varðandi áhættutöku við þær aðstæður að farþegi slasast í bifreið, sem stjórnað var af ölvuðum ökumanni. Í ljósi þessa fordæmis og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður ekki komist hjá að staðfesta niðurstöðu hans um sýknu stefndu. Rétt þykir að hver aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 1998 Mál þetta er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þresti Sigmundssyni, kt. 160972-3949, Skólabraut 2, Grindavík, á hendur Svanhvíti Helgu Sigurðardóttur, kt. 201076-4049, Engjaseli 63, Reykjavík, og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu birtri 12. júní 1997. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnanda óskipt kr. 13.068.280 með ársvöxtum sem hér segir: 1,00% frá 24.6. 1993 til 11.8. s.á, 1,25% frá þeim degi til 11.11. s.á., 0,5% frá þeim degi til 1.6. 1995, 0,65% frá þeim degi til 29.8.1996. Með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og þeim verði jafnframt dæmdur málskostnaður að skaðlausu, en til vara að kröfur stefn­anda verði stórlega lækkaðar og hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Mál þetta var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi hinn 12. febrúar sl. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 áður en dómur var kveðinn upp. I. Atvik máls og ágreiningsefni. Málsatvik eru þau að um hádegisbilið þann 24. júní 1993 fór stefnandi ásamt skips­félögum sínum þeim Kristjáni Ásgeirssyni og Einari Kristni Þorsteinssyni frá Grinda­vík til Reykjavíkur í þeim tilgangi að skemmta sér. Þeir hófu áfengsdrykkju síð­degis og voru síðan við drykkju á veitingastöðum í Reykjavík um kvöldið. Um kvöldið hittu þeir félaga sína þá Júlíus Sigurðsson og Enok S. Klemensson og voru þeir saman við drykkju. Varð stefnandi mjög ölvaður. Hann kveðst ekkert muna eftir slysinu eða að­draganda þess. Það síðasta sem hann kveðst muna frá umræddu kvöldi er að hafa verið staddur á skemmtistaðnum Berlín í miðbæ Reykjavíkur um klukkan 00:30 um nótt­ina. Samkvæmt gögnum máls fór stefnandi ásamt þeim Kristjáni Ásgeirssyni og Júlíusi Sigurðssyni í leigubifreið til Grindavíkur síðar um nóttina. Júlíus fór heim til sín, en stefnandi og Kristján gengu áleiðis að heimili stefnanda. Skömmu síðar kom Júlíus ak­andi á bifreiðinni L-1467 og tók hann stefnanda og Kristján upp í bifreiðina og óku þeir félagar saman af stað. Á Ísólfsskálavegi við Grindavík skammt norðan við bæinn Hraun valt bifreiðin. Við það hentist stefnandi út úr henni og slasaðist mikið. Var stefn­andi mjög ölvaður er komið var að honum á slysstað. Samkvæmt lögregluskýrslu var tilkynnt um slysið kl. 0.4:35 þann 25. júní 1993. Samkvæmt framlögðum lækn­is­vott­orðum hlaut stefnandi mikla áverka við slysið. Hann hlaut slæm kjálkabrot beggja vegna og missti tvær framtennur, brot í vinstri upphandlegg og sprungu í hnéskel. Eftir slysið þáðist stefnandi af mikilli þreytu, höfuðverkjum og einbeitingarleysi. Samkvæmt tauga­sálafræðilegu mati bar hann öll merki þess að hafa orðið fyrir truflunum á heila­starf­semi vegna höfuðmeiðsla við óhappið. Samkvæmt örorkumati Jónasar Hallgríms­sonar læknis var varanleg örorka stefnanda vegna slyssins metin 30%. Bifreiðin L-1467 var tryggð ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum trygg­ingum hf, en eigandi bifreiðarinnar var stefnda Svanhvít Helga Sigurðardóttir. Stefnandi krafði stefnda Sjóvá-Almennar tryggingum hf um greiðslu bóta með bréfi dagsettu 29. júlí 1996. Félagið hafnaði bótagreiðslu og hefur stefnandi því höfðað mál þetta. Í málinu er deilt um bótaskyldu og fjárhæð bóta. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir bótarétt á hendur stefndu Svanhvíti Helgu Sigurðardóttur á 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem hún var eigandi bif­reið­arinnar L-1467 er slysið átti sér stað og sé fébótaskyld vegna þess tjóns er af notk­un bifreiðarinnar hlaust samkvæmt nefndum ákvæðum. Um bótarétt stefnanda á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er vísað til 1. mgr. 95. gr. sbr. 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga þar sem félagið er ábyrgðartryggjandi bifreiðarinnar L 1467. Stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. höfnuðu greiðslu bóta með vísan til þess að stefn­­andi hafi tekið á sig áhættu í skilningi skaðabótaréttar með því að gerast farþegi í bif­reiðinni L-1467, þar sem ökumaður hennar var ölvaður. Ekki verður fallist á það sjón­armið. Stefnandi var mjög ölvaður er hann tók sér far með Júlíusi Magnúsi Sigurðs­syni. Hafi hann ekki verið í nokkru ástandi til þess að leggja mat á hugsanlega ölvun ökumannsins enda var ölvun stefnanda slík að hann man síðast eftir sér í miðbæ Reykja­víkur laust eftir miðnætti. Vilji stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. bera fyrir sig í málinu að stefnanda hafi verið kunnugt um ölvun Júlíusar er áréttað að félagið ber al­farið sönnunarbyrðina að því leyti. Nægir í því sambandi ekki að vísa eingöngu til ölvunar ökumannsins Júlíusar. Huglæg afstaða stefnanda ráði hér úrslitum. Þá er á það bent að með breytingu umferðarlaga árið 1987 hafi verið stefnt að því að auka bótarétt tjón­þola umferðarslysa, m.a. með því að draga úr áhrifum eigin sakar á rétt hans til bóta. Í 2. mgr. 88. gr. laganna sé gerð krafa um stórkostlegt gáleysi af hálfu tjónþola til þess að bætur honum til handa verði lækkaðar. Reglur þessar hafi verið teknar upp í sam­ræmi við þá þróun sem orðið hafði á bótareglum umferðalaga í Danmörku og öðrum nágrannaríkjum Íslands. Í Danmörku séu ökuferðir tjónþola með ölvuðum öku­manni metnar útfrá sjónarmiðum um eigin sök tjónþola. Sé sú niðurstaða eðlileg. Kom­ist dómur í málinu að þeirri niðurstöðu að stefnanda hafi verið ljóst að ökumaður bif­reiðarinnar L-1467 hafi verið ölvaður er hann þáði far með honum, skal litið til ákvæða 88. gr. umferðarlaga þegar metin eru áhrif eigin sakar stefnanda. Bætur til handa honum verði því aðeins lækkaðar að sýnt verði fram á háttsemi hans verði að þessu leyti talin fela í sér stórkostlegt gáleysi. Við ákvörðun bótafjárhæðarinnar beri að líta til ólögfestra reglna íslensks skaða­bóta­réttar um mat á fjárhæðum skaðabóta fyrir líkamstjón, enda hafi óhappið gerst fyrir gild­is­töku skaðabótalaga nr. 50/1987, sbr. 28. gr. laganna. Þessar reglur séu skýrar og byggðar á áralangri dómvenju í íslenskum skaðabótarétti og uppgjörum vá­trygg­inga­fél­aga, byggðum á þeirri dómvenju. Dómstólar hafi jafnan byggt á örorkumati sérfróðs læknis, sem metið hafi líklegar afleiðingar tiltekins áverka á framtíðaraflahæfi þess slas­aða. Mörg fordæmi Hæstaréttar á síðustu árum styðji þessa dómvenju. Jón Erlingur Þorláksson, tryggingafræðingur, hafi reiknað út tekjutap stefnanda vegna tímabundinnar og varanlegrar örorku hans, með hliðsjón af örorku hans eins og hún var metin af Jónasi Hallgrímssyni, þ.e. 100% örorka í 18 mánuði eftir slysið og 30% varanleg örorka eftir það. Samkvæmt því sundurliðast krafa stefnanda á eftir­far­andi hátt: Um 1. og 2. tölulið. Um forsendur hér er vísað til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar trygg­inga­fræð­ings. Hann byggir niðurstöðu sína á hefðbundnum forsendum, þ.á. m. um 4,5% fram­tíð­arávöxtun. Við mat á tekjutapi sé tekið mið af tekjum stefnanda, samkvæmt skatt­fram­tölum fyrir árin 1991 og 1992, í 20 ár frá slysdegi. Eftir það sé miðað við með­al­tekjur iðnaðarmanna. Um 3. tölulið. Frádráttur þessi sé vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis. Sé hann byggður á for­dæmum Hæstaréttar Íslands. Um 4. tölulið. Hér er aftur vísað til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar en samkvæmt honum sé verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku. Um 5. tölulið. Miskabótakrafan sé síst of há enda sé hér um að ræða ungan mann. Sé krafan byggð á dómvenju í íslenskum skaðabótarétti og sett fram með stoð í þágildandi 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Höfuðverkir, dofi og óþægindi í and­liti auk einbeitingarskorts og minnisleysis takmarki möguleika stefnanda til jafnt lík­am­legrar sem hugrænnar tómstundaiðkunar. Þá sé geta stefnanda til iðkunar íþrótta stór­lega skert, en íþróttir hafi verið hans áhugamál. Auk þess þjáist stefnandi af aukinni svefn­þörf, skertu lyktar- og bragðskyni og persónuleikatruflunum í formi vanstillingar og hafi seinkað umtalsvert í námi í kjölfar slyssins. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á vaxtalögum nr. 25/1987, sbr. lög nr. 67/1989. Máls­kostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé því nauð­syn­legt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. III. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja aðalkröfu sína um sýknu á því að við það að fara sjálfviljugur upp í bif­reiðina umrædda nótt, vitandi um ölvunarástand ökumannsins hafi stefnandi tekið áhættu og sýnt af sér stórfellt gáleysi sem hann einn beri ábyrgð á. Slíkar aðstæður leiði til þess að bótakröfur stofnast ekki. Vísa stefndu um þetta til 2. mgr. 88. gr. umfrl. nr. 50/1987, sbr. H.1996:3120. Því er sérstaklega mótmælt, eins og aðstæðum háttaði, að stefn­anda hafi ekki verið kunnugt um ölvunarástand ökumannsins og ber hann alla sönn­unarbyrði í þeim efnum, sbr. H.1994:396. Þá er því mótmælt að stefnandi geti firrt sig ábyrgð á eigin gerðum með því að koma sér sjálfviljugur í ölvunarástand. Aðal­kraf­an byggir einnig á því að tjón stefnanda verði alfarið rakið til eigin sakar hans, en hann hafi sýnt stórfellt gáleysi við að fara upp í bifreið með drukknum ökumanni. Varakrafa stefndu byggir á því, ef ekki verður fallist á aðalkröfu, þá verði tjón stefn­anda að mestu rakið til eigin sakar hans, sem leiða beri til verulegrar lækkunar á stefnu­kröfum. Fjárkröfum í stefnu er mótmælt sem of háum. Eigi það sérstaklega við um viðmiðunartekjur, frádrag vegna eingreiðslu- og skatthagræðis og jafnframt miska­bætur sem séu í engu samræmi við dómvenju. IV. Niðurstaða. Samkvæmt gögnum máls liggur fyrir að stefnandi var að skemmta sér ásamt skips­fél­ögum sínum í Reykjavík um kvöldið 24. júní 1993 og fram eftir nóttu. Þar var stefn­andi m.a. að drekka með þeim Kristjáni Ásgeirssyni og Júlíusi Sigurðssyni. Urðu þeir allir mjög drukknir. Um nóttina fóru þeir þrír saman í leigubifreið til Grindavíkur. Eftir það fóru þeir saman í ökuferð á bifreiðinni L-1467, sem Júlíus Sigurðsson ók, en sú öku­ferð endaði með því að bifreiðin valt á Ísólfsskálavegi við Grindavík skammt norðan við bæinn Hraun. Stefnandi kastaðist út úr bifreiðinni og slasaðist mikið. Samkvæmt skýrslu lögreglu, sem kom á slysstað, voru þeir allir þrír áberandi undir áhrifum áfengis. Ökumaður bifreiðarinnar L-1467 Júlíus Sigurðsson hefur viðurkennt að hafa verið undir áhrifum áfengis við aksturinn. Samkvæmt niðurstöðu alkóhólrannsóknar var alkóhól­magn í blóði hans 1,81o/oo. Hann taldi sig hafa verið á 100 km hraða og ástæða bílveltunnar hafi verið sú að hann náði ekki beygjunni við bæinn Hraun. Slysið varð því vegna háskalegs aksturs hans, en hann var ófær um að stjórna ökutækinu sakir áfeng­isneyslu, sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Fyrir liggur að stefnandi var mjög ölvaður er hann fór í ökuferðina með Júlíusi Sigurðs­syni á bifreiðinni L-1467 tiltekið sinn. Hann hefur greint frá því að hann muni ekkert eftir slysinu eða aðdraganda þess. Það síðasta sem hann kvaðst muna frá um­ræddu kvöldi er að hafa verið staddur á skemmtistaðnum Berlín í miðbæ Reykjavíkur um klukkan 0:30. Kvaðst hann eiga vanda til að fá algjört "black out" við áfeng­is­drykkju. Er á því byggt af hálfu stefnanda að vegna ölvunar sinnar hafi hann ekki verið fær um að leggja mat á hugsanlega ölvun ökumanns bifreiðarinnar. Stefnandi og Júlíus Sigurðsson höfðu þekkst lengi og voru skipverjar á sama bát er slysið varð. Ákveðið hafði verið að þeir færu til Reykjavíkur að skemmta sér þetta kvöld og er upplýst að þeir hittust og voru saman við drykkju um kvöldið og fram á nótt og samfellt saman þar til slysið varð. Stefnanda hlaut því að vera ljóst að Júlíus Sigurðs­son ók bifreiðinni undir áhrifum áfengis. Ölvun stefnanda og minnisleysi hans um atvik og atburðarrás tiltekið sinn breytir engu þar um, enda hafði hann sjálfur komið sér í það ástand og getur ekki firrt sig ábyrgð af þeim sökum. Með því að taka þátt í öku­ferðinni á bifreiðinni L-1467 tók stefnandi verulega áhættu og sýndi af sér stór­kost­legt gáleysi, sem leiðir til þess að hann hefur fyrirgert bótarrétti sínum á hendur stefndu sam­kvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröf­um stefnanda í málinu, en málskostnaður verður felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, Svanhvít Helga Sigurðardóttir, og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Þrastar Sigmundssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 100/2009
Kærumál Aðför Greiðsla
R kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu Þ um ógildingu fjárnáms, sem sýslumaðurinn í Borgarnesi hafði gert hjá honum á grundvelli dóms Hæstaréttar 4. október 2007 þar sem Þ og eiginkonu hans var gert að greiða R óskipt tiltekna fjárhæð. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms, en þar er vísað til þess að í kjölfarið af hinum aðfararhæfa dómi hafi R tekið saman yfirlit yfir skuld Þ og eiginkonu hans við R þar sem fram kom að skuld þeirra næmi 606.122 krónur. Þ hafi í framhaldinu greitt þá fjárhæð og lögmaður R gefið út yfirlýsingu þess efnis að greiðsla þessarar fjárhæðar hefði verið innt af hendi af hálfu hjónanna ásamt því að vísað var í umrætt yfirlit. R hefði því mátt vera ljóst að greiðslan hafi verið innt af hendi til lúkningar skuldinni. Hvorki bréfið frá lögmanni R, né önnur gögn málsins hafi borið með sér að umrædd greiðsla hafi verið móttekin með fyrirvara af hálfu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 9. febrúar 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Borgarnesi gerði hjá honum 17. september 2008 í eignarhluta hans í jörðinni Kvíum, fyrir kröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði breytt og kröfu varnaraðila hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur, en til vara að fjárnáminu verði breytt á þann veg að einungis verði gert fjárnám til tryggingar kröfu að fjárhæð 314.428 krónur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði tók sóknaraðili í framhaldi af dómi Hæstaréttar 4. október 2007 saman yfirlit um skuld varnaraðila og eiginkonu hans við sóknaraðila þar sem fram kom að skuld þeirra við hann næmi 606.122 krónum. Varnaraðili greiddi sóknaraðila þessa fjárhæð. Lögmaður sóknaraðila gaf út yfirlýsingu 22. október 2007 um að greiðslan hafi verið innt af hendi til sóknaraðila vegnar skuldar hjónanna. Í yfirlýsingunni var vísað til áðurnefnds yfirlits. Sóknaraðila mátti vera ljóst að greiðslan var innt af hendi til lúkningar skuldinni. Hvorki bréfið né önnur gögn málsins bera með sér að umrædd greiðsla hafi verið móttekin með fyrirvara af hálfu sóknaraðila um að hann ætti frekari kröfu á hendur varnaraðila og eiginkonu hans. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ragnar Ólafsson, greiði varnaraðila, Þorsteini G. Eggertssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 21. október 2008 og dómtekið 16. janúar 2009. Sóknaraðili er Þorsteinn G. Eggertsson, Kvíum II í Borgarbyggð, en varnaraðili er Ragnar Ólafsson, Barmahlíð 16 í Reykjavík. Sóknaraðili gerir þá kröfu aðallega að ógilt verði fjárnám, sem sýslumaðurinn í Borgarnesi gerði 17. september 2008, að kröfu varnaraðila, í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Kvíar fyrir kröfu að fjárhæð 920.550 krónur, auk áfallandi vaxta og kostnaðar. Til vara er þess krafist að fjárnáminu verði breytt á þann veg að einungis verði gert fjárnám til tryggingar kröfu að fjárhæð 314.428 krónur. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðila verði gert að greiða málskostnað. I. Milli sóknaraðila og eiginkonu hans, Laufeyjar Valsteinsdóttur, annars vegar og varnaraðila hins vegar hafa um nokkurt skeið verið deilur sem snerta jörðina Kvíar og nýbýlið Kvíar II sem byggt var úr jörðinni. Af þessu tilefni hafa verið rekin nokkur dómsmál milli aðila. Meðal annars laut ágreiningur aðila að því hvort varnaraðili, sem var eigandi að þriðjungi jarðarinnar Kvíar, ætti rétt á að fá samsvarandi hlutdeild í greiðslumarki jarðarinnar í sauðfé, sem selt var 9. júlí 2003. Vegna þessa ágreinings höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila og eiginkonu hans 13. janúar 2006 og lauk málinu með dómi réttarins 10. nóvember sama ár. Með þeim dómi var þeim hjónum gert að greiða varnaraðila óskipt 524.333 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 18. desember 2005 til greiðsludags. Jafnframt var hjónunum gert að greiða varnaraðila 250.000 krónur í málskostnað. Með dómi Hæstaréttar 4. október 2007 í máli nr. 78/2007 var dómurinn staðfestur og hjónunum gert að greiða varnaraðila óskipt 300.000 í málskostnað fyrir Hæstarétti. Með aðfararbeiðni 8. desember 2006 krafðist varnaraðili fjárnáms hjá sóknaraðila og eiginkonu hans til fullnustu á nefndum dómi réttarins frá 10. nóvember sama ár. Varnaraðili sundurliðaði kröfuna þannig: Til viðbótar var þess krafist að fjárnámið yrði gert fyrir áfallandi vöxtum til greiðsludags auk kostnaðar af framkvæmd gerðarinnar og eftirfarandi fullnustugerða, ef til þeirra kæmi. Með bréfi 3. september 2008 var sóknaraðila tilkynnt um fjárnámið og var það tekið fyrir hjá sýslumanninum í Borgarnesi 17. sama mánaðar. Við fyrirtökuna var því mótmælt af hálfu sóknaraðila að gerðin næði fram að ganga þar sem uppgjör milli aðila á öllum skuldum hefði farið fram. Sýslumaður féllst ekki á þessi andmæli og að ábendingu varnaraðila var gert fjárnám í eignarhluta sóknaraðila í jörðinni Kvíar. Samhliða var einnig gert fjárnám hjá eiginkonu sóknaraðila í eignarhluta hennar í sömu eign. Með bréfi sóknaraðila 30. september 2008, sem barst dóminum 7. október sama ár, var krafist úrlausnar dómsins um gerðina. Málið var síðan þingfest 21. þess mánaðar, svo sem áður getur. II. Eftir að fyrrgreindur dómur Hæstaréttar gekk 4. október 2007 fóru fram viðræður um heildaruppgjör milli aðila vegna deilumála þeirra. Af því tilefni tók lögmaður varnaraðila saman yfirlit sem er svohljóðandi: 1. Dómur-greiðslumark. Ragnar Ólafss. gegn Þorsteini og Laufeyju [Hrd. 78/2007]: 2. Dómur-leiga. Ragnar Ólafsson gegn Þorsteini [Hérd. Rvík mál nr. E-7818/2005]: Skuldir Ragnars við Þorstein: 1. Málskostnaður í eignarréttarmálinu [Hrd. 20/2007] 2. Afsalsmálið [Hérd. Rvík mál nr. E-4327/2005] Þorsteinn gerir kröfu á Ragnar vegna hlunninda: Niðurstaða: Skuld Þorsteins við Ragnar: Skv. framansögðu er skuld Þorsteins við Ragnar að teknu tilliti til kröfu vegna veiðihlunninda kr. 606.122. Í kjölfar þess að yfirlitið barst þáverandi lögmanni sóknaraðila og eiginkonu hans voru gerð skil við lögmann varnaraðila. Í kjölfarið gaf lögmaður varnaraðila út svohljóðandi yfirlýsingu 22. október 2007: Hér með staðfestist að Jón Höskuldsson hrl. hefur greitt undirrituðum vegna skulda Þorsteins Eggertssonar og Laufeyjar Valsteinsdóttur kr. 606.122, sbr. ódags. yfirlitsblað um uppgjör Ragnars Ólafssonar og Þorsteins og Laufeyjar. III. Sóknaraðili reisir kröfu sína um ógildingu fjárnámsins á því að komist hafi á samkomulag með málsaðilum um uppgjör allra skulda og hafi það einnig náð til kröfu samkvæmt þeim dómi sem liggi til grundvallar aðfararbeiðni varnaraðila. Í samræmi við þetta hafi sóknaraðili og eiginkona hans gert upp við varnaraðila með greiðslu að fjárhæð 606.122 krónur sem innt hafi verið af hendi í október 2007 gegn kvittun lögmanns varnaraðila. Sóknaraðili tekur fram að boðun til fjárnámsins rétt tæpu ári eftir uppgjörið hafi komið sér algerlega í opna skjöldu. Vísar sóknaraðili til þess að fjárnáminu hafi harðlega verið mótmælt þar sem skyldan hefði að fullu verið efnd, en þessi andmæli hafi sýslumaður virt að vettugi. Sóknaraðili andmælir því harðlega að yfirlit lögmanns varnaraðila, sem lagt var til grundvallar við uppgjörið, hafi verið án skuldbindingar af hálfu varnaraðila. Í því sambandi tekur sóknaraðili fram að hann og eiginkona hans hafi greitt til lögmanns varnaraðila á grundvelli uppgjörs sem stafaði frá lögmanninum og hafi hann gefið kvittun fyrir greiðslunni sem hann tók við fyrirvaralaust. Með þessu hafi lögmaðurinn staðfest fyrir hönd umbjóðanda síns að endanlegt uppgjör hefði farið fram. Þá var því hreyft við munnlegan flutning málsins að varnaraðili hefði sýnt af sér mikið tómlæti í kjölfar uppgjörsins þar sem tæpt ár hefði liðið þar til hafist var handa á ný við innheimtuna. Verði ekki fallist á kröfu sóknaraðila um ógildingu fjárnámsins er þess krafist að gerðinni verði breytt á þann veg að aðeins verði gert fjárnám fyrir kröfu að fjárhæð 314.428 krónur. Byggist sú krafa á því að til frádráttar komi greiðsla sóknaraðila samkvæmt uppgjörinu. IV. Varnaraðili vísar til þess að yfirlit það sem lögmaður varnaraðila tók saman hafi verið óundirritað og ósamþykkt uppkast að heildaruppgjöri milli aðila. Vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi ekki fengið fullnaðarkvittun um endanlegt uppgjör, enda hafi varnaraðili aldrei fallist á þessa tillögu um lyktir mála. Hér telur varnaraðili að greiðsla án fyrirvara um samþykki varnaraðila geti engu breytt og hafi hún verið tekin sem innborgun. Varnaraðili bendir á að á yfirlitinu hafi verið umdeildir liðir eins og krafa sóknaraðila vegna hlunninda. Heldur varnaraðili því fram að forsenda fyrir því að sá liður yrði tekin til greina væri að sóknaraðili gæfi út reikning svo hægt yrði að bakfæra greiðslu vegna hlunninda, en varnaraðili hafi tekjufært þessar greiðslur á sínum tíma og greitt af þeim skatt. Því hafi varnaraðili þurft reikning frá sóknaraðila til að geta óskað eftir endurupptöku hjá skattstjóra í því skyni að fá skattinn endurgreiddan. Varnaraðili vísar til þess að á yfirlitinu hafi allt verið tínt til svo freista mætti þess að ljúka öllum hugsanlegum ágreiningi milli aðila. Hér hafi eingöngu verið um vinnuplagg að ræða til að varpa ljósi á málið og sætta aðila. Þetta hafi þó verið bundið augljósum fyrirvörum eins og að sóknaraðili gæfi út reikning vegna hlunnindagreiðslu. V. Með dómi réttarins 10. nóvember 2006 var sóknaraðila og eiginkonu hans gert að greiða varnaraðila óskipt 524.333 krónur auk tilgreindra dráttarvaxta og 250.000 krónur í málskostnað. Á grundvelli dómsins krafðist varnaraðili aðfarar hjá sóknaraðila og eiginkonu hans með aðfararbeiðni 8. desember 2006. Áður en aðfararbeiðnin var tekin fyrir var dóminum áfrýjað 8. febrúar 2007 og frestaðist því aðfararhæfið, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um aðför, nr. 90/1989. Að gengnum dómi Hæstaréttar 4. október 2007 í umræddu máli fóru fram viðræður milli aðila um heildaruppgjör vegna fjölda deilumála þeirra og tók lögmaður saman það yfirlit sem áður er rakið. Á grundvelli þess greiddu síðan sóknaraðili og eiginkona hans mismun samkvæmt yfirlitinu til lögmannsins sem gaf út kvittun til þeirra 22. október 2007. Í þeirri kvittun er beinlínis vísað til þess að greitt hafi verið samkvæmt umræddu yfirliti lögmannsins. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að neinn reki hafi verið gerður að því að innheimta það sem varnaraðili taldi sig eiga hjá sóknaraðila fyrr en með fjárnámsboðun sýslumanns 3. september 2008, en þá voru liðlega 10 mánuðir liðnir frá því sóknaraðili og eiginkona hans inntu greiðsluna af hendi. Ef varnaraðili vildi ekki una við það uppgjör sem hans eigin lögmaður hafði annast fyrir hans hönd bar honum þegar í stað að hreyfa andmælum við sóknaraðila, sem var rétt að ganga út frá að uppgjörið væri endanlegt. Að virtu þessu tómlæti varnaraðila verður hann talinn bundinn við uppgjörið og þarf þá ekki að skera úr um hvort lögmaður hans hafði í raun umboð til að ganga frá málum á þennan veg. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili efnt þá skyldu sem lögð var á hann með þeim dómi sem lá til grundvallar fjárnáminu og því verður fjárnámið fellt úr gildi. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í úrskurðarorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til hagræðis af því að samskonar mál hefur verið rekið hér fyrir dómi milli eiginkonu sóknaraðila og varnaraðila. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Fellt er úr gildi fjárnám sýslumannsins í Borgarnesi frá 17. september 2008, sem gert var að kröfu varnaraðila, Ragnars Ólafssonar, hjá sóknaraðila, Þorsteini G. Eggertssyni, í eignarhluta hans í jörðinni Kvíum. Varnaraðili greiði sóknaraðila 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 422/2010
Kærumál Vitni
Ákæruvaldið kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu X um að leiða tiltekið vitni í máli sem höfðað hafði verið gegn honum fyrir brot gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Með dómi Hæstaréttar var staðfest það mat héraðsdómara að 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 stæði því ekki í vegi að umbeðin skýrslutaka færi fram. Skýrslan kynni að hafa þýðingu til að upplýsa málið eða skýra það. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. júní 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að A, skyldi bera vitni í málinu. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var varnaraðila heimilað að leggja fram gögn úr síma A er sýna samskipti hennar við vitnið B. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um að A beri vitni við aðalmeðferð málsins verði hafnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði mun B hafa komið á vettvang skömmu eftir að hið ætlaða brot á að hafa átt sér stað. Hefur hann gefið skýrslu sem vitni við meðferð málsins. Af hálfu ákærða hefur verið lögð fram yfirlýsing A 22. júní 2010 um samband hennar við B og gögn um samskipti þeirra. Staðfest verður það mat héraðsdómara að 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 standi því ekki í vegi að umbeðin skýrslutaka A fari fram. Skýrsla hennar kann að hafa þýðingu til að upplýsa málið eða skýra það. Verður því fallist á að hún verði leidd sem vitni til að staðfesta yfirlýsinguna og svara spurningum um efni hennar og framangreindra gagna. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um það atriði sem til úrlausnar er fyrir Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um að leiða megi A sem vitni í máli ákæruvaldsins gegn X. Úr­skurður Héraðs­dóms Reykjaness þriðjudaginn 29. júní, 2010. Mál þetta var tekið til úrskurðar í dag um þá kröfu ákærða X, kt. [...], að leggja fram útprentun úr síma A, kt. [...] þar sem fram koma sms-samskipti vitnisins B, kt. [...] og A og að A beri vitni um þau samskipti. Í máli þessu hefur ríkissaksóknari gefið út ákæru á hendur X þar sem hann er sakaður um kynferðisbrot gegn C með því að hafa haft við hana munmök og við það tækifæri notfært sér að C gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar, svefndrunga og veikinda. Mál þetta var þingfest þann 26. febrúar sl. og hófst aðalmeðferð þann 14. júní sl. Málinu var frestað til framhalds aðalmeðferðar til dagsins í dag. Fyrir liggur í málinu að maki C, vitnið B, kom að henni á heimili ákærða þar sem hún er sögð hafa sofið ölvunarsvefni og hann hafi átt erfitt með að vekja hana. Hún hafi verið nakin að neðan og ákærði einnig nakinn þegar að var komið. Samkvæmt vitnisburði C man hún ekki eftir atvikinu og fyrsta sem hún kveðst muna er þegar að maður hennar, B reyndi að vekja hana. Er vitnið B eina vitnið, utan brotaþola, sem er til frásagnar um það sem fram fór á vettvangi eftir að vitnið kom þangað en ákærði hefur haldið því fram að samskipti hans við C hafi verið með hennar vilja. Vitnið B var spurður um það við skýrslutöku fyrir dóminum þann 14. júní sl., hvort hann hafi „haldið fram hjá konu sinni og hvort erfiðleikar væru í hjónabandi hans“ og neitaði hann því. Vill ákærði með framlagningu ofangreindra gagna sýna fram á trúverðugleika framburðar vitnisins B og kveður það skipta máli við sönnunarmat. Þá telur ákærði að A geti einnig upplýst um aðdraganda að málinu. Sækjandi í málinu hefur mótmælt framlagningu umræddra gagna þar sem hann telur að nefnd gögn varði ekki það sakarefni sem um er fjallað í máli þessu. Þá mótmælir sækjandi þeirri kröfu verjanda að A komi fyrir dóminn og gefi skýrslu sem vitni þar sem þau atvik sem henni er ætlað að bera um varði ekki sönnun á sakarefninu. Vísar sækjandi til 3. mgr. 110. gr. og 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008. Forsendur. Ofangreint mál er rekið samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 getur dómari meinaði aðila um sönnunarfærslu, telji hann bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar. Í 2. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008 segir að ekki skipti máli hvenær yfirlýsingar, mótmæli og sönnunargögn koma fram undir rekstri máls. Í máli þessu vill ákærði leggja fram gögn og leiða vitni þeim til staðfestingar, sem sýna fram á trúverðugleika framburðar vitnisins B svo og til að upplýsa frekar um aðdraganda að málinu. Verður að telja umrædd gögn geti haft þýðingu um það sem ákærði vill sanna og því haft þýðingu við úrlausn máls þessa. Þá telur dómurinn að óhjákvæmilegt sé að A komi fyrir dóminn til að skýra nánar og eftir atvikum staðfesta þau gögn. Verður krafa ákærða um að leggja ofangreind gögn fram og leiða vitnið A því tekin til greina. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð. Krafa ákærða um að leggja fram gögn úr síma A er sýna sms-samskipti hennar við vitnið B, er tekin til greina. Þá er einnig tekin til greina krafa ákærða að leiða A sem vitni í málinu S-144/2010.
Mál nr. 122/2007
Kærumál Gjaldþrotaskipti Skiptakostnaður Frávísunarúrskurður staðfestur
B, skiptastjóri þrotabús Ó, krafði skiptabeiðanda, G ehf., um greiðslu nánar tilgreindrar fjárhæðar vegna ógreidds kostnaðar af skiptunum. Ekki var talið að þessi krafa yrði sótt í dómsmáli, sem rekið væri eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, sbr. 173. gr. sömu laga, enda hefði G ehf. ekki samþykkt það eins og áskilið væri í 172. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2007, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila vegna ágreinings um greiðslu skiptakostnaðar í þrotabúi Ólafs Þórs Jónssonar var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins var bú Ólafs Þórs Jónssonar tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt kröfu varnaraðila með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2001. Sama dag var sóknaraðili, sem er starfandi hæstaréttarlögmaður, skipaður til að gegna starfi skiptastjóra í þrotabúinu. Óumdeilt er að varnaraðili hafði þá lagt fram tryggingu fyrir greiðslu skiptakostnaðar að fjárhæð 150.000 krónur, sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr. 21/1991. Fyrir liggur að sóknaraðili gaf meðal annars út innköllun í þrotabúið, gerði skrá um lýstar kröfur, þar sem afstaða var þó ekki tekin til viðurkenningar þeirra, tók skýrslu af þrotamanninum, gerði leit að eignum í þinglýstum heimildum og hjá viðskiptabönkum og rannsakaði gögn, sem vörðuðu álitaefni um riftanlegar ráðstafanir þrotamannsins, auk þess að halda alls fimm skiptafundi í mars og apríl 2002. Með þessum aðgerðum fundust bankareikningar, sem lokað var með greiðslu til þrotabúsins á samtals 346 krónum, en aðrar eignir komu ekki fram. Í bréfi til varnaraðila 30. ágúst 2002 greindi sóknaraðili frá því að hann hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru efni til að gera frekari athugun á ráðstöfunum þrotamannsins eða leita riftunar á þeim, en kröfuhafar, sem færu með tæplega 90% lýstra krafna, hefðu lýst þeirri afstöðu við sóknaraðila að þeir vildu ekki bera kostnað af slíkum aðgerðum. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að sóknaraðili hafi aðhafst nokkuð frekar vegna skiptanna fyrr en hann ritaði á ný bréf til varnaraðila 22. desember 2005, þar sem greint var frá því að á skorti að tryggingarfé vegna skiptanna hrykki fyrir útgjöldum þrotabúsins og áföllnum kostnaði af störfum sóknaraðila, sem hafi meðal annars tengst athugunum á ráðstöfunum þrotamannsins, sem varnaraðili hafi óskað eftir. Með bréfi 20. janúar 2006 hafnaði varnaraðili að greiða meiri kostnað af skiptunum en sem næmi tryggingarfé úr hendi hans. Í framhaldi af því urðu frekari bréfaskipti milli aðilanna og hélt sóknaraðili jafnframt fjóra skiptafundi í janúar og febrúar 2006 vegna ágreinings um hvort varnaraðila væri skylt að bera áfallinn skiptakostnað. Sóknaraðili taldi þennan kostnað samtals 600.951 krónu, þar af 585.773 krónur vegna starfa hans, en að frádregnu tryggingarfé og fyrrgreindum innistæðum af bankareikningum næmi ógreiddur kostnaður 450.605 krónum. Ekki tókst að jafna þennan ágreining og leitaði sóknaraðili 24. ágúst 2006 í nafni þrotabúsins úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um hann. Fyrir héraðsdómi krafðist þrotabúið þess að „ákveðin verði með úrskurði sú fjárhæð skiptakostnaðar til 26. janúar 2006 er skiptabeiðandi beri ábyrgð á, - aðallega sem kr. 600.951, en til vara aðra lægri fjárhæð að mati dómsins og kveðið verði á um greiðsluskyldu skiptabeiðanda á þeim kostnaði.“ Mál þetta var þingfest af þessu tilefni 15. september 2006. Samkvæmt ósk sóknaraðila og með samþykki varnaraðila var í þinghaldi 29. sama mánaðar gerð breyting á aðild að málinu, þannig að sóknaraðili kæmi þar í stað þrotabúsins. Við munnlegan flutning málsins 29. janúar 2007 var dómkrafa sóknaraðila orðuð á þann veg að varnaraðila yrði gert að greiða honum aðallega 600.951 krónu, en til vara lægri fjárhæð. Með hinum kærða úrskurði var málinu sem fyrr segir vísað frá dómi. Eins og ráðið verður af framangreindu leitar sóknaraðili í máli þessu greiðslu á þeirri fjárhæð, sem hann telur skorta á að þrotabú Ólafs Þórs Jónssonar geti staðið skil á kostnaði af gjaldþrotaskiptunum, en kröfu um þá greiðslu beinir sóknaraðili að varnaraðila sem skiptabeiðanda á grundvelli 2. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 173. gr. sömu laga verður krafa þessi, sem þrotabúið á að réttu lagi að fara með, ekki sótt í dómsmáli, sem rekið er eftir ákvæðum XXIV. kafla laganna, enda hefur varnaraðili ekki samþykkt það, sbr. 172. gr. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 498/2005
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Afréttur Hefð Gjafsókn Sératkvæði
Með úrskurði 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Lóni í Sveitarfélaginu Hornafirði, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að land á syðsta og austasta hluta svæðisins væri eignarland. Hið sama gilti um allt svæðið sunnan og vestan Jökulsár, á milli hennar, Skyndidalsár og Vatnajökuls. Nefndin taldi hins vegar land norðan og austan Jökulsár, allt að norðurmörkum kröfusvæðisins, vera þjóðlendu og var réttur eigenda jarðarinnar Stafafells til afréttarnota þar viðurkenndur. Nefndin ákvað jafnframt að mörk eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul skyldu miðast við stöðu jökuljaðarsins eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998. Í krafðist ógildingar á úrskurði nefndarinnar varðandi landsvæðið sunnan og vestan Jökulsár að Skyndidalsá og viðurkenningar á að það teldist þjóðlenda. N og O höfðuðu gagnsök og kröfðust ógildingar á úrskurði nefndarinnar um landsvæðið norðan og austan Jökulsár og viðurkenningar á að það teldist eignarland. Með héraðsdómi voru kröfur N og O teknar til greina og jafnframt dæmt að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells fylgi jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 6. október 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. nóvember 2005 og var áfrýjað öðru sinni 29. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells ásamt Brekku, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 5/2001, Lón í Austur-Skaftafellssýslu, ráðist af eftirfarandi línu: Frá Hvannadalsvarpi að austanverðu yfir í Grákinnartind í Stigafjöllum og eftir fjallsbrúnum þeirra þar til kemur að hæsta tindi Stigafjalla í 1150 metra hæð yfir sjávarmáli. Þaðan verði dregin lína yfir í hæsta punkt á Hellisskógsheiði og í Jökulsá þar sem hún kemur úr þrengslum austan Kjarrdalsheiðar sunnan Svínadalshnútu. Frá þeim punkti verði dregin lína beint í Svínadalshnútu og þaðan yfir neðri hluta Kjarrdalsheiðar, yfir Tæputungur og Flötutungur fyrir sunnan Hafragil, og í punkt í Suðurfjalli fyrir ofan Skyndidalsháls. Frá þeim stað í Suðurfjalli verði dregin lína yfir Skyndidal og Dalsheiði í Brennhöfða fyrir innan Dalsskóga. Þaðan sem sú lína sker Skyndidalsá verði kröfulínan eftir henni allt inn að Hoffells-Lambatungum. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði að landsvæði norðan framangreindrar línu innan hins afmarkaða svæðis í máli nr. 5/2001 sé þjóðlenda í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt hér fyrir dómi. Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 31. ágúst 2006. I. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Nefndin ákvað 4. júlí 2000 að taka til meðferðar Sveitarfélagið Hornafjörð, en svæðið var nánar afmarkað með vesturmörkum jarðarinnar Skaftafells í Öræfasveit og austurmörkum nokkurra jarða í Lóni, en þær eru Hvalnes, Vík, Svínhólar, Reyðará, Bær, Hlíð og Stafafell. Til suðurs afmarkaðist svæðið af hafinu, en á Vatnajökli til norðurs af línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag um miðhálendi Íslands hefur notað við vinnu sína. Bárust nefndinni kröfur áfrýjanda 13. desember 2000, sem vörðuðu allt svæðið. Þann 3. janúar 2001 birti nefndin kröfugerð áfrýjanda í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem féll innan kröfusvæðis áfrýjanda, að lýsa kröfum sínum fyrir nefndinni fyrir 3. maí 2001. Bárust nefndinni fjölmargar kröfur og athugasemdir við kröfur áfrýjanda. Að liðnum settum fresti ákvað nefndin að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Var eitt þeirra nr. 5/2001 um þjóðlendur í Lóni og tók það meðal annars til svæða sem stefndu, eigendur jarðanna Stafafells og Brekku, töldu til eignarlanda sinna. Úrskurður óbyggðanefndar í málinu féll 14. nóvember 2003. Varð niðurstaðan sú að á syðsta hluta svæðisins í Lóni, svo og á austasta hluta þess, var kröfum áfrýjanda að verulegu leyti hafnað og lagt til grundvallar að land þar væri eignarland. Hið sama gilti um allt svæðið sunnan og vestan Jökulsár á milli hennar, Skyndidalsár og Vatnajökuls. Nefndin taldi hins vegar land norðan og austan Jökulsár, allt að norðurmörkum kröfusvæðisins, vera þjóðlendu. Réttur eigenda Stafafells til afréttarnota þar var viðurkenndur. Ákvað nefndin jafnframt að mörk eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul skyldu miðast við stöðu jökuljaðarsins eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998. Áfrýjandi höfðaði málið 26. maí 2004 og krafðist þess að ógiltur yrði úrskurður óbyggðanefndar um að landsvæði innan kröfulínu, sunnan og vestan Jökulsár að Skyndidalsá, væri eignarland og að viðurkennt yrði að það teldist vera þjóðlenda. Stefndu kröfðust sýknu. Þær höfðuðu jafnframt gagnsök og kröfðust ógildingar á úrskurði nefndarinnar um að landsvæðið norðan og austan Jökulsár að norðurmörkum kröfusvæðisins væri þjóðlenda og að viðurkennt yrði að það teldist vera eignarland þeirra. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfur stefndu teknar til greina og jafnframt dæmt að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells fylgi jökulbrún, eins og hún er á hverjum tíma, frá fyrrum hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls norður að sýslumörkum Austur-Skaftafellssýslu og Norður-Múlasýslu. Krafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti er efnislega sú sama og gerð var fyrir héraðsdómi. II. Kröfugerð stefndu er einkum reist á yfirlýsingu þáverandi eiganda jarðarinnar Stafafells, Jóns Jónssonar prófasts, 23. apríl 1914, sem ber fyrirsögnina: „Landamerki Stafafells með hjáleigum og ítökum.“ Hann var þá ábúandi á jörðinni og hafði eignast hana með afsali ráðherra Íslands 28. maí 1913, en í því var tekið fram að nafngreindar hjáleigur og eyja undan ströndinni fylgdi og að jörðin væri seld með öllum gögnum og gæðum að undanskildum námum í jörðu. Var hin selda jörð sögð vera 80,4 hundruð að nýju mati, en ekki var getið um stærð hennar eða landamerki. Lýsing landeigandans á merkjum jarðarinnar í áðurnefndu bréfi frá 1914 er tekin upp í héraðsdómi að því marki, sem hér skiptir máli, en samkvæmt því er innan hennar allt það svæði, sem ágreiningur málsaðila snýst um. Í stórum dráttum markast það í suðri af Skyndidalsá, í vestri af Lambatungnaá og Vatnajökli, en til norðurs af sýslumörkum, vatnaskilum yfir í Fljótsdal og háfjöllum milli Lóns og Álftafjarðar. Landamerkjabréfið var áritað um samþykki fyrir hönd eigenda níu jarða í Lóni, sem sumar liggja að Stafafelli en aðrar ekki. Það var hins vegar ekki áritað um samþykki eigenda jarða í Álftafirði eða Fljótsdal. Afsal fyrir jörðinni fékk eigandinn þinglesið 23. maí 1914, en landamerkjabréf hans var ekki þinglesið fyrr en 10. júlí 1922. Í málatilbúnaði stefndu er á því byggt að eldri heimildir styðji jafnframt að þær eigi allt hið umþrætta land. Það hafi verið numið í öndverðu og nýtt eftir það eins og búskaparhættir á hverjum tíma gáfu tilefni til. Engin þjóðlenda sé á þessu svæði og mótmæla stefndu að eignarréttur þeirra á landi, sem áfrýjandi gerir kröfu til, sé á einhvern hátt takmarkaður. Allt land innan lýstra merkja jarðarinnar sé háð fullkomnum eignarrétti þeirra og verði að því leyti enginn munur gerður á fjalllendi hennar og láglendi. Telja þær eignarrétt sinn vera varinn meðal annars af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Því hafi aldrei verið hreyft fyrr en við rekstur þessa máls fyrir óbyggðanefnd að efast mætti um að landið væri allt háð fullkomnum eignarrétti og hafi stefndu því mátt hafa réttmætar væntingar um þann rétt. Þær bera jafnframt fyrir sig hefð, auk þess sem langvarandi tómlæti áfrýjanda við að gæta ætlaðs réttar síns hljóti að verða metið honum í óhag við úrlausn málsins. Áfrýjandi reisir kröfur sínar á því að mörk eignarlanda og þjóðlendu á svæðinu eigi að vera þau sömu og landnámsmörk. Landnám og athafnir í kjölfarið við að brjóta land til ræktunar og gera það að bújörð hafi leitt af sér beinan eignarrétt. Annað eigi við um land sem liggi fjær og hafi ekki verið tekið til slíkra nota. Verði að gera greinarmun á stofnun beins og óbeins eignarréttar, en utan við numin svæði hafi land víða verið tekið til sérstakra afnota og þá helst beitar og fyrir venju stofnast réttur til slíkrar notkunar. Telur hann að heimildir og sönnunargögn, sem fyrir liggja um afréttarnot af fjalllendi því sem um ræðir, bendi ekki til beins eignarréttar. Samkvæmt reglum um landnám hafi verið erfitt eða ókleift að nema hálendi eða fjöll. Þá gerir hann grein fyrir heimildum um landnám í Lóni, sem hann telur að styðji ekki kröfur stefndu. Áðurnefndur Jón Jónsson prófastur hafi keypt Stafafell 1913 án landamerkjalýsingar, en ráðist í það ári síðar að gera landamerkjabréf fyrir jörðina. Með því hafi hann eignað henni gríðarlegt landflæmi með jöklum og öræfum og gengið miklum mun lengra að því leyti en eldri heimildir gerðu ráð fyrir. Tengsl verði að vera á milli eldri og yngri eignarheimilda svo að til álita geti komið að leggja slíkar einhliða yfirlýsingar til grundvallar um fullkominn eignarrétt á afréttum á hálendi landsins. Sé ljóst að sú aðferð að teygja mörk jarða til fjalla og inn til jökla með einhliða merkjalýsingum, þar sem engum var til að dreifa til að andmæla, dugi ekki ein sér til að menn geti unnið eignarrétt. Þá mótmælir hann að eigendur Stafafells geti hafa unnið beinan eignarrétt fyrir hefð eða að sjónarmið stefndu um tómlæti skipti máli. Málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. III. Við úrlausn málsins verður litið til þess að eftir gildistöku laga nr. 58/1998 hafa í Hæstarétti verið kveðnir upp dómar í fimm málum, þar sem skorið var úr ágreiningi um mörk þjóðlendna og eignarlanda á landsvæðum í Bláskógabyggð og vesturhluta Sveitarfélagsins Hornafjarðar. Hinn fyrsti þessara dóma var í máli nr. 48/2004, en aðrir dómar eru í málum nr. 47/2004, 496/2005, 454/2005 og 345/2005. Eru þeir fordæmi við úrlausn málsins að því leyti, sem í þeim var fjallað um almenn atriði sem reynir á með sama hætti nú. Í II. kafla dóms í máli nr. 48/2004 var rakið tilefni setningar laga nr. 58/1998, efni þeirra og réttarstaðan fyrir gildistöku þeirra að því er varðar eignarréttalega stöðu lands utan eignarlanda. Var meðal annars fjallað sérstaklega um dóma Hæstaréttar í dómasafni 1981, bls. 1584 og 1955, bls. 108, þar sem deilt var um beinan eignarrétt að afrétti og fengin niðurstaða um lagalega stöðu slíkra landsvæða. Í sama kafla dómsins var jafnframt gerð grein fyrir skilgreiningu laga nr. 58/1998 á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi, en það eru eignarland, þjóðlenda og afréttur. Þar var einnig vikið að óbyggðanefnd, skipan hennar og hlutverki, svo og reglum sem gilda um meðferð mála fyrir nefndinni. Í niðurstöðu í VII. kafla sama dóms um mörk þjóðlendu gagnvart eignarjörðum tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa, sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti að lýsingu á landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa framangreint í huga. IV. Í Landnámabók er greint frá upphafi byggðar í Lóni á þann veg að Þórður skeggi, sonur Hrapps Bjarnarsonar bunu og Þórunnar græningarrjúpu, hafi numið þar land og reist sér bú í Bæ. Er ljóst af þeirri frásögn að landnám hans var norðan Jökulsár að Lónsheiði. Sunnan Jökulsár nam land Þorsteinn leggur. Því er ekki lýst hversu langt inn til fjalla landnámin náðu og verða engar afdráttarlausar ályktanir dregnar af Landnámabók eða öðrum heimildum um hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar á landi þar með námi. Í úrskurði óbyggðanefndar er gerð ítarleg grein fyrir gróðri og staðháttum á svæðinu. Um fyrrnefnda atriðið segir meðal annars að ætla megi að við landnám hafi gróðurþekja í Lóni verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er og jöklar minni. Megi ætla að talsverður hluti þess lands, sem þá var íslaust, hafi verið gróið upp í 600-800 metra hæð þar sem klettabelti og brattar lausar skriður hafi ekki komið í veg fyrir að gróður næði svo hátt. Allstór hluti fjalllendisins hafi hins vegar verið lítt gróinn vegna þess hve hlíðar eru brattar og skriðubornar. Hálendið milli Jökulsár og Skyndidals hafi þó verið allvel gróið að austanverðu. Fjallað er um skóglendi á svæðinu, en ráða megi að í byrjun 18. aldar hafi sá gróður víða verið orðinn lítilfjörlegur og eyddur sakir versnandi veðurfars og mikillar áníðslu. Það gefi einnig vísbendingu um ástand annars gróðurs. Í fjalllendi Lóns séu nú víðáttumikil ógróin eða lítt gróin svæði og eigi þetta við bæði norðan og sunnan Jökulsár. Eyðingu gróðurs og jarðvegs í Lóni, sem stóð yfir öldum saman, hafi nú verið snúið við og í heild sé gróður þar í framför. Um helming alls skóglendis í sveitarfélaginu sé nú þar að finna. Jöklar hafi gengið töluvert til baka eftir framskrið, sem stóð í nokkrar aldir. Um staðhætti á svæðinu segir í úrskurði óbyggðanefnd að það sé mjög hálent, hlíðar víða brattar og skörp landfræðileg og gróðurfarsleg mörk milli undirlendis og fjalllendis. Hæstu fjöll séu allt að 1300 metra há. Inn í fjalllendið skerist margir þröngir dalir, en Skyndidalur sé þeirra lengstur og mestur. Undirlendi sé lítið en helst upp af ströndinni, meðfram helstu ám og í dalbotnum. Um fjarlægðir segir að norður að hreppamörkum í um 1000 metra hæð séu um 45 kílómetrar í loftlínu frá sjó og að Austurtungnajökli um 30 kílómetrar. Lýsingu á fjalllendinu er að finna í ýmsum eldri heimildum, sem vitnað er til. Þannig segir til dæmis í bréfi prófastsins í Stafafelli 1794 að jörðin eigi afrétt í Kollumúla, sem er norðan Jökulsár, en hann liggi afskekkt, þangað sé illfært og lífsháski að gefa sig þangað í leitir. Í lýsingu Jóns Jónssonar prófasts 1898 segir að fjalllendi Stafafells sé víðlent en fjarlægt og allt sundurskorið af vatnsföllum, klettabeltum, giljum og gljúfrum „svo að fjallgöngur kosta ótrúlega mikinn tíma og fyrirhöfn.“ Sambærilega lýsingu gáfu dómkvaddir matsmenn 25. júní 1912, þar sem einnig er sagt að jörðin sé einhver sú erfiðasta og fólksfrekasta landbúnaðarjörð sem þeir þekki og afréttarlandið mjög slæmt yfirferðar. Niðurstaða óbyggðanefndar var sú að sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verði að telja fremur ólíklegt að land í norðanverðu Lóni hafi verið numið frá sjávarmáli og upp á fjallsbrúnir og vatnaskil við Múlasýslur. Vafi um þetta hljóti að vaxa eftir því sem innar dregur. Óvissa um aðferðir við landnám sé þó of mikil til þess að unnt sé að fullyrða um stærð landnáma á þessum grundvelli. Verður fallist á þessa ályktun nefndarinnar. V. Til Stafafellstorfu teljast Stafafell, Brekka, Byggðarholt og Hraunkot. Þrjár síðasttöldu jarðirnar voru á sínum tíma seldar frá Stafafelli og þá með ákveðnum merkjum. Stefndu telja Stafafell og Brekku eiga saman óskipt það land, sem ágreiningur aðilanna stendur um, í þeim hlutföllum að Stafafell eigi 75% en Brekka 25%. Af úrskurði óbyggðanefndar er ljóst að við sölu jarðanna Byggðarholts og Hraunkots hafi ekki fylgt hlutdeild í hinu óskipta landi. Að einhverju leyti hafi þó verið kveðið á um tiltekin takmörkuð réttindi þeirra, meðal annars til upprekstrar og afréttarnota. Engar kröfur munu hafa verið gerðar vegna tveggja síðasttöldu jarðanna fyrir nefndinni og ekki lögð fram gögn um nýtingu þeirra á hinu óskipta landi. Í héraðsdómi er greint frá efni ýmissa misjafnlega gamalla skriflegra heimilda, þar sem vikið er að hinu umþrætta landi eða einstökum hlutum þess, og aðilarnir telja að hafi þýðingu við úrlausn ágreinings um eignarrétt að því. Vísast um slík skjöl til þess, sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi. Áður var þess getið að Jökulsá markaði skil milli landnáms tveggja manna. Verður hér á eftir fjallað sérstaklega um svæðið sunnan og vestan Jökulsár, sem til suðurs markast af Skyndidalsá. Sunnan Jökulsár er jörðin Þórisdalur, sem áður mun hafa verið nefnd Þórólfsdalur. Sérstakt landamerkjabréf hefur ekki verið gert fyrir þá jörð. Meðal gagna málsins er jarðakaupabréf frá 19. desember 1467, þar sem greint er frá því að Hermundur Árnason hafi selt Teiti Gunnlaugssyni jörðina Þórólfsdal í Lóni fyrir 18 hundruð með öllum þeim gögnum og gæðum, sem henni hafi fylgt að fornu og nýju. Í bréfinu eru landamerki jarðarinnar tilgreind, en þar segir meðal annars: „Sagdi hermundur til þessara landamerkia epter þvi sem hans fader hafdi honum sagt. og hann hafdi heyrt af sira gudmundi þosteinssyni. at dalur ætti jord alla ofan at þiodgautunum fyrer nordan uada. og þar yfer um þuerholltin. og so alla jord oslitna j millum jokulsär og laxär. og allt in under jokul ...“. Ljóst er að þessi lýsing á seldu landi tók til svæðisins milli Skyndidalsár og Jökulsár auk enn stærra landsvæðis, enda liggur Laxá sunnar og austar en Skyndidalsá. Jökulsá hefur á þeim tíma markað skil milli Stafafells og Þórólfsdals en ekki Skyndidalsá, eins og síðar varð, en áður er komið fram að landnám Þórðar skeggja náði að Jökulsá. Elsta landamerkjalýsing fyrir Stafafell mun vera í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar frá 1641. Taldi biskup að þeirri jörð tilheyrði að minnsta kosti verulegur hluti lands milli Jökulsár og Skyndidalsár, sem talið var til Þórólfsdals í framangreindu jarðakaupabréfi 1467. Ekki er vitað hvernig eða hvenær það land hefur lagst til Stafafells á þeim tæpu tveimur öldum, sem liðu á milli þess að nefndar heimildir voru skráðar, en eigendur Þórólfsdals um miðja 16. öld voru kirkjurnar í Stafafelli og Skálholti að hálfu hvor. Í vísitasíubókinni segir meðal annars um landamerki Stafafells: „Þadan ofan j Hymbrynis tiorn, sydan rædur Jokulz á ad sunnan j Bygdum og á stadurin allt land, og skoga ad frateknum Þoru skoge Einholltz kyrkiu, millum hen<n>ar og skindildalz ár og á fioll vpp f[yrer] Jnnan Keteldalz heidi, og Vydedal allann“. Í þessari lýsingu segir að Stafafell eigi land milli Jökulsár og Skyndidalsár á fjöll upp fyrir innan Ketildalsheiði án þess að mörk inn til landsins séu frekar skýrð. Í eldra bréfinu var Þórólfsdal hins vegar eignað allt land milli ánna inn til jökuls. Þá er óljóst hvar Ketilsdalsheiði liggur, en örnefnið mun nú vera týnt. Í málatilbúnaði áfrýjanda hefur verið á því byggt að Ketildalsheiði og Kjarrdalsheiði sé ein og hin sama. Ketilhlíð er hins vegar samkvæmt landakortum á Suðurfjalli norðaustanverðu upp af láglendi. Samkvæmt endurriti úr þingbók aukadómþings Skaftafellssýslu 9. október 1970 var gerð sátt í landamerkjamáli eigenda Þórisdals gegn eigendum Stafafells. Í samkomulagi aðilanna segir meðal annars um mörk milli jarðanna: „Ofar Dímu ræður Jökulsá inneftir þangað, sem Skyndidalsá fellur í hana. Eftir það ræður Skyndidalsá mörkum inní Jökla.“ Er ljóst af þessu að hvað sem líður óvissu um hvernig Stafafell kom í stað Þórisdals um tilkall til lands sunnan Jökulsár að Skyndidalsá er enginn ágreiningur um það fyrir hendi lengur milli eigenda þessara jarða. Þessi færsla á merkjum milli jarðanna skiptir ekki máli hér. Samkvæmt öllu framanröktu hafa verið lögð fram heimildarskjöl fyrir Þórólfsdal og síðar Stafafell, sem eru eldri en fyrrnefnt landamerkjabréf 23. apríl 1914. Verður af þeim ráðið um merki jarðarinnar á svæðum sunnan Jökulsár og falla lýsingar í þeim í stórum dráttum saman við merkjalýsingu í landamerkjabréfinu. Er með þessum gögnum sýnt fram á hvar umráðamenn jarðanna í nokkrar aldir töldu vera rétt mörk lands þeirra og að með landamerkjabréfinu 1914 hafi ekki verið gengið lengra í því að helga jörðinni land á þessu svæði en áður var gert. Til álita kemur hvort staðhættir og heimildir um gróðurfar og nýtingu, sem áður var getið, mæli því í mót að land sunnan Jökulsár geti hafa verið numið þannig að fái samrýmst landamerkjabréfinu 1914 og eldri heimildum. Í IV. kafla að framan var greint frá staðháttum á svæðinu og hvernig þeir einkennast af háum fjöllum. Sú lýsing á þó ekki við um Skyndidal, sem er um tólf kílómetra langur og liggur allt inn að Lambatungnajökli, sem er skriðjökull úr Vatnajökli. Í dalbotninum er hæð 100-200 metrar yfir sjávarmáli. Sú almenna ályktun, sem getið er í niðurlagi IV. kafla um líkleg takmörk landnáms inn til landsins, getur ekki tekið til Skyndidals þar sem staðhættir eða aðrar ástæður stóðu því augljóslega ekki í vegi að hann yrði numinn. Að öðru leyti eru staðhættir þannig sunnan og vestan Jökulsár að tvær hásléttur taka yfir töluverðan hluta svæðisins, en þær eru annars vegar Suðurfjall, sem nær hæst rúmlega 850 metra yfir sjó, og hins vegar Kjarrdalsheiði, þar sem mesta hæð er 700-800 metrar. Vestan þeirra að Vatnajökli hækkar land enn og þar eru nokkrir háir tindar. Er Sauðhamarstindur þeirra mestur í rúmlega 1300 metra hæð. Samkvæmt því, sem að framan er rakið um gróðurfar og líkleg landnámsmörk, verður ekki loku fyrir það skotið að land á hásléttunum eða hluti þess kunni að hafa verið numinn þannig að fái samrýmst landamerkjabréfinu 23. apríl 1914 og eldri heimildum. Þetta á þó ekki við um fjalllendið milli hásléttanna og Vatnajökuls, en ekki verður ráðið af gögnum málsins að líkur séu til að teljandi hluti þess geti hafa verið gróinn þegar landnám hófst eða síðar. Þótt staðhættir og fyrirliggjandi heimildir um gróðurfar á þessu svæði styðji ekki í þessu ljósi að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir landinu með námi verður ekki horft framhjá því að áfrýjandi hefur hvorki gert sérstaka kröfu um að það verði undanskilið eignarlandi Stafafells og fellt undir þjóðlendu né hefur hann í málatilbúnaði sínum fært nokkuð fram, sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun lands, sem þannig yrði farið með, en að því hefði sérstaklega þurft að gæta með tilliti til legu þess innan merkja Stafafells að öðru leyti, sbr. einnig áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Þegar alls þessa er gætt eru ekki skilyrði til að skilja þetta land af þessum ástæðum undan beinum eignarrétti stefndu. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að svæðið milli Jökulsár, Skyndidalsár og Vatnajökuls, sem landamerkjabréf fyrir Stafafell 23. apríl 1914 tekur til, sé eignarland. Verður kröfu áfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á það því hafnað. Við ákvörðun marka eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul verður fylgt fordæmi Hæstaréttar í dómi 11. maí 2006 í máli nr. 345/2005. VI. Nánast allt land norðan og austan Jökulsár, sem aðilarnir deila um, stendur hátt og eru hæstu tindar í meira en 1300 metrum yfir sjávarmáli. Undirlendi er einungis í þröngum dalverpum, sem skerast inn á milli fjallanna. Jökulsá kemur undan Vatnajökli í 800–900 metra hæð. Stórir hlutar svæðisins eru nær gróðurlausir með öllu en töluverður gróður er þó á nokkrum stöðum og þá helst í Víðidal og Kollumúla. Um staðhætti og gróðurfar er að öðru leyti fjallað í IV. kafla dómsins. Elsta heimild þar sem vikið er sérstaklega að þessu landsvæði er áðurnefnd vísitasíubók Brynjólfs Sveinssonar biskups 1641. Er að framan tekinn upp sá hluti umfjöllunar í bókinni, sem hér skiptir máli, en í niðurlagi hennar segir að Stafafell eigi Víðidal allan. Dalurinn liggur langt inn til landsins í um 500 metra hæð og mjög afskekkt, en milli hans og Jökulsár er Kollumúli. Í Víðidal er stærsta samfellda gróðurlendi fjalllendisins. Dalurinn hefur ekki skýr landfræðileg mörk, en þó er ljóst að hann er einungis lítill hluti af því landsvæði norðan Jökulsár, sem landamerkjabréfið 1914 gerir ráð fyrir að tilheyri Stafafelli. Fram er komið að á 19. öld hafi þrír menn hver á eftir öðrum sest að í Víðidal með fjölskyldum sínum og hafið búskap. Var búið í dalnum með hléum í samtals 17 ár og að minnsta kosti í eitt skiptið var þetta gert í skjóli heimildar frá prestinum í Stafafelli. Einn þessara ábúenda í dalnum mun hafa komið frá Álftafirði, en leið til byggða mun einkum hafa legið þangað. Í yngri heimildum var með ýmsum hætti vikið að rétti Stafafells til lands á svæðinu. Árið 1714 voru landamerki jarðarinnar lögfest að því er virðist í samræmi við lýsingu í vísitasíubók Brynjólfs biskups og sama lýsing er í vísitasíu Jóns Árnasonar biskups 1727. Í vísitasíum annarra biskupa var einungis greint frá eignum kirkjunnar eins og venja var við slíkar úttektir. Í jarðabók Ísleifs Einarssonar sýslumanns 1709 er gerð grein fyrir eignum kirkjunnar í Stafafelli, en þar segir að staðurinn eigi afrétt í Kollumúla og að honum sé eignaður Víðidalur. Í bréfi prófastsins í Stafafelli til biskups 17. maí 1794 er fjallað um rétt til ómarkaðs fjár „á þeim so kolludu Kollumúla Öræfum“. Taldi hann það ekki óréttmæta kröfu að þeir fáu, sem lögðu líf sitt og heilsu í hættu til að fara inn í Kollumúla, fengju helming alls þess sem þeir kynnu að finna þar af ómörkuðu fé. Biskupinn féllst á þessa skoðun prófasts í bréfi 18. júlí sama ár. Notaði hann hugtökin „Udørken“ og „Grund og Græsmark“ um Kollumúla. Í jarðamati 1804-5 eru nefndar fimm hjáleigur með Stafafelli og vikið að því að jörðinni fylgi afréttur fyrir tiltekinn fjölda fjár. Í Jarðatali Johnsens 1847 er Stafafell metið á 26 hundruð, sem var hið sama og í jarðabók 1697, en í Nýrri jarðabók 1861 er jörðin talin 46,1 hundruð að dýrleika. Svonefnd Fornbréfabók Stafafells frá 19. öld hefur að geyma heimildir um eignir kirkjunnar þar og landamerki, en þar er vikið að því sem nefnt er tilraun Álftfirðinga til að ná til sín yfirráðum í Víðidal með því að senda þangað nafngreindan mann til búsetu þrátt fyrir að þeir hafi mátt vita að dalurinn tilheyrði Stafafelli. Í vísitasíubók prófasts 1824 segir meðal annars að kirkjan eigi hálfan Skyndidal, ásamt Kollumúla og Lambatungum. Í gerðabók jarðamatsmanna Skaftafellssýslu frá 1849 segir að Stafafell eigi Kollumúla og Víðidal. Þá ber að geta svonefndra brauðamata frá 19. öld, en í einu slíku frá 1854 kemur fram að meðal annarra tekna kirkjunnar hafi verið leiga fyrir Kollumúla. Í öðru brauðamati frá 1898 segir að nokkur hluti afréttarlandsins, Víðidalur og Kollumúli, hafi verið byggður fjögur ár af þeim fimm, sem matið tók til, og er greint frá eftirgjaldi fyrir það. Ári síðar var gerð úttekt á jörðinni að tilmælum Jóns Jónssonar prófasts. Virtu úttektarmenn þá til afgjalds prestsetrið Stafafell, en meðal hlunninda var talið upp afréttarland. Í áðurnefndri Fornbréfabók er að finna yfirlýsingu séra Bjarna Sveinssonar, sem þjónaði um skeið í Stafafelli, um landamerki jarðarinnar 6. febrúar 1882 og ber hún fyrirsögnina: „Lítill viðbætir um landamerki Stafafells.“ Þar er landamerkjum Stafafells lýst mun ítarlegar og á ólíkan hátt frá því sem var í eldri heimildum. Yfirlýsingin hefst þannig: „Eptir visitatiunum og skjölunum hér að framan eru landamerki Stafafells: ... Frá Hafrafellstindi að austanverðu inneptir ráða fjallseggjarnar alla leið inneptir og svo norður á við milli Sviftungna og innsta botns af Flugustaðadal í Álftafirði. Þaðan yfir Hofsjökul og gegnum skarðið milli hans og Þrándarjökuls þar sem vötnum hallar á báðar síður til Víðidals og Geithelladals og loks frá Þrándarjökli innanverðum inn í aðaljökulinn fyrir botni Víðidals þar sem Sauðahnúkur heitir og vötnum hallar norður frá til Fljótsdals.“ Áður er vikið að landamerkjabréfi fyrir Stafafell 23. apríl 1914, en merkjalýsing í því á svæðinu, sem hér um ræðir, fellur að mestu efnislega saman við þessa yfirlýsingu. Í málinu nýtur við nokkurra heimilda um afréttarnot og fjallskil. Verður ráðið að litið hafi verið svo á að ekki hafi verið almenningsafréttir í sýslunni, en fjalllendi heyrt vissum jörðum til utan þess að hjáleigur hafa átt óskipt afréttarnot með aðaljörð. Er áður vikið að afréttarnotum Byggðarholts og Hraunkots auk þess sem fé úr Álftafirði mun oft hafa leitað í Víðidal og bændur þar sótt sitt fé að hausti. Elsta fjallskilareglugerð er frá 1891 og skipaði hreppsnefnd fyrir um göngur. Framan af 20. öld var fyrsta lögsafnið miðað við þann tíma sem stjórn Kaupfélags Austur-Skaftfellinga ákvað sauðfjárslátrun í hverri sveit. Hreppsnefnd ákvað safndaga og skipaði menn í hvert gangnasvæði og einnig gangnaforingja og réttarstjóra. Hún mun einnig hafa tekið þátt í kostnaði vegna smölunar í Kollumúla. Árið 1977 voru Lónsöræfi friðlýst samkvæmt heimild í 24. gr. þágildandi laga nr. 47/1971 um náttúruvernd, sbr. auglýsingu nr. 31/1977 með síðari breytingum. Áður gáfu eigendur og ábúendur Brekku og Stafafells út yfirlýsingar um að þeirra vegna væri heimil friðlýsing Lónsöræfa eða Stafafellsfjalla, eins og þau voru einnig nefnd í yfirlýsingunum. Tekur friðlýsingin einkum til verulegs hluta hins umþrætta lands norðan og sunnan Jökulsár. Í auglýsingunni segir að reglur gildi um friðlandið, sem síðan er lýst í fimm liðum. Kemur meðal annars fram að mannvirkjagerð, jarðrask og önnur breyting á landi sé háð leyfi náttúruverndar ríkisins og að hefðbundnar nytjar landeigenda, svo sem búfjárbeit og veiðiréttur, haldist óskertar, en sérstaklega skuli þess gætt að misbjóða ekki beitarþoli afrétta og hlífa kjarri og skóglendi eftir föngum. Þá er kveðið á um umgengni á svæðinu og loks að náttúruvernd ríkisins skuli í samvinnu við aðra, sem í hlut eiga, sjá um að haldið sé við vegslóðum, göngubrúm, gömlum götum og vörðum. Á sama hátt skuli tryggð önnur lágmarksaðstaða fyrir ferðafólk. Þá skal náttúrvernd ríkisins tryggja vörslu og eftirlit á svæðinu að sumarlagi. VII. Við úrlausn um eignarréttarlega stöðu deilusvæðisins norðan og austan Jökulsár er fyrst til þess að líta að engra fornra heimilda nýtur við um það, sem settar verða á bekk með áðurnefndu jarðakaupabréfi 1467 um land sunnan árinnar. Ýmsar heimildir eru hins vegar fyrir hendi allt frá 1641 fram undir lok 19. aldar, þar sem vikið er að rétti Stafafells á ákveðnum svæðum norðan Jökulsár og þá fyrst og fremst Víðidal og Kollumúla. Yfirlýsing Bjarna Sveinssonar 1882 hefur sérstöðu meðal þeirra gagna um þessi efni, sem áður er getið, en að henni verður vikið nánar síðar. Áður er komið fram að stefndu telja kröfu sína um viðurkenningu beins eignarréttar á landi norðan Jökulsár samkvæmt landamerkjabréfi 1914 fá stoð í eldri heimildum. Hin elsta þeirra er vísitasíubók Brynjólfs Sveinssonar biskups 1641. Verður þá fyrst að líta til þess að vísitasíur og þar með talin sú síðastnefnda voru almennt skráðar til þess að halda til haga eignum viðkomandi kirkju. Í umræddri vísitasíubók er svo sem áður greindi að nokkru leyti lýst merkjum Stafafells sunnan Jökulsár. Í lok þeirrar umfjöllunar er vikið að landi norðan ár með þeim orðum einum að Stafafell eigi Víðidal allan. Ekki er um eiginlega merkjalýsingu að ræða á þessu svæði, enda er í engu getið um það land sem liggur nær og er á milli Víðidals og Jökulsár, en það er einkum Kollumúli. Verður að telja framsetningu og orðalag í vísitasíunni bera með sér að um sé að ræða tilgreiningu á óbeinum eignarréttindum Stafafellskirkju á fjarlægu landsvæði en ekki framhald á lýsingu merkja jarðarinnar sunnan Jökulsár. Orðalag í jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 um að Stafafell eigi afrétt í Kollumúla styður þá skýringu að um óbein eignarréttindi jarðarinnar á svæðinu sé að ræða, en jarðabókin er elsta heimild um rétt Stafafells í Kollumúla. Víðidalur hefur ekki skýr landfræðileg mörk og samanlagt eru dalurinn og Kollumúli einungis nokkur hluti þess lands norðan Jökulsár, sem stefndu telja eignarland sitt. Þótt í enn yngri heimildum komi fyrir orðalag, sem í sumum tilvikum geti bent til beins eignarréttar, er ekkert fram komið um breytta notkun landsins eða annað, sem stutt geti að þær hafi sérstakt gildi við úrlausn málsins. Varðandi aðra hluta þessa landsvæðis hafa stefndu vísað til þess að samkvæmt gögnum málsins hafi á árinu 1731 verið rekið fyrir dómi mál, sem prófastur hafi höfðað á hendur nafngreindum mönnum fyrir óheimilt skógarhögg í landi Stafafells. Um þetta er þess að gæta að ekki verður annað ráðið af þessum gögnum en að málið hafi varðað skóg „j nedannverdre Einstigskinnenne, firer innann Hnappadalsá“. Verður ekki annað séð en að sá staður hafi verið utan þess svæðis, sem áfrýjandi krefst að dæmt verði þjóðlenda. Með 3. gr. landamerkjalaga nr. 5/1882, sem staðfest voru 17. mars á því ári, var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar gert skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðarinnar eins og hann vissi þau réttust. Yfirlýsing Bjarna Sveinssonar, „Lítill viðbætir um landamerki Stafafells“ er frá 6. febrúar 1882. Dagsetning yfirlýsingarinnar bendir til að merkjalýsingin hafi verið fest á blað í tengslum við þá skyldu, sem lögleidd var um líkt leyti, en áður er komið fram að með henni var talið til Stafafells margfalt stærra land norðan Jökulsár en nokkur eldri heimild hafði áður getið um að jörðin ætti rétt til. Ekki liggur fyrir á hverju höfundur yfirlýsingarinnar reisti þá skoðun að jörðin ætti landið norðan Jökulsár, sem hann taldi henni, að öðru leyti en því að yfirlýsingin hefst á þeim orðum að landamerki Stafafells séu þessi „eptir visitatiunum og skjölunum hér að framan“. Enga stoð er að finna í vísitasíum fyrir því að merki jarðarinnar norðan Jökulsár séu þar sem höfundur segir þau vera. Um önnur skjöl í Fornbréfabók, sem höfundurinn sýnist bera fyrir sig, liggur ekkert fyrir í málinu sem stutt gæti staðhæfingu hans. Er óhjákvæmilegt að líta á umrædda yfirlýsingu sem haldlaust gagn, sem hafi engan stuðning í eldri heimildum. Niðurstaðan samkvæmt öllu framanröktu er sú að ekki fær stoð í eldri heimildum að hið umþrætta land norðan Jökulsár hafi verið innan landamerkja Stafafells fyrir gerð landamerkjabréfsins 23. apríl 1914. Nýtur þannig ekki við heimilda, sem bent geta til þess að landið hafi nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti. Þá eru staðhættir, einangrun landsvæðisins og fjarlægð frá byggð með þeim hætti að ólíklegt er að nokkur hluti þess hafi verið numinn. Stefndu hafa heldur ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem umráðamenn Stafafells hafa ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins, sem telst gróinn. Er þá meðal annars til þess að líta að inn á land þetta, sem ekki er afgirt, hefur búfénaður leitað frá öðrum jörðum án hindrana. Friðlýsing Lónsöræfa 1977 skiptir hér ekki máli, en enga viðurkenningu stjórnvalda um að landið sé háð beinum eignarrétti er að finna í auglýsingu nr. 31/1977 eða öðrum yfirlýsingum frá sama tíma. Varðandi þá málsástæðu stefndu að þær hafi haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að brigður yrðu ekki bornar á beinan eignarrétt þeirra að öllu því landi, sem féll innan merkja Stafafells eins og þeim var lýst í landamerkjabréfinu frá 1914, verður að líta til þess að ekkert liggur fyrir til stuðnings því að við gerð hennar hafi verið byggt á eldri lýsingu þeirra frá árinu 1882 í fyrrgreindri yfirlýsingu Bjarna Sveinssonar. Jafnvel þótt svo hefði verið gat sú heimild ekki gefið tilefni til að álykta að réttur eigenda Stafafells ætti sér eldri rætur, enda var þar vitnað um þetta til vísitasía og annarra skjala, sem veittu enga stoð fyrir slíkum rétti. Hvernig sem atvikum var annars háttað að þessu leyti gat eigandi jarðarinnar á árinu 1914 ekki hafa stuðst við neina haldbæra eldri heimild um þau merki hennar norðan Jökulsár, sem greint var frá í landamerkjabréfinu. Stefndu, sem leiða rétt sinn frá þeim eiganda, geta ekki að þessu virtu borið því við að þær megi hafa haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að eignarréttur hefði unnist að landi, sem ekki átti undir Stafafell áður, með landamerkjabréfinu 23. apríl 1914, sem að auki var ekki samþykkt af hendi þeirra, sem kunna að hafa talið til réttinda yfir landi til austurs og norðurs við merkin eins og þeim var lýst fyrir norðan Jökulsá. Breytir í þessum efnum engu að landamerkjabréfið hafi verið þinglesið 10. júlí 1922. Verður samkvæmt þessu öllu að fallast á með áfrýjanda að þrætulandið norðan Jökulsár sé innan marka þjóðlendu og sýkna hann af kröfu stefndu um að viðurkennt verði að það sé eignarland þeirra. Verða mörk þjóðlendu dregin eins og nánar segir í dómsorði. Fyrir óbyggðanefnd varð niðurstaðan sú að allt umrætt land taldist vera í afréttareign eigenda Stafafells og Brekku. Áfrýjandi hefur ekki andmælt rétti þeirra til hefðbundinna afréttarnota þar. Telst allt svæðið samkvæmt því vera þjóðlenda jafnframt því sem það er afréttareign stefndu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998. Rétt er að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað, en um gjafsóknarkostnað þeirra fyrir Hæstarétti fer eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að land sunnan og vestan Jökulsár í Lóni tilheyri landi Stafafells og Brekku með þeim merkjum, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 5/2001. Að því leyti, sem landið liggur að jaðri Vatnajökuls, skal miðað við stöðu hans 1. júlí 1998. Að öðru leyti er áfrýjandi, íslenska ríkið, sýkn af kröfum stefndu, Nönnu Sigurðardóttur og Olgu Friðjónsdóttur, en þjóðlenda norðan Jökulsár og vestan línu frá hæsta hnjúk Jökulgilstinda eftir fjallseggjum í hæsta tind Stigafjalla er afréttareign jarðanna Stafafells og Brekku. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 500.000 krónur til hvors. Hrafns Bragasonar Ég er sammála atkvæði meirihluta dómara að öðru leyti en að því er varðar landsvæðið milli Vatnajökuls og hæstu fjalla, sem sjást frá byggð, og fjallað er um í V. kafla dómsins. Nánar tiltekið er um að ræða Suður- og Norður-Lambatungur auk Öxarfells og landsins þar inn af til jökla. Á þessu svæði tel ég engar heimildir fyrir einkaeignarrétti stefndu og staðhætti og náttúrufar styðja þá niðurstöðu að um þjóðlendu sé að ræða. Röksemdir meirihluta dómenda hníga einnig í þessa átt. Ég greiði því atkvæði með að niðurlag kaflans frá því er stendur: ,,...hluti þess geti hafa verið gróinn þegar landnám hófst eða síðar.“ hljóði svo: Staðhættir og fyrirliggjandi heimildir um gróðurfar styðja ekki að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir þessu landi með námi. Landið er illt yfirferðar og hefur aldrei verið nýtt nema til mjög takmarkaðrar sumarbeitar það litla af því sem nýtanlegt er í því skyni. Landamerkjabréfið frá 1914 lýsir suðurmörkum þess lands, sem er til umræðu í þessum kafla, svo að Skyndidalsá ráði inn í jökla. Áin á upptök í Lambatungnajökli og nær því að honum. Eldri heimildir sem að framan eru raktar styðja ekki að jörðin hafi verið talin ná inn í Vatnajökul sjálfan eða eftir jökuljaðrinum, heldur inn til þeirra jökla sem sáust frá byggðinni þegar þessar heimildir urðu til. Engum var til að dreifa til að samþykkja mörk þessa svæðis til jökulsins fyrr en með gildistöku þjóðlendulaga. Í Lambatungnajökul sést þar sem hann kemur niður í botni Skyndidals og við gerð landamerkjabréfsins náði hann lengra fram. Þá segir í vísitasíu Brynjólfs biskups frá 1641 að jörðin nái á fjöll upp. Frá byggðinni séð er þar um að ræða Múlatinda og Sauðhamarstind, en ljóst er að landinu er í öllum heimildum lýst frá því sjónarhorni. Jökull hefur verið á haddi síðarnefnda tindsins þegar máldagi kirkjunnar var rakinn í vísitasíu Brynjólfs biskups og einnig þegar landamerkjabréfið var gert og svo hefur verið allt til dagsins í dag. Af Kjarrdalsheiði byggðarmegin við greind fjöll sést inn í Öxarfellsjökul og Öxarfell, en ekki lengra norður. Óbyggðanefnd hefur úrskurðað landið að norðan og austan Jökulsár, sem afmarkar þetta landsvæði, þjóðlendu og einnig Hoffells-Lambatungur, sem liggja sunnan og vestan svæðisins. Með þessum dómi Hæstaréttar og dómi uppkveðnum í dag í máli nr. 497/2005 er fallist á þá niðurstöðu. Samkvæmt öllu framanrituðu verður lagt til grundvallar að svæðið milli Jökulsár, Skyndidalsár og Vatnajökuls sé eignarland að því undanskildu að talin verður þjóðlenda landsvæðið að jöklinum norðan og vestan línu sem dregin er úr Lambatungnajökli eftir Skyndidalsá að mótum Lambatungnaár og þaðan beina línu í hæsta Múlatind og síðan beint í Sauðhamarstind, þaðan í Öxarfellsjökul og línan síðan framlengd þar til hún sker Jökulsá. Aðaláfrýjandi hefur ekki mótmælt því að land þetta verði talið til afréttareignar Stafafells samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998. Við ákvörðun marka þessa lands og þjóðlendu í Vatnajökli verður fylgt fordæmi Hæstaréttar í dómi 11. maí 2006 í máli nr. 345/2005. Dómur Héraðsdóms Austurlands 26. júlí 2005. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi hinn 2. júní sl., er í aðalsök höfðað fyrir Héraðsdómi Austurlands af íslenska ríkinu til ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2001, Lón í sveitarfélaginu Hornafirði frá 14. nóvember 2003, birtum í Lögbirtingablaðinu 2. desember 2003, og til viðurkenningar á mörkum þjóðlendu gegn Nönnu Sigurðardóttur, kt. 230720-2239, Hátúni 19, Reykjavík, (þinglýstur eigandi Stafafells) og Olgu Friðjónsdóttur, kt. 140756-4909, Brekku í Lóni, 781 Höfn, (þinglýstur eigandi Brekku) með stefnu birtri 26. maí 2004. Af hálfu aðalstefnanda eru eftirfarandi dómkröfur gerðar í málinu: 1. Stefnandi krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar dags. 14. nóvember 2003 í málinu nr. 5/2001 um eftirfarandi mörk milli eignarlanda og þjóðlendu (gagnvart Stafafelli í Lóni), verði felldur úr gildi: Það er við þann hluta úrskurðarlínu óbyggðanefndar, sem er með upphafspunkt að norðanverðu þar sem línan kemur í Jökulsá í þrengslum austan Kjarrdalsheiðar, sunnan Svínadalshnútu. Sú lína er látin gilda að þeim stað í Jökulsá, sem bein lína úr Svínadalshnútu sker ána í sjónhendingarátt að punkti í Fláatindi. Krafist er svo ógildingar á eftirfarandi línu: Frá punkti A í Jökulsá í þrengslum austan Kjarrdalsheiðar, sunnan Svínadalshnútu meðfram ánni allt til upptaka hennar í Vesturdal. Frá þeim stað þar sem Jökulsá kemur undan jökli í Vesturdal og til suðuráttar, meðfram jaðri Vatnajökuls, þar til kemur að hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungujökuls, þaðan meðfram Lambatungnaá, þar sem hún rennur saman við Skyndidalsá (punktur E). 2. Þess er krafist að mörk þjóðlendu og eignarlands gagnvart jörðinni Stafafelli (með Brekku) verði ákveðin með dómi á eftirfarandi hátt: Frá punkti A í Jökulsá í þrengslum austan Kjarrdalsheiðar, sunnan Svínadalshnútu beint í hana (punktur B). Úr Svínadalshnútu er dregin lína þvert yfir neðri hluta Kjarrdalsheiðar, yfir Tæpitungur og Flötutungur fyrir sunnan Hafragil og í Suðurfjallið (punktur C) fyrir ofan Skyndidalsháls, sem verður hornmark. Frá punktinum í Suðurfjalli er dregin lína yfir Skyndidal og Dalsheiði í Brennhöfða fyrir innan Dalskóga. Þar sem sú lína sker Skyndidalsá verður kröfupunktur D. Þaðan liggur svo kröfulínan meðfram Skyndidalsá allt inn að Hoffellslambatungum, punktur E. Þess er krafist að land fyrir norðan og norðvestan þessa línu allt að útmörkum kröfusvæðisins í vestri og norðri sé þjóðlenda. 3. Málskostnaðar er krafist að skaðlausu. Dómkröfur stefndu í aðalsök eru um sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu í aðalsök höfðuðu mál á hendur aðalstefnanda með stefnu þingfestri 9. júní 2004 vegna sama úrskurðar óbyggðanefndar í máli nr. 5/2001. Í því þinghaldi var það mál sameinað máli þessu og er það síðan rekið sem gagnsök í málinu. Gagnstefnendur krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar, dags. 14. nóv. 2003, í málinu nr. 5/2001, um eftirfarandi mörk milli eignarlands og þjóðlendu, verði felldur úr gildi, þ.e. landsvæðið Fram­fjöll ofan Hvannadalsvarps og Innfjöll austan Jökulsár, þ.m.t. Víðidalur og Kollumúli, og landsvæði það á Vatnajökli sem til meðferðar er í máli þessu, sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið laga nr. 58/1998: Frá hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls (punktur 44, sbr. einnig punkt 17 í kröfugerð vegna Hoffells­lamba­tungna í máli nr. 4/2001 hjá óbyggðanefnd, Nes) er dregin lína í hnjúk (1526 m háan) og áfram í annan hnjúk (1505 m háan) og loks í þann þriðja, nafnlausan hnjúk sunnan Grendils (punktur 45) og áfram í Grendil, þaðan yfir hnjúk (1438 m háan) og í Geldingafell (punktur 46), þar sem eru mörk sveitar­félagsins Horna­fjarðar við Fljótsdals­hrepp. Þeim mörkum er fylgt og einnig mörkum sveitar­félagsins Horna­fjarðar við Djúpvavogshrepp, allt að hæsta hnjúk Jökulgilstinda (punktur 51). Þaðan er haldið áfram eftir fjallseggjum Stigafjalla og í hæsta tind þeirra, yfir í hæsta punkt á Hellisskógsheiði og í Jökulsá, þar sem hún kemur úr þrengslum austan Kjarrdalsheiðar, sunnan Svínadalshnútu. Loks er Jökulsá fylgt allt til upptaka sinna í Vesturdal. Frá þeim stað þar sem Jökulsá kemur undan jökli í Vesturdal og til suðuráttar, meðfram jaðri Vatnajökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendu­laga 1. júlí 1998, þar til kemur að hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls. Frá þeim stað þar sem Lambatungnaá kemur undan jökli í Austurtungnajökli (pkt. 44 á dskj. nr. 4) og meðfram jaðri Vatnajökuls, eins og hann er á hverjum tíma, þar til kemur að mörkum sveitarfélagsins Hornafjarðar við Fljótsdalshrepp, þ.e. að Vatnajökull eins og hann er á hverjum tíma sé þjóðlenda. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Í gagnsök krefst gagnstefndi þess að úrskurður óbyggðanefndar dags. 14. nóvember 2003 í málinu nr. 5/2001 verði ekki ógiltur hvað varðar þann hluta kröfusvæðisins, sem kröfur gagnstefnenda taka til. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Með úrskurði dómstjóra Héraðsdóms Austurlands uppkveðnum 8. október 2004 vék dómstjórinn sæti í málinu. Með bréfi 19. janúar 2005 voru héraðsdómararnir Eggert Óskarsson, sem dómsformaður, Hervör Þorvaldsdóttir og Skúli Magnússon, skipaðir til að fara með málið. I. Málsatvik Atvik málsins eru ágreiningslaus. Óbyggðanefnd starfar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, og hefur það hlutverk að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Samkvæmt 8. gr. laganna, eins og henni var breytt með 3. gr. laga nr. 65/2000, skal nefndin að eigin frumkvæði taka til meðferðar og úrskurða um málefni sem undir hana heyra. Skal hún ákveða hvaða landsvæði tekið er til meðferðar hverju sinni. Í 10. gr. laganna, eins og greininni var breytt með 4. gr. laga nr. 65/2000, eru nánari fyrirmæli um málsmeðferð nefndarinnar, meðal annars þau að þegar nefndin hefur ákveðið að taka svæði til meðferðar ber henni að tilkynna fjármálaráðherra um það og veita honum minnst þriggja en mest sex mánaða frest til að lýsa kröfum ríkisins um þjóðlendur á svæðinu. Með bréfi 13. júlí 2000 tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til meðferðar sveitarfélagið Hornafjörð í samræmi við 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Svæðið var nánar tiltekið afmarkað með vesturmörkum jarðarinnar Skaftafells í Öræfasveit og austurmörkum jarðanna Hvalsness, Víkur, Svínhóla, Reyðarár, Bæjar, Hlíðar og Stafafells. Til suðurs afmarkast svæðið með hafinu og til norðurs af tiltekinni línu á Vatnajökli. Kröfulýsingar fjármálaráðherra vegna íslenska ríkisins um þjóðlendur í Lóni, Nesjum, Mýrum, Suðursveit og Öræfum í sveitarfélaginu Hornafirði bárust 13. desember 2000. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð á framangreindu svæði og útdrátt úr kröfum ríkisins, ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 3. janúar 2001, Morgunblaðinu 7. janúar og fleiri blöðum síðar í sama mánuði, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Skorað var á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði, sem félli innan kröfusvæðis ríkisins, að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd innan fjögurra mánaða. Samkvæmt gögnum málsins tóku meðal annars til varna fyrir nefndinni og lýstu kröfum sínum þinglýstir eigendur jarðanna Stafafells og Brekku sem eru gagnstefnendur í máli þessu. Í júlí 2001 var aðilum tilkynnt að ákveðið hefði verið að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Var í máli nr. 5/2001 fjallað um Lón í sveitarfélaginu Hornafirði, þ.e. svæði sem afmarkast til vesturs af Nesjum, þar sem áður voru hreppamörk, og til austurs af mörkum sveitarfélagsins Hornafjarðar gagnvart Djúpavogs­hreppi og Fljótsdalshreppi, allt norður í Geldingafell (punktur 46), áður sýslumörk Austur-Skaftafells­sýslu við annars vegar Suður-Múlasýslu og hins vegar Norður-Múla­sýslu. Framangreind viðmiðun til vesturs endar við jaðar Austurtungna­jökuls (punktur 44, sbr. einnig punkt 17 í kröfugerð vegna Hoffellslambatungna í máli nr. 4/2001 hjá óbyggðanefnd, Nes). Þaðan er dregin lína í hnjúk (1526 m háan) og áfram í annan hnjúk (1505 m háan) og loks í þann þriðja, nafnlausan hnjúk sunnan Grendils (punktur 45) og áfram í Grendil og þaðan yfir hnjúk (1438 m háan) og í Geldingafell (punktur 46). Lína þessi, sem afmarkar svæðið á Vatna­jökuli, byggir á kröfugerð vegna Stafafells, markalínu þeirri á Vatnajökli sem samvinnu­nefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína og sýslumörkum, sbr. einnig kröfugerð vegna Hoffells­torfu í máli nr. 4/2001, Nes. Til suðurs afmarkast svæðið með hafinu. Málið var fyrst tekið fyrir af óbyggðanefnd 7. ágúst 2001. Málið var tekið til úrskurðar að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum málflutningi 8. til 11. september 2002. Málið var endurupptekið 14. nóvember 2003 og lögð fram ný gögn en að því loknu tekið til úrskurðar að nýju. Úrskurður óbyggðanefndar nr. 5/2001 var kveðinn upp 14. nóvember 2003. Skiptist hann í alls 11 kafla og er 200 bls. fyrir utan viðauka og fylgiskjöl. Í kafla 1 er gerð grein fyrir úrlausnarefni, skipan og aðild fyrir óbyggðanefnd. Í kafla 2 er er gerð grein fyrir málsmeðferð. Í kafla 3 er kröfugerð aðila lýst. Í kafla 4 er gerð grein fyrir gögnum og gagnaöflun nefndarinnar. Í kafla 5 er rætt um staðhætti og náttúrufar í Lóni. Í kafla 6 er fjallað um landnám í Lóni og farið ítarlega yfir sögu einstakra jarða auk þess sem afréttarnotum er lýst. Í köflum 7 og 8 er gerð grein fyrir sjónarmiðum aðila fyrir nefndinni. Í kafla 9 er að finna viðauka við almennar niðurstöður óbyggðanefndar, en þar er vísað til umfjöllunar nefndarinnar í úrskurðum hennar nr. 1-7/2000 sem allir fjalla um lönd í Árnessýslu. Í kafla 10 koma niðurstöður óbyggðanefndar í málinu fram og er kafli 11 úrskurðarorð nefndarinnar. Úrskurður óbyggðanefndar verður rakinn eftir því sem sakarefni málsins gefur tilefni til. Kröfugerð málsaðila fyrir óbyggðanefnd Fyrir óbyggðanefnd gerði aðalstefnandi þá kröfu að viðurkennt yrði að þjóðlendumörk í Lóni séu svo sem hér segir: Úr Svínadalshnútu er svo dregin lína þvert yfir neðri hluta Kjarrdalsheiðar, yfir Tæpitungur og Flötutungur fyrir sunnan Hafragil og í Suðurfjallið (punktur F) fyrir ofan Skyndidalsháls, sem verður hornmark. Frá punktinum í Suðurfjalli er dregin lína yfir Skyndidal og Dalsheiði í Brennhöfða (punktur G) fyrir innan Dalskóga og þaðan í punkt í Dalsfjalli (punktur H) og frá þeim punkti yfir Laxárdal, yfir Hvammsheiði og efsta hluta Gjádals og Þorgeirsstaðadal og sjónhendingu í punkt efst á Fjarðarheiði (729m) (punktur I), sem verður hornmark. Frá punktinum efst í Fjarðarheiði er dregin lína beint í Skálatinda (838m) (punktur J) og er þá komið að gömlu sveitarfélagamörkunum milli Nesja og Bæjarhrepps (Lóns) og inn á næsta svæði. Af hálfu þinglýstra eigenda Stafafells og Brekku var kröfugerð ríkisins mótmælt og þess krafist að kröfu ríkisins um þjóðlendumörk verði hafnað. Þá var þess krafist af hálfu þinglýstra eigenda greindra jarða að viðurkennt yrði að þeir ættu beinan eignarrétt að öllu landi jarðanna, að undanskildu því landi sem látið hafi verið frá jörðinni, og að undanskildum námum í jörðu, og að viðurkennt yrði að heildar­landamerki jarðanna séu þessi: Mörkum ráða fjallseggjarnar fyrir austan Víði­dal út á Sviptungnavarp, (p. 50) þaðan ráða enn fjallseggjar út á Hafradals­stafninn (p. 54). Eftir það ræður á sú sem fellur út Hafradal allt út í gljúfur­kjaftinn austanvert við Bláberjamýri; (p. 55) þaðan liggja mörkin beina leið í Sker­nabba (p. 56) á ofanverðum Nýgræðum.- sem nú verður hresstar upp og audkenndar- þaðan sjónhending í vörðuna á Steinsholti sem kallast venjulega Mark­hraun. Úr því beint út yfir Himbrimistjörn (p. 57) yfir Hrútshöfða (p. 58) þannig, að sjónhending verði úr vörðunni við á Markhrauni í austustu klettasnös á í Vigrinni. Að utan ræður affallið fyrir ofan fjöruna (p. 59) [/] Að sunnan ræður Jökulsá (p. 43) þ.e. sá farvegur hennar, sem rennur á milli Nautsholts að austan og Krossalands að vestan -Þorvaldshöfðakvísl- alla leið inn eftir þangað sem Skyndidalsá rennur í hana. (p. 39) Eftir það ræður Skyndidalsá mörkum inn í jökla. (p. 38) (p. 44). [/] Að norðan „nær Stafafellsland þangað, sem vötn skilur milli Lóns og Fljóts­dals(p. 45) (p. 46) (p. 47) (p. 48) (p. 49) “.[/] Innbyrðis milli jarðanna Stafafells og Brekku að því marki sem land jarð­anna er skipt, eru landamerki í samræmi við landamerkjasamning dags. sept. 1983, sbr. kaupsamning og afsal fyrir jörðinni Brekku, dags. 24. maí 1933. Einnig var gerð krafa til málskostnaðar úr ríkissjóði. Tekið var fram í kröfugerðinni að landeigendur líti svo á að í kröfugerð þeirra felist jafnframt krafa um afnotarétt þeirra í þjóðlendu, að öllum venjubundnum afnotum, að fornu og nýju, kæmi til þess að einhver hluti landsins teldist þjóðlenda. Samkvæmt framangreindu gerir aðalstefnandi sömu kröfu fyrir héraðsdómi um mörk þjóðlendu og eignarlands gagnvart jörðunum Stafafelli og Brekku og gerð var krafa um fyrir óbyggðanefnd. Í úrskurði óbyggðnefndar er ítarleg grein gerð fyrir staðháttum og náttúrufari. Þar segir m.a. svo: Lónshreppur er mjög hálendur, hlíðar víða brattar og skörp landfræðileg og gróðurfarsleg mörk milli undirlendis og fjalllendis. Hæstu fjöll í hálendinu milli Lóns og Nesja eru um 800-900 m að hæð, en hæstu fjöll norður undir jökli eru allt að 1300 m há. [/] Undirlendi hreppsins er miklu minna að víðáttu en fjalllendið. Það saman­stendur fyrst og fremst af lítt og ógrónum áreyrum Jökulsár í Lóni og vel grónum áreyrum fjær ánni, undir hlíðum fjallanna. Jökulsá í Lóni á upptök sín í suðaustanverðum Vatnajökli. Hún fellur efst um mikil gljúfur, en um miðbik sveitarinnar og til sjávar rennur hún á breiðum eyrum. Inn í fjalllendið, bæði austan og vestan Jökulsár, skerast margir þröngir dalir og eru Laxárdalur og Skyndidalur þeirra lengstir og mestir [...] Í úrskurðinum eru breytingar á jöklum raktar frá landnámi. Kemur þar fram að jöklar hafi verið mun minni um landnám en þeir eru nú. Fram kemur að jöklar hafi náð hámarki um 1890 en hafi síðan hopað. Lýsing óbyggðanefndar á sögu Stafafellsjarða Almennar niðurstöður óbyggðanefndar Í niðurstöðukafla nefndarinnar er aðdragandi að setningu laga nr. 58/1998 rakinn og hlutverk nefndarinnar samkvæmt lögunum reifað. Segir m.a. að fyrir gildistöku laganna hafi legið fyrir að tiltekin landsvæði á hálendi landsins hafi ekki verið í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Hafi réttarstaða þessara svæða, sem nú séu kölluð þjóðlendur, verið óljós og hafi lögin verið sett til að leysa þennan vanda. Þá er hlutverk óbyggðanefndar samkvæmt lögum nr. 58/1998 rakið og fjallað um mat nefndarinnar samkvæmt lögunum. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að frumstofnun eignarréttar hér á landi hafi farið fram með landnámi, hefð og lögum, sbr. löggjöf um nýbýli og þjóðlendur. Rakin er Landnáma og heimildir um landnám. Segir að af takmörkuðum lýsingum í Landnámu verði engar afdráttarlausar ályktanir dregnar um það hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar yfir landsvæði með námi. Óbyggðanefnd telur hefð vera annan frumstofnunarhátt eignarréttar. Dómstólar hafi hafnað því að eignar­hefð verði unnin á grundvelli hefðbundinna afréttarnota af landi utan landa­merkja jarða. Hins vegar hafi hefð verið viðurkennd á grundvelli sambærilegra nota innan landamerkja jarðar. Jafnframt sé ljóst að nytjar af þessu tagi hafi ekki nægt til að vinna eignarhefð með útrýmandi hætti innan marka jarðar svo sem þau hafa verið afmörkuð í landamerkjabréfi hennar. Óbyggðanefnd telur að við mat á því hvort tekist hafi að fullna eignarhefð yfir landsvæði skipti máli hvort það sé innan eða utan landamerkja jarðar. Skilyrði fyrir því að eignarhefð verði unnin á landsvæði utan landa­merkja jarðar séu þröng, þó að ekki sé slíkt útilokað. Lög séu þriðji frumstofnunarháttur eignarréttar, sbr. nýbýla­tilskipun frá 15. apríl 1776 og lög um nýbýli frá 6. nóvember 1897. Óbyggðanefnd rekur flokkun lands í jarðir, afrétti og almenninga. Þýðing þeirrar flokkunar nú ræðst af því hvernig hún fellur að hugtökunum eignarland og þjóðlenda. Um jörð segir óbyggðanefnd eftirfarandi: Óbyggðanefnd telur að almennt megi gera ráð fyrir að jörð sé landsvæði sem upprunalega hefur verið ráðstafað úr einstökum landnámum, stofnað til nýbýlis á eða eignar­hefð unnin yfir. Tilgangurinn með stofnun hverrar jarðar hefur verið að stunda þar búskap árið um kring. Samt sem áður getur að sjálfsögðu verið land innan jarðar sem ekki verður nýtt til landbúnaðar, enda getur setning merkja hæglega hafa tekið mið af öðrum atriðum. Nýting landsins hefur verið í samræmi við búskaparhætti og umfang bús á hverjum tíma. Land hverrar jarðar hefur frá öndverðu borið að afmarka með landamerkjum. Innan merkja jarðar sinnar hefur eigandi almennt séð farið með umráð og hagnýtingu, gert ráðstafanir með löggerningum, veðsett jörðina og látið hana ganga að erfðum, á sama hátt og gildir um eignarland yfirleitt. Óbyggðanefnd telur hvorki verða ráðið af eldri né yngri löggjöf að almennt séð hafi verið gert ráð fyrir því að land innan jarðar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Staðhættir, gróður­far og nýtingarmöguleikar verða ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Einstök dæmi um slíka skiptingu finnast þó og eins kann það í öðrum tilvikum að valda nokkrum vafa þegar afréttur liggur eða lá sjálfstætt undir einstakar jarðir. Þá kunna að finnast svæði innan merkja jarða sem kölluð eru afréttur, e.t.v. með vísan til þess að sá hluti hennar hafi helst verið nýttur til beitar, án þess þó að eignarréttarleg staða þess landsvæðis hljóti að vera önnur. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er eða hefur verið jörð sé beinum eignarrétti háð. Sönnunarbyrðin hvílir því á þeim sem öðru heldur fram. Óbyggðanefnd telur að tilvist ítaks í fasteign bendi fremur til þess að svæði það sem ítakið er á sé eða hafi einhvern tímann verið eignarland. Þá fjallar nefndin um almenninga og kemst að þeirri niðurstöðu að heimildir bendi ekki til að hér á landi hafi verið að finna afmörkuð landsvæði inn til landsins sem lotið hafi reglum um almenninga svo óyggjandi sé. Hafi einhvern tímann verið svo, hefur munur á þeim og afréttum orðið lítill eða enginn er fram liðu stundir. Þá er ljóst að stærstur hluti lands utan einstakra jarða hefur fyrr og síðar verið í afréttarnotum. Samkvæmt þessu verður ekki talið að hugtakið almenningur hafi mikið sjálfstætt gildi við mat á grunneignarrétti á landi sem verið hefur í slíkum notum. Það getur hins vegar haft þýðingu við mat á takmörkuðum eignar­réttindum og eins verður ekki útilokað að slík landsvæði finnist. Að því er varðar samnotaafrétti telur óbyggðanefnd ekki unnt að útiloka að slík landsvæði hafi verið numin. Vísað er til reglna um nýtingu slíkra afrétta og notkun þeirra að öðru leyti, sem einkum fólst í beit. Telur nefndin með vísan til úrlausna dómstóla að beinn eignarréttur verði ekki byggður á slíkum notum. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er samnotaafréttur sé þjóðlenda. Sönnunar­byrðin hvíli á þeim sem öðru heldur fram. Þetta telur nefndin hins vegar ekki eiga við afrétti einstakra jarða og stofnana. Hafi þessar afréttir lotið öðrum reglum og landeigandi notið þar ríkari réttinda. Hvort tiltekinn afréttur einstakrar jarðar eða stofnunar sé undirorpinn beinum eða óbeinum eignarrétti heimajarðar sé hins vegar ekki einhlítt og verði að meta í hverju tilviki fyrir sig. Kröfur dómstóla til sönnunar að því er varðar annars vegar afrétti einstakra jarða og stofnana og hins vegar samnotaafrétti virðast þó sambærilegar að mati óbyggðanefndar. Óbyggðanefnd rekur reglur um skráningu fasteigna með svofelldum hætti: Óbyggðanefnd telur ljóst af úrlausnum dómstóla að við mat á gildi landamerkjabréfs, skipti máli hvort um er að ræða jörð eða annað landsvæði. Hafi gögn máls þótt bera með sér að afréttarlandsvæði væri einungis óbeinum eignarréttindum háð hafi tilvist landamerkja­bréfs ekki breytt þeirri niðurstöðu. Í slíkum tilvikum hafi landamerkja­bréf einungis verið talin ákvarða mörk afréttareignar. Hins vegar hafi dómstólar í einka­málum talið landamerkjabréf ákvarða mörk eignarlands í tilvikum þar sem um var að ræða landsvæði sem áður höfðu legið innan landamerkja jarða. Þá segir eftirfarandi í úrskurði óbyggðanefndar: Með vísan til tilgangs landamerkjalaga 1882, síðari tíma löggjafar og úrlausna dóm­stóla, telur óbyggðanefnd að leggja verði til grundvallar að jörð, svo sem hún er afmörkuð í landamerkjabréfi, sé beinum eignarrétti háð. Útilokað er að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi og til dagsins í dag. Í þeim tilvikum þar sem einstaklingar eða lögaðilar hafa samkvæmt elstu heimildum farið með þau réttindi og skyldur sem í beinum eignarrétti felast, verður að telja eðlilegt að íslenska ríkið beri hallann af þeim vafa sem fyrir hendi kann að vera. Einstaklingar og lögaðilar hafa haft réttmætar ástæður til að vænta þess að beinn eignar­réttur væri fyrir hendi og getað leitað til handhafa opinbers valds honum til verndar. Hins vegar er þó ljóst að meta verður sérstaklega gildi hvers landamerkja­bréfs. Þannig dregur úr gildi landamerkjabréfs ef eldri heimildir mæla því í mót. Á hinn bóginn telur óbyggðanefnd að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrir­liggjandi heimildum hefur ekki með einum eða öðrum hætti tilheyrt jörð, hafi ekki orðið beinum eignarrétti háð fyrr en með setningu þjóðlendulaga. Ekki er hægt að útiloka að þessi landsvæði hafi verið numin eða á annan hátt orðið undirorpin beinum eignarrétti en samhengi eignarréttar og sögu liggur ekki fyrir. Í stað þeirra almennu heimilda til umráða, hagnýtingar, ráðstöfunar o.s.frv. sem eigandi jarðar hefur um aldir verið talinn fara með hefur einungis verið um að ræða heimildir til takmarkaðrar nýtingar sem snemma urðu lögbundnar. Með vísan til úrlausna dómstóla er ljóst að beinn eignarréttur verður ekki byggður á slíkum notum. Sönnunarbyrðin hvílir því á þeim sem slíku heldur fram. Ef líkindi eru fyrir því að land hafi verið numið inn til jökla styður það þá niðurstöðu að land sem jökullinn hefur skilað frá gerð landmerkjabréfanna falli til aðliggjandi jarða. Ekki verður talið að jökull hafi hopað svo hratt undanfarna rúma öld að komið sé í ljós að ráði land jarða sem ofar kunna að hafa legið, enda staða jökuls 1998 nær því sem var um 1900 en um land­nám. Tilkall til lands sem komið hefur undan jökli kann jafnframt að byggjast á hefðar­reglum. Til skoðunar koma þá almenn atriði eins og tímalengd, yfirráð, hagnýting, ráðstafanir að lögum, viðhorf hefðanda og annarra aðila o.fl. Staðhættir kunna að vera með þeim hætti að um eðlilegt framhald tiltekinnar jarðar sé að ræða, líkt og landauki til hafs, og nýting annarra útilokuð. Frávik frá þessum almennu ályktunum eru þó að sjálfsögðu möguleg og verður að skoða hvert tilvik fyrir sig. Jafnframt hlýtur réttur þessi að takmarkast við land sem komið var undan jökli við gildis­töku þjóðlendulaga 1998, þegar löggjafinn kvað á um eignarhald ríkis á öllu því landi sem ekki væri sannanlega undirorpið beinum eignarrétti. Mögulegar væntingar jarð­eigenda um rétt til þess lands sem kemur undan jökli eftir þann tíma njóta ekki réttar­verndar sem eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrár. Þá ber þess að geta að frá gildistöku þjóðlendulaganna er ekki unnt að öðlast eignarréttindi innan þjóð­lendna fyrir nám eða hefð, sbr. 8. mgr. 3. gr. [/] Niðurstaða óbyggðanefndar er því sú að gildistaka þjóðlendulaga hafi undir þessum kringumstæðum haft það í för með sér að merki jarða gagnvart jökli væru fastsett, án tillits til síðari breytinga á jökul­jaðrinum. Sú niðurstaða er jafnframt í eðlilegu samræmi við markmið og tilgang löggjafarinnar. Þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim því ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkja­bréfi ber þannig að miða við stöðu jökul­jaðarsins 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll., enda sé jökullinn í þjóðlendu. Lega jökuljaðarsins kann þó að virðast óljós þar sem smájöklar eða fannir liggja aðskilið frá meginjöklinum. Í þeim tilvikum þar sem eignarland liggur að jökli í þjóðlendu verður að telja eðlilegt að íslenska ríkið beri hallann af þeim vafa sem þannig kann að vera fyrir hendi. Óbyggðanefnd telur því eðlilegt að í slíkum tilvikum miðist þjóðlendulína við jaðar meginjökuls, eins og hann er skilgreindur af sérfræðingum á því sviði. Smájöklar og fannir verða þá innan eignar­lands á sama hátt og jökulsker eða annað land umlukið jökli verður innan þjóðlendu. Landnám í Lóni Í úrskurði óbyggðanefndar eru raktar frásagnir Landnámu um upphaf byggðar í Lóni. Greint er frá því að Þórður skeggi, sonur Hrapps Bjarnarsonar bunu, hafi numið land milli Lónsheiðar og Jökulsár í Lóni. Þykir ekki leika vafi á því hversu vítt landnám Þórðar náði. Í Landnámu er því ekki lýst nákvæmlega hversu langt inn til fjalla landnámið náði. Er í þessu sambandi vísað til frásagna Landnámu um að fé hafi verið beitt til fjalla og upplýsinga um gróðurfar og jöklafar á landnámsöld. Talið er vafalaust að við landnám hafi gróðurþekja í Lóni verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er og jöklar minni. Í niðurstöðum óbyggðanefndar í máli þessu segir að austur- og vesturmörk landnámsins í Lóni séu nokkuð ljós, a.m.k. til sjávar, en um mörk inn til landsins sé ekki getið í Land­námu. Í þessu samhengi megi þó hafa til hliðsjónar það sem segir í Hauksbók að sumir þeir sem fyrstir komu til landsins hafi reist sér bú við fjallsrætur („byggðu næstir fjöllum“) til að nýta þar landkosti, einkum beitina. Þá segir að land í Lóni sé afmarkað af jöklum hið efra og sjó hið neðra. Þar á milli sé mikið fjall­lendi og heiðarlönd sem nái upp í allt að 1000-1300 m hæð við jökul­röndina, sundurskorið af stórum og smáum dölum. Undirlendi í Lóni sé lítið. Það liggi upp af ströndinni, með fram helstu ám og í dalbotnum. Norður að hreppamörkum í um 1000 m hæð við Marköldu innan við Kollumúla­heiði sé um 45 km fjarlægð. Stysta fjarlægð frá sjó að Austurtungnajökli við austurbrún Vatna­jökuls sé um 30 km í loft­línu. Ef tekið sé mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun land­náms­lýsinga verði að telja fremur ólíklegt að land í norðanverðu Lóni hafi verið numið frá sjávar­máli og upp á fjallsbrúnir og vatnaskil við Múlasýslur. Í úrskurði óbyggðanefndar er Stafafellstorfu lýst með svofelldum hætti: Til Stafafellstorfu teljast Stafafell, Brekka, Byggðarholt og Hraunkot. Þrjár síðasttöldu jarðirnar voru á sínum tíma, sbr. kafli 6.5., seldar frá Stafafelli og þá með ákveðnum merkjum, þó svo ekki liggi fyrir nein tiltæk gögn um að fram hafi farið formleg landskipti. Ágreiningslaust er að jarðirnar Stafafell og Brekka eiga saman í óskiptu það land Stafafellstorfunnar sem ágreiningur í máli þessu stendur um, Stafafell 75% en Brekka 25%... Að Stafafellstorfu, eins og henni er lýst í landamerkjabréfi jarðarinnar liggja að vestan Þórisdalur og Krossaland í Lóni, auk Hoffells­lamba­tungna í Nesjum. Að norð­vestan er Vatnajökull ásamt skrið­jökl­unum Austurtungna­jökli, Norðurtungna­jökli og Axarfellsjökli, en norðurkinn hans er stundum kölluð Suðurfjallsjökull, og nyrst er Vesturdalsjökull. [/] Til norðurs eru svokallaðir Suðurafréttir í Fljótsdal, þ.e. Múli og Suðurfell í Norður-Múlasýslu, og Flugustaðir, Hof og Múli í Geithellnahreppi (nú Djúpavogs­hreppi), Suður-Múla­sýslu. Þá liggja að austan­verðu jarðirnar Bær og Hlíð í Lóni en til suðausturs er hafið. [/] Landsvæði það sem hér er til skoðunar nær frá fjöru í Lóni um 45 km leið norð­vestur að vatnaskilum við Marköldu. Á u.þ.b. miðri þeirri leið eru vesturmörk þess í innsta hluta Skyndidals en austurmörk í Jökulgilstindum. Þar á milli eru u.þ.b. 16 km. Á norðanverðu þessu svæði er mikið hálendi en undirlendi þegar sunnar dregur og víðast skörp og brött skil þar á milli. [/] Fjalllendið, sem stundum er nefnt Lónsöræfi eða Stafafellsfjöll, er að stærstum hluta í 500-1000 m hæð en hæstu fjöll 1100-1570 m há. Það er sundurgrafið af ár­farvegum, gljúfrum og dalverpum og einkennist af bröttum lausaskriðum og kletta­beltum. Dalverpin eru víðast djúp, aðeins í 150-250 m hæð inn á milli fjallanna, og svo þröng að í þeim er ekki umtals­vert undirlendi. Jökulsá kemur undan jökli í 800-900 m hæð ofan dalbotns Vestur­dals og klýfur þetta land­svæði í tvennt, þar sem hún rennur tæplega 50 km leið til sjávar. [/] Vestan Jökulsár eru Eskifellsfjöll. Syðst á því svæði er Skyndidalur, um 12 km langur og allvíður með dalbotn í 100-200 m hæð. Ofan Skyndidals eru tvær há­sléttur, Suður­fjall (858 m) og Kjarrdals­heiði (mest 700-800 m). Jökulsá rennur fram úr löngum þrengslum austan Kjarrdalsheiðar og þar litlu sunnar, neðan við Eski­fell, sameinast Jökulsá og Skyndidalsá og dreifa sér fram á sandinn. Þegar dregur vestur og norður fyrir framan­greindar hásléttur og inn að jökli hækkar landið mjög. Þar eru hæstir Múla­tindar (1085 m), Sauðhamarstindur (1319 m), þar sem leifar eru af jökli að norðan­verðu, Suðurtungnatindur (1279 m) og tindar við austurbrún Vatna­jökuls milli Austurtungna- og Norðurtungna­jökla (1244 m) og í Norður-Lamba­tungum (1203 m). Nyrst er Suðurfjall (1028 m), og inn af því liggur Vestur­dalur, þar sem Jökuls­á á upptök sín. [/] Austan Jökulsár eru Framfjöll og Innfjöll. Framfjöll ná inn að Víðidalsá og Hnappa­dals­tindi. Syðsti hluti þeirra nefnist Heimafjall og liggur á milli Jökuls­ár og Hlíðar­ár, inn að Hvannagili og Fláatindi. Það er að miklu leyti í 200-300 m hæð, og er þar hæst Gullaugarfjall, 259 m. Þar norður af rís fjall­lendið bratt upp í 880 m hæð í Fláa­tindi. Austurskógar eru innan við Hvannagil og ná inn að Hnappadalsá og allt inn á Sviptungnavarp. Syðsti hluti Austur­skóga er flatlendar eyrar, ofan þeirra taka við brattar, hömróttar og gilskornar hlíðar en norður af þeim rísa Grákinnartindar (1114 m) og Stigafjöll. Ofan Stiga­fjalla eru Jökulgilstindar (1313 m) þar sem eru umtals­verðar leifar af jökli. Hellis­skógur tekur við af Austurskógum, fyrir innan Hnappa­dalsá. Þar fyrir ofan er Hellisskógsheiði, sem nær mest um 600 m hæð. Norðan og austan hennar, að mörkum Austurskóga við Sviptungnavarp, er mikið fjall­lendi sem rís hæst í Hnappadalstindi (1212 m). Innfjöll taka við af Framfjöllum norðan við Hnappadalstind. Svip­tungna­varp liggur norðaustur af Hnappadalstindi, upp undir Flugustaða­tinda (1122 m) og þar norður af eru Tungutindar (1175 m). Er þá komið að mörkum Lóns­hrepps og Geit­hellna­hrepps, á vatnaskilum. Á bæði Flugustaða­tindum og Tungutindum eru leifar af jökli en nokkru norðar, upp af Víðidal, er Hofsjökull eystri (1180 og 1069 m), nokkurra ferkílómetra jökul­hetta. Víðidalsá kemur úr Víðidalsdrögum norð­vestan Hofs­jökuls og rennur um Víðidal, í nálægt 500 m hæð, en sameinast Jökulsá neðan við Kollumúla. Austan árinnar og upp að framangreindu fjalllendi og jökul­leifum á sýslu­mörkum eru Sviptungur (914 m), Grísatungur (1094 m) og þegar norðar dregur Dagmála­hlíðar, Fláar, Innri-Sand­hólar, Hnúta og Norðurhnúta í nálægt 600-1000 m hæð. Vestan við Víðidalsá og Víðidal er Kollumúli (mest 901 m). Síðan lækkar landið til norðurs niður í 600-700 m hæð allt norður að Vatns­hlíðum. Þá tekur Kollumúla­heiði við, og er mikill hluti hennar í 800-900 m hæð. Markalda (982 m) og Víðidals­varp (892 m) eru á sýslumörkum og vatna­skilum á Hraunum. Jökulsá rennur vestan við Kollumúlasvæðið og skilur það frá Norður-Lambatungum og Suður­fjalli, í efsta hluta Eskifellsfjalla. [/] Undirlendi Stafafells er fyrst og fremst hinar miklu áreyrar Jökulsár í Lóni sem teygja sig frá Eskifelli og til sjávar, um 17 km leið. Víðast eru þær um 1,5 km breiðar en mest um 2,5 km, framan við Eskifell, vestanmegin Jökulsár. Mest eru þær í um 80-100 m hæð yfir sjó innst, þ.e. framan við Eskifell og við mynni Skyndidals. Upp með Jökulsá austanverðri, milli ár og hlíðar, er mjó og nokkuð sundurslitin undirlendis­ræma frá Gullaugarfjalli norður að Einstigi við Hellis­skóg. Einnig er lítils háttar undir­lendi í Hellisskógi og norðan í Eskifelli. Austan áreyranna er loks undirlendi sem nær frá Gildrufjalli suður til sjávar milli Jökulsár og Bæjarár, um 7 km langt, 1,5 km breitt og nánast allt neðan 40 m hæðar. Til stuðnings kröfum íslenska ríkisins fyrir óbyggðanefnd var vísað til landnáms, sem í megin­dráttum hafi einungis verið á undirlendi, staðhátta, víðáttu, öræfalands, gróður­fars, hæðar yfir sjó og afréttarnota fjalllendis. Samkvæmt gildandi rétti þurfi landeigandi að færa sönnur á eignarheimildir sínar og Hæstiréttur hafi gert ríkar kröfur til sönnunar á beinum eignarrétti að hálendi, fjöllum og öræfum. Jöklar hafi flokkast með öræfum og verið einskismannsland, en eftir lög­töku þjóðlendulaga verði að gera kröfu til þess að þeir teljist þjóðlenda. Með landamerkjabréfi Stafafells 1914 hafi verið innlimað í merkja­lýsingu jarðar­innar gríðarlegt landflæmi, gegn eldri heimildum. Samningur Náttúru­verndar­ráðs og eigenda Stafafells hafi ekki falið í sér viðurkenningu á eignar­rétti þeirra yfir öllu landi innan merkjalýsingar í landamerkjabréfi, enda komi ekkert fram um það. Þinglýstir eigendur Stafafells og Brekku vísa til heimildar­skjala sinna, svo sem afsala, en þau byggi á eldri heimildum, sbr. og veðbókarvottorð. Íslenska ríkið hafi selt jörðina einkaaðilum 1913. Enn fremur er vísað til atriða eins og land­náms, hefðar, umráða og nýtingar, kunnra og óumdeildra landa­merkja samkvæmt landa­merkjabréfi, dags. 23. apríl 1914, athugasemda­lausra þinglýsinga, lýsingar landa­merkja í vísitasíu Brynjólfs biskups 1641 og lög­festu Stafafells 1714, og fyrirkomu­lags smölunar. Í landi Stafafells hafi verið byggð nokkur býli, þ. á m. Grund í Víðidal, og leiga verið greidd fyrir. Jafnframt er byggt á friðlýsingu hluta jarðar­innar 1977 og samningum jarð­eigenda við ríkið um það efni. Af heimildum megi ráða að hluti Þóris­dals hafi verið lagður undir Stafafell og sé ekkert óeðlilegt við það, enda hafi kirkjan átt báðar jarðirnar. Jörðin hafi frá fornu fari verið ein af stærstu jörðum landsins. Engar heimildir séu um almenningsafrétt á þessu svæði. Jökull hafi verið miklu minni við landnám. Þá er vísað til greiðslu lögboðinna gjalda af jörðinni og réttmætra væntinga jarðeigenda. Ríkisvaldið beri sönnunarbyrði fyrir því að umrætt land sé ekki eignarland. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að Stafafells sé getið í heimildum frá um 1200 en sagnir um búsetu þar megi rekja aftur til 10. aldar. Af þeim verði ráðið að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða, sbr. umfjöllun um hugtakið jörð í almennum niðurstöðum óbyggða­nefndar. Brekka og fleiri býli á jörðinni séu upphaflega hjáleigur úr landi Stafa­fells og sé þeirra síðar getið í heimildum. Svo sem fyrr greinir séu austur- og vesturmörk landnáms í Lóni nokkuð ljós, en um mörk inn til landsins sé ekki getið í Land­námu. Lýsing á land­námi fyrir landi Stafafells sé þannig takmörkuð. Í umfjölllun óbyggðanefndar í kafla 6.5. um Stafafellsjarðir segir að samkvæmt kirknaskrá Páls biskups Jónssonar frá um 1200 hafi frá því um árið 1000 verið kirkja að Stafafelli, en elsta skjalið um kirkjuna muni vera máldagi sem talinn sé frá árinu 1343. Þar var þá Maríukirkja sem átti heima­land allt með gögnum og gæðum, rekum og skógum milli Bæjarfjöru og Papafjarðar­óss. Stafafell var þannig sjálfstæð kirkjustofnun, staður. Elsta landamerkjalýsing Stafafells er líklega í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar frá 1641: Mariu Kyrkia á Staffafelle j Lóne a Heimaland allt med gognum og gædum skogum og rekum thil Fiallz og fioru til þessara vmmerkia epter hefdar hallde og til sogn Sra Hogna Jonz sonar og Sra Gudmundar Laurentius sonar j motz vid hlyd og Bæ sio‹n›hending vr steinenum á steinzhollte og j mógil þad sem fellur vr hafrafellztinde hinum vestara, stód sá steirn vpp vr þufu fyrst þá Sra Hogne hafde staden sem han‹n› sialfu‹r› hefur medkentt, huer nu er blasin og steirnin nidur fallinn. Bifalar B[ysku]p lata vpphressa landamerke med godramanna raade sem thil vita ad til kolludum þeim er j motz vid eigu. Þadan ofan j Hymbrynis tiorn, sydan rædur Jokulz á ad sunnan j Bygdum og á stadurin allt land, og skóga ad frateknum Þoru skoge Einholltz kyrkiu, millum hen‹n›ar og skindildalz ár og á fioll vpp f[yrer] Jnnan Keteldalz heidi, og Vydedal allann, hun á skogar teig j skalahuamme annan skogar teig ‹j› styfinga hlyd, Selfor og v hrossa Beit j Barma a sumar og skogar teig j Hlydar dal. Árið 1714 voru landamerki Stafafells lögfest að því er virðist í samræmi við áðurgreinda lýsingu í vísitasíubók Brynjólfs biskups: Eg Gudmundur Magnusson lögfeste hier i dag stadenn Stafafell i Lone med öllum gögnum og giædum. skogum og rekum til fialls og fiöru til þessara ummerkia i mótz vid Hlijd og bæ siónhendingu ur Steinshollte og i Mógil þad sem fellur ur Stafafellstindi hinum vestara. Þadann ofani Himbrinistiörn. sijdann rædur Jokulsá ad sunnann i bigd. á stadurenn allt land og skoga millum Jökulsár og Skindedalsár og so á fiöll upp. Jtem Ketelstadaheijde og Vijdedal allann. Jtem skogarteig i Skálahvamme og annann i Stifingahlijd. selför og 5 hrossa beit j barmá á sumar. Skogarteig i Hlydardal. selveide i millum Straumsness og Skernabba sem stendur i lonenu fyrir ofann óshöfda. Vigur med öllum gögnum og giædum. Jtem allann hrutzhöfda. reka allann á millumm bæarfiöru og Papafiardaróss. Lögfeste eg og under stadenn Stafafell land allt vid sió fra Bæaróse ad austann og vestur ad Papaóse med öllumm gögnumm og giædumm. Sömuleides lögfeste eg Gudmundur Magnusson Stafafells kyrkiu jörd halfann Þorersdal i Lone og Stafafells kyrkiusokn. akra og tödur. Eingiar og haga. Skóga. vötn og veidestade og allar landsnitiar sem því lande filgia Eiga og filgt hafa. Fyrerbyd eg hvörium manne ad bruka. i ad vinna edur sier nyta. nema vyrduglegum höfdingsmanne Þorde Þorkelssyni og þeim sem hann leifer. til annara fardaga 1715 frá þessu. Þessar mijnar lögfestur vitna eg til þijn Högne Högnason og Þijn Hinrich Jonsson og allra þeirra dánumanna er ord mijn heijra. Landamerkjalýsing Brynjólfs biskups er tekin upp í vísitasíu Jóns biskups Árnasonar 1727, en í vísitasíum annarra biskupa er einungis greint frá eignum kirkjunnar eins og venja var við slíkar úttektir. Í jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 er dýrleiki Stafafells sagður óviss enda ekki venja að tíunda kirkjulén (beneficium) til skatts. Gerð er grein fyrir eignum kirkjunnar, og kemur þar fram að henni var eignaður Víðidalur og einnig Kollumúli sem nefndur er afréttur staðarins: Skógur er seldur og tekinn tollur fyrir, 5 ál. [álnir] fyrir 5 tunnur kola, og 5 fiskar fyrir hvörn raftviðarhest, og hefur þetta svo að fornu selt verið. Eggvarp af æðarfugli á jörðin í Vigrinu og selveiði. Staðurinn á afrétt í Kollumúla. Item er staðnum eignaður Víðidalur. Álftveiði á staðurinn á Lóninu. Item reka allan á millum Bæjarfjöru og Papafjarðaróss. Hrútshöfða á jörðin. Staðnum er eignað Hornssker fyrir Fjarðarlandi. Ábúandinn á Horni á að gjalda 5 ál. þar eftir árlega, eftir sem gömul venja verið hefur. En til forna hefur þetta sker verið tíundað að tveim tíundum af xij til staðarhaldarans að Stafafelli. Kostir jarðarinnar eru einkum þeir, að hún er veðursæl og hagasæl, og hefir víðáttu­mikið fjall-lendi og kjarngott afréttarland, sem að nokkru leyti er skógi vaxið, en ókostir þeir, að hér er fremur létt undir bú, jörðin mjög erfið og mannfrek, sauðfé mjög ullarlítið og afréttarlandið bæði fjarlægt, einkum hið besta úr því, og alt sundurskorið af vatnsföllum, klettabeltum, giljum og gljúfrum, svo að fjallgöngur kosta ótrúlega mikinn tíma og fyrirhöfn. einhver sú erfiðasta og fólksfrekasta landbúnaðarjörð, er við þekkjum, sérstaklega hvað fjárhirðingu snertir, þar eð jörðin er landrík og fjalllendi sérstaklega víðáttu mikið. Afréttarland er kjarngott og að nokkru leyti skógi vaxið, en í mjög mikilli fjarlægð, auk þess, sem það er sundurskorið af vötnum, giljum og gljúfrum og mjög slæmt umferðar. Elstu landamerkjalýsingar Stafafells er að finna í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar frá 1641 og í lögfestu hennar frá 1714, eins og fyrr greinir. Þá er landamerkjum jarðarinnar nánar lýst í yfirlýsingu séra Bjarna Sveinssonar, dags. 6. febrúar 1886, sem er að finna í fornbréfabók Stafafellskirkju. Landamerkjabréf Stafafells með hjáleigum og ítökum var undirritað 23. apríl 1914 og þinglesið á manntalsþingi í Bæjarhreppi 10. júlí 1922: Að austanverðu ráða mörkum fjallseggjarnar fyrir austan Víðidal út á Sviptungnavarp, þaðan ráða enn fjallseggjar út á Hafradalsstafninn. Eftir það ræður á sú, sem fellur út Hafradal al‹l›t út í gljúfurkjaftinn austanvert við Bláberjamýri; þaðan liggja mörkin beina leið í Skernabba á ofanverðum Nýgræðum – sem nú verður hres‹s›tar upp og auðken‹n›dar – þaðan sjónhending í vörðuna á Steinsholti, sem nú kallast venjulega Markhraun. Úr því beint út yfir Himbrimistjörn yfir Hrútshöfða þannig, að sjónhending verði úr vörðunni á Markhrauni í austustu klettasnös í Vigrinni. Að utan ræður affallið fyrir ofan fjöruna. Að sunnan ræður Jökulsá þ.e. sá farvegur hennar, sem rennur á milli Nautholts að austan og Krossalands að vestan – Þorvaldshöfðakvísl – alla leið inn eftir þangað sem Skyndidalsá rennur í hana. Eftir það ræður Skyndidalsá mörkum inn í jökla. Að norðan nær Stafafellsland þangað, sem vötn skilur á milli Lóns og Fljótsdals. Undir Stafafell liggur fjara með öllum reka og öllum landsnytjum frá landamerkjum fjarðar austur til Óshöfða og eru suðurmörk þeirrar fjöru þar sem Ólafshelli ber milli hátinda, þegar staðið er á fjörunni, og verða þar mörk sett. Ennfremur á Stafafell allan reka á fjörunni frá Óshöfða austur að Bæjarfjöru, og eru austurmörkin þar sem há-Skiphólakollinn ber í skriðumótin – rauðu og dökku – í Reyðarártindi, en landsnytjar á þessari fjöru, sem nefnd er Prestsfit, liggur undir Hvalnes. Loks fylgir Stafafelli eyin Vigur með Böðvarsskeri og öllum gögnum og gæðum. Auk þess eigna gömul skjöl Stafafelli álft alla á Lóni, en önnur ítök, sem skjölin nefna, virðist óþarft að tilgreina, þar sem þau eru bundin við örnefni, sem enginn veit nú lengur hvar eru. [/] Ítök nefna skjölin engin, sem aðrir eigi í Stafafellslandi, nema aðeins Þóruskóg á Skyndidal, sem Einholtskirkja eigi, en óljóst eru um takmörk hans. Neðan Dímu ræður mörkum bein lína úr austurhorni Þorvaldshöfða í vörðuna á há-Dímu. Ofar Dímu ræður Jökulsá inneftir þangað, sem Skyndidalsá fellur í hana. Eftir það ræður Skyndidalsá mörkum inní Jökla. Díma ásamt kraga af sandinum umhverfis hana verður friðlýst land og afhent Náttúruverndarráði að gjöf til eignar og umráða. Þó viljum við geta um eftirfarandi varðandi Eskifellsfjöll, nú vanalega rangnefnd Lónsöræfi en þau eru víðáttumestu beitarlönd í hreppnum og erfið í smölun vegna klettagljúfra og stórvatna. Mörkum Eskifellsfjalla er lýst með svofelldum orðum: Eskifellsfjöll eru talin byrja norðan Skyndidalsár, en vestan Jökulsár. Þá er og Kollumúli og Víðidalur norðaustan Jökulsár en vestan þess fjallgarðs sem aðskilur Bæjarhrepp frá Geithellnahreppi í Suður-Múlasýslu. Mörkin að norðan eru á Marköldu, sem er sýslumark á milli Norður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu. Að vestan og norðvestan takmarkast þetta svæði af skriðjöklum Vatnajökuls. Bréfinu lýkur með þessu orðum: Þrátt fyrir víðáttu þessa fjalllendis teljum við undirritaðir eins og í upphafi var sagt að þetta beitiland teljist og skilgreinist fremur heimaland í einkaeign en afréttur. Óbyggðanefnd telur í úrskurði sínum að heimildir bendi ekki til annars en að búseta hafi verið nokkuð samfelld í Skafta­felli frá því að jarðarinnar er fyrst getið í heimildum, og að eftir gerð landamerkja­bréfsins hafi jörðin og síðar einnig Brekka framselst á hefðbundinn hátt og verið veðsett eftir að hún komst í einkaeigu. Í landamerkjabréfi Stafafells 1914 segir um mörkin að austanverðu að þar ráði fjalls­eggjarnar fyrir austan Víðidal út á Sviptungnavarp og áfram eftir fjalls­eggjum út á Hafradalsstafninn. Eftir það ræður á sú, sem fellur út Hafra­dal allt út í gljúfur­kjaftinn austanvert við Bláberjamýri; þaðan liggi mörkin beina leið í Sker­nabba á ofan­verðum Nýgræðum og sjónhending í vörðuna á Steins­holti (Mark­hraun). Úr því beint út yfir Himbrimistjörn yfir Hrútshöfða, þannig að sjón­hending verði úr vörð­unni á Markhrauni í austustu klettasnös í Vigrinni. Um norðurmörk jarðarinnar segir í bréfinu að Stafafellsland nái þangað, sem vötn skilur á milli Lóns og Fljótsdals. Landa­merkja­bréf Stafa­fells er áritað af hálfu Hlíðar og Bæjar en ekki vegna land­svæða í Múla­sýslum. Óbyggðanefnd telur að heimildir um merki Stafafells bendi til þess að eigendur jarðar­innar hafi litið svo á að merki hennar, milli Skyndidalsár og Jökulsár, næðu allt að Vatnajökli, enda náði hann um aldir nokkru sunnar en nú, væntanlega lengst um 1890. Þannig miða vísitasíur 1641 og 1727 og lögfesta 1714 við Skyndidalsá og Jökulsá sem báðar koma undan jökli, auk þess sem tekið er sérstaklega fram að staðurinn eigi allt land og skóga á milli ánna og á fjöll upp. Þessu til stuðnings eru heimildir um merki Þórisdals frá 1467 þar sem segir að Dalur eigi „alla jörð óslitna í millum Jökulsár og Laxár og allt inn undir jökul“. Þá er í landa­merkja­bréfi Stafafells 1914 kveðið á um að Skyndidalsá ráði „mörkum inn í jökla“ en að norðan er miðað við vatnaskil milli Lóns og Fljótsdals, sbr. einnig lýsingu séra Bjarna Sveinssonar frá 1886. Jafnframt megi vísa til þess að mörkum gagnvart jökli sé ekki lýst að öðru leyti í þessum heimildum. Jökull­inn hafi afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti til vesturs að ekki var talið þurfa umfjöllunar við. Þá telur nefndin að ekki sé í ljós leitt að land austan Jökulsár og ofan Hvannadalsvarps hafi verið innan landamerkja Stafafells fyrir gerð landamerkja­bréfsins 1914. Fyrirliggjandi gögn bendi hins vegar ekki til annars en að landa­merkjum Stafafells til annarra átta sé þar rétt lýst, svo langt sem sú lýsing nái. Niðurstaða óbyggðanefndar um eignarréttarlega stöðu lands innan Stafafellsjarðarinnar er eftirfarandi: Ekki eru heimildir um annað en að jörðin Stafafell, eins og hún var afmörkuð fyrir gerð landamerkjabréfsins 1914 og yfirlýsingu sr. Bjarna Sveinssonar 1886, og að því marki sem land hefur komið undan Vatnajökli síðan hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, fram til friðunar hluta landsins 1977. Innan þeirra marka sem fyrst eru tilgreind um miðja sautjándu öld hafa eigendur jarðarinnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Framfjallasvæðið, inn að Hvannadalsvarpi, hefur ekki verið þar undanskilið, enda þótt nýting þar hafi verið takmörkuð. Undirlendi á þessu svæði er lítið og skortur á ræktanlegu landi. Fjalllendið liggur upp af áreyrum Jökulsár og verður ekki skilið frá landi jarðarinnar, enda mikilvægur hluti hennar á þeim tíma þegar búskapur byggðist á beit. Óbyggðanefnd telur að ítak á Skyndidal styrki beinan eignarrétt þar, sbr. umfjöllun um ítök í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar. Hjáleigur Stafafells, að undanskilinni Grund í Víðidal, voru á undirlendinu upp með Jökulsá, á Eskifells- og Framfjallasvæðinu. Ekki verður annað séð en að þetta eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda. Engar heimildir eru um að land innan þessara merkja hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verða stað­hættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. [/] Óbyggðanefnd telur hins vegar ekki verða ráðið af heimildum að réttur Stafa­fells til Víðidals og Kollumúla hafi verið meiri en fylgja afréttareign. Heimildir um búsetu í Grund í Víðidal með hléum á tímabilinu 1835-1897, þar sem fram kemur að sótt hafi verið leyfi til Stafafellsmanna og leiga greidd þangað, ber að skoða í þessu ljósi. Augljóst er að þessi búseta hefur haft áhrif á afréttarnot Stafafells af svæðinu. [/] Þá er ekki í ljós leitt að annað fjalllendi austan Jökulsár og ofan við Hvannadals­varp og svæðið innan jaðars Vatna­jökuls, á milli upptaka Skyndidalsár og Geldingafells, hafi verið nýtt frá Stafafelli og engar heimildir eru um tiltekin réttindi staðarins á því svæði. Ráðstafanir og nýting eigenda Stafafells á þessu landsvæði eftir gerð landamerkja­bréfsins 1914, þ.e. óformlegt samþykki við skálagerð, aðild að frið­lýsingu, forganga um gerð deiliskipulags og flutningur ferðamanna inn á Lóns­öræfi, getur ekki grundvallað eignarrétt byggðan á hefð eða öðrum þeim stofnunar­háttum eignarréttinda sem grein hefur verið gerð fyrir í almennum niðurstöðum óbyggða­nefndar. Jafnframt telur óbyggðanefnd að svo óljós yfirlýsing einstaks hand­hafa framkvæmdar­valds sem aðild Náttúruverndar ríkisins að friðlýsingu Lónsöræfa, sbr. auglýsingu nr. 31/1977, hafi ekki stofnað til réttinda Stafafellsbænda yfir annars vegar landinu austan Jökulsár og ofan við Hvannadalsvarp og hins vegar innan Vatna­jökuls, á milli upptaka Skyndidalsár og Geldingafells. Krafa eigenda Stafafells um beinan eignar­rétt á þessum svæðum verður því ekki talin eiga við rök að styðjast. Þegar litið er til alls þess sem að framan er rakið um afmörkun Stafafells, eins og því er lýst í landamerkjabréfi 1914, og nýtingu þess, verður ekki talið að það hafi nokkurn tímann í heild sinni verið undirorpið fullkomnum eignarrétti einstaklinga, kirkjunnar eða ríkisins, hvorki fyrir nám, hefð, löggerninga né með öðrum hætti. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir þannig til þeirrar niðurstöðu að land innan landamerkja Stafafells, eins og þeim er lýst í landamerkjabréfi 1914, hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu; eignarland á Eskifells­svæðinu milli Skyndidalsár og Jökuldalsár, eignarland í Framfjöllum, upp að Hvannadals­varpi, þjóðlenda í Framfjöllum ofan Hvannadalsvarps og þjóðlenda í Innfjöllum austan Jökulsár, þ.m.t. í Víðidal og Kollumúla, þó þannig að síðastnefndu tvö svæðin eru í afréttareign Stafafells. Þá er það og niðurstaða óbyggðanefndar, sbr. framangreint, að land innan jökul­jaðars Vatnajökuls, á milli upptaka Skyndidalsár og Geldingafells, sé þjóð­lenda. Að því er varðar það álitaefni hver séu mörk eignarlands og þjóðlendu milli Hvanna­dals­varps og Jökulsár og afréttareign Stafafells í Víðidal og Kollu­múla segir svo í niðurstöðu nefndarinnar: Af hálfu íslenska ríkisins hefur ekki verið sýnt fram á að land innan landa­merkja jarðarinnar Stafafells eins og þeim er lýst í heimildum frá því fyrir 1886, sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggða­nefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða, sbr. einnig umfjöllun í kafla 9.4., án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. [/] Af hálfu eigenda Stafafells og Brekku hefur ekki verið sýnt fram á að land utan landamerkja Stafafells samkvæmt heimildum frá því fyrir 1886, þ.e. Fram­fjöll ofan línu sem dregin er á milli Hvannadalsvarps, hæsta tinds Stiga­fjalla, hæsta punkts á Hellisskógsheiði og þess staðar þar sem Jökuls­á kemur úr þrengslum austan Kjarrdalsheiðar, og í Innfjöllum austan Jökulsár, þ.m.t. Víðidal og Kollumúla, sé eignarland, hvorki fyrir nám, lög­gerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hefur verið háttað, hefur ekki heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Sama máli gegnir um landsvæðið innan jökul­jaðars Vatnajökuls, á milli upptaka Skyndidalsár og Geldingafells. Rannsókn óbyggða­nefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að framangreint svæði, innan og utan jökuljaðars, sé þjóðlenda. II. Vettvangsganga dómara 2. júní 2005 III. Aðalstefnandi gerir greinarmun á stofnun beins eignarréttar að landi og óbeins eignarréttar, eða réttar til afnota, sem hafi grundvallast á töku í upphafi en síðar helgast af venju. Telur stefnandi að á umræddu kröfusvæði hafi land verið tekið „afnotatöku“ einstakra jarðeigenda þar sem möguleiki var til beitarafnota og sums staðar allt að jökulrönd, ef þar var gróður. Byggist það á því að engar heimildir sé að finna um að almenningar hafi verið í sýslunni, en þeir hafi verið sameiginlegt afnotaland fjórðungsmanna og síðan þjóðarinnar. Stefnandi telur að jöklar hafi aldrei talist til eiginlegra almenninga, þar sem þeir voru ekki nytjaland. Jöklarnir hafi verið taldir öræfi og verið einskins manns land, en eftir lögtöku laga nr. 58/1998 teljist þeir þjóðlenda. Aðalstefnandi vísar til þess að erfitt eða ómögulegt hafi verið samkvæmt landnámsreglum að nema hálendi eða fjöll. Er þar vísað til frásagnar Hauksbókar um að kona hafi mátt nema land með því að leiða tvævetra kvígu vorlangan dag sólsetra í millum um það land sem numið var, en karlmaður farið um land með eldi sólsetra á milli. Stafafell eigi land syðst í landnámi Þórðar skeggja, en landnám hans var fyrir norðan Jökulsá, þ.e. ”hann nam lönd öll í Lóni fyrir norðan Jökulsá og Lónsheiðar.” Hvergi verði af þessari lýsingu ráðið, að námið hafi náð upp til fjalla, frekar en annars staðar í Austur-Skaftafellssýslu. Í átt að Vatnajökli hafi námið aldrei náð lengra upp með Jökulsá, en á móts við Kjarrdalsheiði, því þar þrjóti undirlendi. Land sunnan Jökulsá hafi verið í öðru landnámi, en samt telur jörðin Stafafell sér land sunnan Jökulsár, þar sem Skyndidalsá kemur í hana og einnig allt til Vatnajökuls milli Skyndidalsár og Jökulsár og einnig fyrir norðan Jökulsá allt að vatnaskilum við næstu sveitarfélög að norðan og austan. Sú heimild sem byggt sé á varðandi þessi mörk sé landamerkjabréf fyrir Stafafell gert 1914, eftir að Jón Jónsson prófastur hafði keypt jörðina af kirkjunni. Talsverður munur sé á því landi, sem nú teljist til Stafafells og því landi, sem eftir hafi verið úr landnámi Þórðar skeggja, þegar landrými landnámsjarðarinnar Bæjar hafði skipst í sjö jarðir. Spurning sé hvernig land sunnan Jökulsá hafi komist undir Stafafell og hvernig allt hálendið, norðan Jökulsá, sem nú sé innan merkja Stafafells, féll undir jörðina. Aðalstefnandi telur einnig að leiða megi af dómum Hæstaréttar að tengsl verði að vera milli eldri og yngri eignaheimilda. Nýrri heimildir um merki verði að víkja fyrir eldri eða upprunalegum heimildum. Beri þeir sem geri kröfu um beinan eignarrétt að umræddum svæðum sönnunarbyrðina í þessu efni. Þá mótmælir aðalstefnandi því að merki jarðar séu miðuð við jaðar jökuls og miðað sé við stöðu jökuljaðarsins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Á þetta geti ríkið ekki fallist. Í þeim tilvikum sem beinn eignarréttur jarðar kunni að hafa náð að jökli, þegar landamerkjalýsing var gerð, geti ekki orðið til landauki og bæst við land jarðar frá upphaflegri merkjagerð. Telur aðalstefnandi að lög nr. 58/1998 hafi engu breytt um þetta efni. Aðalstefnandi byggir kröfur sínar í gagnsök á því að það svæði sem kröfur gagnstefnenda taka til sé þjóðlenda utan marka eignarlanda og því eigi að staðfesta úrskurð óbyggðanefndar um þetta svæði. Um nánari útskýringu og rökstuðning er vísað til stefnu í aðalsök. Aðalstefnandi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga frá 1882. IV. Málsástæður og lagarök gagnstefnenda í aðalsök Gagnstefnendur byggja á því að með kröfugerð ríkisins í aðalsök í þessu máli er gerð alvarleg aðför að eignarrétti sem varinn sé 72. gr. Stjórnarskrár Íslands, sbr. og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Telja gagn­stefnendur, m.a. með hliðsjón af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu, að ríkis­valdið hafi með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt þeirra, t.d. með því að þinglýsa eignayfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær, og séu réttmætar væntingar þeirra verndaðar af þessum ákvæðum. Fallist dómurinn á þá kröfu að gagnstefnendum sé skylt að lögum að sanna eignarrétt sinn með þeim hætti að leggja fram frekari eignarheimildir en þeir gera, þá er því haldið fram að gagnstefnendur sæti mismunun sem sé andstæð stjórnarskrá. Þeim sé gert að sanna eignarrétt sinn með öðrum hætti en öðrum landeigendum í landinu. Öðrum nægi að leggja fram hefðbundin eignaskjöl lögum samkvæmt. Mismunun þessi sé lögleysa sem sé andstæð stjórnarskrá og sé sjálfstæð sýknuástæða. Einnig vísa gagnstefnendur til þess að stefnandi hafi ákveðið að hlíta öðrum úrskurðum óbyggðanefndar og sé gagnstefnendum því mismunað gróflega með því að þeim einum sé stefnt til að þola aðra niðurstöðu. Það beri því að sýkna stefndu þegar á þeirri forsendu að um ólögmæta mismunun sé að ræða sem ekki standist stjórnarskrána. Gagnstefnendur benda á að samkvæmt eignaheimildum þeim sem lagðar voru fram með kröfulýsingum þeim sem lagðar voru fram fyrir óbyggðanefnd vegna Stafafells, og ítarlega eru raktar í úrskurði, hafi gagnstefnendur óskoraðan eignarrétt fyrir þessum eignarjörðum sínum, Stafafelli og Brekku, með öllum gögnum og gæðum, m.a. á grundvelli hefðar. Gagnsstefnendur leiða rétt sinn frá Jóni prófasti Jónssyni er keypti jörðina Stafafell með öllum gögnum og gæðum af stefnanda árið 1913. Þá hafi legið fyrir landamerkjalýsing Stafafells í fornbréfabók Stafafells, og jörðin hafi því verið seld samkvæmt þeim merkjum. Prestar staðarins, sem voru um leið umboðsmenn eigandans, íslensku þjóðkirkjunnar, höfðu sjálfir samið þessar lýsingar, og ríkið hljóti því að viðurkenna þær. Árið eftir hafi verið gengið frá formlegu landamerkjabréfi fyrir jörðina í samræmi við hinar fornu heimildir í bréfabókinni, og því þinglýst athugasemdalaust í samræmi við gildandi landamerkajalög. Enginn aðili hafi nokkurn tíma gert athugasemdir við merkjalýsingu jarðarinnar frá því henni var þinglýst. Enginn hafi haldið því fram, aðrir en Stafafells­torfueigendur, að hann ætti sjálfstæð eignar- eða afnotaréttindi innan jarðarinnar, nema með samþykki jarðeiganda. Eigendur hafi farið með öll hefðbundin eignarréttindi jarðarinnar, sem m.a. hafa lýst sér í því að þeir hafi bannað öðrum not eignarinnar svo sem víða sé rakið í úrskurði óbyggðanefndar með vísan til eldri heimilda varðandi Stafafell. Þá hafa gagnstefnendur borgað af allri eigninni lögboðin gjöld, þ.m.t eignarskatta. Með vísan til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar um skilgreiningu á hvað séu jarðir sé ljóst að Stafafell falli undir þá skilgreiningu. Jörðin sé á land­s­væði sem upp­runa­lega hafi verið ráð­stafað úr ein­s­tökum land­námum, stofnað til ný­býla á eða eignar­hefð unnin yfir. Nýting Stafafells hafi verið í sam­ræmi við bú­skapar­hætti og um­fang bús á hverjum tíma. Land hverrar jarðar hafi frá öndverðu borið að af­marka með landa­merkjum. Svo hefur verið gert í samræmi við lög og venjur á hverjum tíma. Innan merkja jarðar sinnar hafi eigandi al­mennt séð farið með um­ráð og hag­nýtingu, gert ráð­stafanir með lög­gerningum, veð­sett jörðina og látið hana ganga að erfðum, á sama hátt og gildi um eignar­land yfir­leitt. Svo hafi verið með Stafafell samkvæmt elstu heimildum, svo sem rakið sé með ítarlegum hætti í úrskurði óbyggðanefndar. Gagnstefnendur hafi því haft réttmætar ástæður til að vænta þess að beinn eignarréttur væri fyrir hendi á hinu umþrætta landssvæði enda hafi þeir getað leitað til handhafa opinbers valds honum til verndar. Þessar réttmætu væntingar njóti sjálfstæðrar verndar eignarréttarins, m.a. með vísan til úrlausna mannréttindadómstóls Evrópu. Ljóst sé af gögnum málsins, og því sé í raun ómótmælt af hálfu ríkisins, að nánast allt land í A-Skaftafellssýslu hafi við landnám orðið undirorpið beinum eignarrétti. Engir almenningar og afréttir séu á svæðinu og nýting og búseta segi til um að allt land til jökla hafi verið nytjað allt frá landnámi, og tilheyrt ákveðnum jörðum. Ríkið hafi í raun fallist á þetta enda ekki skotið úrskurði óbyggðanefndar í Lóni að öðru leyti til dómstóla. Land allra annara jarða, t.d. Þórisdals sem aðalstefnandi fjalli nokkuð um í stefnu í aðalsök, sé viðurkennt eignarland allt frá fjöru til fjalls. Eignarréttarkrafa ríkisins virðist því fyrst og fremst byggjast á því að einhverskonar undantekningarsjónarmið eigi við um land Stafafells. Gagnstefnendur benda á að ljóst sé að kröfugerð ríkisins á hendur gagn­stefnendum fari í bág við þann skilning sem flestir úr röðum ráðamanna og stjórnvalda hafi lagt í þjóðlendulögin. Minnt er á að engin þörf sé á að úrskurða meira land þjóðlendu en augljóslega sé eigendalaust, og verði ekki séð að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að land sé úrskurðað þjóðlenda, þar sem allur arður af þjóðlendu skuli renna til hennar sjálfrar samkvæmt þjóðlendulögunum. Aðalstefnandi njóti því meiri arðs af eignarlöndum manna en þjóðlendum með vísan til skattalaga. Þetta leiði til þess að eðlilegra sé að einstaklingar njóti vafans ef fyrir hendi sé í baráttu sinni við ríkisvaldið. Að öðru leyti vísast til raka gagnstefnenda í gagnsök til stuðnings máls­ástæðum þeirra. Gagnstefnendur vísa til þess að Stafafell sé ekki landnámsjörð, heldur virðist ljóst að jörðin sé upphaflega úr landnámi Þórðar skeggja er nam allt land í Lóni norðan Jökulsár og nefndi býli sitt Bæ. Stafafells sé hinsvegar fyrst getið í heimildum fyrir árið 1000 í tengslum við kristniboðsferðir Þangbrands, en talið sé að prestsetur hafi verið á Stafafelli frá því um 1200. Enn sé þar kirkja þó ekki sé þar prestsetur lengur. Jörðin hafi frá fornu fari verið ein af stærstu jörðum landsins, en fyrstu þekktu landamerki jarðarinnar séu frá 1641 samkvæmt vísitasiugerð Brynjólfs biskups Sveinssonar, og sé þeim þar líst með svipuðum hætti og gert sé í núverandi landamerkjabréfi jarðarinnar frá árinu 1914. Út frá Stafafelli byggðust hjáleigur einsog títt sé um stórbýli. Í Stafafelllstúni voru hjáleigurnar Garðakot og Kiðuvellir. Þar var búið til 1840. Á Þorbjarnartúni vestan lækjarins, reis nýbýli um 1841, en stóð ekki lengi. Syðst í landi Stafafells var hjáleigan Byggðarhollt nú í eyði, og Hraunkot lítið eitt ofar. Brekka, býli næst brúnni á Jökulsá var áður hjáleiga Stafafells, en sé nú sjálfstæð jörð. Hún telst ¼ Stafafells­torfunnar. Auk hjáleiganna í “túninu heima” byggðust fjögur býli út úr Stafafellslandi á 19. öldinni. Eitt þeirra var Smiðjunes, nú í sumarbústaðalandinu inn með Jökulsá, en þar var búið til 1892. Samskonar býli, Valskógsnes, var byggt nokkru innar með Jökulsá, og var búið þar frá 1850-1875. Þriðja býlið, Eskifell, var innar og enn afskekktara, en það fór í eyði 1862. Þrátt fyrir mikla fjarlægð frá öðrum byggðum bólum byggðist enn eitt býli út úr Stafafelli árið 1835, en það var Grund í Víðidal. Þar var búið framundir 1900. Þessi afbýli voru þó jafnan leigulönd frá Stafafelli. Árið 1891 fluttu forfeður núverandi eigenda Stafafells að Stafafelli er Jón prófastur Jónsson tók við jörðinni og árið 1913 keypti hann jörðina af ríkinu á grundvelli laga nr. 50/1907 og hafi hún verið í einkaeigu síðan. Þann 8. og 14. júlí og 7. september 1976 rituðu þáverandi eigendur Stafafells undir yfirlýsingu um stofnun friðlands í Lónsöræfum (Stafafellsfjöllum) sem tekur yfir innri hluta jarðarinnar. Almennt um eignarréttarkröfur gagnstefnenda Gagnstefnendur vísa til 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Telja gagnstefnendur, m.a. með hliðsjón af dómum mannréttindadómstóls Evrópu, að ríkisvaldið hafi með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt þeirra, t.d. með því að þinglýsa eignayfirfærslu­skjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær, og séu réttmætar væntingar þeirra verndaðar af þessum ákvæðum. Bent er á að jörðin Stafafell hafi verið í opinberri eigu og hafi forverar gagnstefnenda keypt hana af ríkinu árið 1913. Gagnstefnendur benda á að hér skuli gæta að hinum almennu sönnunarreglum og því hvernig sönnunargögn eru metin en um það séu ákvæði í VI.-XII. kafla einkamálalaga nr. 91/1991. Sú almenna regla hafi verið talin gilda í eignarrétti að sá sem haldi fram beinum eignarrétti verði að færa sönnur að eignarrétti sínum. Gagnstefnendur telja að þeir hafi sannað eignarrétt sinn með framlagningu heimildarskjala og landamerkjabréfs fyrir jörðinni Stafafelli. Eldri heimildir mæli þeim ekki í mót. Aðalstefnandi hafi því sönnunarbyrðina fyrir því að land sem er innan þinglýstra landamerkja jarðarinnar Stafafells teljist til þjóðlendna, sbr. almennar niðurstöður úrskurðar óbyggðanefndar 21. mars 2002. Vafa um það hvort land hafi verið numið í öndverðu ætti að meta landeiganda í vil, ef athugasemdalausar landamerkjagjörðir, einkum ef þær fari ekki í bág við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Gagnstefnendur rekja aðdraganda, setningu og nánari fyrirmæli landamerkja­laganna nr. 5/1882 og síðan 41/1919 og þá ráðagerð löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarða, þau skráð og leyst úr ágreiningi um þau ef hann væri fyrir hendi. Telja gagnstefnendur að sú skoðun hafi virst óumdeild við setningu þessara laga að jarðeigandi ætti fullkominn eignarrétt innan landamerkja jarðar sinnar. Vísa stefndu þessu sjónarmiði til stuðnings til ákvæða Grágásar, reglna um veiði dýra og fiska og reglna um nýtingu vatnsréttinda. Gagnstefnendur benda á að landamerkjalýsingar þær sem gerðar hafi verið í kjölfar landamerkjalaganna 1882 hafi víða verið byggðar á eldri heimildum, svo sem máldögum, lögfestum og eldri landamerkjabréfum. Svo sé einnig um Stafafell. Þessum lýsingum hafi síðan verið gefið aukið vægi með þinglýsingu og eftirlitsskyldu valdsmanna sem stefndu telja að leiði til þess að þarna verði til fullkomnar heimildir um landamerki og eignarrétt þinglýstra eigenda. Þess sé krafist að land sem í tugi ára hafi verið talið innan þinglýstra landamerkja jarða eða eftir atvikum í sameign einhvers tiltekins fjölda jarða teljist eignarland. Á því sé einnig byggt að venjuréttur og hefðarsjónarmið leiði til sömu niðurstöðu. Er tekið undir niðurstöður óbyggðanefndar að þessu leyti. Þá byggja gagnstefnendur á því að jafnræðisreglur og meðalhófsreglur stjórnsýslu og stjórnskipunarréttar leiði til þess að gagnstefnendur þurfi ekki að leggja fram frekari sannanir fyrir eignarrétti sínum en þeir hafa gert. Verði á það fallist sé lögð önnur og meiri sönnunarbyrði á gagnstefnendur en aðra landeigendur í landinu. Slík mismunun sé andstæð stjórnarskrá og leiði því til sýknu. Gagnstefnendur benda á að hefð hafi fyrst og fremst gildi sem eignarheimild eftir gildistöku laga 46/1905 og vísa til þess að reglur um hefð heimili eignarhefð lands sem er í opinberri eigu. Af þessu draga gagnstefnendur þá ályktun að því frekar hljóti að vera unnt að hefða land sem er engum eignarrétti háð. Telja gagnstefnendur að sjónarmið um hefð styrki eignartilkall þeirra og vísa til fræðirita í því sambandi. Venjuréttur og hefð falli hér saman og eigi að leiða til þess að allt land Stafafells sé eignarland. Gagnstefnendur telja að landssvæði það sem deilt sé um í þessu máli hafi allt verið numið í öndverðu. Gagnstefnendur benda á að meðal germanskra þjóða hafi ríkt sú meginregla, a.m.k. frá upphafi miðalda eða fyrr, að allt land sé háð einkaeignarrétti einstakra manna. Frá þeirri reglu sé sú undantekning að sumt land sé í óskiptri sameign þeirra. Algengustu dæmin þar um séu skógar og beitilönd. Hugmyndir um takmarkað landnám sé seinni tíma hugsmíð sem eigi sér enga stoð í sögulegum eða réttarlegum heimildum. Gagnstefnendur vísa til fræðiskrifa um „Landnám í Skaftafellsþingi“ og rekja lýsingar Landnámu á landnámi í Lóni og telja að ekkert í þessum lýsingum bendi til annars en að landið hafi verið numið allt til jökla. Þetta landsvæði sé nú allt innan landamerkja jarða og hafi svo verið samkvæmt elstu heimildum. Útilokað sé að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi og til dagsins í dag. Hinsvegar verði að telja eðlilegt að aðalstefnandi beri hallann af þeim vafa sem fyrir hendi kann að vera um hvort landnámin náðu til jökla í Lóni. Gagnstefnendur vísa til umfjöllunar óbyggðanefndar um gróðurfar og þeirrar meginniðurstöðu að umrætt landsvæði hafi verið mun grónara við landnám og jökullinn verið miklu minni. Atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar ráði því ekki úrslitum þegar eignarréttur á landi sé metinn á þessu svæði. Sé það í samræmi við niðurstöðu óbyggðanefndar í sambærilegum málum. Þá er og bent á að að búseta hafi verið á þessu svæði allt til jökla, sbr. heimildir um byggð í Víðidal. Sama eigi við notkun lands. Að því er notkun lands varðar benda gagnstefnendur á að innan landamerkja Stafafells sé ekki um afrétt að ræða í hefðbundinni merkingu þess orðs. Hér sé ekki um að ræða landsvæði sem nytjað sé af öllum hreppsbúum og lúti stjórn hreppsfélagsins svo sem gildir um samnotaafrétti. Enginn afréttarmörk séu til á þessu svæði og enginn rekur fé á land Stafafells nema með leyfi landeigenda. Innan jarðartorfu Stafafells höfðu menn hinsvegar nýtingarrétt á grundvelli sameignar eða samnings. Þegar rætt sé um afréttir á þessu svæði sé vísað til beitilands jarðar. Gagnstefnendur telja ekki að reglur um afréttarmálefni og fjallskil, sbr. nú lög nr. 6/1986, haggi þessu. Þvert á móti telja stefndu þessar reglur benda til þess að um eignarlönd sé að ræða. Þannig hafi landeigendur sjálfir séð um smölun á þessum svæðum, en ekki fjallskilastjórn svo sem henni er skylt að gera með afrétti sbr. 49. gr. laga nr. 6/1986, sbr. 51 gr. Er því mótmælt öllum sjónarmiðum um að til séu einhvers konar almenningsafréttir innan jarðanna sem og kenningum um að land á þessu svæði hafi verið numið til afnota. Gagnstefnendur vísa til þess að frá því að áhugi fór að myndast á annarri starfsemi en kvikfjárrækt hafi verið litið á það sem sjálfsagðan hlut að landeigendur þyrftu að veita leyfi til nýtingar umræddra svæða. Stafafellseigendur hafi nú hafið stórfellda ferðaþjónustu á sinni jörð. Þeir hafi skipulagt jörðina sem slíka og séu að byggja brýr og skála allt inn í Víðidal. Gagnstefnendur telja ekki að dómar Hæsta­réttar í opinberum málum sem varða réttarstöðu landsvæða hafi fordæmisgildi í málinu og taka undir niðurstöður óbyggðanefndar hvað það varðar. Nánar um kröfugerð gagnstefnenda Gagnstefnendur krefjast þess að viðurkennt verði að innan landamerkja jarðarinnar Stafafells sé þjóðlendu ekki að finna, sbr. framlagt kröfukort. Landamerki jarðarinnar séu samkvæmt landamerkjabréfi frá 1914 sem þinglesið var á manntalsþingi í Bæjarhreppi 10. júlí 1922. Í samræmi við punkta á framlögðu korti séu mörkin þessi: Krafa gagnstefnands Nönnu byggir á þinglýstum afsölum dags. 19. september 1958, afsali dags. 15. apríl 1983 og afsali dags. 20. apríl 1985, sbr. og skiptayfirlýsingu dags. 19. nóvember 1979, sem aftur byggjast á eldri heimildum. Afi Nönnu Jón prófastur Jónsson keypti jörðina af ríkinu 1913. Krafa gagnstefnandans Olgu byggir á afsali frá 15. nóvember 1989, sbr. landamerkjasamning í september 1983 sem aftur vísa til eldri heimilda, sbr. og veðbókarvottorð jarðanna. Landeigendur halda því fram að landamerkjabréfið hafi fullan stuðning í eldri heimildum, og sé þeim gerð nákvæm skil í úrskurði óbyggðanefndar á bls. 45-66 en nokkuð sé til af eldri gögnum um Stafafell. Öll þessi gögn bendi til beins eignarréttar stefnenda. Sérstaklega er vísað til vísitasíu Brynjólfs Sveinssonar biskups 1641. Mikilvægt sé í þessu sambandi að vísitasíunni og landamerkjabréfinu beri saman í meginatriðum. Í vísitasíunni segir: [S]íðan ræður jökulsá að sunnan í byggðum, og á staðurinn allt land og skóga að fráteknum Þóru skógi Einholtskirkju, millum hennar og Skyndidals ár og á fjöll upp fyrir innan Ketildalsheiði og Víðidal allan. Séu þetta orðalag skoðað, sem svipi mjög til orðalags í lögfestu Stafafells frá 1714, sé ljóst að jörðin eigi allt land á fjöll upp norðan Ketildalsheiðar og Víðidal allan, en þessi lýsing eigi við allt nyrsta land jarðarinnar. Þegar eldri heimildir um Stafafell séu bornar saman við gildandi landamerkja­bréf komi í ljós að bréfið frá 1914 sé eingöngu nákvæmari útfærsla á fyrri lýsingum, svo sem landamerkjalögin frá 1882 hafi skikkað landeigendur til að gera. Engar heimildir séu um almenningsafrétt á þessu svæði. Ef eitthvert slíkt land væri norðan við land Stafafells þá hlytu að vera til einhverjar heimildir um það, og þá hvar væri mörk Stafafellslands við slíkt land. Þessu sé ekki til að dreifa, og því ljóst að landið sunnan vatnaskila við Fljótsdal tilheyrir Stafafelli. Til stuðnings þeirri skoðun að jörðin eigi land allt að vatnaskilum vísa gagnstefnendur einnig til fasteignamata um jörðina þar sem Stafafell sé ætíð metin langdýrasta jörðin en þar komi einnig fram að jörðin eigi Víðidal og Kollumúla. Víðidalur sé mjög langur og nái hann að vatnaskilum. Einnig er vísað til jarðatals Jonsens 1847 og til fasteignamatsbókanna. Mötin beri skýrt með sér að Stafafell sé lang stærsta jörðin í Lóni og landverð jarðarinnar metið í samræmi við það. Þessar eignaheimildir bendi eindregið til þess að jörðin hafi verið numin með þeim hætti sem hún sé nú þ.e. allt til sveitarmarka á jökli. Raunar sé ljóst að jökullinn hafi verið miklu minni við landnám. Gagnstefnendur benda á að smölun sauðfjár í Stafafelli hafi ætíð verið skipulögð af landeigendum Stafafells enda hafi enginn getað nýtt landið til beitar, hvað þá annars, nema með samningum við landeigendur. Þetta hafi þó að sjálfsögðu verið gert í samræmi við gildandi fjallskilasamþykkt og í samráði við þá aðila sem eigi upprekstrarrétt á Stafafellsland á hverjum tíma. Gagnstefnendur benda á að allt land Stafafells hafi verið nýtt af eigendum Stafafells eins og hagkvæmt hafi þótt á hverjum tíma, og eins og möguleiki hafi verið á, og bannað öðrum not hennar, t.d. það að Stafafellsprestur hafi kært menn fyrir óheimilt skógarhögg fyrir innan Hnappadalsá, sbr. og dóm um skógarhögg í landi Stafafells frá 1483. Sem dæmi um það hvernig innlandið hafi verið nýtt megi nefna að fyrir liggi að á 19. öld hafi verið reist sjálfstætt býli með fastri búsetu um alllangan tíma á innlandi Stafafells, þ.e. Grund í Víðidal, svo sem nánar sé rakið í úrskurði óbyggðanefndar, bls.53-55. Landeigendur telja þetta renna stoðum undir þá fullyrðingu þeirra að jörðin sé öll fullkomið eignarland, en ábúandi Grundar hafi borgað leigu til eiganda Stafafells, sem og aðrir leiguliðar jarðarinnar. Stefnendur telja að landamerki jarðarinnar séu rétt dregin inná kort sem fylgdi kröfulýsingu þeirra. Á því er byggt að þar séu sýnd merkin einsog þau séu, þ.e. við vatnaskil. Gagnstefnendur vísa sérstaklega til samnings landeigenda við Náttúruverndar­ráð um friðlýsingu á hluta Stafafellsfjalla, dags. 7. september 1976. Við friðlýsing­una hafi verið stuðst við landamerkjalýsingu Stafafells og þá hafi talsmenn ríkis­valdsins ekki verið í vafa um að eignarréttur Stafafellsbænda náði yfir allt það land sem friðlýst var. Af þessu tilefni hafi verið gerður uppdráttur af landi Stafafells, sem friðlýsingin nái til. Landeigendur telja að með þessum uppdrætti hafi ríkisvaldið samþykkt fyrir sýna hönd hver landamerki Stafafells séu, og þannig samþykkt þessa útfærslu á orðunum í landamerkjabréfinu “Að norðan nær land Stafafells þangað, sem vötn skilur á milli Lóns og Fljótsdals.” Er sérstaklega byggt á því að að friðlýsingin sem slík, sem er ákveðin ráð­stöfun eigandans á eign sinni, sanni með órækum hætti að eigendur Stafafells hafi unnið fullkomna eignarhefð á landinu. Fullur hefðartími sé liðinn frá því friðlýsingin fór fram. Eftir friðlýsinguna sé ljóst að öll afnot og nytjar landsins séu háðar leyfi Náttúruverndarráðs sem landeigendur fólu umsjón svæðisins í samráði við þá sjálfa. Með þessum hætti telja landeigendur að þeir geti sannað að þeir hafi bannað öðrum not eignarinnar, sem sé einn meginþátturinn sem þurfi að sýna fram á ef sanna eigi eignarhefð. Heimildir bendi ekki til annars en að búseta hafi verið nokkuð samfelld í Stafafelli frá því að jarðarinnar sé fyrst getið í heimildum, og að eftir gerð landa­merkja­bréfsins hafi jörðin, og síðar einnig Brekka, framselst á hefðbundinn hátt og verið veðsett eftir að hún komst í einkaeigu. Gagnstefnendur telja að tilgangurinn með lögum um þjóðlendur hafi fyrst og fremst verið sá að gera ríkið þinglýstan eiganda þeirra landsvæða sem enginn hafi skjöl fyrir að hann eigi, en svo háttar til um hluta afrétta og jökla á miðhálendi Íslands. Óbyggðanefnd eigi að finna út hver þessi eigendalausu svæði séu. Gagnstefnendur hafi lagt fram hefðbundin eignaskjöl fyrir jörð sinni, og sýnt framá að hér sé um víðfemt heimaland að ræða en ekki sjálfstætt liggjandi afrétt, sem aðrir byggðarmenn hafi sjálfstæðan rétt að nýta á grundvelli venju. Landið hefur verið nýtt af eigendum þess og engum öðrum frá ómunatíð (posessio immemorialis) Samkvæmt því beri aðalstefnanda að sanna að nám, raunveruleg og venjubundin nýting jarðar gagnstefnenda eða önnur atriði, hafi ekki tekið til jarðarinnar allrar. Varakrafa gagnstefnenda byggir á sömu sjónarmiðum og aðalkrafan, en miðar mörk jarðarinnar til norðurs við jökulinn. V. Niðurstaða Ekki eru efni til þess að vísa máli þessu í heild sjálkrafa frá dómi með vísan til þess að nauðsynlegt hafi verið að gefa út eignardómsstefnu í málinu í samræmi við XVIII. kafla laga nr. 91/1991 eða vegna þess að óbyggðanefnd hafi skort stjórnskipulega gilda lagaheimild til að kveða upp umræddan úrskurð. Þá er haldlaus sú málsástæða gagnstefnenda að kröfugerð aðalstefnanda brjóti gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Lög nr. 58/1998 kveða á um sérstaka málsmeðferð sem hefur það að meginmarkmiði að ganga úr skugga um hvaða landsvæði teljast utan eignarlanda einstaklinga og lögaðila og þannig til þjóðlenda, sbr. 1. gr. laganna. Með lögunum eru ekki gerðar ríkari kröfur til sönnunar fyrir eignarrétti að landi en leiðir af almennum réttarreglum. Í samræmi við almennar lögskýringarreglur verða lög nr. 58/1998 skýrð til samræmis við stjórnarskrána og alþjóðlegar reglur um mannréttindi, þar á meðal reglur um vernd eignarréttarins. Að þessu virtu verður ekki talið að lög nr. 58/1998 eða tilteknar heimildir óbyggðanefndar samkvæmt lögunum séu andstæðar 72. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, eða almennum jafnræðisreglum. Með vísan til VI. kafla dóms Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 verður enn fremur ekki fallist á að réttlát málsmeðferð hafi ekki verið tryggð fyrir óbyggðanefnd, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 8. gr. laga nr. 97/1995, og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kemur því til skoðunar efnisleg niðurstaða óbyggðanefndar í máli nr. 5/2001 um þjóðlendumörk að jörðinni Stafafelli. Í máli þessu liggur fyrir landamerkjabréf Stafafells með hjáleigum og ítökum 23. apríl 1914, þinglesið 10. júlí 1922. Undir bréfið ritaði eigandi og ábúandi Stafafells, en auk þess var það samþykkt af eigendum allra jarða í Lóni. Bréfið var ekki samþykkt af eigendum jarða í Múlasýslum að því er varðar austur- og norðurmörk jarðarinnar. Lýsingu bréfins ber þó í megindráttum saman við landamerkjabréf sem gerð voru á árunum 1884 og 1885 vegna jarðanna Flugustaða, Hofs og Múla í Suður-Múlasýslu. Fyrir liggur að ágreiningur reis síðar um merki Stafafellstorfunnar og Þórisdals sem lyktaði með sátt 9. október 1970, en sá ágreiningur hefur ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins. Umrætt landamerkjabréf var gert fljótlega eftir að jörðin Stafafell var seld ábúand­anum, Jóni prófasti Jónssyni, af ráðherra Íslands í samræmi við lög um sölu kirkjujarða nr. 50/1907 með afsali 28. maí 1913. Með í sölunni fylgdu hjá­leigurnar Brekka, Byggðarholt og Hraunkot og eyjan Vigur, alls 80,4 hundrað að dýrleika eftir nýju jarðamati. Jörðin var seld með öllum gögnum og gæðum, en undanskildar sölunni voru námur sem voru í jörðu eða síðar kynnu að finnast þar. Í afsalinu er ekkert getið um landamerki jarðarinnar, en þegar salan fór fram lá fyrir lýsing séra Bjarna Sveinssonar á landamerkjum Stafafells frá 1886. Þá lágu jafnframt fyrir fyrrgreind landamerkjabréf vegna jarðanna Flugustaða, Hofs og Múla í Suður-Múlasýslu, sem bar í megindráttum saman við lýsingu séra Bjarna. Merki voru þannig miðuð við fjallseggjar og vatnaskil sem jafnframt eru sýslu- og hreppamörk. Samkvæmt framangreindu er hér um að ræða jörð sem fyrirsvarsmaður íslenska ríkisins seldi ábúanda Stafafells árið 1913 og leiða gagnstefnendur rétt sinn af þessu afsali. Líta verður svo á, í samræmi við almennar reglur fjármunaréttar, að við söluna árið 1913 hafi verið fyrir hendi óorðaðar forsendur samningsaðila um endimörk hinnar seldu jarðar. Að mati dómsins fær það ekki samrýmst afstöðu íslenska ríkisins við umrædd kaup að gera kröfu um að hluti þess lands, sem viðsemjandi þess hafði réttmæta ástæðu til að ætla að væri afsalað árið 1913, verði nú þjóðlenda og þar með eign ríkisins. Er í því sambandi litið til þess að réttmætar væntingar eiganda um eignarrétt sinn, eins og þær sem að framan greinir, njóta verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. gr. 1. viðauka mannrétt­inda­sátt­mála Evrópu sem lögfestur var með samnefndum lögum nr. 62/1994. Kemur því til skoðunar hvort kaupandi jarðarinnar Stafafells, sem hafði verið ábúandi hennar um langt skeið, hafi mátt vænta þess að landamerki jarðarinnar væru þau sem lýst var með landamerkjabréfinu 1914. Áður hefur verið greint frá því að þegar salan fór fram árið 1913 lá fyrir lýsing séra Bjarna Sveinssonar á landamerkjum Stafafells frá 6. febrúar 1886 og þá lágu jafnframt fyrir frá árunum 1884 og 1885 landamerkjabréf vegna jarðanna Flugustaða, Hofs og Múla í Suður-Múlasýslu, sem bar í megindráttum saman við landamerkjabréf Stafafells. Í þessum gögnum voru austur- og norðurmerki jarðarinnar miðuð við fjallseggjar og vatnaskil sem jafnframt eru sýslu- og hreppamörk. Lýsing séra Bjarna Sveinssonar á merkjum Stafafells er fyrsta heimildin þar sem merkjum jarðarinnar er lýst með heildstæðum og ítarlegum hætti. Kemur þá til athugunar hvort eldri heimildir mæli gegn umræddri lýsingu eða hvort staðhættir, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins mæli gegn því að umrætt landssvæði hafi getað talist eignarland þannig að rétt sé að líta svo á að kaupandi Stafafells árið 1913 hafi ekki getað vænst þess að umrætt svæði væri hans eign. Á það verður fallist með óbyggðanefnd að af lýsingum Landnámu á landnámi í Lóni verði engar fortakslausar ályktanir dregnar um stærð landnáma inn til landsins. Hafa lýsingar í Landnámu, einar og sér, því ekki þýðingu um afmörkun á jörðinni Stafafelli gagnvart þjóðlendu. Eins og áður greinir eru elstu landamerkjalýsingar Stafafells að finna í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar frá 1641, í lögfestu frá 1714 og vísitasíu frá 1727. Á það verður fallist með óbyggðanefnd að af þessum heimildum, svo og gögnum um landamerki Þórisdals og Hoffells, verði ráðið að Skyndidalsá hafi ráðið merkjum Stafafells til vesturs allt þar til hún féll saman við Jökulsá, en merki við Hoffellslambatungur (frá ármótum Skyndidalsár og Lambatungnaár) hafi ekki verið talin valda vafa. Samkvæmt þessu er það álit dómsins að kaupandi Stafafells árið 1913 hafi með réttu getað vænst þess að vesturmörk Stafafells ofan við ármót Jökulsár og Skyndidalsár væru þau sem fram koma í landamerkjabréfinu 1914. Skilja verður ógildingar- og viðurkenningarkröfu gagnstefnenda þannig að þeir krefjist þess meðal annars að enga þjóðlendu sé að finna innan landssvæðis sem afmarkast af línu sem dregin er frá Hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Asturtungujökuls (punktur 44 á kröfukorti) í 1526 m háan hnjúk, áfram í 1505 m háan hnjúk og þá í þann þriðja nafnlausa hnjúkinn, 1438 m háan, (punktur 45 á kröfukorti) og þaðan í Geldingafell (punktur 46 á kröfukorti). Dómurinn fellst á það með óbyggðanefnd að Vatnajökull hafi verið talinn afmarka það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki var talið þurfa umfjöllunar við. Í samræmi við þetta verður sú lýsing í landamerkjabréfinu 1914 að Skyndidalsá ráði mörkum „inn í jökla“ ekki skilin þannig að lýst sé merkjum inn á jökul. Fær krafa gagnstefnenda að þessu leyti því ekki stoð í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1914. Að því er varðar afmörkun jarðarinnar til norðurs og austurs kemur meðal annars fram í framangreindum gögnum frá 17. og 18. öld að Stafafell eigi Ketilstaðaheiði og Víðidal allan. Þá segir í vísitasíunni frá 1727 að staðurinn eigi „afrétt í Kollumúla“. Auk þess benda gögn málsins til þess að eigendur Stafafells hafi talið sig eiga skóg allt upp í Hnappadal, sbr. dóm um skógarhögg frá 1731. Síðari heimildum ber saman um að beitiland jarðarinnar sé að verulegu leyti víðáttumikið fjalllendi og kemur meðal annars fram í þessum heimildum að Stafafell „eigi“ Kollumúla eða eigi „afrétt“ í Kollumúla. Einnig ber gögnum málsins saman um að Kollumúli og Víðidalur hafi verið smalaður af eigendum Stafafells. Þá liggur fyrir að búið var í Víðidal, með leyfi ábúanda Stafafells, með hléum frá 1835 til 1897. Samkvæmt framangreindu benda gögn málsins til að Stafafell hafi verið talið eiga land norður fyrir Jökulsá, þ.e. Kollumúla, Víðidal og Hnappadal. Þegar haft er í huga að hvorki Víðidalur né Kollumúli eiga sér skýr landfræðileg mörk telur dómurinn að umræddar heimildir frá 17. og 18. öld um landamerki Stafafells til austurs og norðurs séu ekki skýrar. Samkvæmt þessu er ekki unnt að slá því föstu að lýsingin á landamerkjum Stafafells árið 1886 og landamerkjabréfið 1914, að því er varðar mörk jarðarinnar til austurs og norðurs, fari í bága við fyrri heimildir. Í úrskurði óbyggðanefndar er gróðurfari og staðháttum á umræddu svæði ítarlega lýst. Eins og þar greinir nánar er svæðið fjalllent, að stærstum hluta í 500-1000 metra hæð, en hæstu fjöll eru yfir 1300 metar, t.d. Sauðhamarstindur (1319 m) og Jökulsgilstindar (1313 m). Er þar að finna víðáttumikil ógróin svæði, en landslagið skapar þó víða skilyrði til gróðurs í hlíðum og dalbotnum, jafnvel þótt komið sé upp í talsverða hæð. Meðal annars kemur fram að í Víðidal (í nálægt 500 m hæð) sé stærsta samfellda gróðurland fjalllendisins og Kollumúli (mest 901 m) sé að framan vaxinn kjarri langt upp í hlíðar. Líkt og áður greinir fær ógildingar- og viðurkenningarkrafa gagnstefnenda vegna þess svæðis sem afmarkast af annars vegar af jökulbrún og hins vegar línu sem dregin er frá Hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Asturtungujökuls (punktur 44 á kröfukorti) í 1526 m háan hnjúk, áfram í 1505 m háan hnjúk og þá í þann þriðja nafnlausa hnjúkinn, 1438 m háan, (punktur 45 á kröfukorti) og þaðan í Geldingafell (punktur 46 á kröfukorti) ekki stoð í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1914. Umrætt svæði er þakið jökli og mæla staðhættir og gróðurfar því eindregið gegn því að það geti verið háð einkaeignarrétti. Í ljósi þess að gagnstefnendur hafa ekkert fært fram fyrir eignartilkalli sínu varðandi þetta svæði verður kröfum þeirra þar að lútandi hafnað. Að því er varðar mörk þjóðlendu frá upptökum Lambatungnaár (punktur 44 á kröfukorti) norður með Vatnajökli telur dómurinn rétt að miða við jökulbrún á hverjum tíma í samræmi varakröfu gagnstefnenda. Er þá litið til þess að hér er um að ræða afmörkun sem fer saman við almennt viðurkenndir hugmyndir í Austur-Skaftafellssýslu um endimörk jarða til jökuls og er ekki komið fram að þessi regla hafi valdið ágreiningi á svæðinu, sé óskýr eða óhaganleg með einhverjum hætti. Verður einnig að horfa til þess að landeigendur í Lóni hafa almennt haft réttmæta ástæðu til að ætla að þeir ættu land allt að jökulbrún, eins og hún væri á hverjum tíma. Fær sú almenna niðurstaða óbyggðanefndar að miða þjóðlendulínu við jökulbrún við gildistöku laga nr. 58/1998 hinn 1. júlí 1998 hvorki fá stoð í heimildum um landnám í Lóni, sögu einstakra jarða né almennum eða staðbundnum réttarreglum um fasteignir og endimörk þeirra. Bendir dómurinn á í þessu sambandi að hér er um að ræða skýringu á lögum nr. 58/1998, sem skerðir réttmætar væntingar landeigenda um endimörk eignarlands, án þess að slíkri skýringu verði þó fundin stoð í ákvæðum laganna eða lögskýringagögnum. Með hliðsjón af framangreindum ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu um vernd eignaréttarins kemur slík lögskýring auk þess ekki til greina. Samkvæmt öllu framangreindu verða landamerki að Vatnajökli miðuð jökulbrún, eins og hún er á hverjum tíma. Samkvæmt framangreindu verður tekin til greina sú aðalkrafa gagnstefnenda að fella úrskurð óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 5/2001 úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells í Lóni (ásamt Brekku). Eins og kröfugerð gagnstefnenda er háttað verður viðurkennt að eftirfarandi lína verði mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells innan kröfusvæðis óbyggðanefndar nr. 5 í Austur-Skaftafellssýslu: Frá hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls (punktur 44 á kröfukorti) er fylgt jökulbrún, eins og hún á hverjum tíma, að sýslumörkum Norður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu. Samkvæmt þessu telst vera þjóðlenda á kröfusvæði 5 það svæði sem afmarkast með eftirfarandi hætti: Frá hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls (punktur 44 á kröfukorti) er dregin lína í hnjúk (1526 m háan) og áfram í annan hnjúk (1505 m háan) og loks í þann þriðja, nafnlausan hnjúk sunnan Grendils (punktur 45 á kröfukorti) og áfram í Grendil, þaðan bein lína yfir hnjúk (1438 m háan) í átt að Geldingafelli (punktur 46 á kröfukorti) að jökulbrún, eins og hún er á hverjum tíma, en þaðan er jökulbrún fylgt, eins og hún er á hverjum tíma, að hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls (punktur 44 á kröfukorti). Þessi niðurstaða í gagnsök leiðir til þess að sýkna ber gagnstefnendur af kröfu aðalstefnanda í aðalsök. Gagnstefnendur hafa gjafsókn við rekstur málsins fyrir héraðsdómi samkvæmt gjafsóknarleyfi 20. september 2004. Í ljósi gjafsóknar gagnstefnenda þykir ekki ástæða til að dæma aðalstefnanda til greiðslu málskostnaðar sem rynni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður gagnstefnenda, þar með talin þóknun lögmanna þeirra, Ólafs Björnssonar hrl. og Ragnars Aðalsteinssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 900.000 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu aðalstefnanda flutti málið Ólafur Sigurgeirsson hrl. Af hálfu gagnstefnenda fluttu málið Ólafur Björnsson hrl. og Ragnar Aðalsteinsson hrl. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Eggert Óskarsson, sem dómsformaður, Hervör Þorvaldsdóttir og Skúli Magnússon. D Ó M S O R Ð Gagnstefnendur, Nanna Sigurðardóttir og Olga Friðjónsdóttir, eru sýkn af kröfum aðalstefnanda í aðalsök. Úrskurður óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 nr. 5/2001 er felldur úr gildi að að því er varðar mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells í Lóni (ásamt Brekku). Viðurkennt er að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells (ásamt Brekku) á kröfusvæði óbyggðanefndar nr. 5 í Austur-Skaftafellssýslu séu eftirfarandi: Frá hreppamörkum Nesja og Lóns við jaðar Austurtungnajökuls (punktur 44 á kröfukorti) er fylgt jökulbrún, eins og hún á hverjum tíma, að sýslumörkum Norður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu. Gjafsóknarkostnaður gagnstefnenda, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hrl. og Ragnars Aðalsteinssonar hrl., að fjárhæð 900.000 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 420/2013
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur Sératkvæði
J var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A með því að hafa annars vegar á heimili sínu, er stúlkan var tólf ára, reynt að kyssa hana, káfað á brjóstum og kynfærum hennar utan klæða og stungið fingri í leggöng hennar og hins vegar, er stúlkan var þrettán ára, kysst hana á munninn og gert sogbletti á háls hennar er þau dvöldu í sumarbústað ásamt móður A og sambýlismanni. Var háttsemi J talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Þá var honum gert að greiða A skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 2013. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að refsing verði milduð og fjárhæð einkaréttarkröfu lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. I Ákærði er í máli þessu borinn sökum um nauðgun og önnur kynferðisbrot gegn A, sem er fædd 1998, með því að hafa tvívegis haft við hana kynferðismök og áreitt hana kynferðislega og nýtt sér yfirburðastöðu sína gagnvart henni vegna aldurs-, þroska- og aflsmunar. Annars vegar er hann ákærður fyrir hafa 7. júní 2011, er stúlkan var tólf ára gömul, á heimili sínu á [...] reynt að kyssa hana, káfað á brjóstum og kynfærum hennar utan klæða og stungið fingri í leggöng hennar. Er ákærði sakaður um að hafa notfært sér í þessu tilviki að hann var fjarri öðrum með stúlkunni. Hins vegar er hann ákærður fyrir að hafa í lok mars 2012 í sumarbústað í [...], þegar stúlkan var þrettán ára gömul, stungið fingri í leggöng hennar í heitum potti fyrir utan bústaðinn og nokkru síðar í stofu þar kysst hana á munninn, gert sogbletti á háls hennar og reynt að setja fingur í leggöng hennar. Ákærði heldur því fram að sér hafi ekki verið kunnugt um aldur stúlkunnar, en talið hana hafa verið sextán til sautján ára í júní 2011. Fallist er á með héraðsdómi að ákærða hafi ekki getað dulist réttur aldur stúlkunnar. II Stúlkan lýsti atvikum sem greinir í fyrri lið ákæru í tilskrifi, sem hún sendi systur sinni á rafrænum samskiptamiðli um þremur vikum eftir að ætluð brot voru framin en meginefni þeirrar lýsingar er tekið upp í héraðsdómi. Lýsti hún atvikum í aðalatriðum með sama hætti í skýrslu fyrir héraðsdómi, sem mat framburð hennar trúverðugan. Ákærði viðurkennir að hafa að beiðni stúlkunnar sótt hana um miðnætti á heimili vinar síns á [...], E, þar sem hún dvaldist ásamt móður sinni, unnustu E. Móðirin og E höfðu ásamt öðrum gesti neytt nokkurs áfengis þá um kvöldið og gengið til náða er stúlkan var sótt. Ákærði viðurkennir einnig að hafa ekið með stúlkuna um og út fyrir bæinn, en að lokum hafi hún þegið boð um að koma heim til hans. Þar kveður ákærði ekki annað hafa gerst en að þau hafi horft á kvikmynd saman, en að því búnu hafi hann ekið henni til baka til E. Stúlkan hitti þá móður sína en upplýsti hana ekki um hin ætluðu brot. Stúlkan dvaldi ásamt tveimur systrum sínum erlendis frá því skömmu eftir þetta og til loka ágústmánaðar. Kveður móðir hennar að hún hafi upplýst sig um ætluð kynferðisbrot í október eða nóvember þetta ár. Eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi ræddi móðir stúlkunnar þetta við E sem hafði samband við ákærða og áttu þau eftir það fund með honum. Ákærði kveður þau hafa á þessum fundi borið hann sökum um að hafa framið kynferðisbrot gegn stúlkunni, en hann hafi neitað því að nokkuð slíkt hafi gerst. Héraðsdómur hefur um nokkur atriði metið trúverðugleika framburðar ákærða og verður að skilja dóminn svo að framburður hans sé almennt metinn ótrúverðugur. Fyrir dómi kvað móðirin ákærða hafa á þessum fundi viðurkennt það sem þau E báru á hann. Sérstaklega spurð sagði hún meðal annars að ákærði hafi viðurkennt að hafa einu sinni sett fingur í leggöng stúlkunnar og reynt að kyssa hana. Fyrir dómi kvað E ákærða hafa viðurkennt að hafa strokið á stúlkunni brjóstin og kynfærin „en ekkert farið upp í kynfærin á henni eða neitt slíkt“. Tvær systur stúlkunnar gáfu á hinn bóginn skýrslu fyrir dómi og kom fram að hún hafi sagt þeim að ákærði hafi farið með fingur inn í leggöng hennar. Að virtu öllu þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um þennan lið ákæru staðfest. Í síðari lið ákærunnar er ákærði borinn sökum um að hafa í lok mars 2012 framið kynferðisbrot gegn stúlkunni í heitum potti við fyrrnefndan sumarbústað og síðar um nóttina í stofu bústaðarins, en hann var þar gestur er stúlkan dvaldi í bústaðnum með móður sinni og E. Fallist er á með héraðsdómi að í ljósi framburðar móður stúlkunnar um að ákærði og stúlkan hafi ekki dvalið ein í heita pottinum nema þá ef til vill örskamma stund, sem samrýmist framburði ákærða, sé ósannað að hann hafi brotið gegn henni þar á þann hátt sem í ákæru greinir. Einnig er fallist á með héraðsdómi að sannað sé að ákærði hafi gerst sekur um að kyssa stúlkuna og gera sogbletti á háls hennar eftir að þau voru orðin ein í stofu bústaðarins er móðir hennar og E voru gengin til náða. Á hinn bóginn er í héraðsdómi ekki sérstaklega fjallað um hvort ætlað brot ákærða gegn stúlkunni þá um nóttina, sem lýst er svo að hann hafi ,,reynt að setja fingur sinn í leggöng hennar“, sé sannað, heldur lætur héraðsdómur við það sitja að telja sannaðar aðrar sakargiftir en þær, sem lúta að háttsemi ákærða í heita pottinum. Í ljósi þess hve veigamikill þáttur þessi hluti brotalýsingar er bar héraðsdómi samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að leggja sérstaklega mat á hvort fram væru komnar nægar sannanir um þessar sakargiftir. Verður ekki talið að ákæruvaldið hafi axlað þá sönnunarbyrði um þessa háttsemi ákærða sem á því hvílir samkvæmt 108. gr. laganna og verður ákærði sýknaður að þessu leyti. Að virtu öllu framangreindu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða, einkaréttarkröfu og sakarkostnað. Í ljósi þess að héraðsdómi í máli þessu var áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins verður allur áfrýjunarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða og þóknun réttargæslumanns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Auk þess greiðist úr ríkissjóði útlagður kostnaður verjandans, sem tilgreindur er í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gunnars Sólnes hæstaréttarlögmanns, 627.500 krónur, útlagður kostnaður hans, 28.470 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Kristínar Edwald hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Ólafs Barkar Þorvaldssonar og Viðars Más Matthíassonar Við erum sammála meirihluta dómenda um annað en það, hvort sakfella beri ákærða fyrir þann hluta fyrri ákæruliðarins er varðar sakargiftir um að hafa reynt að kyssa stúlkuna og ,,stungið fingri í leggöng hennar.“ Við teljum að þótt héraðsdómur hafi metið framburð stúlkunnar trúverðugan og skilja verði dóminn svo, að framburður ákærða sé almennt metinn ótrúverðugur, þá verði að gera þá kröfu, svo unnt sé að sakfella fyrir framangreinda háttsemi, að framburður stúlkunnar um hana fái nægan stuðning í framburði annarra vitna eða ákærða eða hlutrænum sönnunargögnum. Við teljum að taka beri tillit til þess að stúlkan upplýsti móður sína um ætluð kynferðisbrot fyrst í október eða nóvember árið sem atvik urðu og þess að móðurina og unnusta hennar, E, greinir á um það, hvað ákærði játaði fyrir þeim á fundi, sem hann átti með þeim, og gerð er grein fyrir í atkvæði meirihluta dómenda, um að gerst hefði umrætt sinn. Í skýrslu móðurinnar fyrir dómi kvað hún ákærða hafa viðurkennt það sem þau báru á hann. Sérstaklega spurð kvað hún meðal annars að hann hafi viðurkennt að hafa einu sinni sett fingur í leggöng stúlkunnar og reynt að kyssa hana. Í skýrslu E fyrir dómi kvað hann ákærða hafa viðurkennt að hafa strokið á stúlkunni brjóstin og kynfærin ,,en ekkert farið upp í kynfærin á henni eða neitt slíkt“. Tvær systur stúlkunnar gáfu skýrslu fyrir dómi og báru báðar að hún hefði sagt þeim að ákærði hafi farið með fingur inn í leggöng hennar. Framburður þeirra styðst þó ekki við annað en frásögn stúlkunnar. Framburður stúlkunnar hefur þannig aðeins að hluta nægilega stoð í framburðum annarra vitna. Framburður hennar um að hann hafi reynt að kyssa hana og farið með fingur í leggöng hennar nýtur samkvæmt framansögðu, gegn neitun ákærða, ekki þess stuðnings í framburði annarra vitna að unnt sé að telja þessa háttsemi sannaða svo að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, eins og áskilið er í 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Við teljum því að sýkna beri ákærða af þessum sakargiftum. Að öðru leyti erum við sammála niðurstöðu meiri hluta dómenda um sakfellingu og um einkaréttarkröfu, en teljum með hliðsjón af framangreindu að ákærði eigi að sæta fangelsi í tíu mánuði. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 30. maí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð föstudaginn 5. apríl, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 3. janúar 2013, „fyrir nauðgun og önnur kynferðisbrot, gegn stúlkunni A, fæddri [...] 1998 með því að hafa haft kynferðismök við stúlkuna, sem þá var 12 og 13 ára gömul, og áreitt hana kynferðislega en ákærði nýtti sér yfirburðastöðu sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs-, þroska- og aflsmunar og að því er varðar ákærulið 1, það að hún var ein með honum fjarri öðrum: 1. Með því að hafa 7. júní 2011 á ofangreindu heimili ákærða að [...] á [...], reynt að kyssa stúlkuna, káfað á brjóstum og kynfærum hennar utan klæða og stungið fingri í leggöng hennar. 2. Með því að hafa í lok mars 2012 í sumarbústað að [...] í [...], stungið fingri í leggöng stúlkunnar í heitum potti og nokkru síðar, í stofu sumarbústaðarins, kysst stúlkuna á munninn, gert sogbletti á háls hennar og reynt að setja fingur sinn í leggöng hennar. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og [...] greiðslu sakarkostnaðar.“ Með framhaldsákæru, dagsettri 30. janúar 2013, var einkaréttarkröfu aukið við ákæruna, svo sem hér greinir: „Af hálfu B, kennitala [...], vegna ólögráða dóttur hennar, A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða brotaþola kr. 1.500.000 í miskabætur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá því mánuður er liðinn frá því að ákærða var kynnt bótakrafan, sbr. 9. gr. laganna. Þá er krafist málskostnaðar vegna réttargæslu og aðstoðar við gerð bótakröfu, að mati dómsins, og að viðbættum virðisaukaskatti.“ Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Hann krefst þess að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög framast leyfi og að bótakrafa verði lækkuð. Ákærði andmælti ekki að bótakrafa kæmist að í málinu með útgáfu framhaldsákærunnar. Málavextir Hinn 21. maí 2012 tilkynnti félagsmálastjórinn á [...] lögreglustjóranum á [...] um meint kynferðisbrot gagnvart A. Í greinargerð félagsmálastjóra sagði að hinn 2. maí hefði borist tilkynning til Neyðarlínu um að A hefði verið nauðgað er hún hefði verið í sumarbústað með móður sinni og unnusta móðurinnar. Hefði þetta gerst áður. A ætti stuðningsfjölskyldu og væri hjá henni einu sinni í mánuði. Hefði hún sagt C, sem væri hluti af þeirri fjölskyldu, að Jón Karl Arnarsson, ákærði í máli þessu, hefði „puttað“ sig á [...], er hún hefði verið þar með móður sinni hjá unnusta hennar. Væri Jón Karl kunningi unnustans. Í framhaldi af þessu hafi móðir stúlkunnar verið boðuð í viðtal og „opnað á málið við hana. Hún ræddi einnig aðeins við dóttur sína og sagði hún henni það sama“, segir í greinargerð barnaverndaryfirvalda. Í málinu liggur prentaður texti, sagður sendur af A til systur hennar D á vefsíðunni „facebook“ hinn 29. júní 2011. Er þar lýst samskiptum bréfritara og ákærða. Segir þar að ákærði hafi boðið bréfritara „á rúntinn“ og þau ekið um og loks farið heim til ákærða að horfa á myndband. Segir svo: „...og síðan byrjaði hann að kítla mig og ég fór að hlæja og síðan tók hann í hendurnar mínar og lagði mig niður í rúmmið og sagði ég ættla að trufla þig að horfa á myndina og síðan reyndi hann að kyssa mig en ég setti alltaf hendina fyrir munninn og síðan spurði hann um ég var heit og ég sagði já og ég klæddi mig úr peisunni og siðan byrjaði hann að káfa á mér og hann byrjaði að klæða mig úr buxonum og síðan byrjaði hann að putta mig og síðan hætti hann og spurði um hann mætti fá hann inn í mig og ég sagði nei og þá sagði hann plíss og ég sagði nei og þá sagði hann 5 min ? og ég sagðin nei og þá sagði hann 4 min ? og ég sagði nei og þá sagði hann 3 min og ég sagði nei og þá sagði hann 2 min ? og ég sagðin nei og þá spruði hann 1 min ? og ég sagði nei og síðan sagði hann enga min ? og ég sagði já og hann sagði ok og svo kysti hann mig og síðan sagði hann núna náði ég að kyssa þig og síðan hélt hann áframm að putta mig þángað til að myndin var búin [...] síðan var klukkan hálf 2 og ég sagði ég held að ég ætti að fara og hann sagði ég slepp þér ekki héðan fyrir en klukkan verður 3 og ég sagði ok og hann fór ofan á mig og hann spurði er ég þúngur og ég sagði nei og síðan fór hann af mér og setti mig á hann og ég spurði um ég var þúng og hann sagði að ég var léttari en tannstaungull en ég horfði alltaf á klukkuna þángað til að klukkan var 3 og ég sagði núna er klukkan 3 um nóttina og hann sagði ég skal skuttla þér heim til E.“ Í málinu liggur bréf barnahúss, undirritað af Þorbjörgu Sveinsdóttur og dagsett 27. mars 2013. Segir þar að A hafi farið í átta viðtöl við Þorbjörgu, en A hafi orðið fyrir grófu einelti um margra ára skeið og sé vinafá. Komi afleiðingar þess berlega í ljós í samskiptum við hana. Í niðurstöðum Þorbjargar segir meðal annars: „Sjálfsmatskvarðar og viðtöl við A hafa leitt í ljós fjölmörg einkenni sem þekkt eru meðal barna og unglinga sem sætt hafa kynferðislegu ofbeldi eða áreitni. Má nefna að minningar varðandi ætluð brot hafa sótt mikið á stúlkuna og truflað hana í daglegu lífi. Áfallastreitueinkenni eins og endurupplifanir, forðun og ofurárvekni koma skýrt fram [og] hafa hamlandi og truflandi áhrif á daglegt líf stúlkunnar nú. Sjálfsmynd stúlkunnar er verulega brotin eftir áralangt gróft einelti og er ljóst að afleiðingar kynferðisofbeldis þess sem stúlkan kveðst hafa sætt af hálfu aðila sem hún bar mikið traust til, þegar hún var einungis 12 og 13 ára gömull eru ekki til þess fallnar að bæta sjálfsmynd stúlkunnar og trú á eigin getu. Verður að segjast eins og er að stúlkan var sérstaklega útsett fyrir broti af því tagi sem hún kveðst hafa sætt af hálfu meints geranda. Eykur þetta að mati undirritaðrar verulega alvarleika afleiðinga meints kynferðisbrots á sálræna heilsu A.“ Framburður A fyrir dómi Ákæruliður 1 A gaf skýrslu fyrir dómi hinn 4. júní 2012. Hún sagðist hafa sent ákærða sms-skeyti um miðnætti, tveimur dögum fyrir afmæli sitt árið 2011. Eftir svar hans og nokkur skeyti þeirra í millum hefði ákærði spurt A hvort hún vildi hitta sig. Hún hefði „náttúrulega“ samþykkt það og þau farið „á rúntinn“. Eftir nokkurn akstur hefði ákærði stungið upp á að þau færu heim til hans að horfa á kvikmynd og hefði hún samþykkt það. Þau hefðu verið í sóffa og horft á myndina, en þegar þau hefðu ekki verið komin „í miðja myndina“ hefði ákærði tekið um maga A og svo hönd, „og lét mig liggja svona beint.“ Hefði hún þá legið á bakinu. Næst hefði ákærði reynt að kyssa stúlkuna en hún fært höfuðið undan. Síðan hefði hann reynt að klæða hana úr fötunum. Að sögn stúlkunnar, hefði næst gerst að ákærði „puttaði mig, mér leið bara eins og ég var svona dauð dúkka, bara gat ekki hreyft mig eða neitt og þú veist, ég gat ekki hugsað skýrt og ég gat ekki hreyft mig eða neitt.“ Nánar spurð sagði hún að ákærði hefði klætt hana úr peysunni og snert brjóst hennar, tekið buxur hennar niður á miðja kálfa og stungið fingri í leggöng hennar. A sagði að fyrir þetta atvik hefði hún verið búin að segja ákærða að hún væri tólf ára gömul. Ákæruliður 2 A sagði að í heita pottinum við sumarbústaðinn hefðu verið þau ákærði, móðir hennar og E, unnusti móðurinnar. E hefði farið fyrstur upp úr, en móðir A svo. Hefðu þau ákærði þá verið ein eftir. Ákærði hefði komið að henni, haft á orði að sér væri kalt og „síðan puttaði hann mig þarna í heita pottinum og síðan ég gat ekki gert neitt, af því að að, þótt mig langaði það, ég var alltaf að hugsa um bara að ýta honum frá mér, en ég þorði það ekki af því að við vorum í heita potti.“ Hún hefði verið í bikini-fötum en ákærði hefði farið með fingur inn fyrir buxur hennar. Eftir þetta hefði verið farið inn og þar hefði fólk borðað kvöldmat. Eftir matinn hefði A farið að horfa á myndband. Þegar myndin hefði verið hálfnuð eða svo hefði ákærði komið, látið hana sitja í sóffanum, „og síðan reyndi hann áfram að kyssa mig og eitthvað þannig og hérna og síðan reyndi hann að putta mig aftur [...] og síðan sagði ég alltaf „hættu“ og eitthvað, og síðan spurði hann mig mörgum sinnum að byrja með sér...“ Skýrsla ákærða og framburður vitna við aðalmeðferð fyrir dómi Ákærði Ákæruliður 1 Ákærði kvaðst þekkja A gegn um E, unnusta B móður hennar, og hafa gert í nokkur ár. Þeir E hefðu þekkst lengi. Samskiptin hefðu þó ekki verið sérstaklega mikil, fyrst og fremst í samkvæmum heima hjá E. Eitthvað hefði hann spjallað við stúlkuna í þeim samkvæmum. Ákærði kvaðst ekkert vita um stöðu stúlkunnar almennt eða félagslega stöðu. Áður en þetta mál hefði komið hefði ákærði ekki vitað hversu gömul stúlkan var, en hafa gert ráð fyrir því að hún væri sextán eða sautján ára eða svo, en hann hefði þó ekki sérstaklega velt því fyrir sér. Hann hefði ekki vitað í hvaða skóla hún gengi. Ákærði sagði að A hefði sent sér sms-skeyti og upp úr því hefði verið ákveðið að ákærði sækti hana, en stúlkan hefði meðal annars sagt að sér liði illa en drykkja væri þá á heimilinu. Það hefði verið vegna þessarar vanlíðunar sem ákærði hefði ákveðið að sækja hana. Þetta hefði verið um miðnætti. Þau hefðu ekið eitthvað um en svo farið heim til ákærða í [...] og horft þar á kvikmynd, en ákærði hefði þá átt þar heima einn. Ákærði hefði svo keyrt stúlkuna heim, en kvaðst ekki muna hvað klukkan hefði verið þá, hugsanlega hálf þrjú eða þrjú, en ekki meira. Þau hefðu átt létt spjall í bifreiðinni á heimleiðinni. Ákærði kvaðst fyrst hafa heyrt af ásökunum í sinn garð þegar E og B hefðu borið á sig að hafa verið „eitthvað að þukla á“ A. Hann kvaðst ekki muna hvenær þetta hefði verið, en þó sama sumar að því er ákærði teldi. Kvaðst ákærði telja að þetta hefði verið á heimili E. Hefði ákærða fundist þetta „algjört rugl“ og hefði hann sagt þeim að ekkert slíkt hefði gerst. Einnig hefði E hringt í ákærða og endurtekið slíkar ásakanir en ákærði svarað á sama veg, að þær væru rangar. Ákærði kannaðist hins vegar ekki við að hann hefði svarað þannig að sannleikurinn væri ekki eins alvarlegur og stúlkan segði, og ekki við að hann hefði beðist afsökunar á því er hann hefði gert. Hefði ákærði aldrei gengist við því að nokkuð hefði gerst. Hann kvaðst ekki minnast þess að í þessum samtölum hefði verið minnst á aldur stúlkunnar. Ákærði sagði að þetta hefði breytt samskiptum sínum við E og B og hefði hann lítið hitt þau síðan, en þó eitthvað. Ætti enda lítið sameiginlegt með þeim eftir að hann hefði hætt að drekka fyrir tveimur mánuðum. Eftir þetta hefði A sent sér nokkur sms-skeyti og meðal annars sagst vera komin með nýtt símanúmer. Þá hefði hún reynt að verða „vinur“ ákærða á vefsíðunni „facebook“, en ákærði hefði ekki svarað þeirri beiðni. Ákæruliður 2 Ákærði sagðist hafa komið til þeirra E, B og A í sumarbústaðinn og verið einn dag og eina nótt. Þau hefðu hins vegar verið komin áður. Ákærði hefði áður rætt við E í síma og ferðin í sumarbústaðinn verið hugsuð til að hitta E. Vín hefði verið haft um hönd í bústaðnum, fullorðna fólkið hefði drukkið og ákærði hefði séð E gefa A eplabjór. Ákærði kvaðst á þessum tíma enn hafa talið að stúlkan væri sextán eða sautján ára gömul. Hefði þetta verið í fyrsta skipti sem þau hittust frá því hann hefði verið borinn sökum sumarið áður. Ákærði sagði að um kvöldmatarleyti hefðu þau öll hefðu farið í heitan pott. E hefðu farið upp úr pottinum og síðar B og þau A. Hefðu þau A verið ein í pottinum í hæsta lagi í „einhverjar sekúndur“. Ákærði kvaðst hafa sofið frammi, rétt við svalahurðina en E og B í einu herbergi en A í öðru. Um kvöldið hefðu þau A verið í stofusóffanum, líklega hlið við hlið, og horft á einhverja kvikmynd, E verið eitthvað á sveimi en B farin í háttinn. Kvaðst ákærði telja að E hefði verið á fótum allan tímann og ákærði þannig aldrei verið einn á fótum með A. Eftir myndina hefði fólk farið að sofa, ákærði hefði farið til svefnstaðar síns og kvaðst gera ráð fyrir að A hefði farið í sitt herbergi. Ákærði kvaðst hvorki hafa kysst stúlkuna né gert á hana „sogbletti“. Þá hefði hann ekki reynt að fara með hönd í klof hennar. Ekkert slíkt hefði hann heldur gert í heita pottinum fyrr um daginn. Ákærði sagði að ástand hefði verið eðlilegt daginn eftir og kvaðst hann ekki hafa tekið eftir neinum „sogblettum“ á hálsi A og ekki minnast neinnar umræðu um slíka bletti. B og E hefðu boðið sér að gista aðra nótt en hann hefði sagst ætla að fara og verið búinn að hafa samband við mann og fá hann til að sækja sig. Ákærði kvaðst muna vel eftir þessu, þó að hann hefði eitthvað drukkið. Stuttu eftir þetta hefði ákærði heyrt frá E að A hefði borið sakir á ákærða vegna atburða í sumarbústaðnum. Kvaðst ákærði ekki muna hvers eðlis þær ásakanir hefðu verið, en sér hefði fundist „leiðinlegt“ að heyra þetta. Ákærði kvaðst enga skýringu hafa á þeim ásökunum sem stúlkan bæri hann. Engin leiðindi hefðu verið milli þeirra. Vitni Vitnið B, móðir A, kvaðst hafa þekkt ákærða í gegn um E. Hefði stundum komið um helgar til E. Einu sinni hefði A verið þar á sama tíma en vitnið kvaðst ekki telja að þau hefðu umgengist sérstaklega þá. Ákærði hefði hins vegar spurt um aldur hennar og fengið það svar að hún væri tólf ára. Það kvöld sem fyrri ákæruliður snýst um hefði verið haldið samkvæmi hjá E. Þar hefðu verið þau E, A og maður er F héti. Vín hefði verið haft um hönd og F orðið svo ölvaður að hann hefði lagst til svefns í stofunni. Um miðnætti hefði vitnið farið með A inn í rúm og sagt henni að fara að sofa. Að því búnu hefði vitnið sjálft gengið til náða. Um nóttina hefði vitnið vaknað við það að A hefði gengið inn og klukkan þá verið um fjögur. Hefði A gefið þá skýringu á ferðum sínum að hún hefði farið út að ganga þar sem hún hefði ekki getað sofið. Hefði A komið vitninu fyrir sjónir sem „svolítið stressuð“. Vitnið sagði að um ári eftir þetta, eða að minnsta kosti einhverjum mánuðum síðar, hefði D dóttir þess sagt vitninu og E frá því að þessa nótt hefði A farið í bíltúr með ákærða og svo heim með honum að horfa á kvikmynd. Þar hefði ákærði leitað á hana. Vitnið hefði þá rætt þetta við A sem hefði sagt að ákærði hefði „puttað“ sig. Eftir þetta hefðu vitnið og E rætt þetta mál við ákærða sem hefði komið til þeirra að beiðni E. Ákærði hefði viðurkennt athæfið, þar á meðal að hafa „puttað“ A, ákærði hefði grátið og beðist innilega fyrirgefningar. Hefði hann heitið því að gera þetta aldrei aftur og þau hefðu trúað honum. Vitnið kvaðst hafa minnt ákærða á aldur A. Vitnið sagði að þegar þau hefðu verið í sumarbústaðnum á [...], löngu eftir þetta samtal við ákærða, hefði hann hringt í E og spurt hvort hann mætti slást í hópinn. E hefði borið það undir vitnið sem hefði ekki verið hrifið af hugmyndinni, þar sem A væri á staðnum, en þau hefðu þó trúað því að ákærði myndi ekki gera neitt af sér aftur. Hefði ákærði fengið að koma og verið eina nótt. Vitnið sagði að þau hefðu öll farið í heitan pott við bústaðinn, en þar hefði ekkert gerst. E hefði farið fyrstur upp úr og tekið að matbúa en vitnið, A og ákærði orðið eftir og vitnið verið á milli þeirra. A og ákærði hefðu verið að fíflast í pottinum, skvetta vatni hvort á annað og slíkt, en ekkert meira hefði gerst. Vitnið var ítrekað spurt hvort ákærði og A hefðu verið ein í pottinum og sagði vitnið svo ekki hafa verið, nema ef það hefði gerst eftir að vitnið hefði verið gengið til náða. Um daginn og kvöldið hefðu þau ekki verið þar ein. Þau hefðu farið upp úr pottinum beint á eftir vitninu. Eftir þetta hefði fólk borðað kvöldverð og fengið sér í glas. Um miðnætti eða svo hefðu E og vitnið farið að sofa og sagt A að gera hið sama og læsa að sér. Hefði hún þá verið farin inn í herbergi sitt. Vitnið hefði svo vaknað um nóttina þegar E, „alveg brjálaður“, hefði rekið A aftur inn í herbergi sitt, en E hefði komið að henni frammi með ákærða, sem hefði verið ber að ofan. Vitnið hefði þá farið fram og sagt A að fara inn í herbergi að sofa. Hefðu A og ákærði þá setið á sóffa hlið við hlið og horft á kvikmynd í tölvu. Að mati vitnisins hefði ákærði verið undir áfengisáhrifum en ekki miklum. Morguninn eftir hefði vitnið svo fengið „sjokk“ þegar A hefði komið fram, „öll þakin í sogblettum“ á hálsi og niður á bringu. Þau hefðu farið og vakið ákærða og hefði vitnið þá spurt hann hvort hann hefði verið svangur kvöldið áður. Ákærði hefði bara hlegið. Vitnið kvaðst hafa sagt ákærða að ef hann ætlaði að haga sér svona þá yrði hann að fara. Vitnið kvaðst hafa spurt A eftir þetta hvað hefði gerst og hefði hún sagt að þegar þau hefðu verið að horfa á myndina hefði ákærði allt í einu ráðist á hálsinn á henni og farið að sjúga. Vitnið sagði að A væri farin að loka sig mikið af og væri komin „algjörlega í tölvuheiminn“. Vitnið D, systir A, sagðist hafa verið með henni í [...] sumarið 2011. Einn daginn hefði A sagt vitninu frá því að hún hefði farið í bílferð með ákærða og í framhaldi af henni heim til hans. Þar hefði ákærði meðal annars lagt A á rúm sitt og farið „ofan á hana“. Þau hefðu horft saman á kvikmynd og hefði ákærði „reynt eitthvað“. Að öðru leyti hefði A ekkert sagt vitninu frá atburðum. Vitnið hefði spurt A hvort hún hefði sagt móður þeirra þetta og hefði A játað því. Í ágústmánuði sama árs hefði vitnið hins vegar rætt þetta mál við móður sína sem hefði komið af fjöllum. Þegar vitnið var nánar spurt um þetta samtal þeirra systra sagði það að A hefði sagt sér þetta skriflega í gegn um „facebook“. Þá sagði vitnið, nánar spurt, að A hefði sagt að þegar ákærði hefði ýtt henni í rúmið hefði hann strokið henni á kynfærum og „svo farið þangað inn“, en hún þá sagt honum að hætta. Vitnið sagði að A hefði einhvern tíma einnig sagt sér af sumarbústaðarferð á [...] þar sem hún hefði farið í heitan pott ásamt móður þeirra, E og ákærða. Vitnið kvaðst hins ekki muna til þess að A hefði sagt nokkuð hafa gerst í pottinum. Móðir þeirra hefði kallað hana úr pottinum því hún hefði ekki viljað hafa þau ákærða ein í pottinum. Hefði A ekkert sagt um hvort þau ákærði hefðu verið lengi ein þar. Þá hefði A sagt vitninu að um kvöldið hefði ákærði ráðist á sig og gefið sér „sogblett“. Þegar hún hefði ætlað að ganga til náða hefði ákærði farið á eftir henni inn, því ekki hefði verið hægt að læsa herberginu og þar lagst yfir hana með þeim orðum að hann væri með verjur á sér. Vitnið sagði að áður en þessi mál hefðu komið upp hefðu þær systur rætt kynferðisbrot og vitnið sagt systur sinni að hún gæti fengið hjálp og stuðning frá vitninu ef eitthvað henti hana í þá veru. Vitnið sagðist enga ástæðu hafa til að efast um frásögn systur sinnar. Vitnið kvaðst telja systur sína þyngri í lund nú en áður og strítt í skóla. Notaði hún nú netið til að eignast vini, einkum frá framandi löndum. Vitnið kvaðst telja sig hafa sagt satt og rétt frá í símayfirheyrslu lögreglu. Þá staðfesti vitnið útprentað skjal með tölvuprentuðum skilaboðum, og sagði þetta óbreytt skilaboð A til vitnisins um vefsíðuna „facebook“ hinn 29. júní 2011. Vitnið G, systir A, sagði að hún hefði sagt sér að hún hefði sagt ákærða aldur sinn, en vitnið kvaðst ekki vita hvenær. Þá hafði vitnið það eftir A að ákærði hefði reynt að snerta hana á lærum og reynt að „putta hana“. Vitnið kvaðst ekki muna hvenær A hefði sagt sér þetta. Vitnið hafði eftir A að í sumarbústaðarferð hefði hún farið í heitan pott með móður sinni, E og ákærða. Ákærði hefði þar haft á orði að sér væri kalt, farið nær A og reynt að snerta hana. Þá hefði ákærði í þessari ferð gert „þvílíkan sogblettinn á hálsinn á henni.“ Þetta hefði A sagt vitninu tveimur til fjórum vikum eftir sumarbústaðarferðina. Vitnið hefði séð sogblettinn þegar þau hefðu komið heim. „Hann var mjög stór“, næstum um allan háls. Hefði A þá sagt henni að ákærði hefði gert blettinn. Fram kom hjá vitninu að það og D systir þess hefðu rætt þessi mál. Þegar það var nánar spurt taldi vitnið að vitneskja sín um hvað gerst hefði á heimili ákærða væri frá systrum sínum báðum komin. Aftur á móti hefði A sagt sér frá atburðum í sumarbústaðnum, en þó hefði D sagt sér eitthvað af þeim. A hefði sagt sér frá því sem gerst hefði í pottinum. Vitnið sagði að eftir þetta væri A enn lokaðri en áður, sem hefði þó verið slæmt áður vegna mikils eineltis. Vitnið E sagði þau B vera í „fjarsambandi“ og hafa verið í kynnum frá árinu 2005, en hefðu þekkst mörgum árum áður, áður en B hefði flutt til [...]. Kæmu börn B stöku sinnum á heimili vitnisins, oftast A. Vitnið hefði þekkt ákærða frá unglingsárum hans en samskipti þeirra væru ekki sérstaklega mikil, en þeir hefðu meðal annars [...]. Hefði ákærði oft komið heim til vitnisins, þar á meðal í eitt skipti þegar bæði B og A hefðu verið þar staddar. Vitnið sagðist halda, en ekki vera visst, um að ákærði hefði spurt um aldur A, en taldi aldur hennar að minnsta kosti hafa borið á góma. Vitnið sagði svo frá kvöldi fyrra ákæruliðar að það hefði verið á heimili sínu ásamt mæðgunum B og A og manni er F héti. Vín hefði verið haft um hönd. Vitnið hefði farið til sængur en hitt fólkið vakað áfram. Þegar vitnið hefði vaknað að morgni hefði F verið farinn en þær mæðgur á staðnum. Ekkert óeðlilegt hefði borið til tíðinda og vitnið ekkert vitað um málið fyrr en löngu síðar þegar B hefði komið til sín og sagt að ákærði væri hinn versti maður. Hefði B sagt að A hefði farið af heimilinu þessa nótt og hitt ákærða sem hefði leitað á hana. Vitnið hefði aldrei rætt málið við A. Vitnið sagðist hafa hringt í ákærða og spurt hvort hann hefði eitthvað verið að „eiga við A“, eins og vitnið orðaði það fyrir dómi. Ákærði hefði viðurkennt að eitthvað hefði verið „í gangi“, en ekki farið út í smáatriði. Hefði ákærði sagt að hann bæri þar ekki einn sök, því A hefði „eitthvað ögrað“ honum. Ákærði hefði beðist „innilegrar afsökunar“ og sagst sjá mikið eftir þessu. Hefði ákærði sagt bæði vitninu og síðar B þetta og hefði viljað biðja A afsökunar. Ákærði hefði komið á fund þeirra B og þar beðist afsökunar. Hefði hann verið „mjög sár“ og mikið niðri fyrir, en ekki grátandi. Vitnið sagði að ákærði hefði sagst hafa strokið brjóst A og kynfæri en aldrei farið inn í þau. Vitnið hefði sérstaklega spurt ákærða hvort hann hefði sett fingur í leggöng A en ákærði neitað því. Ekki hefði verið rætt þeirra í millum hvort ákærði hefði strokið A innan eða utan klæða. Vitnið kvaðst hafa minnst á aldur A við ákærða í samtalinu. Vitnið sagði að ákærði hefði virst „virkilega miður sín“ og hefði vitnið trúað honum. Eftir þetta hefðu þau B verið í mjög litlum samskiptum við ákærða, hann hefði komið einu sinni á heimilið á þeim tíma. Vitnið sagði þau hafa farið í sumarbústaðinn á [...] og hefði þá ákærði hringt og spurt hvort hann mætti slást í hópinn. Eftir samráð við B hefði vitnið samþykkt það, enda hefði iðrun hans verið treyst. Vitnið var spurt hvernig A hefði verið, eftir að ákærði hefði verið kominn á staðinn, og svaraði það því til að hún hefði virst vera „ákaflega hress“. Um kvöldið hefðu þau ákærði setið saman í sóffa, horft á sjónvarp og deilt kartöfluflögum úr skál. Allt hafi virst vera „í góðu lagi og ekkert vandamál þar á milli, að manni fannst.“ Fyrr um daginn hefðu þau öll farið í heitan pott. Vitnið hefði farið fyrst upp úr og tekið að elda kvöldmat, B síðar, en ákærði og A hefðu verið einhverja stund ein í pottinum, en ekki lengi. Vel hefði sést til þeirra í pottinum innan úr bústaðnum og hefði verið „sterkt og gott útiljós“. Vitnið kvaðst hins vegar ekki hafa séð til þeirra hverja stund, enda verið að sinna matseldinni og þá snúið baki í heita pottinn. Vitnið sagði að þau B hefðu sofið í einu herbergi, A í öðru en ákærði í skoti í stofunni og hefði mátt draga tjald fyrir. Vitnið hefði farið að sofa á undan öðrum og sofið þar til það hefði farið fyrst allra á fætur morguninn eftir. Kvaðst vitnið fyrst ekki muna til þess að hafa farið fram úr um nóttina, en þegar skýrsla þess hjá lögreglu var borin undir það, sagði það rifjast upp fyrir sér að það hefði farið fram um nóttina og hefðu A og ákærði setið og talað saman með kartöfluflöguskálina á milli sín, á sóffanum sem ákærða var ætlaður til svefns. Hefði vitnið sagt A að koma sér í háttinn. Vitnið sagði að fullorðna fólkið hefði allt verið í glasi en A ekki. Vitnið sagði að þegar A hefði komið fram um morguninn hefði hún öll verið „þakin sogblettum á hálsinum“. Vitnið og B hefðu spurt hvernig á þeim stæði en A gefið lítið út á það. Augljóst hefði hins vegar verið að hún hefði ekki getað gefið sér blettina sjálf. Þegar ákærði hefði farið á fætur hefði B spurt hann hvort hann hefði verið svangur. Ákærði hefði fáu svarað en fljótlega hringt í einhvern félaga sinn og fengið hann til að sækja sig, sem sá hefði gert og ákærði farið með honum. Vitnið sagði að ákærði hefði ekki viðurkennt berum orðum að hafa valdið blettunum, en bæði ákærði og A hefðu farið undan í flæmingi ef á þá hefði verið minnst. Vitnið kvaðst ekki treysta sér til að svara því hvort A hefði breyst í háttum í tengslum við þessi mál. Væri hún dul og mjög föst í heimi netsins en síður í mannlegum samskiptum utan þess. Vitnið C sagðist hafa þekkt fjölskyldu A í tæplega sex ár, en A hefði komið til vitnisins þrisvar í viku síðustu fjögur ár, til að fá stuðning við heimanám og félagslega þjálfun, en auk þess hefðu A og G systir hennar síðustu tvö ár komið einu sinni í mánuði á heimili vitnisins í stuðningsheimsókn frá föstudegi til sunnudags. Félagsleg staða A hefði almennt verið mjög slæm, sjálfsmynd léleg og stúlkan feimin og óframfærin. Væri henni erfitt að segja nei og þyrfti hún mikla þjálfun í samskiptum. Vitnið sagði að fyrir um ári hefðu þær systur komið til venjubundinnar helgardvalar og hefði vitnið þá strax tekið eftir áverkum á A, eins og rispum og sogblettum, frá eyra, niður eftir kjálka og niður á háls. Vitnið hefði spurt hvort eitthvað hefði komið fyrir en hún ekkert viljað gefa út á það. Um kvöldið hefði vitnið rætt þetta við hana aftur og hún þá ekki heldur viljað ræða neitt. Þegar A hefði brugðið sér afsíðis hefði G hins vegar sagt vitninu að atburðir hefðu orðið í sumarbústað á [...], en þar hefði vinur fjölskyldunnar „puttað“ A, eins og G hefði orðað það. Skömmu eftir að A hefði komið fram til þeirra aftur hefði G sagt að hún væri búin að segja vitninu „þetta“. Hefði A þá reiðst en síðar um kvöldið hefði vitnið fengið að heyra nánari sögu frá þeim systrum. Hefði það farið fram þannig að G hefði fyrst og fremst séð um frásögnina en A jánkað inn á milli eða leiðrétt ef henni hefði fundist ekki rétt farið með. Að þessari sögn G hefði A farið í sumarbústaðinn ásamt móður sinni, unnusta móðurinnar og einhverjum vinum. Um nóttina, þegar móðirin, unnustinn og einhverjir vinanna hefðu verið farin að sofa en A verið frammi að horfa á sjónvarpið, hefði maður að nafni Jón Karl komið og gert sér dælt við hana og strokið blíðlega. Hefði þessu lokið með því að hann hefði stungið fingri í leggöng hennar og „puttað hana“, eins og þær hefðu orðað það. Áverkarnir á hálsi hefðu komið til af því að maðurinn hefði sogið hálsinn og rispað með skeggrót sinni. Vitnið kvaðst telja að stúlkurnar hefðu verið hjá sér helgina eftir atburðinn. Á mánudeginum hefði vitnið greint barnaverndaryfirvöldum á [...] frá málinu. Vitnið sagði að í síðari samtölum sínum við A hefði komið fram hjá stúlkunni að annað atvik hefði orðið, heima hjá manni þessum, þar sem hann hefði neytt hana til kynferðislegra athafna, sem stúlkan hefði ekki lýst nákvæmar en svo. Vitnið kvaðst telja að A væri að lokast meira og meira og væri nú komin inn í eigin heim og tölvunnar. Hefði hún þar átt samskipti við ýmsa menn sem athugun hefði leitt í ljós að væru eldri en þeir segðust vera. Hallaði nú undan fæti. Vitnið kvaðst hafa staðið þær systur báðar að því að hagræða sannleikanum sér í hag, en það væri einungis í smærri málum daglegs lífs. Vitnið kvaðst telja þær segja satt og rétt frá í alvarlegri málum og sagðist enga ástæðu hafa til að efast um frásögn A í þessu máli. Hefðu þær systur gengið í gegn um sitt af hverju og lært mikilvægi þess að segja satt frá. Væru þær vinafáar en stæðu þétt saman. Vitnið sagði að líkamlega væri A að verða kynþroska og taka á sig útlit kvenna, en í fari væri hún „frekar barnaleg“. Fyrir ári hefði verið útilokað, jafnvel lítt kunnugum manni, að telja hana vera sextán eða sautján ára gamla. Vitnið kvaðst hafa starfað sem kennari barna um tuttugu ára skeið. Vitnið F kvaðst hafa verið í samkvæmi heima hjá E í júlí 2011. Þar hefðu verið auk þeirra þær B og A. Vín hefði verið haft um hönd. E hefði gengið til náða en þau B spjallað saman þar til hún hefði farið að sofa. Hefði vitnið þá fljótlega sofnað í stofunni. Einhvern tíma eftir miðnættið hefði vitnið vaknað og þá enginn verið frammi. Vitnið hefði ákveðið að fara heim en í stigaganginum hefði vitnið mætt A sem þá hefði verið að koma heim. Hefði vitninu fundist undarlegt að hún væri á ferli úti svo seint. Þá kvaðst vitnið aldrei hafa orðið vart við að hún færi af heimilinu um kvöldið. Vitnið kvaðst hafa vitað um aldur A og kvaðst telja útlit hennar samsvara honum. Hefði ekki verið unnt að telja hana vera sextán eða sautján ára. Vitnið Jónas Halldór Sigurðsson rannsóknarlögreglumaður sagði að D hefði fyrr um daginn komið til sín. Vitnið hefði farið á „prófíl“ á „facebook“-síðu hennar og tekið þaðan og prentað út texta sem stafað hefði frá A 29. júní 2011. Væri textinn óbreyttur. Vitnið Þorbjörg Sveinsdóttir staðfesti vottorð sitt. Vitnið sagði að á tólf ára starfsferli sínum í Barnahúsi hefði það aldrei hitt barn sem hefði orðið fyrir eins grófu einelti og A hefði orðið fyrir í skóla og stæði í raun enn. Vegna þess eineltis væri hún útsett fyrir broti eins og því sem hún segði hafa gerst. Vitnið sagði að í samtölum þeirra hefði A sagt frá atburðum með sama hætti og fyrir dómi, hvorki aukið við né dregið úr. Vitnið sagði að útlit A og aldur væru í góðu samræmi. Mjög ólíklegt væri að menn teldu hana vera fjórum árum eldri en hún er í raun. Liti hún alls ekki út fyrir að vera eldri en hún er. Vitnið H, [...], kvaðst hafa náð í ákærða í sumarbústaðinn umrætt sinn, um miðjan dag. [...] hefði hringt í það skömmu áður og beðið það um að sækja ákærða. Vitnið hefði ekið þangað og beðið eftir ákærða í bifreiðinni í fimm mínútur eða svo. Ákærði hefði eitthvað spjallað við fólk á pallinum við bústaðinn, karl og konu á aldur við ákærða eftir því sem vitnið myndi, en komið svo í bifreiðina til vitnisins. Ekkert óeðlilegt hefði verið að sjá og ekkert óeðlilegt við fas ákærða. Væri ekkert eftirminnilegt við aksturinn heim. Vitnið kvaðst telja að ákærði hefði fyrst ætlað að vera lengur í bústaðnum en áætlanir hans breyst. Niðurstaða Ákærði neitar sök að öllu leyti. Samkvæmt meginreglu sakamálaréttarfars verður hann ekki sakfelldur nema sök hans verði talin sönnuð svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa. A bar vitni fyrir dómi. Er hún trúverðug að mati dómsins. Framburður hennar um atvik sem fyrri ákæruliður tekur til er í meginatriðum í samræmi við frásögn sem hún sendi systur sinni skriflega sumarið 2011. Upptaka af framburði hennar liggur fyrir í málinu og var hluti hennar spilaður við aðalmeðferð málsins. Ljóst er ákærði kom til fundar við móður A og unnusta hennar og var þar spurður um frásögn stúlkunnar. Ágreiningur er þeirra í millum um viðbrögð hans. Ákærði kveðst hafa neitað öllum ásökunum á fundinum en þau segja bæði að hann hafi gengist við því að hafa haft í frammi kynferðislega háttsemi gagnvart henni. Telja verður nær útilokað að slíkar umræður fari fram, án þess að aldur stúlkunnar komi til tals. Er ákaflega ósennilegt að ákærða hafi, að minnsta kosti eftir þann fund, ekki verið ljóst hversu gömul stúlkan var. Vitnin C, Þorbjörg Sveinsdóttir og F báru öll fyrir dómi að þau teldu ekki hafa verið unnt að álíta A sextán eða sautján ára gamla á þeim tíma sem um ræðir. Þótt vitnin C og Þorbjörg hafi meiri reynslu af börnum en gerist og gengur, en C hefur starfað sem kennari í tuttugu ár en Þorbjörg í Barnahúsi í tólf, þykir þetta veikja töluvert þann framburð ákærða að hann hafi í raun talið stúlkuna orðna sextán ára gamla sumarið 2011. Eins og áður segir kom stúlkan fyrir dóm og var hluti skýrslugjafar hennar sýndur við aðalmeðferð málsins. Eftir það álítur dómurinn fjarstæðukennt að telja stúlkuna sextán eða sautján ára gamla. Þegar á allt þetta er horft þykir framburður ákærða um álit hans á aldri stúlkunnar afar ótrúverðugur. Vitnið C var mjög trúverðugt að mati dómsins. Þykir engin ástæða vera til að efast um þann framburð C að stúlkan hafi komið til hans með þá áverka á hálsi sem hann lýsti. Er þetta til stuðnings þeim framburði þeirra B og E að hún hafi fengið slíka áverka í sumarbústaðarferðinni. Þykir mega ganga út frá að svo hafi verið, þó svo virðist að vísu sem enginn hafi tekið ljósmynd af áverkunum. Er afar sennilegt að slíkir blettir hefðu komið til tals, ekki síst þegar fyrri samræður fullorðna fólksins um samskipti ákærða og stúlkunnar eru hafðar í huga. Þegar á þetta er horft þykir mjög ótrúverðugur sá framburður ákærða, að hann hafi enga bletti séð á hálsi stúlkunnar og engra umræðna um slíka bletti minnast. Ljóst er að ákærða var leyft að slást í hópinn með fjölskyldunni í sumarbústaðarferð, þrátt fyrir að hafa, að sögn móður hennar og unnusta móðurinnar, viðurkennt að hafa framið kynferðisbrot gegn stúlkunni. Þau báru fyrir dómi að þau hefðu trúað því að hann hefði innilega iðrast þeirra gjörða, sem þau segja að hann hafi viðurkennt fyrir sér, og að stúlkunni stafaði ekki hætta af honum. Sá framburður þeirra þykir út af fyrir sig ekki ótrúverðugur og þykir sú staðreynd, að ákærði fékk að heimsækja þau í sumarbústaðinn, ekki verða til þess að frásögn þeirra B og E af fundi þeirra ákærða verði vísað á bug. Á hinn bóginn verður við mat á vitnisburði þeirra að hafa í huga tengsl þeirra við stúlkuna. Ljóst er að A hefur um langt skeið glímt við verulega erfiðleika. Vitnið Þorbjörg lýsti til dæmis að stúlkan hefði orðið fyrir alvarlegra einelti en vitnið vissi dæmi um, eftir tólf ára starf hjá Barnahúsi. Stæði eineltið enn. Strax vegna þessa er torveldara en ella að meta hvort ástand hennar nú sé vísbending um að hún hafi orðið fyrir broti af því tagi sem fjallað er um í málinu. Verður að telja að á öllum slíkum ályktunum yrði sá vafi sem skylt yrði að skýra ákærða í hag. Meðal þess sem ákærði er borinn sökum um, er að hafa stungið fingri í leggöng stúlkunnar er þau hafi verið í heitum potti við sumarbústaðinn á [...]. Í ljósi framburðar móður stúlkunnar, þess efnis að stúlkan og ákærði hefðu ekki verið ein saman í pottinum, þykir kominn upp sá vafi á sekt hans hvað þetta atriði varðar, að sök hans hafi þar ekki verið sönnuð, þrátt fyrir að framburður A þyki almennt trúverðugur. Verður ákærði sýknaður af þessu atriði. Ef ljóst þætti að stúlkan hefði borið rangt frá um atriði sem þetta, þá yrði að telja það veikja trúverðugleika hennar almennt í málinu. Ekki þykir svo standa á hér. Má hér hafa í huga að vitnið E bar, eins og A, að ákærði og stúlkan hefðu verið ein í pottinum um stund. Þó framburður B þyki vekja nægan vafa um þetta ákæruatriði til að af því verði sýknað, þykir almennur trúverðugleiki A í málinu ekki hafa breyst við þetta. Eins og áður segir þykir A trúverðug í vitnisburði sínum. Þykir framburðurinn fá talsverða stoð í þeim blettum sem byggja verður á að verið hafi á hálsi hennar eftir sumarbústaðarferðina, en engin önnur skýring hefur komið fram á blettunum en sú sem hún ber. Þá þykir ekkert í frásögnum þeirra vitna, sem borið hafa um að hún hafi sagt sögu sína, draga úr trúverðugleika hennar. Er þar ekki síst horft til frásagnar vitnisins C og þess aðdraganda sem C ber að hafi verið að frásögninni. Þegar á hinn bóginn er horft til þess, að ákærði ber að sér hafi aldrei verið sagt hversu gömul stúlkan er, og þá ekki heldur þegar hann var sakaður um kynferðislega háttsemi við hana, og hann hafi talið hana vera sextán og sautján ára gamla, sem vitni sem hafa umgengist hana telja fráleitt, og einnig horft til þess að hann kannaðist alls ekki við að hafa séð á henni þá bletti, sem telja verður ljóst að hafi verið á henni, og að ekki hafi verið minnst á þá bletti við sig í sumarbústaðnum, þykir trúverðugleiki hans í málinu hafa beðið mikinn hnekki. Þegar horft er til þess að ekkert þykir hafa komið fram sem telja verður grafa undan trúverðugleika stúlkunnar í málinu og þess sem óhjákvæmilega þykir draga úr trúverðugleika ákærða, þykir mega leggja framburð hennar til grundvallar, með þeirri undantekningu sem áður var rakin. Þegar horft er til hins trúverðuga framburðar stúlkunnar, og þeirrar stoðar sem framburðurinn fær í þeim blettum sem telja verður ljóst að hún hafi borið eftir sumarbústaðarferðina, hefur lögfull sönnun verið færð að sök ákærða, að öðru leyti en því að hann verður sýknaður af því sem honum er gefið að sök að hafa gert í heita pottinum við sumarbústaðinn. Þau ákæruatriði sem eftir standa eru í ákæru rétt færð til refsiheimilda. Ákærði hefur brotið gegn ungri stúlku og misnotað það traust sem honum var sýnt sem vini fjölskyldunnar, annars vegar þegar stúlkan þáði heimboð hans og hins vegar þegar honum var leyft að slást í hóp fjölskyldunnar í sumarbústaðnum. Þótt ekki sé sannað í málinu að ákærða hafi mátt vera ljóst hversu illa stúlkan stóð fyrir, þá framdi hann gegn ungri stúlku brot sem getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir hana þegar til lengri tíma er litið. Á hinn bóginn er sakaferill ákærða sá einn að fyrir tæpum áratug var hann dæmdur til 30.000 króna sektar fyrir fíkniefnalagabrot. Hann féllst greiðlega á að bótakrafa kæmist að í málinu þótt farist hefði fyrir að geta hennar í ákæru. Þegar á allt er horft verður ákærði dæmdur til fangelsis í átján mánuði og er ekki möguleiki að binda refsinguna skilorði. Í málinu er krafist bóta af hálfu A eins og áður er getið og var ákærða kynnt krafan hinn 9. ágúst 2012. Margviðurkennt er í dómaframkvæmd að brot sem þessi séu til þess fallin að hafa alvarleg áhrif á þolanda, jafnvel um langt skeið. Það hversu illa stúlkan stóð fyrir er líklegt til að gera hér illt verra. Verður ákærði dæmdur til að greiða henni 700.000 krónur ásamt vöxtum eins og greinir í dómsorði. Samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara nemur sakarkostnaður málsins 244.420 krónum og eru þar innifaldar 106.675 króna þóknun verjanda á rannsóknarstigi og 92.745 króna þóknun réttargæslumanns á rannsóknarstigi. Verður ákærði dæmdur til greiðslu þessa sakarkostnaðar sem og til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Arnar Blöndals Jóhannssonar héraðsdómslögmanns, 268.825 krónur og þóknun Örnu Bryndísar Baldvins McClure héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns, 158.255 krónur, en í þóknun beggja er virðisaukaskattur innifalinn. Er þóknun beggja ákveðin með hliðsjón af þeim greiðslum sem þau hafa þegar fengið í málinu. Af hálfu ákæruvaldsins fór Kolbrún Benediktsdóttir saksóknari með málið. Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. Héraðsdómararnir Þorsteinn Davíðsson, Erlingur Sigtryggsson og Ólafur Ólafsson dæma málið. D Ó M S O R Ð Ákærði, Jón Karl Arnarsson, sæti fangelsi í átján mánuði. Ákærði greiði A 700.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. september 2012 til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Arnar Blöndals Jóhannssonar héraðsdómslögmanns, 268.825 krónur og þóknun Örnu Bryndísar Baldvins McClure héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns, 158.255 krónur, og 244.420 króna annan sakarkostnað.
Mál nr. 581/2012
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
X hafði framvísað fölsuðu vegabréfi og var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Aftur á móti þóttu ekki uppfyllt skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. september 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. september 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi „allt til fimmtudagsins 5. september 2012, kl. 16:00.“ Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að beitt verði vægari úrræðum, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, þó þannig að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 5. september 2012. Í 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga segir að neiti útlendingur að gefa upp hver hann er, rökstuddur grunur sé um að hann gefi rangar upplýsingar um hver hann er eða hann sýni af sér hegðun sem gefur til kynna að af honum stafi hætta, sé heimilt að handtaka útlendinginn og úrskurða í gæsluvarðhald. Samkvæmt gögnum málsins hefur varnaraðili játað að hafa framvísað fölsuðu vegabréfi við komu sína til landsins. Kveðst hún heita öðru nafni og vera af öðru þjóðerni en fram kemur í vegabréfinu án þess að hafa stutt þá fullyrðingu frekar. Eins og atvikum er háttað er því ekki grundvöllur til að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald á samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Á hinn bóginn eru uppfyllt skilyrði 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Samkvæmt þessu er fallist á að varnaraðili skuli sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 5. september 2012 klukkan 16.
Mál nr. 557/2012
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Farbann
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Hins vegar var honum gert að sæta farbanni samkvæmt 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. ágúst 2012 sem barst héraðsdómi 20. sama mánaðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. ágúst 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 13. september 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er krafa sóknaraðila um að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt því ákvæði má úrskurða sakborning í gæsluvarðhald þótti skilyrði a-d liðar 1. mgr. ákvæðisins séu ekki fyrir hendi, ef sterkur grunur leikur á að hann hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með ákæru 16. ágúst 2012 voru varnaraðila og A gefin að sök stórfelld fíkniefnalagabrot með því að hafa á árunum 2011 og 2012 staðið saman að innflutningi á samtals 916,23 g af kókaíni frá Bretlandi og Danmörku, ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Varnaraðili hefur neitað sök en meðákærða játað aðild sína að innflutningi á 569,15 g kókaíns í maí á þessu ári og að hafa gert tilraun til að flytja til landsins 140 g af sama fíkniefni í febrúar á þessu ári. Í málatilbúnaði sóknaraðila er ekki að finna rökstuðning fyrir því með hvaða hætti ákærði, sem eins og fyrr segir neitar sök í málinu, hafi fellt á sig sterkan grun um að hafa framið brot þau sem hann er ákærður fyrir. Þar er aðeins að finna þá almennu staðhæfingu, að sím- og herbergishlustun lögreglu tiltekna daga bendi að mati sóknaraðila til sektar varnaraðila. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að fullnægt sé fyrrgreindu skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að gera varnaraðila að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Þótt ekki séu samkvæmt framansögðu skilyrði til þess að verða við kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sæti svo íþyngjandi úrræði sem áframhaldandi gæsluvarðhald yfir honum er, þykir í ljósi málsatvika og með vísan til 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 rétt að banna varnaraðila brottför af landinu þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 13. september 2012 klukkan 16. Dómsorð: Varnaraðila, X, er bönnuð för af landinu þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 13. september 2012 klukkan 16.
Mál nr. 84/2010
Kærumál Kæruheimild Kröfugerð Gagnaöflun Aðild Sönnunarfærsla Frávísun frá Hæstarétti að hluta Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kærumál. Kæruheimild. Kröfugerð. Gagnaöflun. Aðild. Sönnunarfærsla. Frávísun máls frá Hæstarétti að hluta. Frávísun máls frá héraðsdómi að hluta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. og 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2010, þar sem fallist var að hluta á kröfu sóknaraðila um að honum væri með stoð í XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála veitt heimild til að afla úr hendi beggja varnaraðila skjala og annarra sýnilegra sönnunargagna samkvæmt tilgreindum liðum í kröfugerð hans sem tengjast viðskiptum sóknaraðila og varnaraðilans Kaupþings banka hf. Skilja verður kæru og greinargerð sóknaraðila svo að hann krefjist þess að varnaraðilum verði gert að afhenda sér gögn samkvæmt liðum 7, 8ii, 8iii og 12 í kröfugerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi og staðfestingar á hinum kærða úrskurði varðandi liði 1, 2, 6, 9, 11, 16 og 18. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Samkvæmt f. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara, þar sem synjað er um heimild til að afla sönnunargagna án þess að mál hafi áður verið höfðað. Er ljóst af þessu að úrskurður þar sem fallist er á beiðni um slíka sönnunarfærslu sætir ekki kæru, og fær þar engu breytt ákvæði d. liðar 1. mgr. sömu lagagreinar, sem aðilar vísa til sem kæruheimildar, eins og áður greinir. Kæruheimild verður heldur ekki sótt til 2. mgr. 143. gr. laganna. Brestur því heimild fyrir kærum varnaraðila og verður málinu vísað að því leyti sjálfkrafa frá Hæstarétti. Málinu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar kæru varnaraðila, Kaupþings banka hf. og Arion banka hf. Kröfu sóknaraðila, The Bank of Tokyo Mitsubishi UFJ Ltd., um afhendingu gagna samkvæmt kröfuliðum 7, 8ii, 8iii og 12 er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 675/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 17. desember 2015 klukkan 17. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 489/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 20. janúar 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn, þar á meðal endurrit af hljóðritun hollenskra yfirvalda af símtali þriggja manna er tengjast rannsókn málsins. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 569/2009
Landamerki
HH ehf., eigandi jarðarinnar Brekkubæjar á Snæfellsnesi, höfðaði mál til viðurkenningar á því að landamerki jarðarinnar yrðu með tilgreindum hætti. Var annars vegar um að ræða merki til norðurs gagnvart jörðinni Skjaldartröð sem var í eigu L og hins vegar til suðurs gagnvart Fjólubakka sem er spilda úr jörðinni Gíslabæ sem var í eigu Þ. Fyrrgreindar jarðir liggja undir jökli á sunnanverðu Snæfellsnesi og nefnast ásamt jörðinni Laugarbakka Hellnajarðir. Af hálfu Þ og L var aðallega byggt á því að Hellnafjara, sem var það svæði sem ágreiningur aðila laut að, væri óskipt með Hellnajörðum en til vara að þeir hafi öðlast eignarréttindi að fjörunni á grundvelli hefðar. Héraðsdómur hafnaði þeirri málsástæðu HH ehf. að fjaran væri óskipt og vísaði í því sambandi í landskiptagerð frá 12. júní 1969 sem fram fór í samræmi við beiðni eiganda Hellnajarða á umæddum tíma. Þar væri merkjum lýst til sjávar í samræmi við að fjörunni hefði verið skipt. Þá taldi dómurinn ekki unnt að byggja á því að stofnast hefði sameignarréttur að fjörunni fyrir hefð. Fallist var á kröfu HH ehf. að því er varðaði mörk jarðarinnar Brekkubæjar við Skjaldatröð en varðandi mörkin gagnvart Fjólubakka var lögð til grundvallar lýsing á umræddum mörkun sem fram kom í landskiptagerðinni 12. júní 1969. L og Þ áfrýjuðu málinu til Hæstaréttar sem staðfesti hinn áfrýjaða dóm.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 30. júní 2009. Mál þetta var höfðað 8. desember 2008 og dómtekið 25. júní 2009. Stefnandi er Hótel Hellnar ehf., Brekkubæ, Hellnum í Snæfellsbæ. Stefndu eru Landsamband íslenskra útvegsmanna, Borgartúni 35 í Reykjavík, og Ofanleiti ehf., Laugavegi 170 í Reykjavík. Stefnandi gerir þá kröfu aðallega að merki jarðarinnar Brekkubæjar á Hellnum annars vegar og aðliggjandi jarða, Skjaldartraðar og Fjólubakka, hins vegar verði sem hér segir: Landamerki gagnvart Skjaldartröð markist af línu sem dregin er að suðaustan frá sjó við Hákarlaklett, punktur 1 (hnit X=279115.87, Y=480450.34), um punkt 2 (hnit X=279117.91, Y=480437.65), punkt 3 (hnit X=279129.46, Y=480426.72), og í punkt 4 (X=279135.41, Y=480421.43), sem var fjárrétt sem nú er horfin, í punkt 5 (hnit X=279042.40 Y=480475.72), svo beina stefnu í punkt 6 (hnit X=279012.61 Y= 480493.79), sem er Kristínarfoss, og þaðan um lágina miðja upp að svonefndum Kórum. Þaðan verði línan dregin að Skjaldartraðarvegi, en síðan með veginum í punkt 7 (hnit X=278708.69, Y=480498.25), sem er á bílastæðinu við Hellnakirkju. Landamerki gagnvart Fjólubakka markist af línu sem dregin er frá sjó til vesturs um Gróulág, punktur 17 (hnit X=279025.12, Y=480285.92), um punkt 16 (hnit X=279003.03, Y=480288.26) og í punkt 15 (hnit X=278988.49, Y=480293.32), sem er í stefnu við gamla túngarðinn milli Brekkubæjar og Gíslabæjar. Til vara krefst stefnandi þess að merki jarðarinnar gagnvart landi stefndu verði sem hér segir: Landamerki gagnvart Skjaldartröð markist af línu sem dregin er úr mörkum Hellnafjöru við stórstraumsflóðmál í punkt A sem liggur í beinni sjónlínu milli punkta 4 og 5. Úr punkti A liggi línan í punkt B (punktur 5) og þaðan beina stefnu í punkt C (punktur 6) og svo um lágina miðja upp að svonefndum Kórum. Þaðan að Skjaldartraðarvegi, en síðan með honum að bílastæðinu við Hellnakirkju í punkt D (punktur 7). Landamerki gagnvart Fjólubakka markist af línu frá punkti E (punktur 17) um punkt F (punktur 16) og þaðan í punkt G (punktur 15). Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða málskostnað. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda, auk þess sem stefndu krefjast, hvor fyrir sig, málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. 1. Á sunnanverðu Snæfellsnesi undir jökli liggja Hellnajarðir en þær eru Brekkubær, Gíslabær, Laugarbrekka og Skjaldartröð. Stefnandi er eigandi Brekkubæjar. Stefndi Landsamband Íslenskra útvegsmanna er eigandi Skjaldartraðar og stefndi Ofanleiti ehf. er eigandi landspildu úr Gíslabæ, en sú spilda hefur verið nefnd Fjólubakki. Stefnandi hefur höfðað málið til viðurkenningar á landamerkjum Brekkubæjar gagnvart landi Skjaldartraðar á aðra hönd og landi Fjólubakka á hina. Stefndu reisa vörn sína á því að Hellnafjara sé í óskiptri sameign Hellnajarða. Með hliðsjón af þessu sakarefni þykir rétt að rekja í helstu atriðum þær eignarheimildir sem liggja fyrir í málinu um Hellnajarðir. 2. Samkvæmt endurriti af handriti frá 16. desember 1649 fóru fram skipti á Hellisvöllum árið 1560. Í skjalinu greinir frá því að skipti hafi verið gerð milli bræðranna Halldórs, Jóns og Geirmundar Guðlaugssona á „Breckubæiar partinum vid Hellna husum, tauduvöllum og budum“. Í hlut Jóns kom allur Skjaldartraðarbali til viðbótar landi sem hann hafði þegar fengið, en í hlut Halldórs og Geirmundar kom allt tún Brekkubæjar fyrir utan lágina sem nánar er tilgreint hvernig skiptist þeirra á milli. Í skjalinu segir síðan „Enn öll önnur landz og sjoargiædeskilldu þeir brædurner aller haffa til jaffnadar.“ 3. Í landamerkjabók er að finna lýsingu á túnmerkjum Gíslabæjar við Hellna frá 11. júní 1885 og er hún meðal annars samþykkt 19. sama mánaðar vegna Brekkubæjar. Sú merkjalýsing er utan Hellnafjöru en í niðurlaginu segir svo: „Samkvæmt gömlum máldögum endurrituðum 1804, þinglesnum s.á. og upplesnum fyrir kommissionsrétti á Arnarstapa 1821 tilheyra jörð þessari 4 skipsuppsátur og 20 sauðaból á Hellnasandi, 4 hrossa ganga í beitilandinu og reki eptir hundraðatali, en að öðru leyti er Hellnaland óskipt til afnota allra hlutaðeigandi lögbýla á milli.“ Einnig er í landamerkjabók að finna landamerkjalýsingu frá 27. ágúst 1887 fyrir Hellnajarðir sem sagðar eru eiga „óskipt og sameiginlegt land og landsnytjar allar, utan túns, sem deilast eptir jarðardýrleika að fornu hundraðatali.“ Er síðan lýst merkjum gagnvart aðliggjandi landsvæðum. 4. Árið 1940 var jörðinni Skjaldartröð skipt í tvær jarðir. Hinn 5. febrúar 1952 gáfu þáverandi eigendur jarðarinnar út yfirlýsingu um jarðaskiptin og landamerki, sem móttekin var til þinglýsingar 27. sama mánaðar. Í yfirlýsingunni er merkjum Skjaldartraðar lýst þannig: „Öll jörðin Skjaldartröð, þ.e. báðar jarðirnar Skjaldartröð I og Skjaldartröð II takmarkast að suðvestan af jörðinni Brekkubæ og núv. merkjagirðingu milli þeirrar jarðar úr Kristínarfossi eftir vesturströnd merkjalautar í norðvestur og fylgir lægðinni áfram og meira til vesturs eins og hún liggur eftir sléttu sem kallast Aur. Eftir suðvestur jaðri hans út í Kúahlíð, sunnanvert og Merkjagirðing endar. Við hliðið tekur við túngarður með þremur snúrum ofan á er liggur til norðurs fyrir vesturhluta af Skjaldartraðar og Garðsbúðartúni, meira til norðurs og yfir Sauðá fyrir norðvesturhlutann af Efri-keldutúni að fjárhliði og fjárrétt við hraunið (Hellnahraun) og takmarkast túnin af því að norðaustan í horn hjá Einbúa að austan og áfram að suðaustan út í Hellnafjörur að Brekkubæjarmerkjum er taka við um Hákarlaklett, fjárrétt og upp í Kristínarfoss.“ Í niðurlagi yfirlýsingarinnar segir svo um jarðarmat Hellnajarða: „Skjaldartröð er að fornu mati 800 en Efri-Kelda (þ.e. Lindarbrekka) ásamt Garðsbúð 400, þ.e. öll jarðareignin 1200 sem er 600 hvor jarðarhluti nr. I og II og alls 1/3 af óskiftu landi jarðanna Laugarbr. 12 h.d. Gíslabær 4 h.d. Brekkubær 8 h.d. Reki og önnur landsréttindi sameign á þessum forsendum.“ 5. Með beiðni 6. apríl 1969 fóru eigendur Brekkubæjar, Skjaldartraðar, Gíslabæjar og Laugarbrekku þess á leit að sýslumaður léti fara fram landskipti á óskiptu landi jarðanna. Nánar tiltekið var óskað eftir að skipt yrði öllu ræktanlegu landi er liggur fyrir neðan þjóðveg (útnesveg). Hinn 9. maí sama ár dómkvaddi sýslumaður oddamann í landskiptanefnd og annan mann til þar sem annar úttektarmaður hreppsins átti aðild að landskiptunum. Hinn 12. júní 1969 fóru landskiptin fram að viðstöddum eigendum jarðanna. Við skiptin var samkomulag með jarðareigendum um að skipta landinu í samræmi við landverð hverrar jarðar samkvæmt máldögum, sem greindist þannig: Gíslabær 4 hundruð, Laugarbrekka 12 hundruð, Brekkubær 8 hundruð og Skjaldartröð 8 hundruð. Í landskiptagerðinni er síðan að finna svohljóðandi merkjalýsingu sem snertir þrætusvæði málsins: „Gíslabær fær spildu sem afmarkast þannig: Að sunnan ráða landamerki Hellnapláss (Balapláss) og Hleinarpláss. Að vestan er sjónhending frá sjó um línu sem liggur 63 m vestan Smalaskálahóls í stefnu á norðurenda hjalls á Laugarbrekku, að gömlu túngirðingunni sem ræður síðan í sjó fram um Gróulág.“ „Skjaldartröð: Að austan ræður hraunbrúnin frá Útnesvegi að gömlum sýsluvegi milli Hellna og Arnarstapa. Þaðan bein sjónlína yfir hraunlagið í sjó fram sem næst því sem núverandi girðing er. Að norðan ræður Útnesvegur að Hellnavegi, Hellnavegur að vestan að hornmarki Brekkubæjar við Björndys. Úr því ráða í suður Brekkubæjar merki að Skjaldartraðarvegi, Skjaldartraðarvegur að Kórum og þaðan í Kristínarfoss.“ Í niðurlagi landskiptagerðarinnar segir svo: „Reki verður óskiptur milli jarðanna. Landsvæði umhverfis Bárðarlaug og Laugarvatn verður óskipt eins og framangreindar merkjalínur sýna. Öllu öðru landi vestan Hellnahrauns og neðan Útnesvegar hefur verið skipt.“ Landskiptagerðin er undirrituð af öllum þáverandi eigendum jarðanna. Landskiptagerðin var móttekin til þinglýsingar 17. maí 2004 og þinglýst 18. sama mánaðar á jörðina Brekkubæ með þeirri athugasemd að núverandi eigendur undirrituðu ekki skjalið. 6. Hinn 19. febrúar 1939 gerði þáverandi eigandi Brekkubæjar, Hans Jónasson, grunnleigusamning við Kristján Brandsson, bónda í Bárðarbúð, um 28 fermetra lóð við fjöruveg undir steinsteypt fiskhús. Liggur lóð þessi í brekkunni rétt fyrir ofan Hellnafjöru við gamla fjárrétt sem þar stóð. Leigutími var svo lengi sem eiganda hússins var nauðsynlegt og mátti leigutaki selja og veðsetja húsið ásamt lóðarréttindunum, en leigusali átti að öðru jöfnu að eiga forkaupsrétt ef til sölu kæmi. Leigugjaldið var 5 krónur hvert ár til greiðslu 15. maí. Samningi þessum var ekki þinglýst á Brekkubæ. Árið 1997 reisti Ólína Gunnlaugsdóttir, barnabarn Kristjáns Brandssonar, veitingahús á rústum gamla fiskhússins. Hinn 27. maí 1997 gerði Ólína lóðarleigusamning til 25 ára við Snæfellsbæ um 176 fermetra lóð undir húsið. Samningurinn var móttekinn til þinglýsingar 29. sama mánaðar og innfærður í þinglýsingabók 4. júní það ár. Með bréfi bæjarstjóra Snæfellsbæjar 19. ágúst 2003 var Ólínu tilkynnt að lóðarleigusamningurinn hefði aldrei öðlast gildi sökum þess að landið væri ekki í eigu sveitarfélagsins heldur úr Brekkubæ. Var lóðarleiga sem innt hafði verið af hendi endurgreidd og Ólínu bent á að snúa sér til eiganda landsins til að ganga frá lóðarleigusamningi. 7. Við sölu jarðarinnar Gíslabæjar árið 1987 undanskildi seljandi jarðarinnar, Matthías Björnsson, Fjólubakka, sem er landspilda austan sýsluvegarins. Í yfirlýsingu 19. maí 1987 í tilefni af þeim viðskiptum er merkjum landsins lýst þannig: „Eignarlóð sem afmarkast að vestan við sýsluveginn, eins og hann er nú, að norðan um Gróulág, að austan við bjargbrún og að sunnan 30 metra norður frá fiskverkunarhúsinu.“ Hinn 7. desember 2000 gaf Matthías út afsal fyrir Fjólubakka til stefnda Ofanleitis ehf. og var skjalinu þinglýst 7. febrúar 2001. 8. Hinn 22. júní 1992 fékk Snæfellsás hf. afsal fyrir jörðinni Brekkubæ. Við þá sölu var undanskilin tveggja hektara afgirt spilda, svonefndur Skjöldur, sem liggur samhliða Fjólubakka til suðurs og vesturs frá sýsluveginum. Nær spildan suður að túngirðingu sem liggur á mörkum Brekkubæjar og Gíslabæjar. Afsal til stefnanda fyrir jörðinni var gefið út 13. júní 2006 og var það móttekið til þinglýsingar 14. sama mánaðar. Stefnandi ritaði landamerkjabréf fyrir Brekkubæ 27. september 2006 þar sem merkjum jarðarinnar er lýst á allar hliðar. Er skjal þetta undirritað af eigendum aðliggjandi landsvæða að frátöldum stefndu og eiganda Gíslabæjar. Undir rekstri málsins hefur eigandi Gíslabæjar áritað landamerkjabréfið og undirritað yfirlýsingu 22. júní 2009 um að merki milli jarðanna séu ágreiningslaus. Landamerkjabréfið var móttekið til þinglýsingar 23. janúar 2007 og fært í þinglýsingabók 31. sama mánaðar. Með málsaðilum hefur ekki tekist að jafna ágreining um Hellnafjöru og höfðaði stefnandi því málið. II. Stefnandi heldur því fram að landamerki Brekkubæjar gagnvart Skjaldartröð ráðist af línu sem dregin er frá sjó við Hákarlaklett um fjárrétt, sem nú er að mestu horfin, þaðan beina línu í Kristínarfoss og því næst um lágina miðja upp að svonefndum Kórum. Gagnvart Fjólubakka ráðist merkin af línu frá sjó til vesturs um Gróulág að enda gamla túngarðsins milli Skjaldar og Gíslabæjar. Til stuðnings kröfu sinni um landamerki gagnvart Skjaldartröð vísar stefnandi til þinglýstrar yfirlýsingar um jarðaskipti og landamerki jarðarinnar 5. febrúar 1952, sem undirrituð var af þáverandi eigendum. Telur stefnandi að glögglega megi ráða af yfirlýsingunni þau landamerki sem miðað er við í kröfugerðinni. Einnig bendir stefnandi á að ekkert komi fram í yfirlýsingunni um óskipt land eða óskipt svæði í Hellnafjöru. Þvert á móti liggi merkin til vesturs að Brekkubæ frá sjó um Kristínarfoss. Um merkin gagnvart Fjólubakka vísar stefnandi til landskiptagerðarinnar 12. júní 1969 þar sem merki Gíslabæjar gagnvart Brekkubæ eru miðuð við Gróulág og þaðan til sjávar. Stefnandi bendir á að tilgreind merki í landskiptagerðinni séu bæði skýr og ótvíræð. Þar sé merkjum lýst milli jarðanna allt til sjávar og því sé ljóst að ekkert land sé óskipt í fjörunni. Þetta verði einnig ráðið af niðurlagi landskiptagerðarinnar en þar sé tekið fram berum orðum að öllu landi hafi verið skipt ef frá er talið tilgreint svæði umhverfis Bárðarlaug og Laugarvatn. Einnig hefði verið óþarft að taka fram í landskiptagerðinni að reki væri sameiginlegur ef fjaran átti að vera í sameign jarðanna. Þá bendir stefnandi á að landskiptagerðin hafi verðið undirrituð af öllum eigendum jarðanna og engu skipti þótt henni hafi aðeins verið þinglýst á Brekkubæ. Stefnandi heldur því fram að bæði yfirlýsingin frá árinu 1952 og landskiptagerðin frá 1969 fái stoð í merkjalýsingum frá árunum 1885 og 1887 sem færðar hafi verið í landamerkjabók. Til frekari stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til grunnleigusamnings 19. febrúar 1939 undir fiskhús í brekkunni rétt fyrir ofan Hellnafjöru milli þáverandi eiganda jarðarinnar og lóðarhafa. Þau lögskipti bendi eindregið til að fjaran hafi fylgt Brekkubæ og það sama eigi einnig við um afstöðu sveitarfélagsins löngu síðar eða á árinu 2003 þegar það hafi fallið frá lóðarleigusamningi undir húsið vegna eignarréttar stefnanda. III. Stefndu telja að ráðið verði af eignarheimildum um Hellnajarðir að fjaran hafi ávallt verið í óskiptri sameign jarðanna. Samkvæmt landskiptum á Hellnum árið 1560 hafi þrír bræður eignast Hellna eftir föður sinn og skipt með sér landinu að nokkru leyti þannig að til urðu þær jarðir sem Hellnafjara tilheyri. Hluti landsins og fjaran hafi hins vegar verið í óskiptri sameign. Einnig komi fram í landamerkjalýsingu frá 27. ágúst 1887 að Hellnajörðum fylgi óskipt og sameiginlegt land og landsnytjar allar, utan túns, sem deilist eftir jarðardýrleika að fornu hundraðstali. Samkvæmt þessu hafi eingöngu túnum verið skipt og fjaran því verið sameiginleg. Stefndu telja að ekki verði ráðið af yfirlýsingu 5. febrúar 1952 um jarðaskipti og landamerki Skjaldartraðar að fjaran fylgi Brekkubæ og að merki jarðanna liggi eins og stefnandi miði við í kröfugerð sinni. Jafnframt halda stefndu því fram að landamerki Brekkubæjar verði ekki studd við gagnályktun frá orðalagi í yfirlýsingunni sem hafi ekki verið samþykkt vegna Brekkubæjar. Stefndu fullyrða að með landskiptagerðinni 12. júní 1969 hafi merki Brekkubæjar ekki verið afmörkuð gagnvart Hellnafjöru. Telja stefndu að það sé í samræmi við markmið landskiptagerðarinnar sem hafi eingöngu verið að skipta öllu ræktanlegu landi sem var sameiginlegt með jörðunum. Enn fremur hafi landskiptin eingöngu getað tekið til heimalanda sveitajarða og afréttarlanda, sem jöfnum höndum hafi verið notuð til vetrarbeitar, túna, sáðreita, engja, annarra landsnytja og hlunninda svo og mannvirkja, sem tvö eða fleiri býli hafi eða hafi áður haft til samnota, sbr. 1. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Stefndu telja að ummæli í landskiptagerðinni þess efnis að landamerki Skjaldartraðar nái annars vegar norðan í sjó og hins vegar sunnan um sjó ákvarði ekki landamerki jarðarinnar Brekkubæjar á þann veg að Hellnafjara tilheyri jörðinni. Þau merki sem þar er lýst eigi við annað svæði utan Hellnafjöru. Því geti eignarréttartilkall stefnanda til fjörunnar ekki byggst á landskiptagerðinni. Stefndu halda því fram að túlka beri niðurlag landskiptagerðarinnar um að öllu landi vestan Hellnahrauns og neðan Útnesvegar hafi verið skipt og að landsvæði umhverfis Bárðarlaug og Laugarvatn skuli vera óskipt beri að túlka til samræmis við tilgang landskiptagerðarinnar og lögákveðið hlutverk landskipta. Eingöngu hafi staðið til að skipta ræktanlegu landi og því beri að virða þessi ummæli í samræmi við það. Þannig hafi ekki átt að breyta eignarhaldinu á Hellnafjöru, enda sé þar ekki að finna ræktanlegt land. Jafnframt falli fjara ekki undir það land sem komið geti til skipta eftir lögum nr. 46/1941. Stefndu telja engu breyta þótt tekið sé fram í landskiptagerðinni að reki skuli vera óskiptur milli jarðanna. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 46/1941 sé óheimilt að gera staðbundin skipti á reka nema þau séu það hagkvæm að á engan eiganda sé hallað eða samþykki allra eigenda komi til. Af þeirri ástæðu hafi sérstaklega verið tilgreint að reki væri óskiptur en með því hafi eingöngu verið vikið frá fyrri skipan samkvæmt landamerkjaskýrslu 27. ágúst 1887 að reki miðaðist við jarðadýrleika að fornu hundraðatali. Þá halda stefndu því fram að enginn vafi hafi verið í huga staðkunnugra og fyrri eigenda jarðanna að fjaran hafi verið í óskiptri sameign. Jafnframt vísa stefndu til þeirrar meginreglu að sá sem telur land undirorpið eignarrétti verði að færa fram fullnægjandi heimild fyrir eignartilkalli sínu. Í þessu tilliti geti engu breytt þótt fyrri eigandi Brekkubæjar hafi án heimildar ráðstafað óskiptu landi undir hús við fjöruna með grunnleigusamningi 19. febrúar 1939. Verði talið að Hellnafjara tilheyri Brekkubæ halda stefndu því fram að eignarréttur þeirra hafi stofnast fyrir hefð. Eigendur Skjaldartraðar og Fjólubakka hafi ávallt farið með réttindi yfir Hellnafjöru í góðri trú um að fjaran væri í óskiptri sameign þeirra og eigenda Hellnajarða. Því sé fullnægt öllum skilyrðum hefðar samkvæm lögum nr. 46/1905. IV. Stefnandi hefur höfðað málið til viðurkenningar á landamerkjum jarðarinnar Brekkubæjar. Annars vegar er um að ræða mörk til norðurs gagnvart jörðinni Skjaldartröð og hins vegar til suðurs gagnvart Fjólubakka sem er spilda úr jörðinni Gíslabæ. Af hálfu stefndu er aðallega byggt á því að Hellnafjara sé óskipt með Hellnajörðum en til vara er því haldið fram að stefndu hafi öðlast eignarréttindi að fjörunni á grundvelli hefðar. Stefnandi sækir kröfur sínar í einu máli á þeim grundvelli að kröfur á hendur stefndu eigi rætur að rekja til sameiginlegs uppruna í eignarheimildum Hellnajarða og því standi heimild til að haga aðild málsins með þessu móti, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Af hálfu stefndu hefur þessu fyrirkomulagi málsóknar ekki verið andmælt en stefndu standa sameiginlega að vörn sinni hér fyrir dómi. Eigendur Hellnajarða óskuðu þess með beiðni 6. apríl 1969 að fram færi landskipti að Hellnum á öllu ræktanlegu landi fyrir neðan þjóðveg (útnesveg). Landskiptin fóru síðan fram 12. júní 1969 að viðstöddum eigendum jarðanna. Af hálfu Brekkubæjar undirritaði Örn Hjörleifsson landskiptagerðina, en hann var eigandi jarðarinnar á árunum 1965 til 1978. Í vætti sínu fyrir dómi lýsti Örn aðdraganda skiptanna þannig að Brekkubær hefði um langa hríð verið í eyði meðan hinar jarðirnar brutu land til ræktunar. Með landskiptunum hefði staðið til að skipta ræktanlegu landi í hlutfalli við jarðarmat. Einnig sagði Örn að hann hefði skilið það svo að Hellnafjara hefði verið í óskiptri sameign Hellnajarða án þess þó að vitnið gæti lýst mörkum jarðarinnar í fjörunni. Þá sagði vitnið að með landskiptunum hefði ekki staðið til að breyta gömlum merkum. Í vitnisburði sínum greindi Örn einnig frá því að hann teldi sig hafa afsalað neðsta hluta af landinu næst fjörunni seint á sjöunda áratug liðinnar aldar í tilefni af framkvæmdum við höfnina. Vitnið treysti sér þó ekki til að fullyrða afdráttarlaust um efni skjalsins. Engu skjali í þessa veru var þinglýst á jörðina og þá hafa engin gögn fundist um ráðstöfun af þessu tagi þrátt fyrir ítarlega athugun sveitarfélagsins á málefnum jarðarinnar í tilefni af deilu um lóð sem upphaflega var leigð úr Brekkubæ við fjöruna undir fiskhús árið 1939, svo sem hér áður var rakið. Þessi framburður vitnisins um sölu á spildu úr jörðinni við fjöruna getur því ekki haft nein áhrif á úrslit málsins. Í landskiptagerðinni 12. júní 1969 segir að öllu landi öðru en Bárðarlaug og Laugarvatni hafi verið skipt. Er hvergi vikið að því að Hellnafjara eigi að vera sameiginleg með jörðunum. Þvert á móti er merkjum lýst til sjávar í samræmi við að fjörunni hafi verið skipt. Þannig segir um mörk Gíslabæjar, á því svæði sem hér er til umfjöllunar, að þau liggi frá „gömlu túngirðingunni sem ræður síðan í sjó fram um Gróulág.“ Utan þrætusvæðisins er merkjum jarðanna einnig lýst frá sjó þar sem merki liggja á þann veg. Að þessu virtu verður talið að fjörunni á Hellnum hafi verið skipt eins og öðru óskiptu landi jarðanna, enda er haldlaus sú málsástæða stefndu að fjara geti ekki komið til skipta eftir landskiptalögum nr. 46/1941. Verður því ekki fallist á það með stefndu að Hellnafjara sé óskipt land jarðanna. Verði talið að Hellnafjara tilheyri Brekkubæ halda stefndu því fram að eignarréttur þeirra yfir Hellnafjöru hafi stofnast fyrir hefð. Er ekki byggt á því að umráð stefndu hafi rýmt út eignarrétti stefnanda heldur hafi stofnast sameignarréttur að fjörunni með Hellnajörðum. Hagnýting í þessa veru, án þess að því sé haldið fram að stefnandi hafi verið útilokaður frá umráðum, verður ekki talin geta legið til grundvallar eignarhefð. Verður þessi málsástæða stefndu því ekki tekin til greina. Svo sem áður greinir er mörkum Gíslabæjar til norðurs lýst þannig í landskiptagerðinni 12. júní 1969 að þau liggi frá „gömlu túngirðingunni sem ræður síðan í sjó fram um Gróulág.“ Leikur ekki vafi á að þessi lýsing fól jafnframt í sér afmörkun gagnvart landi Brekkubæjar. Við sölu Gíslabæjar árið 1987 var Fjólubakki, sem er í eigu stefnda Ofanleitis ehf., undanskilinn, en mörk þeirrar spildu afmarkast af sýsluveginum til vesturs en um Grólág til norðurs. Sú spilda liggur því að Brekkubæ, en stefnandi leitar með málsókninni eftir viðurkenningu á þessum merkjum jarðarinnar. Með hliðsjón af lýsingu á umræddum mörkum í landskiptagerðinni verða þessi merki talin ráðast af punkti 15, sem liggur austan sýsluvegarins í beinni stefnu við túngirðinguna vestan vegarins, og þaðan beint í punkt 17 sem liggur í Gróulág. Verða merkin því ekki dregin um punkt 16 sem á sér enga stoð í umræddum merkjalýsingum eða öðrum gögnum málsins. Í yfirlýsingu eigenda Skjaldartraðar 5. febrúar 1952 er mörkum jarðarinnar lýst á allar hliðar. Í yfirlýsingunni segir að merki Skjaldartraðar takmarkist að suðvestan af Brekkubæ og merkjagirðingu milli þeirrar jarðar úr Kristínarfossi eftir vesturrönd merkjalautar í norðvestur og fylgi lægðinni áfram og meira til vesturs eftir sléttu sem kallast Aur. Þaðan liggi merkin eftir suðvesturjaðri hans út í Kúahlíð, sunnanvert og Merkjagirðingin endar. Að austan segir að merkin liggi um Hákarlaklett, fjárrétt og þaðan upp í fyrrgreindan Kristínarfoss. Engu skiptir þótt yfirlýsingin hafi ekki verið samþykkt vegna Brekkubæjar, enda miðar stefnandi við þá merkjalýsingu sem þar er að finna. Þá verður ekki séð að þessi lýsing fari svo neinu nemi í bága við landskiptagerðina frá 12. júní 1969, en þar segir að merki Skjaldartraðar í suður ráðist af merkjum Brekkubæjar að Skjaldartraðarvegi, Skjaldartraðarvegur að Kórum og þaðan í Kristínarfoss. Þvert á móti verður talið að virtum staðháttum að þessi lýsing, svo langt sem hún nær, falli að merkjalýsingu í yfirlýsingunni frá 5. febrúar 1952 en öðru hefur ekki verið hreyft í málinu. Samkvæmt þessu verður aðalkrafa stefnanda um mörk gagnvart Skjaldartröð tekin til greina. Eftir þessum úrslitum verður stefndu gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem greinir í dómsorði. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Landamerki jarðarinnar Brekkubæjar gagnvart jörðinni Skjaldartröð markast af línu sem dregin er að suðaustan frá sjó við Hákarlaklett, punktur 1 (hnit X=279115.87, Y=480450.34), um punkt 2 (hnit X=279117.91, Y=480437.65), punkt 3 (hnit X=279129.46, Y=480426.72), og í punkt 4 (X=279135.41, Y=480421.43), sem var fjárrétt, í punkt 5 (hnit X=279042.40 Y=480475.72), svo beina stefnu í punkt 6 (hnit X=279012.61 Y= 480493.79), sem er Kristínarfoss, þaðan um lágina miðja upp að svonefndum Kórum, þaðan að Skjaldartraðarvegi, en síðan með veginum í punkt 7 (hnit X=278708.69, Y=480498.25), sem er á bílastæðinu við Hellnakirkju. Landamerki Brekkubæjar gagnvart spildunni Fjólubakka markast af línu sem dregin er frá sjó til vesturs um Gróulág, punktur 17 (hnit X=279025.12, Y=480285.92), í punkt 15 (hnit X=278988.49, Y=480293.32), sem liggur austan sýsluvegarins. Stefndu, Landsamband íslenskra útvegsmanna og Ofanleiti ehf., greiði in solidum stefnanda, Hótel Hellnum ehf., 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 65/2017
Kaupsamningur Einkahlutafélag Firma Prókúra Umboð Fasteignasala Skaðabætur Kröfugerð Viðurkenningarkrafa Frávísun frá héraðsdómi að hluta
H ehf. krafðist þess að B ehf. yrði gert að greiða sér kaupverð samkvæmt kaupsamningi um fiskiskip, en samkvæmt samningnum skyldi kaupverðið annars vegar greitt með afhendingu á öðru skipi og hins vegar með peningum. Þá krafðist H ehf. viðurkenningar á bótaskyldu skipasalans V en hann hafði haft milligöngu um kaupin. Deildu aðilar um hvort kaupsamningur hefði komist á, en B ehf. hélt því m.a. fram að S, framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins, sem skrifað hafði undir kaupsamninginn fyrir þess hönd, hefði ekki haft heimild til að skuldbinda það. Héraðsdómur féllst á kröfur H ehf. og dæmdi B ehf. til þess að greiða kaupverð skipsins í samræmi við kaupsamning aðila. Þá var skaðabótaskylda V viðurkennd. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur ákvæði laga nr. 138/1994 um félagsstjórn og framkvæmdastjóra einkahlutafélaga. Vísaði rétturinn til þess að þegar kaupin voru gerð hefði S ekki setið í stjórn B ehf. og hvorki haft heimild til að rita firma félagsins né umboð stjórnar þess til að annast kaupin. Þá hefðu kaupin ekki heldur fallið innan prókúruumboðs hans. Þar sem S hefði samkvæmt því ekki getað skuldbundið B ehf. með undirritun kaupsamningsins var félagið sýknað af kröfum H ehf. Hvað V varðaði rakti Hæstiréttur skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 fyrir því að leita megi viðurkenningardóms og taldi að H ehf. hefði í engu rökstutt hvernig það gæti haft lögvarða hagsmuni af því að afla slíks dóms um bótaskyldu V, samhliða kröfu um að B ehf. yrði gert að efna kaupsamning aðila samkvæmt aðalefni hans. Þá væri hvergi í málatilbúnaði H ehf. að finna viðhlítandi reifun á því hvernig þær ávirðingar á hendur V sem þar kæmu fram, gætu hafa raskað réttindum félagsins eða valdið því tjóni. Var kröfu H ehf. á hendur V því vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og IngibjörgBenediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandinn Blikabergehf. skaut málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2017. Hann krefst aðallega sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafanverði lækkuð og falli þá málskostnaður niður.ÁfrýjandinnVilhjálmur Ólafsson áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 7. mars 2017. Hannkrefst sýknu af kröfu stefnda á hendur sér og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst þessað héraðsdómur verði staðfestur, en þó þannig að áfrýjandanum Blikabergi ehf.verði gert að greiða sér 30.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. nóvember 2015 tilgreiðsludags. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnummálsins mun formaður stjórnar stefnda, Gísli H. Hallbjörnsson, hafa 1. júlí2015 falið skipasölu, sem Aflmark ehf. rak, að leita kaupanda að fiskiskipi íeigu stefnda, Björgu Hallvarðsdóttur AK 15, en áfrýjandinn Vilhjálmur, sem mun veralöggiltur fasteigna-, fyrirtækja- og skipasali, var þá framkvæmdastjóri Aflmarksehf. Í lýsingu á skipinu, sem birt var á vefsíðu skipasölunnar, kom meðalannars fram að það hafi verið smíðað 2010 og væri staðsett á Akranesi. Skipiðværi 9,31 brúttótonn og ágætlega búið tækjum til handfæra- og netaveiða. Ískipinu væri 420 hestafla vél tiltekinnar tegundar, sem hafi verið „keyrð umþað bil 6800 tíma“, en hún hafi verið tekin upp á árinu 2010, „rifin ífrumeindir og skilað eins og nýrri“ og keyrð eftir það 3600 tíma. Í lýsingunnivar getið um margvíslegan búnað á skipinu, þar á meðal til veiða á makríl oggrásleppu, en um verð var eftirfarandi tekið fram: „Umbeðið verð fer eftir þvíhvernig báturinn verður afhentur. Frá 28 til 30 milj kr.“Framkvæmdastjóriáfrýjandans Blikabergs ehf., Sigurður Aðalsteinsson, mun í byrjun nóvember 2015hafa snúið sér til áfrýjandans Vilhjálms í leit að svonefndum hraðfiskibát tilkaups og verið þá bent á fyrrnefnt skip stefnda. Í framhaldi af því samdiáfrýjandinn Vilhjálmur að ósk Sigurðar kauptilboð í skipið 3. nóvember 2015.Tilboð þetta var þó ekki gert í nafni áfrýjandans Blikabergs ehf., heldurannars félags, Hafrúnar II IS-365 ehf., en samkvæmt hlutafélagaskrá satSigurður einn í stjórn þess og var þar jafnframt framkvæmdastjóri. Eftirhljóðan tilboðsins var því ekki beint til stefnda, heldur Heimaskaga ehf., enáðurnefndur Gísli var samkvæmt hlutafélagaskrá framkvæmdastjóri þess félags. Ítilboðinu var getið lítillega um hvað fylgja ætti skipinu, þar á meðal aðkaupin tækju hvorki til aflaheimilda né veiðireynslu, svo og að ráðgert væri aðþað yrði afhent „í Akraneshöfn eða eftir nánara samkomulagi“ við undirritunkaupsamnings og greiðslu kaupverðs, sem yrði ekki síðar en 10. nóvember 2015.Einnig var þess getið að tilboðsgjafi gerði fyrirvara um „samþykki stjórnarHafrúnar.“ Í skipið voru boðnar 30.500.000 krónur, sem greiða ætti annars vegarmeð 19.500.000 krónum án nánari tilgreiningar „við undirskrift og afhendingu“og hins vegar 11.000.000 krónur með fiskiskipinu Ásdísi HU 24. Í tilboðinu vareinskis getið um veðskuldir á skipunum tveimur, en samkvæmt framlögðu veðbókarvottorðihvíldu á þessum tíma á skipinu Björgu Hallvarðsdóttur fjórar veðskuldir viðÍslandsbanka hf. samkvæmt skuldabréfum útgefnum á árunum 2010, 2013 og 2015 aðupphaflegri fjárhæð samtals 24.150.000 krónur. Fyrir tilboðsgjafa var tilboðiðundirritað af Sigurði Aðalsteinssyni. Gísli H. Hallbjörnsson áritaði það, að þvíer virðist samdægurs, um samþykki af hálfu tilboðshafans.Fyrir liggur aðSigurður Aðalsteinsson og Gísli H. Hallbjörnsson komu saman til fundar 5.nóvember 2015 hjá áfrýjandanum Vilhjálmi og var þar einnig staddur GuðmundurSkúlason, sem átti sæti í stjórn stefnda ásamt Gísla, en þeir fóru jafnframt hvorfyrir sig með prókúruumboð fyrir félagið. Á fundi þessum var undirritað skjalmeð yfirskriftinni „kaupsamningur og afsal“, sem tók til skipsins BjargarHallvarðsdóttur, en kaupandi var tilgreindur áfrýjandinn Blikaberg ehf. ogseljandi stefndi. Á sama hátt og í fyrrnefndu tilboði var þar getið um hvaðfylgja ætti skipinu og jafnframt að „seljendur“ ættu að tryggja umhirðu þess„fram til afhendingardags“. Einnig var tiltekið að í „kauptilboði þessu“ væriráðgert að skipið yrði afhent „í Akraneshöfn ... með fullgilt haffæri“ viðundirritun kaupsamnings og greiðslu kaupverðs, sem væri stefnt að „eigi síðaren“ 5. nóvember 2015, svo og að kaupandi hafi kynnt sér ástand skipsins, semhann sætti sig við að öllu leyti. Þá var greint frá því að kaupverð væri30.500.000 krónur, en þar af ætti að greiða 19.500.000 krónur „við undirskriftog afhendingu“, sem ekki var skýrt frekar, og 11.000.000 krónur „upp íkaupverð“ með skipinu Ásdísi HU 24. Á bakhlið skjalsins voru í 25 töluliðumstaðlaðir skilmálar fyrir kaupsamning um fasteign. Að öðru leyti var ekki lýstskilmálum í kaupunum og þannig einskis getið meðal annars um veðskuldir, semhvíldu á skipinu Björgu Hallvarðsdóttur, auk þess sem ekki var lýst yfir afsaliá eignarrétti að því. Á þessum fundi var einnig ritað undir hliðstætt skjal,sem nefnt var „kaupsamningur og afsal“, vegna skipsins Ásdísar, en samkvæmt skjalinuvar seljandi skipsins Gjálfur ehf., þar sem Sigurður Aðalsteinsson varframkvæmdastjóri og sat einn í stjórn samkvæmt hlutafélagaskrá, og kaupandinnstefndi. Skjal þetta var efnislega í öllum atriðum eins og skjalið, sem lýstvar hér að framan, að öðru leyti en því að tekið var fram að skipið yrði afhent„í Sandgerðishöfn“ og væri kaupverð þess, 11.000.000 krónur, greitt „viðundirskrift og afhendingu“, sem ekki var skýrt frekar. Bæði þessi skjöl voruundirrituð af Gísla og Guðmundi fyrir stefnda, en af Sigurði fyrir höndáfrýjandans Blikabergs ehf., að því er skipið Björgu Hallvarðsdóttur varðaði,og af hálfu Gjálfurs ehf. varðandi skipið Ásdísi. Hvorugt skjalið var undirritaðaf vottum og hefur þeim ekki verið þinglýst.Eftir gögnummálsins verður að leggja til grundvallar að fram hafi komið á áðurnefndum fundiað óvíst væri hvort Sigurður Aðalsteinsson væri bær um að skuldbindaáfrýjandann Blikaberg ehf. með undirritun sinni, svo og að leitt hafi verið íljós við könnun áfrýjandans Vilhjálms í framhaldi af fundinum að nafngreindursonur Sigurðar sæti samkvæmt hlutafélagaskrá einn í stjórn félagsins, enSigurður væri eftir sömu heimild framkvæmdastjóri þess. Fyrrnefnt skjalvarðandi skipið Björgu Hallvarðsdóttur var ekki undirritað síðar afstjórnarmanninum í áfrýjandanum Blikabergi ehf. og liggur ekkert fyrir um aðhann hafi veitt Sigurði umboð til að skrifa undir það í nafni félagsins. Afskýrslum, sem gefnar voru við aðalmeðferð málsins í héraði, verður ráðið aðSigurður hafi afhent áfrýjandanum Vilhjálmi 19.500.000 krónur á fundinum 5.nóvember 2015. Að sögn þess fyrrnefnda var þetta fé afhent til tryggingar vegnaviðskiptanna, sem þar hafi ekki verið lokið við vegna skorts hans á umboði tilað skuldbinda áfrýjandann Blikaberg ehf. Stefndi kveður þessa greiðslu á hinnbóginn hafa verið innta af hendi í því skyni að áfrýjandinn Vilhjálmur myndi greiðaupp veðskuldir, sem hvíldu á skipinu Björgu Hallvarðsdóttur, og hafi stefndi íframhaldi af því átt að fá eftirstöðvar fjárins í hendur. Þetta hafi í engugengið eftir og hafi hann heldur ekki fengið afhent skipið Ásdísi. Fyrir liggurað áfrýjandinn Blikaberg ehf. tók við skipinu Björgu Hallvarðsdóttur í höfninniá Akranesi 6. nóvember 2015 og var því þá siglt þaðan til Sandgerðis, en fyrirþann tíma hafi enginn á vegum áfrýjandans farið á sjó á skipinu. Í þeirrisiglingu mun hafa komið fram að talsvert skorti á að skipið næði þeim hraða,sem áfrýjandinn hafi talið sig mega vænta. Hafi hann strax gert athugasemdir afþessu tilefni og staðið síðan í samráði við stefnda að könnun á því hvort bilanirværu í vél skipsins.Í framhaldi afframangreindu beindi Sigurður Aðalsteinsson í nafni áfrýjandans Blikabergs ehf.yfirlýsingu til stefnda 13. nóvember 2015, en óumdeilt er að áfrýjandinnVilhjálmur, sem áritaði yfirlýsinguna sem vottur, hafi samið texta hennar. Íhenni sagði að Sigurði hafi „verið falið fyrir hönd Blikabergs ehf. að riftakaupsamningi um kaup á v/b Björg Hallvarðsdóttur“ og væri ástæða þess sú að„báturinn stenst ekki þær væntingar sem kaupandi gerir sér.“ Var þetta skýrt frekarmeð því að skipið gengi ekki eins hratt og sambærileg skip og hefðu komið framnánar tilgreindir annmarkar á aflvél þess auk þess sem skipið væri„grunsamlega“ þungt á sjó og risti „dýpra en eðlilegt getur talist.“ Íniðurlagi yfirlýsingarinnar sagði síðan: „Allt þetta er búið að sá þannigefasemdum í huga kaupenda að þeir vilja rifta kaupunum nú þegar.“ Af þessutilefni ritaði lögmaður stefnda áfrýjandanum Vilhjálmi bréf 17. sama mánaðar,þar sem fundið var mjög að verklagi hans við gerð fyrrnefndra skjala. Skoraðilögmaðurinn jafnframt á áfrýjandann að gera upp veðskuldir, sem hvíldu áskipinu Björgu Hallvarðsdóttur og væru að fjárhæð samtals 12.773.814 krónur, svoog greiða að því gerðu lögmanninum eftirstöðvarnar af þeim 19.500.000 krónum,sem áfrýjandinn hafi tekið við þegar kaupsamningur var undirritaður. Var einnigskorað á áfrýjandann að hafa milligöngu um að stefndi fengi afhent skipiðÁsdísi. Eftir þetta urðu nokkur bréfaskipti milli lögmannsins og áfrýjandans.Þar lét lögmaðurinn þess meðal annars getið að áfrýjandinn Blikaberg ehf. hafifengið afhent skipið Björgu Hallvarðsdóttur og bæri einn ábyrgð á því, auk þesssem ítrekuð var krafa um greiðslu kaupverðs þess. Áfrýjandinn Vilhjálmur lýsti þvíá hinn bóginn að Sigurður Aðalsteinsson hafi ekki reynst hafa umboð til aðskuldbinda áfrýjandann Blikaberg ehf. með kaupum á skipinu, það hafi veriðhaldið alvarlegum annmörkum, rangt væri að áfrýjandinn Vilhjálmur hefði undirhöndum ætlað kaupverð, sem hann nefndi svo, og gæti hann ekki ráðstafað þvíeins og lögmaðurinn krefðist. Einnig var skorað á stefnda að sækja hjááfrýjandanum Vilhjálmi lykla að skipinu Björgu Hallvarðsdóttur, sem hafi í raunekki verið afhent áfrýjandanum Blikabergi ehf., enda hafi félagið „sagt sig frámálinu“ og væri skipið á ábyrgð stefnda í höfninni í Sandgerði. Ekki tókst aðjafna ágreining áfrýjandans Blikabergs ehf. og stefnda og fór svo að sásíðarnefndi höfðaði mál þetta 4. og 5. janúar 2016. Fyrir héraðsdómi krafðiststefndi þess annars vegar að áfrýjandanum Blikabergi ehf. yrði gert að greiðasér 30.500.000 krónur samkvæmt kaupsamningi 5. nóvember 2015 um skipið BjörguHallvarðsdóttur „þannig að kaupverðið verði greitt í peningum kr. 19.500.000,-og eftirstöðvar kr. 11.000.000,- að jafnvirði með því að afhenda M/B Ásdís“.Krafðist stefndi einnig dráttarvaxta „af stefnufjárhæð“. Hins vegar krafðist hann„viðurkenningar á bótaskyldu“ áfrýjandans Vilhjálms „í málinu.“ Þessar kröfurvoru með lítillega breyttu orðalagi teknar til greina í hinum áfrýjaða dómi.Samkvæmt gögnum,sem stefndi lagði fram samhliða greinargerð sinni fyrir Hæstarétti, seldiáfrýjandinn Blikaberg ehf. nafngreindum manni skipið Ásdísi 9. febrúar 2016fyrir 11.500.000 krónur og var kaupsamningi um skipið og afsali þinglýst 25.apríl sama ár. Af þessu tilefni var tekið fram í greinargerð stefnda fyrirHæstarétti að hann teldi ljóst að áfrýjandanum Blikabergi ehf. væri „ekki unntað efna skyldu sína in natura að afhenda m/b Ásdísi samkvæmt samningi þessefnis, komist Hæstiréttur að sömu niðurstöðu og héraðsdómur.“ Við munnleganflutning málsins hér fyrir dómi breytti stefndi með tilliti til þessa kröfugerðsinni í það horf, sem greinir í upphafi þessa dóms, og lýsti áfrýjandinnBlikaberg ehf. því yfir að hann gerði engar athugasemdir af því tilefni.IISamkvæmt 1. mgr.44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fer stjórn slíks félags meðmálefni þess. Komi stjórnin fram út á við fyrir hönd félags og riti firma þess,en hún megi veita stjórnarmönnum, framkvæmdastjórum eða öðrum heimild til aðrita firmað sé ekki annað ákveðið í samþykktum félagsins, sbr. 1. mgr. og 2.mgr. 49. gr. sömu laga, og geti hún ein veitt prókúruumboð fyrir það, sbr. 4.mgr. 44. gr. Í 1. mgr. 41. gr. laganna er mælt svo fyrir að stjórneinkahlutafélags geti ráðið framkvæmdastjóra, en samkvæmt 2. mgr. 44. gr. skalhann þá annast daglegan rekstur eftir stefnu og fyrirmælum stjórnar. Er tekiðfram í síðastnefndu ákvæði að daglegur rekstur taki ekki til ráðstafana, semeru óvenjulegar eða mikils háttar, en þær geti framkvæmdastjóri því aðeins gertað stjórn félags veiti honum sérstaka heimild.Í gögnum úrhlutafélagaskrá varðandi áfrýjandann Blikaberg ehf. kemur fram að félagið hafiverið stofnað og skrásett 13. maí 2002 og felist starfsemi þess í „útgerðsmábáta“. Sé hlutafé í félaginu að fjárhæð 2.904.307 krónur. Á hluthafafundi11. janúar 2011 hafi áðurnefndur sonur Sigurðar Aðalsteinssonar verið einnkjörinn í stjórn félagsins og hafi hann gegnt þeirri stöðu síðan, en Sigurðursé varamaður í stjórninni. Þá sé Sigurður framkvæmdastjóri félagsins og farimeð prókúruumboð fyrir það. Ekki er tekið fram í gögnum þessum hver riti firmafélagsins, en í samþykktum þess, sem dagsettar eru 11. janúar 2011 og lagðarhafa verið fyrir Hæstarétt, er ekki að finna sérstakt ákvæði um það efni.Eins og áðurgreinir ritaði Sigurður einn undir svonefndan kaupsamning og afsal 5. nóvember2015 fyrir hönd áfrýjandans Blikabergs ehf. sem kaupanda að skipinu BjörguHallvarðsdóttur. Engin gögn hafa verið lögð fram um að stjórnarmaðurinn ífélaginu hafi falið Sigurði að gera þessa ráðstöfun eða veitt honum fyrir frameða eftir á umboð til hennar. Með því að Sigurður átti hvorki sæti í stjórnfélagsins né hafði sérstaka heimild til að rita firma þess var hann ekki bæreftir fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 138/1994 til að gera þessi kaup í nafniþess, enda féll sú ráðstöfun heldur ekki innan marka daglegs reksturs félagsinsí skilningi 2. mgr. 44. gr. laganna, sem Sigurður hafði á hendi sem framkvæmdastjóriþess.Stjórnáfrýjandans Blikabergs ehf. hafði sem fyrr segir veitt Sigurði prókúruumboðfyrir félagið. Samkvæmt 25. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu ogprókúruumboð getur prókúruhafi í skjóli slíks umboðs annast allt það, semsnertir rekstur atvinnu umbjóðanda síns. Í áðurnefndum samþykktum fyrir áfrýjandannBlikaberg ehf. frá 11. janúar 2011 segir að tilgangur félagsins sé„smábátaútgerð og tengdur rekstur, rekstur fasteigna og lánastarfsemi.“ Að þvívirtu geta kaup á skipi ekki fallið undir rekstur atvinnu félagsins í skilningisíðastnefnds lagaákvæðis og hafði Sigurður því heldur ekki heimild tilumræddrar ráðstöfunar í skjóli prókúruumboðs síns.Samkvæmt ölluframansögðu gat Sigurður ekki skuldbundið áfrýjandann Blikaberg ehf. með því aðundirrita kaupsamninginn 5. nóvember 2015 í nafni félagsins. Þegar af þeirriástæðu verður sá áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.IIIÍ 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er sérstaklega mælt fyrir um að sá,sem hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist eða efni réttindaeða réttarsambands, geti leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnumán tillits til þess hvort honum væri þess í stað unnt að leita dóms, semfullnægja mætti með aðför. Í dómaframkvæmd hefur verið byggt á því að ef neytaeigi þessarar heimildar til að leita dóms einungis um viðurkenningu áskaðabótaskyldu verði meðal annars að tiltaka nákvæmlega hver valdið hafiætluðu tjóni, hvernig það hafi verið gert og hvernig fullnægt sé skilyrðum umorsakasamband milli tjóns og athafna eða aðgerðaleysis tjónvalds, en að aukiverði að leiða nægar líkur að því að tjón hafi í raun orðið þótt ekki sé slegiðföstu hvert umfang þess sé, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 17. nóvember 2005 ímáli nr. 182/2005. Í máli þessuhefur stefndi leitast við að nýta sér framangreinda heimild með því að krefjast„viðurkenningar á bótaskyldu“ áfrýjandans Vilhjálms „í málinu“, svo sem tekiðvar til orða í héraðsdómsstefnu. Um þessa dómkröfu verður að gæta að því aðstefndi hefur í engu rökstutt hvernig hann geti haft lögvarða hagsmuni af þvíað afla dóms af þessum toga samhliða því að krefjast þess að áfrýjandinnBlikaberg ehf. yrði dæmdur til að efna kaupsamning 5. nóvember 2015 eftiraðalefni hans, en krafa á hendur áfrýjandanum Vilhjálmi var ekki gerð til vara.Þá er ekki tiltekið í kröfugerð stefnda hvaða atvik hafi valdið ætluðu tjóni.Þótt stefndi hafi í málatilbúnaði sínum rakið margvíslegar ávirðingar í garðáfrýjandans Vilhjálms um mistök eða vanrækslu við framkvæmd starfa hans semskipasali í viðskiptunum, sem stefndi hugðist eiga við áfrýjandann Blikabergehf., er hvergi að finna viðhlítandi reifun á því hvernig þau atriði geti hvertog eitt hafa raskað réttindum stefnda, hvað þá valdið honum tjóni. Þegar afþessum ástæðum er málatilbúnaður stefnda með þeim hætti að vísa verður málinufrá héraðsdómi af sjálfsdáðum að því er varðar dómkröfu hans á henduráfrýjandanum Vilhjálmi.Eftir úrslitummálsins verður stefnda gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hvorum þeirra fyrir sig eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Dómkröfustefnda, Hafsæls ehf., á hendur áfrýjanda Vilhjálmi Ólafssyni er vísað fráhéraðsdómi.ÁfrýjandiBlikaberg ehf. er sýkn af kröfu stefnda í máli þessu.Stefndi greiðihvorum áfrýjanda fyrir sig samtals 1.250.000 krónur í málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 20. desember 2016.Mál þetta, sem þingfest var 13. janúar 2016 ogdómtekið 28. nóvember 2016, var höfðað með stefnu, birtri 4. janúar 2016, áhendur Blikabergi ehf., kt. [...], Hvassabergi 2, 221 Hafnarfirði, og VilhjálmiÓlafssyni, kt. [...], Norðurtúni 4, Álftanesi. Dómkröfurstefnanda eru þær að stefndi Blikaberg ehf. verði dæmdur til að greiðastefnanda skuld að fjárhæð 30.500.000 krónur, þannig að greitt verði með peningum19.500.000 krónur og eftirstöðvar 11.000.000 króna að jafnvirði með því aðafhenda M/B Ásdísi HU með skipaskrárnúmerið 7160. Þá er krafist dráttarvaxta afstefnufjárhæð samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá erkrafist viðurkenningar á bótaskyldu stefnda Vilhjálms Ólafssonar.Einnig er krafist málskostnaðar. StefndiBlikaberg ehf. krefst þess aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfumstefnanda en til vara að staðfest verði með dómi riftun á kaupsamningi/afsalistefnda Blikabergs ehf., dagsettum 5. nóvember 2015, um kaup stefnda Blikabergsehf. á m/b Björgu Hallvarðsdóttur, skipaskrárnúmer 2789, af stefnanda Hafsæliehf. Þá krefst stefndi málskostnaðar í aðal- og varakröfu.Til þrautavara krefst stefndiþess að stefnukröfur verði lækkaðar verulega að mati réttarins og að hvor aðilium sig beri sinn kostnað af málinu. Stefndi Vilhjálmur Ólafssonkrefst aðallega þess að hann verið sýknaður af öllum kröfum stefnanda en tilvara að hann verði sýknaður að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar úrhendi stefnanda en til vara að hvor aðili beri sinn kostnað. Undir rekstri málsins vardómkvaddur matsmaður til að meta ástand vélarinnar. Var matsgerð lögð fram ímálinu 6. september 2016. Aðalmeðferð fór fram þann 28. nóvember sl. og varmálið dómtekið að henni lokinni. Málsatvik.Samkvæmt gögnum málsins og framburði aðila fórstefnandi þess á leit við Vilhjálm Ólafsson, löggiltan fasteigna- og skipasala,og fyrirtækið Aflmark ehf., að selja m/s Björgu Hallvarðsdóttur, AK-15, skráningarnúmer2789. Var báturinn skráður í sölukerfi skipasölunnar 1. júlí 2015 ogupplýsingar um hann birtar á vefnum fasteignir@visir.is. Segir í upplýsingum umvél bátsins að hún sé af gerðinni Yanmar, árgerð 2000 og sé sögð vera 420 hö.Þungbyggðari XL-týpan með skiptanlegum slífum. Vélin sé keyrð um það bil 6800tíma og upptekin árið 2010. „Rifin í frumeindir og skilað eins og nýrri. Keyrðeftir upptekt 3600 tíma“. Þá segir að báturinn sé 9,31 brl., mesta lengd séskráð 9,99 m og breidd 3,02 m. Þetta sé mjög vel útbúinn bátur og velumgenginn. Báturinn sé útbúinn til makrílveiða og í bátnum séu öll helstusiglingatæki. Verð bátsins var sagt fara eftir því hvernig báturinn yrðiafhentur, 28-30.000.000 króna. Þann3. nóvember 2015 gerði Hafrún II ehf., kt. [...], tilboð í bátinn hjá Aflmarkiehf., en Sigurður Aðalsteinsson situr í stjórn þess félags. Var tilboðsverðið30.500.000 krónur og skyldi greiðast með 19.500.000 krónum við undirskrift ogmeð afhendingu Ásdísar HU 24, skipaskrárnr. 7160, að andvirði 11.0000.000króna. Var seljandi Heimaskagi ehf., kt. [...], Akranesi, en í stjórn félagsinssat m.a. Gísli H. Hallbjörnsson. Undirritaði Sigurður Aðalsteinssonkauptilboðið fyrir hönd tilboðsgjafa Hafrúnar II ehf. og Gísli Hallbjörnssonfyrir hönd tilboðshafa og var tilboðið vottað af Vilhjálmi Ólafssyni. Tekið erfram í tilboðinu að bátnum skuli fylgja búnaður til grásleppuveiða utanniðurleggjara. Engar færarúllur fylgi og leyfi til grásleppuveiða fylgi. Meðbúnaði til grásleppuveiða sé átt við netaspil og afdragara. Enginnofandekksbúnaður annar en sónar til línuveiða eða makrílveiða fylgi. Þá takikauptilboðið einungis til vélbátsins Bjargar Hallvarðs en ekki til aflaheimildaeða áunninnar veiðireynslu. Eru þau réttindi nánar tilgreind í tilboðinu. Áttiað afhenda bátinn við undirritun kaupsamnings og eigi síðar en 10. nóvember2015. Átti afhending að vera í Akraneshöfn eða eftir nánara samkomulagi. Bátinnátti að afhenda eins og hann var við gerð tilboðsins með fullgild haffæri. Þáátti seljandi að taka Ásdísi HU-24, skipaskrárnúmer 7160, upp í kaupverðið. Vartilboðið samþykkt af seljanda og vottað af stefnda Vilhjálmi. Kom fram ítilboðinu að það væri gert með fyrirvara um samþykki stjórnar Hafrúnar og giltitilboðið til kl. 15 þann 4. nóvember 2015. Í 4. gr. tilboðsins segir aðbindandi kaupsamningur sé kominn á þegar skriflegt tilboð hafi verið samþykktaf móttakanda með undirskrift, enda felist í því gagnkvæm skuldbinding, annarsvegar um greiðslu kaupverðs og hins vegar um afhendingu. Í 17. gr. samningsinssegir að við tilboðsgerð og samþykki tilboðs hafi aðilar kynnt sér gaumgæfilegaþinglýsingarvottorð, heildarlista skoðana og úrprentun frá skip.is. Þann5. nóvember 2015 undirrituðu aðilar kaupsamning og afsal vegna m/b BjargarHallvarðsdóttur. Var Blikaberg ehf. núskráður sem kaupandi og undirritaði Sigurður Aðalsteinsson kaupsamninginn fyrirhönd kaupanda og Guðmundur Skúlason og Gísli Hallbjörnsson fyrir hönd seljandaHafsæls ehf. Var texti og lýsing á hinu selda nánast óbreytt frá kauptilboðinufrá 3. nóvember í kaupsamningnum og afsalinu utan að enginn fyrirvari vargerður um samþykki stjórnar. Segir í 2. gr. samningsins að um kaupin gildi lögnr. 40/2002 um fasteignakaup að því leyti sem ekki sé samið um frávik íeinstökum atriðum. Tekið er fram í lið 17 í kaupsamningi að viðkaupsamningsgerð hafi aðilar kynnt sér þinglýsingarvottorð, heildarlistaskoðana, söluyfirlit og annað. Þá segir að kaupandi hafi kynnt sér ástandbátsins og sætti sig við hann að öllu leyti. Kaupsamningurog afsal á milli Gjálfurs ehf., kt. [...], Ólafsbraut 21, Ólafsvík, og Hafsælsehf. var undirritaður 5. nóvember 2015 og var kaupverðið 11.000.000 króna.Undirritaði Sigurður Aðalsteinsson kaupsamninginn fyrir hönd Gjálfurs ehf. Áttiafhending að fara fram við undirritun kaupsamnings og vera í Sandgerðishöfn.Segir að kaupandi hafi kynnt sér ástand bátsins og sætti sig við hann að ölluleyti. Hlutikaupverðsins, 19.500.000 krónur, voru greiddar til skipasalans samdægurs ogskipasalanum falið að greiða upp áhvílandi lán á m/b Björgu Hallvarðsdóttur. Aðkaupsamningsgerð lokinni fór fasteignasalinn ásamt stjórnarmönnum seljanda m/bBjargar í hádegisverð til að fagna sölunni. Að morgni þann 6. nóvember 2015sigldi kaupandi m/b Björgu frá Akranesi til Sandgerðis. Þann17. nóvember 2015 sendi lögmaður stefnanda Aflmarki bréf þar sem kvartað varundan skjalagerð auk þess sem krafist var eftirstöðva kaupverðs að frádregnumáhvílandi skuldum að fjárhæð 12.773.814 krónur á m/b Björgu Hallvarðsdóttur aukafhendingar á m/b Ásdísi. Meðbréfi 23. nóvember frá Vilhjálmi Ólafssyni til lögmanns stefnanda kvaðVilhjálmur m.a. að „drög að kaupsamningum“ hafi legið á borði sínu fyrst ogfremst vegna þess að undirskrift hafi vantað frá stjórnarformanni Blikabergsehf., og sé hann ófáanlegur til að undirrita pappírana þar sem galli á vél m/bBjargar hafi komið í ljós. Kvað hann í bréfinu kaupendur hafa gengið frákaupunum og óskað eftir því að eigendur m/b Bjargar myndu nálgast lyklana aðbátnum hjá sér. Þá kom fram í bréfinu að m/b Björg hafi verið auglýst á tveimuröðrum bátasölum og sögð ganga 25 til 27 mílur en í ljós hafi komið að hún gengiinnan við 15 mílur. Hafi eigendur bátsins verið viðstaddir þær tilraunir. Þannsama dag sendi lögmaður stefnanda Vilhjálmi Ólafssyni tölvupóst og kvaðVilhjálm bera ábyrgð á því sem fasteignasali að réttar undirritanir væru áskjölum vegna kaupanna á bátunum og ítrekar að efndir fari fram. Þann24. nóvember 2015 sendi Vilhjálmur lögmanni stefnanda bréf og ítrekaði aðseljandi bátsins sækti lyklana á skrifstofu sína auk þess sem hann sagði bátinnvera í Sandgerðishöfn og á ábyrgð seljanda. Þá kvaðst hann ekki hafakaupgreiðslu í sínum vörslum og gæti því ekki afhent hana. Sama dag svaraðilögmaður stefnanda Vilhjálmi og lýsti því yfir að báturinn væri í vörslumkaupanda og á hans ábyrgð. Fyrir liggja upplýsingar frá 9.nóvember 2015 um m/b Björgu Hallvarðsdóttur frá Bátum og búnaði þar sem lýsingkemur fram á bátnum og segir að ganghraði sé 25-27 mílur. Tölvupóstur fráGunnari Þorvaldssyni í Bátum og búnaði til Gísla, stjórnarmanns stefnanda,ódagsettur, liggur fyrir í málinu. Segist Gunnar ekki finna neinn póst fráGísla eða Guðmundi um lýsingu á Björgu Hallvarðs, ekki undirritað söluyfirlitog ekki vita hvaðan uppgefinn hraði sé kominn. Sennilega sé þaðinnsláttarvilla. Með bréfi dagsettu 13. nóvember 2015 lýstistefndi Blikaberg ehf. því yfir að kaupum á m/b Björgu Hallvarðsdóttur AK meðskipaskrárnúmeri 2789 væri rift. Var ástæða riftunar sögð vera að báturinnstæðist ekki þær væntingar sem kaupandi hafi gert sér. Báturinn gangi ekki einshratt og sambærilegir bátar auk þess sem ástand aflvélar bátsins hafi ekkiverið eins og best verði á kosið. Taldi stefndi upp í riftunarbréfinu aðtúrbína hafi ekki reynst í lagi og gert hafi verið við hana. Efasemdir væru afhálfu kaupenda um að sú viðgerð hafi verið varanleg. Olíuverk væri óþétt ogstöðugt komi loft inn á kerfið sem bendi til að eitthvað sé að. Ekki sé hægt aðsetja smurolíu á vélina upp að þeim mörkum sem kvarði segi til um. Þá hafi einhveróhljóð heyrst í vélinni sem ekki hafi verið útskýrt fyrir kaupendum. Þá virðistbáturinn vera grunsamlega þungur á sjónum, risti dýpra en eðlilegt geti talist. Þann21. desember 2015 sendi lögmaður stefnanda báðum stefndu skeyti þar sem áréttaðvar að stefndu ásamt Aflmarki ehf. væru in solidum ábyrgir fyrir vörslu m/bBjargar Hallvarðsdóttur, skráninganúmer 2789. Íupplýsingum um Heimaskaga hf. í Hlutafélagaskrá kemur fram að í stjórnfélagsins séu fjórir aðilar og þrír stjórnarmenn riti firmað saman. Í sömuupplýsingum um Hafrúnu II IS-365 ehf. skipa tveir aðilar stjórn og firmað ritistjórnarmaður. Í sömu upplýsingum um Hafsæl ehf. segir að tveir aðilar skipistjórn félagsins og meirihluti stjórnar riti firmað. Í sömu upplýsingum umBlikaberg ehf. segir að tveir aðilar skipi stjórn félagsins og meirihlutistjórnar riti firmað. Í sömu upplýsingum um Gjálfur ehf. segir að tveir aðilarskipi stjórn félagsins og firmað riti stjórnamaður. Meðbréfi þann 22. desember 2015 sendi lögmaður stefndu lögmanni stefnanda bréf ogáréttaði að aldrei hafi orðið af kaupum Blikabergs ehf. á m/b BjörguHallvarðsdóttur og þar af leiðandi hafi báturinn aldrei verið afhenturBlikabergi ehf. Þá var áréttað að báturinn væri í vörslum og á ábyrgð skráðseiganda hans. Upplýsingarum sjóslys á m/b Hafbjörgu ST 77,skráninganúmer 2437, þann 16. maí 2004 liggur fyrir auk upplýsinga um að vélsem var í Hafbjörgu þá hafi verið tekin upp og seld af Seiglu ehf. til eigandam/b Bjargar Hallvarðsdóttur og sett í þann bát. Skýrslur fyrir dómi.Guðmundur Skúlason, framkvæmdastjóri stefnanda, komfyrir dóminn og kvað Vilhjálm hafa í upphafi haft samband við Gísla og sagtSigurð Aðalsteinsson hafa áhuga á m/b Björgu Hallvarðsdóttur og að setja m/bÁsdísi upp í kaupverðið. Kvað hann Sigurð hafa komið í tvígang upp á Akranestil að skoða bátinn og í seinna skiptið hafi hann sagt við Gísla að hann þyrftiekki að skoða þennan bát meira, hann liti það vel út. Eftir kaupsamningsgerðinahafi Sigurður komið upp á Akranes í þeim tilgangi að sýna syni sínum bátinn oghafi það verið kaupsamningsdaginn. Kvað Guðmundur aðila hafa hist hjáfasteignasalanum fyrir klukkan 10.00 um morgun í þeim tilgangi að skrifa undirkaupsamning og afsal en kauptilboð hafi þá áður gengið á milli aðila sem hafiverið orðnir sammála um viðskiptin. Allt hafi gengið eðlilega fyrir sig ogallir undirritað þau gögn sem lágu fyrir. Ekkert söluyfirlit hafi legið fyrir.Kvaðst Guðmundur þá hafa tekið fram við Sigurð að hann ætti frumútgáfu afMaxi-forriti á lykli en Sigurður hafi sagst ekki þurfa á því að halda, hannætti nóg af þessu. Kvað Guðmundur aldrei hafa verið minnst á neitt umboð áþessum tíma. Sigurður hafi á fundinum farið í tölvu hjá Vilhjálmi og millifært19.500.000 krónur inn á reikning fasteignasalans en það hafi honum allavegaverið sagt á staðnum. Þá hafi stefnandi átt að fá m/b Ásdísi uppí kaupverðið ogátt að fá hana afhenta þegar aðili á vegum Sigurðar í Sandgerði væri búinn aðtaka þann bát aðeins í gegn. Hafi aðilar verið sammála um það. Eftir hádegi þennansama dag hafi stefnandi farið til Sandgerðis til að skoða bátinn og ræða viðaðilann sem ætlaði að gera við bátinn. Aðspurður kvað Guðmundur að hann, Gísli,Vilhjálmur og maður á vegum Vilhjálms hafi allir farið út að borða í hádeginu ítilefni sölunnar. Kvað Guðmundur að Sigurður hafi viljað sækja bátinn straxþann 5. nóvember sl. en sá sem ætlaði að sigla honum fyrir Sigurð hafi ekkiviljað það þann dag vegna veðurs en myndi sigla bátnum fyrir Sigurð daginneftir. Kvað Guðmundur engan ágreining hafa verið milli aðila við undirritunkaupsamningsins enda hafi þeir farið út að borða í boði Sigurðar í hádeginu.Kvað Guðmundur Sigurð og tvo menn hafa komið snemma morguns 6. nóvember til aðsækja bátinn upp á Akranes. Þeim hafi legið mikið á og spurt Guðmund hversumikil olía væri á bátnum. Hafi Guðmundur sýnt skipstjóranum siglingartækin enGísli hafi sýnt hásetanum aftur í vél. Síðan hafi aðilar á vegum Sigurðar sigltbátnum burt. Eftir það hafi Guðmundur afhent Sigurði tvö fiskikör sem áttu aðvera í bátnum og hann sett þau á bílpallinn hjá sér. Síðan óskuðu þeir hvoröðrum til hamingju með söluna og kaupin. Aðspurðurkvað Guðmundur Vilhjálm hafa haft samband við Gísla þar sem Sigurður hafi sagstvera óánægður með gang bátsins og búist við því að hann gengi hraðar. KvaðGuðmundur fullyrðingar stefnda um að báturinn hafi gengið 11-12 mílur á leiðbátsins frá Akranesi til Sandgerðis ekki standast en Guðmundur kvaðst hafa séðí gögnum frá Landhelgisgæslunni að báturinn hafi gengið á þessari leið 13, 14og 15 mílur og á einum stað farið upp í 18 mílur. Kvað Guðmundur stefnanda hafafarið illa fjárhagslega vegna vanefnda stefnda um að afhenda m/b Ásdísi, þeirhafi misst af grásleppuvertíðinni, skakvertíðinni og makrílvertíðinni. Sé tjónþeirra allavega um tuttugu milljónir. Þá hafi stefnandi greitt hafnargjöld ogafborganir af áhvílandi lánum á m/b Björgu með fyrirvara til að forða bátnumfrá uppboði. Guðmundur kvað, aðspurður um niðurstöðu matsmanns í matsgerðinni,að hvítur eimur væri eðlilegur þegar 15 gráðu kaldur sjór fari út af vélinni oglendi saman við 450 gráðu afgas, þá sé óhjákvæmilegt að það verði til eimur. Þákvað hann þann mun sem komi fram í matsgerðinni á hraða undan eða á móti vindivera eðlilegan. Guðmundur kvað stefnanda hafa sett undir m/b Björgu kjölrör þarsem þeir hafi verið á grásleppuveiðum á grunnsævi, bógskrúfa hafi verið settundir bátinn, „astik“ og fellikjölur, sem sé sett fremst í bátinn. Allt þettaþyngi bátinn og auki viðnámið. Aðspurður um ljósmyndir af bátnum fráfasteignasalanum kvað hann þær ljósmyndir hafa verið teknar á árinu 2010 ogmegi sjá þar stjórntæki bátsins, sem stefnendur hafi skipt út, á árinu 2011 þvíað þeir hafi sett rafmagnsstjórntæki í bátinn sem séu margfalt dýrari en þautæki sem þeir skiptu út. Þá komi ekki fram í lýsingu Vilhjálms um bátinnfiskileitartæki „astik“ en Vilhjálmur hafi sagst hafa farið upp á Akranes,skoðað bátinn og tekið myndir af honum en engin gögn hafi verið lögð fram umþað. Aðspurður um sambærilega báta kvað Guðmundur Hafbjörgina ekki verasambærilega eins og haldið væri fram af stefndu, Hafbjörg væri miklu léttari enBjörgin auk þess sem í hana hafi m.a. vantað fellikjölinn og „astikina“.Aðspurður kvað Guðmundur ljósmynd af sjónvarpi í bátnum vera frá árinu 2010 enþað hafi ekki verið í bátnum þegar Sigurður hafi skoðað bátinn. Hafi hann ekkigert neinar athugasemdir við það. Guðmundur kvaðst sjálfur aldrei hafa sýntVilhjálmi bátinn. Guðmundurkvað, aðspurður um tilurð bátsins, Seiglu hafa smíðað bátinn á árinu 2006 en þáhafi skrokkurinn verið settur í geymslu. Seigla hafi upplýst stefnanda um aðfyrirtækið ætti bátsvél úr Hafbjörgu ST 77 og boðið þeim vélina til kaups.Stefnandi hafi fengið vélaverkstæði til að taka vélina upp og hafi varahlutirverið keyptir í vélina eins og verkstæðið hafi talið þurfa. Guðmundi hafi veriðvel kunnugt um slys það sem Hafbjörgin varð fyrir á árinu 2004 og að vélinhefði verið í þeim bát þá. Kvað Guðmundur stefndu hafa vitað um að vélin hafiverið keypt hjá Seiglu og hafi Sigurður haft samband við Seiglu eftir þetta.Stefnandi hafi upplýst að vélin hafi verið upptekin á ákveðnu verkstæði og húnkæmi úr öðrum bát. Guðmundur kvaðst telja að stefndu hafi fengið allarupplýsingar sem til væru um bátinn og vélina. Kvaðst Guðmundur ekki hafaupplýst Vilhjálm um ganghraða bátsins en Sigurður hafi spurt sig um ganghraðabátsins sérstaklega á fundum og í síma en hann hafi sagst keyra bátinn 16-17mílur á skakverktíðinni. Sigurður hafi spurt sig hvort hann kæmi bátnum upp í20 mílur og hafi Guðmundur svaraði honum svo að hann keyrði bátinn ekki lengiþannig. Kvað Guðmundur bátinn taka 1000 lítra af olíu en sjaldnast væru settirfleiri en 500 lítrar á bátinn til að þyngja hann ekki að óþörfu. Kvað hannganghraða bátsins alfarið fara eftir því hversu þungur báturinn væri. Aðspurðurkvaðst Guðmundur ekki hafa haft vitneskju um að Sigurður hefði ekki einnheimild til að skuldbinda Blikaberg ehf. en hann hafi verið í þeirri trú aðhann væri að kaupa bátinn. GísliHallbergsson, stjórnarformaður stefnanda, kom fyrir dóminn og kvað þá Vilhjálmhafa verið í sambandi út af áhuga Sigurðar á Björginni og að láta Ásdísi upp íkaupverðið. Aðspurður um aðra kaupendur og seljendur á kauptilboðinu frá 3.nóvember 2015 kvað Gísli það hafa verið rugling hjá skipasalanum en það hafi veriðleiðrétt. Kvað Gísli aðila hafa verið mætta hjá skipasalanum rétt fyrir klukkan10.00 þann 5. nóvember 2015. Þeir hafi undirritað samningana og síðan farið útað borða í hádeginu í boði Vilhjálms til að fagna sölunni. Eftir það hafi þeirfarið til Sandgerðis til að ræða við þann aðila sem ætlaði að dytta að Ásdísiog hafi það verið gert í samráði við Sigurð. Gísli hafi verið kominn upp áAkranes um hálffimmleytið þennan sama dag. Þá hafi Sigurður hringt í sig ogviljað koma upp á Akranes til að sýna syni sínum, Óla, bátinn. Gísli kvað þáhafa verið komna í bátinn um fimmleytið. Gísli kvaðst ekki hafa réttindi til aðfara á bátnum en Sigurður hafi sagst hafa réttindi til að sigla bátnum en hannkynni ekki á tækin. Gísli hafi aldrei neitað Sigurði um að sigla bátnum, Gíslihafi bara ekki sjálfur getað siglt bátnum. Gísli kvað Vilhjálm skipasala aldreihafa komið upp á Akranes til að skoða bátinn svo hann viti til né hafi hannfengið hjá sér lykla að bátnum. Aðspurður kvað Gísli lýsingu Vilhjálms á m/bBjörgu ekki vera rétta. Ekki kæmi fram í lýsingunni að skipt hafi verið umstjórntæki sem sæjust á myndunum ogskipt hafði verið út fyrir rafmagnsstjórntæki sem hafi verið um tveimurmilljónum dýrari auk þess að ekki væri getið um „astik“ sem kostaði eitthvað svipað.Þá væri sjónvarpið ekki í bátnum. Gísli kvað söluumboð aldrei hafa verið gefiðút til fasteignasalans né hafi verið skrifað undir söluyfirlit. Gísli kvaðsthafa fengið upplýsingar um að peningagreiðslan hafi verið greidd strax og síðanáttu þeir að fá m/b Ásdísi afhenta eftir nokkra daga. Gísli kvað Sigurð ásamttveimur öðrum mönnum hafa komið til að skoða m/b Björgu áður en kauptilboð vargert í bátinn. Sigurður ásamt félögum sínum hafi skoðað bátinn og tæki og búnaðvel og lýst yfir ánægju sinni. Sigurður hafi farið ofan í lest og sagt þegarhann kom upp úr lestinni: „Það þarf bara ekkert að skoða þennan bát.“ Síðanhafi þeir farið í land. Gísli kvaðst hafa kallað til þeirra og spurt hvort þeirvildu ekki heyra í vélinni og hafi Sigurður þá komið til baka og Gísli settbátinn í gang. Sigurður hafi síðan kvatt. Gísli kvað aðspurður að eftir aðbáturinn hafi verið kominn í hendur Sigurðar hafi Sigurður sagt við sig aðbáturinn gengi ekki neitt. Gísli kvaðst hafa þá farið inn á „AIS kerfið“ ítölvunni sinni og séð þá að báturinn hafi verið á 14,6 mílna ferð. Sigurðurhafi þá sagt að þeir gætu ekkert keyrt því að afgasið væri svo hátt. Gísli hafiþá bent Sigurði á að munur væri á mælum frammi í og aftur í en mælirinn aftur íværi réttur. Gísli kvað þá Guðmund hafa farið til Sandgerðis til að athuga ogskoða það sem þyrfti að laga í Ásdísinni. Svo mikill órói hafi verið í Sigurðiað allt hafi farið í vitleysu. Gísli kvað mikinn mun vera á Hafbjörgu og BjörguHallvarðardóttur. Til dæmis væri enginn fellikjölur á Hafbjörgu, stýrishúsið áHafbjörgu sé allt öðruvísi og léttara,utan að það hafi ekki verið sömu hlutir í Hafbjörgu og Björginni, sem orsaki aðBjörgin sé miklu þyngri en Hafbjörgin hafi verið, sem bátsvélin hafi verið íáður. Aðspurðurum matsgerð dómskvadds matsmanns kvaðst Gísli hafa miklar athugasemdir viðmatsgerðina. Matsmaðurinn hafi ekki farið eftir því sem Gísli hafi talið réttað gera þegar farið var í prufukeyrslu með bátinn. Hann hafi t.d. ekkiþjöppumælt vélina sem eðlilegt hefði verið. Þá hafi matsmaðurinn ekki skoðaðöndunina frá vélinni þrátt fyrir ábendingu um það. Þá hafi verið mikill þariundir bátnum áður en matsmaður fór í prufusiglingu og hafi stefnandi látiðhreinsa allan gróður undan bátnum áður en farið var í siglinguna því að stefnduhafi ekki viljað leggja í þann kostnað en báturinn hafi staðið óhreyfður fráþví í fyrrasumar. Gíslikvað aðspurður að sátta hafi verið leitað milli aðila. Hafi Gísli lagt aðskipasalanum að halda sáttafund, sem hafi verið gert. Þar hafi komið framtilboð frá stefnanda um að lækka söluverðið um 1,5 milljónir auk þess aðstefndu fengju aðra skrúfu undir bátinn. Sigurður hafi hafnað því. Eftirfundinn hafi Guðmundur hringt í sig og sagt sér frá símtali frá Vilhjálmi þarsem lagt var til að ef stefnandi skipti um vél í bátnum þá væri Sigurður til íað hækka verð bátsins um þrjár milljónir. Það hafi stefnandi ekki taliðásættanlegt. Um sex til sjö milljónir kosti að skipta um vél og hafi stefnanditalið það tilboð óásættanlegt. Aðspurðurum vél bátsins kvað Gísli alla hafa vitað að vélin hafi farið í sjóinn. Þegarvélin hafi verið tekin í land hafi hún verið skoluð út. Vélin hafi verið tekiní sundur og fullyrt við Gísla að ekkert væri að henni. Á þeim forsendum hafistefnandi keypt vélina. Vélsmiðjan T-H2 í Hafnarfirði hafi tekið vélina upp íframhaldi og skipt því út sem talin var þörf á en vélin hafi nánast verið leystupp í frumeindir sínar. Skipt hafi verið um legur og ýmsa fylgihluti. Ekki hafiverið talin þörf á að skipta um stimpla eða slífar þar sem þeir hlutir hafiverið í lagi. Ekkert samasemmerki sé á milli þess að vél fari í sjó og að vélverði ónýt við það. Öllu hafi verið skipt út sem þurfti að skipta út í vélinnien auðvitað gæti upptekin vél aldrei verið eins og ný vél. Aðspurður um þaðhvernig skipasalinn hafi fengið upplýsingar um bátinn sem komi fram ásölulýsingu taldi Gísli að hann hafi tekið það upp af öðrum sölusíðum. Báturinnhafi verið á söluskrá hjá öðrum skipasölum. Gísli kvaðst ekki muna eftir því aðhafa rætt við Vilhjálm um lýsingu og fylgihluti bátsins en hann hafi fengiðupplýsingar um vélina frá sér. Aðspurður kvað Gísli þá lýsingu semfasteignasalinn hafi sett á sölulýsingu sína á vefmiðlum hafa verið nokkurraára. Gísli kvað stefnanda ekki hafa fengið Ásdísina afhenta en þeir hafi taliðað þeir væru orðnir eigendur að henni en sá starfsmaður sem ætlaði að gerabátinn kláran hafi verið með lykla að bátnum en þær viðgerðir hafi átt að veraá kostnað Sigurðar. SigurðurAðalsteinsson, fyrirsvarsmaður stefnda Blikabergs ehf., kom fyrir dóminn ogkvaðst hafa verið að leita að hraðfiskibát fyrir Blikaberg ehf., og m.a. fundiðbát stefnanda m/b Björgu Hallvarðsdóttur og hafi lýsing á bátnum verið á alltað fjórum skipasölum. Kvaðst Sigurður hafa töluverða reynslu af sjómennsku ogkaupum og sölum á bátum. Hafi hann bara heyrt að þeir bátar sem hann hafiskoðað hafi verið fínir bátar en Vilhjálmur Ólafsson hafi bent sér á m/bBjörgu. Gísli hafi sýnt sér bátinn en Guðmundur hafi fyrst komið þegar þeirsóttu bátinn. Kvaðst hann því ekki hafa getað prufukeyrt bátinn fyrirsamningagerðina. Við samningagerðina hafiVilhjálmur verið tilbúinn með kaupsamning til undirritunar. Aðilar hafiundirritað skjölin en Vilhjálmur hafi þá spurt hver ritaði firmað Blikabergehf. Kvaðst Sigurður ekki geta skuldbundið félagið þar sem hann væri baraframkvæmdastjóri og hafi Vilhjálmur þá stöðvað samningagerðina. Þeir hafi íframhaldi farið að ræða aðra hluti, m.a. forrit sem væri í bátnum, en Sigurðurhafi ætlað að taka þá umræðu síðar þar sem samningum væri ekki lokið og hannætti eftir að prufukeyra bátinn. Úr varð að hann fékk að taka bátinn og siglahonum til Sandgerðis. Hann hafi spurt Gísla að því hversu hratt báturinn kæmistog hafi Gísli sagt honum að á grásleppuveiðum hafi báturinn gengið 22 mílur meðöllum grásleppubúnaði. Hafi Sigurður kannast við það en venjulega gangi þessirbátar 25-30 mílur tómir. Hafi Sigurður verið sáttur við það. Þá hafi Sigurðurkomið aftur upp á Akranes með son sinn til að sýna honum bátinn. Hafi hann ekkiætlað að prufukeyra bátinn þá, það hafi ekki staðið til fyrr en deginum síðareða einhverju síðar. Sigurður kvaðst ekki hafa ætlað að undirrita samninganafyrr en hann væri búinn að prufukeyra bátinn fyrir utan það að Gylfi Þór, sonurhans, yrði einnig að undirrita skjölin, hann hefði ekki getað skuldbundiðfélagið sjálfur. Þá kvaðst hann ekki hafa hugsað sér að fá samþykki Gylfa Þórsfyrr en hann væri fullviss um að hann myndi kaupa bátinn. Daginn eftir þegarhann sótti bátinn hafi þá strax komið í ljós að báturinn gekk ekki eins hrattog hann hafi vænst og hlutirnir væru ekki eins og þeir ættu að vera. Kvað hannVilhjálm hafa strax rætt við Gísla um það og þeir ákveðið að gefa stefnandakost á að laga það sem upp á vantaði. Gísli hafi sagt þeim að eitthvað væri aðtúrbínunni og hafi ætlað að laga það. Þegar hann hafi komið upp á Akranes meðsína menn til að prófa bátinn betur þá hafi t.d. vantað sjónvarpið, sem hafiverið aukaatriði, það hafi vantað kör og hafi Sigurði verið boðið tvö kör semhann hafi tekið með sér í bæinn en hann myndi það ekki. Verra væri að hann hafi verið að kaupa bát sem átti að vera meðnýupptekinni vél, skilaðri eins og nýrri, keyrða einhverja 3000 klukkutíma.Þegar báturinn var settur í gang hafi þurft að fara niður í vélarúm til að dælaolíu upp á olíuverkið en það hafi hann frétt þegar báturinn var kominn tilSandgerðis. Í framhaldi hafi hann farið að kanna hvað væri með bátinn og fréttað vélin í bátnum væri úr bát sem hefði sokkið. Hann hefði aldrei keypt bátinnef hann hefði vitað það áður. Kvaðst hann hafa prufað bátinn í Sandgerði með700 lítrum af olíu, fimm mönnum og sjö körum og fjórum rúllum og hafi báturinngengið 10, 12, 13 mílur eftir því hvort var undan eða á móti straumi. Síðanhafi matsmaður prufukeyrt bátinn og þá hafi glamrað eitthvað í vélinni og sérhafi ekkert litist á þetta. Í framhaldi hafi verið haldinn sáttafundur. HafiGísli og Guðmundur viðurkennt þá að vélin væri ekki betri en þetta og það einasem væri hægt að gera væri að skipta um vél. Ný vél hefði kostað 6,3 milljónir.Hafi Sigurður boðist til að borga 4,5 til 5 milljónir í vélinni en ekkertgagntilboð hafi komið frá stefnanda. Kvaðst Sigurður hafa keypt þó nokkra bátaen aldrei lent í þessu. Þeir hafi ekki sagt sér frá því að vélin hefði komið úrsokknum bát, að olíuverkið læki og að túrbínan væri biluð. Allt hafi verið gerttil að leyna þessu. Kvaðst Sigurður ekki hafa treyst sér einu sinni til aðspyrja Gylfa Þór hvort hann myndi samþykkja þessi kaup. Aðspurður kvaðstSigurður þurfa að láta Gylfa undirrita alla samninga sem hann gerði en íeinstaka tilvikum fengi hann umboð frá Gylfa. Sigurður kvaðst hafa tekið þaðstrax fram á samningsfundinum að hann hefði ekki heimild til að undirritafirmað. Á þessum tíma hafi hann ekki haft samþykki Gylfa né umboð frá honum.Sigurður hafi ekki verið búinn að negla niður neinn sérstakan bát á þessumtíma. Aðspurður um það hvort ekki hafi mátt ætla að hann hafi haft umboð til aðundirrita samningana þar sem hann mætti sjálfur á samningafundinn, kvaðSigurður flest kauptilboð og samninga, sérstaklega í bátakaupum, hafa veriðgerð með fyrirvara um bankafyrirgreiðslur og réttbæra aðila til undirritunar.Kvað hann að þegar þeir hafi skrifað undir fyrsta kauptilboðið, þar sem rangiraðilar hafi verið tilgreindir sem kaupendur og seljendur, þá hafi þeir komistað því í samningagerðinni en þeir „væru bara menn“, þeir hafi komið á söluna ogskrifað undir en þá áttað sig á því að um ranga aðila hafi verið að ræða. Þeimpappírum hafi bara átt að henda. Bátasalar komi oft með vitlausar upplýsingarum kaupanda eða seljanda og það sé ekkert athugavert við slíkt. Þetta geristbara oft, skipasalar séu bara í þeirri trú að aðrir en endanlegir aðilar eigiað vera á samningum. Það sé alltaf að gerast. Aðspurður um kaupsamninginn umm/b Björgu og að engir fyrirvarar hafi verið í þeim samningi, kvaðst Sigurðureingöngu hafa átt eftir að fá samþykki kaupandans. Sigurður hafi ekki veriðeigandi, hann sé bara framkvæmdastjóri félagsins og hafi enga heimild til aðskuldbinda félagið. Aðspurður hvers vegna hann hafi þá undirritaðkaupsamningana kvaðst hann hafa verið partur af þessum viðskiptum, einhverjirhafi þurft að byrja samningana. Þess vegna hafi hann skrifað á pappírana. Hannhafi t.d. ekki séð bátinn ganga og því hafi samningar ekki verið endanlegir.Aðspurður hvort stefnandi og skipasalinn hafi ekki mátt búast við því að hannhefði umboð til að skuldbinda félagið fyrst hann skrifaði sjálfur undirkaupsamningana, kvað Sigurður engan hafa mátt búast við því að hann væri meðumboð, bátasalinn hefði aldrei spurt sig hvort hann væri með umboð. Bátasalinnhafi eingöngu spurt við samningsgerðina hvort hann hefði leyfi til að skrifaundir og hafi hann sagt svo ekki vera. Stefnandi hafi ekki gert neinarathugasemdir en Vilhjálmur hafi þá tekið pappírana og stungið þeim ofan ískúffu og ætlað að bíða eftir réttri undirritun. Aðspurður hvort hann hefðiekki átt að reynslukeyra bátinn áður en hann kom til samninga, kvaðst hanneflaust hafa getað gert það en það hafi ekki verið gert. Aðspurður um ganghraðabátsins kvaðst Sigurður hafa fengið upplýsingar um það símleiðis þegar báturinnvar hálfnaður frá Akranesi til Sandgerðis. Kvað hann þá Gísla hafa setið viðhöfnina á Akranesi og fylgst með bátnum sigla af stað og þá verið að þrátta umkör sem hafi átt að fylgja bátnum. Gísli hafi látið hann hafa tvö kör sem hannhafi tekið í bílinn. Hann hafi síðan hringt í bátinn þegar hann var kominnlangleiðina til Sandgerðis og fengið þá upplýsingar að báturinn gengi á þeimhraða sem haldið var fram, 14-18 mílur, en báturinn hafi verið galtómur.Afgasið hafi verið allt of hátt en þeir hafi komið bátnum örskamma stund í 18mílur. Kvaðst Sigurður hafa hringt strax í bátasalann og gert athugasemdir.Bátasalinn hafi sagst ætla að hringja í Gísla og síðan hafi aðilar hringt í hvorannan með ýmsar skýringar. Þegar til Sandgerðis kom hafi Gísli sagst ætla aðlaga túrbínuna. Síðar á fundi hafi hann lýst því yfir fyrir hönd félagsins aðhann hefði ekki lengur hug á því að halda þessum samningum áfram nema að fánýja vél. Stefnandi hafi samþykkt það að vélin skilaði ekki meiru en þessu.Hafi Sigurður boðist til að taka þátt í meirihluta af þeim kostnaði sem ný vélmyndi kosta. Aðspurður hvers vegna hann hafi ekki gert þann fyrirvara aðbáturinn gengi á þeim hraða sem hann gerði kröfu um, kvað hann bátinn hafaverið auglýstan á fjórum bátasölum og alls staðar sagt að báturinn gengi þettaog þetta hratt. Bent á að báturinn væri hlaðinn ýmsum búnaði sem drægi úr hraðahans, kvað hann það vera rétt en hann hafi verið að kaupa svokallaðan planandibát, hraðfiskibát en ekki hálfplanandi bát sem gangi 12-18 mílur. Sigurðurkvaðst hafa litið svo á að samningar hafi ekki verið kláraðir fyrr en hannhefði prufukeyrt bátinn og hann hafi bara skrifað undir sem framkvæmdastjóri. Íflestum tilvikum skrifi Gylfi sjálfur undir, skjölin séu send á milli landa.Það hafi ekki verið rætt í þessu máli hvort hann sendi skjölin út eða ekki. Aðspurðurhvort hann hefði haft samband við Seiglu kvaðst hann hafa gert það um vikueftir að hann sótti bátinn. Aðilinn þar hafi ekki viljað segja mikið. Aðspurðurhvort hann hafi kynnt sér í hverju það hefði falist að vélin í bátnum hafiverið tekin upp, kvaðst hann ekki hafa gert það. Bátasalinn hafi sagt sér m.a.að vélin væri nýupptekin og væri eins og ný. Hann hafi í framhaldi farið ogskoðað bátinn sem hafi litið mjög vel út, hann hafi farið niður í vélarrúm ogþar hafi allt litið mjög vel út. Aðspurður um það hvort það hafi verið viljihans og ætlun að kaupa og selja bátanakvað hann svo hafa verið fyrir hönd félagsins. Hans hlutverk hefði verið aðfinna góðan bát fyrir félagið og í framhaldi hafi hann ætlað að hafa sambandvið Gylfa til að fá samþykki hans en það hafi aldrei gengið svo langt.Aðspurður hvort hann hafi komið á samningafundinn í þeim tilgangi að skrifa undirog ganga frá kaupum og sölu kvað hann svo hafa verið utan að hann hafi ætlað aðtaka pappírana með sér til að láta Gylfa skrifa undir þá. Kvað hann skipasalannekki hafa vitað um umboðsleysi sitt þegar hann mætti á fundinn, það hafi barakomið upp á fundinum. Aðspurður um kaupgreiðsluna 19,5 milljónir, kvaðst hannhafa lagt hana inná reikning fasteignasalans til að sýna fram á að hann værigreiðslufær og því lagt fram tryggingu fyrir kaupunum, það væri oft gert ísvona kaupum. Hann hafi ekki verið krafinn um það og gert það upp á sittsjálfdæmi. Aðspurðurkvaðst Sigurður hafa heyrt að eitthvað hafi verið að túrbínu bátsins og hafiGísli ætlað að láta gera við hana og Sigurður hafi þá komist að því að áðurhafði verið gert við túrbínuna. Kvaðst hann ekki hafa vitað um það áður. Hannhafi bara verið látinn vita að um nýupptekna vél væri að ræða og hún eins ogný. Sigurður kvaðst aðspurður ekkert hafa vitað um skrúfu bátsins, hvort skipthafi verið um hana eða ekki. Þá hafi eitthvert bank verið í vélinni þegar þeirfóru í prufukeyrslu með matsmanninum en Sigurður kvaðst ekkert geta sagt umþetta, hann hefði ekkert vit á vélum. Aðspurður hvort ekki væri hægt að mælasmurolíu á vélinni kvaðst hann ekki vita það. Gísli hafi gefið strákunum þáskýringu að báturinn væri búinn að standa svo lengi að það þyrfti að dælaolíunni upp þess vegna, en það hafi Sigurður verið fljótur að sjá að var rangtþví að þeir hafi verið búnir að setja vélina í gang daginn áður og daginn þaráður. VitniðKarl Ottó Karlsson kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína. Kvað vitniðeitthvað vera að bátavélinni en við aukinn snúningshraða vélarinnar hafi komiðeimur eða reykur út úr pústkerfinu sem allavega sé óeðlilegt. Þá hafiafgashitinn farið óeðlilega mikið upp við aukinn snúningshraða í sléttum sjó.Þá hafi við mælingu á milli strokkanna verið óeðlilegur mismunur. Hafi þettaverið helstu niðurstöður við rannsókn vitnisins. Þá hafi verið sett minniskrúfa undir bátinn, sem valdi minna álagi á vélina. Aðspurt hvað væri aðallegaað vélinni kvað vitnið að þjöppuþrýstingurinn væri ekki nógu hár. Búið væri aðkeyra vélina í 3500 klst. frá því að hún var tekin upp og ekki óeðlilegt aðvélin sé farin að slitna allverulega og það þyrfti að taka ýmsa þætti upp hafiþað ekki verið gert þegar vélin var tekin í gegn. Það þyrfti að fara yfirventlabilið og þrýstinginn á eldsneytislokunum. Það þyrfti að athuga ????þrýstingi. skolvatnskælinum, það væri ekkert óeðlilegt ef eitthvað væri þar að.Aðspurt um matsspurningarnar sem komi fram í matsbeiðninni, kvað vitnið að hverviðgerðarþáttur við vélina væri ekki stór, s.s. að stilla ventla og fara íolíuverkið, sem kostaði kannski 50-60.000 krónur, auk þess að opna þyrftidekkið á bátnum til að komast að vélinni. Ef eldsneytislokarnir væru farnir þákostaði um 6-700.000 krónur að skipta um þá. Efskolvatnskælirinn væri farinn kostaði það um 4-500.000 krónur að skiptaum þá en það sé ekki víst að þessir hlutir séu farnir. Aðspurt um hvað kosti aðtaka sambærilega vél upp kvað vitnið það kosta um helming af verði nýrrar vélarsem gæti verið um 3.000.000 króna. Vitnið kvað aðspurt að eitthvaðaf því sem vitnið hafi talið upp að framan gæti verið að en vitnið hafi ekkikannað það sérstaklega og ekki verið beðið um það. Vitnið gæti ekki fullyrt aðeitt eða annað væri að vélinni. Vitnið kvaðst hins vegar telja að vélin væriekki í lagi. Vitnið kvaðst aðspurt ekki hafa þjöppumælt vélina en til þess hafivitnið þurft að opna dekkið og því ekki gert það. Vitnið kvaðst aðspurt ekkigeta gert greinarmun á því hvort það hafi verið eimur eða reykur sem kom úrpústinu frá vélinni en hafi skolvatnkælirinn verið farinn þá gæti það veriðskýringin. Vitnið kvaðst ekkert hafa séð athugavert í vélarrúmi bátsins. Vitniðkvað að ef vélin væri farin að slitna og eimast niður í sveifarásinn þá finnistþað. Ekkert við lykt þar hafi vakið grunsemdir vitnisins. Það þurfi hins vegarekki að merkja að vélin sé í lagi. Vitnið kvaðst ekki þekkja sérstaklega tilþessarar tegundar bátsvélar. Niðurstaðan í matsgerðinni hafi þrátt fyrir þaðverið mat vitnisins. Vitnið kvaðst hafa kannað ganghraða vélarinnar. Þegarvélin hafi verið komin upp í 2500 snúningshraða hafi báturinn siglt á 17 mílumog farið annað slagið upp í 19 mílur. Aðspurt hvort viðbótarbúnaður eins ogkjölrör, bógskrúfa og árekstrarrök og astiktækið geti haft áhrif á ganghraðakvað vitnið þennan búnað hafa áhrif á ganghraðann. Aðspurt hvort ekki værieðlilegt að það kæmi eimur út frá púströri bátsins þegar heitt afgas og sjórmættust kvað vitnið svo vera að einhverju leyti en því hafi fundist eimurinnvera óeðlilega mikill. Aðspurt um að afgasmælir hafi sýnt ranga mælingu kvaðvitnið að afgasmælirinn uppi í brú sýni meðalhita á öllum strokkunum en hann hafi mælt hvern strokk niðri í vélsérstaklega. Vitnið kvað ekki mikinn mun vera á milli strokka 5 og 6 en hitinná þeim hafi verið hærri en á strokkum 1-4. Það geti orsakast af því aðolíutíminn á þeim sé rangur. Vitnið kvaðst aðspurt ekki hafa heyrt málmhljóðþegar það prufukeyrði bátinn en það hafi hlustað eftir því sérstaklega,allavega ekki heyrt neitt óeðlilegt. Aðspurt um beiðni matsbeiðanda um að metafjárhagslegt tjón matsbeiðanda, kvaðst vitnið hafa lýst því áður en ekki hafasett það í matsgerðina. Aðspurt hvort ekki sé nauðsynlegt að taka vél sem farií sjó alla upp, kvað vitnið það vera nauðsynlegt. Vitnið kvað að vél sem færi ísjó og væri í gangi myndi í flestum tilfellum bræða úr sér. Stimplar, slífar ogannað myndi eyðileggjast. Vitnið kvað að vél sem væri keyrð 7.500 klukkustundirværi að öllum líkindum búin með líftíma sinn en þessi vél hafi verið keyrð3.600 klukkustundir eftir að vélin var tekin upp. VilhjálmurÓlafsson, löggiltur fasteigna-, skipa-og fyrirtækjasali, kom fyrir dóminn. Kvað hann Gísla hafa komið að málivið sig í byrjun júlí 2015 með það fyrir augum að selja m/b Björgu. Þeim hafitil langs tíma verið vel til vina og viðskipti þeirra ætíð gengið vel. Kvaðhann Gísla hafa sagt sér að hann gæti fengið allar upplýsingar um bátinn fráöðrum bátasölum þar sem báturinn væri einnig til sölu. Kvaðst Vilhjálmur hafalagað upplýsingar um bátinn eftir því sem hann best vissi. Kvaðst Vilhjálmureinnig hafa fengið þær upplýsingar frá Gísla, sem koma fram í auglýsingunni, aðvélin væri keyrð um það bil 6800 tíma, upptekin 2010, rifin í frumeindir og skilaðeins og nýrri. Þá hafi Gísli einnig upplýst sig um það hvaða verkstæði tókvélina upp. Hafi Gísli sagt að skipt hafi verið um allt sem skipta þurfti um enVilhjálmur hafi ekki fengið neina reikninga um það frá Gísla. Hann hafi sentGísla skeyti og beðið hann um að gera athugasemdir við auglýsinguna efeinhverjar væru. Gísli hafi ekki gert neinar athugasemdir við auglýsinguna.Kvað hann alsiða vera hjá fasteignasölum að fá upplýsingar um eignir frákollegum og svo hafi hann gert í þessu tilviki. Í framhaldi hafi Vilhjálmurfarið að fá upplýsingar frá aðilum sem „töluðu bátinn niður“, sagt að báturinnhafi lent á skeri, báturinn væri með bilaða vél o.fl. Vilhjálmur hafi boriðeitthvað af þessu undir Gísla sem hafi borið það allt af sér og sagt það verarógburð. Vilhjálmur hafi því ekkert aðhafst frekar varðandi það og talið aðallt væri í góðu lagi með bátinn. Kvað Vilhjálmur það hafa verið erfitt að hafaillan grun en geta ekki sannreynt hann. Kvaðst hann hafa farið upp á Akranestil að skoða annan bát en skoðað Björgina í leiðinni. Hann hafi skoðaðstýrishús og það sem hann gat skoðað utan frá. Honum hafi hins vegar ekki boriðnein lögbundin skylda til að skoða bátinn. Hann hafi getað nálgast allaropinberar upplýsingar um bátinn. Það sé bara þannig að þegar bátar séu staddirlangt úti á landi þá verði menn að taka lýsingu eigenda gilda. Kvað Vilhjálmur Sigurð Ólafsson hafa leitaðtil sín og verið að leita sér að bát. Þeir hafi margoft átt í viðskiptum. TaldiVilhjálmur að hann sjálfur hafi leitt Sigurð að Björginni og þeir hafi verið íþeirri trú að báturinn gengi allavega 25-27 mílur en það hafi verið skráð hjáöðrum bátasölum. Vilhjálmur hafi þó ekki sett þann hraða inn í upplýsingarnarsínar þar sem Gísli hafi ekki staðfest það við sig. Vilhjálmur kvaðst hafahvatt Sigurð til að skoða Björgina, sem og hann hafi gert. Málið hafi veriðkomið það langt að þeir hafi verið orðnir sammála um verð og uppítöku á öðrumbáti. Kvað Vilhjálmur kaupsamning og afsal á fundi aðila hafa verið fyrstauppkast sem hafi verið gert en í ljós hafi komið að bæði rangur kaupandi ograngur seljandi hafi verið skráðir á kaupsamninginn. Aðilar hafi farið yfir þaðog áttað sig á því að rangir aðilar hafi verið tilgreindir og Vilhjálmur hafiþví í framhaldi útbúið nýja samninga með réttum aðilum. Einhverra hluta vegnahafi Sigurður párað nafnið sitt á þessa pappíra en þeir pappírar hafi bara áttað fara í ruslafötuna. Vilhjálmur kvað að þegar hann hafi séð að Sigurðurætlaði að nota Blikaberg ehf. sem kaupanda hafi strax vaknað spurning hjá sérhver ritaði félagið. Vilhjálmur kvaðst fyrst hafa fengið upplýsingar um það aðBlikaberg ehf. væri kaupandi við samningagerðina og hafi því tekið pappíranasaman, hringt í fyrirtækjaskrá og fengið þær upplýsingar að meirihluti stjórnarriti firmað og það sé Gylfi Þór Sigurðsson. Á meðan hafi hann sett pappíranaóvart inn aftur en þeir hafi átt að fara í ruslafötuna. Vilhjálmur hafi þvíaftur farið að borðinu og sagt aðilum að ekki væri hægt að undirrita pappíranaog þeir yrðu settir ofan í skúffu hjá sér þar til Gylfi Þór væri búinn aðundirrita samninginn. Á þessum fundi hafi komið í ljós að ekki yrði ritað undirsamninginn með löglegum hætti. Þrátt fyrir það hafi verið ákveðið að Sigurðurfæri að sækja bátinn en Vilhjálmur hafi margítrekað við Sigurð að prufukeyrabátinn en seljendur hafi aldrei fundið tíma til þess. Hafi hann margbeðiðGuðmund um að fara með kaupendum og prófa bátinn. Það hafi hann aldrei gert.Grunaði Vilhjálm að það hafi verið með ráðum gert og hlutirnir fegraðir eins oghægt var. Þegar óánægja hafi verið komin í ljós hjá Sigurði hafi Vilhjálmurreynt að sætta málið og boðað til fundar með aðilum. Hann hafi komið með ýmsarhugmyndir sem ekki hafi gengið upp. Á þeim tímapunkti hafi Sigurður verið búinnað segja sér að hann vildi rifta kaupunum. Sigurður hafi samþykkt með semingiað mæta á sáttafund en þá hafi Vilhjálmur nánast verið búinn að gefast upp ásáttaumleitunum. Sigurður hafi á þeim fundi lagt til að hann greiddi ákveðinnhluta af kostnaði við að skipta um vél en stefnandi lagt til að þeir gætu lækkað söluverðið umeina til eina og hálfa milljón. Umræddur fundur hafi verið haldinn fljótlegaeftir samningagerðina. Sigurður hafi gert þær athugasemdir að afgasmælir væriekki í lagi en Gísli hafi látið lagfæra það. Þá hafi það verið að tillöguseljanda að láta yfirfara túrbínuna en ekkert hafi reynst vera að henni. Þáhafi þurft að pumpa upp þrýsting á olíuverkinu þegar vélin var sett í gang, semværi merki þess að eitthvað hafi verið að. Seljandi hafi ekki viljað hlusta áþað. Þá hafi einhver óskýrð hljóð verið í vélinni en Vilhjálmur hafi ekki heyrtþau sjálfur. Þá hafi báturinn ekki gengið það hratt að menn væru sáttir við þaðog langt frá þeim upplýsingum sem komu fram hjá öðrum bátasölum. Vilhjálmurkvaðst síðan hafa upplýst Gísla um að seljandi vildi rifta sölunni og útbúiðyfirlýsingu þess efnis, sem Sigurður hafi ritað undir. Kvað Vilhjálmur Gíslahafa upplýst í lok samningafundar að sjóræningjaforrit væri í bátnum og hafiþað farið illa í kaupanda. Ekki hafi komið til þess að setja þetta inn ísamninginn því að pappírarnir hafi verið komnir ofan í skúffu. Kvað Vilhjálmur allflesta endahafa verið hnýtta þegar hann boðaði til undirskriftarfundar og hann hafi þáverið í þeirri trú að hann væri að selja þennan bát. Hafi hann þá talið aðsamningar væru það langt komnir að honum hafi þótt ástæða til að boða tilfundar og ræða þau mál sem út af stæðu. Aðspurður um það hvenær hann hafifengið upplýsingar um að vélin í bátnum hafi komið úr öðrum bát kvaðst hannhafa fengið þær upplýsingar fljótlega eftir að hann skráði bátinn til sölu oghann hafi líka vitað að sá bátur hafi lent á skeri en hann hafi ekki vitaðhvort vélin hafi þá farið í kaf eða ekki eða hvaða áföllum hún hafi orðiðfyrir. Við upplýsingaöflun hafi hann fengið þær upplýsingar að hún hafi öllverið tekin í gegn og skipt um það sem skipta þurfti um og henni skilað semnýrri. Vilhjálmur kvað aðspurðurundirskriftarfund aðila hafa farið fram um klukkan tíu um morgun. Aðspurður umfullyrðingar sínar í dskj. 12 að fundurinn hafi farið fram svo seint að deginumað hann hafi ekki haft færi á að kanna hvernig þessu væri háttað meðundirskrift stjórnar Blikabergs ehf. fyrr en daginn eftir, kvaðst hann ekkimuna nákvæmlega hvenær fundurinn fór fram. Vel gæti verið að hann hafi fariðfram klukkan tíu um morgun því að það væri rétt að þeir hefðu farið saman út aðborða í hádeginu. Kvað hann raunverulega ástæðu hafa verið að hann hefði ekkihaft upplýsingar um þann sem ætlaði að kaupa bátinn. Lýsti Vilhjálmur því svoað hann hefði látið alla aðila hafa samningseyðublöðin í þeim tilgangi að lesasamninginn yfir með öllum upplýsingum. Þannig hafi komið í ljós við fyrstayfirlestur á kauptilboðinu að rangir aðilar hafi verið skráðir sem kaupandi ogseljandi. Nýr samningur hafi því verið gerður vegna þess. Kvaðst hann hafa haftranghugmyndir um það hver yrði kaupandi að bátnum þar til aðilar voru mættir ísamningagerðina. Kvað hann það hafa verið „óhnýtt“ í upphafi hver yrði kaupandi en Sigurðurhefði áður verslað í gegnum sig í nafni Hafrúnar II ehf. Vilhjálmur hafi þvítalið að Hafrún II ehf. yrði kaupandi að Björginni. Vilhjálmur kvaðst aðspurðurekki hafa verið búinn að ganga frá söluyfirliti þrátt fyrir lagaskyldu þar um.Aðspurður hvort hann hafi gert sér grein fyrir því að í eldri sölulýsingum umBjörgina frá öðrum bátasölum hafi verið upplýsingar um önnur og ódýrari tæki íbátnum en þegar Vilhjálmur tók hann til sölumeðferðar, kvaðst hann ekki hafakannað það. Þá kvað hann rétt að hann hafi upplýst seljendur um að búið væri aðgreiða samningsgreiðsluna inn á reikning hjá sér og að hann myndi greiða uppáhvílandi lán á bátnum. Þá staðfesti Vilhjálmur að þegar menn hafi undirritaðafsal þá séu kaupendur réttmætir eigendur. Auglýsing frá Vilhjálmi, sem hannsetti sjálfur á veraldarvefinn, þar sem hann segist hafa selt bátinn og óskaraðilum til hamingju, var borin undir hann. Kvað hann það rétt að hann hefðisett þetta á netið, hann hafi þá talið að hann væri búinn að selja bátinn enannað hafi komið í ljós síðar. Þá kvaðst Vilhjálmur ekki telja að kaupendurhafi vitað um að vélin í Björginni hafi farið í sjó, Vilhjálmur hafi sjálfurekki haft óyggjandi upplýsingar um það á þessum tíma. Aðspurður hvort það hafi ekkiverið hans lagaskylda að skoða bátinn gaumgæfilega kvaðst hann hafa farið umborð í bátinn en ekki komist inn í stýrishúsið né vélarrúmið og hafi látið þaðduga sem skoðun á bátnum ásamt þeim upplýsingum sem hann hafi haft frá Gísla ogfundið á netinu. Kvað Vilhjálmur stærstu mistökin í öllu þessu máli hafa veriðþau að þegar hann fékk símtal frá Sigurði, þegar báturinn var rétt nýkominn útúr hafnarmynninu, hafi hann ekki stöðvað bátinn og sagt þeim að snúa við.Vilhjálmur kvaðst ekki endilega kalla eftir reikningum þegar um upptekna vél erað ræða en stundum sé það gert. Hann hafi treyst Gísla og ekki talið ástæðu tilað kalla eftir reikningum á því tímamarki. Aðspurðurum það hvers vegna aðilar hafi fengið afrit af undirrituðum samningum afhentvið samningagerðina kvað Vilhjálmur þá aðila bara hafa tekið skjölin með sér ánleyfis hans út úr húsi og án hans vitundar. Þau eintök hafi átt að fara íruslafötuna. Kvað hann það hafa í upphafi fundarins verið ætlunin að skrifaendanlega undir sölurnar og hafi Vilhjálmur ætlað að fá undirritun Gylfa Þórssíðar. VitniðRóbert Georgsson gaf símaskýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa siglt m/b Björgufrá Akranesi einhvern tímann í fyrra til Sandgerðis. Kvað vitnið manninn hafatalið sig vera að kaupa hraðfiskibát sem ætti að ganga 25-30 mílur. Á leiðinnihafi vitninu orðið ljóst að báturinn væri gallaður, hann hafi getað keyrt hann14-15 mílur og slegið upp í 17 mílur. Vitnið kvaðst hafa haft samband viðSigurð og látið hann vita að um vörusvik væri að ræða. Hafi hann hringt íbyrjun ferðar að hann minnti. Vitnið kvaðst starfa hjá Sigurði Aðalsteinssyni. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á gerðum samningum milliaðila. Fyrir liggi að stefnandi hafi uppfyllt skyldu sína með því að gefa útafsal og afhenda kaupandlagið m/b Björgu Hallvarðsdóttur með þeim fylgibúnaðisem hafi átt að fylgja með en kaupandi hafi ekki afhent kaupverðið, meðalannars fyrir milligöngu skipasalans. Stefnandi byggir á því að afsal sé aðjafnaði einhliða yfirlýsing um fyrirvaralausa yfirfærslu um framsal hins beinaeignaréttar til kaupanda. Líta verði svo á að kaupandi eigi ekki rétt á afsalifyrr en hann hafi efnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi. Svo hafi verið gertí þessu máli. Stefndi Vilhjálmur hafi tekið við hluta söluverðsins, 19.500.000krónum, til uppgjörs á veðskuldum á bátnum og hafi átt að greiða eftirstöðvarinn á reikning stefnanda. Hluta kaupverðsins með afhendingu m/b Ásdísar hafiátt að afhenda nokkrum dögum síðar. Hafi stefnandi verið í góðri trú um að stefndiVilhjálmur gengi frá uppgjöri milli aðila. Kveðst stefnandi hafa tekiðsérstaklega fram á kaupsamningsdegi að ganghraði bátsins á skaki hafi verið16-17 mílur með því að hafa ekki of mikla olíu á honum og þá væri rétt að hafaca 300 lítra en báturinn tæki 1000 lítra. Stefnandi byggir á því að stefndahafi verið boðið að fara reynslutúr á bátnum fyrir kaupsamningsgerð en stefndihafi hafnað því og sagt að þennan bát þyrfti ekki að skoða frekar, eftir aðfyrsta skoðun hafði farið fram. Þá hafi stefndi Sigurður afhent stefnanda,fyrir hönd Gjálfurs ehf., m/b Ásdísi sem hluta af kaupverði Bjargarinnar.Þannig hafi stefnandi litið á að kaupsamningurinn væri efndur að fullu endaátti að undirrita afsal á sama tíma vegna beggja bátanna. Stefnandimótmælir því sem haldið er fram í greinargerð stefnda Vilhjálms um að hann hafiskoðað bátinn og tekið ljósmyndir. Ekkert hafi verið lagt fram því tilstaðfestu. Þá mótmælir hann því að þinglýsingavottorð, söluyfirlit ogsölusamningur við Vilhjálm hafi legið fyrir við samningagerðina. Ekkert af þvísé lagt fram í málinu. Þá sé ranglega haldið fram í greinargerð stefndu aðkaupsamningurinn og afsalið hafi verið gert með fyrirvara. Enginn slíkurfyrirvari komi fram í gögnum málsins. Stefnandi hafi strax reynt að koma tilmóts við stefnda Blikaberg þegar í ljós kom óánægja með Björgina, túrbína hafiverið skoðuð og reynst í lagi, skipt hafi verið um pressuhjól og ekkert hafiverið að olíuverkinu. Enginn hafi kannast við hljóð frá vélinni nema Sigurðuren hann hafi sjálfur ekki verið í bátnum þegar honum var siglt frá Akranesi tilSandgerðis. Þá hafi Sigurður gengið til samninga við stefnanda án nokkursfyrirvara um umboð eða prókúru. Það sé síðar tilkomin ástæða. UndirskriftSigurðar fyrir hönd Blikabergs ehf. hafi verið í þeim tilgangi að efna samningaaðila. Þá mótmælir stefnandi því að greiðsla Sigurðar inn á vörslureikningmeðstefnda Vilhjálms hafi verið tryggingafé eða yfirlýsing um greiðslugetufélagsins. Ekkert slíkt hafi komið fram við samningagerðina. Þá mótmælir stefnandiþví að stefndi Blikaberg ehf. geti byggt á matsgerð sem hann lagði fram ímálinu. Hún byggi ekki undir kröfur stefnda. Í greinargerð stefnda sé talað umhvítan reyk eða eim en dómkvaddur matsmaður hafi ekki getað greint hvort var.Matsmaðurinn hafi ekki metið ástand vélarinnar með því að þjöppumæla hana semsé þó eina leiðin til að meta ástand hennar. Stefnandibyggir á því að stefndi Vilhjálmur hafi tekið huglæga afstöðu með kaupandabátsins og ekki gætt hlutleysis í störfum sínum sem löggiltur skipasali, sbr.15. gr. laga nr. 70/2015. Þá hafi skjalagerð, sem hafi verið á ábyrgð stefndaVilhjálms, ekki verið í samræmi við 12. gr. og 1. og 2. mgr. 16. gr. laga nr.70/2015. Að auki hafi upptalin skjöl í kaupsamningi og afsali ekki legið framminé verið lögð fram við undirritun samninga. Ekki sé getið um áhvílandiveðskuldir á bátnum í kaupsamningi. Þá hafi skipasalinn ekki upplýst seljandaum að það vantaði undirritun annars stjórnarmanns kaupanda við samningsgerðina.Hafi því verið fyrst haldið fram síðar. Til stuðnings því að stefnandi hafiverið í góðri trú um gildi kaupsamningsins hafi hann afhent stefnda bátinn ásamningsdegi og stefndi hafi tekið við bátnum á Akranesi og siglt honum tilSandgerðis. Stefnandi byggir á því að stefndi stundi mikil viðskipti íbátaútgerð og verði því að ætla að hann hafi verið í vondri trú með því aðfullyrða að hann hafi ekki vitað um stöðu sína gagnvart félaginu ákaupsamningsdegi. Hafa verði í huga að stjórnarformaður stefnda sé starfandi íBretlandi og megi ætla, vegna umsvifamikils reksturs, að framkvæmdastjóristefnda hafi umboð í kaupum og sölum á búnaði í félaginu og öðrum félögumtengdum útgerð sem hann hafi með að gera í samstarfi við stjórnarformannfélagsins sem sé jafnframt sonur hans. Stefnandi hafi verið í góðri trú um aðöll skjalagerð og framgangur í málinu væri með réttum hætti. Stefnandi séleikmaður og verði að treysta því að sérfræðingur sem ráðinn sé til starfanskanni fyrirfram hverjir megi rita félagið. Þá hafi stefndi Vilhjálmur sjálfursagst hafa heyrt einhverjar sögusagnir í söluferlinu um ástand bátsins sem hafiátt að „hringja einhverjum bjöllum“ hjá honum. Hafi skipasalinn skapað sérbótaábyrgð með því að gæta ekki þeirrar skyldu og varúðar að skoða bátinn semhann fullyrði síðar að hafi ekki þá eiginleika sem hann hafi átt að búa yfir.Auk þess hafi þá skipasalinn átt að hvetja kaupanda til að skoða bátinnsérstaklega vel og gera þá fyrirvara umfram það sem koma mátti fram í gögnummálsins. Þá hafi forsvarsmaður stefnda Blikabergs ehf. komið tvívegis tilAkraness til að skoða bátinn sérstaklega fyrirfram. Þá mótmælir stefnandifullyrðingum stefnda Vilhjálms um að fylgifé sem hafi átt að fylgja bátnum hafiekki fylgt honum. Stefnandibyggir á því að hann hafi innt skyldu sína af hendi með því að undirritakaupsamning og afsal og afhent söluandlagið. Með útgáfu á afsali hafieignarrétturinn færst endanlega yfir til stefnda Blikabergs ehf. Þá séu vörslurbátsins á ábyrgð stefnda og hafi verið frá afhendingu hans 6. nóvember 2015.Auk þess hafi Sigurður undirritað með lögformlegum hætti kaupsamning og afsalfyrir m/b Ásdísi og hafi átt að afhenda hana nokkrum dögum síðar eða þegarSigurður væri búinn að lagfæra hana og koma henni í það ástand sem umsamið var. Stefnandibyggir kröfur sínar einkum á almennum reglum kröfuréttar um skuldbindingargildisamninga og efndir fjárskuldbindinga gagnvart stefnda Blikabergi ehf., engagnvart stefnda Vilhjálmi með vísan til almennu skaðabótareglunnar ásamt þvíað stefnandi eigi rétt á skaðabótum samkvæmt lögum um fasteignakaup ogskipakaup nr. 70/2015, þá sérstaklega V.kafla laganna. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kaflavaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafan um málskostnað byggist á 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæðurog lagarök stefnda.Stefndi Blikaberg byggir á því að kauptilboð í m/bBjörgu Hallvarðsdóttur hafi verið undirritað með fyrirvara um samþykki stjórnarfélagsins. Samkvæmt Hlutafélagaskrá þurfi meirihluti stjórnarmanna að ritafirmað Blikaberg ehf. en Sigurður Aðalsteinsson hafi ekki haft heimild samkvæmtsamþykktum félagsins til að rita firmað og skuldbinda nema það sem tengistrekstri félagsins. Því sé undirskrift hans á kaupsamninginn tilgangslaus. Þvísé byggt á því að ekki hafi komist á bindandi kaupsamningur um kaup á bátnumþar sem ekki sé fyrir hendi lögformleg undirritun frá þar til bærum aðila tilað skuldbinda félagið. Vilji hafi verið fyrir hendi af hálfu stefnda Blikabergsehf. að kaupa bátinn og hafi félagið því lagt fram tryggingu til skipasölunnarvegna fyrirhugaðra kaupa. Eftir að fulltrúi Blikabergs hafi siglt bátunum fráAkranesi til Sandgerðis hafi strax komið í ljós verulegir gallar á bátnum, þará meðal vél bátsins. Hafi Sigurður, f.h. kaupanda, því orðið afhuga kaupunum. Þvíhafi ekki komið til þess að fá samþykki stjórnar félagsins fyrir kaupunum ogekkert hafi orðið af þeim. Þá sé báturinn haldinn margvíslegum göllum auk þesssem báturinn uppfylli ekki þau skilyrði að vera afhentur eða seldur með þeimtækjum og búnaði sem lýst sé í sölulýsingu. Samkvæmt henni liggi fyrir aðbáturinn eigi langt í land með að uppfylla þá eiginleika sem þar sé lýst ogstandast þær gæðakröfur sem gerðar séu til sambærilegra báta. StefndiBlikaberg ehf. krefst til vara að staðfest verið riftun hans á kaupsamningiaðila. Byggir hann þá kröfu á yfirlýsingu um riftun stefnda Blikabergsdagsettri 13. nóvember 2015. Vísar stefndi í þær forsendur sem þar séutilnefndar og að báturinn standist ekki þær væntingar sem kaupandi hafi gertsér. Tilþrautavara krefst stefndi Blikaberg þess, verði ekki fallist á aðal- ogvarakröfu hans, að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Byggir stefndi á þvíað báturinn sé haldinn verulegum göllum jafnframt því að mikið skorti á aðbáturinn ásamt fylgifé hans, þ. á m. tæki og búnaður, standist þá lýsingu semkomi fram í söluyfirliti og þær gæðakröfur sem gerðar séu til sambærilegrabáta. Í ljós hafi komið að vél bátsins hafi verið keypt úr Hafbjörgu ST-77 semhafi strandað og sokkið í Húnaflóa árið 2000. Vélin hafi síðan verið tekin uppaf PH2 ehf. 2010. Hafbjörgin, sem sé sambærilegur bátur og Björgin, hafi siglt26-28 sjómílur á útstími með línubala og fullan tank af olíu með sömu vél. Álandstími hafi Hafbjörgin siglt með tvö tonn af afla og línubala 16-17 mílur. Þáhafi bátsskrokkur Bjargar Hallvarðsdóttur verið smíðaður af Seiglu ehf., áárnum 2006 til 2007 og staðið úti allt til ársins 2010 þegar smíði hennar lauk. StefndiVilhjálmur krefst sýknu og til vara sýknu að svo stöddu. Byggir stefndiVilhjálmur á því að ekkert liggi fyrir um hvort stefnandi hafi orðið fyrirtjóni eða ekki og enn síður hvert tjónið eigi að vera. Krafa stefnanda sé óljósog ódómtæk og beri að vísa henni frá dómi „ex officio“. Verði svo ekki beri aðsýkna stefnda. Forsendur ogniðurstöður. Stefnandi krefst þess að stefndi Blikaberg ehf. efnikaupsamning og afsal sem undirritað var 5. nóvember 2015 og greiði stefnanda19.500.000 krónur auk þess að afhenda stefnanda m/b Ásdísi HU meðskipaskrárnúmerið 7160 að andvirði 11.000.000 króna auk tilgreindra vaxta. Einsog fram hefur komið og stutt er með framburði aðila, hafði SigurðurAðalsteinsson samband við stefnda Vilhjálm vegna hugsanlegra kaupa á m/b BjörguHallvarðsdóttur, AK-15 með skipaskrárnúmer 2789. Var báturinn staðsettur áAkranesi. Í framhaldi hafði stefndi Vilhjálmur samband við fyrirsvarsmennstefnanda og upplýsti þá um að Sigurður hefði áhuga á að kaupa bátinn. Staðfester að Sigurður fór tvisvar upp á Akranes til að skoða bátinn áður en kom aðkaupsamningsgerð. Hann fór þó aldrei í reynslusiglingu eins og Vilhjálmurkvaðst ítrekað hafa hvatt hann til. Fullyrtu Gísli og Guðmundur fyrir dóminumað þeir hefðu aldrei neitað Sigurði um að fara í reynslusiglingu, hann hafilýst því yfir sjálfur að bátinn þyrfti ekki að skoða meira. Er það á ábyrgðkaupanda að sinna skoðunarskyldu sinni eins og kostur er áður en hann gerirtilboð í eign. Á kaupanda hvílir rík skoðunarskylda og í þessu tilvikisérstaklega þar sem fyrir lá strax í sölulýsingu að vélin hafði verið tekin uppfyrir fimm árum og keyrð 3600 klst. eftir það. Gerði Sigurður í nafni HafrúnarII ehf. tilboð þann 3. janúar sl. í bátinn Björgu í gegnum fasteignasalannVilhjálm Ólafsson. Er tekið fram í kauptilboðinu að tilboðið sé gert meðfyrirvara um samþykki stjórnar Hafrúnar og gildi til kl. 15.00 þann 4. nóvember2015. Undirritaði Sigurður tilboðið fyrir hönd Hafrúnar II ehf. Í gögnummálsins liggur fyrir að Sigurður Aðalsteinsson var stjórnarmaður Hafrúnar II ogtekið er fram að einn stjórnarmaður riti firmað. Fyrir hönd Heimaskaga ehf.ritaði Gísli Hallbjörnsson undir tilboðið. Í upplýsingum úr fyrirtækjaskrákemur fram að Gísli sé framkvæmdastjóri félagsins og meðstjórnandi. Þrírstjórnarmenn rita félagið saman. Er því undirritun seljanda, Heimaskaga ehf.,ekki fullnægjandi en ekkert annað hefur komið fram í málinu en að stefnandi,þar sem Gísli er einnig stjórnarmaður, vilji halda kaupin upp á kaupanda. Þákom fram í framburði aðila að kauptilboð þetta hafi gengið á milli aðila fráþví að það var undirritað og þar til menn mættu til fasteignasalans tilundirritunar kaupsamnings og afsals. Efnisinnihald kauptilboðsins er það samaog kemur fram í kaupsamningi sem undirritaður var 5. nóvember 2015. Þá erupplýst að þegar aðilar mættu til samningagerðar hjá skipasalanum hafi þeir viljaðhafa önnur félög sem kaupanda og seljanda og staðfesti stefndi Vilhjálmur það.Því hafi Vilhjálmur útbúið nýjan samning þannig að stefnandi var seljandiBjargarinnar en stefndi Blikaberg ehf. kaupandi. Undir kaupsamninginn rituðubáðir stjórnarmenn Hafsæls ehf., en einungis Sigurður Aðalsteinsson fyrir höndBlikabergs ehf. Í gögnum frá hlutafélagaskrá kemur fram að Gylfi Þór Sigurðssonog Sigurður Aðalsteinsson séu stjórnarmenn Hafsæls ehf., og riti meirihlutistjórnar firmað. Sigurður Aðalsteinsson, varamaður í stjórn félagsins ogframkvæmdastjóri, undirritaði fyrir hönd félagsins kaupsamninginn um m/bBjörgu. Fyrir dóminum hélt Sigurður því fram að einungis Gylfi Þór væri bær tilað rita og skuldbinda félagið og undirskrift Sigurðar hefði ekki haft neittgildi. Þrátt fyrir það gekk Sigurður fram í því að falast eftir bátnum og komfram við forsvarsmenn stefnanda sem væntanlegur kaupandi, hann upplýsti hvorkiseljanda né fasteignasalann um að af kaupum gæti ekki orðið fyrr en viðundirritun samningsins og jafnfram þá breytti hann kaupandanum frá því að veraHafrún ehf. í Blikaberg ehf. Voru forsvarsmenn seljanda bátsins í þeirri trú aðSigurður væri, fyrir hönd félags sem hann gæti skuldbundið, að kaupa bátinn. Þávar kaupsamningurinn ekki gerður með neinum fyrirvara, hvorki um forsendurkaupanda fyrir kaupunum eins og síðar var haldið fram, né undirskriftstjórnarmanna kaupanda. Af framburði fyrirsvarsmanna stefnanda og stefndaVilhjálms er sannað að aðilar komu á skrifstofu fasteignasalans kl. 10.00 að morgni5. nóvember 2015 í þeim tilgangi að klára og undirrita kaupsamning og afsalfyrir m/b Björgu og m/b Ásdísi. Sigurður Ólafsson hélt því fram fyrir dóminumað hann hafi aldrei ætlað að ganga frá kaupum á m/b Björgu fyrr en hann væribúinn að bera það undir son sinn, Gylfa Þór. Kvaðst hann ekki hafa verið búinnað því þegar aðilar mættu til undirskriftar. Þrátt fyrir það þá kom Sigurðurfram við fasteignasalann og forsvarsmenn stefnanda eins og hann hefði umboð eðaværi bær um að skuldbinda kaupanda. Hann skoðaði bátinn tvívegis, mætti áskrifstofu fasteignasalans og undirritaði kaupsamning fyrir hönd kaupanda, hannfór upp á Akranes og sótti bátinn auk þess sem hann tók við tveimur fiskikörumsem áttu að fylgja bátnum. Verður ekki annað álitið en að hann hafi gert það íþeim tilgangi að efna kaupsamninginn og litið á sig til þess bæran. Að aukilagði hann kaupsamningsgreiðsluna, 19.500.000 krónur, inn á vörslureikningfasteignasalans á sama tíma og hann undirritaði kaupsamninginn en hluta afþeirri greiðslu átti að nota til að greiða upp áhvílandi lán á m/b Björgu. Aukþess afsalaði hann m/b Ásdísi til stefnanda með undirritun sinni á kaupsamningog afsal á sama tíma. Þá fór fasteignasalinn ásamt forsvarsmönnum seljandaBjargar út að borða í hádeginu þann sama dag í þeim tilgangi að fagna sölunniog var það í boði Sigurðar. Auk alls þessa setti stefndi Vilhjálmur auglýsinguá netið þar sem hann sagði bátinn seldan og óskaði kaupanda og seljanda tilhamingju. Af háttsemi Sigurðar gat stefnandi ekki dregið aðra ályktun en aðkaupsamningurinn væri efndur og það væri einungis formsatriði að fá umboð eðaundirskrift stjórnarmanns kaupanda til að hægt væri að þinglýsa kaupsamningnumog afsali. Liggur fyrir að sú ástæða kom fyrst fram þegar Sigurður var búinn aðundirrita kaupsamninginn vegna kaupa á Björgu. Af öllu þessu virtu telurdómurinn að bindandi samningur hafi komist á á milli seljanda og kaupanda m/bBjargar Hallvarðsdóttur. Hlutiaf kaupverði m/b Bjargar var afhending á m/b Ásdísi að andvirði 11.000.000króna. Átti að afhenda þann bát í Sandgerðishöfn. Kaupsamningur og afsal fyrirÁsdísi liggur fyrir í málinu. Er samningurinn undirritaður af SigurðiAðalsteinssyni fyrir hönd Gjálfurs ehf. Samkvæmt hlutafélagaskrá er SigurðurAðalsteinsson stjórnarmaður félagsins og Hafsteinn Frímann Aðalsteinssonvaramaður. Firmað ritar stjórnarmaður. Auk þess undirrituðu báðir forsvarsmennHafsæls ehf., fyrir hönd félagsins, undir kaupsamninginn. Var þar með kominn álögformlegur skuldbindandi kaupsamningur og afsal án nokkurs fyrirvara. Þráttfyrir að fasteignasalinn hafi ekki vottað samninginn er hann skuldbindandi ámilli aðila enda vottun eingöngu staðfesting á undirskrift aðila, dagsetninguundirskriftar og fjárræði aðila. Hafði Sigurður því með þeirri samningagjörðefnt kaupsamninginn um m/b Björgu að fullu. Er framburður Sigurðar, um aðkaupsamningarnir hafi verið drög og aldrei átt að undirrita þá fyrr en samþykkiGylfa Þórs lægi fyrir, ótrúverðugur og verður ekki á honum byggt. Fer sáframburður í bága við alla venju og skyldur fasteignasala sem stefndi ogstefnandi nutu og þáði aðstoð frá vegna sérþekkingar meðstefnda. Þá liggureinnig fyrir að Sigurður Aðalsteinsson er þaulvanur báta- og skipakaupumsamkvæmt hans eigin framburði auk þess sem hann er í stjórn ellefu fyrirtækja.Átti honum því að vera fulljóst í allri samningagerðinni að hann væri að komafram sem kaupandi á skuldbindandi hátt, en ekki hugsanlegur kaupandi sem væriað spá í hlutina. Aukþessa alls undirritaði Sigurður Aðalsteinsson yfirlýsingu um riftun ákaupsamningnum um Björgina 13. nóvember 2015. Hafi hann ekki litið svo á aðkaupsamningur aðila væri skuldbindandi hefði slík yfirlýsing verið óþörf. StefndiBlikaberg krefst í fyrsta lagi sýknu í máli þessu en til vara að yfirlýsing umriftun á kaupsamningi aðla um m/b Björgu verði staðfest með dómi. Íumræddri yfirlýsingu eru ástæður riftunar sagðar vera þær að báturinn standistekki þær væntingar sem kaupandi hafi gert sér um hann. Báturinn gangi ekki einshratt og sambærilegir bátar. Muni þar of miklu til að kaupendur séu sáttir. Aukþess sé ástand aflvélar bátsins ekki eins og best verði á kosið. Túrbína hafiekki reynst vera í lagi og gert hafi verið við hana. Efasemdir séu af hálfukaupanda um að sú viðgerð sé varanleg enda hafi þurft ítrekað að gera viðtúrbínuna undanfarin ár. Olíuverkið sé óþétt og stöðugt komi loft inn á kerfiðsem bendi til að eitthvað sé að. Ekki sé hægt að setja smurolíu á vélina upp aðþeim mörkum sem kvarði segi til um. Það bendi til þess að eitthvað sé ekki einsog það eigi að vera. Þá hafi heyrst einhver óhljóð í vélinni sem ekki hafiverið búið að skýra út fyrir kaupendum. Auk þess virðist báturinn veragrunsamlega þungur á sjónum. Hann risti dýpra en eðlilegt geti talist. Alltþetta hafi sáð efasemdum í huga kaupenda og þeir vilji rifta kaupunum þú þegar.Er þessi yfirlýsing samin af fasteignasalanum og stefnda Vilhjálmi á bréfsefnifrá fasteignasölunni. Þráttfyrir ofangreindar fullyrðingar um galla á vélinni í m/b Björgu, hafa engingögn verið lögð fram í málinu þeim til stuðnings. Þá er það eina sem kemur framí matsgerðinni varðandi vél bátsins að það sé mat matsmanns að vél bátsins séekki í lagi. Sé þá helst að telja að hvítur reykur/eimur komi úr pústkerfivélarinnar við aukið álag. Óeðlilega mikill mismunur hafi verið á afgashitaþegar keyrt var annars vegar á móti og hins vegar undan vindi og öldu og einnigberi að nefna að afgashiti hafi verið í hærra lagi í strokkum nr. fimm og sex,sem geti verið hluti af því hvernig vélin bregðist við við aukið álag. Fyrirdóminum kvaðst matsmaður ekki minnast óhljóða í vél bátsins viðreynslusiglingu. Engin frekari gögn, né upplýsingar í matsgerð er að finna ímálinu. Í 10. gr. í kauptilboði semaðilar undirrituðu um m/b Björgu 3. nóvember 2015 segir að tilboðsgjafi getiekki borið fyrir sig neitt varðandi ástand og gæði eignar sem hann þekkti tileða átti að þekkja til þegar tilboðið var gert. Hafi hann skoðað eignina fyrirkaupin, eða látið það undir höfuð leggjast þrátt fyrir áskoranir, geti hannekki borið fyrir sig neitt það sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Í 2.gr. kaupsamnings aðila um m/b Björgu segir að um kaupin og réttarsamband aðilagildi lög nr. 40/2002 um fasteignakaup að því leyti sem ekki sé samið um frávikí einstökum atriðum. Stefndi Blikaberg ehf. telur upp í yfirlýsingu sinni umriftun á kaupunum nokkur atriði sem eru ósönnuð og hafa ekki fengið stoð íframburði vitna sem skiptir nokkru máli. Vilhjálmur Ólafsson kvaðst aðspurðurekki hafa sett ganghraða bátsins í sölulýsingu hjá sér þar sem hann hafi ekkifengið hann staðfestan frá stefnanda. Sigurður hefur því ekki upplýsingar frástefnanda um að ganghraði bátsins hafi verið 25-28 mílur. Eru þessarmálsástæður stefnda Blikabergs því haldlausar og ber að hafna þeim. Þá verðurað telja framburð Sigurðar, um það að hann hafi ætlað sér að takakaupsamninginn og senda hann til Englands til sonar síns til undirritunar, ekkitrúverðugan í ljósi framburðar meðstefnda Vilhjálms, þar sem hann annars vegarsagðist hafa ætlað að setja pappírana í ruslafötuna og hins vegar að hann hafitekið pappírana til handargagns og sett þá ofan í skúffu þar til Gylfi Þórhefði undirritað þá. Aukinheldur er framburður Vilhjálms um að aðilar viðkaupsamningsgerðina hafi tekið pappírana ófrjálsri hendi af skrifstofu sinniótrúverðugur. Verður ekki litið fram hjá því að við slíka samningagerð berbátasalinn ábyrgð á skjalagerðinni og afdrifum gagna sem henni fylgja. Meðhliðsjón af öllu ofansögðu verður að telja að Sigurður hafi með framgöngu sinnifrá upphafi komið fram sem kaupandi og bær til að undirrita kaupsamning um m/bBjörgu og verður af þeim sökum að taka aðalkröfu stefnanda til greina. Stefndi Blikaberg ehf. krefstþess, verði krafa stefnanda tekin til greina, að stefnukröfur verði lækkaðarverulega að mati dómsins. Eins og fram hefur komið eru fullyrðingar stefndaBlikabergs ehf. um galla á vél m/b Bjargar ósannaðar og ekkert lagt fram afhálfu stefnda sem skiptir máli við úrlausn málsins því til staðfestu. Þá verðurað leggja ríka skoðunarskyldu og ábyrgð á forsvarsmann stefnda Blikabergs, semreyndan aðila í bátakaupum, og spyrjast fyrir og kynna sér ástand vélar, semsögð var tekin upp fimm árum áður en kaupandi falaðist eftir bátnum og keyrðhafði verið 3600 klukkustundir eftir upptöku en elsti hluti vélarinnar komnir í6800 klst. Er ljóst að vélin er þar af leiðandi ekki sem ný og væri þvíóeðlilegt að hún skili afli eins og ný vél. Getur vél sem keyrð hefur verið3600 klst. eftir upptekt ekki annað en talist slitin. Gaf það stefnda ærnaástæðu til að kynna sér sérstaklega ástand vélarinnar, sem hann gerði ekkiþrátt fyrir áskoranir þar um. Ber stefndi Blikaberg ehf. hallann af þessu.Verður þessi krafa stefnda því ekki tekin til greina.Að ofangreindu sögðu verðurstefnda Blikaberg ehf. gert að greiða stefnanda, Hafsæli ehf., 30.500.000krónur samkvæmt kaupsamningi og afsali dagsettu 5. nóvember 2015 á m/b BjörguHallvarðsdóttur, AK-15 með skipaskrárnúmer 2789, með þeim kjörum sem segir íundirrituðu kauptilboði frá 3. nóvember 2015 og kaupsamningi og afsali dags. 5.nóvember 2015, þannig að kaupverðið verði greitt með peningum, 19.500.000krónur, og með afhendingu bátsins m/b Ásdísi HU með skipaskrárnúmerið 7160 aðandvirði 11.000.000 króna. Þá skal stefndi Blikaberg ehf. greiða stefnandadráttarvexti af 19.500.000 krónum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá 5. nóvember 2015 til greiðsludags. Um fasteignasala gilda lög nr.70/2015 sem tóku gildi 21. júlí 2015. Giltu þau lög um starfsemi stefndaVilhjálms Ólafssonar sem er löggiltur fasteigna-, skipa- og fyrirtækjasali. Berhann samkvæmt 27. gr. laganna skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmennhans valda í störfum sínum, af ásetningi eða gáleysi. Fer um sakarmat og sönnunsamkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Fyrirsvarsmaðurstefnanda, Gísli Hallbjörnsson, hafði samband við Vilhjálm þann 1. júlí 2016 ogóskaði eftir því að hann tæki bátinn m/b Björgu Hallvarðsdóttur AK-15 meðskipaskrárnúmer 2789 til sölumeðferðar. Liggur fyrir í gögnum málsins ogsamkvæmt framburði Vilhjálms að hann sótti sér upplýsingar um bátinn hjá öðrumskipasölum á vefnum. Kvaðst hann hafa fullt leyfi til þess. Fyrir liggur ígögnum málsins sölulýsing frá Bátum og búnaði, skipasölu, dagsett 9. nóvember2015. Segir þar að ganghraði Bjargar sé 25-27 mílur. Tölvupóstur frá GunnariÞorvaldssyni hjá Bátum og búnaði liggur fyrir þar sem hann kvaðst ekki finnaneinn tölvupóst frá stefnanda um lýsingu á Björgu né undirritað söluyfirlit ogkvaðst ekki vita hvaðan þessi uppgefni hraði væri kominn. Sennilega væri þaðinnsláttarvilla. Vilhjálmur kvaðst aðspurður ekki hafa sett ganghraða bátsins ísölulýsingu hjá sér þar sem hann hafi ekki fengið hann staðfestan frástefnanda. Í 9. gr. laganna segir að fasteignasala sé skylt að gera skriflegansamning við seljanda og eða kaupanda sem til hans leitar um milligöngu um kaupeða sölu eignar. Það gerði stefndi Vilhjálmur ekki. Í 1. mgr. 10. gr. lagannasegir að strax og fasteignasali fær eign til sölumeðferðar skuli hann semjarækilegt yfirlit um þau atriði sem skipt geta máli við sölu eignarinnar. Létstefndi þetta undir höfuð leggjast og gerði ekki. Í 2. mgr. 10. gr. laganna segir að áður en tilboð ergert i eign skuli væntanlegum tilboðsgjafa afhent söluyfirlitið og skuli hannstaðfesta móttöku þess með nafnritun sinni og dagsetningu og í 3. mgr. segir aðfasteignasali skuli afla undirskriftar seljanda á yfirlýsingu um að efnisöluyfirlits skv. 1. mgr. sé rétt samkvæmt bestu vitund hans. StefndiVilhjálmur uppfyllti hvorug skilyrði þessara ákvæða. Í 1. mgr. 11. gr. lagannasegir að fasteignasali skuli gæta þess vandlega að á söluyfirliti komi fram öllgrundvallaratriði um eiginleika og ástand eignarinnar sem, ásamt skoðunkaupanda á eign þegar við á, megi ætla að geti verið grundvöllur ákvörðunarhans um hvort hann kaupi eignina og hvaða verð hann sé tilbúinn að greiða fyrirhana. Uppfyllti stefndi Vilhjálmur ekki þessi skilyrði. Í 1. mgr. 12. gr.laganna segir að fasteignasali skuli afla upplýsinga sem fram eigi að koma ísöluyfirliti. Skuli hann sækja upplýsingar í opinberar skrár og skýrslur efunnt er, en ástand fasteignar, gerð hennar og búnað sem fylgja á við sölu skulihann kynna sér af eigin raun. Í 2. mgr. sömu greinar segir að fasteignasaliberi ábyrgð á því ef upplýsingar í söluyfirliti reynast rangar eðaófullnægjandi, enda sé um að kenna gáleysi hans eða þeirra sem starfi í hansþágu. Með því að skoða ekki bátinn eða afla sér upplýsinga um vél hans,sérstaklega þegar hann hafði heyrt menn „tala bátinn niður“, bakaði stefndiVilhjálmur sér skaðabótaskyldu auk þess að hann leitaði ekki eftir upplýsingumum það hvað hafði verið gert við vélina í bátnum sem gat skipt væntanlegankaupanda miklu máli og verið forsenda hans fyrir hugsanlegum kaupum. Í 1. mgr.13. gr. laganna segir að fasteignasali skuli við kynningu á eign, sem hann hafitil sölumeðferðar, gæta þess að upplýsingar sem veittar eru um eignina oglýsingar á henni séu réttar og í sem bestu samræmi við eiginleika og ástandeignarinnar. Þrátt fyrir að stefndi Vilhjálmur hafi heyrt sögusagnir um ástandbátsins upplýsti hann ekki væntanlegan kaupanda um þær. Þá kvaðst Vilhjálmurhafa fengið áður upplýsingar frá Gísla um hvaða verkstæði hafi tekið vélinaupp. Kynnti stefndi sér ekki ástand vélarinnar hjá verkstæðinu. Kvaðst stefndihins vegar ítrekað hafa kvatt meðstefnda til að skoða bátinn vel, sem hann hafiekki gert. Þrátt fyrir skoðunarskyldu kaupanda þá voru undirliggjandiupplýsingar sem stefndi Vilhjálmur bjó yfir og lét meðstefnda ekki vita um semgátu skipt máli við væntanlegt tilboð stefnda.Braut því stefndi Vilhjálmur með þessu háttalagi gegn þessu ákvæði. Í 1.mgr. 15. gr. laganna er kveðið á um skýlausa skyldu fasteignasala til að gætahlutleysis, liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætrahagsmuna þeirra. Gegn þessu braut stefndi Vilhjálmur en óumdeilt er að stefndisamdi sjálfur, og í nafni skipasölunnar, riftunarbréf fyrir meðstefnda ogvottaði sjálfur yfirlýsinguna. Með því braut stefndi Vilhjálmur gegn þeirrihlutdrægnisreglu sem boðuð er í ákvæðinu. Þá var hann sjálfur persónulega ísamskiptum fyrir hönd meðstefnda í tölvupóstssamskiptum við lögmann stefnanda. Einsog að framan er rakið og staðfest hefur verið með framburði aðila, hafðistefndi Vilhjálmur ekki gert samning við stefnanda um sölu bátsins, hann útbjóekki söluyfirlit sem hann þess vegna gat hvorki látið stefnanda né meðstefndastaðfesta að væri rétt eða um móttöku. Þá liggur fyrir að hann skoðaði bátinneinungis utan frá þar sem hann komst hvorki í stýrishús né vélarrými bátsins enhann gerði heldur engan reka að því að kynna sér bátinn frekar og taldi þessaskoðun næga. Þá staðfesti stefndi að hann hafi fengið þær upplýsingar frástefnanda og sett í sölulýsingu að vél bátsins hafi verið tekin upp, keyrð umþað bil 6.800 klukkustundir og „Upptekin 2010. Rifin í frumeindir og skilaðeins og nýrri. Keyrð eftir upptekt 3600.“ Þessa lýsingu bar hann ekki undirstefnanda né fékk það staðfest að það væri rétt lýsing áður en hann auglýstibátinn til sölu. Þá verður að leggja þá skyldu á fasteignasala, burtséð frá þvíhvort þeir treysta seljendum eða kaupendum vegna vinskapar, að afla gagna umeign sem þeir hafa til sölumeðferðar, ef upp kemur grunur um að lýsing eignarsé ekki rétt eða í samræmi við þær upplýsingar sem fasteignasalinn hefur. Þaðlét stefndi sér í léttu rúmi liggja og kvaðst hafa trúað forsvarsmannistefnanda um að sögusagnir um bátinn væri rógur. Brást stefndi með þvískoðunarskyldu sinni og upplýsingaskyldu sinni gagnvart kaupanda. Hefur stefndiVilhjálmur með þeirri háttsemi, sem að ofan er rakin, gerst ítrekað brotlegurvið starfsskyldur sínar og bakað sér skaðabótaskyldu samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttar og 27. gr. laga nr. 70/2015 um sölu fasteigna og skipa. Verðurkrafa stefnanda um að viðurkennd verði bótaskylda stefnda Vilhjálms tekin tilgreina. Aðþessum niðurstöðum fengnum verða stefndu in solidum dæmdir til að greiðastefnanda 2.500.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti máliðSveinn Guðmundsson hrl.Af hálfu beggja stefndu fluttimálið Sigmundur Hannesson hrl. Dóm þennan kveða upp ÁstríðurGrímsdóttir, héraðsdómari og dómsformaður, Kristmundur Kristmundssonvélfræðingur og Guðjón Egill Ingólfsson vélaverkfræðingur. D ó m s o r ð :Stefndi Blikaberg ehf. skal greiða stefnanda,Hafsæli ehf., 30.500.000 krónur samkvæmt kaupsamningi og afsali dagsettu 5.nóvember 2015 vegna kaupa á m/b Björgu Hallvarðsdóttur, AK-15 meðskipaskrárnúmer 2789, með þeim kjörum sem segir í undirrituðu kauptilboði frá3. nóvember 2015 og kaupsamningi og afsali dags. 5. nóvember 2015, þannig aðkaupverðið verði greitt með peningum 19.500.000 krónur og með afhendingubátsins m/b Ásdísi HU-24 með skipaskrárnúmer 7160 að andvirði 11.000.000krónur. Þá skal stefndi Blikaberg ehf. greiða stefnanda dráttarvexti af19.500.000 krónum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 5. nóvember 2015 til greiðsludags. Viðurkennder bótaábyrgð stefnda Vilhjálms Ólafssonar. Stefndugreiði stefnanda in solidum málskostnað, 2.500.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti.
Mál nr. 196/2015
Lánssamningur Ábyrgð Tilkynning Málsástæða
L höfðaði mál gegn B og G til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem S gaf út árið 2005 og B og G gengu í sjálfskuldarábyrgð fyrir.Um var að ræða endurnýjun á fjórum eldri lánum sem S hafði verið veitt á árinu 2001, einnig með sjálfskuldarábyrgð B og G. Ekki var fallist á með B og G að víkja bæri til hliðar ábyrgðarskuldbindingu þeirra á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þar sem L hefði ekki framkvæmt mat á greiðslugetu S, eins og kveðið hefði verið á um í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001, enda hefði umrætt samkomulag ekki gilt fyrir L. Öðrum málsástæðum, sem B og G studdu kröfu sína við fyrir Hæstarétti og tengdust áðurnefndri lagagrein, hafði ekki verið haldið fram í héraði. Var því ekki litið til þeirra við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Talið var að L hefði fyrst tilkynnt B og G um vanefndir S árið 2012, en þá hafði verið búið að gjaldfella lánið á grundvelli heimildar í skuldabréfinu frá 2005. Með hliðsjón af 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og atvikum málsins að öðru leyti var ekki litið svo á að um verulega vanrækslu á tilkynningarskyldu L hefði verið að ræða. Í 4. mgr. sömu greinar er kveðið á um að lánveitandi geti ekki þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Talið var að B og G hefðu með stoð í málsgreininni getað boðið fram greiðslu á þeim afborgunum, sem hefðu verið í gjalddaga fallnar samkvæmt skuldabréfinu á þeim tíma þegar tilkynningin barst, ásamt áföllnum vöxtum, verðbótum og kostnaði. Þar sem þau hefðu ekki gert það var talið að þau hefðu firrt sig rétti til að bera umrætt ákvæði fyrir sig. Loks var ekki fallist á með B og G að útreikningar L á dómkröfu hans væru rangir sem leiða ætti til lækkunar eða niðurfellingar hennar. Samkvæmt öllu framansögðu var B og G gert að greiða gjaldfallinn höfuðstól skuldabréfsins ásamt dráttarvöxtum frá og með þingfestingardegi til greiðsludags.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. mars 2015. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Brynhildur Ásgeirsdóttir og Guðni Þór Þorsteinsson, greiði óskipt stefnda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2014. I. Mál þetta, sem dómtekið var 18. nóvember sl., höfðaði Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, á hendur Brynhildi Ásgeirsdóttur, Kaplaskjólsvegi 61, Reykjavík, og Guðna Þór Þorsteinssyni, Engihjalla 9, Kópavogi, með stefnu birtri 4. mars 2013. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt 2.197.590 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2011 til greiðsludags. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur verði lækkaðar og að upphafsdagur dráttarvaxta miðist við dómsuppsögu. Þá krefjast þau þess að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. II. Hinn 10. október 2005 ritaði Sigríður Sara Þorsteinsdóttir undir skuldabréf til viðurkenningar á skuld sinni við stefnanda að fjárhæð 1.606.794 krónur. Í bréfinu kemur fram að um sé að ræða endurnýjun á fjórum eldri lánum. Var þar kveðið á um að skuldina skyldi endurgreiða með 96 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. september 2007, og að fjárhæðin skyldi breytast í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs. Ársvextir af skuldinni skyldu vera jafnháir vegnu meðaltali vaxta af almennum verðtryggðum skuldabréfum viðskiptabanka og sparisjóða sem Seðlabanki Íslands tilkynnir á hverjum tíma, auk 2% vaxtaálags, á þeim tíma samtals 6,15%. Til tryggingar endurgreiðslu á höfuðstól lánsins, ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði ef vanskil yrðu, staðfestu stefndu Brynhildur og Guðni Þór með undirritun sinni sama dag að þau tækjust á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins. Gerðar voru skilmálabreytingar á láninu 14. september 2007 og 15. júlí 2009, með samþykki ábyrgðarmannanna. Kom fram í yfirlýsingu um seinni skilmálabreytinguna að höfuðstóll lánsins miðað við 14. júlí 2009 væri 2.382.446 krónur og skyldi sú fjárhæð greiðast með 120 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 1. ágúst sama ár, og vextir þá reiknast frá 14. júlí 2009. Í bréfinu sagði að auki meðal annars að lánið yrði gjaldfellt án sérstakrar uppsagnar stæði lántakandi ekki í skilum með greiðslu afborgana og ef mál risi út af skuldabréfinu væri heimilt að reka það fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Lyti málsmeðferðin þá reglum XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á yfirlýsingu stefndu um sjálfskuldarábyrgð á greiðslu umræddrar skuldar. Segir hann lánið hafa verið gjaldfellt 1. febrúar 2011 og hafi eftirstöðvar þá numið samtals 2.197.590 krónum. Vegna vanskila allt frá gjalddaga hinn 1. febrúar 2011 hafi málssókn verið óhjákvæmileg og sundurliðist stefnukrafa málsins þannig: Gjaldfelldur höfuðstóll 2.185.388 krónur Samningsvextir til 1. febrúar 2011 12.202 krónur Samtals 2.197.590 krónur Stefnandi tekur fram að aðalskuldari samkvæmt umræddu skuldabréfi, Sigríður Sara Þorsteinsdóttir, hafi verið úrskurðuð gjaldþrota og hafi kröfu vegna skuldabréfsins verið lýst í þrotabú hennar. Sé henni því ekki stefnt í málinu. Um lagarök tekur stefnandi fram að mál þetta sé höfðað og rekið skv. 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um dráttarvexti styðjist við lög nr. 38/2001 og krafan um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé vísað til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 varðandi varnarþing, sbr. sérstakt ákvæði í skuldabréfinu sjálfu. IV. Stefndu byggja sýknukröfu sína aðallega á því að krafa stefnanda sé með öllu ósönnuð. Ekkert samræmi sé milli dómkrafna stefnanda og framlagðra dómskjala sem stefnandi byggi kröfur sínar á og geti skjölin ekki talist færa sönnur á þá skuld sem stefnanda krefji stefndu um. Jafnframt sé ósannað hver fjárhæðin sé sem stefndu séu sögð skulda stefnanda. Þá komi ekkert fram um það hvort eitthvað hafi verið greitt af láninu og þá hvenær og hversu mikið. Upphafstíma dráttarvaxta sé og mótmælt enda sé verulega ósanngjarnt að krefjast dráttarvaxta þrjú ár aftur í tímann án þess að gefa ábyrgðaraðilum svo mikið sem tækifæri til að takmarka tjón sitt. Einnig sé á því byggt að stefnandi hafi hvorki framkvæmt greiðslumat á skuldara lánsins né hafi hann kynnt stefndu slíkt mat. Hafi stefnandi þannig vikist undan skyldum sínum samkvæmt svokölluðu Samkomulagi um notkun sjálfskuldaábyrgða, sem undirritað hafi verið 1. nóvember 2001 af þáverandi viðskiptaráðherra, fyrir hönd stjórnvalda. Hafi samkomulagi þessu verið ætlað að setja meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er sjálfskuldarábyrgð væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu og sé í 3. gr. þess kveðið á um mat á greiðslugetu. Komi þar fram að lánveitendum sé gert skylt að greiðslumeta lántaka þegar óskað sé sjálfskuldarábyrgðar til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu sem nemi meira en einni milljón króna. Þar segi jafnframt að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Loks beri lánveitanda að upplýsa ábyrgðarmann ef niðurstaða greiðslumats bendi til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar. Þá komi fram í 4. gr. samkomulagsins að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabæklinga um sjálfskuldarábyrgðir og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Stefnandi sé stjórnvald og sé hann því bundinn af framangreindu samkomulagi, með vísan til undirritunar tilgreindra ráðherra, fyrir hönd stjórnvalda. Meginreglur fjármunaréttar, viðskiptavenja og almennar reglur um vandaða stjórnsýsluhætti leiði til sömu niðurstöðu, enda beri að gera sömu kröfur til stefnanda hvað varði ábyrgðarmenn og gerðar séu til annarra lánastofnana. Stefnandi heyri undir mennta- og menningarmálaráðuneytið og hafi verið stofnaður með lögum nr. 21/1992 og starfræktur eftir opinberum réttarreglum. Þá sé stefnandi háður eftirliti sérstakrar málskotsnefndar, sbr. 5. gr. a í tilvitnuðum lögum. Loks hafi þetta verið ítrekað staðfest í álitum umboðsmanns Alþingis. Fyrir liggi að umrædd sjálfskuldarábyrgð nemi alls 1.606.794 krónum, bundið við vísitölu neysluverðs og sé hún því hærri en lágmarksfjárhæð samkomulagsins. Með hliðsjón af þessu sé þess krafist að ábyrgð stefndu verði vikið til hliðar með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, enda sé ósanngjarnt af stefnanda að bera fyrir sig og byggja rétt á henni. Jafnframt sé á því byggt að stefnandi hafi ekki sinnt tilkynningarskyldu sinni skv. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, sbr. einnig þær reglur sem gilt hafi fyrir gildistíð laganna, og hafi með því sýnt af sér verulegt tómlæti. Af þeim sökum telji stefndu sig óbundin af undirritun sinni á umrædda sjálfskuldarábyrgð. Í e-lið 2. gr. laga nr. 32/2009 komi skýrt fram að lögin gildi um stefnanda. Samkvæmt 12. gr. sömu laga gildi 7. gr. um ábyrgðir sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku þeirra. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. sömu laga sé með ábyrgðarmönnum átt við einstakling sem gangist persónulega í ábyrgð eða veðsetji tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka, enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 skuli lánveitandi senda ábyrgðarmanni skriflega tilkynningu svo fljótt sem kostur sé þegar um sé að ræða vanefndir lántaka. Samkvæmt d-lið skuli lánveitandi með sama hætti tilkynna ábyrgðarmanni eftir hver áramót um stöðu láns sem ábyrgð standi fyrir og senda honum jafnframt yfirlit yfir ábyrgðir. Samkvæmt athugasemdum í greinagerð með frumvarpi til laganna sé meginsjónarmiðið að baki 7. gr. það að lánveitandi tilkynni ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem áhrif geta haft á forsendur ábyrgðar, ábyrgðarmanni í óhag. Ákvæðum 7. gr. er meðal annars ætlað að tryggja að ábyrgðarmaður eigi þess ávallt kost að grípa inn í aðstæður og greiða gjaldfallna afborgun eins og hún standi á gjalddaga, en 4. mgr. kveði á um að lánveitandi geti ekki, þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni, gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Þá sé forsenda þess að lánveitandi geti innheimt dráttarvexti og vanskilakostnað sú að hann hafi tilkynnt ábyrgðarmanni með hæfilegum fyrirvara um vanefndir lántaka, sbr. 3. mgr. Í greinagerð frumvarpsins sé einnig áréttað að það sé lánveitandi sem beri sönnunarbyrðina fyrir því að tilkynningaskyldu hafi verið gætt, enda standi það honum nær en ábyrgðarmanni. Ljóst sé að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að hann hafi gætt að hinni lögbundnu tilkynningaskyldu sem á honum hvíli samkvæmt ákvæðum a-, c- og d-liðar 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Verði vanræksla stefnanda í þessum efnum að teljast veruleg, sem leiða eigi til þess að sjálfskuldarábyrgð stefndu teljist niður fallin, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Loks sé á því byggt að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um að lánveitandi geti ekki, þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni, gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Liggi fyrir að stefnandi hafi sýnt af sér algert tómlæti í þeim efnum. Hafi stefndu því ekki fengið færi á að grípa inn í aðstæður og greiða gjaldfallnar afborganir lánsins, eins og þær hafi staðið á gjalddaga. Að framangreindu virtu telji þau því að gjaldfelling stefnanda á umræddu láni geti ekki haft gildi gagnvart þeim og beri af þeim sökum að fella niður hina umræddu sjálfskuldarábyrgð. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu geri þau þá kröfu að dómkrafa stefnanda verði lækkuð. Sé hvað það varði vísað til þess að stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á hvenær vanskil hafi hafist á láninu, hafi þau einhver verið, og hafi þau því með engu móti getað takmarkað tjón sitt. Jafnframt sé vegna lækkunarkröfunnar vísað til þess að stefnandi, hafi, eins og áður hefur verið rakið, vanrækt þá skyldu sína að gefa ábyrgðarmanni sannanlega kost á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Þá liggi fyrir, með vísan til sama lagaákvæðis, að ábyrgðarmaður verði ekki krafinn um greiðslur á dráttarvöxtum eða innheimtukostnaði lántaka sem falli til eftir gjalddaga, nema liðnar séu tvær vikur frá því að ábyrgðarmanni hafi sannanlega verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Hafi stefnandi á engan hátt sýnt fram á að þetta hafi verið gert. Loks sé til stuðnings kröfu stefndu um lækkun dómkrafna vísað til 36. gr. laga nr. 7/1936. V. Niðurstöður Stefnandi höfðar mál þetta sem skuldabréfamál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á hendur stefndu sem sjálfskuldarábyrgðarmönnum á framangreindu skuldabréfi, útgefnu af Sigríði Söru Þorsteinsdóttur 10. október 2005. Gegn mótmælum stefnanda geta stefndu einungis komið að þeim vörnum sem kveðið er á um í 118. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar á meðal vörnum ef þau eiga ekki að sanna þær staðhæfingar sem varnir byggjast á eða unnt er að sanna þær með skjölum sem þau leggja fram, sbr. 3. tl. greinarinnar. Stefndu byggja kröfur sínar í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi ekki sýnt með gögnum fram á hver sé raunveruleg fjárhæð þeirrar skuldar sem stefnandi krefji þau um á grundvelli skuldabréfsins. Í málinu liggur í fyrsta lagi fyrir skilagrein frá innheimtuaðila bréfsins, Landsbankanum hf., yfir stöðu skuldarinnar eftir að bréfið fór í vanskil á gjalddaga lánsins hinn 1. febrúar 2011, en þar kemur fram að eftirstöðvar höfuðstóls skuldarinnar séu þá 2.025.074 krónur. Þá liggur fyrir yfirlit stefnanda um sundurliðun kröfunnar miðað við næsta gjalddaga bréfsins 1. febrúar sama ár og afrit innheimtubréfa, stíluð á stefndu, þar sem framangreind fjárhæð er tilgreind sem ógreiddur höfuðstóll lánsins, ógreidd hækkun vegna vísitölubreytingar 160.314 krónur og samningsvextir frá 1. janúar til 1. febrúar 2011, þegar lánið var gjaldfellt, 12.202 krónur. Samtals nemur gjaldfelldur höfuðstóll bréfsins því 2.197.590 krónum, sem er stefnufjárhæð málsins. Hafa stefndu ekki leitt neinar líkur að því að útreikningar stefnanda á framangreindum höfuðstólsfjárhæðum séu á einhvern hátt rangir, sem leiða eigi til lækkunar eða niðurfellingar á dómkröfu stefnanda gagnvart þeim. Verður staðhæfingum þeirra þar um því hafnað. Stefndu byggja í öðru lagi á því að stefnandi hafi hvorki framkvæmt greiðslumat vegna aðalskuldarans og útgefanda skuldabréfsins, Sigríðar Söru Þorsteinsdóttur, né kynnt stefndu slík mat, en stefnanda hafi verið þetta skylt samkvæmt Samkomulagi um notkun sjálfskuldarábyrgða, dags. 27. janúar 1998. Eins og áður hefur verið rakið voru aðilar umrædds samkomulags Samband íslenskra viðskiptabanka, f.h. viðskiptabanka, Samband íslenskra sparisjóða, f.h. sparisjóða, Kreditkort hf., Greiðslumiðlun hf., Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra og félagsmálaráðherra af hálfu stjórnvalda. Þrátt fyrir aðkomu framangreindra ráðherra, fyrir hönd stjórnvalda, að samkomulaginu verður af efni þess ráðið að því var einungis ætlað að taka til framangreindra íslenskra fjármálafyrirtækja en ekki að binda lánasjóði ríkisins, eins og stefnanda. Auk þess er hér til þess að líta að samkomulag þetta var ekki undirritað af menntamálaráðherra og gat því ekki bundið stefnanda sem stjórnvald sem undir það ráðuneyti heyrir. Með hliðsjón af þessu verður ekki fallist á það með stefndu að stefnandi hafi við útgáfu skuldabréfsins verið skuldbundinn til að láta framkvæma greiðslumat fyrir aðalskuldarann Sigríði Söru og kynna þeim það mat. Er þessari málsástæðu stefndu því hafnað. Af því leiðir og að ekkert hald er í þeirri málsástæðu stefndu að víkja beri sjálfskuldarábyrgðinni til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þar sem ósanngjarnt sé, með tilliti til brota stefnanda á samkomulaginu, að bera ábyrgðina fyrir sig og byggja á henni rétt. Þá verður ekki fallist á að stefndu hafi sýnt fram á að önnur atvik hafi verið til staðar við samningsgerðina sem leitt gætu til þess að skuldbindingu þeirra yrði vikið til hliðar eða krafan vegna hennar lækkuð með vísan til tilvitnaðs ákv. 36. gr., enda hefur skuldbindingin samkvæmt skuldabréfinu sjálfu síðan þá verið staðfest af stefndu í tvígang með undirritun þeirra á framangreindar yfirlýsingar um skilmálabreytingar lánsins. Stefndu byggja og á því að stefnandi hafi ekki sinnt tilkynningarskyldu sinni skv. ákv. a-, c- og d-liðar 1. mgr. og 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Hafi stefnandi með þessu sýnt af sér verulegt tómlæti sem eigi að leiða til þess að þau séu óbundin af ritun sinni undir sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsinguna, sbr. 2. mgr. 7. gr., en að öðrum kosti að gjaldfelling lánsins teljist ólögmæt, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Fram kemur í 2. gr. laga nr. 32/2009 að lögin taki til stefnanda og samkvæmt 12. gr. þeirra verður ákvæðum 7. gr. laganna beitt um ábyrgð stefndu enda þótt þau hafi gengist undir hana fyrir gildistöku laganna. Samkvæmt a-, b- og d-liðum 1. mgr. 7. gr. skal lánveitandi senda ábyrgðarmanni tilkynningu skriflega svo fljótt sem kostur er um vanefndir lántaka, um andlát lántaka eða að bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og eftir hver áramót með upplýsingum um stöðu láns sem ábyrgð standi fyrir og yfirliti yfir ábyrgðir. Þá segir í 4. mgr. 7. gr. að lánveitandi geti ekki þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun. Í máli þessu liggja fyrir afrit af tilkynningum til stefndu sem ábyrgðarmanna, dags. 16. ágúst 2012, um vanskil afborgunar umrædds skuldabréfs með gjalddaga hinn 1. sama mánaðar. Er í bréfinu skorað á stefndu að greiða vanskilin vegna þessarar afborgunar. Ekki hafa verið lögð fram frekari gögn um tilkynningar stefnanda, eða Landsbankans hf. fyrir hans hönd, til stefndu, en hins vegar liggja fyrir afrit af viðvörunarbréfum innheimtufyrirtækis til stefndu, dags. 16. og 29. október 2012, þar sem fram kemur að umrætt skuldabréf sé í vanskilum frá 1. febrúar 2011. Eru stefndu í bréfinu krafin sem ábyrgðarmenn um greiðslu gjaldfellds höfuðstóls bréfsins, ásamt tilgreindum vöxtum, áföllnum dráttarvöxtum frá vanskiladegi og kostnaði. Stefndu neituðu því í skýrslum sínum fyrir dómi að þau hefðu fengið framangreindar eða einhverjar aðrar tilkynningar frá stefnanda um vanskil og gjaldfellingu bréfsins. Hins vegar verður af greinargerð stefndu ráðið að þau mótmæli því ekki að hafa fengið sent framangreint innheimtubréf frá innheimtufyrirtækinu. Samkvæmt þessu, og þar sem stefnandi sem lánveitandi ber sönnunarbyrði fyrir því að tilkynningarskyldu skv. tilvitnaðri 7. gr. hafi verið gætt gagnvart ábyrgðarmönnum, verður að líta svo á að ósannað sé að stefnandi hafi sent stefndu tilkynningar um vanefndir lántaka eða um gjaldfellingu lánsins fyrr en með fyrrgreindu innheimtubréfi innheimtufyrirtækisins, dags. 16. október 2012. Stefnandi vísaði til þess við aðalmeðferð málsins að bú aðalskuldara skuldabréfsins, Sigríðar Söru Þorsteinsdóttur, hefði verið tekið til gjaldþrotaskiptameðferðar og að eigi síðar en við uppkvaðningu úrskurðar þar um hafi skuldabréfið fallið í gjalddaga, sbr. ákv. 99. gr. laga nr. 91/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var málsástæðu þessari ekki mótmælt af hálfu stefndu sem of seint fram kominni. Hins vegar verður ekkert um þetta með vissu ráðið af fram lögðum gögnum og verður því ekki úr málinu leyst á þeim grundvelli. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 skal ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og ef vanræksla er veruleg skal ábyrgð falla niður. Í 3. mgr. sömu lagagreinar segir svo að ábyrgðarmaður verði ekki krafinn um greiðslur á dráttarvöxtum eða öðrum innheimtukostnaði lántaka sem fellur til eftir gjalddaga nema liðnar séu tvær vikur frá því að ábyrgðarmanni var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Loks segir í 4. gr. sömu greinar að lánveitandi geti ekki þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Eins og fyrr segir liggur ekkert fyrir um að stefndu hafi verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir umrædds láns heldur voru þau einungis krafin um gjaldfellda fjárhæð þess, ásamt dráttarvöxtum og kostnaði, með innheimtubréfi, dags. 16. október 2012. Samkvæmt því og öðru því sem að framan er rakið, sbr. sérstaklega 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, og þar sem með hliðsjón af aðstæðum öllum þykir eigi unnt að líta svo á að um verulega vanrækslu á tilkynningarskyldu stefnanda hafi verið að ræða, verða stefndu einungis krafin um greiðslu gjaldfallins höfuðstóls skuldabréfsins ásamt dráttarvöxtum frá og með þingfestingardegi málsins hinn 5. nóvember 2013 til greiðsludags. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, Brynhildur Ásgeirsdóttir og Guðni Þór Þorsteinsson, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 2.197.590 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá og með 5. nóvember 2013 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 25/1999
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur Sakarskipting Gjafsókn
Vélstjórinn M slasaðist á baki við vinnu sína um borð í togara þegar hann ásamt öðrum vélstjóra var að lagfæra hemil á togvindu. Talið var að vinnuaðstaða við verkið hefði verið slæm, en með því að nota lyftibúnað eða láta fleiri vinna verkið var talið að koma hefði mátt í veg fyrir slysið. Var H, útgerðarmaður togarans, talinn bera bótaábyrgð vegna slyssins. Hins vegar var talið að M hefði mátt vera ljóst að ekki var varlegt að vinna verkið á þennan hátt og var hann talinn eiga að bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur. Var H dæmt til að greiða M bætur vegna 2/3 hluta tjónsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 1999. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að tildæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt í málinu. I. Að tilhlutan Hæstaréttar var aflað nýrra gagna í málinu eftir uppsögu héraðsdóms, annars vegar framburðar stefnda og Agnars Þórs Gunnlaugssonar vélstjóra fyrir héraðsdómi 6. júlí og 16. ágúst 1999 og hins vegar skoðunargerðar dómkvadds manns, Hauks Óskarssonar véltæknifræðings, 30. ágúst 1999. Staðfesti hann skoðunargerðina fyrir dómi 6. september 1999. Málavextir eru að nokkru raktir í héraðsdómi. Eins og þar greinir slasaðist stefndi, sem var 1. vélstjóri á skuttogara áfrýjanda Hólmadrangi ST 70, við vinnu sína um borð 28. nóvember 1991. Hafði yfirvélstjóri skipsins falið honum og Agnari Þór Gunnlaugssyni 2. vélstjóra að lagfæra hemil á togvindu. Í því skyni þurfti að taka hemilinn að nokkru leyti í sundur. Verið var að búa skipið til veiða, þar sem það lá í höfninni í Hafnarfirði. Ekki mun hafa verið haldið sjópróf vegna slyssins og ekkert liggur fyrir um að þess hafi verið getið í dagbók skipsins. Að sögn stefnda fór hann til lögreglu og gaf skýrslu um slysið að beiðni útgerðarstjóra áfrýjanda. Lýsti stefndi atvikum svo í lögregluskýrslu 8. september 1992, að hann hafi ásamt 2. vélstjóra verið að setja saman togbremsu, sem síðan hafi fest. Hafi Agnar þá farið „niður til að athuga þetta nánar, en ég hélt við hana á meðan síðan datt hún allt í einu niður og ég hélt henni þannig að hún lenti ekki á félaga mínum, og við það að halda svona við bremsuna þegar hún féll þá eins og að það rifnaði eitthvað í bakinu á mér.“ Togbremsa sú eða hemill, sem hér um ræðir, er á aðaltogvindu Hólmadrangs á togþilfari rétt fyrir aftan brú skipsins. Samkvæmt málsgögnum er hluti af hemlinum svokallaður stimpill. Hann er áfastur efri enda lóðrétts öxuls, sem hvílir í öxulhúsi við hlið vindutromlunnar bakborðsmegin á skipinu. Eftir bréfi stefnda 7. október 1996 til vátryggingafélags áfrýjanda og framburði hans fyrir dómi voru þeir vélstjórarnir búnir að lyfta stimplinum ásamt öxlinum og stinga honum ofan í öxulhúsið, en hann komst aðeins hálfa leið. Stóðu þeir hvor sínum megin við stimpilinn og reyndu að fella öxulinn alla leið niður í öxulhúsið með því að lyfta honum upp og láta hann síðan síga niður, en árangurslaust. Við þetta mæddust þeir og gerðu stutt hlé á verkinu. Stefndi kvaðst þá hafa sagt við 2. vélstjóra, að sennilega þyrftu þeir að lyfta stimpilinum upp með öxlinum og athuga hvað ylli því að hlutirnir gengju ekki saman. Stefndi bar að hann hefði haldið í stykkið á meðan hann hafi verið að kasta mæðinni og reyna að finna betri stað fyrir fæturna, því að erfitt hafi verið að standa þarna. Í sama mund hafi stykkið fallið niður í öxulhúsið á sinn stað. Um leið og þetta gerðist hafi hann séð í bakið á 2. vélstjóra, en hann hafi verið „kominn þarna undir“. Stefndi sagðist ekki hafa getað brugðist öðru vísi við, því að hugsanlega hefði 2. vélstjóri getað verið kominn með hendurnar á milli. Eftir á hafi 2. vélstjóri sagt honum, að svo hefði ekki verið. Þegar stefndi kom fyrir dóm 16. ágúst 1999 lýsti hann atvikum nokkuð á aðra lund. Hann kvaðst hafa verið að leita að betri stað til að standa á og verið að horfa niður fyrir og í kringum sig þegar stimpillinn með öxlinum hafi skyndilega skollið niður. Hafi hann haldið við stimpilinn til að varna því að hann dytti til hliðar. Þegar stimpillinn og öxullinn féllu niður „þá kippti hann svona hressilega í mig að ég hendist svona niður og fram með stimplinum og þá um leið tek ég eftir því að Agnar er kominn þarna undir ...“. Um hlé það á vinnunni, sem áður greinir frá, sagði stefndi fyrir dómi 16. ágúst 1999, að það hefði aðeins verið nokkrar sekúndur á meðan hann hafi verið að gera sig „kláran til þess að lyfta upp stimplinum og öxlinum“. Fyrri frásögn sín af því hefði ekki verið rétt. Í sömu skýrslu kvaðst stefndi ekki hafa búist við að 2. vélstjóri myndi stökkva þarna niður og ekkert tekið eftir því að vélstjórinn gerði það. II. Fyrir liggur skrifleg yfirlýsing Agnars Þórs Gunnlaugssonar, sem dagsett er 10. apríl 1995. Þar segir hann þannig frá atvikum: „Er við vorum að renna bremsuöxlinum í húsið, stöðvaðist hann og gekk ekki niður. Okkur tókst ekki að koma honum lengra og þess vegna fór ég fram fyrir og inn undir spilið til þess að athuga á hverju stæði. Áður en ég var búinn að gera nokkuð, losnaði öxullinn og gekk niður í húsið.“ Agnar kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins 27. október 1998, en hann lýsti þá ekki orsökum slyssins. Við skýrslutöku fyrir héraðsdómi 6. júlí 1999 staðfesti hann yfirlýsingu sína frá 10. apríl 1995. Lýsing hans á aðdraganda slyssins kemur, svo langt sem hún nær, í aðalatriðum heim við framburð stefnda. Agnar tók fram, að þegar slysið varð hafi stefndi einn verið með stimpilinn og viðfestan öxul í höndunum. Hann bar einnig að öxulhúsið hefði getað fallið til hliðar þegar öxullinn var ekki í því. III. Aðila greinir ekki á um að þegar slysið varð hafi stefndi stutt við stimpil og viðfest stykki, sem alls hafi vegið 55 kg, en öxulhúsi, 46 kg að þyngd, og öðrum hlutum toghemilsins hafi þeir vélstjórarnir áður verið búnir að koma fyrir. Af málsgögnum er ljóst, að vinnuaðstaða í umrætt sinn var slæm, ekki síst vegna þess að vélstjórarnir þurftu að setja saman allþunga vélarhluta í miklum þrengslum. Svo sem greinir í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var enginn búnaður í skipinu til að auðvelda verkið, svo sem hæfur lyftibúnaður. Ekki var notast við krana úr landi til þess að halda uppi stimplinum og stimpilöxlinum, svo sem unnt hefði verið. Hinn dómkvaddi véltæknifræðingur lét þá skoðun í ljós að setja hefði mátt upp slá á milli hemla vindunnar í því skyni að hafa þar toglyftu, sem nota mætti til að lyfta þungum vélarhlutum. Giskaði véltæknifræðingurinn á að sá búnaður myndi nú kosta um 100.000 krónur. Telja verður að með því að nota slíkan útbúnað, sem áður er getið, eða láta fleiri menn en tvo vinna verkið, hefði mátt koma í veg fyrir slys þetta. Af þeim sökum verður að fella bótaábyrgð á því á áfrýjanda. Á hinn bóginn verður að líta til þess að stefndi stjórnaði verkinu og honum mátti vegna menntunar og starfsreynslu sinnar vera ljóst, að ekki var varlegt að vinna verkið aðeins við annan mann, úr því að nefndur búnaður var ekki fyrir hendi. Einnig verður að telja að honum hefði verið í lófa lagið að biðja samstarfsmann sinn að halda með sér við stimpilinn á meðan hann væri að leita að betri fótfestu, svo sem að framan greinir. Verður því ekki komist hjá að fella nokkurn hluta ábyrgðar á slysinu á stefnda sjálfan. Þykir hæfilegt að hann beri 1/3 hluta tjóns síns, en áfrýjandi 2/3 hluta. IV. Ekki eru efni til að hreyfa við ákvörðun héraðsdóms um að óbætt heildartjón stefnda vegna varanlegrar örorku og miska nemi alls 6.000.000 krónum, enda hefur stefndi ekki gert athugasemd við þá niðurstöðu. Samkvæmt ofangreindu ber áfrýjanda að greiða stefnda 4.000.000 krónur ásamt þeim vöxtum, sem dæmdir voru í héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Rétt þykir að áfrýjandi greiði 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Hólmadrangur hf., greiði stefnda, Má Jónssyni, 4.000.000 krónur ásamt ársvöxtum, sem hér segir: 3,5% frá 28. nóvember 1991 til 1. desember sama árs, 3% frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,5% frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 2% frá þeim degi til 21. mars sama árs, 1,25% frá þeim degi til 1. maí sama árs, 1% frá þeim degi til 11. ágúst 1993, 1,25% frá þeim degi til 11. nóvember sama árs, 0,5% frá þeim degi til 1. júní 1995, 0,65% frá þeim degi til 1. október 1996, 0,75% frá þeim degi til 21. janúar 1997, 0,9% frá þeim degi til 1. maí sama árs, en 1% frá þeim degi til 29. apríl 1998. Frá þeim degi greiðist dráttarvextir samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði ríkissjóði 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 27. október sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 1. september 1997, af Má Jónssyni, Hjálmholti 4, Reykjavík gegn Hólmadrangi hf., Skeiði 3, Hólmavík og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 5, Reykjavík til réttargæslu. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 7.355.613 krónur með 3,5% ársvöxtum frá 28. nóvember 1991 til 1. desember 1991, með 3% ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1992, með 2,5% ársvöxtum frá þeim degi til 11. febrúar 1992, með 2% ársvöxtum frá þeim degi til 21. mars 1992, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1992, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 11. ágúst 1993, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 1993, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október 1996, með o,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1997, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 29. apríl 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt 10. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Á hendur réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar. Dómkröfur stefnda, Hólmadrangs hf., eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara, að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur enda engar dómkröfur gerðar á hendur félaginu. Málavextir Málavextir eru þeir að stefnandi starfaði sem 1. vélstjóri á Hólmadrangi ST-70. Hólmadrangur ST-70 er í eigu stefnda, Hólmadrangs hf., og er það félag með ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Hinn 28. nóvember 1991 lá Hólmadrangur ST-70 í Hafnarfjarðarhöfn og var verið að búa skipið til veiðiferðar. Veður var slæmt, rok og slydda, og komið fram yfir þann tíma er skipið átti að vera farið. Yfirvélstjóri skipsins setti stefnanda og Agnar Þór Gunnlaugsson í að gera við bremsu á spili skipsins. Til þess þurftu þeir að taka bremsuna í sundur. Þegar þeir voru að setja hana saman aftur vildi stimpilöxull bremsunnar ekki ganga niður. Án samráðs við stefnanda stökk Agnar þá niður og fór undir spilið, en skildi stefnanda eftir einan til þess að halda stimplinum, sem er 70 - 80 kg þungur. Skyndilega losnaði um öxulinn og féll hann niður. Stefnandi hélt við stimpilinn og gat ekki sleppt, þar sem hann vissi ekki nema Agnar væri undir honum. Við átakið fannst stefnanda eins og eitthvað rifnaði í bakinu og fékk mikla bakverki u.þ.b. tveimur tímum síðar. Stefnandi taldi að þetta myndi lagast og fór með skipinu út á sjó. Hinn 10. desember 1991 leitaði stefnandi síðan til læknis á Hólmavík og fékk þar bólgueyðandi sprautu og verkja- og bólgueyðandi lyf. Hélt stefnandi síðan aftur á sjóinn með togaranum. Er hann kom í land mánuði síðar var hann orðinn illa haldinn af verkjum og tók sér frí næsta túr á eftir. Stefnandi kveðst allt frá slysinu hafa verið mjög slæmur í baki og átt mjög erfitt með að sinna starfi sínu sem vélstjóri. Það hafi þó gengið með því að honum hafi verið hlíft við erfiðari viðgerðir en fengið í staðinn að sinna léttari störfum. Stefnandi kveðst stöðugt hafa verið undir læknishendi frá slysinu auk þess sem hann hafi verið í meðferð hjá sjúkraþjálfara. Í læknisvottorði Steinunnar H. Jónsdóttur, útg. 29. janúar 1996, segir um ástand stefnanda: „Már hefur verið misslæmur af bakverkjum en alltaf versnað við álag, fékk meðferð hjá sjúkraþjálfara um langt skeið. Verkjum er lýst aðallega í mjóbaki vinstra megin, sem versna við allar hreyfingar, en einnig leiða verkir niður í gluteal svæðið beggja vegna. Verkur er einnig paravertebralt í neðri hluta thoracalsvæðis. Við skoðun sér maður væga scoliosu. Kraftar, húðskyn og reflexar eðlilegir í ganglimum. Allar hreyfingar í mjóbaki eru mjög stirðar, einkum flexio, en verkir versna við flestar hreyfingar. Lasegue einkenni er ekki til staðar en við prófið fær hann verk vinstra megin í lumbalsvæði er fæti er lyft. Við þreifingu eru mikil eymsli yfir vöðvafestum á lumbal- og neðri hluta thoraxhryggjar. Mikil eymsli í ligamentum iliolumbali bilateralt. Er öllu verri vinstra megin.” Í vottorði Steinunnar segir einnig að í einum túr, fyrir um það bil þremur árum, hafi stefnandi verið að bogra og virðist þá hafa versnað talsvert í baki og hafi því verið ákveðið að gera tölvusneiðmynd af mjóbaki 24. maí 1995. Niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi sýnt central discus prolaps í L:V-L:V discibili og að discurinn liggi aðeins yfir til hægri. Þá segir að ekki sé með nokkru móti hægt að segja til um hvort brjósklosið tengist áverkanum sem stefnandi hafi orðið fyrir í lok nóvember 1991 enda hafi það litla þýðingu að sanna eða afsanna það, þar sem bakeinkenni stefnanda virðist ekki tengjast brjósklosinu sem slíku. Stefnandi fór í örorkumat til Sigurðar Sigurjónssonar læknis. Í örorkumati hans dags. 15. febrúar 1996 segir í ályktun. „Hér er um að ræða mann sem lendir í því að fá slæman hnykk á mjóbak við vinnu sína um borð í Hólmadrangi þann 28. október 1991. Þessi verkur hefur haldið áfram þrátt fyrir ýmis konar meðferð. Röntgenmyndir hafa sýnt centralt brjósklos en taugaskurðlæknar ráðleggja ekki skurð þar sem af slíku er ekki að vænta neins bata að þeirra mati. Þess skal getið að hinn slasaði hafði aldrei fundið fyrir bakverkjum fyrir umrætt slys og má því telja nokkuð víst að umræddur áverki hafi orsakað þau einkenni í baki sem hann þjáist af nú. Með tilliti til þessa þykir nú rétt að meta þá tímabundnu og varanlegu örorku, sem hann telst hafa hlotið af völdum þessa slyss, og er það sem hér segir: Eitthundrað prósent (100%) í tvo mánuði. Eftir það varanleg örorka fimmtán prósent (15%).” Réttargæslustefndi greiddi stefnanda hinn 15. maí 1996 bætur úr slysatryggingu sjómanna 511.680 kr. en neitaði að svo stöddu bótum vegna sakartjóns, en fékk Vélsmiðju Orms & Víglundar sf. til þess að leggja faglegt mat á vinnuaðstöðu við upptekt á bremsu við togvírstromlu. Niðurstaða þeirra var sú, að eðlilegt væri að þrír til fjórir menn framkvæmdu verk það sem stefnanda var falið við annan mann. Þrátt fyrir þetta mat Vélsmiðju Orms & Víglundar sf. var bótaskyldu á slysinu hafnað af hálfu réttargæslustefnda. Nokkur bréfaskipti áttu sér stað milli stefnanda, lögmanns hans og réttargæslustefnda auk þess sem frekari gögn voru lögð fram, en réttargæslustefndi skipti ekki um skoðun. Þá var málið lagt fyrir tjónanefnd vátryggingafélaganna, sem úrskurðaði að slysið væri ekki bótaskylt. Stefnandi skaut málinu þá til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Niðurstaða þeirrar nefndar lá fyrir hinn 1. apríl 1997 og var á þá leið að stefnandi skyldi fá 2/3 hluta tjóns síns bætt. Réttargæslustefndi féllst ekki á úrskurð úrskurðarnefndarinnar og með bréfi dags. 11. apríl 1997 var lögmanni stefnanda tilkynnt sú afstaða félagsins. Að beiðni stefnda og réttargæslustefnda voru dómkvaddir matsmennirnir Ísak Hallgrímsson læknir og Stefán Carlsson læknir til þess að meta tímabundna og varanlega örorku stefnanda, hvort brjósklos í baki stefnanda verði sannanlega rakið til bakáverka sem hann hlaut í slysinu og jafnframt hvort eldri eða yngri slys eða sjúkdómar eigi þátt í núverandi bakeinkennum stefnanda. Niðurstaða þeirra var sú að brjósklos stefnanda verði ekki rakið til bakáverka er stefnandi hlaut í slysinu og töldust önnur slys eða sjúkdóma ekki eiga þátt í örorku hans vegna slyssins sem þeir mátu þannig: tímabundin örorka 100% í þrjá mánuði og varanleg örorka 8%. Að beiðni stefnanda voru síðan dómkvaddir þrír yfirmatsmenn, læknarnir Sigurður Thorlacius, Yngvi Ólafsson og Gunnar Kr. Guðmundsson, til þess að meta framangreind atriði. Niðurstaða þeirra var að stefnandi hefði ekki hlotið brjósklos við áverkana er hann hlaut í slysinu. Þá töldu þeir ekki að önnur slys eða sjúkdómar ættu þátt í núverandi bakeinkennum stefnanda. Töldu þeir tímabundna læknisfræðilega örorku stefnanda vegna slyssins vera 100% í þrjá mánuði en varanlega læknisfræðilega örorku 12%. Á grundvelli yfirmatsins áætlar Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur meint vinnutekjutap stefnanda á þeirri forsendu að stefnandi hafi og muni til frambúðar tapa vinnutekjum í sama hlutfalli og örorkan er metin. Er útreikningur hans dags. 29. apríl 1998. Samkvæmt honum reiknast höfuðstólsverðmæti tekjutaps á slysdegi: Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins voru áætluð 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku, 559.500 krónur. Frá Tryggingastofnun ríkisins fékk stefnandi örorkubætur 414.990 krónur hinn 6. mars 1996 og reiknast Jóni höfuðstólsverðmæti þeirrar greiðslu á slysdegi 399.800 krónur. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á framangreinum útreikningi. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að orsakir slyssins megi fyrst og fremst rekja til óforsvaranlegrar vinnuaðstöðu um borð í Hólmadrangi ST-70 við að vinna verk það er stefnandi var að vinna er hann slasaðist. Í öðru lagi hafi yfirvélstjóri vanmetið aðstæður þegar hann hafi aðeins látið tvo menn vinna verk sem lágmark þrjá til fjóra þurfi til að vinna og í þriðja lagi er byggt á sök vinnufélaga stefnanda er skyndilega hafi sleppt stimplinum og skilið stefnanda eftir einan með hann. Stefnandi kveður Hólmadrang ST-70 smíðaðan árið 1983. Á stimpli skipsins sé loftbremsa en ekki glussabremsa eins og algengast sé í fiskiskipum. Loftbremsur þurfi meira viðhald og þurfi oftar að taka þær upp en glussabremsur. Til þess að gera það þurfi að lyfta upp 70 - 80 kg þungum stimpli og setja hann svo aftur á sinn stað. Í upphafi hafi krani skipsins náð yfir spilið en árið 1988 hafi Hólmadrangur ST-70 hins vegar verið lengdur og eftir það nái krani skipsins ekki yfir bremsuna. Ekkert hafi verið sett í staðinn til þess að lyfta stimplinum, hvorki stag í brúarendann með blökk né heldur nokkrir verk- eða vinnupallar til þess að gera framkvæmd verksins öruggari. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að með því að setja ekki einhvern búnað í stað kranans er skipið var lengt, hafi stefndi sýnt af sér verulegt gáleysi sem óhjákvæmilega leiði til ábyrgðar hans á slysi stefnanda. Þá byggir stefnandi einnig kröfur sínar á því að um sök sé að ræða hjá þeim er stjórnuðu framkvæmd verksins. Yfirvélstjóri skipsins hafi aðeins sett tvo menn í að framkvæma verkið, stefnanda og annan mann. Báðir mennirnir hafi verið að vinna verk þetta í fyrsta skipti og það hafi yfirvélstjórinn vitað. Er slysið gerðist hafi verið leiðindaveður, rok og slydda, og því bæði hált og erfitt að að halda jafnvægi á þeim örmjóu brúnum, sem standa verður á til þess að vinna verk þetta. Sumarið 1996 hafi réttargæslustefndi fengið Vélsmiðju Orms & Víglundar sf. til þess að gefa faglegt mat á vinnuaðstæðum við að taka upp togbremsuna. Niðurstaða þeirra hafi verið sú, að eðlilegt væri að þrír til fjórir menn ynnu verkið við venjulegar aðstæður. Stefndi hafi í raun allt frá slysdegi viðurkennt sök sína að þessu leyti. Eftir slysið hafi þess ávallt verið gætt að lágmark þrír menn framkvæmdu verk þetta og af þeim sé að minnsta kosti einn maður vanur verkinu. Stefnandi hafi verið 1. vélstjóri um borð og með honum við framkvæmd verksins hafi 2. vélstjóri verið. Er stimpillinn vildi ekki ganga eðlilega niður hafi stefnandi sagt að best væri að taka hann upp og athuga hvað væri fyrir. Vinnufélagi stefnanda hafi þá svarað að bragði „eða fara niður og athuga hvað er að”. Samstundis hafi vinnufélagi stefnanda stokkið niður og hafi farið undir spilið. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hér sé um sök að ræða, er stefndi beri húsabóndaábyrgð á. Í fyrsta lagi hafi vinnufélagi stefnanda óhlýðnast fyrirmælum hans, en stefnandi hafi verið hærra settur, og í öðru lagi sé verulegt gáleysi að skilja stefnanda eftir einan með 70 - 80 kg þungan stimpil og fara undir stimpilinn til þess að gera eitthvað til að losa hann. Stefnandi eigi ekki möguleika á að sjá undir spilið og hafi því ekki getað vitað hvort eða hvenær stimpillinn losnaði. Þá hafi stefnandi að sjálfsögðu ekki átt möguleika á að halda honum ef hann losnaði, vegna þyngdar. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafan um að tekið verði tillit til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun við ákvörðun málskostnaðar byggist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefnandi reki ekki neina virðisaukaskattskylda starfsemi og sé honum því nauðsynlegt að gætt sé þessa við ákvörðun málskostnaðar. Stefnukrafa sundurliðast þannig: Stefnanedi kveður innborgun Vátryggingafélags Íslands hf. hinn 15. maí 1996 að fjárhæð 511.680 krónur, reiknaða til slysadagsverðmætis (afvöxtuð), með sömu prósentu 3,96% og fram komi í útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar. Þar sem meira en 4 ár eru frá því vinnuslys það varð er mál þetta fjalli um, séu vextir byrjaðir að fyrnast. Með bréfi dags. 8. nóvember 1995 hafi Ingvar Sveinbjörnsson hrl. f.h. Vátryggingafélags Íslands hf. fallist á að fresta réttaráhrifum fyrningar til 28. apríl 1996. Eftir það hafi Ingvar munnlega staðfest að Vátryggingafélag Íslands muni ekki byggja á fyrningu í málinu, enda sé sá dráttur er orðið hefur á málshöfðun ekki sök stefnanda. Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda er á því byggð að hann eða starfsmenn hans eigi enga sök á slysinu, sem rekja megi til óhappatilviljunar og vangæslu stefnanda sjálfs. Sé ekki saknæmt af hálfu eiganda og útgerðar togara þótt ekki séu til staðar kranar eða annar búnaður til að taka stimpilöxul í togvindu eða sérstakir vinnupallar um borð við viðgerð á bremsubúnaðinum. Sé engin föst venja fyrir slíku eða lagafyrirmæli. Sé vinnuaðstaða um borð í fiskiskipum og almennt erfiðari en í landi, eðli málsins samkvæmt, og ekki unnt að gera sömu kröfur þar og á öðrum vinnustöðum. Hafi vinnuaðstaða um borð í Hólmadrangi St-70 ekkert verið verri en gengur og gerist um borð í togskipum. Ekki sé heldur sök yfirvélstjóra að stefnandi fór til verksins við annan mann. Verkið hafi verið einfalt og stefnandi, 1. vélstjóri á skipinu, því fullfær um að meta vinnuaðstæður og hve margra manna væri þörf við verkið. Sé og í verkahring vélstjóra að sjá um viðhald og viðgerðir á vélbúnaði skipsins. Yfirvélstjóri hafi því mátt treysta því að stefnandi og 2. vélstjóri skipsins framkvæmdu verkið áfallalaust. Hafi verið hægt að kalla á mann til viðbótar ef þörf krefði. Hafi það staðið stefnanda næst að gera það og eigi hann ekki við aðra að sakast en sjálfan sig, ef mannfæð við verkið teldist orsakavaldur á bakmeiðslum hans. Þá verði ekki séð að 2. vélstjóri hafi óhlýðnast skipunum frá stefnanda þegar hann fór niður af slífunum til að athuga af hverju stimpilöxullinn gekk ekki niður. Verði það ekki ráðið af skýrslum eða bréfi stefnanda frá 7. október 1996. Segi þar aðeins að stefnandi hafi sagt „að það væri best að taka upp stimpilinn með öxlinum ...” og 2. vélstjóri svarað „eða fara niður og athuga hvað er að”. Hafi 2. vélstjóri ekki sett stefnanda í neina hættu þótt hann færi niður að slífunum til að athuga aðstæður, enda verði að gera ráð fyrir því að 2. vélstjóri hefði vit á því að vera ekki með hendurnar á milli ef stimpillinn færi af stað. Sé þannig vandséð að 2. vélstjóri eigi sök á baktognun stefnanda. Hins vegar sé ljóst af frásögn stefnanda, sem hélt við stimpilinn, að stefnandi hafi ósjálfrátt hert takið er stimpillinn losnaði skyndilega og þungi stimpilsins, sem þá verði snögglega virkur, valdið baktognun stefnanda. Sé orsök slyssins því hrein óhappatilviljun og aðgæsluleysi stefnanda sjálfs. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki á sýknukröfu fallist er varakrafa stefnda byggð á því að meginorsök slyssins megi rekja til óhappatilviljunar og vanrækslu stefnanda sjálfs við undirbúning og framkvæmd verksins. Vísist um það til þess sem rakið sé að framan. Verði stefnandi að bera tjón sitt sjálfur í hlutfalli við það auk þess sem stefnukröfur beri að lækka verulega, en þeim er mótmælt sem allt of háum. Hafnað er kröfulið um bætur fyrir tímabundna örorku, sem alfarið byggi á líkindareikningum í stað gagna um raunverulegt tekjutap, sbr. t.d. H 1988, 754. Bótakröfu vegna varanlegrar örorku beri að stórlækka vegna skattfrelsis og eingreiðslu en um sé að ræða hátekjumann eftir viðmiðunartekjum að dæma. Þá hafi stefnandi einnig haldið starfi sínu á sjónum þrátt fyrir slysið. Þá séu til frádráttar bæturnar frá Tryggingastofnun ríkisins og síðan beri að draga frá eigin hluta stefnanda í tjóninu, Að því búnu séu til frádráttar bæturnar úr atvinnuleysistryggingunni. Miskabótakröfu stefnanda, 500.000 krónum, verði sömuleiðis að mótmæla sem allt of hárri og andstæðri dómvenju og séu 150.000 krónur nær lagi miðað við sjúkrasögu stefnanda og örorku. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt frá fyrri tíma en uppsögudegi endanlegs dóms í málinu og eldri vextir en fjögurra ára frá stefnubirtingu séu fyrndir, en stefndi beri hins vegar ekki fyrir sig vaxtafyrningu í málinu. Niðurstaða Fram er komið að hinn 28. nóvember 1991 var verið að búa Hólmadrang ST-70 til veiðiferðar. Var komið um það bil viku fram yfir áætlaðan brottfarartíma og mikil pressa að gera skipið klárt og í mörg horn að líta. Bremsa í togvírstromlu var biluð og fól yfirvélstjóri stefnanda, sem var 1. vélstjóri, að lagfæra bremsuna ásamt 2. vélstjóra, Agnari Þór Gunnlaugssyni. Stefnandi hefur lýst aðdraganda slyssins þannig að þegar hann og vinnufélagi hans voru að setja saman bremsubúnaðinn vildi hann ekki ganga eðlilega saman. Þeir hafi verið búnir að lyfta stimplinum og stinga honum á sinn stað en hann ekki komist nema hálfa leið. Þeir hafi staðið sitt hvoru megin við stimpilinn og hafi lyft honum upp og niður og hafi þeir reynt að skaka honum til, til þess að reyna að koma honum í gegn. Hafi þeir verið búnir að vera dágóða stund að þessu er hann hafi sagt við Agnar að þeir yrðu að skoða hvað það væri sem ylli því að hlutirnir gengu ekki saman. Kveðst stefnandi hafa verið að reyna að finna betri stað til að standa á þegar stimpillinn sem hann hélt um féll skyndilega niður og hafi hann þá séð í bakið á Agnari sem var kominn undir. Honum hafi brugðið við það og hafi hann óttast að Agnar gæti verið með hendurnar undir stimplinum sem þeir voru að stinga þarna niður og var valtur og hefði getað oltið til hliðanna. Þegar stimpillinn, sem hann hélt um, féll skyndilega niður fékk stefnandi hnykk á bakið sem er orsök þeirra bakverkja sem hann hefur í dag. Stefnandi byggir bótakröfu sína í fyrsta lagi á því að um sök sé að ræða hjá þeim er stjórnuðu framkvæmd verksins. Fyrir liggur að yfirvélstjóri fól stefnanda og 2. vélstjóra að framkvæma umrætt verk. Með hliðsjón af framburði yfirvélstjórans Olav Oyahalls fyrir dómi svo og framlögðu áliti starfsmanns Vélsmiðju Orms og Víglundar sf. þykir sýnt fram á í málinu að eðlilegt og nauðsynlegt hefði verið að a.m.k. þrír menn hefðu unnið það verk sem stefnanda var falið ásamt 2. vélstjóra, enda bar yfirvélstjóri fyrir dómi að hann hefði ætlað að aðstoða þá og sýna þeim hvernig þeir áttu að bera sig að við verkið svo það yrði framkvæmt á réttan hátt. Hann hefði hins vegar tafist við önnur störf. Fram er komið að erfitt var að komast að togbremsunni, stimpillinn þungur og erfitt að fóta sig við verkið. Þá er og upplýst að veður var slæmt. Vitað var að stefnandi og 2. vélstjóri höfðu ekki gert við togbremsuna áður og hefðu því þurft á leiðbeiningum að halda. Ósannað er að þeir hafi fengið nokkrar leiðbeiningar varðandi framkvæmd verksins. Stefnandi bar fyrir dómi að hann hefði séð framlagða teikningu af togbremsunni. Ekki verður hins vegar séð að teikningin gefi nokkrar vísbendingar um það hvernig eigi að bera sig að við lagfæringu á bremsunni eða hvað helst beri að varast. Þegar framanritað er virt ber að fallst á það með stefnanda að orsök slyssins megi rekja til gáleysis yfirvélstjóra sem fólst í því, eins og áður segir, að láta aðeins tvo menn vinna umrætt verk án þess að gefa þeim nokkrar leiðbeiningar um það hvernig ætti að bera sig að við það, auk þess sem honum var kunnugt um að ekki var kostur á öðrum mönnum til að aðstoða þá. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnanda hafi orðið á mistök við framkvæmd verksins eða að hann hafi borið sig öðruvísi að en ætlast mátti til af honum í umrætt sinn. Ekki er við stefnanda að sakast þó að hann hafi ekki kvartað yfir vinnuaðstöðunni, enda þekkti hann ekki vinnuferlið og það hvernig aðstæður voru í raun við að vinna verkið. Í öðru lagi byggir stefnandi kröfur sínar á því að vinnuaðstæður um borð í Hólmadrangi ST-70 hafi verið óforsvaranlegar. Upplýst er að krani um borð í skipinu hafði náð yfir spilið en eftir að skipið var lengt náði hann ekki svo langt. Einnig er upplýst að aðstæður til þess að gera við togbremsuna, þegar hún bilaði, voru mjög erfiðar og enginn búnaður til staðar til þess að auðvelda verkið. Þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á það í málinu að reynt hafi verið að koma fyrir hæfum lyftibúnaði til þess að bæta vinnuaðstöðuna við verkið, t.d. með því að koma fyrir bómu sem hægt væri að hengja stimpilinn í, og þannig koma í veg fyrir slys eins og það sem stefnandi varð fyrir. Þegar allt þetta er virt þykir sýnt fram á að stefndi beri fulla bótaábyrgð á slysi því er stefnandi varð fyrir 28. nóvember 1991. Málsaðilar eru sammmála um að leggja yfirmat til grundvallar varðandi læknisfræðilega örorku stefnanda. Verður því við ákvörðun bóta höfð hliðsjón af útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar, dagsettum 29. apríl 1998, sem er á því byggður. Stefnandi gerir kröfu um bætur vegna tímabundinnar öroku sem hann byggir á líkindareikningi Jóns Erlings Þorlákssonar. Honum hefur hins vegar ekki tekist að sýna fram á að hann hafi í raun orðið fyrir tjóni vegna tímabundinnar örorku og eru því engin efni til að taka kröfulið þennan til greina. Löng dómvenja er fyrir því að skattfrelsi bóta og hagræði af eingreiðslu hafi áhrif til lækkunar við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku. Þegar tekið hefur verið tillit til þess svo og þess er greitt var af Tryggingastofnun ríkisins og innborgana Vátryggingafélags Íslands hf., þykja bætur til stefnanda vegna varanlegrar örorku hæfilega ákveðnar 5.800.000 krónur. Inni í þeirri fjárhæð eru bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Ljóst þykir, samkvæmt þeim gögnum er fyrir liggja, að stefnandi hafi orðið fyrir nokkrum miska vegna slyssins 28. nóvember 1991. Þykja miskabætur til hans hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Fallast ber á vaxtakröfu eins og hún er endanlega fram sett. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 950.000 krónur, þar með talinn útlagður kostnaður stefnanda 452.230 krónur. Tekið er tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Birni Ingvarssyni yfirvélstjóra og Hrafnkeli Guðjónssyni stýrimanni. Dómsorð: Stefndi, Hólmadrangur hf., greiði stefnanda, Má Jónssyni, 6.000.000 króna með 3,5% ársvöxtum frá 28. nóvember 1991 til 1. desember 1991, með 3% ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1992, með 2,5% ársvöxtum frá þeim degi til 11. febrúar 1992, með 2% ársvöxtum frá þeim degi til 21. mars 1992, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1992, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 11. ágúst 1993, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 1993, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október 1996, með 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1997, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1997, með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 29. apríl 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt 10. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags og 950.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 471/2015
Lax- og silungsveiði Veiðiréttur Kaupsamningur Fasteign
V ehf. höfðaði mál þetta og krafðist þess að viðurkennt yrði að landi sínu, Glammastaðalandi, tilheyrði hlutfallslegur veiðiréttur á vatnasvæði Laxár í Leirársveit. Ágreiningur aðila laut að því hvort að jörðinni Glammastaðalandi hefði fylgt veiðiréttur þegar G og E eigendur Glammastaða seldu þá spildu úr landi jarðarinnar með kaupsamningi í febrúar 2000. Samkvæmt afsalinu hafði fylgt með í kaupunum öll þau gæði og gögn sem eignarhlutanum fylgdi og var tekið fram að afsalshafa hafi verið kunnugt um „rétt jarðarinnar í veiðifélagi Laxár í Borgarfjarðarsýslu og eignast hann hlutfallslegan rétt til arðs miðað við stærð eignarhlutans.“ Greindu aðilar meðal annars á um hvort ráðstöfunin hefði brotið í bága við 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax og silungsveiði. Þá deildu aðilar, ef fyrrnefnd ráðstöfun hafði verið heimil, um það hvort samkomulag í júlí 2005 milli G og E og K, fyrri eiganda Glammastaðalands, um að allur veiðiréttur tilheyrði til frambúðar jörð G og E, Glammastaða, hefði verið andstætt fyrrgreindu ákvæði. Samkvæmt gögnum málsins var jörðin Glammastaðir býli og hafði verið búskapur á jörðinni fram til ársins 1949 er hún hefði farið í eyði. Var jörðin því ekki talin landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 og að fyrirmæli ákvæðisins, um takmörkun á aðskilnaði veiðiréttar við landareign, hefðu ekki staðið í vegi fyrir að hinn umdeildi veiðiréttur hefði fylgt með í kaupunum árið 2000 né að veiðirétturinn hefði færst aftur undir land G og E með samkomulaginu árið 2005. Voru G og E því sýkn af kröfum V ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2015. Þau krefjast þessaðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þau verði sýknuðaf kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IMálavextir eru reifaðir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið selduáfrýjendur með afsali 11. febrúar 2000 hluta úr jörðinni Glammastöðum íHvalfjarðarstrandarhreppi til REV hf. Samkvæmt gögnum málsins fékk hinn seldi jarðarhlutilandnúmerið 190661 og nefnist Glammastaðaland en jörðin Glammastaðir semáfrýjendur héldu eftir að öðru leyti hefur landnúmerið 133175. Samkvæmtafsalinu fylgdu með í kaupunum öll þau gæði og gögn sem eignarhlutanum fylgduog var tekið fram að afsalshafa væri kunnugt um „rétt jarðarinnar í veiðifélagiLaxár í Borgarfjarðarsýslu og eignast hann hlutfallslegan rétt til arðs miðaðvið stærð eignarhlutans.“Með afsali 30. janúar 2001 seldi REV hf. Röðli fjárfestingum ehf.eignarhlutann að undanskildum eignarlóðum á skipulögðu sumarbústaðasvæði sem seljandinnmun hafa ráðstafað 13. október 2000. Röðull fjárfestingar ehf. seldiBúnaðarbanka Íslands hf. eignarhlutann með afsali 3. apríl 2003. Í báðum síðastgreindumafsölum voru ákvæði eins og í afsalinu11. febrúar 2000 um rétt jarðarinnar í Veiðifélagi Laxár í Leirársveit og að afsalshafieignaðist hlutfallslegan rétt til arðs miðað við stærð eignarhlutans.Röðull fjárfestingar ehf. höfðaði í júní 2003 mál á hendur áfrýjendum tilviðurkenningar á ákveðinni hlutdeild í arðgreiðslum frá Veiðifélagi Laxár íLeirársveit til áfrýjenda sem eigenda Glammastaða auk þess sem einkahlutafélagiðgerði fjárkröfu á hendur þeim. Það dómsmál var fellt niður eftir að samkomulagnáðist milli aðila þess 6. júlí 2005. Samkvæmt samkomulaginu samþykktuáfrýjendur að greiða Röðli fjárfestingum ehf. hlutfall af arðgreiðslum fráVeiðifélagi Laxár í Leirársveit vegna áranna 2000 til 2002. Í 4. gr.samkomulagsins sagði um veiðirétt að þáverandi eigandi jarðarhlutans, Kaupþingbanki hf., áður Búnaðarbanki Íslands hf., samþykkti að veiðiréttur tilheyrðiallur eignarhluta áfrýjenda til frambúðar gegn greiðslu að fjárhæð 1.405.550krónur.Kaupþing banki hf. seldi jarðarhluta sinn 10. maí 2006 til Heklubyggðarehf. Í afsali var tekið fram að óljóstværi hvort jarðarhlutanum fylgdi veiðiréttur. Með nauðungarsöluafsali 1.nóvember 2011 eignaðist Arion banki hf. jarðarhlutann og seldi hann síðanstefnda, sem þá hét Glammastaðir ehf., með afsali 9. janúar 2013. Í því afsali sagðiað deilur væru um veiðiréttindi og að seljandi gæti ekki ábyrgst að þau fylgdumeð „þó lög kveði á um slíkt.“ IIÁfrýjendur krefjast þess að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2014 var frávísunarkröfu þeirrahafnað. Þótt fallast megi á það með áfrýjendum að kröfugerð stefnda í héraðihafi ekki verið alls kostar skýr verður málatilbúnaður hans ekki skilinn áannan veg en að hann krefjist viðurkenningar á því að landi hans tilheyri veiðirétturá svæði Laxár í Leirársveit. Í máli þessu er ekki til úrlausnar umfang þessréttar, heldur einungis hvaða fasteign hann fylgi. Verður málinu því ekki vísaðfrá héraðsdómi á þeim grunni að dómkröfur séu óskýrar. Með því að áfrýjendurhafa ekki að öðru leyti fært fram haldbær rök fyrir aðalkröfu sinni verðurhenni hafnað.IIIÍ málinu lýtur efnislegur ágreininguraðila að því hvort framangreind veiðiréttindi hafi átt að fylgja með þegarhluti jarðarinnar, Glammastaðaland, var seldur úr landi Glammastaða með afsali11. febrúar 2000. Greinir aðila meðal annars á um hvort slík ráðstöfun hafibrotið í bága við ákvæði 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- ogsilungsveiði, en þau lög voru í gildi á þeim tíma sem atvik máls þessa takatil. Hafi sú ráðstöfun verið heimil deila aðilar um það hvort samkomulagiðmilli áfrýjenda og Kaupþings banka hf. 6. júlí 2005 um að allur veiðiréttur tilheyrðitil frambúðar jörð áfrýjenda, Glammastöðum, hafi verið andstætt fyrrgreinduákvæði laganna.Samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laganr. 76/1970 mátti ekki skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti viðlandareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma annan enstangarveiðirétt, sem ráðstafa mátti tímabundið.Bann við því að skilja rétttil fiskveiða í ám og vötnum frá landareign var fyrst lögleitt með 121. gr.vatnalaga nr. 15/1923. Í 1. gr. laganna var landareign skilgreind sem landlögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða.Fyrrgreint ákvæði 121. gr. vatnalaga var fellt úr gildi með lögum nr. 61/1932um lax- og silungsveiði en hliðstætt ákvæði tekið upp í 2. gr. síðarnefndulaganna. Frá þeim tíma og fram til gildistöku núgildandi laga nr. 61/2006 umlax- og silungsveiði var efnislega samhljóða ákvæði um bann samkvæmtframansögðu í lögum um lax- og silungsveiði, sbr. ákvæði 4. mgr. 2. gr. laganr. 76/1970, en orðið landareign var ekki skilgreint þar sérstaklega.Aðdragandi bannsins í lögum og lögskýringargögn styðja þá niðurstöðu að viðskýringu á ákvæði 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 beri að leggja tilgrundvallar þá merkingu orðsins landareign sem fram kom í 1. gr. vatnalaga enskilgreiningu þess var breytt með 1. gr. laga nr. 132/2011. Var framangreinduákvæði laga nr. 76/1970 þannig ætlað að tryggja að réttur til veiða skyldifylgja öðrum nytjum jarða og að ábúandi, sem hafði önnur landsnot hennar, nytiveiðinnar einnig.Samkvæmt gögnum málsins varjörðin Glammastaðir býli og var búskapur á jörðinni fram til ársins 1949 er húnfór í eyði. Þegar jarðarhlutanum, sem nú er í eigu stefnda, var ráðstafað 11.febrúar 2000 voru Glammastaðir því ekki landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr.laga nr. 76/1970. Af orðalagi afsalsins 11. febrúar 2000 um rétt jarðarinnar íveiðifélagi Laxár í Leirársveit svo og um rétt til arðs verður ekki annað ráðiðen að hinn umdeildi veiðiréttur hafi fylgt með í kaupunum. Stóðu tilvitnuðfyrirmæli 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 því ekki í vegi, sbr. dómHæstaréttar 15. október 2009 í máli nr. 552/2008. Verðurniðurstaða hins áfrýjaða dóms þar um því staðfest.Með samkomulagi þáverandi eigenda 6. júlí 2005varð niðurstaðan sú að sá veiðiréttur sem upphaflega tilheyrði Glammastöðum, enskipt hafði verið hlutfallslega með afsali fyrir Glammastaðalandi 11. febrúar2000, skyldi eftirleiðis allur tilheyra eignarhluta áfrýjenda, Glammastöðum.Óumdeilt er að sá eignarhluti liggur að viðkomandi veiðivatni. Ljóst er að sútilhögun hefði verið heimil að veiðiréttur hefði áfram tilheyrt jörðinniGlammastöðum eftir sölu jarðarhlutans 11. febrúar 2000 og stóðu fyrirmæli 1. og4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 því heldur ekki í vegi að rétturinn færðistaftur undir land áfrýjenda, Glammastaði, með samkomulaginu 6. júlí 2005. Aðöllu framanrituðu virtu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda.Eftir úrslitum málsinsverður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjendur, GuðmundurJóhannsson og Edda B. Jónasdóttir, eru sýkn af kröfu stefnda,VALZ ehf.Stefndi greiði áfrýjendum samtals1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 2015.I.Mál þetta, sem tekiðdómtekið var 26. mars sl., var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 14. apríl2014. Stefnandi er Valz ehf.,Rauðarárstíg 1, Reykjavík.Stefndu eru GuðmundurJóhannsson og Edda B. Jónasdóttir, bæði til heimilis að Freyjugötu 49, Reykjavík.Til réttargæslu er stefntArion banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eruþær, að viðurkennt verði með dómi að landi stefnanda, sem skráð er ífasteignaskrá sem Glammastaðaland með landnúmeri 190661,Hvalfjarðarstrandarhreppi, tilheyri hlutfallslegur veiðiréttur á vatnasvæðiLaxár í Leirársveit. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu. Aðalkrafa stefndu var súað öllum kröfum stefnanda yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu var hafnað meðúrskurði héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 28. október 2014. Til vara er gerðkrafa um að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Er þess jafnframtkrafist að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað. Réttargæslustefndi hefurekki látið málið til sín taka.II.Með afsali, dagsettu 11.febrúar 2000, seldu stefndu hluta úr jörðinni Glammastöðum í Svínadal,Hvalfjarðarstrandarhreppi, til REV hf. sem síðar fékk nafnið Global ehf. Hinnseldi landshluti fékk landnúmerið 190661 í landskrá fasteigna. Í afsalinu er tekið fram að jarðarparturinnsé seldur með öllum þeim gæðum og gögnum sem eignarhlutanum fylgir og fylgjaber. Þá er þar tekið fram að afsalshafa sé kunnugt um rétt jarðarinnar íveiðifélagi Laxár í Borgarfjarðarsýslu og að hann eignist „hlutfallslegan rétt til arðs miðað við stærðeignarhlutans“. Röðull fjárfestingar ehf. eignaðist síðan jarðarpartþennan með kaupsamningi, sem dagsettur er 31. janúar 2001 en á sennilega aðvera 30. janúar 2001, að frátöldum fjölda sumarhúsalóða, sem viðsemjandistefndu hafði þá selt öðrum aðilum. Í afsali REV ehf. til Röðuls fjárfestingaehf., dagsettu 30. janúar 2001, kemur fram jarðarparturinn sé seldur með öllumþeim gæðum og gögnum sem fylgir og fylgja beri. Er handritað á afsalið aðlandnúmer lóðar sé 133175 en gögn málsins bera með sér að sýslumaðurinn íBorgarnesi hafi síðar leiðrétt tilgreininguna og gert grein fyrir því að réttlandnúmer væri 190661. Með kaupsamningi,dagsettum 28. janúar 2003, seldi Röðull fjárfestingar hf. landspilduna tilBúnaðarbanka Íslands hf. Í kaupsamningnum kemur fram að hið selda land berilandnúmerið 133175 en það er leiðrétt með þinglýsingarathugasemd um að hiðafsalaða land beri landnúmerið 190661. Þá segir að jarðarparturinn sé seldurmeð öllum gæðum og gögnum, þ.m.t. réttur jarðarinnar í veiðifélagi Laxár íBorgarfjarðarsýslu og hlutfallslegur réttur hennar til arðs miðað við stærðeignarhlutans. Afsal milli sömu aðila og samhljóða framangreindum kaupsamningier dagsett 3. apríl 2003. Með stefnu, þingfestrifyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 26. júní 2003, höfðaði Röðull fjárfestingar ehf.mál á hendur stefndu og gerði kröfu um að viðurkenndur yrði réttur félagsins „til 84,7% hlutdeildar í arðgreiðslum fráVeiðifélagi Laxár í Leirársveit vegna jarðarinnar Glammastaða íHvalfjarðarstrandarhreppi, annað land, landnúmer 190661, fyrir árin 2000, 2001,2002 og fyrri hluta árs 2003...“ Röðull fjarfestingar ehf. reisti kröfursínar í dómsmálinu á því, að hið tilvitnaða ákvæði afsalsins bæri að skýra svo,að skipta bæri arðgreiðslum frá veiðifélaginu í réttu hlutfalli viðhektarastærð hinnar seldu landspildu og stærð Glammastaðajarðarinnar, sem áframvar í eigu stefndu. Stefndu byggðu hins vegar aðallega á því að þeim hefðiverið óheimilt að afsala veiðiréttindum Glammastaða og veita viðsemjanda sínumrétt til arðgreiðslna vegna ákvæða 4. mgr. 2. gr. laga um lax- og silungsveiðinr. 70/1976 en til vara að skipta bæri arðgreiðslum í réttu hlutfalli við stærðhvors eignarhluta um sig eins og hann yrði metinn, ef málsaðilar væru báðiraðilar að veiðifélaginu, eftir ákvæði 1. mgr. 50. gr. laga um lax- ogsilungsveiði nr. 76/1970. Til þrautarvara byggðu stefndu á því að skipta bæriarðgreiðslum í réttu hlutfalli við bakkalengd hvors eignarhluta að fiskihverfiveiðifélagsins.Undir rekstri málsins varbú Röðuls fjárfestinga ehf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur uppkveðnum 3. desember 2003. Við málsmeðferðina gerðu málsaðilar,með samþykki bankans sem var þáverandi eiganda landspildunnar og hafði fengiðnafnið Kaupþing Búnaðarbanki hf., með sér samkomulag um að leggja tilteknarforsendur til grundvallar við úrlausn málsins er snertu útreikning á því hversuhátt hlutfall arðgreiðslna stefnanda bæri ef dómur féllist á kröfuréttindihans. Málsaðilar gerðu síðan með sér samkomulag um lyktir málsins hinn 6. júlí2005, einnig með samþykki bankans sem þá nefndist Kaupþing banki hf., um aðstefndu greiddu visst hlutfall af mótteknum arðgreiðslum og var einnig mæltfyrir um að veiðiréttur Glammastaða til frambúðar teldist tilheyra landistefndu gegn greiðslu þeirra á metnum verðmætum kröfuréttinda bankans meðútgáfu á skuldabréfi. Sama dag var dómsmálið fellt niður af hálfu þrotabúsRöðuls fjárfestinga ehf.Eftir gerð sáttarinnarvar gengið til uppgjörs og frágangs og gerði Kaupþing banki hf. kröfu um aðútgefið skuldabréf yrði á formi bankans. Stefndu barst hins vegar ekkiskuldabréfið til undirritunar fyrr en í desember 2005. Hafði bankinn þá bættvið sumarhúsi þeirra sem veðandlagi en í samkomulaginu hafði verið samið um aðeinungis jörð þeirra skyldi standa til tryggingar skuldinni. Við útgáfuskuldabréfsins tóku stefndu því þá veðtilgreiningu út úr bréfinu meðyfirstrikun og afhentu skuldabréfið síðan Eyvindi G. Gunnarssyni hdl. hinn 19.janúar 2006 gegn fullnaðarkvittun hans fyrir því að þar með væri uppgjörimálsins lokið. Lögmaðurinn afhenti Kaupþingi banka hf. bréfið í kjölfarið. Meðkaupsamningi/afsali, dagsettu 10. maí 2006, seldi bankinn landspilduna tilHeklubyggðar ehf. og lét þess getið í 6. gr. að kaupandanum hefði verið kynntsamkomulagið frá 6. júlí 2005 en að bankinn teldi það óskuldbindandi. Súafstaða bankans mun hins vegar ekki hafa verið kynnt stefndu.Fyrsti gjalddagiframangreinds skuldabréfs var 1. júlí 2006. Stefndu barst ekki greiðsluseðillfrá bankanum og þegar þau hugðust deponera greiðslu í bankanum þann dag varþeim meinað það og þær skýringar gefnar að skuldabréfið hefði hvorki veriðskráð í kerfi bankans né keypt af bankanum. Til bréfaskipta kom vegna þessa enað lokum framseldi bankinn skuldabréfið til viðsemjanda síns og nýs eigandalandspildunnar, Heklubyggðar ehf., og var bréfinu þinglýst 15. janúar 2007.Stefndu greiddu fyrstu afborganir af því en Heklubyggð ehf. virðist síðan hafaframselt skuldabréfið aftur til bankans 22. janúar 2007. Munu stefndu hafagreitt af bréfinu til bankans á grundvelli innheimtuseðla en bankinn heimilaðiskuldbreytingu 7. maí 2009. Með kaupsamningi/afsali,dagsettu 10. maí 2006, hafði Kaupþing banki hf. afsalað jörðinni Glammastöðummeð landnúmeri 190661 til Heklubyggðar ehf. Var lýsing landsins í samræmi viðþað sem áður kom fram. Í kaupsamningnum er í 6. gr. að finna ítarlega skilmálaog fyrirvara seljanda við sölu jarðarinnar þar sem athygli kaupanda er vakin ámargvíslegri óvissu er varðar jörðina. Er athygli kaupanda m.a. vakin á því aðóljóst sé um veiðiréttindi hins selda jarðarhluta. Var tekið fram að kaupandahefði verið kynnt samkomulag frá 6. júlí 2005. Jafnframt var tekið fram aðseljandi seldi með jörðinni allan þann veiðirétt sem kynni að fylgja henni.Með nauðungarsöluafsali, dagsettu1. nóvember 2011, eignaðist Arion banki hf. umræddan jarðarpart með landnúmeri190661. Arion banki hf. seldi loks stefnanda, sem þá hét Glammastaðir ehf.,jarðarpartinn með afsali, dagsettu 9. janúar 2013. Í afsalinu er gerð greinfyrir því að bankinn afsali landinu til stefnanda með öllum þeim réttindum ogskyldum sem landinu fylgja og fylgja beri, að engu undanskildu. Hins vegar erþar jafnframt sérstaklega tekið fram að kaupandi geri sér grein fyrir því aðdeilur séu um veiðiréttindi og að seljandi geti ekki ábyrgst að þau fylgijörðinni þótt lög kveði á um slíkt og taki kaupverð mið af því. Stefnandi ritaði stefndu bréf 25. febrúar 2013 og 13. september sama ár þar sem hannupplýsti að hann teldi sig eiga veiðiréttindi fyrir landi Glammastaðalands meðlandnúmeri 190661 í samræmi við meginreglu íslensks réttar um bann við aðaðskilja veiðiréttindi frá landi. Lýsti hann þeirri afstöðu sinni að hann þvírétt á arðgreiðslu í samræmi við eignarhlut sinn. Ennfremur ritaði stefnandibréf, dagsett13. september 2013, til veiðifélags Laxár í Leirársveit þar semþess var krafist að stefnanda yrði greiddur út arður í samræmi við eignarhluthans. Sama dag var Arion banka hf. ennfremur tilkynnt um afstöðu stefnanda aðþessu leyti.Veiðifélag Laxár í Leirársveit ritaði stefnanda bréf hinn 6. október2013 þar sem kröfu um greiðslu á arði vegna Glammastaðalands nr. 190661 varhafnað og jafnframt tilkynnt að stefndu yrði áfram greiddur út allur arður fráveiðifélaginu.Stefnandi kveður stefndu ekki hafa orðið við kröfum hans umviðurkenningu á veiðiréttinum og sé stefnanda því nauðsynlegt að fá dóm tilviðurkenningar á rétti Glammastaðalands með landnúmeri 190661 í veiði fyrirlandi sínu og þar með hlutdeild í arði samkvæmt arðskrá veiðifélags svæðisins ísamræmi við lög þar um. Eins og áður er rakið er mál þetta höfðað 14. apríl2014.III.Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að hlutfallslegur veiðiréttur ávatnasvæði Laxár í Leirársveit hafi fylgt með í kaupunum þegar hann keypti landmeð landnúmer 190661 hinn 9. janúar 2013 af réttargæslustefnda Arion banka hf.Hafi enda verið óheimilt að selja veiðiréttinn frá landinu eins og reynt hafiverið að gera með samkomulagi milli annars vegar stefndu og hins vegar þrotabúsRöðuls fjárfestinga ehf. og Kaupþings banka hf. 6. júlí 2005. Í afsalistefnanda fyrir landinu segi um veiðiréttinn: „Kaupandi gerir sér einnig greinfyrir að deilur eru um veiðiréttindi og að seljandi getur ekki ábyrgst að þaufylgi jörðinni þó lög kveði á um slíkt.“Stefnandi byggir á því að þar sem hann sé nú eigandi umrædds lands ogþar sem veiðirétturinn hafi ekki verið löglega skilinn frá landinu sem liggurað vatnasvæði Laxár í Leirársveit, n.t.t. að Þórisstaðavatni/Glammastaðavatni,sé stefnandi eigandi hlutfallslegs veiðiréttar í samræmi við gildandi arðskrá áhverjum tíma. Samkvæmt núgildandi arðskrá veiðifélags svæðisins eigiGlammastaðir 25,1 einingar af þeim 1.000 einingum sem til skipta séu og beristefnanda með réttu hlutdeild í einingum Glammastaða miðað við hefðbundinsjónarmið við gerð arðskráa þar um.Stefnandi vísar til þess að það sé forn regla í íslenskum rétti aðréttur til veiða fylgi landi, sbr. ákvæði landabrigðaþáttar Grágásar um veiði,208. kap. Konungsbókar og 438. kap. Staðarhólsbókar, svo og 56. kap.Landsleigubálks Jónsbókar og síðar 4. gr. lax- og silungsveiðilaga nr. 61/1932.Hafi bann við að skilja veiðirétt frá landareign verið í gildi í næstum 100 ár.Bannið megi í raun rekja allt til ákvæða vatnalaga nr. 15/1923 og síðar lax- ogsilungsveiðilaga nr. 61/1932 en í 4. mgr. 2. gr. síðarnefndra laga hafi veriðað finna bann við því að skilja veiðirétt frá landareign. Samsvarandibannákvæði hafi verið í síðari útgáfum af lax- og silungsveiðilögum þaðan ífrá, þ.e. fyrst í lögum nr. 112/1941 og síðaní lögum nr. 53/1957. Í 4. mgr. 2. gr. laga um lax og silungsveiði nr.76/1970 hafi sagt orðrétt:„Eigi má skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareignhvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma, sbr. þó 5. mgr. 14. gr. annanen stangarveiðirétt, en hann má skilja við landareign um tiltekið tímabil, erþó má eigi vera lengra en 10 ár, nema leyfi ráðherra komi til ogveiðimálastjóri og veiðimálanefnd mæli með því að leyfið sé veitt“. Í dag séu í gildi lax- og silungsveiðilög nr. 61/2006 en ákvæði þeirralaga, sem banni aðskilnað veiðiréttar frá landi, séu nokkuð öðruvísi en ákvæðieldri laga. Þar sem samkomulagið frá 6. júlí 2005 hafi verið gert í tíð laganr. 76/1970, hafi það ekki sérstaka þýðingu að kanna merkingu orðalagsnúverandi lax- og silungsveiðilaga sem í raun herði enn á banni við aðskilnaðiveiðiréttar frá fasteign.Við upphaflega útskiptingu lands nr. 190661 frá jörðinni Glammastöðumí afsali frá árinu 2000 komi fram að afsalshafa sé kunnugt um rétt jarðarinnarí veiðifélagi Laxár í Borgarfjarðarsýslu og eignist hann hlutfallslegan rétttil arðs miðað við stærð eignarhlutans. Hafi veiðiréttindi því ekki veriðundanskilin við upphaflega sölu á jarðarparti stefnanda út úr jörðinniGlammastöðum. Hafi þau allar götur síðan verið sérstaklega tilgreind sem meðfylgjandieða að óvissa sé um það hvort þau fylgi eða fylgi ekki en séu þau til staðarfylgi þau með við söluna. Hafi réttindin ekki verið undanskilin, megi með vissutelja að þau hafi fylgt með. Hafi síðari löggerningar og meint salahlunnindanna í raun staðfest þennan skilning. Stefnandi vísar jafnframt til þeirrarmeginreglu íslensks réttar, að landeigandi eigi einn rétt til veiða álandi sínu. Aðalreglan sé því sú, að veiðiréttur og eignarréttur að landihaldist í hendur. Frá þessari aðalreglu kunni að vera frávik, svo sem þegarveiðiréttur hafi verið löglega skilinn frá landi í gildistíð eldri laga, þ.e.fyrir gildistöku lagaákvæða er takmarka rétt manna til að skilja veiðirétt frálóð eða landareign. Lengi hafi verið ríkjandi viðhorf í íslenskri löggjöf aðtakmarka heimildir landeiganda til að skilja veiðirétt frá landi. Í núgildandilögum séu þessar takmarkanir svo umfangsmiklar að telja verði það meginregluíslensks réttar að veiðiréttindi megi ekki skilja frá landi eða landareign,nema eftir sérstökum ákvæðum laga þar um. Samkvæmt gildandi íslenskum rétti séstofnun veiðiítaks óheimil og geti stefndu því ekki byggt á því í máli þessu aðeign þeirra á veiðirétti fyrir landi stefnenda byggi á veiðiítaki. Í 8. gr.jarðalaga nr. 81/2004 sé að finna svohljóðandi ákvæði sem fjallar um hlunnindijarða: „Hlunnindi sem fylgja jörð eru eign jarðareiganda, nemaundantekningar séu gerðar frá þeirri reglu með lögum. Óheimilt er að skiljahlunnindi frá jörð, nema undantekningar séu gerðar frá þeirri reglu með lögum“.Ljóst sé að veiðiréttindi teljist til hlunninda. Hið útskipta land nr. 190661 sé með ákveðnum landamerkjum svo sem komifram í öllum eignarheimildum fyrir landinu þar sem m.a. sé vísað tillandamerkjaskrár fyrir jörðina og hnitasettrar línu sem afmarki landið frálögbýlinu Glammastöðum. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. jarðalaga nr. 81/2004 gildi þauum allt land nema jarðir, annað land, fasteignir og fasteignaréttindi íþéttbýli sem skipulagt hafi verið fyrir aðra starfsemi en landbúnað meðskipulagi staðfestu og/eða samþykktu af skipulagsyfirvöldum í samræmi viðákvæði skipulagslaga. Umrætt land sé ekki í þéttbýli og gildi því ákvæðijarðalaga um það, þótt það kunni að hafa verið leyst úr landbúnaðarnotum. Afskilgreiningu á orðinu lögbýli í 2. gr. jarðalaga megi jafnframt ráða að landþurfi ekki jafnframt að vera lögbýli til að geta talist vera land í þessumskilningi.Samkvæmt framangreindu sé því jafnframt byggt á því að bann jarðalagavið því að aðskilja hlunnindi frá jörð hafi gilt um hinn útskipta jarðarpart úrjörðinni Glammastöðum. Þar sem landið hafi verið löglega selt með veiðirétti,hafi verið óheimilt að selja veiðiréttinn sérstaklega frá því, án þess að salaá landinu sjálfu kæmi til.Af 4. mgr. 2. gr. lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970, sem í gildihafi verið þegar samkomulag um sölu veiðiréttar var undirritað hinn 6. júlí2005, tilurð hugtaksins landareign í lögunum og ummælum á Alþingi frá árunum1930-1932 hafi sú ályktun verið dregin, að óheimilt sé að selja veiðiréttinnsem slíkan frá landareign, þ.e. að skilja að eignarhald á veiði og landi. Afþeim sökum byggi stefnandi á því að samkomulag um sölu veiðiréttarins frá landistefnanda frá 6. júlí 2005 sé ógilt og ekki skuldbindandi fyrir stefnanda.Stefnandi bendir á að hinn 6. júlí 2005 hafi þáverandi eigendur landsnr. 190661, þrotabú Röðuls fjárfestinga ehf. og Kaupþing banki hf., skrifaðundir samkomulag við eigendur lögbýlisins Glammastaða, Guðmund Jóhannsson ogEddu B. Jónasdóttur, stefndu í máli þessu. Í samkomulaginu, sem gert hafi veriðvegna dómsmáls nr. E-8659/2003, komi fram í 1. gr. sem fjalli um hlutdeild íveiðirétti, að ákveðið hafi verið að leggja til grundvallar að hlutur þrotabúsRöðuls fjárfestinga ehf., sem þá hafi verið eigandi hins útskipta lands meðlandnúmeri 190661 í heildarflatarmáli jarðarinnar, sé 84,7% en hlutur stefndu,Guðmundar og Eddu, sé 15,3%. Í öðru lagi segi að leggja beri til grundvallar aðbakkalengd að Glammastaðavatni, ám og lækjum, sem gefi Glammastöðum tilkall tilarðs frá veiðifélagi Laxár í Leirársveit, skiptist þannig að þrotabú Röðulsfjárfestinga ehf. sé eigandi 40,75% en stefndu að 59,25%. Í þriðja lagi komifram að samkomulag sé um að hlutur hvors í arðsmati samkvæmt mati ÞorsteinsÞorsteinssonar og Friðriks Stefánssonar sé þannig að þrotabú Röðulsfjárfestingar ehf. fái 31,11% hlut en stefndu fái 68,89% hlut. Í samkomulaginusé síðan að finna ákvæði um uppgjör á greiðslum vegna arðs fyrir Laxá íLeirársveit á árunum 2000-2002. Í 4. gr. samkomulagsins segir: „KaupþingBúnaðarbanki hf. er samþykkur því að veiðiréttur tilheyri allur eignarhlutastefndu til frambúðar gegn greiðslu að fjárhæð kr. 1.405.550 til bankans (árleggreiðsla til bankans miðað við 31,11% hlutdeild í veiðirétti Glammastaða næstutíu árin).“Stefnandi byggir á því að í ofangreindu samkomulagi hafi ekki verið umsölu á fasteign eða landi að ræða. Hins vegar sé þar kveðið á um uppgjör ágreiðslum veiðihlunninda. Jafnframt hafi, í tengslum við skuldaskil viðKaupþing banka hf., verið seld veiðihlunnindi frá jörð, þ.e. hinum útskiptajarðarparti úr landi Glammastaða, sem stefnandi máls þessa eigi í dag. Sé byggtá því í máli þessu að sala veiðihlunnindanna með samkomulaginu frá 6. júlí 2005fari í bága við meginreglu þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970 umbann við aðskilnaði veiðiréttar frá landareign og skýrt bann 8. gr. jarðalaganr. 81/2004 við sölu hlunninda frá jörð. Þar sem ekki hafi verið heimilt aðlögum að aðskilja veiðirétt frá landi stefnanda sé hann því enn eigandihlutfallslegs veiðiréttar fyrir landi sínu og sé honum nú nauðugur sá kostur aðfá viðurkenningardóm fyrir rétti sínum.Um lagarök vísar stefnandi til fornrar meginreglu íslensks réttar umað réttur til veiða fylgi landareign. Ennfremur er byggt á ákvæðum laga um lax-og silungsveiði nr. 76/1970, einkum 4. mgr. 2. gr. Þá vísar stefnandi tilákvæða 8. gr. jarðalaga nr. 81/2004 og ákvæða lax- og silungsveiðilaga nr.61/2006, einkum 5. gr. og 9. gr. Um rétt til að fá viðurkenningardóm er m.a.vísað til 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi byggir kröfu um málskostnað á 130. og 131. gr. laga nr.91/1991 og vísar um varnarþing til 32. gr. sömu laga.IV.Meginmálsástæða stefndufyrir sýknukröfu er á því byggð, að með samkomulagi þrotabús Röðulsfjárfestinga ehf. og stefndu hinn 6. júlí 2005, með samþykki Kaupþings bankahf., þáverandi eiganda Glammastaðalands með landnúmeri 190661, sem gert hafiverið til lúkningar á dómsmáli E-8659/2003um sama sakarefni, hafi þvíverið slegið föstu að enginn veiðiréttur á vatnasvæði Laxár í Leirársveit hafifylgt hinni útskiptu landspildu við afsal hennar frá stefndu til REV ehf. hinn11. febrúar 2000. Einungis hafi fylgt með í kaupunum réttur til þess að stefndumyndu greiða eiganda landspildunnar á hverjum tíma fjárhæð sem svara myndi tilhlutfallslegrar stærðar eignarhlutans af mótteknum arðgreiðslum frá veiðifélagiLaxár í Leirársveit.Íframangreindu dómsmáli nr. E-8659/2003 hafi stefndu byggt á því,að ef um framsal veiðiréttinda hafi verið að tefla, hefði þeim verið óheimilt að skiljaveiðiréttinn að nokkru eða öllu leyti við Glammastaðajörðina með kaupsamningnumvið REV ehf. vegna ákvæðis 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga um lax- ogsilungsveiði nr. 76/1970. Hafi stefnduþví gert kröfu um sýknu þegar af þeirri ástæðu en viðurkennt að viðsemjandinnkynni að eiga kröfurétt á hendur þeim eða rétt til skaðabóta vegna þess aðstefndu hefði verið ómögulegt að veita honum aðgang að veiðifélaginu. Með samkomulaginu hafi þau samningsbundnukröfuréttindi eða skaðabótaréttur eiganda landspildunnar verið gerð upp í eittskipti fyrir öll og í raun hafi verið viðurkennt að hin útskipta landspildanæði ekki að vatnasvæði Laxár í Leirársveit með þeim hætti að veiðiréttindifylgdu. Í þessu sambandi verði aðleggja til grundvallar að sá hluti Glammastaða, sem nú sé í eigu stefndu eftirafsalsgerðina 11. febrúar 2000, sé óumdeilanlega sá jarðarhluti sem tiltekinnsé sem félagsjörð í veiðifélagi Laxár í Leirársveit og því eiginleg landareigní skilningi 4. mgr. 1. gr. laga nr. 70/1976, um lax- og silungsveiði. Jörðinni Glammastöðumhafi ekki verið afsalað, heldur einungis hluta hennar. Engu breyti þótt jörðinhafi verið tekin úr landbúnaðarnotum með bréfi landbúnaðarráðherra, dagsettu31. desember 1998, enda séu eyðijarðir jafngildar öðrum jörðum í veiðifélögum,sbr. 47. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 70/1976.Stefndu byggja á því aðósanngjarnt sé að fara gegn samkomulagi stefndu og þrotabús Röðuls fjárfestingaehf. frá 6. júlí 2005, sem samþykkt hafi verið af Kaupþingi banka hf.,þáverandi eiganda hinnar útskiptu landspildu, með sérstakri áritun. Þrátt fyrirhugleiðingar í afsali til stefnanda um að deilumál séu um veiðirétt, geti þaðekki talist rétt, þar sem bankinn hafi engan reka gert að því að fá samþykkisitt ógilt með dómi og bankinn ásamt eiganda landspildunnar á tímabili,Heklubyggð ehf., hefði í reynd samþykkt samkomulagið með því að taka viðskuldabréfi frá stefndu og móttaka greiðslur þeirra vegna þess. Virða berisamkomulagið og leggja til grundvallar að engin veiðiréttindi tilheyri hinniútskiptu landspildu. Sú niðurstaða geti ekki talist í ósamræmi við ákvæði laga,eins og stefnandi byggi á, þegar af þeirri ástæðu að stefndu séu eigendurGlammastaða, sem veiðirétturinn hafi frá öndverðu tilheyrt. Vísast til 1. mgr.32. gr. og 36. gr. laga um samningagerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936í þessu sambandi en auk þess vísa stefndu til þess að eigendur landspildunnarhafi sýnt af sér stórkostlegt tómlæti við að hafa uppi kröfur um þetta efni áhendur stefndu sem fyrir löngu hafi gengið út frá því að deilumál vegnaarðgreiðslnanna væru úr sögunni. Stefndu mótmæla þvísérstaklega að í afsali þeirra til REV hf., dagsettu 11. febrúar 2000, hafifalist afsal veiðiréttinda en hafi svo verið hafi það verið þeim óheimilt vegnaákvæðis 4. mgr. 2. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 76/1970. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfumstefnanda þegar af þeirri ástæðu. Verði litið svo á að um heimilt afsalveiðiréttinda hafi verið að ræða, sé á því byggt að með samkomulagi aðila frá6. júlí 2005 hafi það afsal gengið til baka og að það hafi verið aðilumheimilt. Mótmæla stefndu öllum hugleiðingum í stefnu um að svo hafi ekkiverið. V.Ágreiningur aðila í máli þessu lýtur að því, hvort hlutfallslegurveiðiréttur á vatnasvæði Laxár í Leirársveit hafi fylgt með í kaupunum þegarstefnandi keypti jarðarpart með landnúmeri 190661 hinn 9. janúar 2013 afréttargæslustefnda, Arion banka hf. Stefnandi vísar til þess að frá fornu farisé það meginregla að íslenskum lögum að veiðiréttur fylgi landi og samkvæmtlax- og silungsveiðilögum nr. 76/1970, sem hafi verið í gildi þegar samkomulagmilli annars vegar Röðuls fjárfestinga ehf., þáverandi eiganda jarðarpartsins,og Kaupþings banka hf. og hins vegar stefndu frá 6. júlí 2015 var gert, hafiverið lagt bann við því að skilja veiðirétt frá landi. Þá bendir stefnandi áákvæði 8. gr. jarðalaga nr. 81/2004 þar sem fram komi bann við því að skiljahlunnindi frá jörð, nema undantekningar séu gerðar frá þeirri reglu með lögum.Hafi því verið óheimilt að selja veiðiréttinn frá landinu svo sem reynt hafiverið að gera með áðurgreindu samkomulagi. Stefndu mótmæla málsástæðum stefnanda og byggja sýknu sýna í fyrstalagi á því að meðframangreindu samkomulagi hafi þvíverið slegið föstu að enginn veiðiréttur á vatnasvæði Laxár í Leirársveit hefðifylgt hinum útskipta jarðarparti við afsal hans frá stefndu til REV hf. hinn11. febrúar 2000. Hafi afsalið verið leiðrétt að þessu leyti með samkomulaginu. Með í umræddum kaupum hafi í raun einungisfylgt réttur til þess að stefndu myndu greiða eiganda landspildunnar á hverjumtíma fjárhæð sem svara myndi til hlutfallslegrar stærðar eignarhlutans afmótteknum arðgreiðslum frá veiðifélagi Laxár í Leirársveit. Þá byggja stefndu áþví að ósanngjarnt sé að fara gegn framangreindu samkomulagi og vísa til ákvæða1. mgr. 32. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Loks byggja stefndu á því að stefnandi hafi sýnt af sérstórkostlegt tómlæti við að hafa uppi kröfur sínar.Í upphafi munnlegsmálflutnings við aðalmeðferð málsins ítrekaði lögmaður frávísunarkröfu stefndugegn mótmælum stefnanda. Málið var flutt um þá kröfu 30. september 2014 og meðúrskurði dómsins, uppkveðnum 28. október sama ár, var henni hafnað. Þar með varskorið úr ágreiningi aðila að þessu leyti og hafa engin frekari rök verið færðfram af hálfu stefndu til stuðnings frávísun málsins. Eru því engin efni til aðfjalla frekar um þá kröfu. Eins og rakið er ímálavaxtakafla hér að framan hefur umræddur jarðarpartur gengið kaupum og sölumfrá árinu 2000. Í kaupsamningum og afsölum, sem liggja þar til grundvallar áárunum 2001 til 2003, hefur verið getið um rétt jarðarinnar í veiðifélagi Laxárí Borgarfjarðarsýslu og hlutfallslegan rétt hennar til arðs miðað við stærðeignarhlutans. Í kaupsamningi/afsali, dagsettu 10. maí 2006, þar sem Kaupþingbanki hf. seldi Heklubyggð ehf. umræddan jarðarpart, er jafnframt tekið fram aðkaupanda sé kunnugt um að óljóst sé um veiðirétt, sem jörðinni kunni að fylgja,og að það kunni að þurfa að sækja þann rétt fyrir dómstólum. Auk þess er gerðgrein fyrir samkomulaginu frá 6. júlí 2005 en einnig tekið sérstaklega fram aðmeð kaupsamningnum framselji seljandi til kaupanda allan þann veiðirétt semkunni að fylgja jörðinni. Með nauðungarsöluafsali, dagsettu 1. nóvember 2011,eignaðist Arion banki hf. síðan jarðarpartinn og seldi hann stefnanda, sem þáhét Glammastaðir ehf., með afsali, dagsettu 9. janúar 2013. Í síðastgreinduafsali er jarðarparturinn seldur „ásamt öllum þeim réttindum og skyldum semlandinu fylgja og fylgja ber, að engu undanskildu“. Þá er þar sérstaklega tekiðfram að kaupandi geri sér grein fyrir því að deilur séu um veiðiréttindi og aðseljandi geti ekki ábyrgst að þau fylgi jörðinni, þótt svo sé samkvæmt lögum. Framangreindarathugasemdir í eignarheimildum vegna hins útskipta jarðarparts með landnúmeri190661 um deilur um veiðiréttinn eiga rót að rekja til áðurnefnds samkomulagsfrá 6. júlí 2005. Kom það m.a. fram í vitnaskýrslu Marvins Ívarssonar,fasteignaráðgjafa hjá Arion banka hf., við aðalmeðferð málsins. Kvað hann textaí afsali Arion banka hf. til stefnanda, dagsettu 9. janúar 2013, um aðveiðiréttindin væru óviss, vera til kominn vegna þess að skömmu eftir aðbankinn eignaðist umræddan jarðarpart á uppboði hefði stefndi Guðmundur haftsamband við vitnið og upplýst um samkomulagið frá 6. júlí 2005. Hefði stefndiGuðmundur lýst þeirri skoðun sinni að með samkomulaginu hefðu stefndu keyptveiðiréttinn og greitt fyrir hann með skuldabréfi. Þótt vitnið teldiyfirlýsingu stefnda Guðmundar ekki fá staðist, hefði umræddur texti veriðsettur inn í afsalið til stefnanda til þess að koma í veg fyrir að hann gætihöfðað skaðabótamál á hendur bankanum vegna þessa. Áðurer rakið að stefndu seldu REV hf. hluta jarðarinnar Glammastaða með afsali,dagsettu 11. febrúar 2000, og er tekið fram í afsalinu að jarðarparturinn séseldur með öllum þeim gæðum og gögnum sem eignarhlutanum fylgi og fylgja beri.Jafnframt segir að afsalshafa sé kunnugt um rétt jarðarinnar í veiðifélagiLaxár í Borgarfjarðarsýslu og eignist hann hlutfallslegan rétt til arðs miðaðvið stærð eignarhlutans. Er í afsalinu að finna eftirfarandi tilgreiningu áhinum selda jarðarparti:„Norðausturhluti jarðarinnar, sem markast af landamerkjum jarðarinnar skv. landamerkjaskráen mörkin á milli jarðahlutanna eru merkt með rauðri línu, sem liggur annarsvegar niður frá þjóðvegi og endar meðfram lóð nr. 23 niður að Glammastaðavatnien hins vegar frá þjóvegi (uþb. 15-20 m. frá Rauðalæk í norðaustur) stystu leiðuppí Glammastaðaá.“ Óumdeilt er að þessi landshluti fékk landnúmerið 190661 ílandskrá fasteigna og er sá jarðarpartur sem ágreiningur máls þessa lýtur að. Aðframangreindu virtu verður að líta svo á að veiðiréttindin hafi fylgt með þegarstefndu seldu umræddan jarðarpart á árinu 2000. Stefndu hafa borið því við aðverði talið að við afsalsgerðina hafi veiðiréttindin verið framseld, hljóti þaðhafi verið óheimilt samkvæmt 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga um lax- og silungsveiði nr.76/1970 þar sem bann er lagt við því að skilja veiðirétt að nokkru eða ölluleyti frá landareign. Stefnandi hefur hins vegar bent á að jörðin Glammastaðirhafi farið í eyði löngu áður en framangreint afsal var gert og hafa stefnduekki mótmælt þeirri staðhæfingu. Verður við það miðað og telst jörðin því ekkihafa verið landareign í skilningi framangreinds ákvæðis laga nr. 76/1970 við þáafsalsgerð. Var því á þeim tíma ekkert því til fyrirstöðu að lögum að seld yrðispilda úr jörðinni ásamt tilheyrandi veiðirétti. Þegarlitið er til efnis framangreinds samkomulags frá 6. júlí 2005 er ljóst að meðþví var hvorki verið að selja fasteign né land, heldur er þar kveðið á umuppgjör á greiðslum vegna veiðihlunninda. Þá verður ekki séð annað en að íákvæði 4. gr. samkomulagsins um veiðirétt til frambúðar hafi falist ráðstöfun áveiðirétti, sem sannanlega fylgdi umræddum jarðarparti við söluna til REV hf. áárinu 2000, til stefndu gegn greiðslu. Ekki verður fallist á það með stefndu aðunnt hafi verið að leiðrétta framangreint afsal að því er veiðiréttinn varðarmeð þessum hætti. Verður hér að líta til þeirrar meginreglu íslensks réttar aðlandeigandi á einn rétt til veiða á landi sínu og að samkvæmt ákvæðum 4. mgr.2. gr. þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970 er óheimilt að skiljaveiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareign. Að virtu eindregnu bannilaganna, geta sjónarmið um að stefnandi hafi ekki verið grandlaus um óvissuveiðiréttarins vegna tilgreiningar hennar í afsali ekki ráðið niðurstöðumálsins að þessu leyti.Stefndubyggja sýknukröfu sína jafnframt á því að ósanngjarnt sé að fara gegnsamkomulagi stefndu og þrotabús Röðuls fjárfestinga ehf. frá 6. júlí 2005 semgert hafi verið með samþykki Kaupþings banka hf., þáverandi eigandajarðarpartsins. Bankinn hafi engan reka gert að því að fá samþykki sitt ógiltmeð dómi og hann hafi, ásamt Heklubyggð ehf., sem verið hafi eigandijarðarinnar á tímabili, í reynd samþykkt samkomulagið með því að taka viðskuldabréfi frá stefndu og þiggja greiðslur samkvæmt því. Virða berisamkomulagið og leggja til grundvallar að engin veiðiréttindi tilheyri hinumútskipta jarðarparti. Vísa stefndu í þessu sambandi til ákvæða 1. mgr. 32. gr.og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Stefndu gera enga frekari grein fyrir því hvernig sjónarmið tilvitnaðralagaákvæða um ósanngirni eiga við að því er varðar viðurkenningarkröfustefnanda. Er þessi málsástæða því vanreifuð að þessu leyti. Þá verður ekki séðað framangreind lagaákvæði eigi hér við og er þessari málsástæðu því hafnað. Aðþví er varðar þá málsástæðu stefndu fyrir sýknu af viðurkenningarkröfustefnanda að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt tómlæti við að hafa uppi kröfursínar, verður að líta til þess að af gögnum málsins má ráða að stefnandi sendibæði veiðifélagi Laxár í Leirársveit og stefndu bréf þar sem hann gerði tilkalltil veiðiréttar og arðgreiðslna vegna jarðarparts síns rúmum mánuði eftir aðafsal hans var undirritað 9. janúar 2013. Svarbréf stjórnar veiðifélagsins tilstefnanda er dagsett 7. mars 2013 en svar lögmanns stefndu er dagsett 13. samamánaðar. Þá liggja frammi í málinu bréf lögmanns stefnanda til sömu aðila umsama efni, dagsett 13. september 2013, ásamt lögfræðiáliti sem stefnandiaflaði. Eins og áður er getið, var mál þetta höfðað 14. apríl 2014. Að þessuvirtu og eins og mál þetta er vaxið að öðru leyti er það mat dómsins aðmálsástæða stefndu um tómlæti eigi ekki við og er henni því hafnað.Ígreinargerð stefndu er byggt á því að samkomulagið frá 6. júlí 2005 hafi veriðgert til lúkningar á dómsmáli nr. E-8659/2003 um sama sakarefni og að með þvíhafi samningsbundin kröfuréttindi eða skaðabótaréttur eiganda jarðarpartsinsverið gerð upp í eitt skipti fyrir öll. Jafnframt hafi verið viðurkennt að hiðútskipta land næði ekki að vatnasvæði Laxár í Leirársveit með þeim hætti aðveiðiréttindi fylgdu. Í bókun stefndu, sem lögð var fram í máli þessu 4.september 2014, er vakin athygli á því að fallið hafi niður í greinargerðinnitilvísun til ákvæða 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Fyrrgreindudómsmáli milli stefndu og þáverandi eiganda umrædds jarðarparts lauk meðdómsátt og var því hvorki felldur efnisdómur á dómkröfu stefnanda í þessu máliné málsástæður, sem búa henni að baki. Eru því engin efni til að líta svo á aðákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 standi þessari málsókn í vegi. Við munnlegan málflutningtók lögmaður stefndu fram að stefndu væru ósátt við þau landamerki, sem framkoma á framlögðu korti með afstöðumynd af umræddum jarðarparti, og teldu þauröng. Þá er þess getið í greinargerð stefndu að með samkomulaginu frá 6. júlí2005 hafi í raun verið viðurkennt að jarðarparturinn næði ekki að vatnasvæðiLaxár í Leirársveit með þeim hætti að veiðiréttindi fylgdu. Stefnandi mótmælirþessum skilningi stefndu. Á framlögðu korti með afstöðumynd kemur fram aðlandamerki þess séu birt með fyrirvara. Hins vegar ber kortið með sér aðjarðarparturinn nær niður að vatni og þá bera önnur framlögð gögn með sér aðsvo sé og er þess m.a. getið í afsali stefndu til REV hf. frá 11. febrúar 2000.Af hálfu stefndu hefur ekki verið gerð frekari grein fyrir þessar málsástæðu ogmeð vísan til framangreinds er henni hafnað.Íljósi framangreindrar niðurstöðu um að veiðirétturinn hafi fylgt jarðarpartimeð landnúmeri 190661 við upphaflega útskiptingu hans frá jörðinni Glammastöðumþegar stefndu seldu hann til REV ehf. 11. febrúar 2000 og þar sem ekki er aðfinna í afsali til stefnanda fyrir jarðarpartinum 9. janúar 2013 sérstakatilgreiningu á því að veiðiréttindi hafi verið sérstaklega undanskilin viðsöluna, verður, að öllu framangreindu virtu, að fallast á það með stefnanda aðlandi hans tilheyri hlutfallslegur veiðiréttur á vatnasvæði Laxár íLeirársveit. Er viðurkenningarkrafa stefnanda því tekin til greina.Eftirniðurstöðu málsins verður stefndu sameiginlega gert að greiða stefnandamálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur.ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð :Viðurkennt er að landistefnanda, sem skráð er í fasteignaskrá sem Glammastaðaland með landnúmeri190661, Hvalfjarðarstrandarhreppi, tilheyri hlutfallslegur veiðiréttur ávatnasvæði Laxár í Leirársveit. Stefndu, Guðmundur Jóhannssonog Edda B. Jónasdóttir, greiði sameiginlega stefnanda 900.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 515/2006
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði áfram bönnuð för úr landi á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2006, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð brottför af landinu allt til miðvikudagsins 4. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 139/2000
Ávana- og fíkniefni Hlutdeild
K var dæmdur til 12 mánaða fangelsisvistar fyrir hlutdeild í fíkniefnabroti. Um var að ræða innflutning á 969 MDMA töflum og var brot K fólgið í því að hafa, að beiðni meðákærðu C, útvegað tiltekið heimilisfang í því skyni að þangað yrði sendur pakki með umræddum fíkniefnum. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu var staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing, sem honum var gerð í héraði, þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara að héraðsdómur verði ómerktur, en til þrautavara að refsing verði milduð. Fallist verður á með héraðsdómi að skilja verði ákæru í málinu þannig að ákærði sé borinn sökum um að hafa af ásetningi drýgt brotið, sem þar greinir nánar. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði í meginatriðum sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem honum var gefin að sök í ákæru. Var sú niðurstaða í verulegum atriðum reist á mati fjölskipaðs héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Ekki hafa verið færðar fram líkur fyrir því að það mat kunni að vera rangt svo að einhverju skipti, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og henni var breytt með 19. gr. laga nr. 37/1994. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða staðfest. Refsing ákærða er hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, sem verður þannig staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Kristján Guðmundur Snæbjörnsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2000. I. Ákærðu A og B er gefið að sök að hafa á tímabilinu frá júní til júlí staðið saman að innflutningi á 976 töflum með fíkniefninu MDMA (3,4 metylendíoxýmetamfetamíni), er barst hingað til lands með pósti þann 7. júlí. Ákærði B átti frumkvæði að því að flytja fíkniefnið hingað til lands og fékk hann ákærðu A til þess að útvega það í Hollandi og láta senda hingað. Ákærða A sendi til Hollands kr. 100.000 í hollenskum gyllinum til kaupa á fíkniefninu sem hún lét senda á heimili feðganna D og E að [...], en heimilisfang þeirra hafði ákærði Kristján Guðmundur látið henni í té, sbr. lið II. Fór ákærða A síðan að kvöldi fimmtudagsins 8. júlí ásamt ákærðu C að heimili feðganna, þar sem ákærða C fór inn og sótti pakka sem innhélt ofangreint fíkniefni og afhenti hann skömmu síðar ákærðu A. Ákærða Kristjáni Guðmundi er gefið að sök að hafa að beiðni ákærðu A látið henni í té heimilisfang feðganna D og E í því skyni að þangað yrði sendur pakki sem hann mátti vita að innihélt fíkniefni, sbr. lið I, en skömmu áður hafði ákærði fengið E til þess að samþykkja að pakkinn yrði sendur á heimili þeirra feðga og boðið honum greiðslu fyrir. Fór ákærði þann 7. júlí með ákærðu A að [...] í þeim tilgangi að kynna henni aðstæður, en áður hafði ákærði afhent henni miða með heimilisfangi feðganna. Daginn eftir að pakkinn barst E hafði hann símsamband við ákærða sem í beinu framhaldi tilkynnti ákærðu A að hún gæti sótt pakkann á heimili E. Ákærðu C er gefið að sök að hafa að kvöldi fimmtudagsins 8. júlí að beiðni ákærðu A farið á heimili feðganna D og E að [...] og sótt þangað framangreindan pakka sem hún mátti vita að innihélt fíkniefni og afhent hann skömmu síðar A, sbr. ákærulið I. Teljast framangreind brot A, B og C varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974, en verknaður ákærða Kristjáns Guðmundar telst varða við sömu lagagreinar, sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og að framangreindar 976 töflur með vímuefninu MDMA verði gerðar upptækar.“ I. Málavextir eru þessir: Ákveðið var að setja hættulaus gervifíkniefni í tuskubrúðuna og halda áfram eðlilegri afhendingu pakkans, undir stjórn og eftirliti lögreglu, í þeirri von að upplýsa hver eða hverjir væru eigendur þeirra fikniefna sem verið væri að reyna að smygla inn til landsins. Áður en afhending hófst heimilaði Héraðsdómur Reykjavíkur lögreglunni að koma fyrir búnaði sem næmi og tæki upp samtöl og annars konar hljóð eða merki í pakkanum. Búnaðinum var komið fyrir í pakkanum áður en afhending fór fram. Þann 7. júlí 1999, kl. 15.15, hófst eftirlit lögreglu með húsinu að [...]. Áður hafði verið haft samband við forsvarsmenn Jóna hf., flutningsmiðlunar, og þeir látnir vita um stöðu málsins. Var ákveðið að starfsmaður og Þór Jónsson, tollvörður, myndu afhenda móttakanda pakkann, en Þór Jónsson, tollvörður, var klæddur samskonar fatnaði og starfsmenn Jóna hf., flutningsmiðlunar, nota við störf sín. Klukkan 15.30 var pakkinn afhentur E [...], sem kvittaði á fylgiskjal pakkans fyrir hönd föður síns. Við hlustun mátti greina að pakkinn var lagður einhverstaðar niður í íbúðinni og ekki hreyfður meira. Ekki var unnt að greina orðaskil milli manna í íbúðinni. Lögregla hafði eftirlit með stigahúsi og næsta nágrenni. Klukkan 17.54 var bifreiðinni GI-631 ekið inn í Y. Bifreiðinni ók karlmaður, sem síðar kom í ljós að var ákærði, Kristján G. Snæbjörnsson, og í framsæti sat stúlka, sem síðar kom í ljós að var ákærða, A, kölluð S. Bifreiðinni var ekið rólega inn í enda botnlangans og síðan út aftur. Ekkert annað markvert gerðist næstu klukkustundir en þeir feðgar D og E fóru úr íbúðinni en komu fljótlega aftur heim. Þeim var veitt eftirför er þeir yfirgáfu íbúðina. Við mátti greina að pakkinn var ekki hreyfður. Þann 8. júlí 1999, kl. 11.30, fór lögregla að Y og handtók þar ofangreinda feðga vegna gruns um aðild þeirra að fikniefnainnflutningi. Áður hafði héraðsdómur heimilað húsleit á heimili þeirra feðga með úrskurði. Að svo búnu var eftirliti með íbúðinni hætt. Í íbúðinni fannst tuskubrúðan uppi á hillu í fataskáp og lá kassinn utan af brúðunni á gólfi stofunnar við hliðina á símanum. Að lokinni húsleit voru þeir D og E færðir í fangageymslu vegna frekari rannsóknar málsins. E greindi frá því í viðtali við rannsóknarlögreglumennina Sólberg Bjarnason og Kristinn Sigurðsson, sem fram fór í fangageymslu, að vinur hans, Kristján G. Snæbjörnsson, hefði boðið honum góða peningagreiðslu gegn því að E myndi taka á móti pakka frá útlöndum sem sendur yrði í Y. Haft var samband við Helga Jóhannesson hrl., verjanda E, og samþykkti sá síðarnefndi að aðstoða lögreglu með því að afhenda gervifíkniefnapakka. Ákveðið var að E myndi hafa símasamband við Kristján G. Snæbjörnsson og láta hann vita um komu pakkans. Klukkan 17.48 hafði E síðan símasamband við Kristján og lét hann vita að pakkinn væri kominn. E kvaðst sjálfur vera staddur í miðbæ Reykjavíkur og yrði kominn heim til sín um kl. 19.30. Kristján sagðist þurfa „lát´ann aðilann vita“. Símtalið var hljóðritað. E var síðan látinn ganga heim frá verslunarmiðstöðinni í Mjódd og var kominn þangað kl. 19.41. Áður hafði gervifíkniefnapakkanum verið komið fyrir í íbúð hans og lögregla hafði þar eftirlit. Klukkan 22.10 var bifreiðinni [...] ekið inn Y. Var henni lagt austanmegin á afleggjara, gegnt bifreiðaplani stigahúss nr. [...]. Farþegi bifreiðarinnar, C, gekk að Y, hringdi þar á bjöllu og gekk inn. Ökumaður bifreiðarinnar var A. Eftir stutta stund kom C gangandi út frá Y með gervifíkniefnapakkann og settist í bifreiðina [...] sem ekið var í burtu. Veittu lögreglumenn þá bifreiðinni eftirför. Bifreiðinni var síðan ekið sem leið lá að bifreiðarstæði við Bjargarstíg, rétt fyrir ofan gatnamót Grandarstígs og Bjargarstígs. Þar yfirgáfu A og C bifreiðina og fóru inn að X. Lögreglumenn, sem eins og áður segir, höfðu sett hljóðnema í tuskubrúðuna heyrðu að verið var að opna brúðuna sem töflurnar voru faldar í. Ákváðu þeir því að fara inn að X og handtaka A og C í þágu rannsóknar málsins. Er lögregla kom í íbúð A hafði hún hent brúðunni út um glugga á íbúðinni að baka til. Þarna greindi A lögreglu frá því að erlendur karlmaður hefði haft símasamband við hana og boðið henni peningagreiðslu fyrir að ná í pakkann í Y og fara með hann á heimili sitt þar sem hann yrði seinna sóttur. A kvaðst ekki vita hver þessi karlmaður væri né hver myndi sækja pakkann á heimili hennar eða hvenær. C greindi lögreglu frá því að hún hefði sótt umræddan pakka að Y að beiðni A, án þess að vita um hvað í pakkanum væri. C var færð í fangageymslu lögreglunnar vegna frekari rannsóknar málsins. A var reiðubúin að aðstoða lögreglu við frekari rannsókn málsins og afhenda gervifíkniefnapakkann á eðlilegan og fyrirfram ákveðinn hátt, undir stjórn og eftirliti lögreglu, með það að markmiði að upplýsa hver væri viðtakandi og hugsanlega eigandi fikniefnanna hér á landi. Þann 8. júlí 1999, kl. 23.10, hófst eftirlit lögreglu með heimili A, X. Eftir miðnætti aðfaranótt 9. júlí greindi A lögreglu frá því að hún ætti að sækja laun á vinnustað sinn, Þ rétt eftir kl. 01.00, en það hafi hún ákveðið fyrirfram. A sagði að fólk myndi gruna að ekki væri allt með felldu ef hún myndi ekki nálgast laun sín. A greindi lögreglu einnig frá því að hún ætti pantað flugfar til Hollands um morguninn 9. júlí og að vinnuveitandi hennar, B, ætlaði sér að taka við íbúð hennar að X seinna um nóttina. Við rannsókn málsins fannst flugmiði, sem staðfesti þessa fyrirhuguðu flugferð hennar. A sagði eðlilegast að hún greindi B frá því að hún væri veik og hefði því frestað heimför sinni til Hollands. Myndi B þá ekki óska eftir því að fá íbúð hennar strax. Ítrekað aðspurð sagði A að enginn starfsmaður eða gestur Þ væri viðriðinn innflutning þennan á fikniefnum. Í ljósi þessa var ákveðið að A færi á vinnustað sinn, Þ, til að ná í laun og láta vita um breytingu á heimför, undir eftirliti og stjórn lögreglu. A kvaðst vera reiðbúin til að bera hlustunarbúnað á líkama sínum. Klukkan 02.01 fór A akandi á vinnustað sinn, staldraði þar við innandyra í stutta stund og ók síðan aftur heim til sín kl. 02.21. Ekkert markvert gerðist eftir þetta. Föstudaginn 9. júlí, kl. 05.15, hætti lögregla við eftirliti og tilraun til afhendingar gervifíkniefnapakkans. Húsleit var gerð á heimili A og hún síðan færð í fangageymslu og úrskurðuð í gæsluvarðhald um kvöldið. Sama dag, kl. 07.27, var Kristján G. Snæbjörnsson handtekinn á heimili sínu, og úrskurðaður í gæsluvarðhald um kvöldið. Síðar sama morgun var E úrskurðaður í gæsluvarðhald. D lést í umferðarslysi 17. september sl. Þann 15. júlí 1999 heimilaði Héraðsdómur Reykjavíkur lögreglunni í Reykjavík húsleit í húsnæði tengdu ákærða B, þ.e. veitingastaðnum Þ, að [...], í kjallaraíbúð að X, í raðhúsi að V og í versluninni Z, [...]. Þann 16. júlí 1999 leit lögreglan á áðurnefndum stöðum og handtók B, en hann og unnasta hans Við leit fundust engin gögn er ætla má að tengist rannsókn þessa máls. Við leitina að X framvísaði B 0,47 grömm af hassefni og hálfreykt jóna, 1,27 grömm. Við leit á heimili ákærðu A fannst meðal annars gulur miði á hollensku með verðútreikningi sem hún kannast við að hafa handritað. Á honum stendur í þýðingu löggilts skjalaþýðanda. „Samtals 1,500000 (p.k.) Kaupverð = 150.000 þegar greitt =100.000 (p.h) Verð hjálparmanns =150.000 [...] (B?): 500.000 - 50.000 kaupverð = W: 500.000 - 50.000 (p.k. = kaupverð) S: 500.000 - 50.000 (p.k. = kaupverð)” Rannsóknarlögreglumennirnir Sólberg Bjarnason og Kristinn Sigurðsson áttu hinn 8. júlí sl. samtal við E og verjanda hans, Helga Jóhannesson hrl., en ekki var unnt að yfirheyra E um málsatvik vegna veikinda og minnisleysis sem hann bar fyrir sig við upphaf máls. E greindi frá því að Kristján G. Snæbjörnsson hafi boðið sér góða peningagreiðslu gegn því að E tæki við pakka frá útlöndum sem yrði sendur að Y. E sagðist hafa átt þetta samtal fyrir um viku er þeir hafi verið staddir í eldhúsi á heimili Kristjáns. E sagði að þetta hafi ekkert frekar verið rætt og ekkert verið ákveðið í þessum efnum. Hafi hann ekki gefið Kristjáni svar um hvort hann væri tilbúinn til þessa eða ekki. E sagði að hvorki hafi verið rætt um hversu há greiðslan yrði fyrir viðvikið né hafi hann spurt hvert innihald pakkans yrði. Lögregla aflaði símgagna við rannsókn málsins að fengnum úrskurði héraðsdóms, meðal annars varðandi tiltekna síma er ákærðu höfðu aðgang að. Kom í ljós að 10 símtöl/tilraunir voru skráð milli síma Kristjáns og E á tímabilinu 28. júní til 7. júlí. Símtöl/tilraunir voru skráð 65 milli síma B og A á tímabilinu 16. júní til 9. júlí sl. Þá voru 62 samtöl/tilraunir skráð milli síma Kristjáns og A frá 15. júní til 9. júlí og 130 símtöl/tilraunir á milli síma ákærðu Kristjáns og B. Við könnun þessara símgagna mun ekkert hafa í ljós sem tengdist rannsókn málsins. Við könnun tengsla milli síma A og W [...], sem síðar verður getið, kom í ljós að skráð eru talsvert mörg símtöl, fyrst 18. júní og síðast 8. júlí sl., meðal annars margsinnis 8. júlí sl., bæði örskömmu fyrir og eftir að pakkin var sóttur að Y. II. Ákærða A greindi frá því við fyrstu yfirheyrslu að karlmaður frá Hollandi hefði hringt í sig og beðið sig um að ná í pakka hjá karlmanni í fjölbýlishúsi að Y og fara með pakkann á heimili sitt þar sem hann yrði sóttur fyrir kl. 01.00 sama dag. Hún kvaðst ekki hafa frekari upplýsingar um manninn sem hafi boðið henni 100.000 krónur fyrir viðvikið. A kvaðst hafa hent brúðunni út um glugga á svefnherbergi þegar hún hafi gert sér grein fyrir því að lögregla væri að koma á staðinn, hún hefði fengið fyrirmæli um að henda pakkanum ef eitthvað væri að. Við húsleit hjá A var lagt hald á ýmis skjöl og pappíra auk gervifíkniefnapakkans og tuskubrúðunnar sem í honum hafði verið. Þann 9. júlí 1999 var A yfirheyrð vegna rannsóknar málsins. Þar hélt hún sig við þann framburð að hollenskur karlmaður sem hún vissi engin deili á hefði hringt í hana og boðið henni peningagreiðslu fyrir að ná í pakkann í Y og fara með hann heim til sín. Ákærða kom til Íslands 29. maí og var það í annað sinn á árinu 1999. Sagði hún tilgang komu sinnar hafa verið að kynnast betur unnusta sínum, R. A kvaðst hafa farið að vinna sem nektardansmey í Þ. til að afla sér framfærslueyris. A sagði að einum eða tveimur vikum eftir að hún kom til Íslands hafi ákærði B komið á tal við hana á vinnustað þeirra, Þ. Hafi B spurt hana hvort hún vissi um einhvern aðila í Hollandi sem væri tilbúinn til að senda fikniefni til Íslands, en ekkert hafi verið rætt um hvaða efni eða hversu mikið magn. Hafi hún sagt B að hún skyldi kanna þetta fyrir hann og láta hann vita. Nokkrum dögum seinna hafi hún hringt í vin sinn í Hollandi, sem kallaður sé W, og greint honum frá erindi B. A segir að W þessi hafi sagt að það væri ekkert mál að senda fikniefni til Íslands en hann hafi viljað komast í samband við B til að vita hversu mikið hann myndi fá greitt fyrir að senda efnin. Nokkrum dögum seinna hafi hún verið stödd á heimili B, að V. Hafi hún hringt í W úr farsíma sínum og síðan leyft þeim B að ræða sama í einrúmi í um 10 mínútur í farsíma hennar. A kvaðst ekki vita hvort þeir ræddu allan tímann saman eða ekki, en W hafi verið enn á línunni þegar B rétti henni símann aftur. Hafi W þá sagt henni að hún ætti að skipuleggja þennan innflutning ásamt B og vera tengiliður sinn. Um kvöldið, er hún hafi verið stödd í Þ, hafi hún rætt um þetta við B sem hafi sagt henni að hún yrði milligöngumaður við W í Hollandi. Kvaðst A hafa orðið svolítið undrandi á því er fram í sótti að hún ætti að gera allt sem gera þyrfti varðandi innflutninginn en B hafi sagt henni að hún myndi fá greitt um 300-400 þúsund krónur fyrir sinn hlut. A kvaðst hafa hringt í W í Hollandi daginn eftir sem hafi sagt henni að hún ætti að senda peninga til vinar hans, L, í Hollandi og finna eitthvert heimilisfang á Íslandi sem senda mætti pakkann á. Hafi hún spurt B hvort hann vissi um eitthvert heimilisfang en hann sagt að hún yrði að ákveða þetta alveg ein með W. Hafi henni þá dottið í hug að spyrja ákærða Kristján G. Snæbjörnsson vegna þess að hún treysti honum best af því fólki sem vann í Þ. Henni hafi einnig dottið í hug að Kristján vissi allt um málið sökum þess hversu góðir vinir þeir B og Kristján voru. Þegar hún hafi spurt Kristján hvort hann gæti útvegað heimilisfang hafi hann spurt á móti fyrir hvern þetta væri og hafi hún þá sagt honum að þetta væri fyrir B. Hafi Kristján sagt við sig að hann ætlaði sér að spyrjast fyrir um þetta og láta hana vita. Kvaðst A hafa sagt við Kristján að hún myndi láta hann hafa peninga fyrir greiðann, en ekkert hafi þó verið rætt um fjárhæð eða greiðslutíma. Hafi Kristján alls ekki viljað að B fengi vitneskju um að hann hefði útvegað A heimilisfangið. A sagði að nokkrum dögum seinna hafi hún verið við vinnu í Þ og hitt þar Kristján í svonefndu “VIP”-herbergi. Kristján hafi þá sagt sér að hann hefði fundið mann sem hægt væri að senda pakka til og getið þess að sá væri ekki með öllum mjalla. Hafi hún spurt Kristján hvort þessum manni væri treystandi og hafi hann þá sagt að manninum væri treystandi þar sem hann myndi ekki gera sér grein fyrir því hvað væri að gerast, hann væri illa gefinn. Kristján hafi síðan skrifað niður heimilisfang mannsins og nafn á miða og afhent henni. Hafi Kristján sagt henni að maðurinn myndi hringja í hann og láta vita þegar hann væri búinn að fá pakkann. Kristján hafi einhvern tímann spurt hana hvort maðurinn, hálfvitinn, fengi greiðslu fyrir að láta nota heimilisfangið ef hann spyrði eftir því. Hafi hún sagt að hún vissi það ekki, hún hefði aldrei fengið nein svör um hvort greiða ætti þessum manni eða ekki. Auk þess hafi legið fyrir að ekki ætti að ganga frá peningamálum fyrr en eftir að B væri búinn að fá pakkann í sínar hendur. A sagði að daginn eftir hafi hún hringt í W og látið hann vita um heimilisfangið, Y. Hafi W sagst ætla að senda þetta og hringja í hana þegar hann væri búinn að senda þetta af stað. Tveimur dögum seinna hafi W hringt í A til að láta vita að pakkinn væri kominn í póst og hafi hún sama dag sagt B frá þessu í Þ. Hafi B þá sagt við hana að það væri eins gott að þetta gengi eftir. A hafi sagt við B að þetta væri ekki hennar áhyggjuefni, hann væri sjálfur að fá sendan pakka til Íslands og hún væri bara að aðstoða hann. B hafi þá svarað henni á þann veg að færi eitthvað úrskeiðis væri það alfarið hennar mál og ef hún blandaði honum í málið myndi hún aldrei sjá Holland aftur. Hún hafi brosað að þessu í fyrstu og haldið að hann væri að grínast en þá hafi B litið á hana og sagst meina hvert orð sem hann hefði sagt. A skýrði svo frá að hún hafi nokkrum sinnum haft samband við W næstu daga til að spyrjast fyrir um hvenær pakkinn kæmi. Hún hafi líka haft samband við Kristján vegna þessa en ekki fengið nein svör. Kristján hafi komið í eitt skipti upp í V og þá hafi hún spurt hann hvort ekki væri skrýtið að E væri ekki búinn að hringja en Kristján hafi sagt að honum þætti þetta allt í lagi. Þau hafi farið í bíltúr og ekið inn Y þar sem Kristján hafi sýnt henni hvar E byggi. Kristján hafi sagt henni að hann vildi ekki fara til E fyrr en hann væri kominn með einhvers konar staðfestingu á að hann væri búinn að fá pakkann. Kristján hafi þó viljað hafa sem minnst afskipti af pakkanum og sagt eitthvað í þeim dúr að hann vildi ekki taka þátt í neinu slíku þar sem hann væri kominn með barn. A sagði að þegar hún hafi verið að bíða eftir að C kæmi út úr Y hafi hún hringt í W til að láta hann vita að allt væri í lagi og svo hafi hún hringt aftur eftir að C var komin inn í bifreiðina með fikniefnapakkann. Hafi hún síðan reynt að hringja í Kristján á leiðinni heim til sín en hann hafi ekki svarað símanum en hún hafi ætlað sér að spyrja Kristján hvort hann ætlaði ekki að greiða henni peningana til baka sem hún hafði lánað honum fyrr um daginn. A sagði að eftir að hún lagði bifreiðinni við X hafi hún farið aftur í bifreiðina og sett kassann utan af tuskubrúðunni á gólfið ásamt pappírnum sem á pakkanum var. Til hafi staðið að vera smá stund að X og fara síðan með tuskubrúðuna í Þ og afhenda hana B gegn greiðslu fyrir sig og C. Er þær C voru komnar inn hafi hún farið með tuskubrúðuna inn í svefnherbergi og byrjað að þreifa á henni af forvitni. Áður hafi hún litið út um eldhúsgluggann til að athuga hvort allt væri í lagi. Þegar hún kom í svefnherbergið hafi hún heyrt mikil læti og þess vegna hent tuskubrúðunní út um gluggann þar. Síðan hafi lögregla handtekið þær C. A kvaðst ekki vita til þess að B og W hafi rætt frekar saman en í símtalinu er þau B voru stödd að V. Hafi hún ekki gefið B upp símanúmer W heldur einungis sagt honum nafn hans. Hún kvaðst ekki hafa orðið vitni að samtali B og W og því gæti hún ekki upplýst hvað þeim fór á milli. Kvaðst hún engin afskipti hafa haft af ákvörðun um magn eða tegund fikniefnanna og engar upplýsingar hafa fengið um hvernig greiðslum ætti að vera háttað, hún hafi einungis spurt W hvort hann gæti sent fikniefni tíl Íslands. Í skýrslu sinni fyrir dómi játaði ákærða A sakargiftir að öðru leyti en því að hún kvaðst ekki hafa vitað um hvaða fíkniefni hafi verið um að ræða. Hún skýrði frá í öllum megindráttum á sama veg og við rannsókn málsins. Hún sagði að um tveimur vikum eftir að hún kom til Íslands hafi meðákærði B beðið hana um að athuga hvort hún vissi ekki um einhvern aðila í Hollandi sem gæti útvegað fíkniefni. Tveim dögum síðar hafi hún hringt í vin sinn W og spurt hann hvort hann vissi um einhvern sem gæti annast þetta fyrir B. Ákærða sagðist hafa verið í íbúð í V ásamt B og hafi þau verið ein í stofunni en hinar stúlkurnar sem þar bjuggu hafi verið í herbergjum sínum. Lýsti hún símtali W og B á sama veg og við lögreglurannsókn. W hafi sagt henni að hún ætti bara að hlusta á B og gera það sem hann segði. Nokkru síðar hafi hún farið á skrifstofu B í Þ og spurt hann hver væri hugsunin með þessu og til hvers væri ætlast af henni. Hafi hann sagt sem fyrr greinir að ákærða ætti að vera milligöngumaður á milli hans og W og hún ætti að sjá um að senda peninga á heimilisfang L í Hollandi, sem hún hafi gert. B hafi gefið henni fyrirmæli um að útvega heimilisfang á Íslandi til að senda fíkniefnin á og greiða fyrir fíkniefnin með peningum sem hann myndi láta hana fá. Þegar hún hafi látið hann vita að fíkniefnin væru komin hafi hún á sama tíma átt að fá greidd laun. Hafi B sagt að hann ætti ekki meiri peninga og sagt henni að nota launin sín í þetta en hann myndi síðar greiða ákærðu til baka peningana sem senda þyrfti til Hollands til að greiða fyrir fíkniefnin. Ákærða kvaðst ekki vita nákvæmlega um hversu mikla peninga hafi verið að ræða, en hún hafi sent 3.000 gyllini til Hollands. Hafi B beðið hana um að senda þessa peninga út en hann hafi látið ákærðu hafa peningana í íslenskum krónum, þetta hafi þó eiginlega verið laun hennar. Kvaðst ákærða svo hafa farið í banka, skipt peningunum og síðan farið í pósthús til þess að senda þá út. Aðspurð um skýringuna á því hvers vegna hún hefði sagt við rannsókn málsins að B hafi látið hana hafa peningana í ýmsum gjaldmiðli, kvaðst ákærða telja það ekki hafa verið í þetta skipti. Það hafi verið fyrr þegar hann borgaði ákærðu einhver laun þar sem hún hafi ekki átt peninga fyrir nauðþurftum. Hafi hann látið hana fá peninga í mismunandi mynt. Hún kvaðst hafa farið í banka og skipt þessum íslensku peningum í 3.000 hollensk gyllini og síðan fengið 40.000 krónur fyrir sjálfa sig. Hún hafi tvisvar fengið peninga, einu sinni fyrir sjálfa sig og einu sinni til að borga fyrir fíkniefnin, en kvaðst ekki vera viss um í hvort skiptið hún fékk erlenda mynt með. Um þann framburð sinn fyrir lögreglu að hún hafi fengið 140.000 krónur greiddar frá B og þar af hafi hún sent andvirði 100.000 króna út í hollenskum gyllinum, sagðist ákærða hafa kvittað fyrir móttöku þessarar greiðslu og kvaðst búast við að kvittunin væri á skrifstofu B. Hún sagðist hafa fengið tvær greiðslur, 40.000 og 100.000 krónur. Muni hún fyrir víst að hafa fengið erlenda peninga, en kvaðst ekki muna nú hvort hún notaði erlenda eða íslenska peninga til þess að senda 3.000 gyllini til Hollands. Hafi hún áður farið í banka, skipt peningunum og fengið 3.000 gyllini Ákærða skýrði svo frá að B hafði sagt henni að hún ætti að skipuleggja þetta allt. Hafi hún verið orðin hrædd við hann og gert allt sem hann sagði. Hún skýrði frá á sama veg og fyrr um aðdraganda þess að hún leitaði til ákærða Kristjáns um heimilisfang sem mætti senda pakka á frá Hollandi. Hann hafi spurt af hverju hún þyrfti á því að halda og hafi ákærða þá sagt „æ láttu ekki svona“ þú veist alveg fyrir hvern það er, en hann hafi þó ekki virst skilja það. Síðan hafi Kristján gefið ákærðu heimilisfang hjá manni, sem hún muni ekki nafnið á. Fyrst hafi Kristján sagst myndu athuga málið og eftir nokkra daga hafi hann látið ákærðu fá heimilisfangið. Skýrði hún á sama veg og áður um viðræður þeirra Kristján um þann, sem senda ætti pakkann til. Ákærða ítrekaði sem fyrr að eftir að pakkinn væri kominn á áfangastað hafi hugmyndin verið sú að maðurinn hringdi í Kristján, sem síðan hringdi í ákærðu til að láta hana vita um að pakkinn væri kominn. Hafi ákærða svo átt að sækja pakkann. Ákærða sagði að Kristján hefði sýnt sér hvar þetta heimilisfang væri. Kvöld eitt, þegar ákærða var í V, hafi hún hringt í Kristján til að spyrja hvort hann vissi, hvort eitthvað væri að gerast. Hafi hann sagst ætla að koma og sýna ákærðu hvar þetta væri. Þau hafi farið á bifreið R, kærasta ákærðu, af því að Kristján vildi ekki fara á sinni eigin bifreið. Hana rámaði í að Kristján hafi ekið bifreiðinni þar sem hún vissi ekki hvar þetta var, en verið gæti þó að hún hafi ekið og Kristján sagt henni hvert ætti að fara. Ákærða sagði þau Kristján hafi einu sinni rætt sín í milli um það hver væri eigandi fíkniefnanna og hafi hún sagt við Kristján, „láttu ekki svona þú veist alveg fyrir hvern það er“. Hafi Kristján sagst ekki vilja koma nálægt þessu vegna þess að hann ætti lítið barn og vildi ekki lenda í neinum vandræðum. Kvaðst ákærða hafa nefnt það við Kristján þegar hún spurði hann hvort hann gæti útvegað heimilisfang, að þetta væri fyrir B. Hún sagði ástæðu þess, að hún hefði sagt í gríni við Kristján að hann ætti ekki að láta svona, hann vissi alveg fyrir hvern þetta væri, vera þá að hana grunaði að ýmislegt meira væri að gerast í Þ heldur en venjulegri klúbbastarfsemi fylgir. Hún hefði fengið heimilisfang óviðkomandi til að senda pakkann á til þess að unnusti hennar R vissi ekki af þessu vegna þess að málið var honum óviðkomandi. Hún hafi viljað láta hann vera fyrir utan þetta. Þau hafi leigt saman íbúð og hún hafi ekki viljað láta senda fíkniefnin þangað. Ákærða kvaðst hafa talið að sá sem útvegaði heimilisfangið, myndi fá greitt fyrir það en ekki hafi hún vitað hvort Kristján myndi fá greitt fyrir að útvega heimilisfangið. Hafi ákærða talið að Kristján myndi ræða það við B. Ákærða kvaðst hafa verið mjög hrædd þegar hún þurfti að sækja pakkann og eiginlega ekki þorað að fara. C hafi verið heima hjá ákærðu í íbúðinni ásamt fleiri stúlkum. Hafi ákærða boðið C að gista hjá sér á þessum tíma vegna þess að C hafi farið í brjóstaaðgerð, en hún hafi legið fyrir mestan hluta tímans og horft á myndbandsspólur. Kvaðst ákærða hafa boðið C að gista vegna þess að það var enginn í V sem sá um nektardansmeyjarnar í Þ. Hún hafi boðið C að koma til sín svo hún gæti stjanað við hana eftir aðgerðina. Síðan hafi ákærða spurt C hvort hún vildi ekki ganga með sér út í búð. Það hafi þær gert og á leiðinni hafi hún spurt C hvort hún vildi peninga. Hún hafi skýrt C frá því að hún (A) þyrfti að fara og sækja pakka sem hún héldi að hefði að geyma fíkniefni. Hafi hún boðið C 100.000 króna greiðslu fyrir að sækja pakkann og C strax fallist á það. Þessu næst hafi þær C farið aftur í íbúðina en þar hafi verið tvær stúlkur og önnur þeirra síðar farið heim. Þær ákærða og C hafi svo ekið hinni stúlkunni, I, heim í V og farið þaðan að sækja pakkann. Ákærða sagði að það hefði verið vandræðalaust fyrir C að fara með og sækja pakkann þar sem hún hafi að nokkru verið búin að ná sér, þó hún hafi ekki mátt hreyfa sig mikið. Kvaðst ákærða hafa sagt C hvar heimilisfangið væri og látið hana hafa miða með heimilisfanginu og húsnúmerinu, en ákærða hafi verið búin að fá þennan miða hjá Kristjáni sem hafi sýnt henni hvar þetta viðkomandi hús væri. Ákærða sagði að hún hafi skrifaði á miðann „[...]”, „Island” og „[...]”, en Kristján hafi verið búinn að skrifa „Y” og „D”. Kvað ákærða mögulegt að J hafi séð til þeirra þegar Kristján lét hana fá miðann með heimilisfanginu og kvaðst hún halda að hún hafi spurt J um póstnúmerið. Ákærða kvaðst síðan hafa ekið bifreiðinni inn umrædda götu og nokkurn spöl frá húsinu í útskot þar sem hún beið eftir C. Hún hafi sýnt C hvar ætti að fara inn í húsið. Kvaðst ákærða ekki hafa viljað koma nálægt húsinu. Síðan hafi C komið aftur og sett pakkann í bifreiðina og þær ekið af stað áleiðis að X. Ákærða sagði að hefði hún ekki verið að sækja fíkniefni hefði hún ekið með C alveg að stigaganginum. Hún hafi verið hrædd um það sem gæti gerst, en C hafi ekki sýnt nein viðbrögð þegar ákærða stöðvaði bifreiðina þarna. Ákærða kvaðst hafa verið taugaóstyrk, en ekki virst C vera það. Ákærða sagðist ekki muna hvort hún hafði símasamband við W þegar hún var í bílnum með C á leiðinni til og frá Y, líklega hefði hún þó hringt tvisvar sinnum, en enginn hafi verið heima. Hún kvaðst halda að hún hafi hringt í Kristján, en hann hafi ekki svarað. Hún hafi rætt við W þegar hún var í bílnum á meðan C var að sækja pakkann til að segja honum að C væri að sækja hann. Eftir það hafi hún ekki talað við hann. Ákærða sagðist vita að pakkann atti að senda til landsins með FedEx, en hún kvaðst ekki vita hvernig átti að búa um pakkann. Ákærða kvaðst hafa sagt B að pakkinn væri kominn skömmu eftir að Kristján hefði greint henni frá því. Hún og B hafi samið um að hún kæmi um kvöldið í Þ til þess að afhenda honum pakkann. Ákærða kvaðst hafa hitt B þegar hún fór í Þ um kvöldið en þau hafi ekki talað mikið saman þar sem hann var byggja pall, mikill hávaði hafi verið og erfitt að tala saman. Ákærða kvaðst ekki hafa gefið B til kynna að eitthvað hefði farið úrskeiðis, hún hafi verið mjög taugaóstyrk og hrædd. Ákærða ítrekaði að hún hafi engan þátt átt í ákvörðuninni um hvaða fíkniefni yrðu send til landsins. Þeir W og B hljóti að hafa tekið þá ákvörðun. Er gengið var á ákærðu kvaðst hún hafa haft grun um að um hafi verið að ræða E-töflur. Kvaðst hún einhvern tímann hafa spurt einhvern um það hvað þessar töflur gætu kostað hér á Íslandi og hafi sér verið sagt að hægt væri að fá 1.500 til 2.000 krónur fyrir töfluna. Aðspurð um þau ummæli hennar við rannsókn málsins að hana „grunaði einnig að þeir myndu ekki senda minna en 1000 stykki án þess að hafa neitt frekar fyrir mér í þessu“, svaraði hún því til að hún vissi að W „verslaði” oftast nær með um 1000 E-töflur, hann væri viðriðinn fíkniefni og sölu þeirra, enda hafi hún snúið sér til hans þegar B hefði beðið hana um að útvega fíkniefni. Hún kvað þann framburð W hjá lögreglu í Hollandi rangan, að hún hafi hringt í hann og beðið hann um að útvega sér E-töflur. Hið rétta væri að hún hafi beðið hann um fíkniefni án þess að tilgreina þau nánar. Ákærða kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað hún átti inni fyrir vinnu hjá Þ en hélt að það væri um 100.000 - 150.000 krónur, en þau B hafi ekki verið búin að ákveða nákvæmlega hvernig gera skyldi upp launamálin. Hún hafi vonast til að fá greitt þegar hún kæmi með pakkann daginn áður en hún ætlaði til Hollands, en hafi að miklu leyti verið hætt að hafa trú á því þar sem að hún vissi að B ætti ekki peninga. Sama dag, eða daginn áður, hafi hún fengið tékka að fjárhæð 50.000 krónur frá G, unnustu B. Hafi ákærða sótt tékkann í verslun G, Z, en ákærða hélt að hún hefði ekki kvittað fyrir móttöku tékkans. Ákærða kannaðist við að hún hafi tekið út drykki á eigin vegum á barnum í Þ, en B hafi alltaf skrifað meira heldur en það sem hún drakk og kvaðst hún því hafa verið fljót að hætta því og borgað sína drykki strax á barnum. Hún neitaði því alfarið að skulda B fé, hið sanna væri að hann skuldaði henni laun. Ákærða kannaðist einnig við að hún hafi lánað meðákærða Kristjáni Guðmundi þær 50.000 krónur sem hún fékk greiddar frá G, unnustu B. Hún hafi verið nýbúin að fá peningana en Kristján hafi þurft fé til þess að senda eitthvert. Henni hafi þótt allt í lagi að lána honum peninga þótt hún væri að fara af landi brott daginn eftir þar sem Kristján hafi lofað að greiða peningana til baka strax sama kvöldið. Ákærða staðhæfði að einu samskipti sín við W eftir að hún losnaði úr einangrun hafi verið í símtali. Verjandi hennar hafi beðið hana um að hringja í W til að vita hvort hann vildi koma hingað til landsins að bera vitni. Þau W hafi rætt saman á hollensku án viðurvistar rannsóknaraðila. Ákærða sagði að þau W hafi ekki rætt um kaupverð á fíkniefnunum. Varðandi þá fjárhæð sem hún sendi út kvað ákærða að B hafi látið hana fá peninga og sagt henni að senda þá út. Hafi B sagt henni að hún þyrfti að nota sína eigin peninga til þess að senda út og ákærða mundi fá peningana endurgreidda þegar pakkinn væri kominn þar sem B ætti sjálfur í peningavandræðum. Ákærða sagði að hún hafi reyndar alltaf gert ráð fyrir að hann myndi hvort sem er ekki borga sér launin né heldur fyrir þetta áður en hún færi til Hollands 9. júlí 1999. Ákærða sagði að W væri eini aðilinn sem hún hafi haft samskipti við erlendis út af pakkanum með fíkniefnunum. Hún hafi talað við hann í síma í þó nokkuð mörg skipti þar sem hún hafi ekki vitað hvernig átti að standa að sendingu peningana og hvert ætti að senda pakkann. Um samskipti sín við W eftir samtalið þegar meðákærði B og ákærða voru í V kvaðst ákærða ekki muna nákvæmlega eftir öllum þessum símtölum. Hún muni eftir því þegar W spurði ákærðu um heimilisfang til þess að senda pakkann á og þegar hann spurði hana hvort B væri traustur maður. Einu sinni hafi ákærða hringt í W til þess að spyrja hvort hann væri búinn að senda pakkann. Síðar hafi hann hringt aftur í ákærðu til þess að segja að hann væri búinn að senda pakkann. Auk þess hafi þau hringt í nokkur skipti vegna peninganna. Þegar peningarnir hafi ekki verið komnir til skila hafi þau hringt nokkrum sinnum sín á milli og hafi það komið í ljós að ákærða hafði sent þá á rangt heimilisfang. Við handtöku greindi ákærða C frá því að hún hefði farið í Y með ákærðu A, til að ná í pakka. C kvaðst hafa farið inn til að ná í pakkann að beiðni A og kvaðst ekki hafa vitað hvað í pakkanum var. A hefði talað mikið í farsíma sinn meðan á þessu stóð, bæði áður en hún tók við pakkanum í Y og eftir að þær óku þaðan. C kvaðst ekki vita meira um málið. Þann 9. júlí sl. var C yfirheyrð vegna rannsóknar málsins. Framburður hennar var í öllum meginatriðum á sama veg fyrir dómi. Hún sagðist hafa verið allan daginn heima hjá A að X ásamt I. Um kl. 19.00 hafi H komið til þeirra í heimsókn og dvalið í um klukkustund. C sagði að þær hafði borðað saman og eftir það allar farið upp í V þar sem þær fóru inn. C sagði að hún og A hafi dvalið þar í um tvær mínútur, en þá hafi A viljað kynna hana fyrir einhverjum sem þó ekki var þar. A hafi ekki sagt nein frekari deili á þessum aðila. Fyrir dómi var hún spurð nánar um þetta. Sagði hún að þær A hafi við svo búið farið aftur niður í bæ þar sem A hafi sagt að hún vildi kynna hana fyrir einhverjum. Þetta hafi borist í tal áður en þær sóttu pakkann. Þær hafi svo farið út í bifreiðina og ekið að Y. Þar hafi A látið hana hafa heimilisfangið og hafi hún sagt við A að það væri ekkert vandamál fyrir hana að fara þangað. Ákærða kvaðst ekki muna það með vissu hvenær A bað hana um að sækja pakkann, en minnti að það hafi verið í bílnum á leiðinni frá V. C sagði að hún og A hafi síðan ekið frá V og um svæðið. Stuttu eftir það hafi sími A hringt og hún talað hollensku í símann. Eftir þetta hafi A spurt sig hvort það væri ekki í lagi að þær næðu í pakka en A hafi látið sig hafa miða með nafni og heimilisfangi á. C sagði að þær hafi síðan ekið að Y þar sem hún hafi farið út úr bifreiðinni en A sagst ætla að snúa við á meðan. Hafi C hringt bjöllu merktri D og til dyra hafi komið strákur. C sagðist hafa spurt hvort hann væri D en hann spurt á móti hvort hún væri komin til að sækja pakkann. Hafi C játað því og strákurinn þá farið inn í íbúðina og afhent henni pakkann. Hann hafi spurt hana hversu mikið hann fengi fyrir þetta en hún hafi ekki vitað hvað hann væri að meina. Hún hafi látið miðann, sem A afhenti henni, í vasa á buxum sínum. Hún hafi svo farið með pakkann út í bifreiðina tiI A og þær ekið í burtu. Fyrir dómi var hún innt nánar eftir því hvar A hefði stöðvað bifreiðina. Kvaðst hún hafa þurft að ganga um 50 metra leið frá bifreiðinni og að stigaganginum þar sem ómögulegt hafi verið að fara upp að inngangnum vegna þess að það hafi ekki verið rými til að aka bílnum þangað. Minnti hana að bílastæðið hafi verið fullt. Hún hafi séð númerið á stigaganginum er A stöðvaði bílinn. Þegar hún kom til baka að bílnum með pakkann í hendinni hafi þær ekið aftur að heimili A. Þær hafi ekki rætt frekar um þann mann sem A ætlaði að kynna fyrir henni. Á leiðinni heim til A hafi einhver hringt í A og talað við hana hollensku. A hafi einnig hringt í einhvern og talað á ensku en það eina sem A sagði var já og nei. Kvaðst C hafa orðið vör við það á leiðinni að A var taugaóstyrk. Hafi A beðið sig um að opna pakkann og setja tuskubrúðuna í handtösku hennar, hvað hún hafi gert. Eftir að þær voru komnar að X hafi A tekið tuskubrúðuna með sér inn en skilið kassann eftir í bifreiðinni. C kvaðst ekki hafa spurt um tuskubrúðuna, hún hafi hafa haldið að kærasti A væri að senda henni þetta frá Spáni þar sem hann dveldi. A hafi fyrst sett tuskubrúðuna á borðið í stofunni og síðan litið út um eldhúsgluggann sem snýr að götunni. Síðan hafi A tekið tuskubrúðuna og farið með hana inn í svefnherbergi. Þá hafi hún orðið vör við mikinn hávaða og lögregla komið í íbúðina og handtekið þær. C staðfesti að minnismiði sem fannst í fórum hennar væri sá sem A lét hana hafa. Hún neitaði alfarið að A hafi minnst á það að fíkniefni væru með í spilinu og að hún ætti að fá peningagreiðslu fyrir sinn hlut. Hún hafi enga hugmynd haft um það og ekki hafi verið minnst á fíkniefni í þessu sambandi. Hún hafi haldið að hún væri að sækja venjulegan pakka. Ákærða sagði fyrir dómi að þær A ynnu saman en væru ekki nánar vinkonur. Þær hafi kynnst um miðjan júní sl. Kvaðst hún hafa verið á heimili A að kvöldi 8. júlí sl. vegna þess að hún hafi gengist undir uppskurð og hafi A annast ákærðu og vinkonu hennar. Hafi þær ekki hreyft sig mikið og legið mest fyrir í rúminu og horft á sjónvarp og hafi A eldað fyrir þær. Aðspurð neitaði hún því að hún hafi farið út í búð með A og þar hafi A beðið hana um að ná í pakkann fyrir sig. Ákærða kvaðst kvaðst hafa farið í umrædda brjóstastækkunaraðgerð í upphafi júlímánaðar. Hún hafi fyrst farið upp í V eftir aðgerðina en A hafi þá boðið henni að vera hjá sér. Það hafi ekki komið sér á óvart því A væri mjög góð stúlka. Eftir aðgerðina kvaðst hún hafa þurft að taka inn verkjalyf, sem hún fékk hjá lækni. Daginn sem hún sótti pakkann hafi hún verið búin að taka inn mikið af verkjatöflunum. Þann 9. júlí sl. yfirheyrði lögregla ákærða Kristján G. Snæbjörnsson vegna rannsóknar málsins. Kristján sagði að á tímabilinu 19.-24. júní sl.hafi A leitað til hans er þau voru stödd í Þ. A hafi spurt sig hvort hann gæti útvegað heimilisfang fyrir hana til að senda pakka á sem hún myndi sjálf taka við. Hafi hann svarað henni svo að hann myndi athuga málið. Nokkrum dögum síðar hafi hún spurt hann á ný hvort hann væri búinn að útvega heimilisfang og hann svarað henni að hann væri að athuga málið. A hafi sagt að hún væri reiðubúin að greiða þeim aðila sem ætti heimilisfangið peninga fyrir greiðann án þess þó að nefna neina upphæð. A hafi jafnframt sagst ætla að vera sjálf í sambandi við aðilann sem tæki á móti pakkanum. Kristján sagði að það hafi aldrei komið til greina að nota sitt eigið heimilisfang, hann hafi ekki vilja tengjast neinu sem hann vissi ekki hvað væri og fá greiðslu fyrir. Hann sagði að hún hafi sagt sér að eigandi pakkans væri B. Það hafi ekki komið honum á óvart því hann vissi að B hafi tengst innflutningi á fikniefnum fyrir nokkrum árum. Hann kvaðst hafa orðið var við að strákar sem tengist fikniefnaheiminum hafi komið á skrifstofu B og dvalið þar í stuttan tíma og taldi hann að þessir strákar væru að eiga fíkniefnaviðskipti við B, þessar heimsóknir væru tíðar alla daga vikunnar. B hafi þó aldrei rætt við sig um önnur fikniefnamál en sína eigin fíkniefnaneyslu. Aðspurður sagðist Kristján ekki vita það frá neinum öðrum en A að B væri eigandi þess pakka sem var sendur á heimili Þorsteins. Hann taldi að A væri á einhvern hátt eigandi pakkans eða hluta hans, án þess að geta útskýrt það frekar. Kristján sagði að þegar hann hitti E stuttu síðar á heimili sínu hafi þessi beiðni A rifjast upp fyrir honum. Kristján sagði að hann hafi spurt Þorstein hvort erlendur aðili mætt senda pakka á heimili hans og viðkomandi aðili myndi síðan hafa samband við Þorstein áður en pakkinn yrði sendur. Kristján sagði að E hafi samþykkt þetta strax án athugasemda, hann hafi spurt hvenær þetta myndi gerast en Kristján hafi ekki sagst vita það. Hafi E verið sjáanlega ölvaður á þessum tíma. Hafi Kristján síðan fengið upplýsingar hjá Þorsteini sem hann hafi skrifað á miða og afhent A á Þ nokkrum dögum seinna með þeim upplýsingum að þetta væri heimilisfangið sem hún gæti sent pakkann á. A hafi svo hringt í sig og beðið sig um að aka sér að þeim stað þar sem E ætti heima. Kvaðst Kristján því hafa náð í A og farið með henni í ökutúr að Y þar sem hann hafi sýnt henni hvar E byggi. Ákærði sagði fyrir dómi að A hafi beðið sig um að útvega sér heimilisfang, sem hann hafi gert eftir að hún var búin að tala við hann þrisvar sinnum. Hafi hann látið hana hafa miða með heimilisfangi og hafi hún hringt í hann og beðið um að hann sýndi sér hvar þetta heimilisfang væri sem hann og gerði. Síðan hafi E, sá sem átti heima á því heimilisfangi sem pakkinn var sendur á, hringt í ákærða og sagt honum að kominn væri pakki heim til sín og gæti ákærði komið og náð í hann um hálf átta eða átta leytið. Hafi ákærði látið A vita þetta. Kvaðst ákærði vera hissa á því af hverju hún væri að hringja í sig vegna þess að A átti að tala sjálf við Þorstein. Ákærða kvaðst hafa brugðið mikið þegar E hringdi í hann. Ákærði sagði að þau A hefðu verið í „VIP”-herberginu í Þ þegar hún bað hann að finna handa sér heimilisfang til að senda pakka á. Hún hafi ekki nefnt af hverju hún þurfti þetta heimilisfang. Kvaðst ákærði ekkert hafa hugsaði út í það á þessum tíma hvað senda ætti á þetta heimilisfang og ekki grunað hvað það væri. Þá hafi ekkert verið rætt um það að ákærði fengi peningagreiðslu fyrir þennan greiða. Ákærði kvaðst ekki hafa spurt A hver ætti sendinguna. Aðspurður um það sem ákærði sagði í lögregluskýrslu að A hafi sagt honum að B hafi átt þessa sendingu, kvað ákærði hana hafa sagt sér það í „VIP”-herberginu í Þ, eftir að hann lét hana fá miðann, að þetta væri líka fyrir B. Ákærði sagði aðdraganda þess að hann útvegaði heimilisfangið að Y vera þann að frændi E hafi komið heim til ákærða og verið ölvaður og hafi ákærði hringt í E til þess að koma honum út. Hafi E komið skömmu síðar og hjálpað ákærða að henda frænda E út. Ákærði sagði að E hafi verið undir áhrifum áfengis en ekki mikið. Að því loknu hafi þeir E farið inn í eldhús og farið að ræða saman. Hafi ákærða þá dottið í hug það sem A hafi minnst á við hann nokkru áður. Ákærði hafi svo spurt E hvort ekki væri í lagi að erlend stúlka kæmi og talaði við hann í þeim tilgangi að fá að nota heimilisfangið hans til að senda pakka á. Hafi E sagt að það væri ekkert vandamál. Ákærði sagði að nú gerði hann sér grein fyrir því að A hafi örugglega ekki haft samband við E heldur einungis nýtt sér heimilisfangið. Kvaðst ákærði ekki hafa boðið E neina greiðslu fyrir þetta en minnst á það að A myndi eflaust gera eitthvað upp við hann fyrir greiðann. Ákærði sagði að þeir hafi ekki rætt neitt um það hvað í pakkanum væri. Aðspurður um miða þann sem heimilsfang D og E var skrifað á kvaðst ákærði ekki muna hvort J skrifað þetta fyrir sig í „VIP”-herberginu í Þ. Ákærði kvaðst ekki þora að fullyrða hvort þetta væri miðinn sem hann afhenti A. Hann viðurkenndi þó hafa látið hana fá miða með heimilisfanginu og kynni þetta að vera sá miði. Um ástæðu þess að ákærði lét ekki senda pakkann á eigið heimilisfang sagði hann að hann byggi í foreldrahúsum og væru foreldrar hans ekki jákvæðir gagnvart vinnustað hans. Aðspurður um það sem ákærði sagði í fyrstu skýrslu sinni hjá lögreglu, að hann „vildi ekki hagnast á neinu sem ég veit ekki hvað er“ kvað ákærði að þetta væri einungis orðtúlkun. Verjandi sinn hafi ekki verið við yfirheyrsluna og hann ekkert sofið nóttina áður. Aðspurður um það sem eftir honum er haft hjá lögreglu, að A hafi sagt honum að eigandi pakkans væri B, sagði ákærði að hún hefði sagt honum að þetta væri fyrir B. Kvaðst ákærði ekkert hafa hugsað frekar út í það. Ákærði kvaðst vilja láta leiðrétta þann framburð sem hann gaf fyrir lögreglu, að ekki hafi komið honum á óvart að pakkinn væri einnig fyrir B þar sem hann vissi að B hafi tengst innflutningi á fíkniefnum. Hann sagði að lögreglumenn hafi ekki túlkað rétt margt sem hann sagði við yfirheyrsluna. Verjandinn hafi ekki verið viðstaddur yfirheyrsluna og hafi ákærða verið gefin svefntafla áður en yfirheyrslan fór fram. Réttur skilningur sé sá að eftir á að hyggja hafi það ekki komið ákærða á óvart af því að hann viti að B hafi setið inni fyrir innflutning á fíkniefnum fyrir mörgum árum en ákærði viti ekki til þess að hann sé í neinu rugli núna. Ákærði sagði um þau ummæli, sem höfð eru eftir honum við yfirheyrslu hjá lögreglu, að hann vissi „að B er tengdur fíkniefnum í dag og hefur verið það“ að hann væri að vísa til þess að B hafi sjálfur verið í neyslu. Ákærði var spurður um eftirfarandi ummæli sín við yfirheyrslu hjá lögreglu: „Nei, ég hef ekki heyrt það, en ég veit þó til þess að hann hefur reddað öðrum starfsmönnum fíniefnum, en súlkum sem vinna hjá honum. Ég hef heyrt hann rífast við þá aðila þegar uppgjör launa hefur átt sér stað hjá þeim við B. Þá heyrði ég er B talaði um það við þá að hann hafi látið þá hafa fíkniefni og það væri hluti af launum þeirra. Ég vil ekki nafngreina þessa aðila að svo komnu“. Ákærði sagði að hér væri um að ræða stráka sem reykja hass. Þetta væru ungir strákar sem hafi verið að vinna í Þ en voru hættir þá. Hafi B öskrað þetta fyrir framan fullt af fólki í VIP-herberginu, en þeir hafi verið að biðja um laun og hafi B þá öskrað á þá að hann væri búinn að láta þá fá fíkniefni og þess vegna sé verið að tala um hass. Viti ákærði til þess að þeir hafi fengð hass hjá B. Aðspurður um þann framburð A fyrir dómi að ákærði hafi spurt hana um hvað væri í pakkanum og hún svarað „æ láttu ekki svona þú hlýtur að vita hvað það er“ kvað ákærði það rangt, hann hafi aldrei spurt hana hvað í pakkanum væri. Aðspurður um þann framburð A fyrir dómi að sá sem átti að fá pakkann sendann væri svo ruglaður að hann mundi ekki átta sig á því hvað í pakkanum væri, kvað ákærði það vera mistúlkun. Hafi ákærði verið að tala um D, föður E. Hann hafi átt við geðræn vandamál að stríða, en E hafi átt við áfengisvandamál að stríða undanfarin ár. Ákærði staðfesti þann framburð A að hún hafi hringt í hann og beðið sig um að fara að Y og sýna sér hvar heimilisfangið væri. Hann kvaðst hafa talið að hún ætlaði að ræða við E. Ákærði skýrði frá peningaláni A til sín 8. júlí sl. og og ástæðu lánsins á sama veg og áður. A hafi lánað honum peningana með því skilyrði að ákærði greiddi þá til baka um leið og hann fengi laun hjá B, en hann hafi ekki viljað láta B vita um þetta þar sem það hafi alltaf verið mikið vesen að fá peninga. Kvaðst ákærði hafa ætlað að reyna að greiða henni peningana aftur um kvöldið en ákærði hafi þá ætlað að fá peninga hjá B. Hann sagði að erfitt væri að fá greidda peninga hjá B en hann hafi þó alltaf greitt að lokum. Ákærði kvaðst ekki geta fullyrt hvort hann vissi að ákærða ætlaði að fara úr landi daginn eftir, fyrst hafi hún ætlað að fara en svo ekki. Ákærði sagði að þeir E hafi átt stutt símtal eftir að pakkinn var kominn. Hafi ákærði ætlað að reyna að tala við hann lengur, en E skellt á. E hafi hringt í Þ og sagt ákærða að pakkinn væri kominn og að hann gæti sótt hann klukkan hálf átta eða átta og svo skellt á. Ákærði viðurkenndi að hafa sagt það sem fram kom í afriti af símtali, að hann mundi „láta aðilann vita“, og hafi hann þá átt við A. Hann kvaðst aðspurður ekki vita til þess að B hafi þvingað A til þess að hjálpa sér við innflutning á fíkniefnunum. Ákærði kvaðst vera lesblindur og hafi hann ekki lesið yfir þær skýrslur sem hann gaf fyrir lögreglu og skýrslurnar hafi ekki verið lesnar upp fyrir ákærða. Móðir sín og systir hafi lesið skýrslurnar eftir að hann fékk þær í hendur og sagt ákærða í megindráttum hvað í þeim stæði. Þess skal getið að verjandi ákærða var ekki viðstaddur allar yfirheyrslur yfir ákærða við rannsókn málsins. Þann 16. júlí var ákærði B fyrst yfirheyrður vegna rannsóknar málsins. Hann neitaði alfarið sakargiftum í máli þessu, kvaðst enga aðild eiga að innflutningi fikniefnanna og því ekki hafa neina vitneskju um hann. B kvaðst hvorki þekkja E né D. Hann sagði ákærði Kristján væri góður vinur sinn, þeir tali mikið saman en þó minna utan vinnu. B kvaðst hvorki umgangast ákærðu A né C utan vinnutíma og ekki vera í sambandi við aðra aðila í Hollandi en umboðsmenn. B kvaðst vera verslunarmaður, hann væri eigandi Þ. ásamt „óvirkum” rekstraraðila og meðeiganda, M. B sagði ekkert tengja sig við innflutning þennan, hvorki símtöl né fjárgreiðslur. Hann kvaðst enga skýringu hafa á því hvers vegna hann væri borinn þeim sökum. Ákærði sagði að þann 8. júlí sl. hafi A hringt í sig til að biðja um peninga. Hann hafi rætt þessa peningagreiðslu við unnustu sína, G, því hann hafi verið peningalítill. B sagði að úr hafi orðið að G hafi lánað Þ ehf. 50.000 krónur til að greiða A. Hann hafi síðan verið við smíðar í Þ ehf. til kl. 21.00. Hann hafi séð A um kvöldið í Þ; hún hafi komið um tvisvar sinnum til að tala um peningana. Hafi hann sagt við A að hann hefði engan tíma fyrir hana, hann væri á miklum þeytingi. Þegar hann var að koma inn í húsið um miðnætti hafi hann séð A. Hann hafi verið farinn að forðast hana þar sem hún var farin að fara mikið í taugarnar á honum vegna peningavandræða hennar. Hann hafi hvorki talað við A þarna né fylgst með henni eða séð A eftir þetta. B kvað ákærða Kristján hafa verið í fríi þetta kvöld þar sem hann hafi ætlað að vera við smíðar um nóttina og því þurft hvíld. Hafi hann ekkert hugsað út í hvað Kristján var að gera þarna þetta kvöld og lítið rætt við hann þar sem hann hafi lofað tveimur dögum áður að byrja á þessum smíðum en ekkert gert og því kvaðst ákærði hafa verið fúll út í Kristján. B kvaðst aldrei hafa átt samskipti við A eða Kristján um innflutning á fíkniefnum. Hann kannaðist ekki við aðila í Hollandi að nafni W og ekki heldur við aðila að nafni L. Hann neitaði því að hafa rætt við mann að nafni W í síma. Ákærði neitaði einnig sakargiftum fyrir dómi. Hann neitaði því alfarið að hann hefði beðið ákærðu A um að útvega fíkniefni frá Hollandi. Hún hafi starfað hjá ákærða í maí og aðeins í júní en það hafi verið lítið. Hann kvaðst ekki muna hvenær hún hætti störfum. A hafi komið reglulega í Þ eftir það þar sem allar vinkonur hennar hér á landi voru að vinna þar. Auk þess hafi hún þvælst um með kærasta sínum, R. Hún hafi ekki verið við vinnu og henni hafi verið vísað frá V sem var aðsetur stúlknanna. Hafi hún verið búin að leigja sér íbúð þannig og tengsl hennar við Þ slitið. Ákærði sagði að samskipti þeirra A hafi ekki verið sérstaklega góð þegar á leið. Þau hafi verið mjög góð í upphafi en eftir að hún slasaði sig í tvígang hafi hún ítrekað ónáðað hann vegna peninga sem ákærði hafi verið búinn að segja henni að hún fengi greidda ákveðinn dag. Hann hafi því verið farinn að forðast hana. Ákærði kvaðst hafa skuldað A um 90.000 - 100.000 krónur er hún hætti störfum hjá honum. Hún hafi hins vegar drukkið á barnum fyrir töluverðar upphæðir. Kvaðst ákærði hafa beðið unnustu sína, G, um að láta hann hafa 50.000 krónur svo A myndi hætta að ónáða hann. Hafi ákærði sagt við G að A gæti sjálf sótt tékkann, sem var að fjárhæð 50.000 krónur, sem hún og gerði. Kvað ákærði A hafa kvittað fyrir tékkann. Ákærði sagði að þau hafi að öðru leyti átt eftir að setjast niður og kanna uppgjör á barreikningi og annað en hann hafi ekki haft tíma til þess. Hann hafi rætt þetta við A að kvöldi 7. júlí sl., en þeir N framkvæmdarstjóri, Kristján og fleiri hafi þá verið að vinna þarna dag og nótt þar sem stefnt var að því að opna næsta föstudag nýjan og breyttan skemmtistað. Ákærði kvaðst ekki kannast við það sem fram kom í framburði A fyrir dómi að ákærði hafi beðið hana um að flytja inn þessi fíkniefni eða útvega þau. Hann neitaði því einni að hann hafa rætt við erlendan vin hennar í síma um þessi mál.Aðspurður um þann framburð A að ákærði hafi afhent henni laun sem næmu 3000 gyllinum, t.d. í gjaldeyri, sem hann hafi sagt henni að senda til þessa aðila erlendis kvaðst ákærði ekki hafa látið hana hafa neinn gjaldeyri. Ákærði kannaðist ekki við að hafa sagt henni að senda peninga til útlanda Ákærði sagði að kærasti A, R, hafi verið viðstaddur greiðslu síðustu launanna sem hún fékk hjá ákærða og hafi hún kvittað fyrir. Auk þess hafi hún fengið tékka hjá G. Það hafi verið 80.000 krónur sem ákærði greiddi henni í íslenskum krónum. Ákærði sagði að þarna hefði einnig verið O rafvirki sem hafi einnig verið að rukka hann og hafi hann komið upp með sér ásamt R. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa greitt upp undir 140.000 krónur í ýmsum erlendum gjaldeyri. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa greitt henni 140.000 krónur. Hann kannaðist heldur ekki við að A hafi látið hann vita að sendingin væri komin. Ákærði kvað ástæðu framburðar A um þetta hljóta að vera þá að hvöss orð hafi fari milli þeirra þar sem hann var mjög pirraður á henni á þessum tíma. Hann og kærastan hans hafi verið flutt úr V og búið á hóteli, þar sem A bjó enn að X. Hún hafi komið í Þ og tilkynnt sér að hún ætlaði að vera lengur á Íslandi en ákærði og kærasta hans hafi verið að bíða eftir íbúðinni að X, sem A bjó í , og þau hafi verið búin að borga húsaleiguna. Ákærði kvaðst muna eftir því að daginn áður en A átti að fara til Hollands, þ.e. 8. júlí 1999, hafi þeir N framkvæmdarstjóri verið að bogra yfir sviðinu í Þ þegar A kom gangandi til ákærða og sagði við hann að eitthvað hafi komið upp á og að hún ætlaði að lengja dvöl sína hér á landi. Hafi ákærði sagt að sér kæmi það ekkert við en hún skyldi fara strax út úr íbúðinni auk þess sem hann hefði áður verið búinn að biðja hana um að vera ekki að þvælast inn í klúbbnum eftir lokun og hafi hann vísað henni út. Hafi A ekki nefnt einu orði launaskuld sína. Ákærði kvaðst hafa rætt lítillega við móður ákærðu. Hafi hún hafi hringt í hann eftir að A var handtekin en ákærði vísað símtalinu beint til G. Kvað ákærði þetta vera eina skiptið sem hann hafi talað við móður ákærðu. Ákærði sagði að fatafellurnar, þar á meðal ákærða, kölluðu hann [...]. Hafi ákærða vitað hvað hann hét og hvernig nafnið hans væri skrifað. Hann kvaðst ekki hafa neina aðstöðu í kjallara en hann hafi skrifstofu á þriðju hæð hússins. Ákærði kvaðst geta sér til um að skýringin á þeim sakagiftum sem A bar á hann vera þær að hún hafi verið leidd til þess af lögreglu eða þá að hún hafi viljað hefna sín á honum á einhvern hátt. Hann hafi þó enga skýringu á því og mundi gjarnan vilja fá hana. E kvaðst við yfirheyrslur 9. og 12. júlí sl. ekki muna eftir neinum atvikum sem tengdust því máli sem væri til rannsóknar og bar í því efni fyrir sig minnisleysi vegna drykkju að undanförnu. Hann framvísaði bréfi sem hann hafði ritað í gæsluvarðhaldinu, en bréfið lagði lögregla hald á. Þar kemur fram ómarkviss framburður E um málsatvik sem hann síðar dró til baka. Hinn 14. júlí sl. var E leystur úr gæsluvarðhaldi. Þann 3. desember sl. var E yfirheyrður á ný. Var hann sem fyrr yfirheyrður sem sakborningur. Kvað hann ástand sitt gott, enda hefði hann ekki drukkið undanfarna fjóra mánuði. Vísaði hann til fyrri framburðar síns en sagði jafnframt að Kristján G. Snæbjörnsson hafi beðið hann um að taka á móti pakka frá útlöndum gegn vænni peningagreiðslu. Minntist hann jafnframt símtalsins við Kristján, sem lögregla tók upp á segulband 8. júlí. Hann kvaðst ekki hafa sett þessa pakkasendingu í samhengi við innflutning fikniefna og gleymt þessu stuttu eftir að Kristján bað hann um þetta. E sagði að þegar pakkinn hafi komið á heimili hans hafi hann haldið að þetta væri „grínpakki” frá systur sinni sem búsett væri í útlöndum. Sagðist hann hafa hent dúkkunni upp í hillu þar sem hún hafi legið þar til hann og faðir hans voru handteknir af lögreglu. E sagði að hann hafi ekki vitað um innihald dúkkunnar. Hann kvaðst ekki þekkja B, G, W eða L. Fyrir dóminum var E yfirheyrður sem vitni. Um aðdraganda þess að vitnið tók við pakka frá Amsterdam 7. júlí 1999 sem var sendur með hraðpósti og stílaður á föður hans D heitinn kvaðst vitnið ekki hafa áttað sig á því hvaða pakki þetta væri. Þetta hafi verið brúða sem hann fleygði upp í hillu. Hafi þeir feðgar ekkert frekar spáð í pakkann. Þeir hafi haldið að þetta væri spaug og hafi pakkinn legið á glámbekk uppi í hillu. Þegar lögreglan kom á heimili hans til að handtaka hann hafi hann minnst þess að hann hafi verið beðinn um að taka á móti sendingu sem hann fengi peningagreiðslu fyrir. Ekki hafi verið minnst einu orði á það hvað væri í sendingunni. Kvaðst vitnið minna að ákærði Kristján hafi beðið sig að taka á móti sendingu, en vitnið kvaðst hafa verið í mikilli áfengisdrykkju á þessum tíma. Vitnið kvaðst ekki muna hvort einhver átti að koma til hans eða hvort hann hafi átt að hafa samband við einhvern. Vitnið kvaðst ekki vita af hverju pakkinn var stílaður á föður hans, en faðir hans hafi verið mjög veikur og átt við geðræn vandamál að stríða. Hafi vitnið ekki vitað fyrir hvern þessi pakki átti að vera. Vitnið sagði að ekkert hafi verið talað um hvaða fjárhæð hann ætti að fá fyrir þetta. Vitnið sagðist muna eftir símtali sem hann átti við Kristján undir eftirliti lögreglu en kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað hann sagði en það hafi verið eitthvað í sambandi við pakkann. Hafi vitnið látið Kristján vita í þessu samtali af því að pakkinn væri kominn og Kristján hafi svarað því að það kæmi aðili að sækja pakkann. Vitnið sagðist minnast þess að einhver kom og sótti pakkann, en hvort það var karl eða kona kvaðst hann ekki muna. Vitnið W, sem er búsettur í Hollandi, var yfirheyrður við meðferð málsins í síma, en hann var þá staddur á lögreglustöð í Hollandi. Vitnið fékkst ekki til að koma fyrir dóminn. Vitnið sló úr og í og bar fyrir sig minnisleysi um það sem hann var um spurður. Hann kannaðist við að fíkniefni hafi verið send til Íslands á heimilisfang, sem ákærða A gaf honum upp, öll samskipti hafi verið við hana. Hann neitaði því hins vegar að í samtali við hana hafi hann nefnt fíkniefni, eins og fram kemur í óstaðfestri lögregluskýrslu sem tekin var af honum í Hollandi í júlí sl., en þar er skráð að A hafi spurt hann hvort hann gæti útvegað 1000 töflur af fíkniefninu XTC og síðar hafi hann fundið mann sem útvegaði efnið og sendi á umrætt heimilisfang á Íslandi, sem A gaf vitninu upp. Hann bar í símayfirheyrslunni að A hafa hringt í sig og beðið sig að gera vinnuveitanda hennar greiða. Hann hafi þá rætt í örfáar mínútur við vinnuveitandann, sem hann frétti á lögreglustöðinni að héti B. Hann hafi ekki viljað tala við hann heldur A. Hún hafi verið sú eina sem hann hafði samband við. Aðspurður um það hvernig hann vissi að hann hefði rætt við vinnuveitenda A sagði hann að hún eða vinnuveitandinn hefðu sagt honum það. Er hann var inntur eftir því hvernig hann vissi hve mikið magn og hvaða fíkniefni ætti að sjá um að send yrðu til landsins ef hann hefði hvorki rætt þetta við A né í umræddu símtali við vinnuveitandann sagði hann að hann hafi rætt magn fíkniefnanna og verðið í símtalinu við þann síðarnefnda, þetta hafi hann ekki rætt við A, en honum hafi skilist „að skipulagið hafi átt að vera þannig að fara í gegnum Sylvíu”. Í ofangreindri skýrslu lögreglunnar í Hollandi segir um símtal vitnisins við svokallaðan vinnuveitanda: „Samtal mitt við vinnuveitanda S var mjög stutt. Ég sagði honum bara að hann ætti að lofa mér að tala við S. Hann fékk ekki tækifæri til að spyrja mig um neitt“. Þegar vitninu var bent á misræmi um þetta ariði í vætti þess sagði vitnið: „að það hafi ekki verið alveg satt það sem hann sagði en það hafi verið smá sannleikskjarni í því” Aðspurt um það sem skráð er eftir vitninu í lögregluskýrslunni, að A hafi hringt í hann að beiðni vinnuveitanda síns og spurt fyrir hans hönd hvort vitnið gæti útvegað töflurnar E-töflur, kvaðst vitnið ekki muna þetta. Væri þetta í samræmi við framburð hennar hljóti það að vera svo. Vitnið sagði að peningar þeir sem A sendi til Hollands hafi átt að fara til annars manns og þess vegna hafi þetta verið sent til vinar vitnisins svo að peningarnir kæmust til Hollands. Hafi vitnið sagt henni hvað senda ætti mikla peninga. Fyrst hafi það verið 4.000 gyllini en endað með 3.000 gyllinum. Afganginn hafi hún átt að senda síðar. Hafi peningarnir verið sendir með TNT en vitnið kvaðst ekki mun hvort þeir voru í seðlum eða tékka. Hafi peningarnir verið sendir á heimilisfang vinar hans en vitnið hafi sótt þá á skrifstofu hjá TNT og hafi vinur hans verið með honum. Vitnið kvaðst ekkert hafa átt að fá fyrir sinn hlut í málinu heldur hafi hann gert þetta vegna vináttu við A. Vitnið kvaðst ekki muna það hvernig senda átti fíkniefnin til landsins. Aðspurður um það sem fram kom í vætti vitnisins hjá lögreglu í Hollandi, að A hafi spurt hann hvort hann gæti útvegað henni fyrir beiðni vinnuveitanda hennar 1.000 E-töflur, kvaðst hann ekki minnast þessa, en hafi hún sagt þetta hlyti það að vera svo. Vitnið kvaðst ekki halda að A hafi vitað um hvers konar fíkniefni var að ræða. Hún hafi ekki talað beinlínis um E-töflur þannig að vitnið sagðist ekki vita hvort hún vissi það. Það hlyti að hafa verið maðurinn sem sendi töflurnar sem tók ákvörðunina um að senda E-töflurnar. Vitnið kvað lítil samskipti hafa verið milli þeirra A eftir að hann tók við peningum fyrir fíkniefnin. Hafi hann afhent peningana öðrum manni og ekkert haft með málið að gera eftir það. Vitnið kvaðst ekki muna eftir að hafa haft einhver samskipti við A í síma þar sem þau ræddu um það hvort hún hafi fengið pakkann í hendur eða ekki. Hafi vitnið reynt að hringja í hana en slökkt hafi verið á símanum og kvaðst hann ekki minnast þess að hún hafi tilkynnt sér að pakkinn væri kominn. Aðspurður um það hvort A hafi verið þvinguð af B vinnuveitanda sínum til þess að hafa milligöngu um þessi fíkniefnaviðskipti kvaðst vitnið ekki muna það en það gæti vel verið. Vitnið sagði að sér hefðu verið send 3.000 gyllini en þau 1.000 gyllini sem eftir voru hafi aldrei verið send. Hann hafi opnað peningaumslagið frá Íslandi og séð að það voru 3.000 gyllini. Kvaðst vitnið halda að A hafi átt að koma með þetta þegar hún kæmi til Hollands. Vitnið J dyravörður kvaðst hafa verið að vinna á Þ sl. sumar. Vitnið kvaðst hafa orðið vitni að því er ákærði Kristján lét ákærðu A hafa miða með nöfnum og heimilisföngum á. Hann hafi verið uppi í „VIP”-herbergi þegar þau voru að tala saman og hafi Kristján tekið fram miða sem hann skrifaði á og rétti henni en vitnið hafi ekki séð á miðann. Vitnið kvaðst ekki hafa átt neinn þátt í þessu samtali og ekki vita hvort A hafi lánað Kristjáni peninga. Vitnið kvað Kristján hafi beðið sig um að senda fyrir sig peninga út til félaga síns á Spáni en Kristján hafi hætt við það og gert það sjálfur. Hafi vitnið ekki vitað hvað þetta voru miklir peningar af því að hann fékk peningana aldrei í hendur. Vitnið kannaðist við að hafa ekið ákærða Kristjáni 8. júlí 1999 að Y og minnti að hann hafi skilið hann þar eftir. Vitnið R þjónn kvaðst muna eftir því að hafa farið með ákærðu A þegar hún fékk greidd laun í Þ en hann hafi einnig farið til að fá sín laun greidd. Hafi þetta verið nokkrum dögum áður en hún var handtekin. Vitnið kvaðst ekki muna hvað hún fékk mikið greitt. Hann kvaðst ekki hafa séð hvort hún fékk greitt með ávísun, íslenskum gjaldmiðli eða einhverjum öðrum gjaldmiðli. Vitnið N, fyrrum starfsmaður í Þórskaffi, kom fyrir dóminn. Vitnið sagði að hann hafi byrjað þar fyrst sem dyravörður en síðan starfað meira sem rekstrarstjóri með ákærða B. Hann kvaðst muna eftir því þegar ákærða A kom að kvöld 8. júlí sl. í Þ. Hafi þeir B verið að vinna að ýmsum breytingum í klúbbnum. Vitnið sagði að A hafi komið og rætt við sig á meðan hún var að bíða eftir að geta talað við B og síðan hafi hún rætt við B um peninga sem hún átti inni fyrir vinnu. Hafi hún verið í þeim erindagjörðum að fá borgað út vegna þess að hún var á leiðinni úr landi. Vitnið sagði að í samtali þeirra B og A hefði aldrei verið minnst á neinn pakka né tuskubrúðu sem hún hafi verið að sækja. Efni samtals B og A hafi í raun ekki varðað annað en það að sækja peninga sem hún var búin að vinna sér inn og hafi B ekkert verið ánægður með að hún var þarna inni og vildi helst að hún færi út sem fyrst. Vitnið O rafvirki, kom fyrir dóminn. Hann kvaðst hafa verið að vinna í Þ í lok júnímánaðar sl. Hann sagðist muna eftir því að A og kærastinn hennar hafi komið að fá greidd laun, en vitnið hafi af tilviljun verið staddur á skrifstofu ákærða B. Vitnið sagðist minnast þess að ákærða A hafi einungis fengið greitt í íslenskum peningum en kvaðst ekki minnast þess að hún hafi fengið gjaldeyri. Hann kvaðst ekki muna um hve háa fjárhæð var að ræða. B hafi aldrei borgaði þannig út en vitnið hafi mjög oft verið statt þarna hjá honum. Vitnið Sólberg Bjarnason rannsóknarlögreglumaður, kom fyrir dóminn og staðfesti frumgögn í málinu og að hafa unnið að rannsókn málsins. Hann sagði að pakkinn með fíkniefnunum hafi verið afhentur á eðlilegan hátt og síðan hafi verið haft eftirlit með honum. Hljóðnemi hafi verið í pakkanum, sem nema átti hvort hann væri hreyfður eða hvort hægt væri að greina mannamál eða önnur hljóð sem gefið gætu einhvers konar vísbendingu um hvað væri að gerast. Síðan hafi lögregla vaktað fram- og afturhlið hússins og fylgst með mannaferðum. Öll umferð hafi verið skráð. Vitnið kvaðst hafa rætt við E eftir að hann var handtekinn. Hafi framburður hans verið á þann veg að ákærði Kristján hafi beðið hann um eða spurt hann hvort hann væri til í að taka við pakka erlendis frá fyrir erlendan aðila. Þegar hann hafi sagt lögreglumönnum þetta hafi þeir spurt hvort hann vildi lögmann og hvaða lögmann. Í framhaldi af því hafi verið haft samband við Helga Jóhannesson hrl. Vitnið sagði að á þessum tíma hafi E borið með sér einkenni langvarandi drykkju. Vitnið sagði að ákvörðun um símtalið sem E átti við ákærða Kristján og tekið var upp hafi verið tekin í samráði við verjanda E. Hafi lögregla spurt Þorstein hvort hann væri reiðubúinn að aðstoða lögreglu við afhendingu eða áframhaldandi eðlilega afhendingu á pakkanum og hafi hann verið því samþykkur og því hafi þetta samtal verið gert með samþykki E og verjanda hans. Vitnið sagðist muna að ákærða A hafi talað við sig um að B hafi haft í hótunum við hana í tengslum við mál þetta. Vitnið Kristinn Sigurðsson rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa starfað að rannsókn málsins. Vitnið tók skýrslur af ákærða Kristjáni og staðfesti fyrir dómi að efni þeirra væri rétt fyrir dómi. Hann kvaðst hafa fylgst með vettvangi að Y eftir að pakkinn fór í hús. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærðu A á vettvangi heldur þegar stúlkurnar voru komnar út að bensínstöð og þá hafi hann séð þær fara á bíl saman. Sagði vitnið að bílastæði væri fyrir framan Y, þá væri gata og þar tækju við bílskúrar. Hann sagði að hægt væri að aka að innganginum að Y. Vitnið Þorbjörn Valur Jóhannsson rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa fylgst með vettvangi að Y þegar beðið var eftir að fíkniefnapakkinn yrði sóttur. Hafi þeir Hákon Sigurjónsson verið tveir í bíl og séð konu koma að Y. Ekki hafi þeir tengt hana sérstaklega við málið fyrr en þeir heyrðu í pakkanum en í honum voru hlustunartæki. Hafi þeir heyrt að dyrabjöllu íbúðarinnar, sem pakkinn var í, var hringt og veitt því athygli að þetta gæti verið stúlkan sem þeir hafi beðið eftir eða einhver sem væri að sækja pakkann. Eftir að bjöllunni var hringt hafi þeir heyrt það við hlustun á pakkanum að verið var að afhenda eða róta með pakkann. Innan mínútu hafi stúlka komið út úr Y með pakkann með sér. Vitnið kvaðst hafa fylgt henni eftir og séð að hún gekk að bifreið sem lagt hafði verið skammt á móti Y. Síðan hafi bifreiðinni verið ekið af stað og þeir fylgt henni eftir. Þeir hafi ekki séð bifreiðina koma að staðnum upphaflega enda verið þannig staðsettir, en byrjað að fylgjast með stúlkunni eftir að þeir heyrðu hljóðið. Vitnið sagði að þegar stúlkan kom út úr húsinu hafi hún gengið nokkuð rösklega í áttina að bílnum og hafi vitnið þá farið út úr þeim bíl sem hann var í, fylgt henni eftir og séð hana fara á brott í bifreið ásamt annarri stúlku sem ók. Vitnið Hákon Birgir Sigurjónsson, lögreglufulltrúi tæknideildar, kannaðist við að komið hafi verið fyrir hljóðnema og senditæki á A kvöldið 8. júlí 1999 sem fylgjast átti með samskiptum hennar við fólk inni í Þ. Hann hafi hlustað ásamt ásamt tollverði. Vitnið kvaðst ekki muna hvað kom fram við hlustunina frá orði til orðs, hann hafi lýst því í megindráttum í skýrslu sinni. Vitnið kvaðst hafa fylgst með Y í þeim tilgangi að fylgjast með því hvort pakkinn yrði sóttur. Vitnið kvaðst ekki hafa séð þegar stúlkan fór út úr bílnum til þess að sækja pakkann. Heyrst hafi bjölluhringing í tækjum þeirra og hafi hann séð þegar stúlkan fór til baka frá húsinu og hafi hún verið með pakka í höndunum sem virtist sá sami og verið var að fylgjast með. Það næsta sem vitnið hafi séð var að stúlkan var komin inn í bíl með annarri stúlku. Vitnið sagði að hægt væri að aka upp að stigaganginum við Y, en hann minnti að bifreiðin hafi ekki verið ekið þangað. Vitnið Úlfhildur Ingólfsdóttir tollvörður staðfesti skýrslu sína frá 9. ágúst sl. um upptökuna. Vitnið kvaðst hafa hlustað á segulband af samskiptum A við aðra í Þ ásamt Hákoni Sigurjónssyni. Vitnið sagðist hafa hlustað á það sem fram fór en segulbandsupptakan hafi mistekist. Hafi hún sjálf gert skýrslu um málið daginn eftir. Vitnið sagði að A hafi beðið um launin sín en henni hafi verið tjáð að gjaldkerinn væri farinn og hún yrði að koma daginn eftir til að ræða við hann. Þá hafi A sagst ætla að fresta brottför sinni frá Íslandi um tvo til þrjá daga vegna veikinda vinkonu sinnar. III. Niðurstaða. Eins og að framan greinir fann Tollgæslan í Reykjavík miðvikudaginn 7. júlí sl. 969 E-töflur, fíkniefnið MDMA, sem faldar voru í pakka er sendur var með hraðsendingu til Íslands. Sú misritun er í ákæru að töflurnar hafi verið 976. Fíkniefnunum var komið fyrir í tuskubrúðu. Ákveðið var að setja hættulaus gervifíkniefni í tuskubrúðuna og halda áfram eðlilegri afhendingu pakkans undir stjórn og eftirliti lögreglu. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur fékk lögreglan í Reykjavík heimild til þess að koma fyrir búnaði til hljóðupptöku í pakkanum. Pakkinn var afhentur á heimili skráðs móttakanda, D, Y hér í borg með venjulegum hætti. E sonur hans tók við pakkanum. Hinn 8. júlí sl. var ákveðið að handtaka þá D og E. Greindi E lögreglu frá því að ákærði Kristján G. Snæbjörnsson hefði boðið honum peningagreiðslu gegn því að E veitti viðtöku pakka frá útlöndum sem sendur yrði á heimili hans að Y. Í framhaldi af því fékk lögregla E til liðs við sig við afhendingu gervifíkniefnapakka. Sama dag veittu lögreglumenn því eftirtekt að bifreið var ekið inn Y og lagt gegnt bifreiðarplani stigahúss nr. 5-7. Ökumaður bifreiðarinnar var ákærða A en farþegi var ákærða C. Fór C út úr bifreiðinni og gekk að Y þar sem hún hringdi bjöllu og fór inn. Stuttu síðar kom hún til baka með gervifíkniefnapakkann í hendinni og settist inn í bifreiðina sem ekið var í burtu. Lögreglumenn veittu bifreiðinni eftirför að X, heimili ákærðu A, en þar yfirgáfu stúlkurnar bifreiðina og fóru inn í húsið. Við hlustun greindu lögreglumenn að tuskubrúðan, sem töflurnar voru faldar í, var opnuð. Í framhaldi af því ákváðu þeir að fara inn í íbúð ákærðu og handtaka hana og C. Ákærða A hefur staðfastlega haldið því fram, bæði við rannsókn málsins og fyrir dómi, að ákærði B hafi komið að máli við sig og spurt hvort hún kannaðist ekki við einhvern í Hollandi sem gæti sent fíkniefni til Íslands. Þykir framburður hennar í meginatriðum trúverðugur. Hins vegar verður að skoða framburð W með hliðsjón af því að hann hefur verið reikull. Fram kom einnig fyrir dómi að A ræddi einslega við W í síma eftir að hún losnaði úr einangrun. Er ekki loku fyrir það skotið að þau hafi sammælst um framburð sinn fyrir dómi um þátt hennar og B. Hinn breytta framburð W ber að skoða í ljósi þessa og líta til þess að hann kom ekki fyrir dóminn til skýrslugjafarinnar. Að mati dómsins var framburður ákærða B ótrúverðugur. Hins vegar liggur ekki fyrir í málinu staðfastur framburður annarra en A um þátt hans í innflutningi fíkniefnanna og ekki er heldur gögnum til að dreifa er styðja sakfellingu hans, að undanskildum miðanum með verðútreikningi er fannst í fórum A, en til þess ber þó að líta að miðann ritaði hún. Gegn staðfastri neitun ákærða þykir því ekki komin fram lögfull sönnun þess að hann hafi gerst sekur um þann verknað sem hann er ákærður fyrir. Verður því að sýkna hann af öllum kröfum ákæruvalds í málinu. Ákærði Kristján Guðmundur Snæbjörnsson viðurkenndi við rannsókn málsins og fyrir dómi að hann hafi útvegað ákærðu A heimilisfang það sem pakkinn með fíkniefnunum var sendur á. Hann heldur því hins vegar fram að hann hafi ekki grunað að í pakkanum væru fíkniefni. Hann sagði fyrir dómi að hann hafi þá ekki hugsað út í það hvað senda ætti á þetta heimilisfang. Ekkert hafi heldur verið rætt um að hann fengi peningagreiðslu fyrir þennan greiða. Fram er komið í málinu að ákærði fékk 50.000 krónur að láni hjá ákærðu A að kvöldi 8. júlí, daginn fyrir fyrirhugaða brottför hennar. Frásögn ákærða um það að hann hafi fengið þessa peninga að láni til þess að senda út til vinar síns á Spáni er studd vætti J og framburði ákærðu A. Er ósannað að peningalán þetta tengist máli þessu. Af hálfu ákærða er því haldið fram að broti ákærða sé í ákæru lýst sem gáleysisbroti, þar sem þar segi að hann „mátti vita”að pakkinn innihélt fíkniefni. Sé þáttur ákærða Kristjáns því refsilaus, sbr. 18. gr. almennra hegningarlaga. Þó heppilegra hefði verið að mati dómsins að orða ákæruna með þeim hætti að ákærði hafi hlotið að vita að pakkinn innihélt fíkniefni, þykir ekki vafa undirorpið, þegar litið er til verknaðarlýsingar í ákæru, að ákæran lýtur að ásetningsbroti. Svo sem rakið hefur verið í framburði ákærðu A og Kristjáns og vætti vitnisins E útvegaði ákærði Kristján A heimilsfang og nafn föður E í því skyni að á það heimilisfang og nafn yrði sendur pakki frá útlöndum. Vissi ákærði að D gekk ekki heill til skógar og hafði það á orði við A. Fékk hann til þessa samþykki vinar síns, E, sem einnig var illa á sig kominn, og gaf í skyn að A myndi umbuna Þorsteini með greiðslu. Kvaðst ákærði Kristján ekki hafa viljað láta senda pakkann á heimili sitt og gaf á því þá skýringu fyrir dómi að hann byggi í foreldrahúsum og foreldrar hans hafi ekki verið jákvæðir gagnvart þeim vinnustað sem ákærði vann á. Þrátt fyrir ofangreindar aðstæður samþykkti hann að útvega heimilisfangið og lét sér í léttu rúmi liggja hvað í pakkanum var. Þá hafa bæði Kristján og A staðfest að þau hafi farið saman 7. júlí sl. í bifreið að Y í þeim tilgangi að kynna henni aðstæður, en áður hafði Kristján afhent A miða með heimilisfangi feðganna. Fyrir liggur afrit hljóðupptöku 8. júlí sl. af símtali Kristjáns og E þar sem fram kemur að E hringir í Kristján og tilkynnir komu pakkans og segir Kristján þá: „Hvað er þetta komið til þín”. Síðar í símtalinu kvaðst hann þurfa að „lát´ann aðilann vita”. Er óumdeilt að í beinu framhaldi þessa tilkynnti hann ákærðu A að hún gæti sótt pakkann á heimili E. Þegar allt framangreint er virt þykir fyllilega sannað að ákærði Kristján hlaut að gera sér grein fyrir því að í pakka þeim, sem senda skyldi á heimilisfangið að Y, voru fíkniefni. Gat ákærði ekki treyst því að vægari fíkniefni eða minna magn kynni að vera í pakkanum en raun varð á. Þykir samkvæmt þessu fyllilega sannað að ákærði hafi gerst sekur um þann verknað sem honum er að sök gefinn í ákæru, að því undanskildu að ósannað er gegn neitun hans að hann hafi sjálfur boðið E greiðslu, enda kom fram í framburði Kristjáns að hann hafi haft á orði við E, eins og að framan er lýst, að A myndi umbuna honum og samkvæmt framburði hennar innti Kristján hana eftir því hvort E ætti að fá eitthvað fyrir sinn snúð. Verknaður ákærða varðar við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 19/1940. Ákærða C hefur viðurkennt að hún hafi náð í pakkann með fíkniefnunum í Y. Hún kvaðst hins vegar hvorki hafa vitað né rennt í grun að fíkniefni voru í pakkanum. Ákærðu C og A ber saman um að þær hafi farið að Yrsufelli til þess að ná í pakkann. Jafnframt ber þeim saman um að á leiðinni hafi ákærða A rætt í síma á hollensku sem C ekki skildi. Í málinu liggur einungis fyrir framburður ákærðu A um það að C hafi vitað að fíkniefni voru í pakkanum, þar sem hún hefði sagt C það, og að C ætti að fá greiðslu fyrir að sækja pakkann. Vitnið Hákon Birgir Sigurjónsson lögreglufulltrúi, sem fylgdist með stúlkunum er þær sóttu pakkann, bar fyrir dómi að ákærða C hafi verið með pakkann í höndunum er hún kom út úr Y. Er ekkert sem bendir til þess að hún hafi reynt að leyna pakkanum á leið sinni þaðan að bílnum. Gegn eindreginni neitun ákærðu Car, bæði við rannsókn málsins og fyrir dómi, þykir vera svo mikill vafi á því að ákærða hafi hlotið að vita að fíkniefni voru í pakkanum að sýkna ber hana af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Viðurlög. Pétur Örn Sverrisson héraðsdómslögmaður var skipaður verjandi ákærðu C frá 9. júlí sl. og gegndi þeim starfa fram að 31. janúar sl., er hann var leystur frá honum að ósk ákærðu. Með bréfi Gísla Gíslasonar héraðsdómslögmanns, er barst dóminum 17. janúar sl., fór hann þess á leit fyrir hönd ákærðu C að í stað Péturs Arnar yrði hann skipaður verjandi hennar í málinu. Var þess óskað að lögmaðurinn sendi dóminum formlega ósk ákærðu í þessu efni. Sú ósk barst með bréfi 20. janúar sl. Beiðni hennar var hafnað með ákvörðun dómsins sama dag með vísan til þess að ljóst væri að aukinn kostnað myndi leiða af því að skipa ákærðu nýjan lögmann, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 9. gr. laga nr. 36/1999. Var tekið fram í ákvörðun dómsins að gögn málsins væru umfangsmikil og verjandi ákærðu hafi mætt við þingfestingu málsins með henni og að sögn hans eytt talsverðum tíma í það að kynna sér gögnin. Lögmaðurinn óskaði þess 24. sama mánaðar að dómurinn endurskoðaði þessa afstöðu sína, en kvæði ella upp úrskurð um málið yrði beiðninni hafnað og vísaði í því efni til 2. ml. 2. mgr. 40. gr. laga nr. 19/1991. Dómurinn hafnaði þessari beiðni lögmannsins 26. janúar með vísan til þess að kæruheimild framangreinds ákvæðis lyti að verjanda og ætti því ekki hér við. Þann 27. janúar barst dóminum bréf lögmannsins þar sem dóminum er tilkynnt að ákærða C hafi ráðið lögmanninn á sinn kostnað til að gæta réttar hennar við aðalmeðferð málsins sem hófst 1. febrúar. Kolbrún Sævarsdóttir, settur saksóknari, flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Ingibjörg Benediktsdóttir, Allan V. Magnússon og Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómarar kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð:
Mál nr. 103/2017
Kærumál Framlagning skjals Aðfararheimild
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði meinað að leggja fram hluta nánar tilgreinds skjals.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru, sem barsthéraðsdómi 13. febrúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2017, þar sem hafnað var kröfuvarnaraðila um að sóknaraðila verði meinað að leggja fram hluta nánartilgreinds skjals. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að sóknaraðila verði ,, synjað umframlagningu dómskjals 4, sem merkt er 12.1 og þeirra gagna sem af því leiða.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í máli þessu er varnaraðila gefið að sök að hafa 20. október2015 ekið bifreið, óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- ogfíkniefna, um [...], þar sem lögregla stöðvaði aksturinn.Í þágu rannsóknar málsins var varnaraðila, í framhaldi af þvíað lögregla stöðvaði akstur hans umrætt sinn, tekið blóðsýni til lyfjarannsóknarvegna rökstudds gruns um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Samkvæmtmatsgerð Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði 10. nóvember2015 taldist varnaraðili hafa verið óhæfur til þess að stjórna ökutækiörugglega þegar sýnið var tekið, sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr.50/1987. Skjal þetta, ásamt öðrum rannsóknargögnum málsins, var lagt fram afhálfu ákæranda við þingfestingu þess 7. september 2016.Samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 leggur ákærandifram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem aflað hefur verið við rannsóknmálsins og sönnunargildi hafa að hans mati. Ákærandi hefur metið það svo aðfyrrgreint skjal, sem aflað var við rannsókn málsins, ásamt þeim skjölum semþví tengjast, hafi sönnunargildi í málinu. Þau andmæli sem varnaraðili teflirfram vegna öflunar þessara sönnunargagna koma til úrlausnar við efnismeðferðmálsins, en leiða ekki til þess að framlagningu þeirra verði synjað. Samkvæmtþessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2017. Málþetta er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 14.júní 2016, á hendur X fyrir umferðarlagabrot, með því að hafaþriðjudaginn 20. október 2015 ekið bifreiðinni [...] óhæfur til að stjórnahenni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældisttetrahýdrókannabínól 22 ng/ml) um [...], þar sem lögregla stöðvaði aksturinn. Brot ákærða er talið varða við1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 meðáorðnum breytingum.Málið var þingfest 7. september 2016 oggögn málsins lögð fram. Ákærði sótti ekki þing heldur lögmaður hans sem var þáskipaður verjandi og er bókað af því tilefni að það hafi verið ósk ákærða. Viðnæstu fimm fyrirtökur, 21. september, 19. október, 26. október, 16. nóvember og14. desember sl., sótti ákærði ekki þing heldur verjandi hans. Ekki voru bókaðarskýringar á fjarveru ákærða utan eitt skipti en þá var bókað að hann væri ásjúkrahúsi. Í síðastgreindu fyrirtökunni er bókað að sækjandi hyggist látahandtaka ákærða og færa fyrir dóminn. Í fyrirtöku 11. janúar sl. mætti ákærðiásamt verjanda sínum og neitaði sök. Við það tilefni óskaði verjandinn eftirþví að bókað yrði að lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu yrði talið óheimiltað leggja fram til sönnunar í málinu blóðsýni og önnur sýni sem tekin voru ítengslum við handtöku ákærða, þar sem hann hafi aðeins verið 17 ára gamall áþeim tíma og hvorki notið aðstoðar barnaverndar né ráðlegginga forráðamanns.Málið fór í endurúthlutun til dómara.Í fyrirtöku 10. febrúar sl. stóð til aðbirta ákærða nýja ákæru þar sem honum eru gefin að sök umferðarlagabrot,þjófnaður og brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Verjandi hans mætti einntil þeirrar fyrirtöku og á ákærði því eftir að taka afstöðu til ákærunnar. Þávar tekin til úrskurðar áðurgreind krafa ákærða eftir að verjandi ákærða og sækjandihöfðu tjáð sig um hana. Ákærði reisir kröfu sína á þvíað óheimilt sé að leggja fram til sönnunar matsgerð rannsóknastofu í lyfja- ogeiturefnafræði, dómskjal nr. 4 sem merkt er 12-1, og hefur að geyma niðurstöðurrannsóknar á blóðsýni ákærða. Ástæða þess sé sú að hann hafi hvorki notiðaðstoðar fulltrúa barnaverndarnefndar né forráðamanns þegar hann var handtekinnog blóðsýni tekið úr honum. Blóðsýnisins sé því í reynd aflað með ólögmætumhætti og beri dómara að meina ákæruvaldinu um framlagningu gagna vegna rannsóknarþess. Af hálfu ákæruvaldsins er á þvíbyggt að það sé á forræði þess á hvaða sönnunargögnum það reisi málatilbúnaðsinn. Í þessu tilviki sé fyrrgreind matsgerð rannsóknastofu í lyfja- ogeiturefnafræði það sönnunargagn sem ákæruvaldið reisir málatilbúnað sinn á. Framlagningu þess sönnunargagnssem hér er deilt um var eins og áður greinir andmælt af hálfu verjanda ákærða ísjöttu fyrirtöku eftir þingfestingu málsins en þá mætti ákærði í fyrsta skiptiðmeð verjanda sínum og tók afstöðu til sakarefnisins. Samkvæmt 2. mgr. 170. gr.laga nr. 88/2008 skiptir ekki máli hvenær yfirlýsingar, mótmæli og sönnunargögnkoma fram undir rekstri málsins og er því ekki litið svo á að krafan sé ofseint fram komin. Verður því að taka afstöðu til þess hvort ákæruvaldinu verðimeinað að leggja fram umrætt rannsóknargagn eða draga það til baka en fram komvið málflutning að skilja bæri kröfu ákærða á þann veg.Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, um meðferðsakamála, er markmið rannsóknar að afla allra nauðsynlegra gagna til þess aðákæranda verði kleift að henni lokinni að ákveða hvort sækja skuli mann tilsakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar fyrir dómi. Í 2.mgr. 134. gr. laganna segir að ákærandi leggi fram skjöl og önnur sýnilegsönnunargögn sem aflað hefur verið við rannsókn og hafa sönnunargildi að hansmati, sbr. einnig 154. gr. laganna. Það er því á forræði ákæruvaldsins aðákveða hvaða gögn eru lögð fram til að fullnægja sönnunarbyrði ákæruvaldsins,sbr. 108. gr. laganna. Ákærði sem var ökumaðurbifreiðarinnar [...] var stöðvaður af lögreglu í akstri kl. 4:37 þann 20.október 2015. Hann var grunaður um akstur undir áhrifum fíkniefna en ífrumskýrslu er lýst ákveðnum einkennum sem þóttu benda til þess. Ákærði var þvíhandtekinn á vettvangi og segir í frumskýrslu lögreglu að honum hafi veriðkynnt réttarstaða sín. Hann hafi ekki óskað eftir verjanda eða að nákomnum yrðigert viðvart um handtökuna. Farið var fram á að ákærði skilaði þvagsýni semhann gat ekki gefið. Þá tók hjúkrunarfræðingur úr honum blóðsýni. Að þessuloknu var haft samband við móður ákærða sem hvorki vildi taka við ákærða néræða við hann. Þá var haft samband við barnaverndarnefnd Kópavogsbæjar semvildi ekkert aðhafast í málinu. Ákærði var þá látinn laus en engin formleg skýrslutakafór fram enda gaf sakarefnið ekki tilefni til þess.Í X. kafla laga nr. 88/2008 er fjallað um leit oglíkamsrannsókn. Samkvæmt 1. mgr. 77. gr. laganna er heimilt að taka blóð- ogþvagsýni og önnur lífsýni úr sakborningi og rannsaka þau, svo og að framkvæma áhonum aðra þá líkamsrannsókn í þágu rannsóknar sem gerð verður honum aðmeinalausu, enda leiki rökstuddur grunur á að hann hafi framið brot sem varðaðgetur fangelsisrefsingu að lögum.Í VIII. kafla laga nr. 88/2008 er að finna ákvæði umskýrslutökur við rannsókn. Í 2 ml. 1. mgr. 61. gr. segir að ef taka á skýrsluaf sakborningi yngri en 18 ára vegna ætlaðs brots gegn almennum hegningarlögumeða brots gegn öðrum lögum, sem getur varðað þyngri refsingu en tveggja árafangelsi, skal tilkynna það barnaverndarnefnd sem getur sent fulltrúa sinn tilað vera við skýrslutökuna. Í XIII. kafla laga nr. 88/2008 er að finna ákvæði umhandtöku. Þá er í reglugerð nr. 651/2009 að finna reglur um réttarstöðuhandtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl. Í I. kafla þeirrarreglugerðar er fjallað um tilkynningar til vandamanna handtekinna manna. Þarsegir í 1. gr. að maður sem hefur verið handtekinn í þágu rannsóknar máls eigirétt á að hafa samband við lögmann þegar eftir handtöku, sömuleiðis nánustuvandamenn sína. Ef handtekinn maður er yngri en 18 ára skal þá þegar hafasamband við foreldra hans og fulltrúa barnaverndarnefndar og hvetja þá til aðkoma án tafar á lögreglustöð. Samkvæmt 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987 má enginnstjórna eða reyna að stjórna ökutæki ef hann er undir áhrifum ávana- ogfíkniefna sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði samkvæmt lögum um ávana- ogfíkniefni og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Samkvæmt 47. gr. laganna erökumanni, sem grunaður er um brot á fyrrgreindu ákvæði, skylt að kröfu lögregluað gangast undir öndunarpróf eða láta í té svita- og munnvatnssýnapróf. Þágetur lögreglan fært ökumann til rannsóknar á sýnunum eða til blóð- ogþvagrannsóknar. Brot á umferðarlögum, eða reglum sem settar eru samkvæmt þeim,varða sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr.50/1987.Samkvæmt 14. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940skal manni eigi refsað fyrir verknað sem hann framdi áður en hann varð 15 áragamall. Í 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er fjallað um tilkynningaskylduog skýrslutöku af börnum. Í 2. ml. 1. mgr. ákvæðisins segir að þegar grunurleiki á að barn hafi framið brot gegn almennum hegningarlögum eða brot gegnöðrum lögum sem varðað getur þyngri refsingu en tveggja ára fangelsi skallögregla, þegar hún fær slíkt mál til meðferðar, tilkynna það barnaverndarnefndog gefa henni kost á að fylgjast með rannsókn málsins. Barnaverndarnefnd skaltilkynna foreldri barns um slíkt mál mæli hagsmunir barnsins ekki gegn því. Í athugasemdum í greinargerð með 8. gr. laga nr.80/2002, um breytingu á barnaverndarlögum, segir um þær breytingartillögur átilkynningaskyldu lögreglunnar á refsiverðum brotum barna, að lögin hefðu þá aðgeyma ákvæði sem skyldaði lögreglu til þess að tilkynna barnaverndarnefnd ölltilvik þar sem grunur léki á að refsiverður verknaður hefði verið framinn afbarni eða gegn barni. Lagt var til að dregið yrði úr þeirri víðtæku skyldu ogtekið upp orðalag til samræmis við fyrrgreinda 61. gr. laga nr. 88/2008. Einhelsta breytingin yrði sú að brot á umferðarlögum væri ekki lengurtilkynningarskyld. Ákærði var grunaður um að hafa ekið undir áhrifumfíkniefna. Eins og rakið hefur verið er ekki að finna ákvæði í lögum eðareglugerðum sem leggur skyldu á herðar lögreglu, til þess að tilkynna slíktforráðamanni barns undir 18 ára aldri, sem grunað er um slíkt brot, áður enframkvæmd eru nauðsynleg próf eða blóðsýni tekin. Ljóst er að lögreglu er ætlaðsvigrúm til mats á því hvenær það skal gert. Þá ber lögreglu ekki skylda til aðtilkynna barnaverndarnefnd um umferðarlagabrot nema því aðeins að 16. gr.barnaverndarlaga eigi við. Fyrir liggur að forráðamanni ákærða ogbarnaverndarnefnd var tilkynnt um meint brot ákærða, í samræmi við ákvæðireglugerðar 651/2009, en þau töldu ekkiástæðu til að afhafast nokkuð. Það gagn sem hér er deilt um ergrundvallargagn í máli þessu og telst eðli máls samkvæmt ekki þarflaust viðsönnunarfærslu í málinu. Þess var aflað í þágu rannsóknar málsins með lögmætumhætti og er hluti þeirra gagna sem ákæruvaldinu var rétt að leggja fram viðmeðferð málsins fyrir dómi. Verður ákæruvaldinu hvorki meinað að leggja þaðfram í málinu né gert að draga það til baka. Verður kröfu ákærða því hafnað.Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Hafnað er kröfu ákærða um að ákæruvaldinuverði meinað að leggja fram þann hluta dómskjals nr. 4 sem merkt er 12-1 eðaþví gert að fella skjalið úr rannsóknargögnum málsins.
Mál nr. 616/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Verði á hvorugt fallist krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 5/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. febrúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu þess efnis að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. febrúar nk. kl. 16:00. Í greinargerð kemur fram að í gær, um kl. 14:30, hafi lögreglunni borist tilkynning um þjófnað í versluninni Takkar að Suðurlandsbraut 26 í Reykjavík. Í ljós hafi komið að þremur tölvum, samtals að verðmæti um 350.000 krónur, hafi verið stolið. Tilkynnandi hafi borið að hann hafi séð kærða við verslunina og hefði hann sterklega grunaðan um þjófnaðinn. Skömmu síðar, eða um kl. 15:05, hafi kærði verið handtekinn og þá með eina af hinum þremur stolnu tölvum í sínum fórum. Kærði hafi neitað sök í málinu, kveðist hafa fundið umrædda tölvu. Kærði hafi ekki heimilað lögreglu húsleit að heimili sínu að Hverfisgötu 101 í Reykjavík. (007-2008-668) Þá hafi lögreglan til rannsóknar eftirfarandi mál þar sem kærði sé sterklega grunaður um aðild að: Þjófnað, með því hafa miðvikudaginn 13. desember 2006, stolið tveimur fartölvum af gerðinni Acer, samtals að verðmæti kr. 259.998, úr raftækjaversluninni Max, Kauptúni 1 í Garðabæ. Á myndbandsupptöku úr eftirlitskerfi verslunarinnar sjáist hvar kærði taki tvo kassa sem umræddar tölvu hafi verið í. Í skýrslutöku fyrir lögreglu þann 5. janúar 2007 hafi kærði viðurkennt að hafa tekið kassana en neitað því að hann hefði innihaldið umræddar tölvur. (036-2006-14578) Þjófnað, með því að hafa miðvikudaginn 17. október 2007, stolið tveimur fartölvum af gerðinni Toshiba Satellite Pro, samtals að verðmæti kr. 259.800, úr versluninni A4, Höfðabakka 3 í Reykjavík. Á myndbandsupptöku úr eftirlitskerfi verslunarinnar sjáist hvar kærði taki tvo kassa sem umræddar tölvur hafi verið í. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 26. október sl. hafi kærði viðurkennt að hafa stolið umræddum tölvum. (007-2007-80322) Þjófnað, með því að hafa laugardaginn 3. nóvember 2007, stolið tveimur fartölvum af gerðinni Acer Aspire, tveimur fartölvum af gerðinni Toshiba Satellite, einu 50″ Panasonic plasma sjónvarpi, einni myndbandsupptökuvél af gerðinni Panasonic, þremur digital myndavélum af gerðinni Panasonic, einni myndavél af gerðinni Sony CyberShot og tveimur linsum af gerðinni Canon, allt samtals að verðmæti kr. 1.119.989. Á myndbandsupptöku úr eftirlitskerfi verslunarinnar sjáist hvar kærði komi inn í verslunina og inn á lager hennar. Þar taki hann innkaupakerru og fylli af vörum. Því næst fari hann út úr versluninni með umrædda muni, bakdyrameginn af lager verslunarinnar. Í skýrslutöku fyrir lögreglu þann 30. nóvember sl. hafi kærði viðurkennt að hafa stolið munum úr versluninni á umræddan hátt en kveðið lista verslunarinnar um þá muni sem stolið var ekki vera réttan. (007-2007-92141) Þjófnað, með því að hafa þriðjudaginn 4. desember 2007 í verslun Office 1 að Skeifunni 17 í Reykjavík, stolið þremur fartölvum, samtals að verðmæti 259.700 krónur. Kærði hafi hjá lögreglu játað sök. (mál nr. 007-2007-93236) Fjársvik, með því að hafa fimmtudaginn 6. desember 2007, í heimildarleysi látið millifæra 1.946.900 krónur af bankareikningi A nr. [...], inn á eigin reikning nr. [...]. Málið sé á frumstigi og kærði hafi ekki enn verið yfirheyrður vegna málsins. (mál nr. 007-2007-94328) Brot þau sem kærði sé grunaður um að hafa framið, varði við ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þ.e. auðgunarbrotakafla þeirra laga. Í flestum tilvikanna sé um að ræða þjófnaðarbrot þar sem miklum verðmætum hafi verið stolið en kærði hafi oft komið við sögu lögreglu hvað varði þjófnaðarbrot. Þannig hafi kærði alls 6 sinnum hlotið dóm fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga frá árinu 2001, nú síðast með dómi héraðsdóms Reykjaness frá 15. júní 2007, í máli nr. S-1504/2006 þar sem kærði hafi verið dæmdur til að sæta fangelsi í 2 ár og 4 mánuði m.a. vegna fjölda þjófnaðarbrota. Ljóst sé að kærði hafi viðurkennt hjá lögreglu að vera fíkniefnaneytandi og að með ofangreindum þjófnuðum hafi hann verið að greiða upp fíkniefnaskuld. Með vísan til brotaferils kærða síðustu mánuði, sem virðist vera að færast í aukana þessa dagana, sé það mat lögreglu að kærði muni halda áfram afbrotum gangi hann laus og því nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi á meðan rannsókn sé ólokið og þar til ákvörðun um saksókn liggi fyrir. Kærði var handtekinn í gær eftir að vitni hafði borið að hafa séð kærða við verslunina Takka þegar stolið var þaðan þremur tölvum. Kærði hefur neitað aðild að þeim þjófnaði, en lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur nú til rannsóknar mörg auðgunarbrot sem kærði er grunaður um aðild að og hefur hann játað aðild að nokkrum þeirra. Flest þessara brota varða þjófnað þar sem miklum verðmætum var stolið. Þykir ljóst að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi framið verknað sem fangelsisrefsing liggur við. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að frá árinu 2001 hefur kærði alls sex sinnum hlotið dóma fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga, nú síðast með dómi Héraðsdóms Reykjaness 15. júní 2007 þar sem hann var dæmdur til að sæta fangelsi í 2 ár og 4 mánuði fyrir mörg þjófnaðarbrot. Með vísan til framlagðra gagna og brotaferils kærða síðustu mánuði þykir rétt með vísan til c liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að taka til greina kröfu lögreglustjóra og úrskurða kærða í gæsluvarðhald. Með hliðsjón af atvikum öllum þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. febrúar nk. kl. 16:00.
Mál nr. 774/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 8. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 3. janúar2018 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Í skýrslu réttarmeinafræðings um áverka ábrotaþola kom fram að þeir væru sambærilegir við beitingu kyrkingartaks meðmiklu afli, sem mögulega leiddi til meðvitundarleysis. Þá sagði þar að þar semkyrking með höndum væri margbrotin í eðli sínu yrði að flokka aflmikla kyrkingumeð höndum, eins og í þessu tilviki, sem að minnsta kosti mögulegalífshættulega. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að fullnægt sé skilyrðum tilþess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 þann tíma sem krafist er vegna brots gegn gegn 211. gr., sbr. 20. gr.,almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eða 2. mgr. 218. gr. sömu laga. Verðurúrskurðurinn því staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að kærði, X,kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 3. janúar nk. kl. 16:00 Í greinargerð lögreglu kemur fram að kærði, X, ligginú undir sterkum grun um að hafa veist að A snemma morguns þann 3. desemer sl.á dvalarstað sínum að [...] í Reykjavík og tekið hana kyrkingartaki og þrengtþannig að öndunarvegi hennar með þeim afleiðingum að hún hafi misst meðvitundog hlotið punktablæðingar í hægra auga, eyrum og á efri og neðri vör, aukáverka á tönnum, en í áverkavottorði réttarmeinafræðings segi orðrétt: „Margarpunktablæðingar voru […] Slíkir áverkar verða jafnan við þrýstingsáverka meðmiklu afli í nokkurn tíma, sem mögulega veldur meðvitundarleysi hjá þolanda.”Lögregla hafi komið ávettvang laust eftir kl. 05:00 þann 3. desember sl. og brotaþoli tekið þar á móti þeim. Hafi húnverið í miklu uppnámi og tjáði lögreglu að kærði hafi kyrkt hana þar til húnhafi misst meðvitund. Kærði hafi svo gefið sig fram á vettvangi og í kjölfariðverið handtekinn. Tekin hafi verið skýrslaaf brotaþola í tvígang, á slysadeild og hjá lögreglu, og hafi hún þar lýstatburðum með sama hætti, þ.e. að kærði hafi haldið henni í kyrkingartaki þartil hún hafi misst meðvitund. Hafi hún kveðið kærða hafa sagst ætla að drepahana í sama mund og hann hafi tekið hana hálstaki.Kærði hafi neitað sök, entelja verði að gögn málsins renni skýrum stoðum undir framburð brotaþola.Einkum ofangreint áverkavottorð en einnig framburðir annarra vitna í málinu erhafi komið að brotaþola á vettvangi. Að mati lögreglusé kærði undir sterkum grun um að hafa framið brot gegn 211. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem geti varðað allt að ævilöngufangelsi. Sé rannsókn málsins langt áveg komin. Telji lögreglustjóri brotið vera þess eðlis að gæsluvarðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Óforsvaranlegt þyki að kærði gangilaus þegar sterkur grunur leikur á að hann hafi framið svo alvarlegt brot semhonum sé gefið að sök. Þyki brot kærða vera þess eðlis að það stríði gegnréttarvitund manna að hann gangi laus meðan mál hans sé til meðferðar.Þá hafi lögreglarökstuddan grun um að kærði sé ekki sá sem hann hafi kvaðst vera, en lögreglahafi undir höndum tvö vegabréf í eigu kærða. Á öðru þeirra komi fram að hannheiti [...], ríkisborgari [...], fæddur árið [...]. Sé talið að það sé ófalsað,en lögreglu gruni að kærði sé í raun ríkisborgari [...]. Á hinu segir að kærðiheiti [...] og sé frá [...], fæddur [...]. Lögregla hafi fengið staðfest að þaðsé falsað. Kærði sé með dvalarleyfi hér á landi sem ríkisborgari [...], meðnafnið [...]. Sé nú til skoðunar hjá Útlendingastofnun að afturkalladvalarleyfi kærða. (Mál lögreglu nr. 007-2017-[...] og [...]) Með hliðsjón af því aðkærði sé nú undir sterkum grun um tilraun til manndráps séu einnig talinskilyrði uppfyllt til að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli þess að hannhafi sýnt af sér hegðun sem gefi til kynna að hann ógni allsherjarreglu, öryggiríkisins eða almannahagsmunum, sbr. b. lið 1. mgr. 115. gr. útlendingalaga. Loks sé talið að skilyrðid. liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála séu uppfyllt, þ.e. gæsla sétalin nauðsynleg til að verja brotaþola fyrir frekari árásum sakbornings, en tilviðbótar við ofangreint mál sé hann einnig undir grun um að hafa oftar en einusinni veist að brotaþola með ofbeldi á tímabilinu frá 17. janúar sl. til 14.nóvember sl. Brotaþoli dvelji nú í kvennaathvarfinu af ótta við kærða. (Mállögreglu nr. 007-2017-[...])Sakarefni málsins sétalið varða við 211., sbr. 20. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Það sé því brýnt og nauðsynlegt með vísan til allsframanritaðs og gagna málsins að öðru leyti að kærða verði með vísan til 2.mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, en til vara d-lið 1.mgr. 95. gr. sömu laga og a. og b. lið 1. mgr. 115. gr. útlendingalaga nr.80/2016, gert að sæta gæsluvarðhaldi.Niðurstaða dómara:Með dómiHæstaréttar Íslands 5. desember 2017 var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilayrði gert að sæta gæsluvarðhaldi til 15. desember nk. hafnað. Krafa sóknaraðilavar reist á a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og a. lið 1. mgr. 115. gr.laga nr. 80/2016 um útlendinga. Í dómi Hæstaréttar er fallist á með héraðsdómiað varnaraðili væri undir rökstuddum grun um brot gegn XXIII. kafla almennrahegningarlaga nr. 19/1940 þannig að fullnægt væri fyrra skilyrði 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 til þess að hann sæti í gæsluvarðhaldi. Á hinn bóginn væritil þess að líta að tekin hefði verið skýrsla af brotaþola og allsendis óljóstaf kröfugerð sóknaraðila hvaða vitnaskýrslur ætti eftir að taka þannig aðvarnaraðili gæti torveldað rannsókn málsins gengi hann laus. Þá var kröfusóknaraðila samkvæmt a. lið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016 einnig hafnað,þar sem sóknaraðili hefði ekki sýnt fram á með nokkrum gögnum að varnaraðiliværi undir rökstuddum grun um að hafa gefið rangar upplýsingar um hver hannværi, þannig að fullnægt væri skilyrði laganna til að honum verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Í kröfusóknaraðila sem hér er til meðferðar krefst sóknaraðili þess aðallega aðvarnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008, en til vara á grundvelli d. liðar 1. mgr. 95. gr. sömu laga og a.og b. liðum 1. mgr. 115. gr. útlendingalaga nr. 80/2016. Í kröfugerðsóknaraðila er m.a. vísað til áðurgreinds áverkavottorðs réttarmeinafræðings,dags. 4. desember sl. Í því kemur m.a. fram að á varnaraðila hafi verið merkium marga höggáverka á ýmsum hlutum líkamans. Á hlið hálsins, einkum hægra meginhafi greinst rauðar litabreytingar á hörundi, sem „má túlka semkyrkingarummerki, sem líklegast samsvara stöðu upphandleggs og framhandleggsvið kyrkingartak.“Einnig vísarsóknaraðili til framburða tveggja vitna sem gáfu skýrslu hjá lögreglu 6. og 7.desember sl. Í vitnaskýrslu 6. desember sl., kom m.a. fram að vitnið hafi heyrtsvofelld öskur: „get ekki andað, get ekki andað“ og „hann var að reyna að drepamig – hann var að kyrkja mig“. Í vitnaskýrslu, dags. 7. desember sl., kveðstvitni hafa séð stúlku sem eigi erfitt með að ná andanum. Veita vitni þessivissa stoð fyrir framburði brotaþola. Þá hefursóknaraðili ennfremur lagt fram læknisvottorð sérfræðilæknis á slysa- ogbráðadeild LSH, dags. 7. desember 2017, sem skoðaði brotaþola við komu ábráðamótttöku að morgni, 3. desember sl. Í vottorðinu segir m.a. að ekki sé aðfinna áverkamerki á höfði, augu séu eðlileg að sjá án merkja um blæðingu íhvítu. Einnig segir þar svo: „Skoðun á háls, ekki að sjá bólgu, mar eða klórför.Ekki þreifieymsli yfir hryggjartindum né eymsli við skoðun á hálsi að öðruleyti.“Samkvæmt 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008, er heimilt að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald,þótt skilyrði a-d- liðar 1. mgr. lagagreinarinnar séu ekki fyrir hendi efsterkur grunur leikur á að hann hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt meðtilliti til almannahagsmuna. Þegar litið er tilrannsóknargagna málsins og þess sem rakið er í greinargerð sóknaraðila verður áþað fallist að varnaraðili sé undir sterkum grun um tilraun til manndráps, sbr.211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Brot gegn 211. gr. almennrahegingarlaga getur varðað fangelsi ekki skemur en í fimm ár eða ævilangt.Skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um að sterkur grunur leiki á aðsakborningur hafi framið afbrot sem varðað getur 10 ára fangelsi, er því fyrirhendi. Brot það sem varnaraðili er grunaður um er ennfremur þess eðlis að ætlaverður að varðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er þvífallist á aðalkröfu sóknaraðila. Ekki þykir ástæða til að marka gæsluvarðhaldiskemmri tíma en krafist er. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi, tilmiðvikudagsins 3. janúar nk. kl. 16:00
Mál nr. 320/2012
Gjaldþrotaskipti Tryggingarbréf Riftun Nákomnir
Þrotabú S krafðist þess að rift yrði með dómi veðrétti Í hf. samkvæmt tveimur tryggingarbréfum með veði í tiltekinni fasteign. Byggði þrotabúið kröfu sína annars vegar á 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og hins vegar á ákvæðum 141. gr. sömu laga. Hæstiréttur féllst ekki á það með þrotabúi S að þrotamaður hefði verið nákominn B, síðar Í hf., og yrði riftun ráðstafananna því ekki reist á 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991. Taldi Hæstiréttur að ráðstafanirnar gætu að efni til fallið undir 141. gr. laganna og að löglíkur væru fyrir því að þær teldust ótilhlýðilegar. Þá hefðu þær verið B til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leitt til þess að eignir þrotamanns hefðu ekki verið til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Hins vegar hefði þrotabúinu ekki tekist sönnun um að þrotamaður hefði verið ógjaldfær á þeim tíma sem tryggingarráðstafanirnar fóru fram og var því ekki fullnægt skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun þeirra. Var Í hf. því sýknaður af kröfu þrotabúsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Símon Sigvaldason héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2012. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Bú Stefáns H. Hilmarssonar var tekið til gjaldþrotaskipta 9. júlí 2010 að undangenginni árangurslausri kyrrsetningargerð, en frestdagur við skiptin er 21. maí sama ár. Í skýrslu fyrir dómi kvaðst þrotamaður hafa á árinu 1986 byrjað viðskipti við Sparisjóð vélstjóra, sem eftir samruna við aðra sparisjóði varð Byr sparisjóður, en sá sparisjóður var síðar yfirtekinn af áfrýjanda máls þessa. Þáverandi vinnuveitandi þrotamanns, Endurskoðun hf., var með viðskipti við Sparisjóð vélstjóra og stofnaði þrotamaður launareikning í sparisjóðnum. Sjóðurinn veitti honum lán til fasteignakaupa á árunum 1989, 1998 og 2004 og loks 2006 vegna kaupa hans á fasteigninni Laufásvegi 68 í Reykjavík. Sparisjóðurinn veitti þrotamanni tvívegis lán á árinu 2006, samtals að höfuðstól 70.000.000 krónur, til að fjármagna greiðslu útborgunar vegna kaupa á síðastgreindri fasteign. Lánin voru tryggð með 1. og 2. veðrétti í eigninni. Þrotamaður var fjármálastjóri og aðstoðarforstjóri Baugs Group hf. á árunum 2007 til 2009, en bú þess félags var tekið til gjaldþrotaskipta 13. mars 2009. Á þessum tíma hélt þrotamaður áfram viðskiptum við sparisjóðinn, átti þar meðal annars reikning nr. [...]-26-[...]60, sem laun hans voru greidd inn á og annan reikning nr. [...]-26-[...]17 sem hann kvaðst í skýrslu fyrir dómi hafa notað sem ,,framkvæmdareikning“ vegna viðhalds og endurbóta á Laufásvegi 68 sem hefðu staðið yfir frá sumri og fram á vetur 2008. Hann kveður þessar framkvæmdir hafa verið fjármagnaðar með því hann hafi yfirdregið síðarnefnda bankareikninginn og haft til þess heimild sparisjóðsins, en þá hafi ekki verið sérstök trygging fyrir því láni sem hann stofnaði þannig til. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hafði þrotamaður á árunum 2004 til 2007 staðið í miklum fjárfestingum í ýmsum hlutafélögum einkum Baugi Group hf. Þrotamaður gaf út tryggingarbréf 9. febrúar 2009 til tryggingar skuld allt að 27.500.000 krónur og annað 7. júlí sama ár til tryggingar skuld allt að 10.000.000 krónur auk verðbóta, vaxta og kostnaðar. Bæði tryggingarbréfin voru með veði í Laufásvegi 68, hið fyrrnefnda á 3. veðrétti en hið síðarnefnda á þeim 4. Bæði bréfin áttu að standa til tryggingar á öllum skuldum þrotamanns við sparisjóðinn, en ekki er um það deilt að tilefni útgáfu þeirra var sá yfirdráttur sem þrotamaður hafði stofnað til á framangreindum bankareikningum. Sama dag og síðara tryggingarbréfið var gefið út, 7. júlí 2009, samþykkti sparisjóðurinn að veita þrotamanni lán að fjárhæð 32.500.000 krónur og var skilyrði lánveitingarinnar að lánsféð yrði notað til að greiða upp yfirdráttarskuldina á báðum reikningunum. Runnu 4.975.000 krónur þann 28. júlí 2009 inn á reikning nr. [...]-26-[...]60 og 27.342.000 krónur sama dag inn á reikning nr. [...]-26-[...]17 og var yfirdráttarskuldin á báðum reikningum greidd að fullu með þessum hætti. Svo sem fyrr greinir var bú þrotamanns tekið til gjaldþrotaskipta 9. júlí 2010. Mál þetta er höfðað til riftunar á veðrétti sem stofnað var til með framangreindum tveimur tryggingarbréfum að fjárhæð 27.500.000 krónur útgefnu 9. febrúar 2009 og 10.000.000 krónum útgefnu 7. júlí sama ár. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi hefur þrotabúið höfðað tvö önnur riftunarmál sem bæði tengjast fasteigninni Laufásvegi 68. Ekki þarf að reifa kröfur og atvik í þeim málum. II Stefndi reisir málatilbúnað sinn á því að stofnun veðtryggingar á 3. og 4. veðrétti í fasteigninni Laufásvegi 68 samkvæmt tryggingarbréfum 9. febrúar 2009 og 7. júlí sama ár hafi átt sér stað eftir að stofnað var til skulda þeirra, sem tryggja skyldi með hinu veðsetta. Veðsetningin hafi í báðum tilvikum verið til hagsbóta fyrir áfrýjanda, sem hafi verið nákominn þrotamanni. Tryggingarbréfunum hafi verið þinglýst 12. febrúar og 24. júlí 2009 og það verið innan 24 mánaða fyrir frestdag. Þar sem skilyrðum 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um að veðrétturinn hafi verið stofnaður til tryggingar skuld, sem áður hafði verið stofnað til, sé fullnægt, séu ráðstafanirnar riftanlegar samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Sé fullnægt því skilyrði málsgreinarinnar að þrotamaður hafi verið nákominn Byr sparisjóði, enda hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á að þrotamaður hafi verið gjaldfær og verið það þrátt fyrir stofnun tryggingarréttindanna. Í öðru lagi reisir stefndi kröfu sína um riftun á því að ráðstöfunin hafi á ótilhlýðilegan hátt verið Byr sparisjóði til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leitt til þess að eignir þrotamanns hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, enda hafi þrotamaður verið ógjaldfær og sparisjóðurinn vitað eða mátt vita um ógjaldfærni hans og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstafanirnar töldust ótilhlýðilegar. Þar sem stefndi telur þessum skilyrðum fullnægt séu ráðstafanirnar riftanlegar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi telur að áfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að þrotamaður hafi verið gjaldfær þegar ráðstafanirnar fóru fram, en bendir þrátt fyrir það á ýmis atriði, sem hann telur að sýni að þrotamaður hafi ekki verið gjaldfær á þeim tíma. Úrskurður um gjaldþrotaskipti hafi verið kveðinn upp 9. júlí 2010 og kröfulýsingarfresti lokið 19. september sama ár. Lýstar kröfur í þrotabúið hafi verið 3.750.271.661 króna. Samkvæmt skattframtali þrotamanns 2009 vegna tekjuársins 2008 hafi skuldir hans 31. desember 2008 verið 863.561.231 króna, en helstu eignir hans hafi verið hlutabréf í félögum sem hefðu orðið ógjaldfær á árinu 2008 og bú þeirra verið tekin til gjaldþrotaskipta á árinu 2009. Það ár hafi bú Baugs Group hf. til dæmis verið tekið til gjaldþrotaskipta. Af þessu sé ljóst að skuldir þrotamanns hafi verið langtum meiri en tekjur hans gátu staðið undir á árinu 2008. Hafi hann að líkindum verið ógjaldfær þegar um mitt ár 2008 er Baugur Group hf. hafi orðið ógjaldfært. III Áfrýjandi andmælir kröfu stefnda um riftun ráðstafana. Hann hafnar því að þrotamaður hafi verið nákominn Byr sparisjóði. Miða verði við efni 3. gr. laga nr. 21/1991 á þeim tíma, sem ráðstafanirnar fóru fram. Kveður áfrýjandi að fullnægja hefði þurft því skilyrði að þrotamaður eða einhver honum nákominn hefði þurft að eiga verulegan eignarhlut í Byr sparisjóði. Þrotamaðurinn hafi aldrei átt neinn stofnfjárhlut í Sparisjóði vélstjóra eða öðrum sparisjóðum sem við samruna urðu að Byr sparisjóði. Hið sama eigi við um nákomin skyldmenni hans. Hann hafi aldrei setið í stjórn Byrs sparisjóðs eða þeirra sparisjóða sem mynduðu hann. Hagar hf. sem verið hafi dótturfélag Baugs Group hf. á þessum tíma hafi átt 1,327% hluta af stofnfé Byrs sparisjóðs og verið fimmtándi stærsti stofnfjáreigandinn í sjóðnum. Stærstu einstöku stofnfjáreigendur í sjóðnum hafi átt á bilinu 4,0 til 7,7% af stofnfé hans. Þáverandi fjármálastjóri Haga hf., Jóhanna Waagfjörð, hafi setið eitt ár í stjórn Byrs sparisjóðs og látið af stjórnarsetu í maí 2009. Þrotamaður sé ekki nákominn Jóhönnu Waagfjörð og hafi ekki haft neitt boðvald yfir stjórnendum eða starfsmönnum Haga hf. Bendir áfrýjandi á að þegar síðara tryggingarbréfið hafi verið gefið út í júlí 2009 hafi Baugur Group hf. verið til gjaldþrotaskipta, sem hafi byrjað 13. mars það ár. Áfrýjandi fullyrðir að lánafyrirgreiðsla sú, sem þrotamaður naut hjá Byr sparisjóði hafi grundvallast á áratuga viðskiptasambandi hans við sjóðinn og forvera hans. Lánveitingar til hans hafi farið eftir venjulegum leiðum innan sparisjóðsins. Fráleitt sé að ætla að einstakir stjórnarmenn í Byr sparisjóði hafi haft áhrif á þessar ákvarðanir. Af framangreindum ástæðum hafi þrotamaður ekki verið nákominn Byr sparisjóði og verði því riftun ráðstafana ekki reist á 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991. Áfrýjandi hafnar því einnig að 141. gr. laga nr. 21/1991 geti verið grundvöllur riftunar þeirra ráðstafana sem um ræðir. Stefndi hafi með engum hætti sýnt fram á ógjaldfærni þrotamanns þegar hann veitti þær tryggingar sem krafist sé riftunar á. Þrotamaður hafi haft áratuga löng viðskipti við sparisjóðinn og forvera hans án nokkurra áfalla, hann sé viðskiptafræðingur og hafi verið endurskoðandi og farið til stjórnunarstarfa hjá 365 miðlum ehf. eftir að Baugur Group hf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki hafi verið ástæða til, og ekki tíðkað almennt, að krefja einstaklinga eins og þrotamann um skattframtal til upplýsingar um eignastöðu. Áfrýjandi kveður stefnda hafa sönnunarbyrði fyrir því að þrotamaður hafi verið ógjaldfær þegar ráðstafanirnar voru gerðar og fyrir því að öðrum skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið fullnægt. Sú sönnun hafi ekki tekist hjá stefnda. IV Ágreiningslaust er í málinu að ráðstafanir þær, sem kröfur stefnda lúta að, hafi falist í því að þrotamaður hafi gefið út tryggingarbréfin tvö í því skyni að tryggja skuld, sem áður hafði verið stofnað til. Er heldur ekki um það deilt að ráðstafanir þessar falla innan efnis 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, en eru gerðar utan þeirra fresta, sem fyrir er mælt um í þeirri málsgrein. Stefndi reistir því kröfu sína um riftun ráðstafana í fyrsta lagi á 2. mgr. 137. gr. laganna. Hann telur þrotamann hafa verið nákominn Byr sparisjóði þegar ráðstafanirnar voru gerðar og að áfrýjandi hafi ekki fært sönnur að því að þrotamaður hafi þá verið gjaldfær og verið það þrátt fyrir stofnun tryggingarréttindanna. Eins og fram er komið var þrotamaður fjármálastjóri og aðstoðarforstjóri Baugs Group hf. Hann var staðgengill forstjóra félagsins og tengiliður við stjórn þess. Hann hafði yfirumsjón með bókhaldi og fjárreiðum félagsins og sá að auki um samskipti við lánastofnanir og aðra lánardrottna félagsins. Auk þess stýrði hann daglegum rekstri þess í Reykjavík. Þrotamaður átti hlut í Baugi Group hf. 31. desember 2008 sem var að nafnverði 7.552.225 krónur en heildarnafnverð hlutafjár félagsins var á sama tíma 9.846.508 sterlingspund. Þrotamaður átti ekki stofnfé í Byr sparisjóði og heldur ekki í þeim sparisjóðum sem mynduðu hann. Ósannað er að nokkur sem honum var persónulega nákominn hafi átt stofnfé í sparisjóðnum. Þrotamaður sat ekki í stjórn Byrs sparisjóðs og enginn honum nákominn. Fyrir liggur að Hagar hf., sem var dótturfélag Baugs Group hf., átti 1,327% hluta stofnfjár í Byr sparisjóði og að fulltrúi þess félags sat í stjórn sparisjóðsins frá apríl 2008 til maí 2009. Hagar hf. laut sérstakri stjórn og hafði sérstakan framkvæmdastjóra. Því er ekki haldið fram að einhver nákominn þrotamanni hafi verið í stjórn Haga hf. eða verið þar framkvæmdastjóri. Ákvæði 4. og 5. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991 um hagsmunalega nákomna, eins og texti þeirra var þegar tryggingarráðstafanirnar voru gerðar, miðar samkvæmt orðum sínum við að maður, eða annar honum nákominn, þyrfti að eiga verulegan hlut í félagi til þess að teljast nákominn því. Sömu skilyrði um verulegan eignarhlut eru sett þegar metið er hvort félög gætu verið nákomin. Í 6. tölulið 3. gr. laganna er mælt fyrir um að maður og félag eða stofnun séu nákomin hvort öðru ef um sambærileg tengsl er að ræða og lýst er í öðrum töluliðum greinarinnar. Á þeim tíma sem hér skiptir máli fólst í tilvísun 6. töluliðar 3. gr. til sambærilegra tengsla að einkum væri átt við eignatengsl. Ekki var útilokað að önnur tengsl, hvort sem þau væru til viðbótar eignatengslum eða ekki, gætu leitt til þess að maður og félag eða tvö félög teldust nákomin, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. október 1996 í málinu nr. 2/1996, sem birtur er á síðu 2684 í dómasafni það ár. Samkvæmt framansögðu var hvorki um eignatengsl né bein stjórnunartengsl að ræða milli þrotamanns og Byrs sparisjóðs. Stefndi hefur teflt fram þeim rökum, sem héraðsdómur féllst á, að annars konar stjórnunartengsl milli þrotamanns og Baugs Group hf. annars vegar og fjölda annarra félaga, sem hafi átt stofnfé í Byr sparisjóði, hefðu verið slík að fullnægt væri skilyrðum 6. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991. Hver svo sem tengsl þeirra félaga, sem tilgreind eru í hinum áfrýjaða dómi og Baugs Group hf. hafa verið er ósannað að þrotamaður hafi haft þá stöðu, hvort sem litið yrði til eignatengsla eða stjórnunartengsla, að sambærilegt geti talist við þá aðstöðu sem kveðið var á um í 4. og 5. tölulið 3. gr. laga nr. 21/1991. Verður þess vegna að hafna því að þrotamaður hafi verið nákominn Byr sparisjóði. Samkvæmt þessu verður riftun ráðstafananna ekki reist á 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991. Í öðru lagi reisir stefndi kröfu sína um riftun á 141. gr. laga nr. 21/1991. Kveður hann öllum skilyrðum til að beita þeirri grein vera fullnægt. Ekki er ágreiningur um að ráðstafanir þær, sem riftunar er krafist á, geti að efni til fallið undir 141. gr. laganna. Það er skilyrði fyrir beitingu þessarar greinar til að rifta ráðstöfunum þrotamanns að þær hafi verið ótilhlýðilegar. Þess var áður getið að ágreiningslaust væri með aðilum að þær ráðstafanir sem um ræðir væru riftanlegar samkvæmt 1. mgr. 137. gr. laganna ef tímafrestir stæðu því ekki í móti. Við slíkar aðstæður eru löglíkur fyrir því að ráðstafanir teljist almennt ótilhlýðilegar og verður það lagt til grundvallar hér. Þá er það skilyrði samkvæmt 141. gr. að ráðstöfun þurfi að vera Byr sparisjóði til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og hafa að auki leitt til þess að eignir þrotamanns yrðu ekki til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Verður einnig fallist á að báðum þessum skilyrðum sé fullnægt í málinu. Jafnframt þarf samkvæmt greininni að fullnægja því skilyrði að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar, auk þess sem Byr sparisjóður þarf að hafa verið grandsamur um ógjaldfærnina og aðrar þær ástæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir því að þrotamaður hafi veri ógjaldfær í febrúar 2009 og í júlí sama ár þegar tryggingarráðstafanirnar fóru fram. Hann hefur upplýst að lýstar kröfur í þrotabúið hafi verið 3.750.271.661 króna, en kröfulýsingarfresti lauk 19. september 2010. Ekkert liggur fyrir um hvernig þessi fjárhæð er saman sett. Þá er óumdeilt að samkvæmt skattframtali þrotamanns 2009 námu tilgreindar skuldir hans þar 31. desember árið áður 863.561.231 krónu. Eignir voru sagðar vera 151.288.414 krónur. Í skýrslu fyrir dómi kvað þrotamaður skýringu á hárri fjárhæð skulda á skattframtalinu vera þá, að sér hafi verið skylt að telja til skulda kauprétti sem hann hafi átt í Baugi Group hf. en hann hafi þó ekki verið persónulega ábyrgur fyrir greiðslu þessara skulda. Þá kemur fram á skattframtalinu að hluti eigna þrotamanns voru hlutabréf í ýmsum félögum og kvað þrotamaður í skýrslu sinni fjárhæð þeirra vera talda fram miðað við nafnverð bréfanna. Þótt ljóst sé að mörg þessara félaga hafi lent í fjárhagsvandræðum og sum verið tekin til gjaldþrotaskipta síðar liggja engar upplýsingar fyrir um raunverulegt verðmæti þessara hlutabréfa á þeim tíma sem hér skiptir máli. Verður að ætla að auðvelt hefði verið að færa sönnur á raunverulega skuldastöðu þrotamanns og verðmæti eigna hans miðað við 9. febrúar og 7. júlí 2009 með matsgerð dómkvadds manns. Það hefur ekki verið gert og skortir með öllu sönnun á eigna- og skuldastöðu hans á þeim tíma, sem máli skiptir til þess að geta slegið því föstu að hann hafi verið ógjaldfær þegar tryggingarráðstafanirnar voru gerðar. Samkvæmt þessu er ekki sannað að fullnægt sé því skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 að þrotamaður hafi verið ógjaldfær þegar ráðstafanir þær, sem riftunar er krafist á, fóru fram og verður riftun því ekki reist á greininni. Með vísan til alls framangreinds verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Íslandsbanki hf., skal vera sýkn af kröfu stefnda, þrotabús Stefáns H. Hilmarssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.° Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 12. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þb. Stefáns Hilmars Hilmarssonar, Borgartúni 26, Reykjavík á hendur Íslandsbanka hf., áður Byr hf., Borgartúni 18, Reykjavík, með stefnu birtri 15. september 2011. Stefnandi krefst þess, að rift verði með dómi veðrétti stefnda samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 9.2.2009, að fjárhæð 27.500.000 króna, með veði í Laufásvegi 68, 101 Reykjavík fnr. 200-9250. Þá krefst stefnandi þess, að rift verði með dómi veðrétti stefnda samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 7.7.2009, að fjárhæð 10.000.000 króna, með veði í Laufásvegi 68, 101 Reykjavík fnr. 200-9250. Þess er krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir Stefán Hilmar Hilmarsson hóf viðskipti sín við Sparisjóð vélstjóra fyrir tæpum þremur áratugum er hann hóf störf hjá Endurskoðun hf., síðar KPMG. Endurskoðunarfyrirtækið var með öll sín bankaviðskipti hjá Sparisjóði vélstjóra og var stofnaður launareikningur fyrir Stefán í kjölfarið. Sparisjóður vélstjóra og síðar Byr sparisjóður komu að fjármögnun á fernum fasteignakaupum Stefáns í gegnum tíðina. Fyrst voru fjármögnuð kaup hans á Frostafold 5 árið 1989. Síðar fjármagnaði sjóðurinn kaup Stefáns á Gerðhömrum 28 eða haustið 1998, síðan Brautarholti 2 í ágúst 2004 og loks Laufásvegi 68 árið 2006. Þá tók Stefán að láni tuttugu milljónir króna hjá Byr til að fjármagna útborgun kaupverðs eignarinnar. Lánið var tryggt með 1. veðrétti í eigninni. Á árinu 2007 tók Stefán 50 milljóna króna lán til að fjármagna lokagreiðslu kaupverðsins og voru efndir þess tryggðar með 2. veðrétti eignarinnar. Sumarið 2008 réðst hann í endurbætur á húsinu utanverðu auk almenns viðhalds innandyra. Tryggði hann sér framkvæmdafjármögnun hjá Byr. Stefndi kveður að framkvæmdirnar hafi verið fjármagnaðar í gegnum tékkareikning sem veitt var stighækkandi heimild til að yfirdraga. Hins vegar hafi í byrjun ekki verið til staðar formleg trygging fyrir yfirdráttarláninu. Á árunum 2007 til 2009 var Stefán fjármálastjóri og aðstoðarforstjóri Baugs Group hf. Hinn 13. mars 2009 var bú Baugs Group hf. tekið til gjaldþrotaskipta. Hinn 9. júlí 2010 var bú Stefáns tekið til gjaldþrotaskipta, en á árunum 2004 til 2008 hafði Stefán ráðist í umfangsmiklar persónulegar fjárfestingar, m.a. í Baugi Group hf. og BGE eignarhaldsfélagi ehf., sem leiddu meðal annars til þess að hann varð ógjaldfær. Hinn 28. júlí 2009 voru yfirdráttarlán Stefáns hjá Byr hf. á báðum framangreindum reikningum greidd upp. Málsástæður og lagarök stefnanda Í fyrsta lagi vísar stefandi til 137. gr. gþl. Stefnandi byggir kröfur sínar um riftun á því að stofnun umræddra veðrétta, samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 9. febrúar 2009, að fjárhæð 27.500.000 krónur, og tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 7. júlí 2009, að fjárhæð 10.000.000 króna, með veði í Laufásvegi 68, 101 Reykjavík fnr. 200-9250, hafi átt sér stað eftir að stofnað hafi verið til skulda þrotamanns við Byr hf. Veðrétturinn hafi verið settur til hagsbóta fyrir Byr hf., sem var nákominn Stefáni, innan tuttugu og fjögurra mánaða frá frestdegi, sbr. 1. og 2. mgr. 137.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að fyrrnefndar tvær veðsetningar þrotamanns hafi verið ráðstöfun, sem á ótilhlýðilegan hátt hafi verið Byr hf. til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leitt til þess, að eign þrotamanns hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Eign búsins hafi rýrnað sem nemi fjárhæð tryggingarbréfanna. Vegna náinna tengsla og langvarandi lánveitinga Byrs hf. til þrotamanns hafi þeim verið eða mátt vera ljós bágur fjárhagur þrotamanns og að veðsetningin væri til þess fallin að rýra möguleika annarra kröfuhafa til fullnustu og teldist því ótilhlýðileg, samkvæmt 141. gr. gþl. Samkvæmt 141. gr. gþl. megi krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, hafi þrotamaðurinn verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða hafi mátt vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem hafi leitt til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Stefnandi telur öll framangreind skilyrði ákvæðisins uppfyllt. Stefanndi tekur fram að samkvæmt 2. mgr. 137. gr. og 141 gr. laga nr. 21/1991 verður ráðstöfun rift nema leitt verði í ljós að Stefán H. Hilmarsson hafi verið gjaldfær þegar veðsetningarnar hafi farið fram. Mat á því hvort Stefán hafi ekki getað staðið í skilum við lánardrottna sína þegar skuldir þeirra hafi fallið í gjalddaga ráðist af heildarmati ýmissa atriða eins og t.d. fjárhæðum krafna, gjalddaga krafna, lausafjárstöðu Stefáns, eignastöðu hans, hversu auðvelt hafi verið að koma eignum í verð, hvort eignir hafi verið bundnar kvöðum, væntanlegum framtíðartekjum og fleiri atriðum. Af framangreindum lagaákvæðum og dómaframkvæmd sé ljóst að stefndi, sem riftunarþoli, beri sönnunarbyrðina fyrir því að Stefán hafi verið gjaldfær þegar ráðstöfunin hafi átt sér stað. Í því samhengi sé áréttað að almennt sé talið að mat skuldarans sjálfs á eigin eignum verði ekki lagt til grundvallar þegar eignastaða hans sé könnuð. Þrátt fyrir að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir gjaldfærni vill stefnandi þó benda á ýmis atriði sem sýni fram á að Stefán hafi ekki verið gjaldfær þegar ráðstöfun hafi farið fram. Stefán hafi, eins og áður segir, verið aðstoðarforstjóri og fjármálastjóri Baugs Group hf. á árunum 2007–2009. Stefán hafi verið úrskurðaður gjaldþrota 9. júlí 2010. Lýstar kröfur í þrotabú hans hafi verið 3.750.271.661 króna sem sýni hve miklar skuldir hans hafi verið. Samkvæmt skattframtali Stefáns 2009 vegna ársins 2008 hafi skuldir hans verið 863.561.231 króna. Á sama tíma hafi helstu eignir Stefáns verið hlutabréf í hlutafélögum sem hafi orðið ógjaldfær á árinu 2008 og gjaldþrota árið 2009; t.d. hafi Baugur Group hf. orðið gjaldþrota árið 2009, eins og áður segi. Af þessu megi ljóst vera að skuldir Stefáns hafi verið langtum meiri en tekjur hans gátu staðið undir á árinu 2008. Stefán hafi því að öllum líkindum verið ógjaldfær á sama tíma og Baugur Group hf. hafi verið ógjaldfær, þ.e. um mitt ár 2008. Stefnandi byggir á því að Byr hf. hafi verið nákominn Stefáni H. Hilmarssyni í skilningi 3. gr. gþl. Sé þar sérstaklega vísað til 4., 5. og 6. tl. ákvæðisins. Eins og áður segi hafi Stefán verið einn æðsti stjórnandi Baugs Group hf. á Íslandi, fjármálastjóri og aðstoðarforstjóri félagsins. Baugur Group hf. hafi átt á árunum 2008–2009 verulegan og ráðandi hlut í Högum hf. Hagar hf. hafi verið dótturfélag Baugs Group hf. á þessum tíma. Þegar umræddar veðsetningar hafi átt sér stað hafi Hagar hf. verið á meðal stærstu stofnfjáreigenda í Byr hf., með 1,3% eignarhlut. Hagar hf. hafi auk þess átt einn mann í fimm manna stjórn Byrs hf. Þá verði að líta til þess að Baugur Group hf. hafi átt ráðandi hlut í FLGroup hf. sem aftur hafi átt ráðandi hlut í Glitni banka hf. Glitnir hafi einnig verið á meðal stærstu stofnfjáreigenda í Byr hf. á þessum tíma, með 2% eignarhlut. Veruleg og náin tengsl hafi auk þess verið milli Baugs Group hf. og flestra af stærstu stofnfjáreigendum Byrs hf., þ.m.t.: Stefán hafi því verið í þeirri stöðu hjá Baugi Group hf. og Högum hf. að hann hafi getað haft veruleg áhrif á ákvarðanatöku hjá Byr hf. Auk þess hafi Byr hf. verið stór lánardrottinn Stefáns. Í aðdraganda umræddra veðsetninga hafi Stefán ítrekað fengið há lán hjá Byr hf. til ýmissa persónulegra þarfa. Af bankareikningum Stefáns hjá Byr hf. megi ráða að Stefán hafi á árunum 2008 til 2009 verið fjárhagslega háður lánafyrirgreiðslu hjá Byr hf. sem teljist því nákominn Stefáni skv. 3. gr. gþl. Málsástæður og lagarök stefnda Dómkrafa stefnanda um riftun á veðréttindum stefnda á grundvelli 137. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 byggist á þeirri grundvallarforsendu að Byr hf. og Stefán Hilmar Hilmarsson, hafi verið nátengdir í skilningi 3. gr. sömu laga. Þetta sé fráleitt og eigi sér hvorki stoð í staðreyndum málsins né heldur samræmist þetta skilgreiningu lagagreinarinnar. Ákvæðum 3. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið breytt með lögum nr. 95/2010 en þau hafi tekið gildi hinn 15. júní 2010. Samkvæmt 22. gr. þeirra laga verði hinni breyttu reglu hins vegar ekki beitt til skilgreiningar á orðinu nákomnir að því leyti sem reynt geti á merkingu þess varðandi atvik sem gerðust fyrir gildistöku laganna. Við mat á því hvort Stefán Hilmarsson hafi verið nákominn Byr hf. þegar stofnað hafi verið til veðsetningar á fasteign hans, verði því að styðjast við orðalag greinarinnar eins og það hafi verið fyrir þessa breytingu. Þriðji töluliður greinarinnar hafi hljóðað þannig: „Mann og félag eða stofnun sem hann eða maður honum nákominn á verulegan hlut í.“ Samkvæmt 1. og 2. tl. ákvæðisins teljast einstaklingar nákomnir ef þeir eru hjón eða búa í óvígðri sambúð, eru skyldir í beinan legg eða fyrsta til hliðar, blóðskyldir eða tengdir í gegnum ættleiðingu eða fóstur. Til þess að Stefán geti talist hafa verið nákominn Byr hf. þegar hann veðsetti sjóðnum fasteign sína, hefði hann eða maður honum nákominn, í skilningi ákvæðisins, þurft að hafa verið eigandi að verulegum hluta í sjóðnum. Eitt af hugtaksskilyrðum greinarinnar sé að um „verulegan“ eignarhlut sé að ræða. Það hugtak þarfnast varla skýringar en orðabókarskýringin er „talsverður“ eða „sem um munar.“ Í lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2010 sé nákominn talinn sá sem eigi eða ráði yfir 20% í fyrirtækinu og virkur eignarhlutur í fjármálafyrirtæki sé hlutdeild í félagi sem nemi 10% eða meira af hlutafé eða stofnfé fyrirtækisins. Fræðimenn séu einnig sammála um að eitt af hugtaksskilyrðum 3. gr. gjaldþrotaskiptalaga sé að þessar aðstæður, sem leiði til þess að maður eða félag teljist nákominn, verði að vera til staðar þegar ráðstöfun eigi sér stað, þannig að þessi aðstaða hafi eða hefði getað ráðið því að ráðstöfunin hafi verið gerð. Ekkert af þessum atriðum, þessum hugtaksskilyrðum 3. gr. gjaldþrotaskiptalaganna, sé fullnægt varðandi tengsl Stefáns og Byrs. Stefán hafi aldrei verið skráður eigandi að stofnfjárhlutum í Sparisjóði vélstjóra, Sparisjóði Hafnarfjarðar, Sparisjóði Kópavogs, Sparisjóði Norðlendinga eða Byr hf. Hið sama gildi um maka hans, niðja og skyldmenni í fyrsta legg til hliðar. Hvorki Stefán né nákomnir ættingjar hans hafi átt félög sem aftur hafi átt stofnfé í þessum sjóðum. Stefán hafi aldrei setið í stjórn fyrrgreindra sparisjóða, né heldur nokkur nákominn honum í skilningi gjaldþrotaskiptalaga. Hann hafi aldrei setið í stjórn neinna félaga sem hafi átt stofnfé í þessum sparisjóðum né hafi hann verið við stjórnvölinn í slíkum félögum. Hagar hf. sem hafi verið dótturfélag Baugs hf. á þeim tíma hafi átt 1,327% í Byr og verið fimmtándi stærsti stofnfjáreigandinn í sjóðnum. Stærstu einstöku stofnfjáreigendurnir hafi átt á bilinu 4,0 til 7,7% í sjóðnum. Hagar hf. hafi því verið tiltölulega smár stofnfjáreigandi í þeim samanburði og auðvitað víðs fjarri að félagið hafi átt verulegan hlut í sjóðnum. Samkvæmt almennum reglum hefði félagið ekki átt tilkall til stjórnarmanns í sparisjóðnum. Engu að síður hafi Jóhanna Waagfjörð, þáverandi fjármálastjóri Haga hf., náð kjöri í stjórn Byrs í apríl 2008. Hún hafi setið í stjórninni í eitt ár og hætt á aðalfundi sjóðsins hinn 13. maí 2009. Seta Jóhönnu í stjórn Byrs eru einu hugsanlegu tengslin sem hægt sé að finna á milli Stefáns og Byrs, en þau séu ótrúlega fjarlæg. Engin fjölskyldutengsl séu á milli þessara aðila. Stefán, sem hafi þá verið fjármálastjóri Baugs Group hf., hafði engin völd eða áhrif yfir starfsmönnum eða stjórnendum Haga enda sé þar um að ræða félag sem lúti sjálfstæðri stjórn og forstjóra sem stjórni daglegum rekstri þess. Í þessu sambandi sé einnig mikilvægt að hafa í huga að Baugur Group hf. hafi verið orðinn gjaldþrota, eða 13. mars 2009, þegar gengið hafi verið frá síðara tryggingarbréfinu og skuldabréfinu fyrir tékkareikningsskuldinni. Hagar hf. hafi þá heldur ekki lengur átt mann í stjórn Byrs. Eins og fyrr segi sé það hugtaksskilyrði 3. gr. gjaldþrotaskiptalaganna að þær aðstæður sem valdi því að menn, eða maður og félag, teljast nákomnir, verða að vera til staðar þegar ráðstöfun sé gerð. Tengslin verði einnig að vera þess eðlis að þau hefðu getað mótað ákvarðanatöku aðila. Fyrir liggi að ákvarðanir um lánveitingar til Stefáns hafi farið venjubundnar leiðir innan Byrs hf. Þær hafi verið teknar og framkvæmdar í samræmi við lánareglur sparisjóðsins en lánanefnd hafi lokasvarið í þessum efnum. Í lánanefnd Byrs á þessum tíma hafi enginn setið sem talist gæti nákominn Stefáni Hilmarssyni. Fyrirgreiðslan hafi verið veitt á grundvelli áratuga góðra viðskipta aðila og hinir lánuðu fjármunir hafi verið tryggðir með traustum veðum í fasteign lántakans. Fráleitt sé að ætla að einstakir stjórnarmenn Byrs hf. hafi haft áhrif á þessar ákvarðanir. Ákvarðanir um slíkar lánveitingar séu ekki á valdsviði stjórnar og væri það í raun skýrt brot bæði á lánareglum, starfsreglum stjórnar og fyrirmælum FME ef stjórnarmaður sparisjóðs hefði afskipti af slíkum málum. Um hugsanlega riftun á veðréttindum Byrs hf. í Laufásvegi 68 gildi því ákvæði 1. mgr. 137. gr. gþskl. en ákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi ekki við. Samkvæmt því sé riftun á þessum réttindum ekki heimil en þinglýsing síðara tryggingarbréfsins og útgáfa skuldabréfsins hafi farið fram tæpu ári fyrir frestdag við skiptin en hann hafi verið 21. maí 2010. Sú ráðstöfun þrotamannsins að veita stefnda veðrétt í fasteign sinni sé því augljóslega ekki riftanleg á grundvelli þessa ákvæðis laganna. Umrædd ráðstöfun sé heldur ekki riftanleg á grundvelli 141. gr. laganna. Stefnandi hafi alls ekki sýnt fram á að Stefán hafi verið ógjaldfær þegar hann hafi fengið lánafyrirgreiðslu hjá Byr hf. og heldur ekki þegar hann hafi veitt honum veðrétt í eign sinni til tryggingar skuldunum. Eins og fyrr sagði hafði Stefán verið með lýtalaus viðskipti við Byr hf. og forvera hana svo áratugum skipti. Engar vísbendingar hafi verið um annað en að svo yrði áfram. Stefán sé viðskiptafræðingur og löggiltur endurskoðandi og eigi að baki farsælan feril í því starfi. Hann hafi að auki tekið við stjórnunarstöðu hjá 365 miðlum ehf. eftir að Baugur hafi orðið gjaldþrota í mars 2009. Ólíkt því sem gildi um fyrirtæki í rekstri hafi það aldrei tíðkast að bankar eða sparisjóðir hér á landi krefjist þess að fá að sjá skattframtöl einstaklinga sem þeir eigi í viðskiptum við. Til grundvallar lánveitingunni hafi því fyrst og fremst legið mat starfsmanna Byrs á viðskiptavininum, áratuga löngum viðskiptum hans við Sparisjóðinn og þeim tryggingum sem hann hafi boðið í fasteigninni. Það blasi enda við að ef Byr hf. hefði verið ljóst að Stefán væri ógjaldfær á árinu 2009, þá hefði það verið fráleitt, og brot á öllum reglum, að veita honum milljóna fyrirgreiðslu til viðbótar því sem hann áður hafi skuldað. Það sé stefnanda að sanna að riftunarskilyrði 141. gr. gþl. hafi verið til staðar þegar umræddar ráðstafanir hafi verið gerðar á vormánuðum 2009. Slík sönnun liggi ekki fyrir í málinu og í raun ekkert sem bendi til þess að starfsmönnum Byrs hf. hefði átt að renna það í grun að Stefán Hilmarsson væri ekki gjaldfær. Skilyrðum ákvæðisins sé því ekki fullnægt. Niðurstaða Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 9. júlí 2010 var bú Stefáns Hilmars Hilmarssonar tekið til gjaldþrotaskipta. Kröfulýsingarfresti í búið lauk 19. september 2010. Stefna málsins var birt 15. september 2011 eða innan lögbundins málshöfðunarfrests. Stefnandi byggir kröfur sínar um riftun á því að stofnun umræddra veðrétta, samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 9. febrúar 2009, að fjárhæð 27.500.000 krónur, og tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 7. júlí 2009, að fjárhæð 10.000.000 króna, með veði í Laufásvegi 68, Reykjavík fnr. 200-9250, hafi átt sér stað eftir að stofnað hafi verið til skulda þrotamanns við Byr hf. og um sé að ræða riftanlega ráðstöfun samanber 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Einnig er byggt á 141. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 137. gr. má krefjast riftunar á veðrétti eða öðrum tryggingarréttindum sem kröfuhafi fékk á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag en ekki um leið og stofnað var til skuldarinnar. Það sama á við ef slíkum réttindum er ekki þinglýst eða þau eru ekki tryggð á annan hátt gegn fullnustugerðum án ástæðulauss dráttar eftir að skuldin varð til og ekki fyrr en á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar má krefjast riftunar á veðrétti, eða öðrum tryggingarréttindum sem hafa verið sett til hagsbóta fyrir nákomna, sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag og ákvæði 1. mgr. eiga að öðru leyti við, nema leitt sé í ljós að þrotamaðurinn hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir stofnun tryggingarréttindanna. Ágreiningslaust er að uppfyllt er það skilyrði ákvæðisins að fyrst var stofnað til skuldarinnar og að veðrétturinn var ekki stofnaður fyrr en eftirá. Nefnd tryggingarbréf eru gefin út 9. febrúar 2009 og 7. júlí 2009. Þau eru til komin vegna yfirdráttarlána á reikningum nr. [...]-26-[...]17 og [...]-26-[...]60 hjá Byr hf. Stefán stofnaði til yfirdráttarins á margra mánaða tímabili fyrir veðsetninguna. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Rift er veðrétti stefnda, Íslandsbanka hf., samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 9.2.2009, að fjárhæð 27.500.000 krónur, með veði í Laufásvegi 68, 101 Reykjavík, fnr. 200-9250 og veðrétti stefnda, Íslandsbanka hf., samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...], útgefnu 7.7.2009, að fjárhæð 10.000.000 króna, með veði í Laufásvegi 68, 101 Reykjavík fnr. 200-9250. Stefndi, Íslandsbanki hf. greiði stefnanda, þb. Stefáns H. Hilmarssonar, 1.000.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 182/2003
Börn Forsjá Gjafsókn
Héraðsdómur hafði dæmt M forsjá fjögurra barna málsaðila en fyrir Hæstarétti snérist ágreiningur aðeins um forsjá tveggja yngri barnanna þar sem samkomulag hafði tekist með aðilum um sameiginlega forsjá þeirra eldri. Börnin höfðu frá samvistarslitum aðila árið 2001 átt lögheimili hjá K. Talið var, með vísan til þess að breyting hafi orðið til batnaðar á högum K og barnanna frá því að héraðsdómur gekk og meiri stöðugleiki kominn í líf þeirra, að það hefði minnsta röskun í för með sér fyrir börnin að þau yrðu áfram saman hjá henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 16. maí 2003. Hún krefst forsjár barna málsaðila, þeirra C, [fædds] 1994, og D, f. [fæddrar] 1996. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en hún hefur gjafsókn fyrir báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms að því er varðar forsjá C og D og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Í héraði deildu málsaðilar einnig um forsjá eldri barna sinna, A, [fædds] 1987, og B, [fæddrar] 1988. Við málflutning fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu málsaðila, að þeir hefðu samið svo um, að forsjá þeirra skyldi vera sameiginlega í höndum beggja, og skyldi B eiga lögheimili hjá áfrýjanda en A hjá stefnda. Mörg ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram gengu málsaðilar í hjúskap á árinu 1981 en slitu samvistum [...] 2001. Allan þann tíma bjuggu þau í [...] og eignuðust sjö börn. Eru sex þeirra á lífi og tvö þau elstu orðin lögráða. Við samvistaslit flutti áfrýjandi með fjögur yngstu börnin til [...], en stefndi varð eftir í [...]. Hafa yngstu börnin tvö, sem hér er deilt um, gengið í skóla í [...] frá hausti 2001, fyrst í [S], svo í [R], en frá 1. desember 2002 hafa þau gengið í [T]. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, dæmdi stefnda forsjá barnanna fjögurra. Hann taldi, að áfrýjandi ætti við veruleg sálfræðileg vandamál að stríða, meðal annars óhóflega tölvunotkun, og virtist hafa takmarkað innsæi í vanda sinn. Hún hefði vanrækt skólasókn barna sinna og hefði verið kvartað til [barnaverndaryfirvalda] vegna þess. Héraðsdómur gekk 2. maí 2003 og var honum áfrýjað 16. sama mánaðar. Þrátt fyrir niðurstöðu hans hafa börnin áfram átt lögheimili hjá áfrýjanda í [...]. Umgengni stefnda við börnin hefur gengið hnökralaust, þau hafa verið hjá honum aðra hvora helgi, auk þess sem þau hafa dvalist hjá honum að mestu leyti sumrin 2002 og 2003. II. Fyrir héraðsdóm var lögð álitsgerð dómkvadds matsmanns, Einars Inga Magnússonar sálfræðings, um aðstæður foreldra og hæfni þeirra svo og aðstöðu barnanna og þarfir, tengsl þeirra við foreldra og innbyrðis. Niðurstöður sálfræðilegra prófana sýndu, að áfrýjandi hefði nokkuð jákvæða og styrka sjálfsmynd og góða hæfni til aðlögunar með getu til að takast á við dagleg viðfangsefni. Kvíði mældist innan eðlilegra marka svo og einkenni þunglyndis. Matsmaður taldi áfrýjanda hafa raunhæfa sýn á þarfir barnanna samfara vaxandi aldri og auknum þroska og hvernig hún sjálf geti mætt kröfum þeirra og þörfum. Að því er stefnda varðar sýndu niðurstöður sálfræðilegra prófana sterk þunglyndiseinkenni, svo sem svartsýni, reiði og óyndi. Hann skorti talsvert sjálfstraust, væri afar næmur fyrir tilfinningalegu áreiti og auðsæranlegur. Félagslyndi mældist langt neðan viðmiðunarmarka og benti til allmikillar hlédrægni. Í áliti matsmannsins, sem hann staðfesti fyrir dómi, taldi hann að stefndi hefði gefið dekkri mynd af sér í sálfræðilegu prófunum en raunin var. Matsmaðurinn taldi báða foreldra hæfa til að hafa á hendi forsjá barnanna. Eftir að héraðsdómur gekk var sami matsmaður dómkvaddur að nýju að beiðni áfrýjanda til að framkvæma viðbótarmat á tilgreindum atriðum, sem varða hagi barnanna með tilliti til framtíðarskipunar forsjár þeirra. Var óskað eftir því, að hann kannaði önnur þau atriði málsins, sem hann teldi mikilvæg og gætu haft gildi fyrir niðurstöðu þess. Í viðbótarmatinu kemur fram, að breytingar hafa orðið á lífi áfrýjanda. Hún er komin í vinnu í [...]. Hún hefur leitað sér læknisaðstoðar, en samkvæmt vottorði heimilislæknis hennar 9. ágúst 2003 hefur hún haft einkenni þunglyndis með svefntruflunum, og er hún komin á lyfjameðferð vegna þess, sem hefur gefið góða raun. Telur læknirinn hana hafa gott innsæi í veikindi sín og horfur á fullum bata séu góðar. Þá hefur áfrýjandi einnig leitað aðstoðar [félagsþjónustu] og farið í viðtöl við sálfræðing hennar til að styrkja sig og bæta líðan sína. Jafnframt hefur hún fengið leiðbeiningar og stuðning í uppeldishlutverki sínu frá tveimur öðrum ráðgjöfum [félagsþjónustu], sem segja að börnin hafi virst í góðu jafnvægi, er ráðgjafarnir sáu þau í júní og ágúst sl., og hefðu sagt, að þeim liði vel. Með bréfi [barnaverndaryfirvalda] 2. september 2003 var tilkynnt, að máli áfrýjanda hjá stofnuninni væri lokið. Þótti ekki ástæða til frekari barnaverndarafskipta en áfrýjanda var bent á félagslegan stuðning og ráðgjöf hjá [félagsmálayfirvöldum]. Vitnisburður frá skóla barnanna á mið- og vorönn skólaársins 2002-2003 ber með sér hægar framfarir, en stundvísi þeirra er enn mjög ábótavant. C kvaðst vilja búa í [...] hjá föður sínum, þar sem besti vinur hans ætti heima, en einnig ætti hann fjölmarga vini í [...]. Hann kvað móðurina vera með miklu strangari reglur en föðurinn og væri hún nánast alltaf í tölvunni. D kvaðst vilja búa bæði hjá mömmu sinni og pabba. Sagðist hún myndu sakna móður sinnar ef hún byggi hjá föður sínum, en var ekki alveg eins ákveðin varðandi föður sinn, ef hún byggi hjá móður sinni. Fram kom hjá öllum börnunum, að elsta systir þeirra, sem býr á heimili stefnda, tæki mikinn þátt í heimilishaldinu hjá honum, hún tæki oftast til og setti húsreglur um umgengni. Matsmaðurinn staðfesti viðbótarmat sitt fyrir dómi 2. október 2003. Hann taldi að skoða þyrfti hag yngri barnanna út frá fleiri þáttum en eingöngu viljayfirlýsingum þeirra. Það yrði að skoða þá þætti, sem hefðu hugsanlega breyst frá grunnmatinu. Nefndi hann sérstaklega þá breytingu, sem orðið hefði á persónulegum högum áfrýjanda, sem hefði í millitíðinni leitað sér lækninga og fengið lyf við þunglyndi og kvíða og farið að vinna utan heimilis. Fannst honum hún vera breytt manneskja frá því sem áður var. Þá velti hann einnig fyrir sér, hvernig staðan yrði á heimili stefnda, ef elsta dóttirin færi þaðan, en fyrir liggur, að hún hyggst fara í nám erlendis. Hann taldi mikilvægt, að börnin næðu tökum á samfelldri skólagöngu, en það væri þýðingarmikið fyrir börn á þeirra aldri. Hann taldi C ekki geta haft sjálfstætt mat á tölvusetu móður sinnar, hann færi yfirleitt snemma að sofa og hefði ekki forsendur til þess að meta hvort hún sæti við tölvuna á kvöldin. Spurður að því, hvort einhver sérstök þörf væri á því að breyta stöðu barnanna frá því, sem nú væri, svaraði hann: „Miðað við þessar forsendur sem ég rakti, breyttar forsendur á heimili móður og það sem ég sagði um að mér finnist það vera í raun og veru jafnt á foreldrum komið þegar allar aðstæður eru skoðaðar þá er svarið nei.“ III. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður vitnisburður [T-skóla] og yfirlit um ástundun C og D á haustönn skólaársins 2003-2004. Ber hann með sér, að skólasókn þeirra hefur lagast og fá þau einkunnina 8 og 9 í ástundun. Þá er einnig fram komið, að áfrýjandi er flutt í fjögurra herbergja félagslega leiguíbúð á vegum [sveitarfélags]. Eins og að framan hefur verið lýst hefur orðið breyting til batnaðar á högum áfrýjanda og barnanna frá því að héraðsdómur gekk. Meiri stöðugleiki sýnist kominn á líf þeirra og þeim vegnar nú betur í skóla en áður. Af gögnum málsins má ráða, að áfrýjandi hafi tekist á við vanda sinn og virðist nú hafa betra innsæi í hann. Lítill aldursmunur er á börnunum og þau hafa alist upp saman. Verður að telja, að það hafi minnsta röskun í för með sér fyrir börnin, að þau verði áfram saman hjá móður sinni. Umgengni þeirra við föður sinn hefur verið mikil og gengið vel þau tæpu 2½ ár, sem liðin eru frá samvistaslitum málsaðila, og er ekkert sem bendir til annars en að svo muni vera áfram. Með hliðsjón af öllu framansögðu er fallist á kröfu áfrýjanda og henni dæmd forsjá beggja barnanna. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður málsaðila greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, K, skal fara með forsjá barnanna C, [kt.], og D, [kt.]. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 11. apríl sl., er höfðað 28. janúar 2002 af K, [...], á hendur M, [...]. Stefnandi krefst þess að henni verði með dómi falin forsjá barnanna A, [fædds 1987], B, [fæddrar 1988], C [fædds 1994], og D [fæddrar 1996]. Til vara krefst stefnandi þess að henni verði falin forsjá C og D en til þrautavara krefst hún forsjár A og B. Krafist er og málskostnaðar á grundvelli málskostnaðar­reiknings eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnandi fékk gjafsókn dóms­mála­ráðuneytisins 22. febrúar 2002. Stefndi krefst þess að dómkröfum stefnanda verði hafnað og að honum verði falin forsjá allra barnanna. Stefndi krefst þess einnig að honum verði dæmdur máls­kostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefndi fékk gjafsókn dómsmálaráðuneytisins 3. apríl 2002. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Málsaðilar hófu sambúð í [...] á árinu 1980 en fluttu til [...] 1981 og gengu í hjúskap [...] það ár. Á sama ári höfðu þau eignast son, E, og ári síðar eignuðust þau dóttur, F. Í málinu er deilt um forsjá fjögurra yngstu barna málsaðila sem eru fædd á árunum 1987 til 1996. Fjölskyldan bjó í eigin húsnæði í [...] þar til stefnandi flutti til [...] vorið 2001 ásamt börnunum sem málið snýst um. F, sem þá var 18 ára, bjó áfram hjá stefnda í húsi fjölskyldunnar í [...] og þar búa þau feðginin enn. E hefur stofnað eigið heimili og býr á [...]. Hin börnin fóru öll í skóla í [...] á árinu 2001. Fyrst voru þau í [...] en stefnandi flutti um vorið með þau í íbúð í [...]. Síðar flutti hún með börnin í [...] og fóru tvö yngstu börnin þá í [skóla] en 1. desember sl. flutti hún í [...] og fóru börnin tvö þá í [skóla]. A er enn í [skóla] en B var þar þangað til í janúar sl. en þá fór hún í [skóla]. Börnin hafa haft reglulega umgengni við stefnda og dvalið hjá honum saman að jafnaði aðra hverja helgi í [...]. Þau hafa einnig verið hjá honum í fríum og voru að mestu hjá honum allt síðastliðið sumar. Í þinghaldi 22. apríl 2002 óskuðu málsaðilar sameiginlega eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta aðstæður málsaðila og hæfni þeirra. Einnig skyldi matsmaður kanna og meta aðstöðu barnanna og þarfir, svo og tengsl þeirra við foreldra og við hvert annað. Samkomulag varð um að Einar Ingi Magnússon sálfræðingur yrði dómkvaddur sem matsmaður. Álitsgerð hans er dagsett 30. janúar 2003 en hún var lögð fram á dómþingi 31. sama mánaðar. Matsmaður telur að skoða verði forsjá barnanna með hliðsjón af því hvort hagsmunum þeirra allra sem hóps verði best borgið í höndum annars hvors foreldrisins eða hvort skapast hafi sérstakar ástæður til að systkinahópnum verði skipt en þó þannig að unglingarnir búi á sama heimili. Foreldrarnir telja hvort fyrir sig að börnunum verði fyrir bestu að því sjálfu verði falin forsjá barnanna. Stefnandi vísar til þess að börnin hafi alist upp hjá henni, hún hafi alltaf annast þau og sinnt þeim miklum mun meira en stefndi. Hún hafi séð vel um börnin að öllu leyti að frátöldum mætingum þeirra í skóla. Hún hafi gætt þess vel að börnin hefðu reglulega umgengni við stefnda. Hún telur mun betra fyrir börnin að vera áfram hjá henni og að þau alist upp saman. Þau hafi þar góða umönnun og nauð­synlegt aðhald sem faðir þeirra geti ekki veitt þeim enda sinni hann þeim ekki og sé lítið heima. Ekki megi taka þá áhættu að breyta aðstæðum barnanna. Stefndi vísar til þess að stefnanda sé ekki treystandi fyrir uppeldi barnanna, enda hafi þeim ekki vegnað vel hjá henni. Börnin finni öryggi hjá honum og njóti þar meiri reglusemi og stöðugleika en hjá stefnanda. Dómurinn kannaði afstöðu barnanna til forsjárdeilunnar með því að dóms­formaður og annar meðdómanda ræddu við börnin í viðtals­herbergi í Dómhúsinu hinn 21. mars sl. Málsaðilum var kynnt það sem fram hafði komið í viðtölunum í þinghaldi 28. sama mánaðar. Munnlegur málflutningur fór fram 28. mars sl. og var málið þá dómtekið. Málið var endurupptekið 11. apríl sl. samkvæmt 104. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þar sem ekki lágu fyrir fullnægjandi upplýsingar úr niðurstöðum sálfræði­prófa og gögn vantaði um tilkynningu til [barnaverndaryfirvalda]. Málið var dóm­tekið á ný sama dag eftir að lögmenn málsaðila höfðu gert grein fyrir því sem þeir höfðu fram að færa. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að málsaðilar hafi eignast börnin fjögur á hjúskapar­árum sínum. Í lok [...] 2001 hafi þau slitið samvistir en stefnandi hafi þá flutt til [...] með börnin. Hinn [...] maí sama ár hafi stefndi krafist skilnaðar hjá sýslu­manninum í [...]. Hann hafi gert kröfu um forsjá allra barnanna og hann hafi sett fram kröfur um skiptingu eigna og skulda. Hinn [...] júlí sama ár hafi stefnandi samþykkt kröfu stefnda um skilnað hjá sýslumanninum í [...] en hafnað öðrum kröfum hans. Hún hafi sjálf krafist forsjár barnanna og lagt fram ný drög að skilnaðarsamningi. Hinn [...] ágúst sama ár hafi stefnandi undirritað samning um skilnaðarkjör og hafi fjárskiptum málsaðila verið lokið með honum. Samkomulag hafi verið um að leita ráðgjafar varðandi forsjá barnanna en ekki hafi tekist að semja um forsjána. Stefnandi byggi kröfu sína á 34. gr. barnalaga nr. 20/1992. Börnin hafi ávallt verið í hennar umsjá og hagsmunir þeirra krefðust þess að þannig yrði það áfram. Börnin séu af þessum sökum afar tengd henni tilfinningalega og öryggi sitt finni þau hjá henni. Feli slík skipan jafnframt í sér minnsta röskun á högum barnanna enda hafi hún alla tíð verið aðalumönnunaraðili þeirra en þau hafi verið búsett hjá henni alveg frá fæðingu og einnig eftir samvistarslitin í [...] 2001. Stefnandi telji sig hæfari í alla staði til að hafa forsjána á hendi en stefndi. Aðstæður hennar til að hafa forsjá barnanna séu góðar. Hún hafi fengið fjárhagsaðstoð frá [sveitarfélagi] til fram­færslu fjölskyld­unnar frá samvistar­slitunum og hafi öruggt leiguhúsnæði. Börnin hafi aðlagast vel í nýjum skóla. Þeim líði vel við núverandi aðstæður, þar sem móðir þeirra sé heima á daginn þegar skóla ljúki. Aðstæður hennar séu mun betri en stefndi geti boðið börnunum. Stefnandi hafi stuðlað að góðri umgengni barnanna við föður þeirra og muni hún gera það áfram fái hún forsjá þeirra. Hún sé reiðubúin að ganga til skriflegs samnings verði eftir því óskað af hálfu stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi stundað [...] frá upphafi hjúpskapar málsaðila til 1996 en þá hafi hann orðið fyrir meiðslum í baki og hlotið 75% örorku. Fram til þess tíma og nokkru eftir það hafi stefnandi séð um fjármál heimilisins og hafi henni farist það illa úr hendi. Reikningar heimilisins hafi ekki verið greiddir fyrr en seint og um síðir þegar á þá hafi verið fallinn innheimtu­kostnaður o.fl. Móðir stefnanda hafi keypt af máls­aðilum eign þeirra, [...]. Engar greiðslur hafi gengið á milli við þessi við­skipti enda hafi til­gangurinn með þeim verið sá að vinna tíma til að aðilum gæfist tóm til að selja eignina frjálsri sölu, sem ekki hafi tekist. Þrátt fyrir góðar tekjur stefnda í gegnum árin hafi þau misst þessa eign sína á uppboði en Íbúðalánasjóður hafi keypt hana og selt hana síðan [...] til að leigja málsaðilum. Fjölskyldan hafi þannig aldrei þurft að rýma eignina og hafi búið þar óslitið frá 1983, allt þar stefnandi flutti út, en stefndi búi þar enn ásamt elstu dóttur málsaðila. Hann hafi nú keypt fasteignina og sé því í öruggu húsnæði. Frá áramótum 1996/1997, þegar stefndi hafði náð sér að nokkru af fyrrgreindu slysi, hafi hann sinnt heimilinu og börnum ekki síður en stefnandi. Stefndi hafi frá þeim tíma fengið góðar örorku- og lífeyrisgreiðslur en stefnandi hafi reynt fyrir sér á vinnu­­markaðnum. Stefnandi hafi ráðið sig í [...] og upp úr áramótum 1996/1997 hafi stefndi farið að aðstoða hana. Fyrst hafi stefndi tekið að sé að [...] og hafi hann þá farið á undan í [...], eða um kl. 630. Hann hafi síðan sótti stefnanda um kl. 800. Stefnandi hafi sinnt þessum starfa verr eftir því sem á leið og frá áramótum 1998/1999 hafi stefndi séð einn um [...]. Stefndi haldi því fram að stefnandi sé óábyrg í fjármálum og nefnir dæmi um það. Stefndi telur tölvunotkun stefnanda óeðlilega mikla og nefnir sérstaklega í því sambandi þjóðhátíðardaginn 17. júní 2000. Þá hafi stefnandi sest fyrir framan tölvuna rétt fyrir kl. 1300 og farið inn á Netið þegar allir aðrir á heimilinu voru að ljúka við að hafa sig til og koma sér niður í bæ þar sem hátíðardagskráin átti að byrja kl. 1300. Stefndi kveðst hafa sagt við hana að ef Netið ætti að ganga fyrir heimilinu væri best að hún flytti annað, hann væri fullfær um að sjá um börnin einn. Stefnandi hafi þá farið af heimilinu í nokkra daga með börnin en komið aftur og hún hafi verið á heimilinu fram í ágúst það ár. Þá hafi stefnandi aftur farið af heimilinu með börnin og sest upp hjá vinkonu sinni í [...]. Þetta hafi verið rétt fyrir upphaf skólaárs. Stefndi hafi þá leitað til félagsmálastjóra [...] sem hafi beitt sér fyrir því að stefnandi kæmi með börnin við skóla­setningu í [...]. ­Ástæða afskipta félagsmálstjóra hafi meðal annars verið rakin til félagslegra vandamála vinkonu stefnanda og sonar hennar sem hafi þá búið hjá henni. Viðvera stefnanda á Netinu hafi aukist fyrir alvöru sumarið 1998. Stefnandi hafi vafrað um Netið tíðum á kvöldin og á næturnar. Ósamkomulag aðila hafi færst í vöxt í byrjun árs 2001 þegar stefnandi hafi verið farin að láta heimilið sitja algjörlega á hakanum. Hún hafi þá dund­aði sér á Netinu á öllum tímum sólarhrings, eins og sjáist á yfir­liti símareiknings fyrir janúar 2001, og hún hafi oft sofið meira og minna yfir há­bjartan daginn. Stefndi hafi að lokum ekki komist hjá því að láta loka símanum í byrjun febrúar 2001 en reikningurinn fyrir janúar 2001 hafi verið rúmar 23 þúsund krónur. Stefnandi hafi náð að láta opna fyrir símann tvo daga í mars 2001 til að komast á Netið en stefndi hafi þá látið loka honum aftur þegar hann hafi komist að því. Um áramótin 2000/2001 hafi skuld málsaðila vegna síma­notkunar stefnanda verið komin í um það bil 70 þúsund krónur. Málsaðilar hafi samþykkt að þeim yrði veitt sérfræði­ráðgjöf ef það mætti verða til þess að ná sáttum um forræði barnanna. Stefnandi hafi þó frá upphafi ekki verið tilbúin til að hlusta á nokkur rök, nema hún fengi forræði allra barnanna. Sálfræð­ingurinn sem tekið hafi að sér að ræða við málsaðila hafi talið afstöðu stefn­anda með þeim hætti að vinna hans myndi engum árangri skila. Að hans mati hefði stefndi ekki önnur úrræði en að fara með málið fyrir ráðuneytið eða dómstóla. Undir aðalmeðferð málsins voru reyndar sættir þess efnis að málsaðilar kæmu sér saman um að skipta forsjá barnanna. Því hafnaði stefndi alfarið með þeim rökum að hann treysti stefnanda engan veginn til að vera ábyrg fyrir uppeldi barnanna. Niðurstaða Þegar forsjá barna málsaðila er ákveðin ber að fara eftir því sem barni er fyrir bestu eins og fram kemur í 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992. Börnin hafa búið hjá stefnanda í [...] eftir samvistarslit málsaðila í [...] 2001 en áður höfðu þau búið í [...] þar sem stefndi býr enn. Börnin hafa haft reglulega umgengni við stefnda og verið hjá honum um helgar og í öðrum leyfum frá skóla eins og hér að framan er lýst. Í gögnum málsins kemur fram að eftir að börnin fluttu til [...] hafi þau búið við vanrækslu af hendi móður. Stefnandi er ekki útivinnandi og hefur haft það sem aðalstarf að sinna börnunum. Þrátt fyrir það hafa börnin mætt afar illa í skólann og því verið illa sinnt þegar kvartanir hafa borist frá skólayfirvöldum. Í tilkynningu skólastjóra [...] til [barnaverndaryfirvalda], dagsettri 14. nóvember 2002, segir að móðir hafi vanrækt að sjá til þess að B mætti í skólann. Umsjónar­kennari hafi margoft haft samband við móður barnanna, bæði í síma og með tölvu­pósti, en allt hafi komið fyrir ekki. Stefnandi sofi oft á morgnana og mæti B þá ekki í skólann fyrr en á miðjum morgni eða jafnvel þegar komið sé fram undir hádegi. Á nemenda­verndar­ráðsfundi 6. nóvem­ber 2002 hafi verið ákveðið að skólastjóri boðaði stefnanda á fund og leitaði samþykkis hennar fyrir því að stúlkan færi í viðtal við sálfræðing skólans vegna vanlíðunar hennar. Stefnandi mætti hvorki á fund né boðaði forföll og fram kemur að hún hafi auk þess sagt ósatt um það hvers vegna hún mætti ekki. Í tilkynningunni kemur einnig fram að hvorug dóttir málsaðila hafi mætt í skóla þennan sama morgun. Í þessu sambandi er vert að hafa í huga að vandi B var einnig sá að hún varð fyrir einelti í skólanum sem brýna nauðsyn bar til að forsjáraðili og skólayfirvöld tækju á sameiginlega. Mætingar bræðranna hafa einnig verið slakar. Stefnandi hefur ekki tekið sig á í þessi tæp tvö ár sem hún hefur búið í [...]. Hinir sérfróðu meðdómsmenn telja að stefnandi eigi við veruleg sálfræðileg vandamál að stríða, meðal annars óhóflega netnotkun, og að hún hafi dulið þann vanda sinn. Svefnvandamál sem stefnandi taldi aðalvanda sinn fyrir dómi eru sennilega einkenni um vanda, mögulega þunglyndi, fremur en þau séu orsök vandans. Að mati dómsins geta svefnvandamálin því ekki ein og sér talist fullnægjandi útskýring á vanrækslunni. Þar sem vandi stefnanda er enn til staðar og hún virðist hafa takmarkað innsæi í vanda sinn telur dómurinn of áhættusamt fyrir geðheilsu, nám og velferð barnanna að halda óbreyttu ástandi. Engin staðfesting eða vottorð liggja fyrir um það hvað stefn­andi er að gera í sínum málum, aðeins óstaðfestar yfirlýsingar stefnanda þess efnis. Sérfróðir meðdómsmenn telja að vandinn sé alvarlegur og krefjist langtímameðferðar. Miðað við það hvernig málið hefur gengið og þau tækifæri sem móðir hefur haft til að gera ráðstafanir telur dómurinn það hvorki verjandi né ráðlegt barnanna vegna að bíða eftir árangri þeirrar meðferðar. Dómurinn telur mikilvægt að aðstæður barnanna breytist til batnaðar. Með því að fela stefnda forsjá barnanna er að mati dómsins betur tryggt en ella að þau fái nauð­syn­legt aðhald enda telur dómurinn að stefndi sé betur fær en stefnandi til að annast þau, halda reglu og stöðugleika og gæta þess að þau mæti í skóla. Það á við um öll börnin. Dómurinn telur enn fremur að forsjá barnanna þurfi að ákveða með tilliti til þess að þau verði áfram saman. Í gögnum málsins kemur ótvírætt fram að þau eiga öll sterkar rætur í [...] og þau hafa góð tengsl við föður sinn og elstu systur sem þar býr. Dómurinn telur að fram hafi komið að stefndi taki uppeldishlutverk sitt gagnvart börnunum alvarlega. Að mati hinna sérfróðu meðdóms­manna benda gögn málsins ekki til þess að stefndi sé haldinn persónuleikatruflun eða geð­röskun sem geri hann ófæran um að annast börnin. Í matsgerð er ekki að sjá að stefndi greinist með klínískt þunglyndi en hann hefur tilhneigingu til kvíða og sá kvíði jókst verulega við streituálag á síðastliðnu ári. Þrátt fyrir það að MMPI persónuleikapróf, fyrirlagt þann 24. maí 2002, gefi vísbendingu um þunglyndi, með því að sýna sterk þung­lyndiseinkenni hjá stefnda, þá þýðir það ekki að hann sé þunglyndur þar sem nánari athuganir matsmanns benda til annars. Mælikvarði Becks sýnir væga geðlægð hjá stefnda, sem á kvarðanum telst vera næsta stig fyrir ofan eðlilegt geðrænt ástand. Aðrir kvarðar, s.s. Birleson þunglyndiskvarðinn og Listi um framtíðarsýn, benda einnig til þess að um einkenni þunglyndis hafi verið að ræða hjá stefnda fremur en heilkenni þess. Í niðurstöðum matsgerðar kemur fram að matsmaður greini í viðtölum og daglegri virkni stefnda marga þætti í hugsun hans og framtíðarsýn sem séu já­kvæðari og bjartari heldur en svörun hans á sálfræðiprófum gaf til kynna. Hið sama kom fram í máli stefnda við aðalmeðferð málsins, þar sem hann kannaðist ekki við að vera þunglyndur og mundi varla eftir því að hafa haft sjálfsvígshugsanir. Dómurinn tekur undir það með matsmanni að ýmislegt í daglegri virkni stefnda bendi ekki til þunglyndis hjá honum. Til dæmis hefur stefndi haldið heimili fyrir elstu dótturina, sinnt umgengni við börnin, lagt rækt við sinn frændgarð, verið í íhlaupavinnu við [...], greitt skuldir og hann vinnur að því að kaupa til baka hús fjölskyldunnar af bæjaryfirvöldum. Trúlegt er að börnin geti notið góðs af því hjá föður að hann hefur stuðning stórrar fjölskyldu sinnar. Margt bendir því til þess að líðan föður og aðstaða hans fari batnandi. Með vísan til alls þessa og til 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992 ber að ákveða að stefnda verði falin forsjá barnanna. Rétt þykir að málskostnaður milli málsaðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda verður greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Valborgar Snævarr hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur án virðisaukaskatts. Gjafvarnarkostnaður stefnda greiðist einnig úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lög­manns hans, Rúnars Gíslasonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur án virðisaukaskatts. Kostnaður vegna sálfræðilegrar álitsgerðar, 474.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómendunum Guðfinnu Eydal og dr. Gunnari Hrafni Birgissyni sálfræðingum. DÓMSORÐ: Stefndi, M, skal fara með forsjá barnanna A [fædds 1987], B [fæddrar 1988], C [fædds 1994], og D [fæddrar 1996]. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lög­manns hennar, Valborgar Snævarr hrl., 400.000 krónur. Gjafvarnarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Rúnars S. Gíslasonar hdl., 400.000 krónur. Kostnaður vegna sálfræðilegrar álitsgerðar, 474.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 314/2010
Húsaleigusamningur Uppsögn
Á ehf., leigusali, og E ehf., leigutaki, gerðu með sér leigusamning í júní 2008 um lóð við Þórðarhöfða í Reykjavík, sem E ehf. hafði þá þegar nýtt til geymslu í tengslum við atvinnustarfsemi sína. Síðar sagði E ehf. upp leigusamningnum með sex mánaða fyrirvara, en uppsögninni var mótmælt af Á ehf. með vísan til þess að leigusamningurinn hefði verið tímabundinn til þriggja ára. Í málinu krafði Á ehf. E ehf. um leigugreiðslur út samningstímann. Deila aðila laut einkum að túlkun á leigusamningnum og þá hvort E ehf. hefði verið heimilt að segja honum upp. Í dómi héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna, segir meðal annars að samningurinn væri skýr að því leyti að hann væri tímabundinn til þriggja ára. Síðan framlengdist hann um sex mánuði sjálfkrafa eftir þann tíma, það er 1. júní 2010, „nema leigusamningnum hefði verið sagt upp af öðrum hvorum samningsaðilanum með sex mánaða fyrirvara miðað við mánaðarmót.“ Undantekning þessi væri þýðingarlaus hefði það verið ætlunin að ekki væri heimilt að segja samningnum upp á þessu þriggja ára tímabili. Var E ehf. því sýknaður af kröfu Á ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 11.980.598 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 2.357.497 krónum frá 5. maí 2009 til 5. júní sama ár, af 4.725.566 krónum frá þeim degi til 5. júlí sama ár, af 7.120.417 krónum frá þeim degi til 5. ágúst sama ár, en af 9.548.393 krónum frá þeim degi til 5. september 2009 en af 11.980.598 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Árland ehf., greiði stefnda, Einingaverksmiðjunni ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2010. Mál þetta, sem var dómtekið 22. febrúar sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Árlandi ehf., Lyngási 11, Garðabæ á hendur Einingaverksmiðjunni ehf., Bíldshöfða 19, Reykjavík, með stefnu birtri 4. nóvember 2009. Stefnandi gerir þær kröfur að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 11.980.598 kr. auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. l. nr. 38/2001 af 2.357.497 kr. frá 5. maí 2009 til 5. júní 2009, af 4.725.566 kr. frá þeim degi til 5. júlí 2009, af 7.120.417 kr. frá þeim degi til 5. ágúst 2009 af 9.548.393 kr., en af 11.980.598 kr. frá 5. september 2009 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu skv. mati dómsins. Málavextir Um árabil hefur stefndi haft til leigu hluta lóðarinnar nr. 4 við Þórðarhöfða í Reykjavík. Stefndi nýtti lóðina til geymslu á framleiðslueiningum til húsagerðar. Stefnandi eignaðist lóðina á árinu 2007. Hinn 1. júní 2008 gerðu málsaðilar með sér leigusamning um lóðina. Ákveðið var að leigugjald skyldi vera 1.893.750 kr. á mánuði og taka breytingum í hlutfalli við vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu í apríl 2007 sem þá var 268,7 stig. Einnig var ákveðið að leigan skyldi greiðast fyrirfram einn mánuð í senn og eindagi hverrar greiðslu fimmta hvers mánaðar. Virðisaukaskattur var ekki innheimtur þar sem lóðinni fylgdi ekki virðisaukaskattskvöð. Hinn 29. október 2008 barst stefnanda bréf frá stefnda með fyrirsögninni ,,uppsögn“ og er þar tilkynnt að stefndi segi upp samningi aðila frá og með næstu mánaðarmótum (1.11.2008) með sex mánaða fyrirvara og er vísað til áðurnefnds leigusamnings. Hinn 6. nóvember 2008 mótmælti stefnandi uppsögninni og vísað til þess að samið hefði verið um þriggja ára leigutíma, en jafnframt tekið fram að vilji væri til að losa stefnda undan samningnum tækist að finna annan leigjanda. Hinn 1. desember 2008 áréttaði stefndi þann skilningur að hann hefði allan rétt til að segja upp samningnum með sex mánaða fyrirvara óháð þriggja ára samningstímanum. Bréfaskipti fóru fram milli málsaðila þar sem hvor um sig áréttaði sín sjónarmið. Samkomulag náðist ekki þeirra á milli og var mál þetta því höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda er byggð á skýrum samningi þar sem samið er um leigumála til þriggja ára, þ.e. frá 1.6.2007 til 1.7.2010. Um leigutíma var ákveðið að hann skyldi vera tímabundinn til þriggja ára þ.e. frá 1.6.2007 til 1.6.2010 og framlengjast sjálfkrafa um sex mánuði í senn frá lokum leigutímans að telja, nema samningnum hafi verð sagt upp af öðrum hvorum aðilanum með sex mánaða fyrirvara. Raunar var bætt við (innan sviga) að samningurinn skyldi vera í gildi a.m.k. þangað til framkvæmdir hefðust skv. nýju skipulagi, og þetta ákvæði raunar skýrt nánar síðar í samningnum að ef nýtt deiliskipulag liti dagsins ljós eða leigusali vildi hefja framkvæmdir þá hefði leigusalinn einhliða heimild til að slíta samningnum með sex mánaða fyrirvara. Önnur ákvæði samningsins eru hefðbundin og m.a. vísað til húsaleigulaga nr. 36/1994. Þá hefur stefnandi ítrekað auglýst lóðina til leigu og jafnframt til sölu til að draga bæði úr sínu tjóni og jafnframt úr tjóni stefnda, en án árangurs. Stefndi hefur kosið að rifta einhliða þeim leigumála og hlaupa þannig frá samningsskyldum sínum. Slíkt er andstætt þeirri grundvallarreglu að samningar skuli standa og er vísað til almennra reglna laga nr. 7/1936 svo og 9. gr. og 58. gr. laga nr. 36/1994. Krafa stefnanda er byggð á fimm reikningum. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að forsenda hafi verið hjá honum við gerð leigusamnings að hann gæti sagt honum upp með 6 mánaða fyrirvara þar sem veruleg óvissa var um hve lengi stefndi þyrfti að nýta lóðina. Þessar forsendur voru stefnanda vel kunnar, m.a. vegna fyrirhugaðs flutnings stefnda til Þorlákshafnar og einnig vegna fyrirhugaðra deiliskipulagsbreytinga á svæðinu. Af hálfu stefnda er það talið alveg skýrt að leigusamningur aðila frá 1 júní 2007 er uppsegjanlegur með 6 mánaða fyrirvara, enda kemur ekki fram í honum að hann sé óuppsegjanlegur. Þvert á móti segir í 3. gr. samningsins að hann sé tímabundinn til þriggja ára og framlengist sjálfkrafa nema honum hafi verið sagt upp af öðrum hvorum samningsaðila með 6 mánaða fyrirvara. Samkvæmt þessu er uppsagnarrétturinn virkur hvenær sem er á leigutímanum. Samningurinn er til 3 ára, nema honum sé sagt upp með 6 mánaða fyrirvara. Ekki er kveðið á um að ekki sé unnt að segja samningnum upp fyrr en að liðnum þriggja ára leigutíma. Þvert á móti ber orðalag samningsins með sér að ætlun aðila hafi verið sú að samningurinn væri uppsegjanlegur hvenær sem er á samningstímanum. Aðilar ætluðu að stefna að því að láta leigusamning gilda þar til framkvæmdir myndu hefjast skv. nýju deiliskipulagi. Í þessu felst ekki óafturkræf skuldbinding af hálfu leigutaka sbr. orðalagið „stefnt skal að“. Á þessum tíma var fremur reiknað með því að framkvæmdir eftir nýju deiliskipulagið hefðust fyrr en síðar. Þetta kemur enn skýrar fram þegar 10 gr. leigusamnings er skoðuð þar sem segir í 2. mgr. 10. gr. „Stefnt er að því að samningur þessi gildi til þriggja ára að því gefnu að nýtt deiliskipulag svæðisins verði ekki til fyrr. Með nýju deiliskipulagi og / eða þegar leigusali vill hefja framkvæmdir á Þórðarhöfða 4 hefur leigusali einhliða heimild til að rifta samningi þessum með eðlilegum fyrirvara “ Stefndi byggir á því að hér sé kveðið á um riftunarrétt leigusala, en ekki uppsagnarrétt sem er gagnkvæmur skv. 3. gr. samningsins. Þarna kemur einnig skýrlega fram að aðilar hafi ætlað að stefna að því að leigutími yrði þrjú ár en alls ekki að umsamið hafi verið að slíkur leigutími væri óuppsegjanlegur af beggja hálfu. Stefndi byggir á því að hann hafi sagt upp leigusamningi með 6 mánaða fyrirvara svo sem samningurinn kveði á um að hvorum samningsaðila um sig hafi verið heimilt. Stefndi ætlaði aldrei að binda sig með óuppsegjanlegum hætti til þriggja og hálfs árs líkt og stefnandi heldur fram og var stefnanda það kunnugt. Stefndi byggir á því að taka þurfi fram með ótvíræðum hætti sé ætlunin sú að samningur sé óuppsegjanlegur. Vísar stefndi til inntaks 2. mgr. 9. gr. l. nr. 36/1994 um það efni. Á því er byggt að ekki hafi verið samið um annað en að stefnt skyldi að því að leigusamningur yrði til þriggja ára, en að hvor samningsaðila hefði á þeim tíma hvenær sem er uppsagnarrétt með 6 mánaða fyrirvara. Stefndi vísar til reglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga og skuldbindingagildi loforða, til reglna samningaréttar um túlkun íþyngjandi samningsskilmála og til almennra reglna leiguréttar um uppsagnarrétt leigutaka og jafnræði samningsaðila. Þá vísar stefndi til ákvæða laga nr. 36/1994 eftir því sem við getur átt, sérstaklega þeirrar meginreglu sem 2. mgr. 9. gr. laganna vísar til. Niðurstaða Ágreiningur málsins lýtur að túlkun á lóðaleigusamningi milli málsaðila frá 1. júní 2007 og þá hvort stefnda hafi verið heimilt að segja honum upp hinn 29. október 2008 frá 1. nóvember sama ár, með sex mánaða fyrirvara. Í 3. gr. lóðaleigusamningsins segir: „Leigutími er tímabundinn til 3 ára og hefst 1. júní 2007 og framlengist leigutíminn sjálfkrafa (án tilkynninga) um 6 mánuði í senn í lok leigutíma, nema leigusamningum hafi verið sagt upp af öðrum hvorum samningsaðilanum með 6 mánaða fyrirvara miðað við mánaðarmót. (Stefnt er að leigusamningur verði í gildi þangað til að framkvæmdir hefjast skv. nýju deiliskipulagi).“ Í 2. mgr. 10. gr. samningsins segir svo: „Stefnt er að því að samningur þessi gildi til þriggja ára að því gefnu að nýtt deiliskipulag svæðisins verði ekki til fyrr. Með nýju deiliskipulagi og/eða þegar leigusali vill hefja framkvæmdir á Þórðarhöfða 4 hefur leigusali einhliða heimild til að rifta samningi þessum með eðlilegum fyrirvara skv. samningi þessu (6 mán) hvenær sem er á leigutíma.“ Ágreiningslaust er að stefnandi málsins samdi lóðaleigusamning þennan. Samningurinn er skýr að því leiti að hann er tímabundinn til þriggja ára. Síðan framlengist hann um sex mánuði sjálfkrafa eftir þann tíma þ.e. 1. júní 2010, „nema leigusamningum hafi verið sagt upp af öðrum hvorum samningsaðilanum með 6 mánaða fyrirvara miðað við mánaðarmót.“ Ljóst er að undantekning þessi er þýðingarlaus hafi það verið ætlunin að ekki væri heimilt að segja samningum upp á þessu þriggja ára tímabili. Upphaf 2. mgr. 10. gr. samningsins styður einnig þessa niðurstöðu, en þar segir að stefnt skuli að því að samningurinn gildi til þriggja ára, en ekki að samningurinn gildi afdráttarlaust í þrjú ár. Með vísan til þess sem að framan greinir er var stefnda heimilt að segja upp lóðaleigusamningnum hinn 29. október 2008 frá og með 1. nóvember sama ár með sex mánaða fyrirvara þ.e. 30. apríl 2009. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnandi að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 kr. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Einingaverksmiðjunni ehf., skal sýkn af kröfum stefnanda, Árlands ehf. Stefnandi greiði stefnda 250.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 276/2005
Kærumál Málskostnaður
Af efni dómsáttar sem aðilar höfðu gert í málinu þótti ljóst að H og Á hefðu fallist á meginhluta stefnukröfu F og var þeim að því virtu og umfangi málsins gert að greiða sóknaraðila 180.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. júní 2005, þar sem kveðið var á um að málskostnaður félli niður í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum, sem var lokið að öðru leyti með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilum verði gert að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál 4. janúar 2005 á hendur varnaraðilum til greiðslu 504.925 króna með dráttarvöxtum frá 13. nóvember 2002 til greiðsludags. Um var að ræða eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt kaupsamningi aðila 7. febrúar 2000 vegna kaupa varnaraðila á íbúð í fjölbýlishúsi nr. 2a við Hringbraut í Hafnarfirði, er sóknaraðili hafði í smíðum. Varnaraðilar kröfðust aðallega sýknu en til vara lækkunar á dómkröfu sóknaraðila og reistu málsvörn sína einkum á því að frágangi sóknaraðila væri ábótavant, en lokagreiðsla miðaðist ekki við tilgreindan gjalddaga heldur lok verksins. Með bréfi 23. ágúst 2003 staðfesti byggingarfulltrúi að lokaúttekt á smíði hússins hefði farið fram, en samkvæmt ákvörðun bæjaryfirvalda 30. september 2003 fór slík úttekt fram á ný 17. maí 2004, en einungis á sameign hússins, þar sem gerðar voru ýmsar athugasemdir við smíði þess og veittur tveggja mánaða frestur til úrbóta. Við upphaf aðalmeðferðar málsins gerðu aðilar sátt fyrir dómi þess efnis að varnaraðilar skyldu greiða sóknaraðila 540.000 krónur fyrir 1. júní 2005 gegn útgáfu afsals, en kröfur aðila um málskostnað voru lagðar í úrskurð. Gekk hinn kærði úrskurður um þetta eina ágreiningsefni er stóð eftir að gerðri dómsáttinni. Sama dag og mál þetta var höfðað höfðaði sóknaraðili annað mál á hendur tveimur öðrum kaupendum íbúðar í húsinu um samkynja sakarefni. Í síðarnefnda málinu varð, líkt og í þessu máli, í héraði sátt með aðilum um annað en málskostnað, sbr. mál réttarins nr. 275/2005. Gegn mótmælum sóknaraðila verður ekki með órækum hætti fullyrt af framlögðum gögnum að verki hans sé enn ólokið eins og nefnt er í hinum kærða úrskurði. Þá er í gögnum málsins að finna bréf, sem sent var fyrir málshöfðun, þar sem varnaraðilar lýsa sig reiðubúna að greiða sóknaraðila nokkuð lægri fjárhæð en dómsáttin kvað á um. Hins vegar er ljóst af efni dómsáttarinnar að varnaraðilar féllust á meginhluta stefnukröfu sóknaraðila. Að þessu virtu og umfangi málsins verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila 180.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðilar, Hilmir Guðmundsson og Ásrún Á. Olsen, greiði sóknaraðila, Fjarðarmóti ehf., 180.000 krónur í málskostnað í héraði og 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 78/2003
Gjaldþrotaskipti Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir
E og G, eigendur félaga sem sameinuð höfðu verið undir nafni M, lánuðu M fé til að rétta hag þess. Nokkrum dögum síðar seldi M tilteknar eigur til K, sem var í eigu E, og skyldi endurgjald vera 106.000.000 kr., sem greiðast skyldi að hluta með yfirtöku K á áðurnefndu láni frá E að fjárhæð 56.000.000 kr. en að öðru leyti með peningum. Innan árs frá gerð þessa samnings höfðu bú beggja félaganna, M og K, verið tekin til gjaldþrotaskipta. Þrotabú M krafðist riftunar greiðslu M á skuld við E, 56.000.000 kr., með vísan til þess að skuldin hefði verið með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Talið var sannað að eigendur M hefðu samið um fyrrgreinda lánveitingu E og hvernig lánið skyldi greitt með afhendingu eigna, en hvort tveggja gekk eftir þegar í kjölfar samningsins. Var að því virtu ekki fallist á að lán E hafi verið greitt með óvenjulegum greiðslueyri. Þá var ekki sýnt fram á að skilyrði væru uppfyllt til þess að kröfur þrotabúsins gætu náð fram að ganga á grundvelli 141. og 142. gr. laga nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2003. Hann krefst þess að rift verði greiðslu Mekkanos ehf. á skuld við stefnda að fjárhæð 56.000.000 krónur, sem fram fór með yfirtöku dótturfélags stefnda, Kveikja hf., á greiðsluskyldu hins gjaldþrota félags á tilgreindri skuld samkvæmt kaupsamningi 29. desember 2000. Einnig krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 56.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. febrúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Bú Mekkanos ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 11. júní 2001. Frestdagur við skiptin var 7. sama mánaðar. Félagið varð til á árinu 2000 við samruna GSP almannatengsla ehf. og Gæðamiðlunar ehf., en í héraðsdómsstefnu er því svo lýst að hið nýja félag hafi verið myndað af tveimur einingum, þ.e. auglýsinga- og almannatengslahluta, sem kom frá fyrrnefnda félaginu, og svokölluðum vefráðgjafa- og netlausnahluta, sem kom frá hinu síðarnefnda. Gæðamiðlun ehf. var í eigu dótturfélags stefnda, Klakka hf., sem eignaðist 75% í Mekkano ehf., en 25% féllu í hlut Gunnars Steins Pálssonar, eiganda GSP almannatengsla ehf. Rekstur Mekkanos ehf. gekk illa og í desember 2000 lánuðu eigendur félagsins því fé til að rétta við hag þess. Komu 56.000.000 krónur frá stefnda, en 19.000.000 krónur frá Gunnari Steini Pálssyni. Er óumdeilt að um lán hafi verið að ræða, sem stefndi greiddi að sínum hluta 18. desember 2000. Hinn 29. sama mánaðar var síðan gerður samningur milli Mekkanos ehf. og Kveikja hf., sem var í eigu stefnda, þess efnis að fyrrnefnda félagið seldi hinu síðarnefnda „Pixel hönnun, vefráðgjafa- og netlausnadeildir seljanda“, en í 2. gr. kaupsamningsins kom fram nánari lýsing á hinu selda, sem var ýmis konar lausafé og réttindi. Samkvæmt 4. gr. samningsins skyldi endurgjald vera 106.000.000 krónur og greiðast með yfirtöku kaupandans á áðurnefndu láni frá stefnda að fjárhæð 56.000.000 krónur, en að öðru leyti með peningum í mars 2001. Frá peningagreiðslunni skyldi þó koma til frádráttar ýmis konar óuppgerðar greiðslur seljandans samkvæmt 3. gr., 5. gr. og 7. gr. samningsins. Endanlegt uppgjör kaupverðsins fór ekki fram fyrr en á fyrri hluta ársins 2001 og liggur fyrir yfirlýsing Mekkanos ehf. um fullnaðaruppgjör 21. maí það ár. Samkvæmt því komu ekki til greiðslu til félagsins nema 5.185.745 krónur, þegar tillit hafði verið tekið til frádráttar í samræmi við áðurnefnd ákvæði kaupsamningsins. Annar samningur, sem ber sömu dagsetningu og kaupsamningurinn, var gerður milli Klakka hf. og Gunnars Steins Pálssonar, þar sem hinn síðarnefndi keypti 75% eignarhlut Klakka hf. í Mekkano ehf. fyrir 180.000.000 krónur. Tilraunir eigenda Mekkanos ehf. til að koma félaginu á réttan kjöl báru ekki árangur og var bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 11. júní 2001 svo sem áður var getið. Er fram komið að lýstar kröfur í búið nemi rúmlega 200.000.000 krónum. Þá var bú Kveikja hf. einnig tekið til gjaldþrotaskipta 23. nóvember 2001. Liggur fyrir staðfesting skiptastjóra þrotabús þess félags um að stefndi hafi lýst kröfu að höfuðstól 56.000.000 krónur í búið og að krafan muni ekki fást greidd af eignum þess. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína um riftun í fyrsta lagi á 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Skuld Mekkanos ehf. hafi stofnast við lánveitingu stefnda 18. desember 2000 og ekki verið gengið frá neinum skuldaskjölum af því tilefni. Skuldin hafi síðan verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri þar sem eignir félagsins hafi verið afhentar dótturfélagi stefnda, Kveikjum hf., gegn því að það félag tæki að sér greiðsluskyldu gagnvart stefnda á skuldinni. Hér skipti mestu að fyrst hafi verið samið um lántökuna, en sala eignanna og greiðsla skuldarinnar ekki verið ákveðin fyrr en síðar. Ekki hafi því verið samið fyrirfram um þann greiðsluhátt, sem lýst sé í kaupsamningi. Verði að líta til forms greiðslunnar, eins og hún fór frá seljanda, en eignirnar hafi samningsaðilarnir talið 106.000.000 króna virði. Engu breyti um riftunarkröfuna þótt dótturfélagið hafi síðar verið tekið til gjaldþrotaskipta og eignirnar farið forgörðum í meðförum þess, enda rekstur Kveikja hf. verið á ábyrgð stefnda. Með þessu hafi greiðslugeta Mekkanos ehf. verið skert verulega. Þá vísar áfrýjandi einnig til 141. gr. laga nr. 21/1991, en ráðstöfunin hafi á ótilhlýðilegan hátt verið til hagsbóta fyrir stefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Önnur skilyrði lagagreinarinnar séu einnig uppfyllt svo riftun megi ná fram að ganga. Er jafnframt haldið fram að þessi ráðstöfun hafi í raun ekki orðið fyrr en síðari hluta febrúar 2001, en þá hafi stjórnarmönnum í félaginu hlotið að vera ljós staða þess, enda séu eignar- og stjórnunartengsl milli allra þeirra félaga, sem hlut eigi að máli. Er um þetta vísað til skýrslu Gunnars Steins Pálssonar fyrir skiptastjóra í þrotabúinu þess efnis að þrátt fyrir dagsetningu samninganna í desember 2000 hafi ekki verið gengið frá þessu fyrr en á ofangreindu tímamarki. Fjárkröfu sína styður áfrýjandi við 142. gr. laga nr. 21/1991. Hafi greiðslan komið stefnda að notum á því tímamarki, sem hún fór fram, og stefndi þannig haft hag af ráðstöfuninni. Beri stefnda að greiða tjónsbætur, enda hafi honum verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar. Stefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Hann hafi ekki tekið við neinum verðmætum frá Mekkano ehf. og sé kröfunni ranglega beint að honum. Þá sé ekki rétt að eignirnar, sem seldar voru Kveikjum hf., hafi verið notaðar til að greiða skuld Mekkanos ehf. við stefnda. Kveikir hf. hafi yfirtekið skuldina og þannig orðið skuldaraskipti. Hafi stefndi ekki gefið kröfuna eftir og reynt án árangurs að innheimta hana. Ætti áfrýjandi því með réttu að beina kröfu sinni að þrotabúi Kveikja hf., enda hafi það félag tekið við eignunum. Fyrir Hæstarétti lagði stefndi áherslu á það til stuðnings sýknukröfu sinni að ekki sé unnt að telja afhendingu eignanna vera óvenjulegan greiðslueyri upp í skuld, enda hafi fyrirfram verið um það samið að yfirfærsla eigna á móti þessari skuld skyldi verða með þeim hætti, sem gert var. Vísar hann um það einkum til skjals, sem lagt var fram við aðalmeðferð málsins í héraði og ber fyrirsögnina „Minnisblað vegna samstarfs EJS og GSP í Mekkano.“ Er skjalið dagsett 14. desember 2000 og undirritað annars vegar af stjórnarmanni í stefnda fyrir hönd félagins og hins vegar Gunnari Steini Pálssyni. Segir þar í upphafi að Mekkano ehf. eigi við verulega fjárhagsörðugleika að stríða og þurfi að leggja félaginu til fé. Sé ljóst að því fylgi veruleg áhætta eins og sakir standi. Segir síðan að stefndi og Gunnar Steinn Pálsson séu sammála um að vinna samkvæmt „eftirfarandi ramma“, sem svo er nánar lýst í átta liðum. Þar kemur meðal annars fram að hluthafafundir í Gæðamiðlun ehf. og GSP almannatengslum ehf. samþykki samruna félaganna undir nafninu Mekkano ehf. Þá samþykki stefndi að lána félaginu 56.000.000 krónur og Gunnar Steinn 19.000.000 krónur til að leysa fjárhagsvanda þess. Þeir muni jafnframt stofna fyrirtæki sem kaupi „net-/veflausnahluta Mekkano“, en á þessu sviði séu um 30-35 starfsmenn hjá félaginu. Hið nýja félag selji Mekkano ehf. og öðrum þjónustu sína og við stofnun þess verði áhersla á rekstur þessarar starfsemi betur tryggð. Síðan segir: „Fyrir net-/veflausnadeild Mekkano greiðir hið nýja fyrirtæki 56 mkr. Sú greiðsla minnkar bæði þörf Mekkano fyrir nýtt hlutafé ... og réttir rekstur þess af á árinu (sýnir væntanlega ekki tap). Nýja félagið greiðir kaupverðið með því að yfirtaka lán EJS til Mekkano upp á sömu upphæð.“ Þá eru ákvæði um að stefndi kaupi hlut Gunnars Steins í nýja félaginu fyrir 50.000.000 krónur, hinn síðastnefndi kaupi hlut stefnda í Mekkano ehf. fyrir 200.000.000 krónur. Loks segir: „Gengið verði frá ofangreindu í öllum megin atriðum fyrir árslok 2000.“ Heldur stefndi fram að með þessu hafi eigendur Mekkanos ehf. samið um að endurfjármagna félagið og að vef- og netlausnahlutinn skyldi rekinn í öðru félagi með hagkvæmari hætti en verið hafði. Hafi þá verið byggt á rekstraráætlun, þar sem stuðst var við mat ráðgjafa endurskoðunarskrifstofu. Allt hafi verið ákveðið fyrirfram, nánast í smáatriðum. Liður í því hafi verið að lán stefnda kæmi inn í viðskiptin með þeim hætti að nýtt félag yfirtæki skuldina og netlausnahlutann. Ekki hafi komið til álita að leggja svo mikið fé inn í félagið án þess að ákveða til enda aðgerðir til að koma rekstrinum í skaplegt horf. Þetta hafi verið heildstæð viðskipti og fyrirfram umsaminn greiðslueyrir geti ekki talist vera óvenjulegur greiðslueyrir í merkingu 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá sé því mótmælt að greiðsla skuldarinnar hafi skert greiðslugetu félagsins verulega. Hafi því verið þveröfugt farið, enda hafi félagið með þessu verið losað undan þeim þætti í rekstri þess, sem mest tap hafði verið á. Þessi staðhæfing áfrýjanda sé að auki vanreifuð og engum rökum studd. Útfærsla samkomulagsins hafi á hinn bóginn breyst nokkuð þar eð hætt hafi verið við að stofna nýtt félag með sömu eignaraðild og var í Mekkano ehf., heldur hafi dótturfélag stefnda, Kveikir hf. keypt eignirnar og yfirtekið skuldina. Söluverð eignanna hafi af þeim sökum hækkað úr 56.000.000 krónum í 106.000.000 krónur. Söluverð hlutabréfa Klakks hf. í Mekkano ehf. til Gunnars Steins hafi einnig lækkað úr 200.000.000 krónum í 180.000.000 krónur. Að því er varðar vísun áfrýjanda til 141. gr. laga nr. 21/1991 telur stefndi enga sérstaka reifun felast í málatilbúnaði hins fyrrnefnda fyrir því að sú grein geti átt við. Ekkert þeirra ströngu skilyrða, sem þar séu sett fyrir því að riftun megi ná fram að ganga, séu hér uppfyllt. Þá sé alveg víst að eigendur Mekkanos ehf. réðust í áðurnefndar aðgerðir í góðri trú um að þær yrðu félaginu til styrktar. Loks sé tjón ósannað með öllu. Í raun hafi Mekkano ehf. fengið til sín 61.185.745 krónur og greiðslu á ýmsum kostnaði félagsins, samtals 106.000.000 krónur, en látið á móti vef- og netlausnir, sem tæplega hafi nokkurt markaðsvirði. Þá mótmælir stefndi staðhæfingu um að samningar, sem áður var getið um, hafi verið gerðir í febrúar 2001 en ekki í desember 2000, eins og þeir beri með sér. Um það hafi áfrýjandi sönnunarbyrði, sem ekki hafi tekist. Loks gerir stefndi athugasemdir við kröfugerð áfrýjanda í málinu, sem verði að teljast óvenjuleg þegar litið sé til þess hvernig kröfur um riftun séu almennt orðaðar í málum af þessum toga. Verði að telja vafasamt að unnt yrði að fullnægja dómi, sem gengi í málinu á grundvelli kröfugerðar áfrýjanda. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti benti lögmaður áfrýjanda á að stefndi hafi fyrst við aðalmeðferð málsins í héraði lagt fram áðurnefnt minnisblað 14. desember 2000, sem hann telji nú vera svo mikilvægt. Ekki hafi áður verið til þess vísað, hvorki í svarbréfi stefnda við kröfu skiptastjóra áfrýjanda né í greinargerð þáverandi lögmanns stefnda í héraði. Áfrýjanda hafi fyrst orðið kunnugt um tilvist skjalsins við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá hafi þeirri málsástæðu ekki verið haldið fram í greinargerð stefnda í héraði að með afhendingu eigna Mekkanos ehf. upp í skuld við stefnda hafi verið um fyrirfram ákveðinn greiðslueyri að ræða. Sú málsástæða sé því of seint fram komin. Stefndi mótmælir því að framangreindri málsástæðu sé ekki teflt fram í greinargerð sinni í héraði. Rúmist hún innan þess málatilbúnaðar, sem þar sé hafður uppi. Í raun mótmæli áfrýjandi ekki sannleiksgildi þess, sem fram komi í minnisblaðinu, heldur sæki hann kröfur sínar fyrst og fremst á grundvelli réttarfarsástæðna, þ.e. að málsástæða stefnda um fyrirfram umsaminn greiðslueyri sé of seint fram komin. III. Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf Valgeir M. Baldursson skýrslu, en hann starfaði sem framkvæmdastjóri GSP almannatengsla ehf. á árinu 2000. Kvaðst hann hafa starfað undir stjórn Gunnars Steins Pálssonar, en sameining áðurnefnds félags og Gæðamiðlunar ehf. hafi hafist í apríl 2000. Aðspurður um hvenær gengið var formlega frá sameiningu félaganna svaraði hann að það hafi annað hvort verið 14. eða 17. desember á því ári „sem skrifað er upp á.“ Kannaðist hann við að hafa séð minnisblaðið frá 14. desember 2000. Kaupsamningurinn frá 29. desember 2000 hafi hins vegar ekki verið undirritaður fyrr en í apríl 2001. Kunni vitnið ekki aðra skýringu á því hvers vegna samningurinn væri dagsettur aftur í tímann en þá að mikið „streð og strögl“ hafi verið um þann samning og þá einkum greiðslur samkvæmt honum. Kveikir hf. hafi tekið við vef- og netlausnadeild Mekkanos ehf. í janúar 2001 og flutt hana út úr því félagi, en í desember 2000 hafi verið „alveg niðurneglt“ hvað færi út úr félaginu. Á því tímamarki hafi stjórnendur Mekkanos ehf. haft trú á því að unnt yrði að halda félaginu gangandi. Aðrir forráðamenn Mekkanos ehf. gáfu ekki skýrslu fyrir dómi. Samkvæmt öllu því sem rakið hefur verið telst sannað að eigendur Mekkanos ehf. sömdu um málefni félagsins með þeim hætti, sem greinir í áðurnefndu minnisblaði frá 14. desember 2000 og stefndi hefur nánar skýrt, sbr. II. kafla að framan. Liður í því var lánveiting stefnda og hvernig lánið skyldi greitt með afhendingu eigna, en hvort tveggja gekk eftir þegar í kjölfar samnings eigendanna. Verður að því virtu ekki fallist á með áfrýjanda að lán stefnda hafi verið greitt með óvenjulegum greiðslueyri í merkingu 134. gr. laga nr. 21/1991. Er jafnframt fallist á með stefnda að málsástæða hans, sem að þessu lýtur, sé nægjanlega skýr í málatilbúnaði hans í héraði og því ekki of seint fram komin. Þá er ekki sýnt fram á að skilyrði séu uppfyllt til þess að kröfur áfrýjanda geti náð fram að ganga á grundvelli 141. gr. og 142. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómkröfur stefnanda eru þær, að rift verði greiðslu hins gjaldþrota félags á skuld stefnda að fjárhæð 56.000.000 króna, sem fram fór með yfirtöku Kveikja hf., kt. 691295-2819, dótturfélags stefnda, á greiðsluskyldu hins gjaldþrota félags á tilgreindri skuld samkvæmt kaupsamningi, dags. 29. desember 2000. Þess er og krafist, að stefndi greiði stefnanda 56.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 11. febrúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, að skaðlausu, úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnanda gert að greiða honum málskostnað, að skaðlausu. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp í málinu. Bú Mekkanos ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum hinn 11. júní 2001. Frestdagur við skiptin var 7. júní 2001, er félagið var tekið til skipta á grundvelli beiðnar stjórnar félagsins. Kröfulýsingarfresti lauk hinn 6. september 2001, og var skiptafundur um lýstar kröfur haldinn hinn 20. september 2001. Hið gjaldþrota félag varð til við samruna GSP almannatengsla ehf., sem var í eigu Gunnars Steins Pálssonar og Gæðamiðlunar ehf., sem var í eigu Klakka ehf., dótturfélags stefnda. Samruninn varð með þeim hætti, að GSP almannatengs ehf. rann inn í Gæðammiðlun ehf. og eignaðist Gunnar Steinn Pálsson við það 25% hlut í hinu sameinaða félagi, Við samrunann var nafni Gæðamiðlunar ehf. breytt í Mekkano ehf. Samruninn miðaðist við 1. júlí 2000, en ekki var gengið formlega frá honum fyrr en í desember 2000. Hið sameinaða félag samanstóð af tveimur einingum, þ.e.a.s. svokölluðum vefráðgjafa- og netlausnahluta, sem kom frá Gæðamiðlun, og auglýsinga- og almannatengslahluta, sem kom frá GSP almannatengslum. Í stjórn félagsins voru Gunnar Steinn Pálsson, stjórnarformaður, Olgeir Kristjónsson og Sigurður Grendal. Í skýrslu fyrrum stjórnarformanns hins gjaldþrota félags, sem hann gaf hjá skiptastjóra, kemur fram, að haustið 2000 hafi komið í ljós, að fjárhagsstaða hins gjaldþrota félags hafi ekki verið eins góð og talið hafi verið, þegar samstarfið hófst. Kvað hann, að ráðgert hafi verið, að hluthafar myndu leggja félaginu til nýtt hlutafé að fjárhæð 75.000.000 krónur, sem myndi skiptast þannig, að stefndi eða dótturfélag hans legði til 75% þeirrar fjárhæðar, eða 56.000.000 króna, en hann sjálfur 25%, eða 19.000.000 krónur. Hlutafé hins gjaldþrota félags var ekki hækkað heldur voru tilgreindar fjárhæðir lagðar til félagsins sem lán. Stefndi greiddi 56.000.000 króna til félagsins hinn 18. desember 2000, og var greiðslan innt af hendi inn á bankareikning félagsins. Í gögnum málsins liggur ekki fyrir, hvenær og með hvaða hætti lán þetta skyldi endurgreitt. Með kaupsamningi, dagsettum 29. desember 2000, seldi Mekkano ehf. Kveikjum hf., sem er dótturfélag stefnda, Pixel hönnun, vefráðgjafa- og netlausnardeildir fyrirtækisins. Samningur þessi var undirritaður af Olgeiri Kristjónssyni, Helga Þór Guðmundssyni og Sigurði Grendal, f.h. Kveikja hf., og af Gunnari Steini Pálssyni, Olgeiri Kristjónssyni og Sigurði Grendal, f.h. Mekkano ehf. Samkvæmt 4. gr. samningsins var umsamið kaupverð 106.000.000 króna, sem annars vegar skyldi greiðast með yfirtöku á láni frá stefnda, að fjárhæð 56.000.000 króna og hins vegar með peningum, 40.000.000 króna hinn 2. mars 2001 og 10.000.000 króna, hinn 28. mars 2001, þó þannig, að til frádráttar kæmu óuppgerðar greiðslur seljanda samkvæmt samningnum. Jafnframt var skuld hins gjaldþrota félags við stefnda færð út úr bókum þess sem greidd. Með yfirlýsingu, dagsettri 21. maí 2001, hafði fullnaðaruppgjör samkvæmt samningnum farið fram með greiðslu á 5.185.745 króna. Sama dag og fyrrgreindur kaupsamningur er dagsettur, seldi Klakkar hf. Gunnari Steini Pálssyni hlutafé sitt í Mekkano ehf., að nafnverði 680.000 krónur á 180.000.000 króna, en samkvæmt skýrslu Gunnars Steins var ekki gengið frá þessum samningum fyrr en seinnihluta febrúarmánaðar 2001. Kveikir hf. var úrskurðað gjaldþrota hinn 21. nóvember 2001, og er skiptum á búinu ólokið. Hinn 11. janúar 2002 lýst stefnandi yfir riftun á greiðslu á skuld hins gjaldþrota félags, sem fram fór með framangreindum ráðstöfunum, og krafðist greiðslu á 56.000.000 króna. Hinn 28. janúar 2002 tilkynnti stefndi, að ekki væri fallist á riftunarkröfuna. Eignir stefnanda nema um 15.000.000 króna, þar af 10.000.000 króna í peningum. Samþykktar forgangskröfur á hendur þrotabúinu nema u.þ.b. 40.000.000 króna. Stefnandi byggir riftunarkröfur sína á því, að skuld hins gjaldþrota félags við stefnda, að fjárhæð 56.000.000 króna, sem stofnast hafi við lánveitinguna hinn 18. desember 2000, hafi verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri, með því að eignir hins gjaldþrota félags hafi verið afhentar dótturfélagi stefnda gegn því, að það félag tæki að sér greiðsluskyldu gagnvart stefnda á skuldinni. Með þessu hafi eignir, sem kaupsamningur hljóði um, verið notaðar til greiðslu skuldarinnar, enda verði að horfa til þess, hvernig greiðslan hafi farið frá greiðanda, en ekki í hvaða formi hún hafi borist viðtakanda. Engu breyti um riftunarkröfuna þótt dótturfélagið hafi síðar orðið gjaldþrota, enda rekstur þess félags á ábyrgð og áhættu stefnda, en ekki hins gjaldþrota félags eða stefnanda. Einnig byggir stefnandi á því, að greiðslan, sem falist hafi í skuld við stefnda, hafi verið yfirtekin í stað þess, að fjármunir, sem henni hafi numið, greiddust frá kaupanda verðmætanna til hins gjaldþrota félags, sem seljanda, og hafi skert greiðslugetu félagsins verulega. Jafnframt byggir stefnandi á því, að ráðstöfunin, sem falist hafi í framangreindum kaupsamningi, hafi leitt til þess, að eignir þær, sem samningurinn fjalli um, hafi ekki verið til ráðstöfunar þrotabúinu. Ráðstöfunin sé því ótilhlýðileg og til hagsbóta stefnda á kostnað annarra kröfuhafa, enda hafi félagið verið ógjaldfært, þegar ráðstöfunin hafi átt sér stað, eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Hafi stefndi mátt vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður, sem leitt hafi til þess, að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Ráðstöfun þessi hafi í raun ekki átt sér stað fyrr en í seinni hluta febrúar 2001, og þá hafi stjórnarmönnum félagsins hlotið að vera ljós staða þess, eða minnsta kosti mátt vera staðan ljós, enda liggi fyrir eignar- og stjórnunartengsl milli allra þeirra félaga, sem hér eigi hlut að máli. Samkvæmt samningi hins gjaldþrota félags og Kveikja hf. hafi verðmæti hins selda verið metið á 106.000.000 króna, og hafi verið gengið frá fullnaðaruppgjöri miðað við það. Af þeirri fjárhæð hafi 56.000.000 króna verið greiddar með yfirtöku á greiðsluskyldu gagnvart stefnda. Megi ætla, að ef ekki hefði komið til yfirtöku kaupanda á skuld hins gjaldþrota félags, hefði greiðst til félagsins 56.000.000 króna, því til ráðstöfunar. Með ráðstöfuninni hafi skuldbinding hins gjaldþrota félags gagnvart stefnda endanlega fallið niður, enda hafi félagið á móti látið frá sér hluta eigna sinna til dótturfélags stefnda. Með þessu hafi skuldin verið greidd, og eignum þeim, sem staðið hafi að baki greiðslunni, verið ráðstafað frá félaginu. Stefnandi byggir fjárkröfu sína á hendur stefnda á því, að greiðslan hafi komið stefnda að notum á því tímamarki, er hún hafi farið fram, og stefndi þannig haft hag af ráðstöfuninni. Engu breyti hér um, að dótturfélag stefnda, sem komið hafi fram sem kaupandi eignanna, hafi orðið gjaldþrota eftir þetta tímamark, enda alfarið á ábyrgð og áhættu stefnda, að greiðslan færi forgörðum. Einnig byggir stefnandi á því, að stefnda beri að greiða stefnanda tjónsbætur, sem nemi stefnufjárhæð, enda hafi stefnda verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar. Með vísan til framangreindra sjónarmiða verði að miða við, að tjón stefnanda af ráðstöfuninni sé 56.000.000 krónur, og sé fjárkrafa á því byggð. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá því, að mánuður var liðinn frá því krafan var sett fram í bréfi til stefnda. Kröfu um riftun byggir stefnandi á 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Fjárkröfu byggir stefnandi á 142. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á aðildarskorti. Telur stefndi, að kröfum sé ranglega beint að sér, þar sem hann hafi ekki fengið nein verðmæti frá stefnanda. Kveður hann rangt, að eignir, sem seldar hafi verið Kveikjum hf., hafi verið notaðar til að greiða skuld hins gjaldþrota félags við stefnda. Stefndi hafi aldrei gefið eftir kröfu sína og hafi reynt að innheimta hana. Hins vegar hafi aldrei fengist greitt af því láni, og ljóst sé, að það muni aldrei gerast, enda séu Kveikir hf. gjaldþrota. Stefndi kveðst hafa lýst kröfum í þrotabú Kveikja hf., en samkvæmt yfirlýsingu skiptastjóra sé ljóst, að krafan fáist ekki greidd úr búinu. Stefndi kveðst hafa lánað hinu gjaldþrota fyrirtæki peninga. Með áðurnefndum kaupsamningi hins gjaldþrota félags og Kveikja hf. hafi Kveikir hf. tekið yfir skuldina. Um sé því að ræða skuldaraskipti, en ekki greiðslu skuldar, og skipti engu hér um, að skuldin hafi verið færð úr bókum hins gjaldþrota félags, en slíkt sé eðli skuldaraskipta. Kröfum sínum ætti því stefnandi að beina að Kveikjum hf., þar sem það félag hafi fengið verðmæti frá hinu gjaldþrota félagi, en ekki stefndi. Stefndi byggir og á því, að skilyrði 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, séu ekki fyrir hendi. Skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, um að rifta megi greiðslum sé ekki uppfyllt, þar sem skuld hins gjaldþrota félags við stefnda hafi ekki verið greidd með umræddum samningi. Um hafi verið að ræða skuldaraskipti, og eigi slík tilvik ekki undir 134. gr. laganna. Þá hafi umrædd viðskipti verið sjálfstæð, þar sem tilgangurinn hafi ekki verið sá að greiða skuld heldur að selja úr félaginu rekstur, sem verið hafi hinu gjaldþrota fyrirtæki kostnaðarsamur. Hluti kaupverðsins hafi verið greiddur með yfirtöku skuldarinnar, og hafi stefndi ekki komið að þeim viðskiptum að öðru leyti en með því að samþykkja skuldskeytinguna í verki. Verði talið, að skilyrði 134. gr. um greiðslu sé uppfyllt, byggir stefndi á því, að skilyrði greinarinnar, um að greitt sé með óvenjulegum greiðslueyri, sé ekki uppfyllt. Umræddur samningur hafi verið liður í endurskipulagningu félagsins, sem hafi miðað að því að gera starfsemi þess arðvænlegri og hafi á allan hátt verið í samræmi við eðlilega viðskiptahætti. Þá sé fráleitt að telja, að umræddur gerningur hafi skert greiðslugetu hins gjaldþrota félags, þar sem félagið hafi á sama tíma losnað við taprekstur og við að greiða 56.000.000 króna, auk þess að fá fjármuni inn í félagið. Augljóst sé, að slíkt skerði ekki greiðslugetu félagsins, nema síður sé. Stefndi telur skilyrði 141. gr. ekki vera fyrir hendi, þar sem umræddar ráðstafanir geti ekki talist ótilhlýðilegar í skilningi ákvæðisins. Félagið hafi ekki verið ógjaldfært, þegar ráðstöfunin hafi átt sér stað, eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar, sbr. rekstraráætlun, sem gerð hafi verið í tengslum við kaup Gunnars Steins Pálssonar á öllu hlutafé Klakka hf. í hinu gjaldþrota félagi, sem geri ráð fyrir því, að félagið myndi byrja að skila hagnaði í mars 2001. Stefndi kveðst hvorki hafa vitað né mátt vita af ógjaldfærni félagsins og þeim aðstæðum, sem leitt hafi til þess, að ráðstafanirnar voru ótilhlýðilegar. Glöggt megi sjá af fyrrgreindri rekstraráætlun, að forráðamenn hins gjaldþrota félags hafi talið félagið gjaldfært, bæði við gerð þessara ráðstafana og eftir þær. Stjórnarformaður félagsins hafi keypt 75% hlutafjár í félaginu á 180.000.000 króna, á sama tíma og stefnandi haldi því fram, að félagið hafi verið ógjaldfært og stefnda átt að vera það ljóst. Hafi stjórnarmenn á þessum tíma talið, að félagið ætti framtíð fyrir sér. Kröfu sína um sýknu af fjárkröfum byggir stefndi á því, að ekki sé hægt að krefja um endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, í ríkari mæli en greiðslan hafi orðið riftunarþola að notum. Framsal kröfunnar til Kveikja hf. hafi ekki leitt til greiðslu til stefnda, og nú hafi hlutafélagið Kveikir verið tekið til gjaldþrotaskipta og ljóst, að stefndi fái ekki greidda kröfuna úr búinu. Stefndi hafnar því og, að skilyrði skaðabótakröfu á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, sé fyrir hendi, þar sem skilyrði 141. gr. um saknæma háttstemi stefnda, séu ekki fyrir hendi. Einnig byggir stefndi á því, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna umdeildra ráðstafana. Með þessum ráðstöfunum hafi taprekstur verið seldur út úr félaginu fyrir 106.000.000 króna, og hefði stefnandi verið enn verr settur án þeirra. Tjón stefnanda sé algerlega ósannað og útreikningur tjóns hans algerlega ófullnægjandi. Um lagarök vísar stefndi til 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og 134. gr., 141. gr. og 142. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Eins og að framan hefur verið rakið varð fyrirtækið Mekkano ehf. til við samruna tveggja fyrirtækja, annars vegar GSP-almannatengsla ehf., sem var í eigu Gunnars Steins Pálssonar, og hins vegar Gæðamiðlunar ehf., sem var í eigu stefnda. Var hlutur GSP í Mekkano ehf. metinn sem 25% og hlutur Gæðamiðlunar ehf. 75%. Samrunaáætlunin er dagsett 21. september 2000, en var staðfest á hluthafafundi í desember árið 2000. Samkvæmt samþykktum félagsins var tilgangur þess framleiðsla og sala hugbúnaðar fyrir tölvur, þjónusta á sviði almannatengsla, rekstur fasteigna og lánaviðskipti. Félagið var úrskurðað gjaldþrota 11. júní 2001, og samkvæmt þeim úrskurði var félagið rekið með 105 milljóna króna tapi á árinu 2000, og reiknað var með 75 milljóna tapi fyrstu fimm mánuði ársins 2001. Félagið átti litlar sem engar eignir, en fastafjármunir félagsins voru metnir á u.þ.b. 45.000.0000 króna hinn 25. maí 2001. Er gjaldþrotaúrskurðurinn var kveðinn upp kom fram, að flest tæki, áhöld og tölvur, sem eignfærðar höfðu verið, voru ekki lengur í fórum félagsins, þar sem þau hefðu verið á einhvers konar rekstrarleigusamningum, og þeim verið skilað eigendum. Við aðalmeðferð málsins gaf Valgeir Baldursson, ráðgjafi hjá KPMG, skýrslu, en hann var framkvæmdastjóri GSP- gæðamiðlunar ehf. á árinu 2000. Bar hann, að í desember árið 2000 hafi verið ljóst, að fjárhagsstaða Mekkanos ehf. væri mjög slæm, en ekki hafi verið vitað, á þeim tíma, hve slæm staðan var. Þörf hafi því verið á að afla fjár til rekstursins. Hafi orðið úr, að Gunnar Steinn Pálsson og stefndi lánuðu fyrirtækinu fé. Samkvæmt gögnum málsins greiddi stefndi inn á reikning félagsins 56.000.000 króna hinn 18. desember 2000. Skömmu síðar, eða hinn 29. desember 2000, var undirritaður kaupsamningur milli félaganna Mekkanos ehf. og Kveikja hf., þar sem vefráðgjafa- og netlausnardeild Mekkanos ehf., sem í raun var sú starfsemi fyrirtækisins, sem Gæðamiðlun ehf. hafði fengist við, var seld hlutafélaginu Kveikjum. Kaupverð var ákveðið 106.000.000 króna. Samningur þessi var undirritaður f.h. kaupanda af Olgeiri Kristjónssyni, Sigurði Grendal Magnússyni og Gunnari Steini Pálssyni. Sama dag var undirritaður kaupsamningur milli Klakka ehf., annars eigenda Mekkanos ehf., og Gunnars Steins Pálssonar, um kaup þess síðarnefnda á hlut Klakka ehf. í Mekkano. Kaupverð samkvæmt samningnum var 180.000.000 króna. Samkvæmt framburði Valgeirs Baldurssonar, tóku Kveikir ehf. við netlausnadeildinni í janúar árið 2001. Stefnandi byggir kröfur sínar aðallega á 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Samkvæmt þeirri grein má rifta greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag, ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð, sem hefur skert greiðslugetu þrotamanns verulega, nema greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum. Til vara byggir stefnandi kröfu sína á 141. gr. sömu laga, en samkvæmt þeirri grein má krefjast riftunar á ráðstöfunum, sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess, að eignir þrotamannsins verða ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn er ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður, sem leiddu til þess, að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Eins og áður greinir, var frestdagur 7. júní 2001. Fyrrgreindur samningur er dagsettur 29. desember 2000, og er því innan sex mánaða frests 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Kemur þá til athugunar, hvort um greiðslu á skuld við stefnda hafi verið að ræða. Þó svo að stjórnunar- og eignatengsl séu milli stefnda og kaupanda umræddra eigna, Mekkanos ehf., þá varð stefndi ekki eigandi þeirra eigna, sem seldar voru. Verður því ekki séð, að stefndi hafi fengið verðmæti frá Mekkano ehf. Liggur fyrir, að með þeim gerningi urðu einungis skuldaraskipti á umdeildu láni. Þá liggur og fyrir, að stefndi hefur ekki enn fengið lán þetta greitt, þar sem hlutafélagið Kveikir hefur verið úrskurðað gjaldþrota, og samkvæmt yfirlýsingu skiptastjóra í búinu, mun krafan ekki fást greidd af eigum þess. Þó svo að fyrrgreindur kaupsamningur Mekkanos ehf. og dótturfélags stefnda, Kveikja ehf., hefði verið ætlaður til þess að tryggja greiðslu á skuld Mekkanos ehf. við stefnda, tókst sú fyrirætlan ekki, þar sem stefndi fékk ekki greitt lán sitt með þeim gerningi. Á hinn bóginn lækkuðu skuldir Mekkanós með þessari ráðstöfun, sem nam upphæð lánsins til hagsbóta öðrum kröfuhöfum. Eignir þær, sem seldar voru, urðu ekki eign stefnda, og verður því ekki séð, að stefndi hafi á nokkurn hátt hagnast á þessum viðskiptum á kostnað annarra kröfuhafa. Þegar framangreint er virt, verður að telja, að stefnandi eigi ekki kröfu á hendur stefnda vegna umdeildra viðskipta á grundvelli gjaldþrotalaga, og ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, EJS hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Þrotabús Mekkanos ehf. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 17/2009
Vinnusamningur Kjarasamningur Starfsmannaleiga
Á starfaði sem sjúkraliði hjá A ehf. Í málinu hélt Á því fram að launakjör sín samkvæmt ráðningarsamningi við A ehf. hefðu verið lakari en gildandi kjarasamningur á félagssvæðinu milli Sjúkraliðafélags Íslands og Samtaka fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu kvað á um. Byggði Á á því að ráðningarsamningur hennar væri því ógildur með vísan til 1. gr. laga nr. 55/1980 og krafði hún A ehf. um mismun launa samkvæmt umræddum kjarasamningi og ráðningarsamningi. Talið var að A ehf. gæti ekki borið fyrir sig að 1. gr. laganna ætti ekki við hann en félagið taldi sig ekki vera aðila að umræddum kjarasamningi þar sem það hefði ekki veitt neinum umboð til að gera kjarasamning fyrir sína hönd. Þá var ekki fallist á það með A ehf. að Samtök fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu gætu ekki talist aðildarsamtök vinnumarkaðarins í skilningi nefndrar 1. gr. og skipti þá ekki heldur máli að það væri ekki hlutverk samtakanna samkvæmt lögum þeirra að gera kjarasamninga. Gæti A ehf. ekki staðið fyrir utan atvinnurekendasamtök er gerðu kjarasamninga og haldið því síðan fram að ákvæði 1. gr. laga nr. 55/1980 ætti ekki við hans starfsmenn og greitt starfsmönnum sínum lægri laun en kjarasamningar segðu til um. Þá var umræddur kjarasamningur talinn vera almennur í skilningi áðurnefnds ákvæðis. Var A ehf. því dæmt til að greiða Á mismun launa hennar samkvæmt gildandi kjarasamningi og ráðningarsamningi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2009. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnu málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Alhjúkrun ehf., greiði stefndu, Ásgerði Ósk Júlíusdóttur, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2008. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi greiði henni 1.249.033 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 119.445 kr. frá 1. febrúar 2007, af 95.828 kr. frá 1. mars 2007, af 87.883 kr. frá 1. apríl 2007, af 148.754 kr. frá 1. maí 2007, af 113.585 kr. frá 1. júní 2007, af 118.490 kr. frá 1. júlí 2007, af 90.071 kr. frá 1. ágúst 2007, af 251.219 kr. frá 1. september 2007, af 158.590 kr. frá 1. október 2007 og af kr. 124.325 frá 1. nóvember 2007, í hverju tilviki til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá er gerð krafa um að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Stefnandi er sjúkraliði. Hún hefur lokið nokkrum námskeiðum sem hafa verið metin af námsmatsnefnd sjúkraliða. Þá er hún félagsmaður í Sjúkraliðafélagi Íslands (SLFÍ). Stefndi er starfsmannaleiga og er á skrá sem starfsmannaleiga hjá Vinnumálastofnun. Hinn 4. september 2006 gerðu málsaðilar samning sín á milli. Stefnandi var þar ráðin sem sjúkraliði hjá stefnda frá og með 1. september 2006 og samstarfssamningi, sem dagsettur er 5. ágúst. Stefnandi var skuldbundin til að taka að lágmarki 7 vaktir á mánuði sem samsvarar 30% starfi. Í 2. gr. ráðningarsamningsins kemur fram að samningurinn sé uppsegjanlegur með 1. mánaðar fyrirvara af beggja hálfu. Í 3. gr. ráðningarsamningsins er fjallað um starfssvið og skyldur. Þar kemur fram að starfsvettvangur sé breytilegur eftir verkefnum og samkomulagi við starfsmann. Stefnandi muni vinna við heilbrigðisþjónustu á heilbrigðisstofnunum á öldrunarsviði. Í 4. gr. kemur fram að stefnandi sé ráðin í tímavinnu og vinnutíminn sé ákveðinn 3 vikur fram í tímann. Þá var listi yfir lögbundna frídaga og stefnandi gat merkt við þá daga sem hún var tilbúin að vinna. Í 5. gr. er fjallað um laun. Þar kom einnig fram að veikindadagar fyrir 100% vinnu væri 28.800 kr. sem væri inni í grunnlaununum og kæmu inn í 10. vakt, ef veikindadagar væru ekki nýttir. Í 6. gr. var tilgreint að ekki væru greiddar vaktir sem féllu niður vegna veikinda. Í 7. gr. var fjallað um trúnað. Í ráðningarsamningum var ekki vísað til neins kjarasamnings sem gilda myndi um laun og önnur starfskjör starfsmanns. Síðsumars 2007 leitaði stefnandi til SLFÍ vegna óánægju með starfskjör hjá stefnda og þar var talið að laun og starfskjör stefnanda væru lakari heldur en kveðið er á um í fyrrnefndum kjarasamningi. Með bréfi 11. september 2007 til stefnda var því haldið fram að ráðningarkjör stefnanda væru langt undir lágmarkskjörum sem kveðið sé á um í gildandi kjarasamningum Sjúkraliðafélags Íslands (SLFÍ) og því brot á 1. gr. laga 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Samtök atvinnulífsins, sem stefndi á aðild að, svöruðu því til að þau hefðu ekki gert kjarasamning við SLFÍ og teldu aðildarfyrirtæki sín óbundin af kjarasamningum fjármálaráðherra eða einstakra sjálfseignarstofnana. Stefnandi lét af störfum hjá stefnda í októberlok 2007. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi er sjúkraliði og félagsmaður í SLFÍ. Stefnandi heldur því fram, að þar sem ekki sé tilgreint í ráðningarsamningi stefnanda hvaða kjarasamningur gildi, þá gildi kjarasamningur Sjúkraliðafélags Íslands við Samtök fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu um laun og önnur starfskjör hennar. Stefnandi bendir jafnframt á að launataxtar samkvæmt kjarasamningi SLFÍ og ríkissjóðs séu samsvarandi og í tilgreindum samningi, þannig að á sama hátt beri að taka kröfu hennar til greina á grundvelli þess samnings. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda skulu laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á því svæði er samningurinn tekur til. Samningar um lakari starfskjör eru ógildir samkvæmt ákvæðinu. Þar sem launakjör stefnanda samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda við stefnda eru bersýnilega miklu lakari heldur en samkvæmt kjarasamningi SLFI og við Samtök fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu, byggir stefnandi á því að ráðningarsamningurinn sé ógildur hvað launakjörin varðar, með vísan til 1. gr. laga nr. 55/1980. Hún eigi rétt til launa samkvæmt kjarasamningi Samtaka fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu og Sjúkraliðafélags Íslands. Stefnandi telur að stefndi hafi brotið alvarlega gegn lögunum nr. 55/1980 með því að ákveða laun stefnanda einhliða, án tengingar við gildan kjarasamning. Til viðbótar framangreindu er lögð áhersla á að stefndi er svonefnd starfsmannaleiga. Rekstur starfsmannaleigu felst í að ráða í sína þjónustu starfsmenn en fela þeim að vinna á öðrum vinnustöðum, fyrir þriðja aðila (þjónustukaupanda). Ástæða er til að gera ríkar kröfur til starfsmannaleiga um að þær virði öll réttindi starfsmanna sinna. Þær geta ekki skýlt sér á bak við að vera engum kjarasamningum háð. Í tilviki stefnanda voru kaupendur að þjónustu stefnanda íslenska ríkið og stofnanir, sem eru aðilar að kjarasamningnum Samtaka fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu og Sjúkraliðafélags Íslands. Er það viðbótarröksemd fyrir því að leggja beri til grundvallar síðastnefndan kjarasamning. Dómkrafa stefnanda er byggð á útreikningi Gunnars Gunnarssonar, framkvæmdastjóra SLFÍ, á vangreiddum launum til stefnanda í hverjum mánuði ársins 2007. Forsendur launaútreiknings fyrir janúarmánuð 2007 eru nánar tiltekið að laun stefnanda, samkvæmt launaflokki F10-1, fyrir 11,5 klst. í dagvinnu hafi átt að vera 16.008 kr. fyrir 94 klst. í eftirvinnu 220.994 kr. fyrir 18,8 klst. í kaffitímum 44.199 kr. eða samtals 281.201 kr. Þar við bætast 13,04% orlofslaun. Laun samtals reiknast samkvæmt þessu 317.869 kr. Laun stefnanda að meðtöldum orlofslaunum samkvæmt launaseðli voru 203.892 kr. Mismunur, eða vangreidd laun, reiknast samkvæmt þessu 113.978 kr. Launatengdu gjöldin eru 954 kr. í orlofsheimilasjóð SLFÍ (0,30% af heildarlaunum), 2.066 kr. í Starfsþróunarsjóð SLFÍ (0,65% af heildarlaunum), 699 kr. í Starfsmenntunarsjóð BSRB (0,22% af heildarlaunum og kr. 1.74 í Fjölskyldu- og styrktarsjóð BSRB (0,55% af heildarlaunum), eða samtals 5.467 kr. Samsvarandi forsendur liggja til grundvallar vangreiddum launum fyrir hina mánuðina og vísast til fyrrnefndra dómskjala. Þau voru kynnt stefnda með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 18. apríl 2008. Krafa stefnanda um dráttarvexti er reist á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafist er dráttarvaxta af launakröfum frá gjalddaga, en launin voru greidd eftir á, fyrsta hvers mánaðar. Dómsorð Stefndi, Alhjúkrun ehf., greiði stefnanda, Ásgerði Júlíusdóttur, 1.249.033 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 119.445 kr. frá 1. febrúar 2007, af 95.828 kr. frá 1. mars 2007, af 87.883 kr. frá 1. apríl 2007, af 148.754 kr. frá 1. maí 2007, af 113.585 kr. frá 1. júní 2007, af 118.490 kr. frá 1. júlí 2007, af 90.071 kr. frá 1. ágúst 2007, af 251.219 kr. frá 1. september 2007, af 158.590 kr. frá 1. október 2007 og af kr. 124.325 frá 1. nóvember 2007, í hverju tilviki til greiðsludags og 400.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 510/2016
Verksamningur Ómerking Heimvísun Dómur
A ehf. höfðaði mál til heimtu greiðslu fjárkrafna sem hann taldi sig eiga á hendur I ohf. á grundvelli verksamnings 2012 um viðbyggingu við Flugstöð Leifs Eiríkssonar. I ohf. taldi sig eiga gagnkröfu á hendur A ehf. vegna umsaminna tafabóta sem skuldajafnað yrði við kröfur hans að því leyti sem þær yrðu viðurkenndar. Taldi A ehf. m.a. að borið hefði að lengja verktíma hans og stytta þá tímabil umsaminna tafabóta á grundvelli ÍST 30 og orðsendinga A ehf. til I ohf. í maí 2012. Í hinum áfrýjaða dómi hafði verið talið að ákveðin orðsending hefði verið ófullnægjandi tilkynning í skilningi ÍST 30. Í dómi Hæstaréttar var talið að orðsendingin hefði fullnægt kröfum staðalsins og sérstaklega áréttað að fyrrnefnd grein gerði aðeins ráð fyrir rökstuddri tilkynningu þess efnis að verktaki teldi sig eiga rétt á framlengdum verktíma og hvernig ætluð töf tengdust þeim atburðum sem hann bæri fyrir sig. Þar sem í hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, hefði í engu verið fjallað efnislega hvort eitthvert þeirra atriða sem A ehf. byggði á kynni að hafa skapað honum rétt á lengingu verktíma var talið að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsóm að taka málið til meðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar3. maí 2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 15. júní sama ár ogáfrýjaði hann öðru sinni 13. júlí 2016. Aðaláfrýjandi krefst þess aðgagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 40.671.291 krónu með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánartilgreindum fjárhæðum frá 21. júlí 2012 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 21.september 2016. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur aðöðru leyti en því að hann verði sýknaður af nánar tilteknum kröfum aðaláfrýjandavegna aukaverka „sem auðkennd eru með tölustöfunum 16, 60, 83 og 84“ og kröfuvegna verktryggingar, samtals að fjárhæð 4.595.979 krónur. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Mál þetta höfðaði aðaláfrýjandi til heimtu greiðslufjárkrafna sem hann telur sig eiga á hendur gagnáfrýjanda á grundvelliverksamnings 4. apríl 2012 um viðbyggingu við Flugstöð Leifs Eiríkssonar.Reisir hann kröfur sínar í fyrsta lagi á fjórum samþykktum„framvindureikningum“ sem aðeins hafi fengist greiddir að hluta, í öðru lagi átveimur samþykktum aukaverkakröfum, í þriðja lagi á umdeildum kröfum vegnaætlaðra aukaverka og viðbótarkostnaðar og í fjórða lagi gerir hann bótakröfuvegna þess að gagnáfrýjandi hafi ekki lækkað verktryggingu aðaláfrýjanda ísamræmi við verksamning þeirra. Gagnáfrýjandi fellst á tvo fyrrnefndu liðina enhafnar kröfum samkvæmt síðari liðunum tveimur. Þá byggir gagnáfrýjandi á því aðhann eigi gagnkröfu á hendur aðaláfrýjanda vegna umsaminna tafabóta semskuldajafnað verði við kröfur hans að því leyti sem þær verði viðurkenndar. Íhinum áfrýjaða dómi var auk óumdeildra reikninga og aukaverka fallist á kröfuraðaláfrýjanda vegna tiltekinna umdeildra aukaverka sem og bætur vegnaverktryggingar, samtals að fjárhæð 32.933.216 krónur. Gagnáfrýjandi varhinsvegar sýknaður enda féllst dómurinn á að hann ætti gagnkröfu á henduraðaláfrýjanda vegna tafabóta að fjárhæð 35.700.000 krónur. Fyrir Hæstarétti deila aðilar um kröfur aðaláfrýjandavegna níu aukaverka, bótakröfu vegna verktryggingar og hvort gagnáfrýjandi eigirétt á tafabótum sem aðaláfrýjandi telur að fella beri niður að öllu leyti eðahluta. Hvað verktíma og tafabætur varðar byggir aðaláfrýjandi aðallega á því aðvíkja beri til hliðar ákvæðum fyrrgreinds verksamnings á grundvelli reglnakröfuréttar um brostnar forsendur og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, en að því frágengnu að borið hafi að lengjaverktíma hans og stytta þá tímabil umsaminna tafabóta á grundvelli 5. kafla ÍST30:2012, 6. útgáfu. Málatilbúnað sinn reisir aðaláfrýjandi á fjölmörgum atriðumsem vörðuðu framvindu verksins á sínum tíma svo sem að aðilar hefðu gert meðsér samkomulag í upphafi verksins um að aðaláfrýjandi tryggði aðgengikomufarþega frá Bandaríkjunum inn í töskumóttöku flugstöðvarinnar þann 1. júní2012 en öðrum verkþáttum sem tilheyrðu 1. verkáfanga yrði hliðrað til, fjöldabreytinga á hönnunargögnum á verktímanum er vörðuðu bæði verkliði í 1. og 2.verkáfanga, verulegs dráttar á því að gagnáfrýjandi legði fram fullnægjandiyfirlýsingu og staðfestingu um burðarþol útveggjar á 1. hæð flugstöðvarinnar ogaukavinnu vegna fjölda samþykktra aukaverka.Með hinum áfrýjaða dómi var því hafnað aðaðaláfrýjandi hafi átt rétt til framlengingar verktímans á grundvelli 5. kaflaÍST 30 þar sem hann hafi ekki fullnægt þeirri skyldu samkvæmt staðlinum ogútboðsgögnum að senda gagnáfrýjanda rökstudda tilkynningu og kröfu umframlengingu skilafrests fyrr en með ófullnægjandi tilkynningu 24. maí 2012.Krafa um viðbótarverktíma sem aðaláfrýjandi hafi talið sig eiga rétt á hafi fyrstkomið fram með orðsendingu 25. ágúst 2012, sem lögð hafi verið fram á verkfundi27. sama mánaðar. Þegar af þessari ástæðu tók héraðsdómur ekki til efnislegrarúrlausnar þau framangreindu atriði sem aðaláfrýjandi reisti kröfu sína umframlengingu verktímans á. Í grein 5.2.2 í ÍST 30 er í fjórum stafliðum fjallaðum þau tilvik sem verktaki getur byggt á um lengingu verktíma. Í grein 5.2.3segir síðan: „Ef verktaki telur sig eiga rétt á framlengingu á verktíma skalhann tafarlaust senda verkkaupa rökstudda tilkynningu um það. Í tilkynninguskal rökstutt að töfin hafi hlotist af þeim atvikum sem verktaki ber fyrirsig.“ Þá er mælt fyrir um það í grein 5.2.4 að lengja skuli verktímann sem nemiþeirri töf sem af tálmun hlaust. Í ÍST 30 er hins vegar ekki að finna, umfram almennfyrirmæli í grein 6.3, reglur um það hvernig úr skuli leyst sé ágreiningur meðaðilum um framkomna kröfu um lengingu verktímans.Hinn 24. maí 2012 sendi starfsmaður aðaláfrýjandaumsjónarmanni eftirlits með verkinu af hálfu gagnáfrýjanda, orðsendingu þar semgerð var grein fyrir tíu nánar tilgreindum verkþáttum sem aðaláfrýjandi taldivalda töfum á „verkframkvæmdum við stækkun í austur ...“ Í lok orðsendingarinnar sagði: „Atafl telurrétt að vegna þessara óviðráðanlegu tafa verði áfangaskil sem áætluð eru 1.júní endurskoðuð.“ Í orðsendingu dagsettri þann sama dag fór umsjónarmaðurinn með rökstuddum hætti yfir þá verkþætti semaðaláfrýjandi vísaði til að hefðu valdið töfum á verkinu og hafnaði því í áttatilvikum að þeir gætu leitt til endurskoðunar verktímans. Í tveimur tilvikumvar óskað frekari rökstuðnings fyrir því hvers vegna þeir verkþættir krefðustaukins verktíma. Fallist er á með aðaláfrýjanda að tilvitnuð orðsendinghans hafi fullnægt þeim kröfum sem gerðar eru samkvæmt grein 5.2.3 í ÍST 30 ogskal þá sérstaklega áréttað að nefnd grein gerir aðeins ráð fyrir rökstuddri tilkynninguþess efnis að verktaki telji sig eiga rétt á framlengdum verktíma og hvernigætluð töf tengist þeim atriðum sem hann ber fyrir sig. Jafnframt styðst þessi niðurstaðavið þá staðreynd að ekki virðist hafa vafist fyrir umsjónarmanninum að svaraefnislega þeim atriðum sem tilkynningin um framlengdan verktíma var reist á. Áhinn bóginn er fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að aðaláfrýjandi hafiekki í öðrum tilvikum fullnægt þeim kröfum sem gera verður til tilkynningaverktaka samkvæmt grein 5.2.3 en ekki kemur til álita, eins og hér stendur á,að tilkynningar sem sendar voru eftir að umsömdum verktíma lauk uppfylli þær kröfursem þar koma fram.Með því að niðurstaðahéraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, varð öndverð umframangreindan áskilnað greinar 5.2.3 í ÍST 30 var þar í engu fjallað um þaðefnislega hvort að eitthvert þeirra atriða sem aðaláfrýjandi byggir á kunni aðhafa skapað honum rétt á lengingu verktíma, sbr. grein 5.2.2 í staðlinum, og þámeð samsvarandi lækkun tafabóta úr hendi hans. Verður því ekki hjá því komistað ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið tilmeðferðar og dómsálagningar að nýju.Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinufyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim íhérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2016 Mál þetta, sem dómtekið var 7. janúarsl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 8. maí 2014af Atafli ehf., Klettatröð 1, Reykjanesbæ, á hendur Isavia ohf.,Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík.I. Stefnandi gerir þær kröfur að stefndiverði dæmdur til að greiða sér 41.100.231 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur,af3.000.000 króna frá 21. júlí 2012 til 21. október 2012, af18.157.816 krónum frá þeim degi til 21. janúar 2013, af21.257.816 krónum frá þeim degi til 21. febrúar 2013,af25.038.829 krónum frá þeim degi til 1. maí 2013,af68.770.644 krónum frá þeim degi til 5. janúar 2014,en afstefnukröfunni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndiverði dæmdur til að greiða sér málskostnað samkvæmt mati dómsins eða samkvæmtmálskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins, ef tilhennar kemur. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda en þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í hvoru tilvikifyrir sig krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Í upphaflegri kröfugerð í stefnu varstefnufjárhæð 69.384.985 krónur en með breyttri kröfugerð sem stefnandi lagðifram í upphafi aðalmeðferðar þann 7. janúar sl. lækkaði hann stefnufjárhæð í þáfjárhæð sem að ofan greinir.II.Málsatvik Vegna mikillar fjölgunar farþega um Flugstöð LeifsEiríkssonar ákvað stefndi, sem annast rekstur viðhald og viðbæturflugstöðvarinnar, á árinu 2012 að ráðast í stækkun flugstöðvarinnar áausturhlið á 2. hæð og bæta aðstöðu og aðgengi fyrir farþega sem aka skyldi írútum frá flugvélum að flugstöðvarbyggingunni. Stefndi leitaði af þessu tilefni tilRíkiskaupa í byrjun febrúar 2012 eftir aðstoð við að bjóða verkefnið út. Íkjölfar fundar stefnda og Ríkiskaupa þann 3. febrúar 2012 sendi stefnditæknilýsingu á verkefninu til Ríkiskaupa. Ákveðið var að bjóða verkið út ísvonefndu örútboði þar sem talið var að um breytingu á byggingu væri að ræða,sem félli undir rammasamning um þjónustu iðnaðarmanna sem Ríkiskaup gerðu fyrirhönd opinberra stofnana og fyrirtækja við seljendur á markaði. Verkið var boðið út 15. febrúar 2012með tölvupósti verkefnastjóra hjá Ríkiskaupum. Tilgreint var að um lokaðörútboð væri að ræða innan rammasamnings ríkisins um „Viðhaldsþjónustu verktakaí iðnaði“, í flokknum „Aðalverktaka“. Skilafrestur tilboða var til 6. mars2012. Samkvæmt tilkynningunni um örútboðið skyldi upphaf verks vera 15. mars2012, verklok fyrsta áfanga skyldu vera 1. júní s.á. og verklok annars áfangaskyldu vera 1. ágúst s.á. Skilafrestir tóku mið af þörf á viðbyggingunni. Þeim bjóðendum sem þess óskuðu varboðið í vettvangsskoðun en þó fengu þátttakendur ekki að skoða væntanlegtverksvæði í innanverðri flugstöðinni heldur eingöngu að utanverðu. Stefndi sótti um útgáfu byggingarleyfisvegna viðbyggingarinnar þann 5. mars 2012. Með umsókninni sendi stefndiaðalteikningar, dags. 5. mars 2012, ásamt byggingarlýsingu og verkteikningum. Tekiðvar fram í umsókninni að fyrirhugað væri að ljúka framkvæmdum á árinu 2012. Tilboð í verkið bárust frá fimmverktökum og voru þau opnuð þann 7. mars 2012. Stefnandi reyndist vera næstlægstbjóðandi en litlu munaði á tilboði hans og lægstbjóðanda. Eftirendurútreikning vegna skekkju í útboðsgögnum var ákveðið að taka tilboðistefnanda. Byggingarleyfi var gefið út 4. apríl2012 og þann sama dag var verksamningur aðila undirritaður. Þrátt fyrir aðupphaf framkvæmda hefði dregist miðað við tilgreindan upphafstíma í útboðinuvar skilafrestum áfanga 1 og 2 ekki breytt í samningstextanum. Varðandi hönnunargögn þá var ítilkynningu Ríkiskaupa um örútboðið, þann 15. febrúar 2012, væntanlegumbjóðendum bent á útboðsgögnin sjálf á vefslóð ríkiskaupa. Samkvæmt grein 0.1.1 í útboðslýsinguskyldu bjóðendur, eigi síðar en sjö dögum fyrir opnunardag tilboða 6. eða 7.mars 2012, senda Ríkiskaupum óskir um nánari upplýsingar eða frekari skýringará útboðsgögnum eða skriflega fyrirspurn yrðu þeir varir við ósamræmi íútboðsgögnum sem gæti haft áhrif á tilboðsfjárhæð. Fyrirspurnarfrestur var til28. febrúar 2012. Teikningaskrá sem fylgdi útboðs- ogverklýsingu sýndi alls 145 teikningar, þar af 124 frá 6. og 13. febrúar 2012,en 21 teikning var frá fyrri árum eða 2004-2008. Samkvæmt grein 0.1.2 íútboðslýsingu fylgdu henni flestar þær teikningar sem tilheyrðu verkinu, en þómyndu nokkrar verkteikningar berast á útboðstímanum.Var gert ráð fyrir að þæryrðu bjóðendum aðgengilegar 28. febrúar 2012, þ.e. sama dag ogfyrirspurnarfrestur rann út. Þann 11. apríl 2012 fékk fulltrúistefnanda afhenta samþykkta aðal- og séruppdrætti af stækkun flugstöðvarinnartil austurs. Á móttökukvittuninni var tekið fram að uppdrættirnir hefðu verið samþykktiraf byggingarfulltrúa á Keflavíkurflugvelli þann 4. apríl 2012. Verkið fól í sér viðbót við FlugstöðLeifs Eiríkssonar um 456 fm á 1. og 2. hæð flugstöðvarinnar til austurs.Samkvæmt verksamningi aðila var stefnanda falið að hanna útvegg á 2. hæðflugstöðvarinnar. Við útboð verksins fylgdu ekki gögn um útvegg á 1. hæðflugstöðvarinnar sem hinn nýi veggur átti að byggjast ofan á. Í ljós kom aðekki voru til hjá embætti byggingarfulltrúa staðfestar (stimplaðar) teikningaraf veggnum á 1. hæðinni. Á rýnifundi í byrjun maí 2012 kölluðu hönnuðirstefnanda eftir staðfestingu frá stefnda á burðarþoli veggjarins á 1. hæðinni.Sú staðfesting fékkst þann 26. júlí 2012. Hönnunargögn vegna útveggjarins á 2.hæðinni voru samþykkt og stimpluð hjá byggingarfulltrúa þann 14. ágúst 2012. Samkvæmt grein 0.0.5 í útboðslýsingufyrsta verkáfanga verksins átti verktaki þann 1. júní 2012 að skila af sér:a)farþegagangi tilbúnum til notkunar, b)biðsvæði 16 flughlaðsmegin, fullbúnu að utan út yfir brú,c)undirstöðum steyptum og flughlaði steyptu ogd)stigahúsi frágengnu að utan á suðurhlið og vesturhlið út yfir brú. Í öðrum verkáfanga, sem skila skyldi 1.ágúst 2012, átti verktakinn að skila af sér fullbúnu verki. Samkvæmt verksamningi skyldi verkiðunnið samkvæmt útboðs- og verklýsingu, dags. 13. febrúar 2012, verkáætlun,uppdráttum samkvæmt teikningaskrá í útboðslýsingu, gæðakerfi, öryggis- ogheilbrigðisáætlun stefnanda og íslenskum staðli ÍST 30:2012. Öryggisúttekt á verkinu fór fram þann8. júní 2012 vegna gönguleiðar fyrir farþega á 1. hæð og út á flughlað. Þann17. október 2012 fór fram stöðuúttekt vegna skila á vörumóttöku og önnurstöðuúttekt vegna 1. og 2. áfanga fór fram 23. janúar 2013. Þá var stefnandagefinn tveggja vikna lokafrestur til að skila inn öllum gögnum og klára verkiðsvo hægt yrði að fara í lokaúttekt á verkinu. Aftur fór fram úttekt á verkinu 12.febrúar 2013 og var stefnanda þá gefinn lokafrestur til að bæta úr atriðum semvar ólokið. Þá var bókað að að þeim tíma liðnum yrðu þau verk (lagfæringar) semeftir yrðu unnin á kostnað verktaka, sbr. gr. 4.4.8 í ÍST30:2012 og frekarinærveru verktaka væri ekki óskað á verkstað. Þann 5. mars 2013 sagði byggingastjórisig af verkinu og stöðuúttekt var gerð 19. mars 2013. Ábyrgðarúttekt fór fram 11. apríl 2014. Eftir lokaúttekt eða 5. mars 2013krafði stefnandi stefnda um lækkun verktryggingar og varð stefndi við þeirrikröfu stefnanda 18. nóvember 2013. Stefndi greiddi alla framvindureikningastefnanda samkvæmt verksamningi þeirra nema þá fjóra reikninga sem um erfjallað í máli þessu og taldi sér það heimilt vegna tafabótakröfu á hendurstefnanda þrátt fyrir ítrekuð mótmæli stefnanda.I.Helstumálsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að dómkröfurhans skiptist í stórum dráttum í þrennt. Í fyrsta lagi sé um að ræða óumdeildarog samþykktar kröfur stefnanda, annars vegar samkvæmt fjórumframvindureikningum stefnanda í verkinu sem aðeins hafi fengist greiddir aðhluta til en hins vegar tvær samþykktar aukaverkakröfur. Í öðru lagi sé um kröfur að ræða fyriraukaverk og viðbótarkostnað sem féll til í framkvæmdinni en stefndi hefurhafnað að samþykkja og greiða. Í þriðja lagi sé um að ræða bótakröfuvegna þess fjárhagslega tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir þar sem stefndihafi ekki fengist til að lækka verktryggingu stefnanda eins og kveðið sé á um ísamningi þeirra. Stefnandi heldur því fram að hann hafi,þrátt fyrir oft á tíðum mikla erfiðleika, skilað stefnda umsömdu verki afmiklum gæðum og þannig staðið við samningsskyldur sínar gagnvart stefnda. Íábyrgðarúttekt þann 11. apríl 2014 hafi engar athugasemdir verið gerðar viðverkið. Hann eigi því rétt á greiðslu umsaminna verklauna fyrir öll þauaukaverk og viðbótarverk sem nauðsynlegt reyndist að framkvæma. Stefnandi heldur því fram að vegnaatvika sem séu fyrst og fremst á ábyrgð og áhættu stefnda hafi hann átt rétt áað umsaminn verktími yrði lengdur verulega, allar forsendur fyrir ákvörðunverktímans í samningi aðila hafi frá upphafi verið rangar eða hafi brostið við framkvæmd verksins.Stefnandi heldur því einnig fram að stefndi hafi ekki átt rétt á að krefjasttafabóta vegna seinkunar á verklokum. Stefnandi kvaðst hafa gert ráð fyrirþví að verkið væri svo vel- og fullhannað að treysta mætti því að allartímaáætlanir stæðust. Það hafi ekki staðist, fjölda teikninga hafi þurft aðbreyta á útboðstímanum og ekki síst eftir að framkvæmdir hófust. Fjölmörgófyrirsjáanleg tilvik hafi komið upp á verktímanum sem stefnandi og hönnuðirstefnda þurftu að bregðast við, ýmist með nýjum teikningum eða breytingum áfyrirliggjandi teikningum, með breytingu í efniskaupum og breytingum á verk- ogvinnuskipulagi. Stefnandi byggir á því að af þessu hafi hlotist verulegar tafirá verkinu og viðbótarkostnaður sem stefndi beri ábyrgð á. Stefnandi heldur því fram að það aðbjóða verkið út sem örútboð hafi hentað afar illa fyrir svo umfangsmikið og aðýmsu leyti flókið verkefni. Í raun hafi verið um nýsmíði að ræða þar sem aðhluta til þurfti að skeyta nýjum byggingarhluta við og ofan á eldribyggingarhluta. Stefnandi telur að meðal annars hafihinn skammi tilboðsfrestur verksins, sem þá var hvergi nærri fullhannað og hvorkivar búið að sækja um byggingarleyfi fyrir né hafði framkvæmdin verið kynntskipulags- og byggingaryfirvöldum, valdið því að mjög erfitt hafi verið fyrirbjóðendur að átta sig á verkinu sjálfu, mannaflaþörf, tímarammanum til skilaverkáfanga og svo kostnaðarþáttum verksins. Stefnandi bendir á að samkvæmt 6.mgr. 34. gr. laga um opinber innkaup, nr. 84/2007, skuli örútboð fara frammilli rammasamningshafa ef skilmálar rammasamnings eru að einhverju leytióákveðnir. Þá vísar stefnandi til b-liðar 6. mgr. 34. gr. laganna þar semkveðið er á um að kaupandi skuli ákveða tilboðsfrest sem sé nægilega langur tilað rammasamningshafar geti gert tilboð vegna þess samnings sem um er að ræða.Með hliðsjón af því hversu skammt á veg hönnun verksins var komin þegartilkynnt var um örútboðið telur stefnandi að tilboðsfrestur frá 15. febrúar til6. mars 2012 hafi verið allt of skammur fyrir bjóðendur til þess að geta metiðréttilega öll atriði í fyrirhuguðu verkefni. Stefnandi telur sig hafa mátt treystaþví að verkið væri fullhannað um annað en útvegg 2. hæðar, og að fáir eða engirhnökrar væru á hönnun þess þar sem að hönnuninni hafi staðið nokkrar af stærstuog virtustu verkfræðistofum landsins. Stefnandi heldur því fram aðundirbúningur stefnda að verkinu hafi hins vegar verið svo skammt á veg kominní byrjun febrúar 2012 að það hafi hvergi nærri verið tilbúið til útboðs. Tilmarks um það hafi verið allar þær breytingar sem hönnuðir á vegum stefndaþurftu að gera á hönnunargögnum á tilboðsfrestinum, svo og ný hönnunargögn ásama tíma, en hvorutveggja hafi takmarkað yfirsýn bjóðenda yfir verkið. Þannighafi verið gerðar breytingar á sjö teikningum þann 20. febrúar 2012 og 111breytingar þann 27. febrúar 2012. Þá hafi níu teikningum verið breytt á fyrstudögum marsmánaðar fram að opnun tilboða. Á þessum tíma hafi þar af komið fram15 nýjar teikningar sem ekki voru hluti af upphaflegum hönnunargögnumútboðsins. Einnig hafi hönnuðir stefnda þurft að gera fjölmargar breytingar áhönnunargögnum á framkvæmdatímanum en alls hafi um 106 breyttar teikningarverið sendar til stefnanda eftir að byrjað var á verkinu. Stefnandi bendir á aðfyrirspurnarfrestur bjóðenda hafi verið til 28. febrúar 2012. Þann sama daghafi 111 breytingar á hönnunargögnum verið gerðar aðgengilegar bjóðendum og aðauki hafi verið gerðar níu breytingar eftir það fram að opnunardegi tilboða.Samkvæmt formreglum útboðslýsingarinnar hafi bjóðendum þannig í raun verið gertómögulegt að fara yfir og spyrjast fyrir um og/eða senda athugasemdir um 120teikningar í verkinu. Þá hafi stefndi ákveðið að verktakinnskyldi sjálfur hanna útvegg 2. hæðar á verktímanum þó svo að ekki hafi legiðfyrir nauðsynlegar upplýsingar og gögn í útboðsgögnum, svo sem um burðarþolveggjar á 1. hæð en þetta atriði eitt sýni best hversu vanbúið verkið var tilútboðs. Stefnandi heldur því fram að ákvörðunum verktíma og skilafrest verkáfanga hafi fyrst og fremst miðast viðskuldbindingar stefnda við ferðaþjónustuaðila um aðgengi farþega um flugstöðinaen ekki þann tíma sem framkvæmd af þessu tagi útheimtir. Stefnandi heldur þvífram að strax við útboð verksins eða fyrr hafi stefndi áttað sig á því hversuóraunhæfur verktíminn væri. Starfsmenn stefnda hafi þannig áttað sig á því aðverkinu yrði ekki skilað á réttum tíma nema hugsanlega ef það yrði unnið ínæturvinnu og vaktavinnu allan verktímann, sbr. verkfundargerð 26, liður 27.Þessa hafi ekki verið getið í útboðsgögnum. Stefnandi telur að bjóðendum íverkið hafi ekki mátt vera þetta ljóst, sérstaklega í ljósi þess aðtilboðsfrestur var mjög skammur og að á þeim fresti var hönnunargögnum breyttmargoft og ný hönnunargögn komu til sögu. Stefnandi bendir einnig á að stefndisjálfur hafi talið það geta tekið allt að þrjá mánuði fyrir starfsmenn ogundirverktaka stefnanda að fá aðgangsleyfi að verkstað vegna strangraöryggisreglna er gildi um för manna um þennan hluta flugvallarsvæðisins.Stefnda hafi því verið eða hafi mátt vera það ljóst að útilokað hafi í raunverið að ljúka verkinu á frestinum. Stefnandi telur að val á útboðsaðferðog ákvörðun um lengd verktíma og skilafresta hafi alfarið verið á ábyrgð ogáhættu stefnda og því beri að meta öll vafaatriði um verktíma, mannaflaþörf,aukaverk og viðbótarkostnað stefnda í óhag. Í ljósi framangreindra atriða telurstefnandi að ákvörðun stefnda um lengd verktímans og skilafrest beggjaverkáfanga hafi byggst á vanmati stefnda á þeim verktíma sem þurfti til aðljúka svo umfangsmiklu og flóknu verkefni. Stefnandi heldur því fram að svoviðamiklar breytingar hafi orðið á aðstæðum og atvikum eftir undirritunverksamnings aðila, breytingar sem hann gat með engu móti gert sér grein fyrireða mátti reikna með við samningsgerðina, að honum hafi verið gert ókleift aðefna samningsskuldbindingar sínar að því er varðaði verktíma. Stefnandi bendirá að hann rifti sjálfur samningsákvæðinu um verktímann með orðsendingu sinninr. 23 (dskj. 44), en stefndi hunsaði þá tilkynningu og neitaði að semja umnýjan verktíma er tæki mið af öllum þeim óvæntu töfum sem stefnandi varð fyriren sem voru á ábyrgð og áhættu stefnda sjálfs. Stefnandi telur því, með vísan tilalmennrar reglu samningaréttar um brostnar forsendur, svo og með vísan til 36.gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, að víkjaberi til hliðar þeim ákvæðum verksamnings aðila er varða verktíma ogskilafresti, enda sé það ósanngjarnt af hálfu stefnda og andstætt góðriviðskiptavenju að bera fyrir sig þau samningsákvæði, sem og ákvæði umtafabætur, í ljósi allra atvika málsins. Að sama skapi hafi forsendur fyrirumsömdum verklaunum stefnanda brostið, enda telji hann ljóst að sífelldarbreytingar á hönnunargögnum og önnur atvik sem séu á ábyrgð og áhættu stefndahafi leitt til þess að verkið varð stefnanda umtalsvert dýrara og erfiðara íframkvæmd og þurfti að vinnast á mun lengri tíma en hann mátti með góðu mótigera ráð fyrir þegar hann bauð í það. Verði ekki fallist á sjónarmiðstefnanda um ógildingu samningsákvæða um verktíma og tafabætur vegna rangraog/eða brostinna forsendna, telur stefnandi að viðurkenna beri rétt sinn tillengingar verktíma vegna sömu sjónarmiða og annarra atvika í málinu. Að því er varðar skilafrest vegna 1.verkáfanga bendir stefnandi meðal annars á eftirfarandi atriði. Stefnandi bendir á að samkvæmtútboðsgögnum hafi verið gert ráð fyrir því að framkvæmdir hæfust 15. mars 2012.Útilokað hafi hins vegar verið að hefja framkvæmdir þann dag þar sem ekki hafiverið sótt um byggingarleyfi fyrir framkvæmdinni fyrr en 5. mars 2012,byggingaráformin hafi ekki verið kynnt í skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallarfyrr en 16. mars 2012 og byggingarleyfið sjálft ekki gefið út fyrr en 4. apríl2012. Þann dag hafi verksamningur málsaðila verið undirritaður eða tæpum þremurvikum eftir að framkvæmdir áttu að hefjast. Þá hafi samþykktar og stimplaðarteikningar ekki verið afhentar stefnanda fyrr en 11. apríl 2012 eða 27 dögumfrá upphaflega áformaðri verkbyrjun. Stefnandi heldur því fram að samkomulaghafi verið með málsaðilum um að hann tryggði aðgengi komufarþega fráBandaríkjunum frá rútuskýli að töskumóttöku, eigi síðar en 1. júní 2012 en aðöðrum verkliðum 1. verkáfanga yrði skilað síðar. Þannig hafi sérstaklega veriðbókað, að ósk fulltrúa stefnda, á fyrsta verkfundi þann 26. mars 2012, undirdagskrárlið 12 (Verkáætlun), að 1. áfangi yrði skilgreindur nánar, þ.e.a.s. aðaðgengi komufarþega yrði tryggt. Þá hafi fulltrúi stefnda einnig óskað eftirbókun um það undir dagskrárlið 24 að lögð yrði höfuðáhersla á að verktakitryggði að allri vinnu og frágangi innan flughlaða yrði lokið fyrir 1. júní2012 og aðgengi komufarþega yrði tryggt gegnum bygginguna að töskumóttöku. Stefnandi bendir á að þessar bókanirhafi verið óþarfar með öllu nema vegna þess að framangreint samkomulag hafiverið með aðilum um frestun á skilum annarra verkþátta undir 1. verkáfanga.Stefnandi byggir á því að hann hafi staðið við þetta samkomulag. Þegar afþessari ástæðu hafi skilafrestur 1. verkáfanga framlengst að því er varðaðiaðra verkþætti er rúmuðust innan verkáfangans. Stefnandi heldur því fram aðfjölmörg önnur atriði hafi skipt máli og haft áhrif á möguleika hans til aðljúka einstaka verkþáttum innan 1. verkáfanga. Stefnandi heldur því fram að verulegartafir hafi hlotist af þeim breytingum á teikningum og/eða nýjum teikningum semkomu fram á verktímanum. Þegar fáar vikur hafi verið liðnar af verktíma, raunaraðeins fáir dagar, hafi stefnanda borist teikningar sem ekki lágu áður fyrireða vegna breytinga sem gera þurfti á hönnun ýmissa verkþátta. Til dæmis má nefna málsetta teikningu vegna útsetningar á steyptum undirstöðum sem hafi komið 18.apríl eftir fyrirspurn stefnanda og breyttar teikningar vegna brunaslöngu ogvatnsúðakerfis sem bárust 24. apríl. Teikningum vegna reyklúgu í stigahúsi hafiverið breytt 14. maí 2012 og jafnframt hafi þá verið óskaði eftir tilboði frástefnanda í breytingarnar. Breytingar á fráveitulögnum hafi borist 23. maí.Breyttar teikningar vegna stiga- og lyftuhúss hafi fyrst borist 12. apríl ogvegna stálhandriðs í stiga- og lyftuhúsi 16. apríl 2012. Þá hafi teikningarvegna breytingar á stál- og timburvirki í stigahúsi/vörumóttöku borist 11. maí2012. Þann 7. júní 2012 hafi stefnanda borist breytt sniðteikning afstálvirkinu. Stefnandi rekur síðan í greinargerðfjölmargar breytingar á teikningum og nýjar teikningar á verktímanum semorsakað hafi tafir á framkvæmdum. Hvað varðar blikkstoðir sérstaklegabendir stefnandi á að samkvæmt lið 7.2.5 í verklýsingu, þar sem fjallað var umvegg milli vörumóttöku og stigahúss/rútubiðskýlis, skyldi veggurinn uppbyggðuraf stálgrind. Stefnandi hafi aðeins boðið í reisingu stálgrindarinnar en ekki íútvegun efnis eða smíði og við útboð verksins hafi ekkert komið fram áteikningum sem gaf til kynna að honum bæri að útvega blikkstoðir til þess aðnota í þessum verklið. Stefnandi bendir á að samkvæmt útboðsteikningu nr.X38-03 hafi verið gert ráð fyrir reisingu 150 x 150 mm RHS stálgrindar semstefndi hafi, samkvæmt kafla 2.6 í verklýsingu, átt að útvega. Þá hafi ítölvupósti stefnanda til eftirlitsmanns þann 24. maí 2012 (dskj. 183, bls. 17)verið bent á að við skoðun á hinni nýju útgáfu verkteikningar X38-03 hefðukomið í ljós lóðréttar, heitsinkhúðaðar blikkstoðir sem ekki hefðu komið framáður á teikningum eða í verklýsingu. Jafnframt hafi verið bent á að af þessaribreytingu hlytist kostnaðarauki. Stefnandi telur að mistök hafi veriðgerð í hönnun rútuskýlis en að reynt hafi verið að leiðrétta þau mistök meðnýrri útgáfu teikningar nr. X38-03 á tímabilinu 3.-12. maí 2012. Þessi mistökog aukaverkið er fylgdi þeim, þ.e. útvegun blikkstoða og uppsetning þeirra,hafi tafið verkið töluvert. Stefnandi telur stefnda bera ábyrgð á þessummistökum og því beri að fallast á kröfu um framlengingu verktímans af þessumsökum. Stefnandi bendir á að stefndi hafióskað eftir því með orðsendingu nr. 12, þann 7. maí 2012, að breytingar yrðugerðar á efnisvali vegna klæðningar á rútuskýli, þ.e. að sett yrði 10 mmplexígler í stað gataplatna. Um þetta aukaverk hafi einnig verið fjallað íverkfundargerðum nr. 6, 7 og 8. Stefnandi hafi þurft að óska eftir frekarimálum á plexíglerinu frá stefnda eða hönnuðum hans svo að unnt yrði að geratilboð í verkið. Nokkrar vikur hafi tekið að sinna þessu aukaverki frá því aðósk um það kom fyrst fram. Hin sí- og margbreytilegu hönnunargögn vegnarútuskýlisins hafi leitt til tveggja aukaverkakrafna stefnanda en ágreiningurstandi um aðra þeirra. Þau hafi einnig leitt af sér verulegar tafir við frágangrútuskýlisins sem skiptu þeim mun meira máli vegna hins mjög svo knappa,tilgreinda skilafrests 1. verkáfanga í samningi aðila. Stefnandi hafi þurft aðútvega og setja upp blikkstoðir sem hann mátti ekki gera ráð fyrir í tilboðisínu í verkið. Þá þurfti hann að láta smíða og setja upp plexígler í aukaverkisem tók langan tíma þar sem hönnunargögn vegna breytinganna voru ófullnægjandií upphafi. Stefnandi heldur því fram að einungis vegna þessara breytinga semvarða rútuskýlið hafi hlotist af tafir og verulegt óhagræði í vinnu ogverkskipulagi í að minnsta kosti þrjár til fjórar vikur, sem stefndi beriábyrgð á. Stefnandi bendir sérstaklega á að þessar breytingar hafi verið gerðará hönnunargögnum á innan við einum mánuði áður en tilgreindur skilafrestur 1.verkáfanga rann út. Stefnandi heldur því fram að breytingarí hönnun og í sumum tilvikum nýhönnun verkliða, sérstaklega á tímabilinuapríl-júlí 2012, hafi verið óeðlilega margar og langt umfram það sem búastmátti við í verki af þessu tagi, sérstaklega þegar litið er til hins skammaverktíma. Stefnandi telur þetta undirstrika að verkið hafi ekki verið tilbúiðfyrir útboð þar sem verulega hafi skort á að hönnun væri lokið. Stefnandi telurallar þessar sífelldu breytingar og ný hönnunargögn réttlæta verulega framlenginguverktímans um að minnsta kosti tvo til þrjá mánuði. Stefnandi kveðst hafa sent orðsendingunr. 17 til stefnda þann 24. maí 2012 þar sem farið var fram á endurskoðunskilafrests að því er varðaði 1. verkáfanga þann 1. júní 2012. Stefnandi hafðiorðið fyrir margvíslegum töfum vegna framkvæmda í jarðvinnu, svo sem nánar sérakið í orðsendingunni. Þannig hafi framkvæmd við steypu á plötu og sökklum viðlyftu- og stigahús tafist þar sem strengir í jörðu þveruðu lyftukjarna en þeirhafi ekki verið tilgreindir í útboðsgögnum. Þá hafi orðið tafir við aðfjarlægja brunn sem var í lyftu- og stigahúsi en hann hafi ekki komið fram íútboðsgögnum. Þá hafi eftirlitsmaður verksins óskað eftir því aðfrárennslislögn frá niðurfalli í plani sem áður var ráðgert að yrði leidd ípúkk yrði breytt og hún þess í stað tekin gegnum sökkla og tengd í brunn. Þáhafi þurft að færa raflagnir, vatnslagnir og frárennslislagnir sem lágu í vegifyrir nýju frárennsli frá niðurfalli í plani. Stefnandi vísar síðan til þess að tafirhafi orðið vegna tenginga á streng að aðflugsljósum, fjarlægja hafi þurft súlurog koma nýrri súlu fyrir skv. ósk stefnda, en ekki hafi verið gert ráð fyrirþessu. Loks hafi orðið tafir á jarðvinnu vegna lagna í jörðu. Stefnandi telur þessar tafir hafa skiptverulegu máli um framgang verksins, ekki síst í ljósi þess að upphaflega varráðgert að verktími 1. verkáfanga yrði aðeins 78 dagar en sá tími styttist svoverulega og varð loks 57 dagar miðað við undirritun verksamnings eða 50 dagar miðaðvið afhendingu samþykktra teikninga. Stefnandi telur sig hafa átt rétt á því aðverktíminn yrði endurskoðaður og hann lengdur um að minnsta kosti átta dagavegna þessara jarðvinnuþátta, enda hafi verið um að ræða atriði sem voru áábyrgð og áhættu stefnda. Þá vísar stefnandi til þess að samkvæmtgrein 0.3.0 í útboðslýsingu verksins skyldi stefndi leggja til lyftu og stál íburðarvirki. Samkvæmt grein 2.6.3 í verklýsingu skyldu stálbitar og stálsúlur írútuskýli afhent stefnanda fullsmíðuð 16. apríl 2012. Seinkun hafi orðið áafhendingu stáls í rútuskýli. Samkvæmt verkáætlun átti að byrja reisingustálsins 21. maí 2012, en stálið hafi hins vegar ekki verið komið ábyggingarstað þá. Stefndi beri ábyrgð á þeirri seinkun og verkið hafi tafist afþessum sökum um sex daga. Stefndi bendir á að hluti af 1.verkáfanga hafi tengst svo náið hönnun og uppbyggingu útveggjar á 2. hæð undir2. verkáfanga að ekki varð á milli skilið. Tafir á þeim verkþætti 2.verkáfanga, þar sem verulegar tafir urðu af hálfu stefnda við að útvegastaðfestingu á burðarþoli veggja á 1. hæðinni, hafi því haft bein áhrif ámöguleika stefnanda til þess að vinna að þessum verkþætti er tilheyrði 1.verkáfanga, en vegna þessara tafa telur stefnandi að stefndi geti ekki krafið sigum tafabætur vegna 1. verkáfanga. Tafirnar hafi að verulegu eða öllu leytiverið á ábyrgð og áhættu stefnda og þess eðlis að útilokað var fyrir stefnandaað ljúka 1. verkáfanga fyrr en einhvern tíma eftir 14. ágúst 2012. Að því er varðar skilafrest vegna 2.verkáfanga bendir stefnandi á eftirfarandi atriði. Stefnandi telur að öll þauatvik er ollu töfum á skilum á hluta verkþátta í 1. verkáfanga hafi jafnframtleitt til tafa á verkþáttum í 2. verkáfanga. Því beri að viðurkenna réttstefnanda til framlengingar á skilafresti 2. verkáfanga og þannig verktímans íheild af þessum sökum.. Stefnandi bendir á að bráðabirgðaveggursem verktaki á vegum stefnda reisti innan við eldri útvegg á 2. hæð hafi þurftiað vera svo langt frá útveggnum að hægt yrði með góðu móti að rífa eldrivegginn niður og endurnýta efni úr honum eins og mælt hafi verið fyrir um íverklýsingu varðandi uppbyggingu nýs útveggjar á 2. hæð. Bráðabirgðaveggurinnhafi verið staðsettur í um 5 cm fjarlægð frá útveggnum í stað 33 cm fjarlægðarað lágmarki, eins og fram kom á teikningu 687.5-B-699 frá Almennuverkfræðistofunni. Þetta hafi verið án nokkurs samráðs við stefnanda eðaundirverktaka hans þrátt fyrir fyrirmæli þar að lútandi í hönnunargögnum.Reyndar hafi undirverktaki stefnanda við niðurrifið talið að hann hefði gertráð fyrir að lágmarki 50-70 cm vinnuaðstöðu framan við bráðabirgðavegginn enþað bil hafði verið í fyrri, sambærilegum verkum í flugstöðinni, sbr.orðsendingu nr. 11. Þetta hafi valdið því að erfiðara og tímafrekara reyndistað rífa útvegginn niður. Þó hafi þurft að vanda mjög til verka þar sem mælt varfyrir um það í verklýsingu, og ítrekað í orðsendingum stefnda nr. 9 og nr. 11,að endurnýta skyldi efni úr útveggnum við uppsetningu nýs útveggjar. Stefnandihafi ítrekað bent á óhagræðið er fylgdi staðsetningu veggjarins, t.d. íorðsendingum sínum nr. 11, 12 og 17. Stefnandi telur að stefnda hafi boriðað sjá til þess að stefnandi hefði greiðan og óheftan aðgang að verkstaðalmennt og einstaka svæðum á verkstað, sbr. meðal annars ákvæði 4.2.2 í ÍST30:2012. Þá hafi stefnda borið að sjá til þess að vinna verktaka yrði samræmd,þ.e. vinna stefnanda og þess verktaka á vegum stefnda sem sá um byggingubráðabirgðaveggjarins, sbr. ákvæði 4.2.7 í ÍST 30:2012. Þessara atriða hafiekki verið gætt af hálfu stefnda. Stefnandi telur að verkið hafi tafist afþessum sökum og miðar við að töfin hafi numið a.m.k. átta dögum. Því beri aðviðurkenna kröfu hans um þann dagafjölda. Stefnandi heldur því fram að stefnda hafiborið að hafa öll gögn sem skiptu máli vegna hönnunar á útvegg 2. hæðar tilbúinsem hluta af útboðsgögnum. Að minnsta kosti hafi stefnandi mátt ganga að þvísem vísu að nauðsynleg gögn og upplýsingar væru til reiðu þegarburðarþolshönnuður stefnanda hæfi að hanna útvegg 2. hæðar. Á þessu hafi orðiðverulegur misbrestur af hálfu stefnda og þessar vanefndir valdið verulegumtöfum á hluta af 1. verkáfanga sem og töfum á framkvæmdum á útvegg á 2. hæð í2. verkáfanga. Stefnandi bendir í þessu sambandi á aðstrax í apríl hafi verið hafist handa við hönnun útveggja 2. hæðar, sbr.verkfundargerð nr. 5, 11. dagskrárlið. Í byrjun maí hafi hann óskað eftir fundimeð hönnuðum stefnda hið bráðasta þar sem hann taldi vanta talsvert afupplýsingum til þess að hægt yrði að hanna vegginn. Í samskiptum sínum viðeftirlitsaðila og hönnuði stefnda í maí 2012, með tölvuskeytum, orðsendingum ogí verkfundargerðum, hafi komið ítrekað fram að burðarþolshönnuður stefnandateldi það óhjákvæmilegt að fyrir lægi staðfesting um burðarþol veggjarins á 1.hæðinni. Af hálfu burðarþolssérfræðings stefnda hefði því verið borið við aðveggurinn á 1. hæðinni hefði verið hannaður af Ístaki og að hann hefði engingögn í höndunum, hvorki teikningar né útreikninga frá Ístaki, til þess að sannreynaburðargetu samlokueininga. Hann gæti því hvorki staðfest né tekið ábyrgð á þvíað veggurinn á 1. hæðinni gæti ráðið við álagið frá gluggakerfinu á 2. hæðinni. Stefnandi bendir á að í verkfundargerðnr. 8, dags. 21. maí 2012, hafi komið fram að hönnun útveggjar á 2. hæð værilokið og hún samþykkt af burðarþolshönnuði stefnda, en að burðarþolshönnuðurstefnda gæti hins vegar ekki staðfest burð veggjar á 1. hæð aðalbyggingarinnar. Stefnandi bendir á að hann hafi ítrekaðí júní og júlí tilmæli um að fá staðfestingu á burðarþoli veggjar 1. hæðar ogmeð orðsendingu nr. 23 þann 11. júlí 2012 hafi hann tilkynnt um stöðvunframkvæmda á 2. hæð vegna skorts á staðfestingu á burðarþoli veggjar 1. hæðar.Jafnframt hefði verið tilkynnt að verktíminn í samningi aðila væri ekki lengurí gildi og að semja þyrfti um nýjan verktíma. Bendir stefnandi á í þessusambandi að byggingarstjóra verksins hafi í raun verið óheimilt að látaverkframkvæmdir halda áfram meðan ekki lágu fyrir fullnægjandi upplýsingar umburðarþol veggja á 1. hæðinni. Stefnandi bendir enn fremur á að þann26. júlí 2012 hafi honum borist tölvupóstur frá burðarþolshönnuði stefnda þarsem staðfest var að burðargeta eininga á 1. hæð flugstöðvarinnar værifullnægjandi miðað við þær útfærslur sem stefnandi hefði lagt fram. Vegnasumarleyfis byggingarfulltrúa flugvallarsvæðisins, starfsmanns stefnda, hafiteikningarnar af útveggnum á 2. hæðinni ekki fengist samþykktar og stimplaðarfyrr en þann 14. ágúst 2012. Þá fyrst hafi verið heimilt að hefjast handa viðreisingu útveggjarins. Stefnandi heldur því fram að stefndahafi við útboð verksins borið að hafa til reiðu öll nauðsynleg gögn ogupplýsingar er vörðuðu burðarþol byggingarhluta sem ætlunin var að byggja ofaná, þar á meðal stimplaðar og samþykktar teikningar af burðarvirki eldribyggingarhlutans og staðfestingu á burðarþoli hans. Stefnandi telur að stefndahafi borið að afhenda sér slík gögn og upplýsingar eigi síðar en í apríl eðabyrjun maí 2012 þegar burðarþolshönnuður stefnanda hóf hönnun útveggjar á 2.hæðinni og kallaði eftir gögnum og upplýsingum. Stefnandi telur þann drátt semvarð á afhendingu þessara upplýsinga alfarið á ábyrgð og áhættu stefnda envegna þess hversu mjög stefndi dróg að bregðast við fyrirspurnum og tilmælumstefnanda hafi orðið gríðarlega miklar tafir á heildarverkinu. Stefnandi telurað miða eigi tafirnar við tímann frá því að hönnun útveggjar á 2. hæðinni laukog hún var samþykkt af burðarþolshönnuði stefnda sem hafi ekki verið síðar en21. maí 2012 til 14. ágúst 2012 þegar hönnunargögnin voru samþykkt og stimpluðaf byggingarfulltrúa eða um 86-90 daga. Stefnandi telur að nær því þriggjamánaða töf í verkáfanga sem hafi átt að taka um eða innan við fjóra mánuði,miðað við dagsetningu verksamnings, feli í sér brostna forsendu fyrir umsömdumverktíma. Stefnandi vísar til þess að íhönnunargögnum hafi ekki komið fram fullnægjandi upplýsingar um staðfest mállyftuops. Í verklýsingu hafi engar upplýsingar verið um frágang lyftuhússins.Stefnandi hafi vakið athygli á þessum atriðum 10. og 11. ágúst 2012. Í svarifrá eftirliti þann 14. ágúst 2012 komi fram að stærðin á lyftuopinu virtistekki vera á hreinu. Stefnandi heldur því fram að tafir hafi hlotist af þessarivanhönnun sem sé á ábyrgð og áhættu stefnda. Framlengja beri verktímann afþessum sökum um sjö daga. Þá vísar stefnandi til þess að samkvæmtgrein 2.6.1 í verklýsingu átti stefndi að afhenda stefnanda fullsmíðaðstálvirki, þ.e. stálgrindarbita, þakbita og stálsúlur fyrir svonefndanorðurbyggingu þann 15. mars 2012. Við uppsetningu stálbita á suðurhliðfyrir vegg á 2. hæðinni hafi komið í ljós að hann var of stuttur til austurs ogþurfti því að lengja hann. Um þetta hafi verið bókað í verkfundargerð nr. 21þann 3. september og svo aftur í verkfundargerð nr. 22 þann 10. september 2012.Þá hafi komið í ljós að stálbiti á austurhlið var einnig of stuttur til suðursog því þurfti að lengja hann, sbr. verkfundargerðir nr. 23, 24, 25 og 26.Stefnandi telur ljóst að þessi vansmíð á byggingarefni sem stefndi útvegaðihafi tafið framkvæmdir um nokkrar vikur og að lengja eigi verktímann um aðminnsta kosti sex vikur af þessum sökum. Fyrir miðjan maí 2012 hafisamningsaðilar rætt um hertar glerhurðir í glerveggjum og hvaða búnaður skylditengjast þeim. Stefndi hafi ákveðið að hann myndi sjálfur útvega hlutabúnaðarins, nánar tiltekið „panic“-slár, segla og aðgangskortalesara. Þann 29.júní 2012 hafi stefnandi kallað eftir upplýsingum frá stefnda um hvort geraætti ráð fyrir þessum búnaði við smíði hurðanna sem þá var að hefjast, en svarhafi ekki borist stefnanda fyrr en 21. ágúst 2012. Stefnandi telur þessar tafirá ábyrgð stefnda, en þær hafi átt sinn þátt í því að heildarverkið tafðist ogrétt sé að miða við að minnsta kosti þriggja vikna töf og samsvarandi lenginguverktímans af þessum sökum. Samkvæmt grein 7.2.1 í verklýsinguhafi stefnandi átt að rífa niður austurvegg aðalbyggingar á 2. hæð og reisanýjan vegg utar, eftir atvikum og eins og kostur var með því að endurnýta efniúr eldri veggnum. Hins vegar hafi hvorki í verklýsingu né magnskrá verið aðfinna lýsingu á eða fyrirmæli um niðurrif suðurveggjar. Stefnandi hafi taliðþetta vera aukaverk og hefur krafist greiðslu fyrir það, sbr. nánar um aukaverksíðar. Stefnandi heldur því jafnframt fram að bæta eigi við verktímann fimmdögum vegna þessa aukaverks en það sé sá tími sem fór í verkið. Stefnandi telur að lengja eigiverktímann vegna þess að framkvæmdir færðust yfir á óhagstæðari árstíma vegnaatvika sem voru á ábyrgð og áhættu stefnda. Stefnandi bendir í þessu sambandi áað samkvæmt verkfundargerð nr. 21 var ekki hægt á föstudeginum 31. ágúst aðvinna að uppsetningu veggja og glugga á 2. hæð vegna vinds. Ekki hafi heldurverið hægt að vinna að þessum verkþáttum mánudaginn 10. september og samkvæmtverkfundargerð nr. 24 urðu tafir í tvo daga við lokun útveggja 2. hæðar vegnaroks. Einnig urðu tveggja daga tafir vegna þess sama samkvæmt verkfundargerðnr. 25 og eins dags töf samkvæmt verkfundargerð nr. 26. Samkvæmt verkfundargerðnr. 28 hafði veðrið undanfarið verið erfitt og tafið útivinnu og hið sama varbókað í verkfundargerð nr. 29. Ekki sé getið um dagafjölda í tveimursíðastnefndum verkfundargerðum en stefnandi telur að tafirnar hafi numið allssex dögum. Alls hafi tafir vegna veðurs verið að minnsta kosti 13 dagar ogframlengja beri verktímann sem því nemi. Stefnandi vísar til þess að fljótlegaeftir opnun tilboða og leiðréttingu þeirra vegna villna í tilboðsskrá hafiumsjónarmaður stefnda í verkinu upplýst að það gæti tekið allt að þremurmánuðum að fá aðgangsheimildir fyrir starfsmenn og undirverktaka. Fram komi íverkfundargerð nr. 2, dags. 2. apríl 2012, að stefnandi var búinn að skila innumsóknum um aðgang að flugverndarsvæði fyrir alla lykilstarfsmenn og myndiskila inn umsóknum fyrir undirverktaka samdægurs og daginn eftir. Hægt hafigengið að fá umsóknir afgreiddar, í lok apríl hafi fjórir starfsmenn veriðkomnir með aðgangsheimild að flugverndarsvæðinu og sex starfsmenn þann 14. maí.Stefnandi vísar til þess að í verkfundargerð nr. 17, dags. 30. júlí2012, geri hann athugasemdir vegna óeðlilega mikils dráttar á því að útvegaaðgangsheimildir fyrir tvo rafvirkja og tvo blikksmiði. Athugasemdin sé ítrekuðí verkfundargerð nr. 18. Í verkfundargerð nr. 20, dags. 27. ágúst 2012, komifram að einhver misskilningur hafi verið við afgreiðslu umsókna sem olli töfumá útgáfu aðgangsheimilda. Upplýst hafi verið að ferlið tæki nú aðeins um 10daga í stað þriggja mánaða áður. Samkvæmt þessu hafi tekið tæpan mánuð aðleiðrétta misskilninginn sem valdið hafði töfum á afgreiðslu aðgangsumsóknaþeirra sem þurfti að vinna að verkinu. Stefnandi telur að hinn langiafgreiðslufrestur á umsóknum um aðgangsheimildir leiði enn betur í ljós hversuóraunhæfur verktími framkvæmdanna var, þ.e. einungis fjórir og hálfur mánuðursamkvæmt upphaflegri áætlun stefnda en tæplega fjórir mánuðir frá undirritunverksamnings. Stefnandi telur að af þessum sökum beri að lengja verktímann umað minnsta kosti þrjá mánuði og þá sé meðal annars haft í huga að það hafitekið nær sex vikur að afgreiða fyrstu umsóknirnar á upphafsstigum verksins. Þá vísar stefnandi til þess aðsamkvæmt greinum 5.4.1, 7.3.1 og 7.3.2 í verklýsingu áttu klæðningarplötur aðvera með tilgreindum lit. Plötur með þessum lit var ekki hægt að kaupa fráefnissölum nema í magni sem var langt umfram það sem þurfti í verkið. Stefndiog arkitektar hans höfnuðu tillögu stefnanda um að notaðar yrðu álplötur ísambærilegum lit, örlítið frábrugðnum hinum tilgreinda lit í verklýsingunni.Stefnandi hafi því ekki átt annan kost en þann að senda álplötur í pólýhúðuntil þess að uppfylla litaskilyrðin en slíkt hafði verið gert í fyrriframkvæmdum í flugstöðinni án þess að þeirrar aðferðar hefði verið getið íútboðsgögnum. Af þessu hlaust umtalsverður viðbótarkostnaður og einnigverulegar tafir á þessum verkþætti en flytja hafi þurft plöturnar í mörgumferðum nokkra leið á verkstæði til húðunar og svo til baka á verkstað.Stefnandi telur að stefndi beri ábyrgð á þessum töfum og að framlengja beriverktímann af þessum sökum um tvær til þrjár vikur. Samkvæmt grein 0.3.0 í útboðslýsinguútvegaði stefndi allar gólfflísar í verkið. Stefnandi telur að það hafi hvílt ástefnda að hafa nægar flísar á verkstað þegar á þyrfti að halda. Stefnanditelur að stefnda hafi verið það í lófa lagið að láta hönnuði sína reikna útmagn flísa, og viðbótarmagn til öryggis á lager, og tryggja þannig að ekki yrðiskortur á þeim. Þetta hafi verið sérstaklega mikilvægt í ljósi þess aðflísarnar í flugstöðinni eru ekki framleiddar nema samkvæmt pöntun hverju sinniog fást ekki afgreiddar frá framleiðanda nema með nokkurra mánaðaafgreiðslufresti. Í þessu tilviki hafi flísarnar verið pantaðar í lok nóvember2012, en að þær hafi ekki verið til afhendingar hjá innflytjandanum,S.Helgasyni, fyrr en 23. mars 2013. Stefnandi heldur því fram að vegna hinslanga afgreiðslufrests hafi stefndi þurft að panta nægilegt magn flísa áður enverkið var boðið út. Útilokað hafi verið fyrir hvern þann verktaka sem tækiverkið að sér að skila því á hinum afar skamma verktíma vegna skorts á flísum.Stefnandi telur að þegar af þessari ástæðu hafi brostið forsendur fyrirskilafrestum í verkinu og að fallast beri á kröfur stefnanda um verulegalengingu verktímans vegna flísaskortsins eða að minnsta kosti um 5-6fimm tilsex mánuði. Stefnandi bendir síðan á að erfitt hafi verið að fá sumtbyggingarefni sem hönnuðir gerðu ráð fyrir þar sem það var ekki lagervara hjáseljendum byggingarefnis. Á verktímanum hafi stefnandi lýst áhyggjum sínumvegna afgreiðslu efnismála en þetta tafði efniskaup og framkvæmd verksins. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 2.mgr. 4. gr. verksamnings aðila skyldi fara um greiðslu tafabóta samkvæmt grein0.4.2 (svo – á væntanlega að vera grein 0.3.2) í útboðs- og verklýsingu, lykistefnandi ekki verkáföngum á tilskildum tíma. Stefnandi heldur því fram aðhvorki í verksamningi aðila né í útboðs- og verklýsingu sé að finna ákvæði erheimilað hafi stefnda að halda eftir greiðslum samkvæmt framvindureikningum.Þvert á móti hafi stefndi sjálfur, samkvæmt grein 0.4.1 í útboðslýsinguverksins, ákveðið að tryggja sér að verktakinn stæði við skuldbindingar sínar,þar á meðal greiðslu tafabóta samkvæmt grein 0.3.2 í útboðslýsingunni, með þvíað áskilja að framkvæmdatrygging verktakans næði til greiðslu tafabóta.Stefnandi bendir á að samkvæmt grein 0.3.3 í útboðslýsingunni sé kveðið á umgreiðslur og reikningsskil. Þar sé meðal annars vísað til kafla 5.1 í ÍST 30 enekkert í þeim kafla staðalsins feli í sér heimild til handa verkkaupa til aðáskilja sér rétt til að halda eftir greiðslum af framvindureikningum vegnahugsanlegra tafabóta. Þá bendir stefnandi á að samkvæmt grein 0.1.5 íútboðslýsingunni víki ákvæði ÍST 30 ef þau stangist á við ákvæði útboðs- ogverkskilmála og/eða verklýsingar. Samkvæmt framangreindu telur stefnandiað stefndi hafi ekki haft samningsbundna heimild til þess að halda eftir aðhluta til eða öllu leyti greiðslum samkvæmt framvindureikningum. Sú aðgerðstefnda í máli þessu, að halda eftir á ólögmætan hátt um 25 milljónum króna afframvindureikningum stefnanda, hafi valdið stefnanda verulegum erfiðleikum viðframkvæmd verksins og meðal annars haft þau áhrif að verkið tafðist vegnaerfiðleika stefnanda við að greiða birgjum og undirverktökum sínum. Stefnanditelur því að hann eigi rétt til framlengingar verktímans af þessum sökum um aðminnsta kosti sex vikur. Stefnandi vísar til þess að um 80aukaverk hafi þurft að vinna til þess að ljúka við framkvæmdir. Stefnandi telurað þessi mikli fjöldi aukaverka í verki sem einungis átti að vinnast á tveimurtil fjórum mánuðum, sýni glögglega hversu vanbúið verkið var til útboðs.Stefnandi telur ekki óvarlegt að áætla að verktíminn hafi lengst um að minnstakosti tvo til þrjá mánuði, eingöngu vegna ófyrirséðra en umbeðinna auka- ogviðbótarverka. Þá hafi stefnandi reist nýjan vegg viðvörugeymslu með brunamótstöðuviðmiði EI-60. Stefndi taldi frágang veggjar viðloft vera ófullnægjandi og ekki standast kröfur um brunaþol. Engin hönnunargögnvoru um frágang veggjarins við loftið og deildu aðilar um hvort sérstaka hönnunþyrfti til að unnt yrði að ganga réttilega frá veggnum. Stefnandi heldur þvífram að hann hafi reist vegginn samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og í samræmi viðveggi sem fyrir voru á svæðinu. Hafi eitthvað skort upp á að veggurinn ogtenging hans við loftið hafi verið fullnægjandi, hafi það verið hlutverkstefnda og hönnuða hans að útvega fullnægjandi hönnunargögn sem hægt yrði aðfara eftir. Stefnandi telur að tafir vegna þessa sem séu á ábyrgð og áhættuverkkaupans nemi fjórum til sex vikum. Þá hafi aðilar deilt um þakhalla, hvortmissmíði væri á þakinu og ef svo væri, hverjar væru orsakir hennar. Stefnanditelur sig hafa farið eftir hönnunargögnum um burðarvirki þaksins og því sé umhönnunargalla að ræða ef þakhalli er ekki nægilegur. Stefnandi telur að tafir áverkinu vegna þessarar deilu við stefnda nemi fjórum til sex vikum. Að öllu framangreindu virtu telur stefnandi yfirgnæfandirök vera fyrir þeirri kröfu sinni að ógilda beri eða víkja til hliðar verktíma-og tafabótaákvæði í verksamningi aðila, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnanditelur að í stað upphaflega ákveðins verktíma beri í þessu máli að miða við hinaalmennu reglu í íslenskum verksamningarétti, að hafi ekki verið samið umákveðinn verktíma beri verktaka að vinna verk og skila því með hæfilegum hraða,að teknu tilliti til allra atvika. Stefnandi telur að þegar litið sé ámálið í heild sé um svo stórfelld og mörg tilvik að ræða að í raun sé með engumóti hægt að ætlast til þess að verki af þessu tagi ljúki á styttri tíma en9-12 mánuðum. Stefnandi telur, með vísan til allra framangreindra atriða semhann telur hafa átt ríkan þátt í því að ekki reyndist unnt að ljúka verkinuinnan tilgreinds tíma í samningi aðila, að viðurkenna beri rétt sinn tilverulegrar lengingar verktímans í báðum verkáföngum, að álitum um ekki skemmritíma en sjö til átta mánuði í heild frá 1. ágúst 2012. Stefnandi telur sig eigasamningsbundinn rétt til slíkrar lengingar verktímans, sbr. grein 5.2.2 íÍST-30:2012. Varðandi tafabætur þá byggir stefnandiá því með vísan til umfjöllunar sinnar um verktímann og brostnar forsendurfyrir honum, svo og réttmæti kröfu sinnar að öðrum kosti um framlenginguskilafresta 1. og 2. verkáfanga og verktímans í heild, að stefndi eigi ekkilögvarinn rétt til tafabóta og því hafi stefndi á óréttmætan hátt haldið eftirstórum hluta framvindugreiðslna, stefnanda og undirverktökum hans tilstórfellds tjóns. Stefnandi bendir jafnframt á að sú fjárhæð tafabóta semstefndi hefur haldið eftir af framvindureikningum sé um 12% afheildasamningsfjárhæð fyrir verkið en slík fjárhæð, verði á hana fallist, séóbærilega há fyrir hvern þann verktaka sem lendir í viðlíka aðstæðum ogstefnandi gerði í þessu verki. Stefnandi heldur því fram að ákvæði íverksamningnum um tafabætur miðist við að verkkaupi verði í raun fyrir tjónivegna dráttar á afhendingu, enda sé kveðið á um það í grein 5.2.6 í ÍST-30 aðtafabætur skuli áætlaðar miðað við hugsanlegt tjón. Stefnandi heldur því framað stefndi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni þótt 1. verkáfanga hafi ekki aðöllu leyti verið lokið þann 1. júní 2012. Þannig hafi stórum hluta 1.verkáfanga eða um 60% verið skilað þann 1. júní 2012, eins og samkomulag varum, og aðgengi komufarþega hafi verið tryggt, sá verkþáttur tekinn út og notkunhans heimiluð. Skömmu síðar hafi komið í ljós að stefndi þurfti ekki að notaþessa aðkomuleið fyrir farþega svo sem ítrekað var bókað í verkfundargerðum. Stefnandi telur að samkvæmt grein 5.2.7í ÍST-30:2012 hafi verið skylt að endurskoða ákvæðið um tafabætur íverksamningnum þegar búið var að tryggja aðgengi farþega og heimila notkun þessverkhluta. Slíkt hafi hins vegar aldrei komið til greina af hálfu stefnda einsog bókanir í verkfundargerðum beri með sér. Stefnandi telur að stefndi hafi meðþessu brotið gegn samningsbundinni skyldu sinni gagnvart stefnanda og valdiðstefnanda margháttuðu óhagræði og tjóni. Stefnandi telur það einnig hafatöluverða þýðingu að aðrir verkþættir í 1. verkáfanga, þ.e. reising stiga- oglyftuhúss, tenging þess við 2. hæð flugstöðvarinnar, og utanhússfrágangur á 2.hæðinni að nokkru leyti, hafi út frá rökréttu verkskipulagi og nýtingaráformum stefndatengst 2. verkáfanga en ekki 1. verkáfanga. Ljóst sé að þessir hlutarbyggingarinnar hefðu aldrei nýst stefnda á nokkurn hátt öðruvísi en í beinumtengslum við frágang og nýtingu rýmisins á 2. hæðinni. Raunar liggi ekki fyrirhvers vegna þessir verkþættir voru flokkaðir með 1. verkáfanga í stað 2.verkáfanga, verkþættir sem átti að ljúka við á tæplega tveggja mánaða verktíma.Tilviljun ein virðist hafa ráðið þessari verkáfangaskiptingu. Af þessu leiðirað stefndi hefði aldrei getað orðið fyrir neinu tjóni þótt þessum verkþáttumyrði ekki skilað 1. júní 2012. Verði ekki fallist á kröfu stefnandaum framlengingu skilafrests og höfnun á tafabótum til handa stefnda vegna þesstelur stefnandi að hafna beri kröfu stefnda um tafabætur þar sem hann hefur áengan hátt gert grein fyrir slíkri kröfu. Stefnandi haldi því fram að stefndihafi ekki gert sér neina grein fyrir tafabótunum með sundurliðuðu og rökstudduyfirliti. Stefndi hafi einungis haldið eftir rúmlega 25 milljónum króna án þessað gera nokkra grein fyrir dagafjölda, tímabili eða öðrum atriðum sem skiptamáli fyrir stefnanda og undirverktaka hans. Vegna þessa tómlætis stefnda hafihann fyrirgert öllum rétti sínum til tafabóta úr hendi stefnanda, hafi slíkurréttur verið til staðar á annað borð. Hvort sem fallist verði á kröfustefnanda um synjun á rétti stefnda til tafabóta að nokkru eða öllu leyti telurstefnandi að gjalddagi slíkrar kröfu stefnda, eigi hún rétt á sér á annað borð,geti enn ekki verið runninn upp og vísar stefnandi í því sambandi tiláðurnefnds tómlætis stefnda um að gera grein fyrir kröfu sinni og grundvellihennar. Að auki vísar stefnandi til umfjöllunar sinnar í lið 2.1.10-19 um tafirvegna greiðsludráttar á framvindureikningum. Tafabætur hafi verið innifaldar íframkvæmdatryggingu samkvæmt grein 0.4.1 í útboðslýsingu verksins en með því aðfella fyrirkomulag tafabóta í þann farveg sem þar sé kveðið á um, sé ljóst aðstefndi var bundinn af því að gera þau mál upp, þ.e. kröfu um tafabætur ogágreining þar um, í lok verksins. Stefnandi telur að alla vanrækslustefnda beri að meta honum í óhag, þar á meðal að því er varðar það tímamarkþegar krafa telst nægilega sundurliðuð og upplýst til þess að geta talistgreiðslukræf. Stefnandi vísar til þess að hann hafi í orðsendingu sinni nr. 36,dags. 23. október 2012, auk þess að mótmæla tafabótarétti stefnda, bent stefndaá að hann hefði ekki fengið í hendur neina útreikninga á tafabótakröfum stefndavegna peninga sem stefndi hefði haldið eftir af framvindureikningum stefnanda.Stefndi hafi samkvæmt þessari ábendingu haft fullt tilefni til að gera nánarigrein fyrir kröfu sinni og rökstyðja hana. Þá telur stefnandi að stefnda hafieinungis verið heimilt að reikna 100.000 króna tafabætur á báða verkáfanga,hafi stefndi á annað borð átt rétt á tafabótum, en ekki 100.000 króna tafabæturá hvorn verkáfanga fyrir sig. Orðalag greinar 0.4.2 í verksamningi aðila beriekki skýrt með sér að stefndi geti krafist tilgreindrar fjárhæðar fyrir hvornverkáfanga. Stefnandi telur að óskýrleika í orðalagi ákvæðisins beri að skýrasér í hag en stefnda í óhag. Varðandi kröfur sínar vegna aukaverkaog viðbótarkostnaðar þá vísar stefnandi til þess að á verktímanum hafi þurft aðleysa fjölmörg vandamál vegna óvæntra atvika og vanhönnunar verksins. Mörgaukaverk hafi fallið til og margvíslegur viðbótarkostnaður. Margiraukaverkareikningar stefnda hafi verið samþykktir og greiddir en öðrum hafnað.Rétt sinn til greiðslu þessara reikninga byggir hann á verksamningi málsaðila,ákvæðum ÍST-30:2012 og almennum reglum íslensks verksamningaréttar umgreiðsluskyldu verkkaupa á aukaverkum og viðbótarkostnaði. Eins og rakið hefur verið lagðistefnandi við aðalmeðferð fram breytta kröfugerð og féll frá ákveðnum kröfum.Hér verður eingöngu vikið að þeim kröfum sem eftir standa. Kröfum stefnanda umgreiðslu fyrir aukaverk og viðbótarkostnað, er nánar lýst svo: Aukaverk nr. 12 – gólf í farþegagangi.Samkvæmt lið 5.1.1 Gólfílögn í verklýsingu komi fram að reikna skyldi með þvíað undirlag gólfílagnar yrði að grunna með óþynntum múrgrunni af heppilegrigerð. Að hluta til hafi þurft að undirbúa gólfílögnina á annan hátt, þ.e. aðslípa gólf í farþegagangi, lakka það og strá sandi í lakkið, í stað þesseingöngu að grunna flötinn, og af þessu hafi hlotist meiri vinna en stefnanditelur sig hafa mátt búast við. Stefnandi krefur stefnda því um aukakostnað semaf þessu hlaust. Viðbótarvinna múrara hafi verið 20 tímar á tímagjaldinu 5.760krónur eða samtals 115.200 kr. og efniskostnaður 32.808 kr. með umsömdu 10%álagi á efniskaup. Heildarkostnaður hafi því verið 148.008 kr. m/vsk. Aukaverk nr. 16 – uppsetn. áblikkstoðum í rútuskýli. Samkvæmt lið 7.2.5. í verklýsingu, þar sem fjallað varum vegg milli vörumóttöku og stigahúss/rútubiðskýlis, skyldi veggurinnuppbyggður af stálgrind. Stefnandi bauð einungis í reisingu stálgrindarinnar enekki í útvegun efnis eða smíði. Stefnandi heldur því fram að við útboð verksinshafi ekkert komið fram á teikningum sem gaf til kynna að honum bæri að útvegablikkstoðir til þess að nota í þessum verklið. Stefnandi bendir á að samkvæmtútboðsteikningu nr. X38-03 hafi verið gert ráð fyrir reisingu 150x150 mm RHSstálgrindar sem stefndi átti samkvæmt kafla 2.6 í verklýsingu að útvega. Þann12. maí 2012 hafi eftirlitsmaður stefnda sent uppfærða teikninguna nr. X38-03og þar hafi fyrst komið fram upplýsingar um lóðréttar, heilsinkhúðaðarblikkstoðir. Í tölvupósti stefnanda til eftirlitsmanns þann 24. maí 2012 varbent á þetta atriði og jafnframt að af þessari breytingu hlytist kostnaðarauki.Hönnuður verkþáttarins hafi talið stoðirnar hafa komið fram á teikningum nr.41.29 (deili J) og með texta á teikningu nr. 38.03, svo og hafi þær veriðsýndar á teikningu nr. 20.26. Stefnandi telur hins vegar teikningu nr. 41.29sýna allt annan vegg en þann sem kröfuliður þessu snýst um. Þá sé blikkstoðaekki getið á útboðsteikningu nr. 38.03. Loks bendir stefnandi á að teikning nr.20.26 sé af einangruðum bogavegg sem sé útveggur fyrri framkvæmda. Þá hafi hannþurft að spyrjast sérstaklega fyrir um þykkt á efni blikkstoða, enda hafðiþessa efnis ekki verið getið eða því lýst í útboðsgögnum. Stefnandi krafði stefnda um greiðslufyrir þetta aukaverk og samkvæmt sundurliðunarblaði stefnanda namviðbótarvinnan við reisingu blikkstoðanna 665.280 krónum en efniskostnaður747.198 krónum eða samtals 1.412.478 krónum. Stefnandi telur stefnda eiga aðgreiða þennan aukakostnað vegna efnis sem ekki var getið í útboðsgögnum, endahafi stefndi ekki sýnt fram á að krafan sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 17 – niðurrif á austurvegg. Samkvæmt grein 7.2.1 í verklýsingu átti verktaki að taka niðurausturvegg annarrar hæðar og endurnýta það sem nýtilegt yrði, svo sem glugga,gler, klæðningar og sólskerma, við uppbyggingu og frágang nýrra útveggja, sbr.orðsendingar eftirlitsmanns stefnda nr. 9 og 11. Efni sem verktakinn teldi siggeta endurnýtt við nýjan útvegg skyldi vera í vörslu og á ábyrgð verktakans ogskyldi hann gæta þess að efnið yrði ekki fyrir hnjaski. Vísað var til teikningaarkitekta nr. X22-210 (grunnmynd 2. hæðar, veggir og hurðir, yfirlit, svæðiB2/B3), X19-35 (hliðarmyndir suður og austur), X19-36, X19-43 (skurðir) ogX1-34 (##). Samkvæmt texta á teikningu X22-210skyldi reisa bráðabirgðaútvegg á byggingartíma en nákvæm gerð hans ogstaðsetning átti að vera í samráði við stefnda og stefnanda. Vísað var tilteikningar Almennu verkfræðistofunnar. Sú teikning, nr. 687.5-B-699, hafi hinsvegar ekki legið fyrir þegar útboðið fór fram og fékk stefnandi hana í hendursíðar en ekki frá stefnda. Stefndi fékk annan verktaka til þess að reisabráðabirgðavegginn en sá verktaki hafði ekkert samráð við stefnanda við þáframkvæmd. Þegar til kom hafi bráðabirgðaveggurinn verið staðsettur svo nálægtútveggnum sem átti að rífa niður eða einungis í 6 cm fjarlægð, að mjög erfitthafi reynst að koma við tækjum á þeirri hlið útveggjarins sem sneri aðbráðabirgðaveggnum. Ekki hafi verið orðið við kröfu stefnanda um aðbráðabirgðaveggurinn yrði fjarlægður. Vegna hins takmarkaða athafnarýmis milliveggjanna hafi reynst mjög erfitt að koma við mannskap og tækjum til þess að nániður óskemmdu efni í útveggnum sem stefnanda var uppálagt í verklýsingu aðgera ráð fyrir að nýta við uppbyggingu nýs útveggjar á 2. hæð flugstöðvarinnar. Stefnandi heldur því fram að hann hafisamkvæmt verklýsingu mátt búast við fullnægjandi vinnuaðstöðu við niðurrifútveggjar þar sem gert var ráð fyrir endurnýtingu efnis við byggingu nýsútveggjar. Stefnandi gerði athugasemdir vegna staðsetningar bráðabirgðaveggjarinsþann 30. apríl 2012, í verkfundargerð nr. 5, dagskrárlið 29 og með orðsendingumnr. 11 og 12. Stefnandi heldur því fram að stefndi beri áhættu af og ábyrgð ástaðsetningu bráðabirgðaveggjarins og þeim aukakostnaði sem af hlaust viðniðurrif útveggjarins. Tilboð stefnanda í þennan verklið var 1.980.000 kr. ogvar miðað við að fullnægjandi aðstaða væri til niðurrifs útveggjar á þann háttað endurnýta mætti sem mest af byggingarefni í honum í hinn nýja útvegg semreisa átti. Raunkostnaður hafi hins vegar orðið 3.606.480 kr. eða um 82% hærrien reiknað var með í tilboðinu. Stefnandi heldur því fram að í raun hafiforsendan fyrir tilboði sínu í þennan verklið brostið enda hafi tilboðið miðastvið allt aðrar og betri vinnuaðstæður en raunin varð. Krafa stefnanda í þessum liðstefnukröfunnar er mismunurinn á tilboðsfjárhæðinni og raunkostnaði viðniðurrif veggjarins, þ.e. 1.626.480 kr., og byggist m.a. á dagskýrslum semstefndi sé með afrit af. Stefnandi telur að stefnda beri að greiða sér þessakröfu enda hafi hann ekki sýnt fram á að hún sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 29 – plex á þakirútuskýlis: állistar o.fl. til festingar. Stefndi hafi keypt eða látið útbúaállista og aðrar festingar fyrir plexígler á þaki rútuskýlis en þegar til átti aðtaka fundust þær ekki. Til þess að stöðva ekki þennan verkþátt keypti stefnandiþví festingarnar. Samkvæmt ábendingu eftirlitsmanns var sett fram hófleg krafaum greiðslu þessa viðbótarkostnaðar. Stefnda beri að greiða stefnanda þennanviðbótarkostnað að fjárhæð 140.130 kr. enda hafi hann ekki sýnt fram á að hannsé ósanngjarn. Aukaverk nr. 32 – epoxy-gólf ívörumóttöku. Á verkfundi þann 9. júlí 2012 hafi stefnandi bent á að epoxy-gólfí vörumóttöku hafi vantaði í verklýsingu og magnskrá. Þess vegna væri þessiverkliður aukaverk. Í verkfundargerðinni hafi verið bókað að þar semepoxy-gólfið hafi vantað í verklýsingu og magnskrá skyldi stefnandi bæta viðnýju epoxyi við núverandi gólf, í sama lit og fyrir væri. Hafa skyldi skilinmilli nýs og gamals epoxy-gólfs þannig að sem minnst bæri á þeim. Fulltrúistefnda, eftirlitsmaður með verkinu, óskaði eftir tilboði frá stefnanda ífermetraverð á niðurlögn á umræddu epoxy-gólfi áður en farið yrði í þennanverklið. Samkvæmt aukaverkareikningi stefnanda nr. 32 krafði hann stefnda umgreiðslu á 208.224 kr. vegna þessa aukaverks. Miðaðist reikningsfjárhæðin aðhluta til við efniskostnað við flotun undir epoxy, svo og við niðurlögn áepoxy-efninu, en stefnandi fékk undirverktaka til þeirrar vinnu. Stefndi hafi gertathugasemdir við kröfuna á 23. verkfundi þann 17. september 2012 og síðan hafnað kröfunni, í tölvupósti þann 19.október 2012. Stefnandi telur reikningsfjárhæðina vera hóflega og sanngjarna ogað stefnda beri að greiða sér hana enda hafi stefndi ekki sýnt fram á að krafansé ósanngjörn. Stefnandi bendir á að þótt flatarmál gólfsins hafi veriðtiltölulega lítið hafi þurft sérstaka aðgætni við verkið. Um vandasama vinnuvið rennu og niðurföll hafi verið að ræða með vatnshalla á gólfinu. Aukaverk nr. 34 – uppsetning ástálvirki í norðurbyggingu, stiga o.fl. Í tilboði stefnanda í uppsetningustálvirkis í norðurbyggingu, stiga og lyftuhúsi og í rútuskýli hafi veriðgengið út frá magnáætlun í útboðsgögnum en tilboðsverð miðaðist við þyngdstáls. Ágreiningslaust er með aðilum að þyngd stálvirkis í norðurbyggingu var491,50 kg minni en samkvæmt tilboðinu. Þyngd stálvirkis fyrir stiga og lyftuhúsreyndist vera 537,9 kg meiri og þyngd stálvirkis í rútuskýli reyndist vera1.912,20 kg meiri en samkvæmt magntölum í útboðsgögnum. Einingarverð í hvernlið stálvirkis samkvæmt tilboði var eftirfarandi: Ein.verð: Magnbreyting (kg): Verðbreyting:Norðurbygging 150 kr. -491,5 -73.725Stigi og lyftuhús 310 kr. 537,9 166.749Rútuskýli 315 kr. 1.912,20 602.343 __________Alls 695.367krónur Með 10% álagi nemi heildarkrafastefnanda 764.903 kr. sem stefnda beri að greiða samkvæmt verksamningi aðila.Stefnandi fellst ekki á það sjónarmið eftirlitsaðila að ekki eigi að greiðafyrir mismun frá áætluðu magni ef mismunurinn nemur minna en 10%, sbr.tölvupóst frá 8. nóvember 2012. Aukaverk nr. 44 – Icopal-dúkur ogkrossviður fjarlægður, förgun efnis. Áður en uppbygging á útvegg 2. hæðarflugstöðvarinnar hófst þurfti stefnandi meðal annars að rífa Icopal-dúk ofan afvegg 1. hæðar, svo og að fjarlægja krossvið ofan á og af vegg 2. hæðar undirglugga og farga efninu. Stefnandi telur þetta vera aukaverk enda hafi þess íengu verið getið í verklýsingu að rífa þyrfti dúk eða fjarlægja krossvið. Krafastefnanda tekur mið af vinnutímum smiða (24 klst.) og ófaglærðra starfsmanna(20 klst.), en heildarkrafan nemur 234.940 kr. Stefnda beri að greiða fyrirþetta aukaverk umkrafða fjárhæð enda hefur hann ekki sýnt fram á aðkröfufjárhæðin sé ósanngjörn. Stefnandi bendir í þessu sambandi á aðvæntanlegum bjóðendum gafst ekki kostur á að skoða aðstæður á þessu verksvæði ívettvangsgöngu þar sem engum bjóðenda var leyft að fara inn fyrir. Vinna viðþennan verklið hafi reynst allt öðruvísi og til muna tafsamari og erfiðari enbúast hafi mátti við ef tekið er mið af verklýsingu. Aukaverk nr. 49 – útveggjaeiningarofan við gluggavegg. Samkvæmt verksamningi aðila átti stefnandi að hanna nýjanútvegg á 2. hæð. Við niðurrif eldri útveggjar átti stefnandi að endurnýta alltþað byggingarefni sem unnt væri, svo sem glugga, gler, klæðningar og sólskerma,við uppbyggingu hins nýja veggjar, sbr. orðsendingar eftirlitsmanns stefnda nr.9 og 11. Teikningar af uppbyggingu eldri útveggjarins voru ekki með útboðsgögnumog þurfti stefnandi því að geta sér til um uppbyggingu hans þegar gengið varfrá tilboðinu. Þá var ekki unnt að skoða útvegginn í vettvangsgöngu bjóðendaþar sem þeim var ekki hleypt inn í flugstöðina. Í tilboðinu var gert ráð fyrirendurnýtingu efnis úr gamla veggnum. Þar sem bráðabirgðaveggur, sem reistur varrétt innan við eldri útvegginn (sjá lýsingu í aukaverki nr. 17), var hafðuralltof nálægt veggnum sem rífa átti, var ekki unnt að rífa útvegginn án þess aðeyðileggja byggingarefnið í honum að meira eða minna leyti. Á því beri stefndiábyrgð. Stefnandi telur að vegna þess að ekki reyndist unnt að endurnýtabyggingarefnið úr gamla útveggnum hafi þurft að smíða og leggja til umtalsvertmeira af byggingarefni en ella hefði orðið og reiknað var með í tilboðistefnanda. Stefnandi telur að stefndi eigi að standa straum af þeimviðbótarkostnaði sem af þessu hlaust enda hafi það verið á ábyrgð hans aðbráðabirgðaveggurinn var reistur of nálægt útveggnum sem rífa skyldi. Stefnandi hafi sundurliðað og gertítarlega grein fyrir kostnaðinum í þessum kröfulið, bæði efni og vinnu ogstefndi hefur ekki sýnt fram á að krafa stefnanda, 2.074.699 kr., séósanngjörn. Aukaverk nr. 52 – hellulögn við/undirflóttastiga. Ágreiningslaust sé að stefnandi vann aukaverk við hellulögn við ogundir flóttastiga en upphaflega átti að steypa flötinn sem var hellulagður.Aðilar séu hins vegar ekki á einu máli um kröfufjárhæð stefnanda, 289.747 kr.Stefnandi telur sig hafa gert stefnda viðhlítandi grein fyrir þessum viðbótarkostnaðiog hvernig hann sundurliðast. Stefnandi sé ósammála eftirlitsmanni um að krafansé óeðlilega há. Vinna hafi þurft við hellulögnina á erfiðum stað. Ekki varauðvelt að koma fyrir tækjum eða að vinna þetta eins og þegar hellulagt er meðnægu athafnarými. Stefnandi telur að ekki sé unnt að nota viðmiðunartölur úrbyggingarlykli Hannars enda séu tölur þar miðaðar við allt aðrar og betrivinnuaðstæður. Stefnandi telur stefnda ekki hafa sýnt fram á að kröfufjárhæðinsé ósanngjörn og því beri stefnda að greiða hana. Aukaverk nr. 53 – opna bráðabirgðavegginn á Panoramabar, o.fl. Til þess að ná gólfinu í nýju byggingunni í rétta hæðhafi þurft að ná í hæðarkóta á eldra gólfinu innan við bráðabirgðavegginn semreistur var áður en eldri útveggur var rifinn niður. Útilokað hafi verið aðgera það á annan hátt en þann að útbúa hurð á bráðabirgðaveggnum í því skyni.Stefnandi heldur því fram að hann hafi ekki getað reiknað með þessu verklagi útfrá verklýsingu og þannig ekki getað tekið það með í útreikning á tilboði sínu.Stefnandi bendir sérstaklega á að ekki hafi verið hægt að taka gólfhæðina ánýja svæðinu áður en bráðabirgðaveggurinn var reistur enda hafi svæðið þá veriðhluti af þaki 1. hæðar með dúk og hellum ofan á sem rífa þurfti af og hreinsaáður en mæling færi fram. Stefnandi telur að stefnda beri að greiða kostnaðvegna þessa að fjárhæð 147.920 kr. og stefndi hafi ekki sýnt fram á að hún séósanngjörn. Aukaverk nr. 55 – fjarlægður brunnurundir stigahúsi, o.fl. Ágreiningslaust sé að stefnandi vann aukaverk við aðfjarlægja brunn undir stigahúsi. Grafa þurfti frá brunninum og fjarlægja hann.Einnig gróf stefnandi fyrir frárennslislögnum og mokaði yfir. Fyrir þessa vinnukrefur stefnandi stefnda um greiðslu vegna 12 klst. vinnu ófaglærðrastarfsmanna og 4 klst. vinnu á hjólagröfu. Eftirlitsmaður stefnda telur aðverkþátturinn hafi tekið mun styttri tíma og samþykkti því greiðslu miðaða við50% af kröfu stefnanda. Stefnandi er ósammála stefnda að þessu leyti og telursig hafa gert fullnægjandi grein fyrir kröfu sinni að fjárhæð 109.940 kr.Stefndi hafi hins vegar ekki sýnt fram á að kröfufjárhæðin sé ósanngjörn og þvíberi honum að greiða kröfuna. Aukaverk nr. 57 – aðlögun flísa úrfarþegagangi inn í töskumóttöku. Stefnandi krafði stefnda um greiðslu á 46.080kr. vegna aukaverks sem fólst í því að gera þurfti sérstakar ráðstafanir viðaðlögun flísa sem lagðar voru á nýtt gólfsvæði í farþegagangi, þar sem þærmættu gólfflísum á eldra gólfsvæði í töskumóttöku. Stefnandi benti á þennanverkþátt sem aukaverk í verkfundargerð nr. 10. Stefnandi telur að sú vinna semþurfti að inna af hendi vegna þessa hafi ekki verið í verklýsingu (5.5.1.Granít). Stefnandi telur kröfuna vera hóflega og að stefndi hafi ekki sýnt framá að hún sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 58 – bora fyrir niðurfallií stálbita, smíða og sjóða styrkingar á stálbita. Stefnandi vakti athygli áþví, á verkfundi 25. júní 2012, sjá verkfundargerð nr. 13, að þakniðurfall innií austurvegg stiga- og lyftuhúss kæmist ekki niður vegginn þar sem niðurfalliðþyrfti að fara gegnum stálbita á veggnum svo að hægt yrði að tengja það viðstút í sökkulvegg. Önnur lausn var einnig rædd á verkfundinum. Á verkfundi þann2. júlí 2012, verkfundargerð nr. 14, ákvað stefndi að þakniðurfallið færi niðurí vesturvegg, eins og teikningar segðu til um, og að tekið yrði úr bitum oglektum veggjar til þess að það kæmist á leiðarenda. Stefnandi hafi unnið verkið sem fólst íþví að bora fyrir þakniðurfallinu gegnum stálbita. Smíða þurfti styrkingar ogsjóða þær á stálbitann til þess að hann missti ekki styrk við borun gatsins.Ekki er ágreiningur með aðilum um að verk þetta hafi verið unnið en stefnditaldi fjölda vinnutíma of mikinn og ekki í samræmi við umfang verksins.Stefnandi krafði stefnda um greiðslu fyrir vinnu tveggja járnsmiða í níu klst.dagana 19. og 20. júlí 2012, alls 36 klst. Einnig var krafist greiðslu vegnaleigu á suðuvél og kaupa á stáli í styrkingarnar. Alls var krafist greiðslu á225.385 kr. en í breyttri kröfugerð lækkaði stefnandi kröfu sína í 179.305 kr.Stefnandi telur að stefnda beri að greiða umkrafða fjárhæð enda hafi stefndiekki sýnt fram á að krafan sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 60 – niðurtekt og færsla ásuðurglugga. Á verkfundi nr. 17, þann 30. júlí 2012, benti stefnandi á að öllvinna við suðurvegg 2. hæðar væri aukaverk þar sem hans væri ekki getið íverklýsingu eða magnskrá. Stefndi hafnaði kröfu stefnanda og taldi verkiðinnifalið í verklið 7.2.1 í verklýsingu. Jafnframt kæmi þetta fram ániðurrifsteikningu nr. X99-05. Stefnandi heldur því fram að hann eigikröfu um greiðslu fyrir þetta aukaverk. Verkliður 7.2.1 fjalli einungis umniðurrif á austurvegg byggingarinnar, ekki sé getið um suðurvegg hennar. Þá séekki gert ráð fyrir niðurrifi suðurveggja í magnskrá. Stefnandi telur því að umaukaverk sé að ræða, sem stefnda beri að greiða fyrir. Stefnandi hefur lagt fram sundurliðaðadagskýrslu fyrir þennan verklið. Alls eru skráðir 199,5 tímar vegna vinnutrésmiða og 49,5 tímar vegna vinnu tækjastjóra. Þá er krafist greiðslu vegnaefniskaupa (þéttingar og festingar) og vegna tækjanotkunar (skæralyfta oglodal, alls 49,5 tímar á hvort tæki). Heildarkrafan nemur 1.818.676 kr.Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi ekki sýnt fram á að krafan séósanngjörn og því beri honum að greiða hana. Aukaverk nr. 63 – smíði og uppsetning áfestingum á gluggaprófíla. Samkvæmt lið 2.6.1 í verklýsingu átti stefnandi aðsetja upp stálgrindarbita, þakbita og stálsúlur í svonefndri Norðurbyggingusamkvæmt fyrirmælum á teikningu. Stefndi átti að útvega fullsmíðað stál semafhenda átti stefnanda 15. mars 2012. Á verkfundi nr. 21, þann 3. september2012, vakti stefnandi athygli stefnda á því að stálbiti á suðurhlið sem setturvar upp fyrir vegg 2. hæðar hafi verið of stuttur til austurs og því þyrfti aðlengja hann. Eftirlitsmaður stefnda bókaði í fundargerðina að hann myndi óskaeftir útfærslu frá hönnuði vegna þessa. Stefnandi telur að það hafi verið áábyrgð stefnda að stálbitar voru smíðaðir of stuttir. Allar úrbætur á þessumgalla séu því á ábyrgð og kostnað stefnda. Smíða hafi þurft og setja uppfestingar fyrir gluggaprófíla á suður/austurhorni og á austur/norðurhorni.Kostnaður vegna þessa hafi numið 83.595 kr. sem stefnda ber að greiða endahefur hann ekki sýnt fram á að þessi krafa sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 64 – móttaka efnis fráverkkaupa (flísar og ofnar). Samkvæmt lið 3.3.2 Ofnar í verklýsingu átti aðendurnýja ofna sem teknir yrðu niður. Stefndi lét taka ofnana niður og setti þáí geymslu. Stefnandi þurfti að láta sækja ofnana í geymsluna og flytja þá áverkstað. Það útheimti nokkra vinnu sem ekki var gert ráð fyrir íverklýsingunni. Stefnandi krefur stefnda um greiðslu fyrir þá vinnu. Samkvæmtlið 5.5.1 Granít átti stefndi að útvega allt flísaefni og flytja á verkstað.Stefndi afhenti ekki flísar á 2. hæð hússins, þær sem þar átti að leggja niður,heldur skildi þær eftir á plani. Stefnandi þurfti að láta hífa flísarnar upp á2. hæð. Stefnandi telur þetta vera aukaverk sem stefnda beri að greiða fyrir.Stefndi hefur hafnað þessari kröfu stefnanda. Stefnandi hefur krafið stefnda umgreiðslu vegna þessara aukaverka að fjárhæð 187.560 kr. Stefndi hafi ekki sýntfram á að sú krafa sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 65 – kostnaður vegnaflutnings á álplötum í og úr pólýhúðun. Samkvæmtverkliðum 5.4.1 (Kerfisloft úr götuðum málmplötum), 7.3.1 (Klæðning –álkassettur) og 7.3.2 (Klæðning – sléttplötuklæðning) í verklýsingu gerðistefndi ákveðnar kröfur um lit á klæðningarplötum. Plötur í hinum fyrirskrifuðulitum voru ekki til hjá efnissölum nema keypt yrði í mjög miklu magni, langtumfram það magn sem þurfti í verkið. Stefnandi lagði til að álplötur ísambærilegum lit yrðu notaðar í staðinn, en því var hafnað af stefnda ogarkitektum hans. Eina færa leiðin til þess að ná réttum lit hafi því verið aðsenda álplötur í pólýhúðun og var stefnda send orðsending þar að lútandi þann10. maí 2012. Stefnda hafi þannig verið kunnugt um að grípa þurfti til þessaúrræðis og var því ekki mótmælt af hans hálfu. Stefnandi telur flutningplatnanna í pólýhúðun og til baka á verkstað vera aukaverk og viðbótarkostnað,sem stefnda beri að greiða. Stefnandi hafi gert stefnda grein fyrir kostnaðinumvegna þessa sem nam 1.081.150 kr. samkvæmt yfirliti. Stefndi hafi ekki sýntfram á að þessi krafa sé ósanngjörn en hafi hafnað kröfunni. Stefnandi bendir á að ekki var hægt aðklippa álplöturnar fyrir fram og flytja þær í einni ferð. Setja þurfti hverjaplötu upp samkvæmt mjög nákvæmu máli. Því hafi þurft flutning í nokkrum ferðumsvo sem fram kemur í yfirliti stefnanda.Stefnandi bendir einnig á að þegar eldri klæðning var rifin niður utanhússhafi komið í ljós að þær plötur voru pólýhúðaðar. Þessa var ekki getið íútboðsgögnum og verður að telja útboðsgögnin verulega ófullnægjandi að þessuleyti. Stefnandi hafi því ekki gert ráð fyrir því í tilboði sínu að til þessaráðs þyrfti hugsanlega að grípa og miðað tilboð sitt við það. Aukaverk nr. 66 – kostnaður vegnaflutnings á gluggaprófílum í og úr pólýhúðun.Vegnastaðsetningar bráðabirgðaveggjar sem verktakar á vegum stefnda reistu við eldriútvegg á 2. hæð urðu gluggaprófílar, sem teknir voru niður og fyrirmæli voru umí verklýsingu að nýta skyldi í uppbyggingu nýs útveggjar, fyrir hnjaski.Óhjákvæmilegt hafi verið að taka prófílana niður eftir uppsetningu þeirra ánýja útveggnum til þess að pólýhúða þá eftir hnjaskið. Þess í stað hafiprófílarnir verið sendir í pólýhúðun áður en þeir voru settir upp. Af þessuhafi hlotist kostnaður sem stefnda beri að greiða. Stefnandi heldur því fram aðhann hafi raunar á þann hátt sparað stefnda umtalsverðan kostnað við niðurrifprófílanna og húðun þeirra síðar meir. Stefnandi krefur stefnda um 725.376 kr.vegna þessa. Stærsti hluti kröfunnar sé útlagður kostnaður vegnapólýhúðunarinnar eða 601.816 kr. Stefnandi telur að stefnda beri að greiðaþennan viðbótarkostnað, enda hefur hann ekki sýnt fram á að krafan séósanngjörn. Aukaverk nr. 67 – viðbótarkostnaður viðrekstur vinnusvæðis vegna lengri verktíma. Stefnandi telur að verkið hafitafist af ástæðum sem stefndi beri ábyrgð á og áhættu af svo sem færð eru rökfyrir hér að framan. Lengri verktími hafði það í för með sér að stefnandiþurfti að halda úti vinnubúðum og annarri aðstöðu á framkvæmdasvæðinu munlengur en hann mátti reikna með. Stefnandi heldur því fram að vegna lengingarverktímans hafi brostið forsendur fyrir þeim þætti í tilboði sínu er laut aðrekstri vinnusvæðis. Hann krefur því stefnda um greiðslu vegna þessaviðbótarkostnaðar eða í fimm mánuði. Krafan nemur alls 2.230.370 kr. og stefndihafi ekki sýnt fram á að hún sé ósanngjörn Aukaverk nr. 73 – tilfærsla netbakka. Ísal á 2. hæð hafi rafverktaki á vegum stefnanda þurft að taka niður netbakkafyrir lagnir og setja hann upp á ný. Um hafi verið að ræða breytingu fráteikningu vegna þrengsla við lagnir í lofti. Stefnandi krefur stefnda umgreiðslu fyrir þetta aukaverk og viðbótarkostnað en krafan nemi 118.080 krónum.Stefndi hafi ekki sýnt fram á að krafan sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 80 – lagnaskaft í töskumóttöku.Að beiðni stefnda (eftirlits) hafi verið gerðar breytingar á lagnaskafti ítöskumóttöku og eingöngu sé ágreiningur um fjárhæð aukaverkakröfunnar.Stefnandi krefst greiðslu fyrir vinnu smiðs í fjóra tíma í verkinu, eða alls24.744 kr. en stefndi sé ekki reiðubúinn að greiða fyrir meira en tveggja tímavinnu. Stefnandi telur kröfu sína hóflega og að stefndi hafi ekki sýnt fram áað hún sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 81 – göt fyrir raflögngegnum stálprófíl. Bora hafi þurft fyrir raflögn gegnum stálprófíl í gólfivegna glerveggjar. Að mati stefnanda var þetta aukaverk enda kom lýsing á þessuhvorki fram í lið 4.1.5 Göt og brunaþéttingar, en þar sé eingöngu lýst borungegnum steypta fleti, né í kafla 5.7 í verklýsingunni. Krafa stefnanda, 11.520kr., sé hófleg og hefur stefndi ekki sýnt fram á að hún sé ósanngjörn. Aukaverk nr. 82 – Breytingar á þakhallav/ófullnægjandi hönnunar. Aðilar hafi deilt um þakhalla áflugstöðvarbyggingunni og orsakir þess að vatn virtist á einum stað ekki eiga greiðaleið að niðurfalli. Stefnandi telur að um hönnunargalla hafi verið að ræða. Aðfyrirmælum eftirlitsmanns stefnda voru gerðar lagfæringar á þakinu. Stefnanditelur það vera aukaverk og sendi eftirlitinu kröfuyfirlit þar að lútandi þarsem sundurliðaður er kostnaður stefnanda vegna eigin starfsmanna, svo ogaðkeyptrar þjónusta undirverktaka. Krafan er að fjárhæð 984.232 kr. Stefnanditelur stefnda eiga að greiða fyrir þetta aukaverk og telur jafnframt að stefndihafi ekki sýnt fram á að krafa sín sé óhæfileg eða ósanngjörn. Aukaverk nr. 83, Kostnaðurv/aðgangspassa og setu námskeiðs. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir ýmsumkostnaði vegna umsókna um aðgangsheimildir starfsmanna og undirverktaka. Menn ávegum hans hafi þurft að sitja námskeið til þess að fá aðgangsheimildir og hannþurft að greiða kostnað vegna þessa. Ekkert í útboðslýsingu verksins hafi gefiðtil kynna að hann þyrfti að reikna með þessum kostnaði og hann eigi því kröfu áhendur stefnda vegna þessa óvænta og ófyrirséða aukakostnaðar. Stefndi hafiekki sýnt fram á að krafan sé ósanngjörn og honum beri því að greiða hana, enhún sé að fjárhæð 496.154 kr. Aukaverk nr. 84 – málun línurista.Samkvæmt 3.5.6 Loftristar í verklýsingu áttu línuristar að vera úr áli,ómálaðar. Stefnandi hafi þurft að taka þær niður og láta húða í sama lit ogloftin til samræmis við aðrar sambærilegar ristar í flugstöðinni. Til að sparastefnda þann kostnað og fyrirhöfn lét stefnandi undirverktaka sinn sjá um aðmála ristarnar áður en þær voru settar upp. Stefnandi hefur krafið stefnda umgreiðslu fyrir þetta aukaverk, 246.630 kr. sem hann telur hóflegt. Stefndi hafiekki sýnt fram á að krafan sé ósanngjörn. Varðandi kröfu stefnanda um lækkunverktryggingar segir í grein 0.5.1 í verksamningi aðila að stefndi skuli gefaút skriflega heimild til að lækka eða fella niður framkvæmdatryggingu innan 10daga frá því að lokaúttekt fari fram. Skyldi tryggingin lækkuð í 4% afsamningsupphæð, að viðbættum viðaukum við samning og verðbótum. Samkvæmt þessusamningsákvæði átti stefndi eða eftirlitsaðili fyrir hönd hans að gefa útheimildina eigi síðar en 4. mars 2013, en lokaúttekt verksins fór fram 21.febrúar 2013. Krafa um lækkun verktryggingarinnar hafi verið sendeftirlitsaðila þann 9. apríl 2013 að undangengnum tilmælum stefnanda tileftirlitsaðila þar að lútandi. Þrátt fyrir ítrekanir þar að lútandi sinntistefndi ekki samningsbundinni skyldu sinni að þessu leyti fyrr en 18. nóvember2013. Kostnaður stefnanda við að halda úti fullri verktryggingu hafi numið um100 þúsund krónum á mánuði. Frá 4. mars 2013 olli stefndi því stefnandafjárhagslegu tjóni sem nemur lækkuninni á verktryggingunni, hefði stefndi sinntskuldbindingu sinni um að gefa út yfirlýsingu um lækkunina. Nemur tjónstefnanda alls 614.342 kr. og krefur stefnandi um þá fjárhæð. Krafa stefnanda um bætur vegnaverktryggingarinnar byggist á almennum reglum skaðabótaréttar, innan og utansamninga. Stefnanda þykir ljóst vera að stefndi hafi af ásetningi eða gáleysivaldið honum þessu fjárhagslega tjóni með saknæmu og ólögmætu athafnaleysisínu. Kostnaður sá og þar með fjárhagslegt tjón sem stefnandi verði fyrir afþeim sökum sé bein afleiðing þessarar háttsemi stefnda. Varðandi lagarök þá styður stefnandi dómkröfur sínar m.a. viðalmennar reglur íslensks verksamningaréttar um tilurð og skuldbindingargildisamninga, skyldu verkkaupa til þess að hafa útboðsgögn og hönnunargögn tilbúinþegar verk er boðið út, reglur um forsendur verktaka fyrir tilboðsgerð ogsamningsgerð, reglur um rangar og brostnar forsendur fyrir samningsákvæðum,skyldu verkkaupa til að veita verktaka greiðan aðgang að verksvæði, skylduverkkaupa til að samræma störf hliðsettra verktaka, reglur um rétt verktaka tilframlengingar skilafrests, rétt verktaka til greiðslna fyrir aukaverk og vegnaviðbótarkostnaðar, rétt verktaka til umkrafinna verklauna, nema verkkaupi sýnifram á að krafa sé ósanngjörn, og skyldu verksamningsaðila til þess að leggjasig fram um að leysa sameiginlega óvænt og aðkallandi álitamál á verktíma. Einniger stuðst við almennar reglur um rétt verktaka til bóta úr hendi verkkaupavegna ófullnægjandi aðstöðu, hönnunargagna eða af öðrum ástæðum er valdaverktaka tjóni. Kröfu um bætur fyrir tjón vegna tafa álækkun verktryggingar styður stefnandi við almenna bótareglu innan samningaog/eða utan samninga. Krafa stefnanda um dráttarvexti styðstvið ákvæði í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðbætur, sbr. einkum5.-6. gr. og 12. gr. laganna. Stefnda er stefnt fyrir dóm á lögheimilisvarnarþingifélagsins, sbr. 2. mgr. 85. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Krafa stefnanda um málskostnað úrhendi stefnda styðst við ákvæði 21. kafla laga um meðferð einkamála, nr.91/1991, sérstaklega 129. og 130. gr. laganna. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að stefnandikrefjist annars vegar greiðslu á óumdeildum reikningsfjárhæðum sem nema u.þ.b.25 milljónum króna og hins vegar krefjist hann greiðslu fyrir aukaverk semstefndi hefur hafnað. Um fyrrnefnda hluta stefnukröfunnar gildi að stefndi hafibeitt samningsbundnum heimildum til að draga dagsektir eða tafabætur frá kröfumstefnanda en ekki sé ágreiningur um fjárhæðir reikninga. Um síðari hlutann umtilvist aukaverkakrafnanna sé ágreiningur. Útreiknaðar tafabætur frásamningsbundnum skiladögum nemi 35,7 milljónum króna. Áfallnar tafabætur komitil frádráttar og verði skuldajafnað, í fyrsta lagi gegn óumdeildumreikningsfjárhæðum og síðan þeim aukaverkakröfum sem kunni að verða viðurkenndarí þessu máli og að því marki sem tafabætur hrökkva til. Eins og fram komi í lokaskýrsluframkvæmdaeftirlits hafi stefnandi nánast einvörðungu byggt á vinnuundirverktaka en mjög hafi skort á heildarskipulag vinnu og undirbúningeinstakra verkþátta. Þá var að mati eftirlitsins ónógur mannskapur á verkstaðog verkið illa af hendi leyst. Þá komi fram á bls. 8 í lokaskýrslu eftirlitsinsað dagsektir að fjárhæð 17,4 milljónir króna féllu á frá 1. júní 2012 til 22.nóvember 2012 þegar stefnandi var talinn hafa skilað fyrsta áfanga verksins aðmestu. Skil á öðrum áfanga hafi dregist til loka febrúarmánaðar 2013 og laukverktaki því ekki í raun. Dagsektir sem féllu á frá umsömdum skiladegi hinn 1.ágúst hafi numið 18,3 milljónum króna og er þá aðeins miðað við upphaffebrúarmánaðar 2013. Samtals námu áfallnar dagsektir því 35,7 milljónum króna.Það er krafa stefnda að þær dragist frá stefnukröfum. Stefndi vísar til þess að í stefnu séannars vegar lagt upp með málsástæður um að víkja beri ákvæðum verksamnings umverktíma og tafabætur til hliðar með stoð í reglum kröfuréttar um brostnarforsendur og 36. gr. samningalaga nr. 36/1936. Hins vegar byggi stefnandi á þvíað hann eigi rétt á framlengingu verktíma í margfaldan upphaflegan verktíma. Varðandi ógildingarkröfu stefnandavegna brostinna/rangra forsendna og 36. gr. samningalaga þá vísar stefndi tilþess að í stefnu sé byggt á því að víkja beri til hliðar eða ógilda ákvæðiverksamnings aðila um skilafresti og tafabætur, enda sé það ósanngjarnt að beraþau ákvæði fyrir sig „í ljósi allra atvika málsins“. Þetta sé að mati stefndahaldlaus málsástæða. Umrædd ákvæði í útboðslýsingu og verksamningi séu afarhefðbundin og skipta áhættu af verkskilum og verktíma eins og gert er í öllumþorra sambærilegra verksamninga á Íslandi. Ákvæðin hafi því hvorki veriðósanngjörn né í andstöðu við viðskiptavenju eins og haldið er fram. Verkefniðsem um ræðir hafi ekki verið óvenjulegt heldur nokkuð vel fyrirsjáanlegtbyggingartæknilega þótt þörf væri á góðu skipulagi og samræmi á verktímanum.Jafnframt hafi stefnandi sem verktaki átt öll færi á því að fá framlenginguverktíma ef aðstæður gæfu tilefni til. Enginn hafi þvingað stefnanda til aðbjóða í verkið né hafi hann mótmælt samningsskilmálunum fyrr en löngu eftir aðverkið var komið í óefni. Stefnandi sé vanur sambærilegum verkefnum og hafihaft allar forsendur til að átta sig á þeirri áhættu sem hann tók á sig með þvíað lofa verkskilum 1. áfanga hinn 1. júní 2012 og 2. áfanga hinn 1. ágúst 2012. Röksemdir stefnanda fyrir þessumórökréttu málsástæðum séu óljósar en virðist þó snúa að því að verktími hafiverið of naumt skammtaður, breytingar hafi átt sér stað á verktímanum,byggingarleyfi seint gefið út, útboðstegundin hafi hentað mjög illa og erfitt fyrirverktaka sem buðu í að „átta sig á verkinu sjálfu“. Engar þessara viðbáravirðist þó eiga stoð í gögnum málsins og sé þeim mótmælt. Meginatriðið sé að málið snýst um þaðhvernig samningsákvæðin voru efnd og hvaða réttindi fólust í þeim. Aðferðafræðingeti ekki verið sú að byrja á því að víkja þeim til hliðar eins og stefnandifer fram á. Ágreiningsefni málsins beriað leysa á þeim grunni að ákvæðunum sé beitt samkvæmt efni sínu og súniðurstaða geti aldrei orðið ósanngjörn í skilningi 36. gr. samningalaga nemasýnt sé fram á að skilyrði þeirrar reglu eigi við. Það hafi ekki verið gert íþessu máli. Varðandi rétt til framlengingarverktíma á grundvelli samningaákvæða þá vísar stefndi til þess að þrátt fyrirað ekki hafi verið fullnægt skyldu samkvæmt ÍST-30 og útboðsgögnum um rökstuddaog nákvæma kröfu um framlengingu skilafrests megi ráða af stefnunni aðstefnandi telji sig eiga rétt á að a.m.k. 200 daga framlengingu. Kröfugerðstefnanda vegna framlengingar skilafrests sé yfirgengileg og ekki í neinusamræmi við ákvæði samnings aðila eða þau gögn sem fyrir liggja um aðstæður áverkstað. Flestum kröfum stefnanda hafi veriðsvarað með bréfi framkvæmdaeftirlitsins, dagsettu 18. október 2012. Stefnandihafi lítt brugðist við athugasemdum sem þar komu fram og hafi í sumum tilvikumbætt við atriðum sem hann telur að eigi að leiða til enn frekari framlengingará skilafresti. Stefndi vísar almennt um afstöðu sína til áðurnefnds bréfs ogbyggir einnig á því að það sem komi fram síðar sé of seint fram komið. Tilboð hafi verið opnuð hinn 7. mars2012. Tilboði stefnanda hafi verið tekið fljótlega og hófst þá undirbúningurverksins. Verksamningur hafi verið gerður hinn 4. apríl 2012 og stefnandi hafiengan fyrirvara gert um verktíma. Í 4. gr. samningsins hafi verið skýr ákvæðium verklok, bæði fyrsta og annars áfanga, sem og tilvísun til útboðsgagna umgreiðslu tafabóta. Sjá megi í verksamningi að verktrygging var ekki tilbúinfyrr en hinn 27. mars 2012 og önnur skjöl sem vantaði frá stefnanda, s.s.gæðakerfi og öryggisáætlun, séu dagsett hinn 28. mars 2012. Stefndi minnir á aðverkinu átti að skila um 60 dögum eftir að verksamningur var undirritaður. Viðþað bætist að þegar komið var fram í seinnihluta maímánaðar ætlaði stefnandi aðverk hans kynni að tefjast um 20 daga, sbr. verkfund nr. 8, dags. 21. maí 2012,og lagði fram nýja verkáætlun sem sýndi að aðrir verkliðir en skil á stigahúsiog rútuskýli voru í raun á áætlun. Í ákvæðum útboðsgagna (0.3.2) segi umtafabætur:„Verktaki skal ljúkaverki sínu á tilskildum tíma samkvæmt grein 0.0.5 ... Fyrir hvern almanaksdagsem dregst að ljúka einstökum áföngum fram yfir verklok, miðað við meðfylgjandiaðgerðarplan, skal verktaki greiða verkkaupa kr. 100.000 í tafabætur. Teljiverktaki sig eiga rétt á framlengingu skilafrests þá skal hann strax skýra fráþví og um leið leggja fram nauðsynleg gögn er sanni réttmætiframlengingarinnar, sbr. kafla 5.2 í ÍST 30.“ Í síðast tilvitnuðum ákvæðum ÍST-30 sékveðið á um það í gr. 5.2.2 hvaða atvik geti heimilað framlengingu verktíma ení meginatriðum sé þar um að ræða breytingar á verkinu sem tefja framgang þess,vanefndir verkkaupa með því að ekki eru lögð fram gögn, efni o.þ.h., og einnigef óviðráðanleg ytri atvik „tálmi framkvæmdum verulega“. Í grein nr. 5.2.3 ístaðlinum segir síðan:„Ef verktaki telur sigeiga rétt á framlengingu á verktíma skal hann tafarlaust senda verkkauparökstudda tilkynningu um það. Í tilkynningu skal rökstutt að töfin hafi hlotistaf þeim atvikum sem verktaki ber fyrir sig.“Verksamningur aðila er að þessu leyti hefðbundinn um skiptingu áhættuvegna verktíma og lögð er áhersla á tafarlausar tilkynningar og sannanir endaséu hagsmunir verkkaupa ríkir af því að fá sem allra fyrst vitneskju um röskuntímaáætlana. Hvorki stefnandi né aðrir bjóðendurhafi gert athugasemdir við verktíma á tilboðsstigi og er ritað var undirverksamning hinn 4. apríl 2012 ítrekaði stefnandi áform sín um að skila fyrstaáfanga verksins tæpum tveimur mánuðum síðar eða hinn 1. júní 2012. Stefnandi hafi hafið undirbúningverksins nokkru fyrr og megi sjá af fundargerð fyrsta verkfundar sem haldinnvar 26. mars 2012 að hann var þá þegar langt kominn með að setja uppvinnubúðir, tengja rafmagn og girða af vinnusvæðið. Einnig komi fram ífundargerðinni að verktakinn hefði fengið heildstætt sett af uppdráttum ogbreyttum teikningum án þess að nokkrar athugasemdir væru gerðar við það. Á öðrum verkfundi, hinn 2. apríl 2012,kom fram að verktaki ynni enn að samningum við undirverktaka og hann hét því aðláta starfsmenn vinna lengri vinnudag en frá 8-18 „til þess að halda áætlun“.Einnig komi fram í sömu fundargerð að niðurrif og færsla veggja, sem byrjað vará í verkinu, væri langt komin. Auk þess væri stálvirki tilbúið til samsetningaro.fl. Um verkáætlun sé sagt við þetta tækifæri að verktaki sé á áætlun. Sjámegi af fundargerðum um þetta leyti að verkkaupi kallaði ítrekað eftir nýjumverkáætlunum í samræmi við framvindu verksins en á því varð undandráttur hjástefnanda, t.a.m. sé bókað á verkfundi hinn 30. apríl 2012: „Samkvæmtfyrirliggjandi verkáætlun er verktaki aðeins á eftir áætlun, en það munvæntanlega koma í ljós í vikunni hvort það muni lagast.“ Í sömu fundargerð ersvo bókað undir lið 21:„Brýnt var fyrir verktakaað hann bæri upp allar sínar kröfur jafnóðum og hann teldi tilefni til ogsérstaklega ef hann teldi sig eiga rétt á hugsanlegum viðbótargreiðslum eðaframlengingu á verktíma. Verktaki taldi svo ekki vera til þessa.“ Í fundargerð verkfundar hinn 7. maí2012 virðist orðið ljóst að verktaki var orðinn á eftir með verkið og er bókaðeftir fulltrúum verktakans að þeir muni „mæta þessum töfum með fjölgun oglengri vinnudögum … ásamt því að fjölga mönnum við verkið“. Í verkfundargerð frá 14. maí 2012 séekki enn komin fram nein formleg krafa um framlengingu á skilafresti en brýnthafi enn verið fyrir verktaka að setja slíkt fram án tafar. Á næsta verkfundi,sem haldinn var hinn 29. maí 2012, var sérstaklega áréttað í upphafi að í gildiværi verksamningur með tilteknum skiladögum og þá orðið umræða um tafirnar þarsem fulltrúi stefnanda sagði að hann teldi „Atafl eiga inni daga vegna tafa …“og boðaði framlagningu rökstuðnings og nýrrar verkáætlunar til samræmis. Við sama tækifæri áréttaði fulltrúistefnda að innheimtar yrðu tafabætur og vísaði m.a. til sérstakrar orðsendingarsem send hafði verið hinn 24. maí 2012 frá eftirlitsmanni stefnda. Nýverkáætlun virðist hafa verið lögð fram á verkfundi hinn 11. júní 2012 og íhenni miðað við að verklok (beggja áfanga) yrðu 24. ágúst 2012 og að verktaki„teldi sig eiga inni umrædda daga vegna tafa á verkinu“. Áréttaðar voruáfallandi dagsektir vegna fyrsta áfanga. Stefnanda hafi ævinlega á verkfundumþar eftir verið kynntur fjöldi þeirra daga sem tafabæturnar hefðu fallið á, ánþess að sérstakar athugasemdir væru gerðar við þá útreikninga. Á verkfundi erhaldinn var hinn 13. ágúst komi fram að dagsektir vegna annars áfanga séuáfallandi samhliða þeim sem kveðið var á um í samningi fyrir fyrsta áfanga. Í fundargerðhinn 3. september (mánuði eftir að skila átti báðum áföngum) komi fram aðveðurfar hafi ekki haft mikil áhrif á framgang verksins. Þar komi einnig framað lögð hafi verið fram ný verkáætlun þar sem verklok voru áætluð hinn 19.nóvember 2012. Hún hafi ekki staðist. Fyrst verkáfanga hafi átt að skilahinn 1. júní 2012 en hann fólst í því að skila farþegagangi tilbúnum tilnotkunar, ljúka gerð biðsvæðis 16 flughlaðsmegin, undirstöðum steyptum,flughlaði steyptu, og stigahúsi frágengu að utan á suðurhlið og vesturhlið útyfir brú. Verkið dróst á langinn en gerð var stöðuúttekt hinn 29. nóvember 2012þar sem ýmsir verkþættir sem ólokið var eru taldir upp, en verktaki hafðitilkynnt þremur dögum fyrr að hann vildi skila verkinu af sér. Tafabætur vegnafyrsta áfanga eru reiknaðar frá skiladegi hinn 1. júní 2012 til 22. nóvember2012 (daginn áður en verktaki tilkynnti um verkskil) og eru 100.000 kr. fyrirhvern dag í 174 daga, þ.e. 17,4 milljónir. Í stefnu séu sérstaklega rakin nokkuratvik er varða fyrsta áfanga verksins sem hafi átt að skila 1. júní 2012 ogstefnandi byggir á að hafi veitt heimild til að fresta verkskilum. Fyrst nefnistefnandi drátt á útgáfu byggingarleyfis, að verksamningur hafi veriðundirritaður seinna en áætlað var og teikningar verið afhentar seint. Útgáfabyggingarleyfisins hafi engin áhrif haft á framvindu verksins enda var þaðfyrir löngu hafið, undirritun verksamningsins hafði ekki heldur haft áhrif ogdregist m.a. vegna stefnanda sjálfs. Stefnandi hafði fyrir löngu hafiðframkvæmdir þegar formlegar teikningar voru afhentar. Hann hafi engan fyrirvaragert og það sé hrein tylliástæða að mati stefnda að þessir þættir hafi skiptmáli. Byggingaráformin höfðu verið samþykkt af yfirvöldum þann 16. mars 2012,sbr. yfirlýsingu á dskj. nr. 16. og stefnandi hafði fengið uppfærðarverkteikningar afhentar eigi síðar en hinn 22. mars 2012, sbr. bókun áaukaverkfundi nr. 1. Til samanburðar megi nefna að umsókn stefnanda um að fásamþykktan byggingarstjóra og uppáskriftir iðnmeistara bárust ekkibyggingarfulltrúa fyrr en hinn 5. maí 2012. Í öðru lagi nefni stefnandi aðsamkomulag hafi orðið um seinkun fyrsta verkáfanga. Þetta sé rangt og eins ograkið sé að framan var margítrekað að samningsbundin verklok væru í gildi. Misskilningurstefnanda um þetta hafi verið leiðréttur á hverjum verkfundi. Þær bókanirverkfunda sem stefnandi beri fyrir sig segi ekkert um slíkt samkomulag. Bókuninfrá 26. mars 2012 um nauðsyn á nánar skilgreindri áætlun hafi verið til þessgerð að leggja áherslu á að stefnandi skipulegði sig vel til að ná umræddritímasetningu á 1. áfanga verksins. Í þriðja lagi beri stefnandi það fyrirsig að gerðar hafi verið margar breytingar á hönnunargögnum og að af því hafihlotist verulegar tafir. Ekkert sé sannað um það að breytingar og nánariútfærslur sem ævinlega fylgja í verkum af þessum toga hafi verið fleiri eðafærri en reyndur verktaki mátti búast við. Eins og fram komi í lokaskýrslueftirlits og svari eftirlitsaðila hinn 18. október 2012 fjölgaði teikningumekki með þeim hætti sem lýst er í stefnu. Staðreyndin sé sú að teikningum hafifjölgað um 13 frá útboði þar til verktaki fékk afhentar verkteikningar í byrjunverks. Heildarfjöldi útgefinna teikninga í verkinu hafi verið 224 og hafi þeimfjölgaði um 77 stykki frá útboði á verktímanum. Auk þess virðist sem ýmsirþeirra verkþátta sem stefnandi nefnir hafi verið fullkláraðir áður en nýjarteikningar (reyndarteikningar) voru gefnar út eða verkþáttur jafnvel unninnmiklu síðar. Stefnandi hafi sett fram sum sjónarmið sín um framlengdan verktímaá fyrri stigum en þau eru hrakin lið fyrir lið í áðurnefndu bréfieftirlitsaðila hinn 18. október 2012 og virðist ekkert hafa verið brugðist viðþeim athugasemdum áður en stefna er gefin út í málinu. Í bréfinu féllsteftirlitið á að verktaki gæti átt rétt til þriggja daga framlengingar áverkskilum vegna kröfuliðar er varðaði plexígler. Öðrum kröfum var hafnað og ervísað til forsendna í bréfi eftirlitsins frá 18. október 2012. Stefndi telur að í stefnu og öðrumgögnum skorti algjörlega á: a) að færðar séu sönnur á að breytingar áteikningum séu umfram venjur og það sem reyndur verktaki megi ætla, b)útskýringu á því hvert orsakasamhengi sé á milli breytinga og tafa á verkinu ogc) að greint sé hvenær tilkynnt hafi verið um tafir í samræmi við ákvæðiverksamnings. Krafan sé því algjörlega ósönnuð að þessu leyti og stefndi eigi íraun óhægt um vik að setja fram varnir með skipulegum hætti. Um einstök atriði sem nefnd eru ístefnu tekur stefndi fram eftirfarandi í greinargerð: Varðandi stiga og lyftuhús segir:Teikningar frá 12.apríl2012 voru ekki breyttar teikningar, um var að ræða nýjar teikningar afstálstiga (teikn.nr. 687.5-B-730 til 738) þ.e.a.s. smíðateikningar af stálstigasem verktaki óskaði eftir 22.mars 2012, sbr. aukafund nr.1. Teikning afstálhandriði 16.apríl var ekki breytt teikning, var einnig um nýja teikningu aðræða (teikn.nr. 687.5-B-739) þ.e.a.s. smíðateikningu sem tilheyrði stálstiga.Breyttar teikningar11.maí 2012 af stál- og timburvirki (Teikn.nr. 687.5-B-710, 714 og 716).Teikningar voru uppfærðar miðað við breytingar sem gerðar voru viðsmíði á stálvirki, þar sem stálvirki var ekki fyllilega í samræmi við eldriteikningar sem verktaki fékk í hendurnar. Um var að ræða viðbótar stálbita(framlegning á núverandi skyggni) yfir innkeyrslu vörugeymslu. Verkþátturinn varframkvæmdur af verktaka 20.-22. júní 2012 og því augljóst að hinar meintu tafirvegna hönnunargagna höfðu engin áhrif.Teikning nr. 687.5-B-712var uppfærð 7. júní 2012, þar sem sniði var bætt við sem sýndi nánar tengingustálvirkis stigahúss við núverandi byggingu þ.e.a.s. eftir að verktaki varbúinn að opna núverandi vegg og skoða nánar aðstæður á staðnum 4.júní 2012. Varðandi uppbyggingu þaks segir:Gefnar voru út uppfærðarteikningar (teikn.nr. 687.5-B-720 og 687.5-B-726) með frekari málsetningum24.apríl 2012 eftir beiðni verktaka á verkfundi nr. 3, 16.apríl 2012. Þar sem stefnandi hafði ekki séð fyrir sér hvernighann ætlaði sér að koma umræddu þakvirki saman, þá voru sendar tillögur áverktaka með uppsetningu þeirra. Þá var jafnframt sent riss sem sýndi breytinguá þakfrágangi endabila, þar sem lokað yrði með krossviðplötum í staðtrapisustáls. Hinn 8.maí 2012 var gefin út ný teikning (teikn.nr. 687.5-B-727)af Almennu verkfræðistofunni, þar sem sýndur er nánari frágangur á þakvirkis.s. m.v. einangrun ofaná trapisustál skv. verklýsingu í lið 7.2.6. Hinn 9.maí2012 voru teikningar sendar á verktaka sem sýndu tillögu að festingutrapisustáls frá hönnuðum, en verktaki taldi sig ekki hafa fengið teikningarnaráður afhentar á sýnum tíma (25.apríl 2012). Ekki liggur fyrir staðfesting ámóttöku verktaka fyrir teikningunum á umræddum tíma þ.e.a.s. 25.apríl 2012 hjáeftirliti! Sjá einnig fyrirspurn frá verktaka 20.júní hér að neðan.Verkþátturinn varframkvæmdur af verktaka 2.-12. júlí 2012.Hinn 29.maí 2012 vorusendar uppfærðar teikningar frá arkitektum af uppbyggingu þakvirkis, þar semfallið var frá því að setja krossviðplötur og timburvirki í þakið. Vegna þessa varð vinnavið uppbyggingu þaks auðveldari og kostnaður minni. 31.maí 2012 voru sendaruppfærðar teikningar frá burðarþolshönnuðum af uppbyggingu þakvirkis, þar semfallið var frá því að setja krossviðplötur og timburvirki í þakið. Vegna þessa varð vinnavið uppbyggingu þaks auðveldari og kostnaður verktakans minni.4.júní 2012 var teikningnr. 687.5-B-720 uppfærð, þar sem bætt var inná teikninguna styrking á nýrristálskúffu sem sett var upp í stað þess að flytja eldri með gluggakerfinu einsog fyrirhugað var í verklýsingu. Um var að ræða breytingu útfrá gögnum, þar semákveðið var að auðvelda verkið fyrir verktakann með því að skilja eftir eldribita og setja upp nýjan í staðinn við færslu útveggjar 2.hæðar. 14.júní 2012voru teikningar nr. 687.5-B-720 og 687.5–B-726 frá burðarþolshönnuðum samræmdarvið teikningar arkitekta vegna breytinga á frágangi þakkanta, og teikningu nr.687.5-B-727 sem gefin var út 8.maí 2012, Verkþátturinn var framkvæmdur afverktaka 2.-7. ágúst 2012.Hinn 20.júní 2012 kemurfyrirspurn frá verktaka vegna festingar á trapisustáli, þar sem hann telur sigekki hafa fengið umræddar upplýsingar/teikningar í hendurnar (finnur þær ekki)og honum því sendar sömu teikningar og hann fékk 9.maí 2012 (og 25.apríl 2012)aftur jafnóðum! Höfðu þ.a.l. liðið 6 vikur frá því verktaka var sendar síðastumræddar teikningar af tillögu að festingu trapisustálsins. Verkþátturinn varframkvæmdur af verktaka 2.-12. júlí 2012.Af þessari samantekt erljóst að engin tengsl eru á milli útgáfu teikninga og þeirra tafa sem urðu áverkinu, hvað þá að sýnt hafi verið á samningsbundinn rétt til framlengingar áskilafresti. Varðandi stiga segir:Hinn 12.apríl 2012 voruafhentar nýjar teikningar (ekki breyttar) þ.e.a.s. smíðateikningar af stálstiga(teikn.nr. 687.5-B-730 – 687.5.-B-738) eins og verktaki hafði óskað eftir áaukafundi nr. 1, 22.mars 2012. Hinn 27.apríl 2012 var tilkynnt um væntanlegabreytingu á stálstiga og fylgdi uppdráttur frá arkitektum (teikn.nr. X24-23)með tilkynningunni sem sýndi áætlaða breytingu á stiga. Hinn 2.maí 2012 varteikning nr. X24-23 gefin formlega út sem sýndi umræddar breytingar á stigaeins og tilkynnt var 27.apríl 2012. Þann 12.júlí 2012 voru teikningar nr.687.5-B-730 og 687.5-B-738 uppfærðar til samræmis við breytingar sem gerðarhöfðu verið á verkstað, þ.a.l. reyndarteikningar.Varðandi rútuskýli segir:Hinn 7.apríl 2012 vargefin út uppfærð teikning nr. 687.5-B-713, þar sem sniði hafði verið bætt viðog sýndi viðbótarstoðir fyrir gataplötur í enda/gafli skýlis. Þann 3.maí 2012voru gefnar út uppfærðar teikningar (nr. X38-01,X38-02 og X38-03) afrútuskýlinu, þar sem ákveðið var að nota plexigler í stað gataplatna úr stáli.Hinn 4.maí 2012 var ekki gefin út uppfærð teikning (nr. X38-03) samkvæmtyfirliti eftirlits, en sendar voru út tvisvar sinnum teikningar þann 7.maí2012! Þann 7.maí 2012 var gefin út uppfærð teikning frá arkitektum (nr. X38-03)þar sem þykkt á plexigleri var breytt úr 15mm í 10mm, ásamt því að tilgreinaþykkt á plexigleri í þaki (6 mm) eins og fram kemur í verklýsingu lið7.5.8. Þá var jafnframt gefin út uppfærðteikning nr. 687.5-B713 og ný teikning nr. 687.5-B717 frá burðarþolshönnuðumsem sýna nánar útfærslur vegna breytingar hjá arkitektum þar sem plexigler varsett í stað gataplatna úr stáli. Hinn 12.maí 2012 var gefin út uppfærð teikning(nr. X38-03), þar sem texti var lagfærður, ásamt því að samræma teikningu nánarvið aðrar teikningar s.s. teikningar nr. X20-110, 20-26, 40-29, 687.5-B-713.Sjá einnig nánar í svari við kröfu nr. 5. Þann 22.maí 2012 var gefin útviðbótarteikning nr. X38-04, sem sýndi nánar stærðir á plexigleri að óskverktaka. Í fyrstu útgáfu var einungis sýnd málsetning á lóðréttum plötum, enstærð/skipting þakplatna með brotalínum. Verktaki taldi það ekki fullnægjandiog var því umrædd teikning gefin aftur út sama dag, þar sem málsetning áþakplötum var einnig gefin upp.Verkþátturinn varframkvæmdur af verktaka 10.júlí 2012 (þak) og 23.júlí 2012 (veggi). Útilokað erað uppfærsla á teikningum mörgum vikum fyrr hafi haft nokkur einustu áhrif áframgang verkþáttarins.Hinn 7.maí 2012 óskaðieftirlit eftir tilboði frá verktaka í veggklæðningu í rútuskýli, þar sem skiptvar út gataðri stálplötu fyrir plexigler sbr. orðsendingu nr. 12 frá eftirlitiog verkfundargerð nr.6 (7.maí 2012). Eftirlit ítrekaði eftirtilboði í umrædda framkvæmd á verkfundi nr.7, 14.maí 2012 og síðan aftur áverkfundi nr.8, 21.maí 2012 og óskaði þáverktaki eftir frekari málum til þess að geta gefið tilboð í verkið. Verktakavar send ný teikning nr. X38-04 með umræddum málum 22.maí 2012 (sjá einnigumfjöllun hér að ofan). Leið þvíeinungis einn dagur frá því ósk verktaka barst til eftirlits að verktaki fékkumræddar upplýsingar afhentar. Varðandi hurðaskrár segir: Þann 2.maí 2012 var óskaðeftir nýju tilboði í hurðir og var verktaka sendar uppfærðar hurðakrár (áExcel-formi), þar sem gerðar voru breytingar á verkinu hvað varðar útvegunbúnaðar á hurðir. En verkkaupi ákvað að sjá um að útvega allan hurðabúnað semsneri að stýringum og neyðarbúnaði hurða og sá verktaki þá einungis um aðútvega hurðir með pumpum, ásamt lagnaleiðum fyrir raflagnir að búnaði hurðanna.Var þetta gert sérstaklega til þess að auðvelda framgang verksins. 5.júní 2012var gefin út uppfærð/breytt hurðaskrá frá arkitektum (teikn.nr. X32-31), þarsem tilgreindur var sá búnaður sem áætlaður var á hverja hurð fyrir sig. 12.júní 2012 var gefin út uppfærðraflagnateikning nr. R-4-223B, í samræmi við breytingar á búnaði skv. breyttrihurðaskrá sem gefin var út 5.júní 2012.Varðandi raflagnir segir:Hinn 25.júní 2012 vorugefnar út 19 nýjar teikningar (A3), sem sýndu nánar viðbætur við stjórnkerfiloftræsikerfis í töflu hússtjórnarkerfis (einlínumyndir) til frekariupplýsinga, en verktaki lagði einungis lagnir að töflu (sbr. gögn). Annarverktaki lagði til og tengdi viðbótarbúnað í töflu.Varðandi kerfisloft segir:Þann 27.júní 2012 vargefin út uppfærð teikning nr. 22-32, þar sem búið var að bæta við deili/stærrasniði af stöllun kerfisloftsins sem fyrir var á teikningunni, að ósk verktaka áverkfundi nr.9, 27.maí 2012.Hönnuður (arkitekt) varfenginn á staðinn til þess að mæla upp núverandi kerfisloft sem var á staðnumog tengja átti við, þar sem verktaki treysti sér ekki til þess sjálfur. Eftirlit og hönnuðirhöfðu vísað verktaka á núverandi teikningar, ásamt því að skoða og mælanúverandi kerfisloft til þess að sjá nánar útfærslu kerfisloftsins (tölvupóstur7.júní 2012), en verktaki neitaði því og óskaði eftir frekari teikningu fráhönnuðum.Varðandi tafir við jarðvinnu segir:Óskiljanlegur errökstuðningur stefnanda undir þessum lið. Hann virðist reikna með því aðupphaflegur verktími 1. verkáfanga yrði aðeins 78 dagar en hafi orðið 57 „miðaðvið undirritun verksamning“. Síðan er sagt að tafir hafi orðið vegna lagna íjörðu o.fl. og að verktaki eigi rétt til að „minnsta kosti 8 daga“. Þessi krafaer algjörlega óreifuð og óskiljanleg. Henni mótmælti stefndi.Varðandi síðbúna staðfestingu stáls írútuskýli segir:Í stefnu segir að stefnitelji að verkið hafi tafist um 6 daga vegna þess að seinkun hafi orðið áafhendingu stáls í rútuskýli. Þessi krafa hafði áður komið fram en í svarieftirlits frá 18. október 2012 (dskj. nr. 153) er það ítarlega rakið að alltstálið var tilbúið fyrir utan rútuskýliðá tilsettum tíma og vísað í fundargerð dags. hinn 23. apríl 2012 því tilstuðnings. Verktakinn virðist síðan hafa óskað eftir afhendingu stálsins daginneftir að hann ætlaði sér að reisa stálvirkið, en hafði síðan ekki aðstöðu tilað taka á móti því öllu á verkstað. Engar forsendur eru fyrirþví að heimila framlengingu verktíma vegna þessa atvik, sem virðist skrifastalfarið á stefnanda sjálfan og hans undirverktaka. Engar röksemdir eru í stefnufyrir því að tafirnar eigi að vera sex dagar en ekki eitthvað allt annað. Varðandi tafir vegna síðbúinnarstaðfestingar á burðarþoli veggjar á 1. hæð segir: Vandséð er hvernigstaðfestingar á burðarþolsútreikningi vegna verkþáttar í öðrum áfanga verksinsættu að tengjast framgangi fyrsta verkhluta og öðrum verkþáttum eins og lagtvirðist upp með í stefnu. Krafan er ekkert rökstudd að þessu leyti og bara sagtað tafirnar hafi verið „þess eðlis að útilokað var fyrir stefnanda að ljúka 1.verkáfanga fyrr en einhvern tíma eftir 14. ágúst 2012“. Þessari fullyrðingu ermótmælt og kröfur eru algjörlega órökstuddar og ekkert reifað hvernig umræddstaðfesting á burðarþoli hafi hamlað skilum á fyrsta áfanga. Verður efnislegaað vísa til svara framkvæmdaeftirlitsins á dskj. nr. 153 um kröfulið nr. 1. Stefndi hafnar öllum kröfum um aðstefnandi eigi rétt til framlengingar á skilafresti vegna fyrsta áfangaverksins. Hvorki sé til staðar efnislegur réttur né fylgdi stefnandi þeimreglum sem giltu samkvæmt samningi um að tilkynna um tafir og fylgja þeimeftir. Fyrsta áfanga var ekki skilað til fullnustu fyrr en í desember árið 2012og féllu því á dagsektir að fjárhæð 17.400.000 kr. svo sem sjá megi í verklokaskýrslu,dags. í nóvember 2013. Varðandi skilafrest vegna 2. áfanga séþví haldið fram í stefnu að öll atvik er ollu töfum á fyrsta verkáfanga hafihaft áhrif á skil annars áfanga. Þetta sé rangt og ósannað. Ef verkið hefðiverið vel skipulagt og mannað hefði ekki verið neinum erfiðleikum bundið aðtryggja framgang annars áfanga þrátt fyrir tafir á þeim fyrsta. Ekkert hafi verið unnið í öðrum áfangasvo mánuðum skipti þótt ekkert hamlaði þar vinnu. Að öðru leyti sé þessikröfuliður svo illa rökstuddur að stefndi eigi erfitt um við að tjá sig vel umþað atvik. Flestir liðirnir eigi það sammerkt að ekki er um að ræða atvik semheimili framlengingu skilafrests, ekki var tilkynnt um þá í tæka tíð og engingögn hafi verið lögð fram sem gátu sýnt og sannað nauðsynlega framlengingu. Þvíverði að hafna þeim öllum. Stefndi gerir svofelldar athugasemdirvið einstaka liði: Varðandi tafir vegna staðsetningar bráðabirgðaveggjar þáliggi fyrir að framkvæmdaeftirlit hafi hafnað kröfugerð stefnanda vegna þessaþáttar með rökstuðningi í bréfi þann 18. október 2012 og í sérstakriorðsendingu í bréfi 3. maí 2012 þar sem svarað hafi verið orðsendingu stefnandafrá deginum áður. Umræddur veggur hafi verið á þeim stað sem útboðsgögn gerðuráð fyrir eins og lýst sé á dómskj. 64 og dskj. 153. Kvartanir stefnanda hafiþví ekki átt við rök að styðjast sökum þess að stefnandi hafi ekki haldið áframí verkþættinum fyrr en löngu síðar og erfiðleikar við niðurrif hafi því á enganhátt tafið framgang verksins. Varðandi tafir vegna síðbúinnar staðfestingar áburðarþoli veggjar á 1. hæð þá tekur stefndi fram að veggi á 2. hæðviðbyggingar skyldi stefnandi hanna. Staðfest hönnun stefnanda hafi legið fyrir21. maí 2012 en stefnandi ekki skilað inn uppdráttum af hönnun veggja 2. hæðartil eftirlits eða byggingarfulltrúa fyrr en 13. ágúst 2012 svo að hægt væri aðundirrita uppdrættina. Á því beri stefndi enga sök en atvik virðast hafa þróastþannig að stefnandi hafði beint samband við hönnuði stefnda og óskaði eftir„yfirlýsingu um burðarhæfi“. Hann hafi fengið þau svör að ekki væri hægt aðgefa slíkt út fyrr en búið væri að opna núverandi vegg (á 1. hæð) svo að hægtværi að skoða málið nánar. Stefnandi hafi verið beðinn um að gera það en þaðdróst. Auk þess hafi hann hafist alltof seint handa við að undirbúaverkþáttinn. Stefndi vísar þetta varðandi til verkfundargerðar nr. 15, 13. júlí2012 þar sem er bókun í lið 13 Hönnunargögn, breytingar:„Verktaki óskar eftir þvíað fá áritaðan og stimplaðan uppdrátt frá hönnuði verkkaupa ogbyggingarfulltrúa um að burðarkerfi veggja á 1.hæð beri veggi 2.hæðar sem búiðer að hanna. PSP segir byggingarfulltrúa vera í sumarfríi og að engin sé aðleysa hann af á meðan, svo ekki verður hægt að fá undirritun hans ífljótheitum, en væntanlega sé hægt að fá hönnuði til þess að árita uppdráttinn.BBS óskar eftiryfirlýsingu burðarþolshönnuðar Almennu um að burðarhæfi veggjarins á 1.hæð beriveggi 2.hæðar. Burðarþolshönnuður hjáAlmennu hefur svarað þessum fyrirspurnum áður og bent á að þeir getir ekkistaðfest burðargetu veggja 1.hæðar fyrr en búið er að opna veggina og skoða þaðnánar. Óskað er eftir því að verktaki opni núverandi vegg svo hægt sé að færaumrædda uppbyggingu á veggjum og festingu glugga inná uppdrætti veggja 2.hæðar,þannig að hönnuðir geti staðfest burðargetu þeirra með áritun sinni áuppdrættina.“ Stefndi byggir á því að því sé ekki umatvik að ræða sem heimili framlengingu á skilafresti eða teljist vera á ábyrgðstefnda. Þá sé krafa um 98 daga skilafrest ekki sett í neitt samhengi viðraunveruleg áhrif meintrar tafar á viðbrögðum hönnuðar. Um nánari atvik vísarstefndi til svars framkvæmdaeftirlits í afgreiðslu krafna nr. 2 og 3,kröfuliðar nr. 1. Eins og þar komi fram hafi átt sér stað ítrekuð samskipti þarsem stefnandi var hvattur til að vinna áfram að málinu eftir að í ljós kom íbyrjun maí 2012 að hann ekki byrjað á hönnunarvinnu. Samþykki við hönnun sinnihafi hann fengið 21. maí 2012 frá eftirliti og hönnuðum en þá var einungis rúmvika þar til hann átti að skila af sér fyrsta áfanga verksins.Fullnaðaruppdráttum hafi síðan ekki verið skilað fyrr en 13. ágúst 2012 eða um70 dögum eftir að skila átti fyrsta áfanga verksins. Þessar tafir gætu því ekkileitt til réttar á tímaframlengingu. Varðandi stærð lyftuops þá segi ístefnu að ekki hafi komið fram „fullnægjandi upplýsingar um staðfest mállyftuops“. Athygli hafi verið vakin á þessu 10. og 11. ágúst 2012 og beri aðlengja verktíma um sjö daga vegna þessa. Þessari athugasemd stefnanda hafiverið svarað fjórum dögum eftir að hún barst og auk þess hafði þá komið í ljósað umrædd mál á lyftuopinu lágu fyrir á uppdráttum og engar breytingar höfðu orðið.Í þessu samhengi vísar stefndi til útboðsgagna, liðar nr. 0.7.1, þar sem framkomi að verktaka beri að rýna einstaka verkþætti eigi síðar en tveimur vikumáður en framkvæmdir eiga að hefjast við verkþáttinn. Kröfum sé því alfariðhafnað. Varðandi tafir vegna of stuttrastálbita þá mótmælir stefndi því að vansmíði hafi verið á byggingarefni semstefndi hafi átt að afla, og hafi tafið verkið um að minnsta kosti sex vikur ogsegir þetta algjörlega ósannað. Eins og fram komi í verkfundargerðum nr. 21,22, 23, 24 og 25 (fyrst 3.september 2012) var beðið eftir lausnum frá hönnuðumvarðandi umræddar festingar en við nánari skoðun kom í ljós að festingarnarvoru í höndum stefnanda sjálfs sem hluti af uppbyggingu veggja á 2.hæð. Hann hafi unnið og sett upp umrættstálvirki (stálbita o.fl.) 2.-15. apríl 2012 og virðist hafa stillt stálbitumvitlaust upp (of stutt) miðað við uppbyggingu á veggjum 2. hæðar sem hann hafisjálfur séð um hönnun á. Stefnandi setji síðan uppviðbótarfestingar fyrir gluggahornin sem hann útbjó sjálfur, væntanlega ísamráði við sína hönnuði, 19.-28. september 2012 (smíðað 13. sept. 2012, skv.dagsskýrslum verktaka) og síðan breytta/viðbótar festingu fyrir sólskerma yfirbrúnni 7. nóvember 2012. Bókað sé í fundargerð í október 2012 að unnið sé aðsmíði framlengingar á stálbita en engin krafa komi fram um framlenginguskilafrests. Í verkfundargerð nr. 28 15. nóvember 2012 óski eftirlit formlegaeftir uppfærðum uppdráttum þar sem umræddar festingar sem verktaki hafi sett uppséu sýndar. Í orðsendingu nr. 38, 21. nóvember 2012, mótmælir stefnandiumræddri ósk og eftirlit svari með orðsendingu nr. 21, 22. nóvember 2012.Stefnandi hafi því lokað útveggjum og sett upp sólskerma yfir brú með þeimfestingum sem hann útbjó sjálfur og setti upp án þess að skila inn umbeðnumteikningum til eftirlits eða byggingarfulltrúa. Uppfærðir uppdrættir hafi ekkienn borist frá stefnanda en verkþátturinn hafi verið framkvæmdur af stefnanda19. sept. til 7. nóv. 2012. Þessi krafa stefnanda sé því alltof seint framkomin og eigi engan efnislegan rétt á sér. Varðandi liðinn Glerveggir oghurðabúnaður þá sé því haldið fram í stefnu að verkið hafi tafist um þrjárvikur vegna meintra tafa á því að svara fyrirspurn um umbúnað hertra glerhurða áglerveggjum. Í svörum framkvæmdaeftirlits frá október 2012 sé farið yfirsamskipti aðila vegna þessa atriðis. Ekki sé hægt að fallast á að það sem þarer lýst hafi haft nokkur áhrif á heildarframgang verksins en stefnandi virðisthafa hafist handa um verkþáttinn hinn 27. nóvember 2012 löngu eftir aðfyrirspurnum hans var svarað til fullnustu og verktími var liðinn. Stefnandihafi ekki látið vita af því á verkfundum fyrr en hinn 20. ágúst 2012 að hannteldi sig vanta frekari upplýsingar til að halda áfram með umræddan verkþátt.Það sé því augljóslega rangt að meintur skortur á viðbrögðum hafi tafið verkið.Glerveggir hafi verið samþykktir 21. maí 2012 með athugasemdum þar sem óskaðvar eftir frekari upplýsingum yfir pólýhúðun á stáli frá verktaka. Stefnandihafi skilað inn frekari upplýsingum 2. október 2012 og endanleg samþykkt legiðfyrir frá hönnuðum 3. október 2012. Varðandi færslu á gluggahornisuðurveggjar sé í raun um að ræða ágreining um auka- eða viðbótarverk ertengist skilningi á útboðsgögnum og verklýsingum. Ekki sé nein heimild ísamningi til að gera sjálfstæða kröfu til framlengingar verkskila á grundvelliminni háttar aukaverks. Varðandi liðinn Óhagstætt veður þáhafi veðrið að mati stefnda ekki getað verið betra fyrir umrædda framkvæmd.Hvað varðar veður þegar komið hafi verið fram yfir sett verklok þá hafi veðriðverið hefðbundið haust- og vetrarveður að mati eftirlits þar sem stakir dagarvoru erfiðir fyrir utanhússvinnu. Ekki verði séð að verktaki hafi farið fram áaukinn verktíma vegna veðurs meðan á verkframkvæmdum stóð og krafan sé því alltof seint fram komin. Þrettán daga tafir séu með öllu óútskýrðar og eingönguvísað til mats stefnanda sjálfs sem sé ekki tengt við hina bundnu leið verksinsmeð neinum hætti. Liðurinn sé því óreifaður og ósannaður með öllu. Varðandi liðinn Tafir vegna aðgangsmálaþá vísar stefndi til reglugerðar nr. 985/2011 um aðgang að flugverndarsvæðum. Áaukafundi með stefnanda þann 22. mars 2012 hafi verið farið sérstaklega yfirþetta mál og fulltrúa stefnanda bent á að hafa samband við viðeigandi aðilavegna aðgangsmálanna. Afgreiðsla aðgangsheimilda hafi tekið tvær vikur til aðbyrja með. Ekki sé upplýst hvers vegna stefnandi sótti ekki um heimildir fyrirstarfsmenn í upphafi heldur hafi umsóknir tínst inn eftir því sem verkinu vattfram og stefnandi geti ekki um að ávallt hafi verið unnt að leysa mál með þvíað fá öryggisgæslu á meðan aðgangsheimildir vantaði. Engar forsendur séu fyrirþví að framlengja skilafrest verksins vegna þessa framkvæmdaatriðis sem hafilegið fyrir í upphafi og stefnandi hefði getað komið í veg fyrir öll vandræðimeð góðu skipulagi og fyrirhyggju. Varðandi liðinn Pólýhúðunklæðningarplatna þá segi í stefnu að þegar í ljós kom að senda þurftiálplötuklæðingu í pólýhúðun hafi bæði hlotist af því viðbótarkostnaður ogtafir. Samkvæmt orðsendingu nr. 15, 10.apríl 2012 frá stefnanda komi ekki framað um viðbótarkostnað sé að ræða, einungis staðfesting á pöntun efnis og ósk umfrekari upplýsingar um magn á lit klæðningar. Krafan eigi ekki efnislega rétt ásér og komi auk þess allt of seint fram, sbr. nánari umfjöllun í svarieftirlits vegna aukaverks nr. 65, mótteknu frá stefnanda 21. desember 2012.Rétt sé að nefna að spurning um þetta hafi komið fram á fyrirspurnartímaútboðsins og verið svarað þannig að ef litir væru ekki til þyrfti verktaki aðláta húða með lit. Varðandi liðinn Tafir vegna skorts áflísum þar sem stefnandi krefjist lengingar verktíma um „að minnsta kosti 5-6mánuði“ með þeim rökum að stefndi hafi átt að leggja til flísar en vantað hafiupp á magn þegar til átti að taka Þetta atriði í fyrsta lagi ekki máli hvað varðar framvindu verksins og í öðru lagihafi það eingöngu verið skipulagsleysi stefnanda um að kenna að viðbótarflísarvoru pantaðar seint. Við þetta bætist að á teikningum, sem voru hluti gagnaverksins, var sérstaklega minnst á skyldur verktakans, t.a.m. á teikningu XK610-20, en þar segi: „Eftirfarandi athugist sérstaklegaVerkkaupi leggur til xxfermetra af ljósum flísum og xx fermetra af dökkum flísum sem ætlast til aðnotað verði í þessu útboði. Það sem á vantar útvegar verktaki.“ Sama komi fram og sé áréttað áteikningu nr. X43-109 um gólffrágang. Flísar hafi verið til á lager en bæðikomi fram á síðastnefndum teikningum og í samskiptum á verktíma að verktakinnskuli yfirfara magn flísa á lager verkkaupa. Á þetta sé minnst á verkfundum,s.s. verkfundi nr. 20, 27. ágúst 2012, og í tölvuskeytum, sbr. texta úrtölvupósti frá eftirliti hér að neðan sem sendur var til stefnanda 29. október2012, þegar hann varð var við skort á flísum. Þá liggi fyrir að byggingastjóri,starfsmaður stefnanda, hafði að lokum samband við efnissalann hinn 23. nóvember2012 og spurðist fyrir um hvort flísar væru til eða hvort þyrfti að panta þær.Stefnandi hafi því lagt flísar þangað til hann varð alveg uppiskroppa með þær.Stefnandi tilkynnti síðan á verkfundi nr. 29, 26. nóvember 2012, að hann ætlaðisér ekki að skaffa viðbótarflísar eins og óskað hefði verið eftir af stefnda ogkæmi fram á uppdráttum arkitekta þar sem hann teldi stefnda eiga að leggja tilflísar samkvæmt gögnum, sbr. tölvuskeyti þess efnis frá verktaka 29. okt. 2012. Stefndi telur engar forsendur fyrir þvísem haldið er fram í stefnu að um einhvers konar vanefndir sé að ræða hjá honumsem gætu réttlætt kröfur um framlengingu verktíma, hvað þá að það geti veriðfimm til sex mánuðir því að flísar hafi verið til reiðu þangað til skammt vartil þeirra verkloka sem stefndi miðar við. Varðandi liðinn Efnisútvegun þar sem stefnandinefni tafir á útvegun efnis til verksins, m.a. þar sem ekki hafi verið um aðræða lagervöru, þá tilgreini stefnandi ekki nánar í tíma hvaða tafir hafi orðiðaf þessum sökum og heldur ekki hve marga daga sú töf eigi að hafa staðið. Hvaðvarðar afgreiðslur efnismála, sbr. verkfundargerð nr. 5, 30. apríl 2012, þá varsvar eftirlits eftirfarandi: „BIS segir allar fyrirspurnir afgreiddar einsfljótt og mögulegt er. Þá skuli vanda framlagðar fyrirspurnir, svo ekki verðitafir á afgreiðslu þeirra.“ Afgreiðsla efnismála hafi þannig verið háðundirbúningi og upplýsingagjöf frá stefnanda og því virðist ekki hafa veriðsinnt. Í stefnu sé því haldið framað meintur greiðsludráttur á verkreikningum hafi valdið töfum á verkinu. Rökinvirðist vera þau að ekki hafi verið heimilt að innheimta tafabætur með því aðdraga fjárhæð þeirra frá greiðslu framvindureikninga og telji stefnandi sigeiga rétt til sex vikna framlengingar á verktíma af þessum sökum. Stefndihafnar þessu og vísar til þess að ef samningsbundnar tafabætur eigi á annaðborð rétt á sér sé fullheimilt að draga þær frá við greiðslu reikningaverktaka. Þetta sé staðfest í dómum Hæstaréttar, m.a. dómi í máli nr. 329/2002.Einnig kemur þetta skýrlega fram í ákvæðum ÍST-30 sem séu hluti samnings aðila,þ.e. gr. 5.2.8. Að auki sé með öllu ósannað að frádráttur tafabótanna hafitafið framvindu verksins. Stefnandi haldi því fram að fjöldi aukaverka hafiverið slíkur að tafið hafi verið um „að minnsta kosti 2-3 mánuði“. Af yfirlitiyfir aukaverk í lokaskýrslu eftirlits megi sjá að rúmlega helmingur afaukaverkum verktaka, eða 46 verk. af 84 verkum, var lagður fram frá nóvember2012 til mars 2013 og voru sum aukaverkanna jafnvel frá því í maí 2012. Af 84aukaverkum sem voru lögð fram af verktaka hafi 27 aukaverkum verið hafnað ogþ.a.l. 57 samþykkt. Auka- og viðbótarverk hafi því ekki í öllum tilfellum veriðtil lengingar á verktíma þar sem sum voru til að auðvelda framkvæmdir og tilstyttingar á verktíma. Verktaki hafi ekki lagt fram kröfu um viðbótarverktíma íöllum tilfellum vegna þessara verka á verktímanum. Fjárhæð aukaverka og fjöldiþeirra sé hvorki hlutfallslega mikill miðað við fjárhæð verklauna í heild néeðli þess verks sem um ræðir. Þá sé engin fullnægjandi greining á því í stefnuné annars staðar í gögnum með hvaða hætti aukaverkin hafi tafið framgangverksins. Stefndi bendir á þá reglu verktakaréttar að verktaki fái greittsérstaklega fyrir aukaverk og ekki stofnist réttur til tímaframlengingar ágrunni ÍST-30 vegna þeirra, nema um mjög veruleg frávik sé að ræða en svo hafiekki verið í þessu máli. Þá sé í stefnu að tafir hafi orðiðvegna veggjar með EI-60 brunamótstöðu. Rétt sé að eftirlit gerði athugasemdirvið gerð veggjarins en ekki sé útskýrt í stefnunni með hvaða hætti tafir urðu áverkinu vegna þess. Aðilar áttu samskipti vegna þessa í lok árs 2012 og byrjun2013. Engin krafa hafi verið sett fram um framlengingu verktíma á verktímanumsjálfum og engin töf orðið á uppsetningu veggjarins enda málið snúist umfrágang á milli veggjar og þaks sem kom í ljós þegar uppsetningu veggjarins ogsmíði var lokið. Varðandi Tafir vegna þakhalla þá megi um þetta atriði aðmörgu leyti segja það sama og í síðasta lið. Engin krafa hafi komið fram umframlengingu á verktíma og gallinn ekki komið fram fyrr en eftir að vinnu varlokið. Stefndi vísar til þess að í lokumfjöllunar í stefnu um tafabætur séu ýmis sjónarmið endurtekin og þeim sémótmælt í heild sinni. Sérstaklega sé því mótmælt að réttur hafi stofnast til7-8 mánaða tímaframlengingar, eins og haldið sé fram í stefnu. Stefndi byggir áþví að um sé að ræða samningsbundnar bætur sem séu í samræmi við það semalmennt gerist á markaði. Heildarfjárhæðin sé há vegna þess að verktakinnvanefndi verk sitt mjög verulega og hann fái ekki afslátt af samningsbundnumvanefndaúrræðum í slíku tilviki. Tafirnar hafi haft í för með sér margs konarvandkvæði og viðbótarkostnað fyrir stefnda en hann þurfi hins vegar ekki aðfæra sönnur á fjárhæð slíks, enda séu tafabætur umsamdar bætur sem ekki verðibreytt þótt einstaklingsbundið tjón verði meira eða minna. Ávallt hafi veriðupplýst um þann dagafjölda sem um ræddi í tafir í verkfundargerðum og engumvandkvæðum verið bundið fyrir verktakann, stefnanda, að átta sig á fjárhæðþeirra. Þær hafi og verið innheimtar eftir því sem þær féllu til. Fráleitt séþví að halda því fram að um tómlæti hafi verið að ræða hjá stefnda eins oghaldið í stefnu og sé sú málsástæða í mótsögn við annan málatilbúnað stefnandaum að ekki hafi mátt draga bætur frá framvindureikningum. Hið síðastnefndatengist svo umfjöllun í stefnu um uppgjörstíma og gjalddaga tafabóta. Þar haldistefnandi því fram að gjalddagi tafabóta sé enn ekki kominn en að stefndi hafiverið „bundinn við að gera þau mál upp, þ.e. kröfu um tafabætur og ágreiningþar um, í lok verksins“. Eins og áður segir kveði ÍST-30 á um að tafabætur séuinnheimtar jafnóðum með frádrætti af útgefnum reikningum. Það geti ekki farið ámilli mála að vegna júníreiknings stefnanda, verkframvindu nr. 4, voru innheimtarbætur að fjárhæð 3 milljónir króna sem voru áfallnar bætur vegna fyrsta áfangaí júní 2012. Aftur hafi verið dregið frá verklaunum vegna septemberreiknings15,1 milljón króna, þ.e. 90 dagar vegna fyrsta áfanga og 60 dagar vegna annarsáfanga. Minna hafi verið dregið frá reikningum vegna janúar til desember 2012og janúar 2013. þetta Þetta hafijafnóðum verið upplýst á verkfundum og þess sé getið í fundargerðum hvað varáfallandi á hverjum tíma. Því sé það haldlaust í stefnu að krafan sé ekkinægjanlega sundurliðuð og upplýst til að geta talist greiðslukræf. Krafan sé um100.000 kr. á dag fyrir tafir á hvorum verkáfanga og dagarnir hafi verið taldirfyrir stefnanda með bókunum í verkfundargerðir. Fjárhæðirnar hafi verið dregnaraf jafnóðum þannig að þessi málsástæða sé staðlaus. Að síðustu haldi stefnandi því fram aðekki hafi verið samið um sjálfstæðar dagsektir vegna fyrsta áfanga. Þetta sé ífyrsta skipti sem þetta viðhorf komi fram, enda einstaklega skýrt íútboðsgögnum, verksamningi og síðan bókunum á verkfundum hvernig litið var ágögnin að þessu leyti. Stefnandi hafi engum mótmælum hreyft og sé því of seintað hreyfa þeim nú. Varðandi aukaverkakröfur þá tekurstefndi fram að í verkinu hafi verið samþykkt alls 57 aukaverk og greiðsla fyrirþau samtals að fjárhæð 10,2 milljónir króna eða um 5% af heildarsamningsfjárhæðverksins. Alls gerði stefnandi kröfu um greiðslu á 84 aukaverkum og því hafi 27kröfum verið hafnað. Flest aukaverkin hafi verið minni háttar og yfirlit um öllumkrafin aukaverk sé í verklokaskýrslu framkvæmdaeftirlits nr. 252, Viðauka A,og vísar stefndi almennt til þess sem þar kemur fram. Þar séu jafnframttilgreindar á einum stað ástæður þess að aukaverkakröfum var hafnað. Stefndi telur að um aukaverk gildi ákvæði0.3.1 í útboðslýsingu en í því er m.a. vísað til ákvæða ÍST-30, kafla 3.6. Þarsegi m.a. að verktaki eigi rétt á sérstakri greiðslu vegna breytinga semverkkaupi biður um. Eins og fram komi í gr. 3.6.4 í staðlinum beri að semjatafarlaust um síka greiðslu og í samningi „skal taka fram hvort breytinginhefur áhrif á skilafrest og þá hve mikil“. Einnig segi í gr. 3.6.5 að enginauka- eða viðbótarverk skuli vinna nema samkvæmt „staðfestum fyrirmælumverkkaupa“. Þegar leyst er úr málinu þarf einnig að hafa í huga að í gr. 5.1.5segir að verktaki skuli skila mánaðarlega skrá yfir hugsanlegar kröfur umgreiðslu vegna aukaverka og breytinga og gera „rökstudda grein fyrir þeim“.Allir reikningar skulu vera nægjanlega sundurliðaðir og studdir fylgiskjölum,sbr. ákvæði gr. 5.1.11. Mótbárur stefnda við greiðslukröfum byggja allar áákvæðum samningsins. Ástæður fyrir höfnun greiðslu vegna aukaverka hafi íflestum tilvikum verið að stefndi taldi verk innifalin í samningsverkinu, þ.e.að ráða hafi mátt af útboðsgögnum og verksamningi að verktaki þyrfti að innaviðkomandi vinnu af hendi. Gerðar séu þær kröfur til verktaka að þeir kynni sérvel útboðsgögn og átti sig á því hvað þurfi til að ljúka verkþáttum sem þar erlýst. Á þessu sé hnykkt í ýmsum ákvæðum samningsgagna, s.s. gr. 0.2.2 þar semfram komi að í „hverjum einstökum lið skal einnig vera innifalinn allurkostnaður verktaka af viðkomandi verklið, svo sem allt efni, vinna, vélar, ogtæki ... nema annað sé tekið fram“. Ef einhvervafi er við tilboðsgerð og lýsingu útboðsgagna ber verktaka að leita skýringa,samanber ákvæði gr. 2.2.3 í ÍST-30. Aukaverki nr. 12, um greiðslu fyrirundirbúning gólfílagnar, hafi verið hafnað á þessum forsendum, sbr. orðsendinguá dskj. nr. 182. Skýrt komi fram í lið nr. 5.1.1 (Gólfílögn) og viðeiganditeikningum hvert ástand gólfs sé og hvað eigi að gera. Nauðsynlegurundirbúningur við hreinsun o.fl. var því innifalinn. Sama eigi við um aukaverknr. 16 þar sem krafist er greiðslu vegna uppsetningar á blikkstoðum. Skýrtkemur fram á teikningum að blikkstoðir séu hluti af þeim veggjum sem stefnanditók að sér að byggja. Engu breytir þótt stefnandi hafi þurft að spyrjast fyrirum þykkt stoðanna eins og hann telur að styðji kröfur sínar. Engin sönnunargögneða nein fullnægjandi reifun hafi verið lögð fram af stefnanda um það aðhönnuðir og framkvæmdaeftirlit hafi komist að rangri niðurstöðu þegar fjallaðvar um kröfur hans á fyrri stigum. Í kröfu stefnanda nr. 17 sé fjallað umniðurrif á svokölluðum austurvegg og meintum erfiðleikum við það vegnastaðsetningar á bráðabirgðaútvegg. Stefnandi setji fram kröfu að fjárhæð1.626.480 kr. sem hann finni út á grundvelli þess sem hann segist hafa reiknaðmeð í tilboði og þess kostnaðar sem raunverulega varð. Á dskj. nr. 17 sé krafanhins vegar sett fram með allt öðrum hætti, þ.e. sem tímafjöldi smiða ogverkamanna (348 klst.). Upphaflega hafi krafan verið sett fram með enn öðrumhætti, þ.e. þá var hún að fjárhæð 981.840 kr. Kröfunni hafi verið svarað meðbréfi framkvæmdaeftirlits hinn 18. október 2012 og þar bent á að aðstæður hafiverið með þeim hætti sem greindi í útboðsgögnum, þ.m.t. þeim teikningumarkitekta sem fylgdu. Hækkun kröfunnar sé alltof seint fram komin og öll gögnmjög á reiki um það hvað hafi valdið viðbótarkostnaði og hver hann hafi orðið.Augljóslega sé krafan því ósönnuð, bæði hvað varðar meint frávik fráverklýsingum og þann kostnað sem á að hafa leitt af þeim. Hugmyndir um„brostnar forsendur“ fyrir tilboði í verkliðinn eigi hvorki stoð í samningi néréttarreglum.Aukaverki nr. 29 (plex áþaki rútuskýlis) var hafnað á þeim grunni að það hefði verið innifalið í lið7.5.8 í útboðs- og verklýsingu. Aukaverk nr. 34 lúti að aukakröfuvegna þess að stálvirki sem stefnandi tók að sér að setja upp var þyngra enáætlað var. Krafan eigi hins vegar ekki rétt á sér vegna þess að í umræddumliðum sé sérstaklega tekið fram að greitt sé fyrir uppsetninguna í heild óháðhvort virkið sé þyngra eða léttara en áætlað var. Þetta sjáist þegar ákvæðiútboðslýsingar í grein 2.6.0.6 um magntölur og mælingu er borin saman við þáliði sem um ræðir (2.6.1-2.6.3). Í fyrstnefndu greininni sé kveðið á um aðgreiða skuli fyrir uppsett og frágengið stál á kílóverði sem tilgreint sé íeiningaverði í tilboðsskrá „nema annað sé sérstaklega tilgreint hér á eftir“. Ígreinunum á eftir segi svo um þessa tilteknu liði að magn sé reiknað „í heild“.Þetta sjáist einnig skýrlega í tilboðsskrá sem var hluti útboðsgagna þar semþessir liðir eru tilgreindir sem „heild“ og að magn sé „1“ á bls. 19 undirliðnum „Stálvirki“. Umrætt stálvirki breyttist hvorki névarð tafsamara í uppsetningu svo vitað sé. Augljóslega hefði stefnandi hvorkislegið af samningsverkinu ef stálvirkið hefði reynst einhverjum kílóum léttaraen áætlað var né hefði nokkur krafa verið gerð til þess. Aukaverkakrafan eigisér því hvorki samningslega stoð né sé byggð á ætluðum viðbótarkostnaði. Hún séraunar sett fram sem magnuppgjörskrafa undir heitinu aukaverk og feli í sérþversögn. Stefndi getur þess að verkeftirlit hafi boðið lítils háttar greiðsluvegna þessa liðar en það ekki falið í sér neina viðurkenningu á réttmætikröfunnar, enda sé ekki byggt á því í málinu af hálfu stefnanda.Aukaverk nr. 44, Icopal dúkurog krossviður fjarlægður, snúist um að stefnandi telji sig hafa þurft að vinnameira en hann átti von á við að leysa af hendi verkliði nr. 7.2.3 og 7.2.9 ognefnir í stefnu að krafan „taki mið af vinnutíma smiða“ og ófaglærðrastarfsmanna, samtals um 44 klukkustundir. Krafan sé algjörlega vanreifuð og varekki sett fram áður en verkið var unnið eða samráð haft á annan hátt. Kröfunnihafi því verið hafnað. Í stefnu sé engin reifun á því hvað það var nákvæmlegasem þurfti að gera umfram það sem stefnandi átti von á. Um aukaverk nr. 49 segi í stefnu að þarsem ekki hafi reynst unnt að nýta byggingarefni úr eldri útvegg hafi þurft aðkosta meiru til við innkaup á nýju efni. Er gerð krafa um greiðslu á 2.074.699kr. Eftirlit hafnaði þessu, enda ekki fjallað um þau atriði sem stefnanditiltekur kröfu sinni til stuðning í viðeigandi ákvæðum verklýsingar (ákvæði7.2.3 um útveggi á 2. hæð aðalbyggingar). Í ákvæði 7.2.1, um niðurrif áausturvegg aðalbyggingar, sé fjallað um að ef verktaki getur nýtt efni þá megihann gera það. Engin stoð sé hins vegar fyrir þeirri kröfu sem gerð sé íverklýsingu fyrir uppbyggingu hins nýja veggjar. Um aukaverk nr. 53 segi í stefnu aðnauðsynlegt hafi verið að „ná í hæðarkóta á eldra gólfinu, innan viðbráðabirgðavegginn“. Vegna þess hafi þurft að gera hurð á bráðabirgðavegginn.Hins vegar sé óútskýrt hvers vegna þetta hafi ekki verið hluti afsamningsverkinu og af hvaða sökum þetta hafi komið á óvart. Aukaverkakrafa nr. 57 fjalli um„aðlögun flísa“ en að mati stefnda var sá liður innifalinn í verklið nr. 5.5.1.Ekki var beðið um eða fengin fyrirmæli í tæka tíð um að vinna þyrfti aukaverkvið lögnina. Í aukaverkakröfu nr. 60 krefjiststefnandi greiðslu vegna „niðurtektar og færslu á suðurglugga“ að fjárhæð um1,8 milljónir króna. Stefndi telur að um samningsverk sé að ræða og vísar umþað til verklýsingar, gr. 7.2.1 og teikningar nr. X99-05 þar sem nánariskýringar koma fram á verkþættinum og telur þau viðvik sem stefnandi telur upphafa átt að vera innifalin í tilboði hans í verkið. Sama eigi við um aukaverk nr. 63 þar sem stefnandi krefjist sérstakrar greiðslu vegna smíði oguppsetningar á festingum á gluggaprófíla. Verkið er innifalið í verklið nr.7.2.3 (útveggir á 2. hæð aðalbyggingar). Festingar veggja og glugga á hornumeru hluti af verkinu og hönnun þess. Ef uppsetning á bitum hefur verið röng varþað ekki á áhættu stefnda sem verkkaupa, heldur stefnanda sjálfs. Aukaverk nr. 64 snúist um vinnu sem varinnifalin í lið nr. 5.5.1 þar sem tilgreint var að verkkaupi myndi leggja tilflísar í verkið og lið 3.3.2, Ofnar, þar sem ofnar eru nýttir og greitt hefurverið fyrir í framvindu samningsverka. Í aukaverki nr. 65 krefjist verkkaupium einnar milljónar króna í flutningskostnað vegna þess að flytja þurftiálplötur í pólýhúðun til litunar. Vinnan hafi verið innt af hendi til aðuppfylla kröfur verklýsingar, liði 5.4.1, 7.3.1 og 7.3.2, og engar forsendurséu fyrir því að greiða sérstaklega vegna þess hvernig kaupa þurfti inn.Stefnandi hafi borið áhættu af þeim innkaupum og gat kynnt sér lagerstöðubirgja á tilboðsstigi. Aukaverk nr. 66 fjalli um kostnað vegnaflutnings á gluggaprófílum. Ekki verði séð að hér sé um neins konar aukaverk aðræða, heldur verklag sem verktaki ákvað sjálfur og bar hvorki undir verkkaupané fékk samþykki fyrir. Í aukaverki nr. 73 krefst stefnandiþess að fá greiddar 118 þúsund krónur vegna þess að færa þurfti til netbakka.Stefndi telur að þetta verk hafi verið innifalið í lið nr. 4.1.2 þar sem framkemur að verktaki hafi átt að samræma og staðsetja netstiga miðað við aðrarlagnir áður en hann yrði settur upp. Hvorki hafi verið lögð fram krafa í tíma,né fengið samþykki fyrir þessu sem aukaverki. Stefndi fjallar síðan um aukaverk þarsem fullnægjandi gögn og sundurliðanir eru ekki lagðar fram. Aukaverk nr. 32 fjalli um vinnu viðepoxy-gólf. Óskað hafði verið eftir tilboði í þennan lið, en einungis hafikomið reikningur eftir að verkið hafði verið unnið, sbr. tölvupóstsamskipti eráttu sér stað dagana 31. ágúst og 1. september 2012. Með tölvupósti hinn 1.september hafi verkeftirlit óskað eftir stoðgögnum. Þau bárust ekki fyrr enlöngu síðar. Þegar reikningurinn barst var kostnaður við 8 fermetraepoxy-gólfið 208.224. kr. og var umræddum lið því hafnað á þeim forsendum aðfjárhæðir pössuðu ekki miðað við magn, auk þess sem í dskj. nr. 191 komi framað ekki yrði greitt fyrir liðinn fyrr en búið væri að laga halla á gólfinu. Aðilar deili um eðlilegt endurgjaldvegna aukaverks nr. 52. Stefnandi hafi ekki lagt fram tilboð eða áætlun vegnaverksins og setji nú fram himinháar kröfur sem hann telur að þurfi að samþykkjavegna þess að ekki hafi verið sýnt fram á að þær séu ósanngjarnar. Það sé hinsvegar ekki kröfuaðferð sem hægt er að beita samkvæmt ákvæðum verksamningsins, einsog áður sé vikið að. Aukaverk nr. 55 hefur ekki veriðsamþykkt þar sem ekki voru lögð fram gögn um þann tíma sem krafist er greiðslufyrir. Ekki virðist hafa verið tekið tillit til þess í kröfugerð verktakans aðgröftur frá lögnum er inni í samningsverki, lið 1.2.4. Til sátta lagði eftirlittil að greidd yrðu 50% af framlagðri kröfu en því hafnaði stefnandi. Krafan komauk þess allt of seint fram því að verkið var unnið í maí en krafan virðisthafa komið fram í desember sama ár (2012). Kröfur nr. 80 og 81 séu sama markibrenndar. Báðir verkliðir voru innifaldir í samningsverkum og stefndi vísar tillokaskýrslu verkeftirlits. Með aukaverki nr. 83 krefjist stefnandikostnaðar vegna „aðgangspassa og setu námskeiðs“. Við upphaf aðalmeðferðar féllstefnandi frá þessum kröfulið. Krafa nr. 84 fjallar um málunlínurista. Enga sundurliðun sé að finna á dómskjali nr. 224 og krafanalgjörlega vanreifuð. Stefndi kannast ekki við að hafa beðið um aukaverk semtengist þessari lýsingu og var kröfunni því hafnað. Reifun í stefnu breyti þarengu um. Stefndi fjallar síðan um kröfur semhann telur ekki byggjast á samningi. Aukaverk nr. 67 snúist um kostnað semverktaki telur sig hafa lagt í umfram áætlun vegna þess að verkið tók lengritíma en áætlað var. Umkrafin fjárhæð nemur 2,2 milljónum króna. Þessi krafabyggi ekki á neinu samningsákvæði og stefndi hafi ekki vanefnt skyldur sínar áneinn hátt. Þar fyrir utan sé krafan algjörlega vanreifuð og dómsskjal nr. 215sé eigið mat stefnanda á því hvað sé hæfilegt að hann fái fyrir að rekavinnusvæði sitt í fimm mánuði. Þetta sé ekki sett í neitt samhengi við tilboðhans, heimild til verkframlengingar eða hvaða kostnaður það var sem nánar félltil. Krafan sé því fráleit, ósönnuð og algjörlega vanreifuð. Stefndi byggir á því að krafa stefnandavegna kostnaðar við verktryggingu sem stefnandi lagði fram samkvæmt kröfumútboðslýsingar byggist ekki á neinum samningslegum forsendum og ljóst aðlokaúttekt fór fram mun síðar og var með ýmsum athugasemdum þegar hún loks fórfram. Kröfur stefnda um sýknu byggja ámeginreglum verktakaréttar um skyldu verktaka til að skila fyrirframákveðnuverkefni fyrir fast gjald á umsömdum tíma. Hvorki hafi verið sýnt fram áeitthvað sem hnekki því né þeim samningum sem gerðir voru til samræmis viðþessar reglur. Stefndi byggir og á þeim samningsákvæðum og ákvæðum ÍST-30staðalsins sem vísað er til hér að framan.IV.Niðurstaða Ágreiningur aðila lýtur að allmörgumatriðum sem varða verkframkvæmdina, verktímann, tafabætur, hönnunargögn ogvanhönnun, meinta galla á verki, greiðslu framvindureikninga og kröfu stefnandaum greiðslur fyrir auka- og viðbótarverk. Við aðalmeðferð gáfu skýrslur KáriArngrímsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda, Kristinn Arnarssonverktaki, Páll Svavar Pálsson, forstöðumaður skipulags- og þróunar hjá stefndaog Benedikt Ingi Sigurðsson, verkfræðingur hjá Verkfræðistofu Suðurnesja,eftirlitsmaður með verkinu. Framburður þessara aðila verður ekki rakinn nema aðþví leyti sem hann er talinn hafa þýðingu varðandi úrlausn málsins.Stefnandi byggir á því að víkjaberi ákvæðum verksamnings um skilafresti og tafabætur til hliðar á grundvellireglna kröfuréttar um brostnar forsendur og 36. gr. samningalaga nr. 36/1936,enda sé ósanngjarnt að bera þau fyrir sig í ljósi allra atvika málsins. Stefnandibyggir hvað þetta varðar fyrst og fremst á því að verktími hafi verið alltofskammur. Auk þess byggir hann á fjölmörgum atriðum sem hann telur að heimila eigiframlengingu verktíma þar sem um hafi verið að ræða breytingar á verkinu semhafi tafið framgang þess og vanefndir stefnda á að leggja fram fullnægjandigögn og efni. Dómurinn getur hvorki fallist á það aðumrædd ákvæði í útboðslýsingu og verksamningi séu ósanngjörn né að þau séu íandstöðu við viðskiptavenju á þessu sviði. Ákvæðin eru hefðbundin og í samræmivið sambærilega verksamninga. Þá gerði stefnandi hvorki athugasemdir viðverktímann á tilboðsstigi né er hann ritaði undir verksamninginn þann 4. apríl2012 og ítrekaði þá áform um að skila fyrsta áfanga verksins hinn 1. júní 2012.Stefnandi hafði mikla reynslu af sambærilegum verkum og var því í aðstöðu tilað gera sér að fullu grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann tók á sig. Vanmatstefnanda á þeirri áhættu sem hann tók á sig með því að skuldbinda sig tilljúka verkum í samræmi við verksamninginn getur ekki leitt til þess að víkjaberi ákvæðum verksamningsins um verktíma og tafabætur til hliðar með stoð íreglum um brostnar forsendur og 36. gr. samningalaga nr. 36/1936. Ekki er þvífallist á þessa málsástæðu stefnanda. Í grein nr. 5.2.3 í ÍST 30 segir:„Ef verktaki telur sigeiga rétt á framlengingu á verktíma skal hann tafarlaust senda verkkauparökstudda tilkynningu um það. Í tilkynningu skal rökstutt að töfin hafi hlotistaf þeim atvikum sem verktaki ber fyrir sig.“ Í stefnu byggir stefnandi á því aðsamkvæmt samkomulagi við stefnda hafi hann unnið þannig að fyrsta áfangaverksins að aðgengi fyrir farþega yrði tryggt um farþegagang þann 1. júní 2012en öðrum verkþáttum innan fyrsta verkáfanga yrði skilað síðar. Stefndi mótmælirþví að slíkt samkomulag hafi verið gert. Benedikt Ingi Sigurðsson eftirlitsmaðurmeð verkinu, starfsmaður Verkfræðistofu Suðurnesja, sem kom sem vitni fyrirdóminn við aðalmeðferð, kvaðst aðspurður ekki kannast við að slíkt samkomulaghafi verið gert. Þá kemur ekki fram í verkfundargerðum að slíkt samkomulag hafiverið gert. Dómurinn telur að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að samkomulagum þetta hafi verið gert. Niðurstaða dómsins varðandiaukaverkakröfur stefnanda er sem hér segir: Aukaverkakrafa nr. 12. Telja verður aðþetta verk hafi verið nauðsynlegt og unnið í samráði við verkkaupa, en það hafiekki verið innifalið í lið 5.1.1 í verklýsingu. Verður því fallist á að hér séum réttmæta kröfu að ræða að fjárhæð 148.008 kr. Aukaverkakrafa nr. 16. Í lið 2.6.3 ogþeirri útboðsteikningu sem vísað er til kemur ekki skýrt fram að stefnandi hafiátt að útvega og leggja til þennan hluta skýlisins. Í þessum lið er um að ræðauppsetningu á efni sem stefndi átti að leggja til og ekki verður séð aðstefnandi hafi getað gert sér grein fyrir því að og uppsetning blikkstoða hafiverið hluti af þessum verklið. Því er fallist á að þessi krafa stefnanda séréttmæt, en hún er að fjárhæð 1.412.478 kr. Aukaverkakrafa nr. 17. Ekki verðurannað séð en að staðsetning bráðabirgðaveggjar sé í samræmi við útboðsgögn ogstefnandi hafi ekki mátt hafa réttmætar væntingar um aðra staðsetninguveggjarins. Ber því að hafa þessari kröfu. Aukaverkakrafa nr. 20. Umræddirállistar og festingar eru af því efni sem stefndi átti að leggja til verksinsog þeir voru ekki tiltækir þegar til átti að taka. Ekki hefur verið sýnt fram áað stefndi hafi afhent stefnanda umrætt efni. Því ber að fallast á þessa kröfurstefnanda að fjárhæð 140.130 kr. Aukaverk nr. 32. Hér er um að ræðaaukaverk sem ekki var inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekki sýnt fram á aðkrafa stefnanda sé ósanngjörn. Ber því að fallast á kröfu stefnanda að fjárhæð264.344 kr. Aukaverk nr. 34. Stefnandi hefur settfram réttmæta kröfu sem byggð er á leiðbeinandi magntölum í verklýsingu og þarsem sýnt er fram á að aukið hafi verið við uppsetningu stálvirkis. Stefndihefur ekki sýnt fram á að þessi krafa sé ósanngjörn og verður því fallist ákröfu stefnanda að fjárhæð 764.903 kr. Aukaverk nr. 44. Stefnandi hefur ekkisýnt fram á með hvaða hætti þessi verkþáttur hafi verið erfiðari eða tafsamarien búast hefði mátt við. Þessi kröfuliður er því vanreifaður og ekki er fallistá að um réttmæta kröfu sé að ræða. Aukaverk nr. 49. Samkvæmt útboðsgögnumer gert ráð fyrir að stefnandi nýti allt efni sem til fellur og útvegi það efnisem á vantar. Ekki verður séð í hverju viðbótarefni sé umfram það sem stefnandihafi mátt gera ráð fyrir í tilboði sínu. Þessari kröfu stefnanda er því hafnað. Aukaverk nr. 52. Dómurinn telur aðþetta sé aukaverk sem ekki hafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekkisýnt fram á að krafa stefnanda sé ósanngjörn. Er því fallist á kröfu stefnandaað fjárhæð 289.747 kr. Aukaverk nr. 53. Telja verður að hér séum að ræða óumflýjanlegan hluta af samningsverki þar sem fyrir lá að gólfinættu að vera í sömu hæð og gerð var krafa um í útboðsgögnum. Kröfunni er þvíhafnað. Aukaverk nr. 55. Dómurinn telur aðþetta sé aukaverk sem ekki hafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekkisýnt fram á að krafa stefnanda sé ósanngjörn. Er því fallist á kröfu stefnandaað fjárhæð 109.940 kr. Aukaverk nr. 57. Telja verður að hér séum að ræða óumflýjanlegan hluta af samningsverki þar sem fyrir lá að gólfinættu að vera í sömu hæð og gerð var krafa um í útboðsgögnum, en þar kom fram aðgerð væri rík krafa til mikillar nákvæmni við aðlögun flísa að aðliggjandigólfefni. Kröfunni er því hafnað. Aukaverk nr. 58. Dómurinn telur aðþetta sé aukaverk sem ekki hafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekkisýnt fram á að krafa stefnanda sé ósanngjörn. Ber því að fallast á kröfustefnanda að fjárhæð 179.305 kr. en stefnandi hafði lækkað kröfuna um 46.080kr. frá því sem hann setti fram. Aukaverk nr. 60. Færsla á suðurglugga.Í kafla 7.2.1 í verklýsingu er getið um niðurrif austurveggjar 2. hæðar, en áteikningu X99-05 er getið um niðurrif austurveggjar og sérstaklega merkt innniðurrif hluta suðurveggjar. Ekki verður séð af útboðsgögnum að hlutisuðurveggjar hafi átt að vera í verklið 7.2.1, niðurrif austurveggjar. Er þvífallist á kröfu stefnda að fjárhæð 1.818.675 kr. Aukaverk nr. 63. Stefndi átti að útvegafullsmíðað stál og afhenda til uppsetningar en smíða þurfti og setja uppfestingar fyrir gluggaprófíla. Dómurinn telur að þetta sé aukaverk sem ekkihafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekki sýnt fram á að krafastefnanda sé ósanngjörn. Ber því að fallast á kröfu stefnanda að fjárhæð 83.595kr. Aukaverk nr. 64. Um er að ræða efni semstefndi átti að leggja til og útvega og stefnandi mátti gera ráð fyrir að fáafhent á verkstað. Hér er um flutningskostnað að fjárhæð 187.560 kr. að ræðasem stefnandi á réttmæta kröfu á að fá greidda. Aukaverk nr. 65. Flutningur efnis í ogúr pólýhúðun. Fram kemur í útboðsgögnum að stefnandi átti að útvega málmplöturskv. ákveðnu litanúmeri sem fram kemur í verklýsingu. Stefnandi mátti því geraráð fyrir því að sérpanta þyrfti efni með þessum lit eða gera aðrar ráðstafanirtil þess að útvega viðeigandi efni. Af þeim sökum á stefnandi ekki rétt ágreiðslu flutningskostnaðar. Kröfu hans er því hafnað. Aukaverk nr. 66. Varðandi þennanlið þá verður ekki annað séð en að staðsetning bráðabirgðaveggjar sé í samræmivið útboðsgögn og stefnandi hafi ekki mátt eiga réttmætar væntingar um aðrastaðsetningu veggjarins. Hann mátti því gera sér grein fyrir því að eitthverthnjask hlytist af niðurtekt glugga. Þessari kröfu stefnanda er því hafnað. Aukaverk nr. 67. Hafnað hefur veriðframlengingu verktíma og af því leiðir að stefnandi ber ábyrgð á rekstrivinnusvæðis vegna lengri verktíma. Þessari kröfu stefnanda er því hafnað. Aukaverk nr. 73. Dómurinn telur aðþetta sé aukaverk sem ekki hafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekkisýnt fram á að krafa stefnanda sé ósanngjörn. Ber því að fallast á kröfu stefnandaað fjárhæð 118.080 kr. Aukaverk nr. 80. Dómurinn telur aðþetta sé aukaverk sem ekki hafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekkisýnt fram á að krafa stefnanda sé ósanngjörn. Ber því að fallast á kröfustefnanda að fjárhæð 24.744 kr. Aukaverk nr. 81. Dómurinn telur aðþetta sé aukaverk sem ekki hafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekkisýnt fram á að krafa stefnanda sé ósanngjörn. Ber því að fallast á kröfustefnanda að fjárhæð 11.520 kr. Aukaverk nr. 82. Breyting á þakhalla.Stefnandi gerði lagfæringar á þakhalla eftir fyrirmælum stefnda og telurdómurinn að um aukaverk sé að ræða, enda hafi engin efnisleg mótmæli verið ígreinargerð stefnda. Er því fallist á kröfu stefnanda að fjárhæð 984.232 kr.Aukaverk nr. 83. Í útboðsgögnumkemur ekki fram að stefnandi hafi þurft að standa straum af kostnaði vegnaaðgangskorta og námskeiða til þess að vinna verkið skv. útboðsgögnum. Ber þvíað fallast á þennan lið sem stefnandi lækkaði um 7.700 kr. frá upphaflegrikröfugerð og er nú að fjárhæð 496.154 kr. Aukaverk nr. 84. Dómurinn telur aðþetta sé aukaverk sem ekki hafi verið inni í útboðsgögnum og hefur stefndi ekkisýnt fram á að krafa stefnanda sé ósanngjörn. Ber því að fallast á kröfustefnanda að fjárhæð 246.630 kr.Varðandi skaðabótakröfu stefnanda vegna verktryggingar fellst dómurinn ákröfu stefnanda um að stefnda hafi borið að lækka verktryggingu þann 4. mars2013 en þá hafði stefndi yfirtekið verkið. Útreikningi stefnanda á tölulið kröfunnarhefur ekki verið efnislega mótmælt og er því fallist á kröfu stefnanda eins oghún er sett fram að fjárhæð 614.342 kr. Samkvæmt því sem hefur verið rakiðfellst dómurinn á að réttmætar kröfur stefnanda vegna aukaverka ogskaðabótakröfu vegna verktryggingar nemi samtals 7.894.387 krónum. Samþykktirreikningar vegna framvindu og samþykktra aukaverka sem stefndi hélt eftir erusamtals 25.038.829 kr. Samtals er því fallist á kröfur stefnanda að fjárhæð32.933.216 krónur. Stefndi gerir kröfu um að tilfrádráttar kröfum stefnanda komi tafabætur sem stefndi telur sig eiga rétt á. Íútboðsgögnum er kveðið á um þetta og í ákvæði 0.3.2 segir: „Verktaki skal ljúkaverki sínu á tilskildum tíma samkvæmt grein 0.0.5 ... Fyrir hvern almanaksdag semdregst að ljúka einstökum áföngum fram yfir verklok, miðað við meðfylgjandiaðgerðarplan, skal verktaki greiða verkkaupa 100.000 kr. í tafabætur. Teljiverktaki sig eiga rétt á framlengingu skilafrests þá skal hann strax skýra fráþví og um leið leggja fram nauðsynleg gögn er sanni réttmætiframlengingarinnar, sbr. kafla 5.2 í ÍST 30.“Verksamningur var gerður 4. apríl 2012 og samkvæmt 4. gr. hans kemurfram að verkáætlun verktaka liggi fyrir og sé hluti af samningnum. Verkinu séskipt í tvo áfanga og verklok vegna 1. áfanga séu 1. júní 2012 og vegna 2.áfanga 1. ágúst 2012. Stefndi reiknar tafabætur vegna fyrstaáfanga frá skiladegi 1. júní 2012 til 29. nóvember 2012, þ.e. daginn áður enstefnandi tilkynnti verkskil, og eru tafabætur 100.000 kr. fyrir hvern dag eðasamtals 17,4 milljónir kr. vegna þessa verkhluta. Vegna 2. áfanga reiknar stefnditafabætur/dagsektir frá skiladegi 1. ágúst 2012 til 1. febrúar 2012, en verkilauk ekki, samtals að fjárhæð 18.300.000 kr. Samtals er krafa stefnda um tafabæturað fjárhæð 35.700.000 kr. Ekki liggur fyrir í málinu að stefnandihafi fullnægt skyldu samkvæmt staðlinum og útboðsgögnum um að senda stefndarökstuddar tilkynningar og kröfur um framlengingu skilafrests eða að hann hafiá tilboðsstigi gert athugasemdir við verktíma og heldur ekki á verktímanum fyrren 24. maí 2012 með orðsendingu nr. 17 á dskj. nr. 38. Þar er ekki sett framkrafa um framlengingu verksins heldur eingöngu ósk um endurskoðun ááfangaskilum sem áætluð voru í júní. Krafaum viðbótarverktíma sem verktaki taldi sig eiga rétt á kom fyrst fram meðorðsendingu nr. 28, dags. 25. ágúst 2012 sem lögð var fram á verkfundi 27.ágúst 2012. Varðandi þau atriði sem stefnandi vísar til og telur að orsakaðhafi tafir á verkinu sem hafi átt að leiða til þess að hann ætti rétt áframlengingu á verktíma þá koma þau ekki til sérstakrar umfjöllunar hér meðvísan til þessarar vanrækslu stefnanda. Ber því að fallast á kröfu stefnda umað tafabætur komi til frádráttar dómkröfum stefnanda. Í verkfundargerðum var bókað umstöðu verksins og þegar ljóst var að verkið væri á eftir áætlun var áréttað aðinnheimtar yrðu tafabætur. Á verkfundum var upplýst um dagafjölda tafa og þærinnheimtar eftir því sem þær féllu til. Því er ekki um tómlæti að ræða hjástefnda. Þetta kemur fram í verkfundargerðum og Lokaskýrslu eftirlits, dags.nóv. 2013, en Benedikt Ingi Sigurðsson eftirlitsmaður með verkinu, starfsmaðurVerkfræðistofu Suðurnesja, kom sem vitni fyrir dóminn við aðalmeðferð. Hann kvaðútboðsgögn verksins hafa verið hefðbundin. Stefnandi hafi lagt fram verkáætlunog sagst ætla að standa við verktíma. Verkið hafi nánast allt verið unnið afundirverktökum, það og skipulagsleysi stefnanda hafi verið aðalorsök þess hveverkið dróst. Varðandi þá málsástæðu stefnanda aðekki hafi verið samið um sjálfstæðar tafabætur vegna fyrsta áfanga þá kemur þaðskýrlega fram í útboðsgögnum og verksamningi, sbr. orðalag í grein 0.0.5 hér aðframan, „fyrir hvern almanaksdag sem dregst að ljúka einstökum áföngum framyfir verklok, miðað við meðfylgjandi aðgerðarplan, skal verktaki greiðaverkkaupa 100.000 kr. í tafabætur“. Tafabætur voru auk þess innheimtar jafnóðumvegna tafa á 1. áfanga án þess að fram komi í fundargerðum að því hafi verið mótmæltaf stefnanda. Ekki verður því fallist á þessa málsástæðu stefnanda. Þá byggirstefnandi á því að gjalddagi tafabóta sé ekki enn kominn og stefndi hafi veriðbundinn við að gera upp þau mál, það er kröfu um tafabætur og ágreining þar umí lok verksins. Samkvæmt ÍST-30 er kveðið á um að tafabætur séu innheimtarjafnóðum með frádrætti af útgefnum reikningum eins og gert var og rakið hefurverið. Stefnandi hafði ekki uppi mótmæli gegn því á verkfundum þegar gerð vargrein fyrir innheimtu tafabóta, en þau bar honum að hafa uppi um leið ogtilefni var til. Mótmæli stefnanda eru því of seint fram komin. Ekki er þvífallist á þessa málsástæðu stefnanda. Samkvæmt því sem rakið hefur verið eruáfallnar tafabætur að minnsta kosti jafn háar þeim kröfum stefnanda semdómurinn telur réttmætar. Af því leiðir að stefndi er sýknaður af kröfumstefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðiliberi sinn kostnað af málinu. Dóminn kveða upp Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari ásamt sérfróðu meðdómendunum Ásmundi Ingvarssyniverkfræðingi og Steingrími Haukssyni byggingatæknifræðingi.Dómsorð: Stefndi, Isavia ohf., er sýkn af kröfumstefnanda, Atafli ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 657/2008
Manndráp Tilraun
S var ákærður fyrir tilraun til manndráps, skv. 211. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga, en til vara fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, skv. 2. mgr. 218. gr. sömu laga, með því að hafa ráðist að M og stungið hann með hnífi í bak og framhandlegg. S játaði að hafa stungið M í bak en neitaði því að um tilraun til manndráps hafi verið að ræða. Talið var að S hafi ekki getað dulist að bani kynni að hljótast af hnífsstungu hans og að hann hafi því með verknaði sínum brotið gegn 211. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar S var m.a. litið til þess að árás hans var lífshættuleg og án nokkurs réttlætanlegs tilefnis. Þá olli hún alvarlegu líkamstjóni og var til þess fallin að hafa í för með sér slæmar afleiðingar fyrir andlega heilsu brotaþola. Ekki var talið unnt að lækka refsingu ákærða með vísan til 4. tl. 1. mgr. 74. gr. eða 75. gr. almennra hegningarlaga. Þótti refsing S hæfilega ákveðin fangelsi í fimm ár. Þá þótti S með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til M sem ákveðnar voru 829.240 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. desember 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða, en að refsing hans verði þyngd og honum gert að greiða Miguel Angel Sepulveda Roma 1.600.640 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og komi gæsluvarðhald, sem hann hefur sætt frá 6. ágúst 2008, til frádráttar henni. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 971.852 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 622.500 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Óðins Elíssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2008. Þá liggur frammi vottorð Högna Óskarssonar, geðlæknis, þar sem segir að ákærði hafi þjáðst af varanlegum einkennum vefrænna heilaskemmda, sem komi fram í alvarlegum minnistruflunum og einbeitingarskorti, tíðum höfuðverkjaköstum, birtuóþoli, jafnvægisleysi og trufluðu svefnmynstri. Hjá ákærða sé að finna skýr merki um erfiðleika við stjórnun tilfinninga í formi reiðikasta, í miklum kvíða og áráttuhugsunum. Ákærði sé einnig með alvarleg einkenni áfallastreitu og þunglyndis. Ákærði hafi sjálfur orðið fyrir líkamsárás þann 7. júlí 1999. Í vottorðinu segir að atburðarásin hinn 1. ágúst, sem lýst sé í lögregluskýrslu, feli í sér mörg þau einkenni sem ákærði hafi svo sem lítið áreitisþol, stjórnlausa reiði við lítið áreiti, ótta við að verða beittur ofbeldi og gamalgróin hugsanamynstur um að þurfa að verjast með öllum ráðum. Loks liggur fyrir vottorð frá forstöðumanni fangelsisins að Litla-Hrauni um að ákærði hafi á gæsluvarðhaldstímanum sýnt mjög góða hegðun, stundað vinnu og skóla, tekið virkan þátt í meðferðarstarfi og lýst iðrun vegna gerða sinna. Ákærði játaði við þingfestingu málsins fyrir dómi að hafa stungið brotaþola eins og lýst er í ákæru, en neitaði því að um tilraun til manndráps hefði verið að ræða. Þegar skýrsla var svo tekin af ákærða við aðalmeðferð málsins dró hann nokkuð úr játningu sinni og kvaðst þá einungis hafa stungið manninn einu sinni í bakið en ekki í vinstri framhandlegg. Hefur hann fyrir dómi ekki getað gefið neina skýringu á því að brotaþoli greindist með tvö stungusár aðra en þá að mögulega hafi hún hlotist af því að brotaþoli hafi sveiflað handleggnum að ákærða. Þá skýrir ákærði stunguna í bakið með því að brotaþoli hafi stokkið á fætur og sveiflað hendinni eða olnboganum að ákærða. Ákærði hafi þá varið sig með því að slá hendinni frá sér og þá greinilega stungið manninn. Hefur ákærði þó ekki byggt á því í vörn sinni að um nauðvörn hafi verið að ræða. Brotaþoli kveðst sjálfur ekki vita hvernig hann fékk umræddar stungur. Á flóttanum undan árásarmanninum hafi hann dottið, fundið fyrir sársauka og síðan hafi liðið yfir hann. Muni hann ekkert eftir það fyrr en hann hafi staðið upp og komist að skemmtistaðnum Kaffi Cultura þar sem vinur hans hafi sagt honum að hann væri með skurði og úr honum blæddi. Hafi hann þá fundið fyrir verk í brjóstkassa og verið tilfinningalaus í vinstri hendi. Framburður vitnisins Ásmundar Rögnvaldssonar fyrir dómi er á þá leið að hann hafi ásamt ákærða hlaupið á eftir brotaþola umrætt sinn. Neðarlega á Hverfisgötu hafi hann hægt á ferðinni vegna þreytu. Ákærði hafi hins vegar elt manninn áfram. Vitnið hafi svo séð ákærða reyna að grípa í manninn án þess að það tækist. Við það hafi maðurinn fallið til jarðar en staðið upp aftur og þá slegið til ákærða. Kvaðst vitnið ekki hafa séð höggið koma á ákærða. Eftir það hafi hann séð ákærða berja manninn tvisvar í bakið og hafi hann þá fallið í jörðina. Hann hafi þó ekki séð ákærða beinlínis stinga manninn í hönd eða brjóst. Lýsing vitnisins í skýrslu sem hann gaf hjá lögreglu var hins vegar sú að ákærði hefði lyft upp vinstri hendinni og svo lamið manninn einu sinni í bakið. Hefði brotaþoli þá kippst við en síðan haldið áfram að hlaupa. Ákærði hefði þá slegið hann aftur, ofarlega í bakið, svo að maðurinn datt í götuna. Við fallið hefði hann rúllað einn hring, náð svo að stökkva aftur á fætur og hlaupa í burtu. Gaf vitnið þá skýringu á breyttum framburði sínum fyrir dómi að hann hefði ekki verið í andlegu ástandi til að svara spurningum hjá lögreglu. Er það mat dómsins að ofangreind breyting á framburði vitnisins sé ekki trúverðug, meðal annars vegna tengsla hans við ákærða. Með hliðsjón af þeirri játningu ákærða sem að ofan hefur verið lýst, og þegar framburðir hans, brotaþola og vitnisins Ásmundar eru metnir heildstætt, með hliðsjón af því sem fram hefur komið í vottorðum og vitnisburðum læknanna, Kristins Þ. Jóhannssonar og Björns G. Snæs Björnssonar, um að brotaþoli hafi verið með tvö stungusár, annað á afturvegg brjósthols en hitt á vinstri framhandlegg, þykir sannað að ákærði hafi í greint sinn stungið brotaþola tvívegis með hnífi eins og nánar er lýst í ákæru og með þeim afleiðingum er þar greinir. Hnífurinn, sem ákærði beitti, hefur ekki fundist en fram kemur í framangreindum vottorðum og vitnisburðum læknanna að stungan í brjóstholið hafi gengið inn í rönd lungans og að þurft hafi að beita nokkru afli til að hnífurinn gæti gengið svo langt inn í brjóstholið, í gegnum bakið. Mögulega hefði maðurinn getað látið lífið ef ekkert hefði verið að gert og að tilviljun ein hefði ráðið því að sú stunga hitti manninn fyrir á þessum stað en ekki í stærri æðar í eða við lungað því þá hefði honum blætt út á mjög skömmum tíma. Að þessu virtu verður að telja að ákærða hafi ekki getað dulist að bani kynni að hljótast af slíkum hnífsstungum sem hér um ræðir og að hann hafi því með verknaði sínum brotið gegn 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Ákvörðun refsingar, skaðabætur o.fl. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði gekkst ákærði með dómsátt á árinu 2004 undir að greiða sekt vegna fíkniefnabrots en hefur að öðru leyti ekki gerst sekur um refsiverðan verknað. Til refsiþyngingar horfir að árás ákærða var lífshættuleg og án nokkurs réttlætanlegs tilefnis. Hefur hún samkvæmt gögnum málsins valdið brotaþola alvarlegu líkamstjóni og var til þess fallin að hafa í för með sér slæmar afleiðingar fyrir andlega heilsu hans. Af hálfu ákærða er á því byggt að lækka beri refsingu ákærða með vísan m.a. til 4. tl. 74. gr. og 75. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eins og fyrr hefur verið rakið liggur fyrir í vottorði og vitnisburði Högna Óskarssonar geðlæknis fyrir dómi að ákærði hafi sjálfur orðið fyrir alvarlegri líkamsárás á árinu 1999 og við það hlotið vefrænan og sálrænan heilaskaða. Komi þetta meðal annars fram í alvarlegri áráttu- og kvíðaröskun sem geti lýst sér í mjög ýktum viðbrögðum lendi hann í þeirra aðstöðu að honum finnist sér ógnað. Þegar hins vegar til þess er litið hversu lítilfjörlegt það atvik er sem virðist hafa hrundið af stað þeirri atburðarás sem lyktaði með árásinni á brotaþola, og að ákærði framdi verknaðinn eftir að hafa elt brotaþola um alllangan spöl, með hnífinn í hendi, þykir ekki vera unnt að fallast á að þau refsilækkunarsjónarmið sem lýst er í greindum ákvæðum geti átt hér við. Ekki þykir heldur unnt að fallast á að ákærði hafi af sjálfsdáðum sagt til brots síns og skýrt hreinskilnislega frá öllum atvikum hvað það varðar eins og áskilið er í 9. tl. tilvitnaðrar 74. gr. Að því virtu sem hér hefur verið rakið þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í fimm ár. Til frádráttar refsingu kemur, með fullri dagatölu, óslitið gæsluvarðhald ákærða er hann hefur sætt frá 6. ágúst 2008. Af hálfu brotaþola er þess krafist að ákærða verði gert að greiða honum skaða- og miskabætur samtals að fjárhæð 2.725.365 krónur, að viðbættum vöxtum eins og nánar er rakið í ákæru. Er bótakrafan sundurliðuð með eftirgreindum hætti: Til stuðnings 1. kröfulið er vísað til læknisvottorða sem sýni að brotaþoli hafi verið illa farinn og hafi hlotið lífshættulega áverka eftir árásina. Í málinu nýtur þó ekki við læknisfræðilegra gagna um hvenær heilsufar brotaþola var orðið stöðugt í skilningi 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga í kjölfar árásarinnar. Verður því að vísa þessum kröfulið frá dómi. Varðandi 2. kröfulið er af hálfu brotaþola vísað til þess hversu ófyrirleitin aðförin að honum hafi verið. Hafi hann hlotið mjög alvarlega líkamlega áverka og m.a. þurft að gangast undir skurðaðgerð vegna þeirra. Þá hafi hann og þurft að glíma við miklar andlegar afleiðingar í kjölfar árásarinnar, upplifa mikinn kvíða og öryggisleysi. Að virtum málsatvikum þykir brotaþoli eiga rétt á miskabótum skv. 26. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 800.000 krónur. Lögmaður brotaþola var skipaður réttargæslumaður hans við meðferð málsins fyrir dómi og verður honum því ákveðin réttargæsluþóknun eins og síðar verður rakið. 4. kröfuliður er rökstuddur með því að brotaþoli hafi verið óvinnufær vegna afleiðinga árásarinnar og verði það í a.m. k. í fjóra mánuði eftir árásina. Engin gögn hafa verið lögð fram frá vinnuveitanda sem staðfesta að brotaþoli hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Verður því að vísa þessum kröfulið frá dómi. Með hliðsjón af ljósmyndum sem fyrir liggja í málinu af skemmdum á fatnaði brotaþola þykir mega fallast á að honum verði bætt tjón á jakka, buxum, skóm og bol. Hins vegar liggja ekki fyrir gögn um skemmdir á farsíma, nærfötum og sokkum. Þykja bætur vegna framangreinds hæfilega ákveðnar 25.000 krónur. Einungis liggja fyrir kvittanir vegna kostnaðar við læknisþjónustu brotaþola samtals að fjárhæð 4.240 krónur og verður ákærða gert að greiða honum þá fjárhæð. Samkvæmt framanrituðu verður ákærða því gert að greiða brotaþola samtals 829.240 krónur ásamt vöxtum eins og nánar er tilgreint í dómsorði. Dæma ber ákærða til að greiðan allan sakarkostnað málsins, 1.016.233 krónur, þar með talin 772.149 króna réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Erlends Þórs Gunnarssonar hdl., 35.000 króna útlagðan kostnað verjandans vegna álitsgerðar og 153.384 króna þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Bergrúnar Elínar Benediktsdóttur hdl. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði J. Friðjónsdóttur, settum vararíkissaksóknara. Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Sævar Sævarsson, sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 6. ágúst 2008. Ákærði greiði Miguel Angel Sepulveda Roma 829.240 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2008 til 25. september 2008 en síðan með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, 1.016.233 krónur, þar með talin 772.149 króna réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Erlends Þórs Gunnarssonar hdl., 35.000 króna útlagðan kostnað verjandans vegna álitsgerðar og 153.384 króna þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Bergrúnar Elínar Benediktsdóttur hdl.
Mál nr. 204/2011
Kærumál Kröfugerð Framhaldsstefna Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur E, R og F var vísað frá dómi. Í málinu krafðist S skaðabóta vegna líkamstjóns er hann varð fyrir í slysi 2. mars 2005. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að kröfugerð S væri því marki brennd að erfitt væri að gera sér grein fyrir útreikningi kröfunnar og á hverju útreikningar væru byggðir. Hefði S mótað algerlega nýja kröfugerð í málinu með framhaldsstefnu og væri kröfugerð hans svo óskýr að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu frá dómi af sjálfsdáðum. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að samkvæmt 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri heimilt með framhaldsstefnu að auka við kröfugerð eftir þingfestingu máls en fyrir aðalmeðferð þess ef það yrði ekki metið aðilanum til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu. S hefði eftir þingfestingu málsins aflað mats dómkvaddra manna um afleiðingar slyssins og var niðurstaða matsgerðarinnar m.a. hærra mat á miskastigi og örorkuhlutfalli en fyrir lá í því örorkumati sem stefna byggði á. S hefði af þessu tilefni því verið heimilt að auka við kröfugerð sína með framhaldsstefnu. Kröfugerð hans væri vissulega allflókin, einkum að því er vaxtakröfur varðaði, en forsendur hennar væru skýrðar í framhaldsstefnu og endanlegri kröfugerð. Væri málið að þessu leyti á engan hátt vanreifað og yrði ekki séð að E, R og F hefði verið gert erfitt fyrir um varnir af þessum sökum. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum, var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Fjölhæfni ehf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í héraði var Sjóvá-Almennum tryggingum hf. stefnt til réttargæslu. Félagið hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðilum 8. október 2008 og krafðist bóta vegna líkamstjóns er hann varð fyrir í slysi 2. mars 2005. Kröfugerð sóknaraðila var reist á örorkumati Atla Þórs Ólasonar læknis 30. júní 2006. Samkvæmt því var sóknaraðili rúmliggjandi vegna slyssins frá 2. mars 2005 til 8. sama mánaðar, en veikur án þess að vera rúmfastur frá 9. mars 2005 til 27. júní 2006. Á síðastnefnda deginum teldist heilsufar hans orðið stöðugt. Varanlegur miski hans vegna slyssins teldist 40 stig en varanleg örorka 50%. Sóknaraðili krafðist þess í stefnu að varnaraðilum yrði sameiginlega gert að greiða sér 16.499.142 krónur. Þessi krafa var sundurliðuð þannig að 1.155.693 krónur voru vegna tímabundins atvinnutjóns, 547.680 krónur vegna þjáningabóta og 2.556.400 krónur vegna varanlegs miska, en af samtölu þessara þátta eða 4.259.773 krónum krafðist sóknaraðili 4,5% ársvaxta frá tjónsdegi til 5. nóvember 2006. Um þessa vexti vísaði hann til 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um bætur vegna varanlegrar örorku nam 12.200.399 krónum og bætur fyrir annað fjártjón 38.970 krónum. Krafðist sóknaraðili dráttarvaxta af allri stefnufjárhæðinni frá 5. nóvember 2006, en þá var mánuður liðinn frá því að hann sendi réttargæslustefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. kröfubréf. Þjáningabætur og varanlegur miski voru miðuð við lánskjaravísitölu í október 2006 þegar framangreint kröfubréf var sent, sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Varnaraðilar höfðu allir uppi andmæli gegn örorkumati Atla Þórs Ólasonar í greinargerðum sínum í héraði. Af því tilefni óskaði sóknaraðili eftir því að dómkvaddir yrðu tveir menn til að meta afleiðingar slyssins. Matsgerð þeirra er dagsett 25. maí 2009 og var niðurstaða hennar að sóknaraðili hefði verið rúmliggjandi vegna slyssins frá 2. mars 2005 til 8. sama mánaðar en veikur án þess að vara rúmliggjandi frá 9. mars 2005 til 3. ágúst sama ár, en á þeim degi teldist heilsufar hans hafa verið orðið stöðugt. Varanlegur miski sóknaraðila vegna slyssins væri hæfilega metinn 45 stig og varanleg örorka hans 60%. Að fenginni matsgerðinni gaf sóknaraðili út framhaldsstefnu sem þingfest var 2. júní 2009. Þar krafðist hann þess að varnaraðilar greiddu sér óskipt 17.676.302 krónur. Þessa kröfu sundurliðaði hann þannig að þjáningabætur næmu 227.150 krónum, bætur vegna varanlegs miska 3.638.475 krónum, bætur vegna varanlegrar örorku 13.771.707 krónum og annað fjártjón 38.970 krónum. Ljóst er, þrátt fyrir ritvillu í framhaldsstefnu, að við útreikning kröfu vegna þjáningabóta og bóta vegna varanlegs miska miðaði sóknaraðili við lánskjaravísitölu í júní 2009. Krafðist hann 4,5% ársvaxta af 2.783.550 krónum frá 2. mars til 3. ágúst 2005 en af 15.022.919 krónum frá þeim degi til 5. nóvember 2006. Skýrði hann það svo í framhaldsstefnunni að krafist væri vaxta samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga. Í fyrsta lagi væri þeirra krafist frá slysdegi 2. mars 2005 til upphafsdags metinnar örorku samkvæmt mati dómkvaddra manna 3. ágúst sama ár af samtölu þeirrar fjárhæðar sem krafist var í stefnu vegna 40 stiga varanlegs miska samkvæmt mati Atla Þórs (2.556.400 krónur) og þeirrar fjárhæðar sem krafist væri í framhaldsstefnu vegna þjáningabóta samkvæmt mati dómkvaddra manna (227.150 krónur). Í öðru lagi væri þessara vaxta krafist af 15.022.919 krónum frá stöðugleikapunkti samkvæmt mati dómkvaddra manna 3. ágúst 2005 og til 5. nóvember 2006, en þá var mánuður liðinn frá því að fyrrnefnt kröfubréf var sent. Fjárhæðin væri samtala kröfu vegna þjáningabóta samkvæmt framhaldsstefnu (227.150 krónur), kröfu vegna bóta fyrir annað fjártjón (38.970 krónur), kröfu fyrir varanlegan miska samkvæmt sundurliðun á upphaflegri stefnukröfu (2.556.400 krónur) og loks kröfu vegna varanlegrar örorku einnig samkvæmt upphaflegri stefnukröfu (12.200.399 krónur). Frá 5. nóvember 2006 krafðist sóknaraðili dráttarvaxta af sömu fjárhæð (15.022.919 krónum) til 2. júlí 2009, en þann dag væri mánuður liðinn frá því að framhaldsstefna var þingfest, en dráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Við upphaf aðalmeðferðar 10. febrúar 2011 lagði sóknaraðili fram skjal sem bar fyrirsögnina „lækkun á dómkröfum“ Þar er höfð uppi aðalkrafa sem er samhljóða kröfu í framhaldssök að öðru leyti en því að það tímabil sem krafist er 4,5% ársvaxta af 2.783.550 krónum er lengt þannig að það tekur til tímabilsins frá 2. mars 2005 til 27. júní 2006 í stað þess að ná til 5. ágúst 2005 og það tímabil sem 4,5% árvaxta er krafist af 15.022.919 krónum er stytt að sama skapi. Þessi breyting er skýrð þannig að eðlilegra sé að fyrra tímabilið nái til upphafsdags metinnar örorku (stöðugleikapunkts) samkvæmt örorkumati Atla Þórs, sem sé 27. júní 2006. Í annan stað er í þessu dómskjali sett fram varakrafa sem er samhljóða aðalkröfunni að öðru leyti en því að dráttarvaxta er ekki krafist fyrr en frá 2. júlí 2009 og þær fjárhæðir sem 4,5% ársvaxta er krafist af frá slysdegi og fram að upphafsdegi dráttarvaxta eru aðrar en í aðalkröfu. Í kröfugerð sinni gerir sóknaraðili ekki ráð fyrir frádrætti samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga enda telur hann að skilyrði séu ekki fyrir því að slíkum frádrætti sé beitt. Varnaraðilar kröfðust þess hins vegar til vara í greinargerðum sínum til héraðsdóms að krafa hans yrði lækkuð af þessum sökum og skoruðu á hann að leggja fram gögn þar að lútandi. Hann aflaði af þessu tilefni ýmissa gagna og útreikninga, sem ekki hafa þó haft áhrif á kröfur hans önnur en þá að varakrafa sýnist eiga rót sína að rekja til þeirra. Samkvæmt 29. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt með framhaldsstefnu að auka við kröfugerð eftir þingfestingu máls en fyrir aðalmeðferð þess ef það verður ekki metið aðilanum til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu. Eftir þingfestingu málsins aflaði sóknaraðili mats dómkvaddra manna um afleiðingar slyssins 2. mars 2005 af gefnu tilefni í greinargerðum varnaraðila. Niðurstaða matsgerðarinnar var meðal annars hærra mat á miskastigi og örorkuhlutfalli en fyrir lá í því örorkumati sem stefna byggði á. Sóknaraðila var af þessu tilefni heimilt að auka við kröfur sínar með framhaldsstefnu. Kröfugerð hans er vissulega allflókin, einkum að því er vaxtakröfur varðar, en forsendur hennar eru skýrðar í framhaldsstefnu og endanlegri kröfugerð. Málið er að þessu leyti fullreifað af hans hálfu og verður ekki séð að gagnaðilum hafi verið gert erfitt fyrir um varnir af þessum sökum. Ekki verður heldur séð að þau gögn sem sóknaraðili hefur af gefnu tilefni aflað og lagt fram og lúta að greiðslum frá þriðja aðila, sem hugsanlega gætu haft áhrif samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga til lækkunar á kröfu hans, hafi horft til óskýrleika þannig að frávísun geti varðað. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Varnaraðilanum Fjölhæfni ehf. verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir en kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilinn Fjölhæfni ehf. greiði sóknaraðila, Sigurði Bergþórssyni, 200.000 krónur í kærumálskostnað. Kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður.
Mál nr. 530/2014
Ákæruvald Frávísun frá héraðsdómi
Máli ákæruvaldsins gegn X var vísað frá héraðsdómi þar sem lögreglustjóra brast heimild að lögum til að gefa út ákæru í málinu fyrir brot gegn 233. gr. b. almennra hegningarlaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. júlí 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en að því frágengnu að hann verði sýknaður. Að öllu þessu frágengnu krefst hann mildunar á refsingu. Málið var flutt skriflega eftir ákvörðun Hæstaréttar samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eins og í hinum áfrýjaða dómi greinir var málið höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 3. júní 2014 á hendur ákærða fyrir ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs gagnvart fyrrverandi sambýliskonu sinni, A, með því að hafa tiltekinn dag sent tilgreindum aðilum tölvubréf er innihélt nánar tilgreindar trúnaðarupplýsingar og vörðuðu hagi A. Var þessi háttsemi talin varða við 233. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var ákærða gefið að sök brot gegn nálgunarbanni með því að hafa á tilteknu tímabili sent A 350 nánar tilgreind skilaboð í gegnum farsíma, samskiptavefinn Facebook og með tölvupósti, þrátt fyrir að honum hefði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness verið bannað að setja sig í samband við hana. Var háttsemin talin varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga. Í þinghaldi 4. júlí 2014 játaði ákærði sök og var því farið með málið eftir 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gert að sæta fangelsi í átta mánuði. Krafa ákæruvalds og ákærða um vísun málsins frá héraðsdómi er reist á því að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu fari ekki með ákæruvald vegna brota gegn 233. gr. b. almennra hegningarlaga. Í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 88/2008 er lögreglustjórum falið að höfða önnur sakamál en þau sem ríkissaksóknari og héraðssaksóknari höfða samkvæmt ákvæðum laganna. Samkvæmt f. lið 1. mgr. 23. gr. laganna, sbr. e. lið 3. mgr. VII. ákvæðis þeirra til bráðabirgða, höfðar ríkissaksóknari sakamál vegna brota á ákvæðum XXIV. og XXV. kafla almennra hegningarlaga, öðrum en 231., 232. og 233. gr., en ákvæði 233. gr. b. er í XXV. kafla laganna. Brast lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu því heimild að lögum til að gefa út ákæru í máli þessu fyrir brot gegn 233. gr. b. almennra hegningarlaga og ber af þeim sökum að vísa málinu frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða í héraði, eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, og málsvarnarlaun verjanda hans fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur.
Mál nr. 460/2011
Kynferðisbrot Skaðabætur
X varákærður fyrir nauðgun með því að hafa á dvalarstað sínum þröngvað A tilmunnmaka, samræðis og endaþarmsmaka með ofbeldi.Framburður A fékk stuðning í læknisfræðilegum gögnum ogþóttu lýsingar vitna á ástandi A eftir samskipti þeirra X ekki samræmastframburði X um A hefði verið samþykk því að eiga við hann kynferðismök eða að Xhefði haft réttmæta ástæðu til að ætla að svo hefði verið. Þótti framburður Xótrúverðugur og var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1.mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var vísað til 1., 2. og 6. töluliðar1. mgr. 70. gr. almennrahegningarlaga og þótti refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Litiðvar til einbeitts brotavilja X, alvarleika brotsins ogþeirra líkamlegu áverka og vanlíðan sem A hlaut af brotinu. X var einnig gertað greiða A 1.200.000 krónur ásamt vöxtum ímiskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, ÁrniKolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir og Helgi I. Jónssonsettur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 2011 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst sýknu og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.800.000 krónur auk vaxtaeins og dæmdir voru í héraði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hansum sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæðis. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til einbeitts brotavilja hans,sbr. 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk þeirraatriða sem um getur í héraðsdómi og er hún ákveðin fangelsi í 4 ár. Að öðruleyti verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðineru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Grétar Torfi Gunnarsson, sætifangelsi í 4 ár. Ákvæði héraðsdóms um bætur ogsakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, samtals 711.487 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur og þóknunréttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí2011. Mál þetta, sem dómtekið var 5. maí 2011, erhöfðað samkvæmt ákæru útgefinni 10. mars 2011 á hendurGrétari Torfa Gunnarssyni, kennitala [...], [...],[...], „fyrir nauðgun með þvíað hafa árla morguns laugardaginn 5. júní 2010, á dvalarstað sínum að [...],Reykjavík, með ofbeldi þröngvað A til munnmaka, samræðis og endaþarmsmaka, enákærði hrinti A á rúm sitt, klæddi hana úr fötum, reif í hár hennar, hélt umháls hennar, togaði í hálsmen svo þrengdi að hálsi hennar og reif af hennigleraugu. Við atlöguna hlaut A sprungu og roða íendaþarmi, marbletti á læri og rasskinn, eymsli yfir nefrót og í hnakka aukþess sem hár losnaði úr hársverði. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940“. Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og tilgreiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kennitala [...], er krafist miskabóta að fjárhæð 1.800.000krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 6. júní2010 þar til mánuður er liðinn frá birtingu skaðabótakröfunnar, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er þesskrafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmtsíðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun. Verjandiákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður afákæru, en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá er þess aðallega krafist að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi,en til vara að bótakrafa verði lækkuð verulega. Lokskrefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa. Málsatvik Laugardagsmorguninn 5. júní 2010, klukkan 7.46, var lögregla kvödd að [...] íReykjavík, þar sem kona hefði óskað aðstoðar Neyðarlínu vegna nauðgunar. Ávettvangi hittu A, sem sat á grasbala við götuna, ogvar hún flutt á Neyðarmóttöku. Lögreglukona ræddi við Aí sjúkrabifreiðinni á leiðinni á Neyðarmóttöku. Er lýsing Aá málsatvikum og verknaðinum skráð í skýrslu lögreglu. Kemur þar fram að brotiðhefði átt sér stað í samkvæmi skömmu áður og að affrásögn stúlkunnar hefði mátt ráða að um fullframinn verknað hafi verið að ræðaog gerandinn hefði beitt hana þvingunum. Þá kemur fram í skýrslunni að A hafi grátið og verið í miklu tilfinningalegu uppnámi. Húnhafi lýst gerandanum og herberginu þar sem atvikiðhefði átt sér stað. Hún hafi m.a. tekið fram að húnhefði grátið í kodda sem var í rúminu, en hún hefði verið með svarta augnmálningu.Þá hefði hún skilið sokkana sína eftir í herberginu. Áslysadeild kom vinkona A, B, sem kvaðst hafa verið meðhenni um nóttina og hefðu þær endað í samkvæmi í íbúð að [...]. Lögreglumennfóru í íbúðina og hittu ákærða þar fyrir. Í skýrslulögreglu um lýsingu á vettvangi kemur m.a. fram aðsvört augnmálning hafi sést á hvítum kodda sem var í rúmi ákærða og eruljósmyndir af koddaveri meðal gagna málsins. Þá hafi fundist sokkar á gólfinu, sem komu heim og saman við fótastærð A. Var ákærði handtekinn. Ákærði varyfirheyrður af lögreglu samdægurs. Hann greindi svofrá að hann hefði verið að skemmta sér um nóttina ásamt C ogtveimur piltum frá Bandaríkjunum, sem dveldust hjá þeim í íbúðinni sem þeirhefðu á leigu á [...]. Þeir hefðu hitt tvær stúlkur á veitingastað ímiðborginni og hefðu þær fylgt þeim heim. Ákærðikvaðst hafa verið með annarri stúlkunni, sem hannþekkti ekki með nafni. Þau hefðu haft kynferðismök oghefði það verið með fullu samþykki hennar. Ákærði tók fram aðstúlkan hefði að vísu ekki samþykkt sérstaklega þegar hann setti getnaðarlimsinn í endaþarm hennar, en hún hefði ekki sett sig upp á móti því. Umsíðir hefði stúlkan gert sig líklega til að fara, en hann hefði þá staðið upp,tekið utan um hana, þau lagst aftur í rúmið og haft samfarir,en hún hefði þá verið ofan á. Eftir þetta hefði hún klætt sig aftur og farið. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið ölvaður. Hann sagði þau stúlkunahafa daðrað mikið, hann hefði verið að reyna við hana ogfundist hún vera mjög móttækileg. Ákærði kannaðist við að borist hefði í tal um nóttina að stúlkan væri samkynhneigð, en hún hefðitekið vel á móti honum og hann því talið það orðum aukið. Hann kvaðst ekki munavel það sem átti sér stað í íbúðinni. Þó myndi hanneftir að hafa fylgt vinkonu stúlkunnar inn í herbergi C ogsíðan leitt stúlkuna inn í herbergi sitt. Ákærði kvaðst hafa verið að drekkakókómjólk og hefði hann boðið stúlkunni að drekka meðsér. Síðan hefði hann afklætt hana og hún ekki andmæltþví. Stúlkan hefði ekki sýnt nein merki um að hún væri ósátt við það sem átti sér stað. Hann hefði þó spurt hana í lokin hvortþetta væri í lagi, en þá hefði svipur hennar gefið til kynna að henni líkaðiþetta ekki. Hún hefði risið á fætur og klætt sig. Hann hefði þá spurt hanahvort hún vildi ekki gista, risið á fætur og kysst hana og hefðu þau lagstaftur í rúmið og haft samfarir þannig að hún var ofan á. Ákærði kvaðst ekki hafa beittstúlkuna þvingunum, en hann hefði þó togað í hár hennar, en það hefði verið„hluti af leiknum“. Hann myndi ekki eftir að hafatekið um háls hennar. Ákærði kvaðst hafa afklætt stúlkuna og haft við hana kynferðismök þannig að hann hefði legiðofan á henni. Hann hefði síðan tvívegis haft kynferðismök við hana þannig aðhann setti lim sinn í endaþarm hennar. Þá hefði hann lyft stúlkunni upp áskrifborð í herberginu og haft kynmök við hana þar. A gaf skýrslu hjá lögreglu 10.júní 2010. Hún greindi svo frá að hún hefði verið aðskemmta sér í miðborginni nóttina sem um ræðir ásamt B,vinkonu sinni og meðleigjanda. Þær hefðu hitt kunningja B, C, á veitingastað og hefði ákærði verið með honum í för, en komið hefði framað þeir leigðu saman íbúð á [...]. Tveir bandarískir piltar hefðu verið meðþeim, sem einnig dvöldust í íbúðinni. Þau hefðu gengið saman á milli veitingastaða, en síðan fylgst aðheim á leið, enda öll búsett í vesturbænum. Ákærðihefði verið leiðinlega ölvaður. Þegar þau komu að heimili ákærða og C hefðu þau öll farið saman þar inn og hefði hún sest inní stofu. Hún kvaðst síðan muna eftir því að hafa verið að huga að heimferð, enþá ekki vitað hvað hefði orðið af B. Hún hefði rekistá ákærða þar sem hann stóð við dyrnar að svefnherbergi sínu og spurt hann um B.Ákærði hefði sagt við hana að hugsa ekki um það hvar B væri og ýtt henni inn ísvefnherbergið. Hann hefði síðan farið að kyssa hana þótt húnhefði ekki viljað það. Hann hefði „hent“ hennií rúmið og byrjað að rífa hana úr fötunum. Ákærði hefði fært hana úr öllumfötunum, en lent í basli við að ná af hennistígvélunum. Hann hefði gengið ákveðið til verks og húnekki vitað hvernig hún ætti að koma sér út úr þessu. Ákærði hefði síðan troðiðgetnaðarlim sínum upp í munn hennar og inn að kokiþannig að hún kúgaðist. Hann hefði rifið af hennigleraugun og hún nokkrum sinnum reynt að setja þau upp, en hann tekið þau afhenni jafnharðan. Hann hefði sett liminn í leggöng hennar oghaft við hana samræði. Þá hefði hann rifið í hár hennar, snúið henni við og byrjað að setja liminn í endaþarm hennar. Það hefði veriðmjög sárt og hún hafi grátið í koddann. Hún kvaðsthafa reynt að rísa upp en ákærði hefði rifið í hár hennar ogstjórnað henni þannig. Hann hefði tekið hana hálstaki ogtogað í hálsmen sem hún var með þannig að þrýsti á barkakýli og hefði hún gefiðfrá sér „kyrkingarhljóð“. Hún hefði reynt að komast í burtu ognáð að rísa upp úr rúminu en ákærði þá komið á eftir henni, lyft henni upp áskrifborð og reynt að hafa samfarir við hana þar. Hann hefðisíðan fært hana í rúmið á ný. Hún hefði náð að komast fram úr rúminu og klætt sig í leggings buxur sínar, en ákærði þá togað hanaupp í rúm aftur, dregið niður um hana buxurnar og haft samfarir við hana ánýjan leik þannig að hún lá ofan á honum. Hún hefði loks brugðið á það ráð aðláta sem hún væri sátt við þetta. Hún hefði sagtákærða að hún yrði að bregða sér frá og látið sem húnmyndi koma aftur. Hún hefði klætt sig í flýti, en skilið eitthvað af fötum sínum eftir í herberginu. Hún hefði yfirgefiðíbúðina og ætlað heim til sín, en fundið fyrir svomiklum sársauka í endaþarmi að hún hefði lagst á grasblett og grátið. Hún hefðireynt að hringja í B, sem hafi ekki svarað. Þá hefðihún hringt til vinar síns sem hefði ráðlagt henni aðhringja í Neyðarlínuna. Aðspurð sagði A að henni hafi ekki fundist hún getagert neitt á meðan á háttsemi ákærða stóð, henni hafi ekki fundist hún getaöskrað eða hreyft sig. Hún kvað það ekki vera rétt semhefði komið fram hjá vitnum að hún hefði daðrað við ákærða þetta kvöld. Þvert á móti hefði hann verið „leiðinlegi fulli gaurinn“. Henni hefði fundist hann ógeðslegur. Þá væri það ekki rétt sem hefði komið fram hjá ákærða að hún hefði ekki beðið hannum að láta af háttsemi sinni. Hún hefði sagt honum að hún vildi þetta ekki, aðhún væri lesbía og ýtt við honum. Meðal rannsóknargagna málsins er skýrsla Neyðarmóttöku frá 5.júní 2010 um réttarlæknisfræðilega skoðun á A. Ískýrslunni er rakin frásögn hennar af atvikum. Þess er getið að hún hafi veriðklædd í leggings buxur sem hafi snúið öfugt, þannig aðframhlið hafi snúið aftur. Fram kemur að við skoðun hafi hún reynst aum í hársverði og yfir nefrót. Þá hafiverið lausir hárflókar á hnakkasvæði. Við endaþarm hafi verið roði á húðog fersk sprunga, um 4 mm löng og 2 til 3 mm breið. Segir í skýrslunni að áverkar geti samrýmst lýsingu hennar áatvikum. Í skýrslu Neyðarmóttöku um skoðun á A frá 8.júní 2010 kemur jafnframt fram að hún hafi verið meðmarbletti á hægra læri eins og eftir fingur og marblett á rasskinn. Þá liggur fyrir vottorð dr. Dsálfræðings, dagsett 2. maí 2011, um viðtöl við A. Þarkemur m.a. fram að niðurstöður endurtekins greiningarmats hafi sýnt að A þjáistaf áfallastreituröskun í kjölfar meintrar nauðgunar og samsvari sálræn einkennihennar því sem sé vel þekkt hjá fólki sem hefur upplifað alvarleg áföll eins ognauðgun, líkamsárás, stórslys eða hamfarir. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna við aðalmeðferð málsins. Ákærðikvað þá C hafa verið að skemmta sér aðfaranótt 5. júní2010 og hefðu tveir frændur C frá Bandaríkjunum verið með í för. Þeir hefðuhitt stúlkurnar tvær á bar og hefði vel farið á með þeim A. Ákærði lýsti því aðþað hefði verið „daður í gangi“ á milli þeirra, nánar tiltekið þannig að hannhefði ítrekað tekið utan um hana. Hún hefði haft orð á því að hún værisamkynhneigð, en ákærði kvaðst hafa dregið þá ályktun aftali þeirra að hún væri tvíkynhneigð. Eftir að heim til þeirra C kom hefðu B og C farið inn í herbergi C, en hann hefði boðið A inn íherbergi sitt. Þau hefðu kysst og síðan haftkynferðismök eftir að hann hefði afklætt hana. Lýsti ákærði því að hann hefðihaft samræði og munnmök við stúlkuna. Þá hefði hannsett getnaðarliminn í endaþarm hennar og haftkynferðismök við hana þannig. Síðan hefði stúlkan sagst veraað fara, en hann hefði risið upp og kysst hana og þau farið aftur í rúmið þarsem þau hefðu haft samræði þannig að hún var ofan á. Ákærði kvaðst ekki hafabeitt stúlkuna þvingunum. Hann kannaðist við að hafa gripið í hár hennar viðupphaf kynmakanna, en kvaðst ekki hafa litið á það semþvingun. Hann kannaðist ekki við að hafa tekið hanakyrkingartaki. Hann lýsti því að stúlkan hefði lyft höndunum þegar hannklæddi hana úr að ofan og þannig aðstoðað hann við aðafklæða hana. Aðspurður kvað ákærði hana þó ekki hafaaðstoðað þegar hann lenti í vandræðum með að klæða hana úr stígvélum. Ákærði kvaðst ekki hafa upplifað aðstúlkan væri ósátt við kynmökin. Hann hefði þó einu sinni spurt hanahvort allt væri í lagi, en hún hefði þá verið að fara oghonum hefði fundist hún vera undirleit og skrýtin. Hann hefði talið að húnhefði hugsanlega séð eftir því að hafa haft skyndikynni. Nánar aðspurður kvaðst ákærði hafa talið stúlkuna vera samþykka kynferðismökunum. Hann hefði dregið þá ályktunaf líkamstjáningu hennar, en hún hefði ekki reynt aðberjast á móti eða ýta honum frá. Þá hefði hún ekki beðiðhann um að hætta. Ákærði kvaðst ekki gera sérgrein fyrir því hversu langur tími leið frá því að þau komu inn í herbergið ogþar til kynferðismök hófust, en sagði þau hafa talað aðeins saman áður ogdrukkið saman kókómjólk. A greindisvo frá að þær B hefðu hitt ákærða og C á veitingastaðog hefði B kannast við C, en hvorug þeirra þekkt ákærða. Þau hefðu rölt á milliveitingastaða ásamt frændum C frá Bandaríkjunum oghefði komið fram í spjalli þeirra á milli að hún væri samkynhneigð. Hún kvaðþær B hafa verið pirraðar á ákærða, en hann hefði verið ölvaður og uppáþrengjandi. Þau hefðu síðan fylgst að heim á leið, enkomið hefði í ljós að ákærði og C bjuggu í nágrennivið þær. Einhvern veginn hefði atvikast að þær fóru inn ííbúð þeirra. Þær hefðu sest inn í stofu, en síðanhefði B allt í einu verið horfin. A kvaðst hafa farið að svipast umeftir B. Ákærði hefði staðið í herbergisdyrum sínum og hefði hún spurt hannhvort hann vissi um B. Ákærði hefði svarað að það skipti ekki máli og ýtt henniinn í herbergið. Hún hefði tekið þessu sem gríni ífyrstu, en á einhverjum tímapunkti hefði ákærði hrint henni á rúmið. A lýstiþví að við þetta hefði hún eins og lamast eða frosið.Ákærði hefði byrjað að rífa hana úr fötunum og hennihefði ekki fundist hún geta hreyft sig. Herbergið hefði verið lítið og ákærði stórog yfirgnæfandi. Ákærði hefði staðið yfir henni þar semhún lá í rúminu og troðið getnaðarlim sínum ofan í kok á henni svo að húnkúgaðist. Hann hefði snúið henni í rúminu líkt og húnværi brúða og haft kynferðismök við hana að framan og aftan frá. Hann hefði farið mjög harkalega að þegar hann hafði við hanaendaþarmsmök. Það hefði verið mjög sárt og húngrúft sig ofan í kodda og tár lekið úr augum hennar. Ákærðihefði ítrekað rifið í hár hennar þegar hún grúfði sig niður í koddann.Hann hefði síðan snúið henni við og haft við hanasamræði. Þá hefði hann hrifsað af henni gleraugun, enhún sé mjög sjónskert og sjái illa án þeirra. Eftir einhvern tíma hefði hún náðað rísa á fætur og reynt að klæða sig. Hún hefðihlaupið út úr húsinu og skilið eftir sokka, auk þess sem hún saknaði hluta afhálsmeni sem hún hefði verið með. Hún hefði gengið áleiðis heim, en fundið tilmikils sársauka í endaþarmi og loks hnigið niður ágrasbletti við heimili sitt. Þaðan hefði hún hringt í síma B, sem hefði ekki svarað. Í framhaldinu hefði hún hringt í E vin sinn, sem hefði sagt henni að hringja í Neyðarlínuna. Aðspurð lýsti A því aðákærði hefði rifið í hálsmen sem hún bar og ýtt á barka hennar, svo fast að húnhefði gefið frá sér kyrkingarhljóð. Þetta hefði gerst tvisvar og á sama tíma hefði hann verið að rífa af henni gleraugun.Hún sagðist ekki gera sér grein fyrir því hvað leiðlangur tími frá því að þau fóru inn í herbergið og þangað til ákærði fór aðhafa við hana kynferðismök. Hún hefði tekið þessu semgríni fyrst eftir að ákærði ýtti henni inn í herbergið. Húnkvaðst ekki muna eftir því að hafa drukkið kókómjólk þar inni, en dró ekki íefa að svo hefði verið. A kvaðst hafa sagt við ákærða í upphafi að hún vildiþetta ekki og að hún væri lesbía, en það hefði veriðþegar hann byrjaði að kyssa hana og ýtti henni á rúmið. Hún hefði sagt þettaítrekað við hann meðan á kynferðismökunum stóð og ýtthonum frá sér. Þá hefði hún reynt að rísa á fætur ogkomast í burtu. Aðspurð kvaðst A ekki hafakallað á hjálp. Henni hefði fundist sér ógnað ogupplifað sig valdalausa, hún hefði lamast. Hún hefði sagt íupphafi þegar ákærði henti henni í rúmið að hún væri lesbía. Hún hefðitekið þessu sem gríni í fyrstu, en þó verið hrædd viðákærða frá því að hann ýtti henni inn í herbergið. A kvaðst í lokin hafa reynt að leika á ákærða til að komast í burtu. Hún hefði þá haft samræðivið hann í stutta stund þannig að hún var ofan á honum. Hún hefði gert þettaeftir að hún reyndi að komast í burtu, en hann togaði hana til sín og bað hana um að fara ekki. B greindi frá því að ákærði hefði gefið sig á tal við þær A á veitingastað í miðborginni. Hann hefði verið svo ölvaður að þær hefðu ekki skilið hvað hann varað segja. Þær hefðu síðan slegist í för með ákærða, C ogtveimur piltum frá Bandaríkjunum, en þau C hefðu þekkst lítillega. Þau hefðusíðan farið heim til ákærða og C. Fljótlega eftir aðþangað kom hefði ákærði fylgt henni inn í herbergi til C og hefði hún dvaliðþar það sem eftir lifði nætur. Þau hefðu heyrt einhvern hávaða frá herberginuvið hliðina og hefði C lagt við hlustir og sagt ákærðaog A vera að hafa kynferðismök þar inni. Henni hefði fundistþað skrýtið. B kvaðst hafa sofnað í herbergi C ogvaknað um klukkan 8 um morguninn. Hún hefði þá séð á síma sínum að A hefðihringt mörgum sinnum og sent símaskilaboð þar sem komfram að „hann hefði haldið henni fastri“. Hún hefði náð símasambandi við A sem hefði verið komin á slysadeild og hefði hún farið aðhitta hana þar. B kvað enginsérstök samskipti hafa verið milli A og ákærða umnóttina og hefði hún ekki orðið vör við neitt daður á milli þeirra. Hún kvaðsthafa heyrt að einhver orðaskipti áttu sér stað milli Aog ákærða í herberginu. Nánar lýsti hún því að það hefði verið eins og ákærði segði eitthvað við A og hún svaraði einhverju, ensíðan hefði ekkert heyrst annað en hljóð sem var eins og brak í rúmi. Aðspurð sagði B að miklar breytingar hefðu orðið á líðan A eftir þettaatvik.Venjulega hafi hún verið opin og skemmtileg, en eftirþetta hefði hún orðið grátgjörn og oft ekki megnað að koma út úr herberginusínu dögum saman. Hún hefði flutt úr íbúðinni sem þærleigðu saman þar sem henni hefði fundist erfitt að búa í sama hverfi og ákærði. C kvaðst hafa orðið var við daður á milli A ogákærða um nóttina. Þau hefðu setið saman á veitingastaðnum þar sem þau hittust og spjallað mikið saman. Hann hefði hinsvegar verið að spjalla við B. C sagðist hafa farið beint inn í herbergi sitteftir að þau komu heim í íbúðina og hefði hann fariðupp í rúm. Síðar hefði B komið inn til hans og taldihann að hún hefði sagt honum að A hefði farið inn í herbergi ákærða. Síðanhefðu þau heyrt hljóð úr herberginu eins og rúmið væriá hreyfingu. F greindi frá því að hafa verið í för með ákærða, C og bróður sínum G í umrætt sinn. Þeirhefðu hitt stúlkurnar tvær á veitingastað í miðborginni. Ákærði og A hefðu verið að spjalla saman og hefði honum fundist þaudaðra. Hann hefði ekki skilið hvað þeim fór á milli, ensamskipti þeirra hefðu verið vinsamleg. Hann sagðisthafa gist í herbergi andspænis herbergi ákærða, en ekki hafa heyrt neittóvenjulegt um nóttina. G kvað vel hafa farið á með ákærða, C ogstúlkunum tveimur og hefðu ákærði og A faðmast. Spurðurhvernig þau hefðu faðmast sagði G ákærða hafa tekið utan um stúlkuna, en hannmyndi ekki með vissu hvort hún hefði tekið utan um hann. E kvaðst hafa fengið símtal frá A um klukkan 7.30 morguninn sem um ræðir og hefði hún verið hágrátandi og eins ogfrávita. Hún hefði náð að stynja upp úr sér að henni hefði verið nauðgað og hefði hann sagt henni að hringja í Neyðarlínuna. E sagðiþau A vera nána vini. Hann lýsti líðan hennar þannigað hún væri nær ónýt eftir að þetta gerðist og gréti ítíma og ótíma. H lögreglumaður kvaðst hafa komið á vettvang við [...] í umrættsinn, rætt við A og ritað eftir henni lýsingu á þvísem gerst hefði. A hefði virst hafa orðið fyrir miklu áfalli.Til að byrja með hefði hún lýst atvikum með „stikkorðum“, enþegar komið var á slysadeild hefði verið meira samhengi í frásögn hennar.Vinkona A hefði komið á slysadeild og hefði hún rættvið hana einnig. Stúlkurnar hefðu ekki virst ölvaðar.Þær hefðu verið skýrar og vel áttaðar á stað og stund.H kvaðst hafa farið á heimili ákærða í kjölfarið oghandtekið hann. Ákærði hefði verið nývaknaður og hefðihann virst dálítið hissa á komu lögreglu. I kvensjúkdómalæknir staðfesti skýrslu sína umréttarlæknisfræðilega skoðun á A. Hann sagðist hafa metið frásögn A mjögtrúverðuga, en hún hefði verið undir miklu álagi oggreinilega upplifað það sem gerðist sem mjög alvarlegan hlut. Hún hefði veriðíklædd leggings buxum, sem sneru öfugt, og taldi hannþað til marks um að hún hefði klætt sig í flýti. Hún hefði borið áverka sem samrýmdust lýsingu hennar á atvikum. Roði og eymsli hefðu verið yfir hársverði og nefi og lausirhárflókar á hnakkasvæði. Þá hefðu verið sár og sprungavið endaþarm, en slíkur áverki geti komið við það að kynferðismök hafi verið ánundirbúnings og gegn vilja viðkomandi. Vitnið sagðist hafa dregið þá ályktun aðstúlkan hefði verið hárreitt og reynt að hafa við hanaendaþarmsmök. J hjúkrunarfræðingur lýsti samskiptum við Avið komu á Neyðarmóttöku, en stúlkan var að hennar sögn í miklu uppnámi, grétog leið mjög illa. Þá staðfesti vitnið skýrslu um endurkomubrotaþola á Neyðarmóttöku. Þá kom D sálfræðingur fyrir dóminn sem vitni og staðfesti vottorð sitt um viðtöl við A. Vitniðsagðist rekja áfallastreituröskun sem A greindist með til hinnar meintunauðgunar, en ekkert annað hefði komið fyrir hana sem gæti skýrt þessieinkenni. Vitnið sagðist hafa álitið A mjög einlæga ogtrúverðuga í frásögn sinni og hefði verið samræmi í frásögn hennar. Hún hefðilýst því að hún hefði upplifað mikla ógn ogbjargarleysi, en það séu algeng viðbrögð þeirra sem verði fyrirkynferðisofbeldi að frjósa eða lamast. Vitnið sagði Aenn glíma við áfallastreituröskun vegna þess sem hefði átt sér stað. Þarfnaðisthún frekari meðferðar vegna þessa og væri erfitt aðsegja til um hvort hún myndi ná bata. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Hann játar því að hafa haft munnmök, samræði og endaþarmsmök við A svo sem í ákæru greinir, en kveðsthafa talið stúlkuna vera samþykka kynferðismökunum. Kveðst ákærði hafa dregiðþá ályktun af því að hún hafi ekki reynt að sporna viðkynferðismökunum eða beðið hann um að hætta. Ákærði kveðst ekki hafa beittstúlkuna þvingunum við kynferðismökin svo sem honum ergefið að sök. A hefur boriðað ákærði hafi þröngvað sér með ofbeldi til kynferðismaka með þeim hætti sem lýst er í ákæru. Er sú lýsing að einhverju leyti ísamræmi við framburð ákærða, sem hefur kannast við aðhafa togað í hár stúlkunnar á meðan á kynferðismökunum stóð. Þá fær framburður Astuðning í læknisfræðilegum gögnum, en við læknisskoðun reyndist hún m.a. vera aum í hársverði og voru lausir hárflókar áhnakkasvæði, auk þess sem fersk sprunga var við endaþarm. Kvensjúkdómalæknirbar við aðalmeðferð málsins að slíkur áverki geti komið við það að kynferðismökhafi verið án undirbúnings og gegn vilja viðkomandi. Vitni bera að A hafiverið illa á sig komin, í miklu uppnámi og grátandi eftir að hún yfirgafheimili ákærða. Miðað við ástand hennar þykir ótrúverðugur framburður ákærða umað hún hafi verið samþykk því að eiga við hann kynferðismök eða að hann hafihaft réttmæta ástæðu til að ætla að svo væri. Breytir engu þar um þótt félagarákærða hafi tekið undir framburð hans um að þau hafi daðrað um nóttina, ennánar aðspurðir gátu ákærði og vitnin ekki lýst þvímeð öðrum hætti en að ákærði hefði tekið utan um stúlkuna og að þau hefðu talaðmikið saman. Framburður A er trúverðugur að mati dómsins. Hefur framburður hennarverið á einn veg um þau atriði sem skipta máli og færjafnframt stoð í læknisfræðilegum gögnum svo sem rakið hefur verið. Framburðurákærða er að sama skapi ótrúverðugur um tiltekinatriði auk þess að vera í andstöðu við gögn málsins. Er það niðurstaða dómsinsað leggja beri frásögn A til grundvallar í málinu. Þykir sannað að ákærði hafimeð ofbeldi þröngvað A til kynferðismaka svo sem íákæru greinir. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru ogvarðar háttsemi hans við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er fæddur í nóvember 1980. Hann hefur ekkiáður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Ákærði hefurverið sakfelldur fyrir nauðgun. Brot hans var mjög alvarlegt og hefur hann með háttsemi sinni valdið brotaþola mikillivanlíðan, auk þess sem hún hlaut líkamlega áverka af. Með hliðsjón af framansögðu og með vísan til 1. og2. tölul. 1. mgr. 70. gr.almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Réttargæslumaður brotaþola hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða aðfjárhæð 1.800.000 krónur auk vaxta. Er vísað til þess að um alvarlegtkynferðisbrot sé að ræða, sem ákærði beriskaðabótaábyrgð á samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá hafi brotaþoli orðið fyrir miklu áfalli viðbrotið og í kjölfar þess. Með broti því sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hefur hann bakað sérmiskabótaábyrgð gagnvart brotaþola. Í málinu liggur fyrir vottorð sálfræðingsþar sem kemur fram að brotið hafi valdið brotaþolamikilli vanlíðan og kom fram í vitnisburði sálfræðingsins að brotþoliþarfnaðist langvarandi meðferðar vegna einkenna áfallastreituröskunar og séóvíst um bata. Með hliðsjón af framansögðu þykja bæturhæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur, sem beri vexti sem í dómsorði greinir. Ákærði greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar hdl., 313.250krónur, þóknun verjanda síns við lögreglurannsókn málsins, Ívars Bragasonarhdl., 62.750 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadótturhrl., 276.100 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefurverið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærði greiði398.115 krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hulda Elsa Björgvinsdóttir, settursaksóknari. RagnheiðurHarðardóttir, Eggert Óskarsson og Sigríður Ólafsdóttirhéraðsdómarar kváðu upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, GrétarTorfi Gunnarsson, sæti fangelsi í 3 ár. Ákærði greiði A 1.200.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001frá 6. júní 2010 til 8. nóvember2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar hdl., 313.250krónur, þóknun verjanda síns við lögreglurannsókn málsins, Ívars Bragasonarhdl., 62.750 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadótturhrl., 276.100 krónur. Ákærði greiði 398.115 krónur í annansakarkostnað.
Mál nr. 97/1999
Kærumál Aðför Aðfararfrestur Stjórnarskrá
K krafðist aðfarar hjá G á grundvelli dóms sem kveðinn hafði verið upp í gildistíð laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði, en samkvæmt dómsorðinu skyldi G greiða K tiltekna fjárhæð innan 15 daga frá birtingu dómsins að viðlagðri aðför. Við aðför féllst sýslumaður á þau mótmæli G að dómurinn væri ekki aðfararhæfur þar sem hann hefði aldrei verið birtur fyrir G. Í málinu, þar sem þess var krafist að ákvörðun sýslumanns yrði felld úr gildi, var ekki á það fallist með G, að 2. gr. stjórnarskrárinnar stæði því í vegi að meta bæri réttaráhrif dómsins í samræmi við gildandi ákvæði yngri laga. Færi um aðfararfrest fyrir kröfu varnaraðila samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 1. mgr. 102. gr. sömu laga, og væri birting dómsins fyrir G ekki skilyrði fyrir aðfararhæfi hans. Var niðurstaða héraðsdóms um að fella úr gildi ákvörðun sýslumanns því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. febrúar 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 1999, þar sem felld var úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 25. nóvember 1998 um að hafna kröfu varnaraðila um fjárnám hjá sóknaraðila og lagt fyrir sýslumann að láta gerðina fara fram. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði ákvörðun sýslumanns 25. nóvember 1998 um synjun aðfarargerðinnar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess, að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að 2. gr. stjórnarskrárinnar standi því í vegi að meta beri réttaráhrif dóms, sem kveðinn var upp í gildistíð laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði, í samræmi við þau ákvæði yngri laga, sem nú gilda. Samkvæmt þessu fer um aðfararfrest fyrir kröfu varnaraðila samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 1. mgr. 102. gr. sömu laga. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður hann staðfestur. Verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Gísli Guðmundsson, greiði varnaraðila, Kristjáni Sveinbjörnssyni, 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 470/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með þeirri breytingu að gæsluvarðhaldinu var markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. desember 2003. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti kemur fram að eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar [...]. [...] Með vísan til þessa verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Rannsókn málsins er hins vegar vel á veg komin og verður gæsluvarðhaldinu markaður sá tími, sem nánar greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til kl. 16 mánudaginn 15. desember 2003. Kærumálskostnaður felur niður. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess að X, verði á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991 gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. desember nk. kl. 16.00. Í greinargerð ríkislögreglustjóra kemur fram að embætti ríkis­lög­reglu­stjóra vinni nú, í samvinnu við [...], að rannsókn á meintum brotum kærða gegn 1. og 2. mgr. 202. gr. og 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga. Aðstoð embættisins byggi á beiðni sýslumannsins á grundvelli skyldna ríkis­lög­reglustjóra samkvæmt b. lið 1. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90, 1996, um að aðstoða lög­regluembættin. [...] Rökstuddur grunur verður talinn vera um að kærði hafi framið brot gegn 1. og 2. mgr. 202. gr. og 4. mgr. 210. gr. almennra hegn­ing­ar­laga. Rannsókn málsins er á byrjunarstigi. Fallist er á það að hætta sé á að kærði gæti torveldar rannsókn málsins, svo sem með því að hafa áhrif á vitni, færi hann frjáls ferða sinna. Samkvæmt a lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er fallist á kröfu ríkislögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.
Mál nr. 288/2013
Kærumál Verjandi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu ákæruvaldsins um að ekki yrði fallist á ósk X um að tiltekinn lögmaður yrði skipaður verjandi hans. Ekkert þótti fram komið sem gat hindrað að lögmaðurinn yrði skipaður verjandi X og var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2013, þar sem Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður var skipaður verjandi varnaraðila. Kæruheimild er í d. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 5. gr. laga nr. 52/2010. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að skipa fyrrgreindan lögmann verjanda varnaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Eins og mál þetta liggur fyrir verður fallist á með héraðsdómi að ekkert sé fram komið sem geti hindrað að áðurnefndur lögmaður verði skipaður verjandi varnaraðila í því. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.