Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 5/2000
Fasteignakaup Galli Tómlæti Sérálit
Ó keypti íbúð af M og I í húsinu V í nóvember 1987. Tók Ó við eigninni í janúar 1988 og afsal var gefið út í nóvember sama ár. Á árinu 1989 komu í ljós gallar á ytra byrði hússins, sem staðfestir voru með matsgerð á árinu 1991 og gert var við á árinu 1992. Ó greiddi fyrir viðgerðina, en á árinu 1997 krafði hún M og I um greiðslu bóta eða afsláttar vegna viðgerðarkostnaðarins. Talið var að eignin hefði verið haldin leyndum galla, sem M og I báru ábyrgð á, samkvæmt meginreglum 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Hins vegar var talið ósannað að Ó hefði beint kvörtunum vegna gallans að M og I fyrr en á árinu 1997 og var talið, með hliðsjón af meginreglu 52. gr. laga nr. 39/1922, að hún hefði glatað rétti til að bera fyrir sig gagnvart M og I að múrklæðningu væri áfátt. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna M og I af kröfum Ó.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 5. janúar 2000. Hann krefst þess að stefndu greiði in solidum 578.841 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. ágúst 1992 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir eru raktir í héraðsdómi. Lögskipti aðila fara að afsali 16. nóvember 1988. Samkvæmt því tók áfrýjandi við eigninni 25. janúar 1988 og hefur hún síðan verið þátttakandi í húsfélaginu að Vindási 4, Reykjavík. Eignin var seld í því ástandi sem hún var í við söluna. Samkvæmt gögnum málsins hafði verið lokið við að setja múrklæðningu á húsið. Fallast ber á það með héraðsdómi að eignin hafi verið haldin leyndum galla, sem stefndu báru ábyrgð á samkvæmt þeim meginreglum, sem fram koma í 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Umræddir gallar komu fram á árinu 1989 og voru staðfestir með matsgerð 26. september 1991. Áfrýjandi var sem aðili að húsfélaginu þátttakandi í málshöfðun þess á hendur verktökum að múrklæðningu. Málarekstri þeim var endanlega lokið 28. nóvember 1996. Ósannað er áfrýjandi hafi beint kvörtunum vegna gallans að stefndu fyrr en með bréfi lögmanns síns 13. október 1997. Brýnt hefði þó verið fyrir áfrýjanda að hafa uppi kröfur á hendur stefndu, án ástæðulauss dráttar eftir að gallinn kom fram og í síðasta lagi eftir að hann hafði verið staðfestur með matsgerð, hygðist hún krefja þau um afslátt eða bætur hans vegna. Þá hefði henni verið rétt að láta þau fylgjast með framvindu málssóknarinnar á hendur verktökunum. Með hliðsjón af meginreglu 52. gr. laga nr. 39/1922 verður því að telja að áfrýjandi hafi glatað rétti til að bera fyrir sig gagnvart stefndu að múrklæðningunni var áfátt. Verður héraðsdómur því staðfestur. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber áfrýjanda að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Hjörtur Torfason tekur fram, að hann telji stefndu bera ábyrgð á áðurnefndum galla sem byggjendur að húseigninni, en það breyti ekki úrslitum málsins. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ólöf Heiður Þorsteinsdóttir, greiði stefndu, Magneu Rögnu Ögmundsdóttur og Jóni Inga Ingimarssyni, óskipt 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 1999. 1. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 13. nóvember 1998 og dómtekið 24. f.m. Stefnandi er Ólöf Heiður Þorsteinsdóttir, kt. 220760-2199, Vindási 4, Reykjavík. Stefndu eru Magnea Ragna Ögmundsdóttir, kt. 190361-7999, og Jón Ingi Ingimarsson, kt. 250352-3019, bæði til heimilis Melbæ 39, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd til greiðslu óskipt á skaðabótum eða afslætti af kaupverði að upphæð 578.841 króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. ágúst 1992 til greiðsludags og málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar en til vara að kröfur hennar verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. 2. Í nóvember 1987 keypti stefnandi af stefndu þriggja herbergja íbúð á 3. hæð, merkta 3. 3, í fjöleignarhúsinu nr. 4 við Vindás í Reykjavík og telst eignarhlutinn vera 8,53 % alls hússins. Kaupandi tók við eigninni 25. janúar 1988 og afsal var gefið út 16. nóvember s.á. Samkvæmt afsalinu skyldu seljendur greiða allan kostnað vegna frágangs á sameign utanhúss og innan og frágangs lóðar, kostnað við að fullgera bílskýli og vegna alls þess, sem eftir var til þess að fullgera húseignina, svo og alla bakreikninga sem kynnu að berast. Þá tóku seljendur á sig fulla fjárhagslega ábyrgð á því að framkvæmdum við bílskýli og frágang bílastæða yrði lokið í síðasta lagi eftir tvö ár frá undirritun afsalsins. Í málinu liggja frammi kvittanir stefnanda til stefndu, Magneu Rögnu; að upphæð 82.331 króna, dags. 18. mars 1994 „Innágreiðsla vegna frágangs bílastæða við Vindás 4 samkvæmt kaupsamningi“ og að upphæð 40.024 krónur, dags. 10. júlí 1994, „v/lóðarfrágangs við Vindás 4“. Samkvæmt byggingarsamningi, dags. 20. ágúst 1985, milli Byggingar­samvinnufélags ungs fólks, Reykjavík (Byggung bsf., Reykjavík) og stefndu í máli þessu tók Byggung að sér að byggja íbúð þá ásamt bílgeymslu sem hér um ræðir. Frágangur skyldi í aðalatriðum vera þannig að íbúðinni og sameign yrði skilað fullfrágenginni og utanhúss yrðu jarðvegslagnir lagðar, fyllt að grunni og lóð frágengin. Verkið skyldi að öllu leyti vera unnið fyrir kostnaðarverð að viðbættu 1% álagi í varasjóð Byggungs. Sameiginlegum kostnaði vegna byggingarinnar, s.s. vegna uppdrátta, umsjónarlauna, samningsgerða, útboða, eftirlits, efnisaðdrátta og útvegana, skyldi jafnað niður á byggingarflokkinn (9. byggingarflokk) í heild í réttum hlutföllum, þ.á m. íbúð stefndu. Í yfirlýsingu Byggungs frá 22. maí 1992 er vísað til þess að stefnda, Magnea Ragna Ögmundsdóttir, hafi afsalað íbúð þeirri sem um ræðir í málinu og að Byggung hafi með yfirlýsingu, dags. 6. nóvember 1987, hafnað forkaupsrétti, enda hafi eignin verið áfram háð ákvæðum laga um byggingarsamvinnufélög og félagsmaður því ábyrgur fyrir eftirstöðvum byggingarverðs eignarinnar sem samanstæði af hlutdeild í byggingar- og rekstrarkostnaði viðkomandi byggingarflokks og fjármagnskostnaði sem leitt hafi af greiðsludrætti. Þar sem félagsmaður hafi fullnægt öllum skuldbindingum sínum við félagið samþykki Byggung úrsögn hans úr félaginu og megi aflétta kvöð um að eignin sé háð ákvæðum laga um byggingarsamvinnufélög. Í stefnu greinir frá því að á árinu 1989 hafi komið fram gallar í ytra byrði hússins þannig að tekið hafi að bera á sprungum og skemmdum í múr- og einangrunarkerfi þess ásamt því að vart hafi orðið við raka og leka á ákveðnum stöðum innan á útveggjum en þó ekki í íbúð stefnanda. Samliggjandi húsinu Vindási 4 er húsið Vindás 2 og mynda þau fjöleignarhúsið nr. 2 – 4 við Vindás. Fjöleignarhúsið Vindási 1 – 3 er myndað af húsum sem voru byggð á sama hátt, á sama tíma og af sömu aðilum. Ytra byrði og einangrunarkerfi þessara húsa var eins og var það unnið af sömu verktökum. Í stefnu segir að forsvarsmönnum húsfélaganna Vindási 2 – 4 hafi verið kunnugt um að í ársbyrjun 1990 hafi húsfélögin Vindási 1 – 3 leitað til Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og farið þess á leit að gallar á ytra múrbyrði og einangrunarkerfi húsanna yrði kannað og gefið yrði álit á orsökum þeirra galla sem þar hafi komið fram. Ákveðið hafi verið að fylgjast með niðurstöðum þessara rannsókna með það í huga að nýta þær til þess að ákvarða frekara framhald varðandi galla sem komið hafi fram að Vindási 2 – 4 og voru sama eðlis. Eftir að niðurstöður rannsóknar á göllum í múr- og einangrunarkerfum húsanna Vindási 1 – 3 hafi legið fyrir og í ljósi þess að samskonar gallar hafi komið fram í fjöleignarhúsinu Vindási 2 – 4 voru dómkvaddir matsmenn þ. 21. apríl 1991, verkfræðingarnir Ragnar Ingimarsson og Vífill Oddsson, til að leggja mat á galla á því húsi. Matsmönnunum var falið að láta í té rökstutt álit á eftirfarandi: 1. Eru skemmdir og/eða gallar á múr- og einangrunarkerfi fjölbýlishússins? 2. Hvers eðlis eru skemmdirnar og/eða gallarnir og hverjar eru orsakir þeirra? 3. Eru vatnsbretti við glugga nægilega vel frá gengin? 4. Er leki í fjölbýlishúsinu og hver er orsök hans? 5. Til hvaða úrbóta er nauðsynlegt að grípa og hvað kosta þær framkvæmdir? Í matsgerð, dags. 26. september 1991, segir í aðalatriðum á þá leið að matsmenn telji múr- og einangrunarkerfi hússins gallað og að það sé þegar verulega skemmt, en skemmdir lýsi sér í því að ysta múrhúðin skilji sig frá undirlagi og flagni af. Orsakir eru taldar vera þessar: a) Of lítil lágmarksþykkt á múrlögum múrklæðningarinnar. b) Fíngerðar sprungur á yfirlaginu. c) Ófullnægjandi frágangur styrkingarinnar. d) Ófullnægjandi frágangur við glugga. e) Misþykkt múrs við samskeyti einangrunarplatna. Meginniðurstaða matsmanna er sú að þeir telji vænlegast til úrbóta að taka múrkerfi af og setja loftræsta klæðningu í staðinn. Sú leið sé örugg og samræmist því best þeim væntingum sem gerðar hafi verið til múreinangrunarkerfisins við upphaf verksins. Útlit mundi ekki breytast verulega og þess sé að vænta að verðmæti eignarinnar yrði hið sama og verið hefði ef múrklæðningin hefði ekki brugðist. Kostnaðaráætlun matsmanna nam 13.350.000 krónum. Ákveðið var að gert yrði við húsin í samræmi við niðurstöðu matsmanna og var það verk boðið út og unnið á árinu 1992. Lagfæringarnar fólust í því að fjarlægja utan af húsunum upphaflega múr- og einangrunarkerfið og setja í staðinn loftræsta klæðningu. Endurbæturnar á Vindási 4 kostuðu 7.365.221 krónu og stefnandi greiddi af þeirri fjárhæð 628.253 krónur eða 8,53%. Upphafleg krafa stefnanda í málinu nam þeirri fjárhæð en við aðalmeðferð var lýst yfir að hún væri lækkuð um 49.512 krónur og höfðu þá verið felldir niður kostnaðarliðir vegna lagna og málunar og viðbótarkostnaður vegna lama, gluggalista, rafmagnsdósa, málunar á svölum og vegna glugga. Frammi liggur framsal Byggungs bsf. frá 18. mars. 1992 til húsfélaganna Vindási 1 og 3 og Vindási 2 og 4 á kröfurétti á hendur sameignarfélaginu Einari og Stefáni og eigendum þess persónulega vegna skemmda og galla á múreinangrunarkerfi fjölbýlishúsanna að Vindási 1 til 4, Reykjavík. Skyldu þau hafa fulla heimild til að krefjast skaðabóta úr hendi Einars og Stefáns sf. vegna galla á verkinu, fylgja þeirri kröfu eftir með málshöfðun og ganga í einu og öllu inn í réttarstöðu Byggungs vegna ætlaðrar skaðabótaábyrgðar og vanefnda við byggingu fjölbýlishúsanna. Þann 24. mars 1992 var þingfest mál húsfélaganna Vindási 2 og 4 í Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur Einari og Stefáni sf., Einari Einarssyni og Stefáni Gunnarssyni til greiðslu skaðabóta vegna umræddra, ætlaðra galla. Á sama tíma var höfðað annað mál af húsfélögunum Vindási 1 og 3 á hendur sömu aðilum vegna samskonar galla á þeim húsum og var dómur í því máli kveðinn upp 18. mars 1994. Niðurstaða hans var sú að stefndu voru sýknaðir af kröfum stefnenda. Í forsendum dómsins segir að telja verði að uppbygging múrkerfis (Capatect) sem þess er um ræði í málinu beri með sér hættu á sprungum og hafi ekki verið sýnt fram á að sérstakri handvömm stefndu sé um að kenna. Þegar atburðarás í málinu sé virt sé ljóst að ákvörðun um kaup á acrylmúr til múrklæðningar hafi verið tekin af forsvarsmönnum Byggungs sem hafi tekið ákvörðun um yfirborðsáferð ásamt hönnuðum félagsins. Þótt hér væri um nýtt og óþekkt efni að ræða hafi Byggung hvorki látið fara fram rannsóknir á efninu né leitað álits Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins. Vonir hafi staðið til þess að ending slíkra múrkerfa væri tíu til fimmtán ár en reynsla manna af þeim sé allt önnur og verri en vonir hafi staðið til þar sem fram sé komið að hús með slík múrkerfi sýni skemmdir á fimm árum eða skemmri tíma. Upplýst þyki að léleg ending múrkerfisins verði rakin til efnisins sjálfs og þeirrar aðferðar sem notuð var svo og ófullnægjandi deililausna en ekki til vinnubragða stefndu. Þá þótti ekki sýnt fram á að Einar Einarsson, múrarameistari hússins, hefði ekki uppfyllt almenna eftirlitsskyldu við framkvæmd verksins eða að hann hefði ekki uppfyllt reglur byggingarlaga og reglugerða. Í ljósi framangreindrar dómsniðurstöðu var mál húsfélaganna Vindási 2 og 4 gegn Einari og Stefáni sf. o. fl. síðan fellt niður með samkomulagi aðila en það dróst þó til 28. nóvember 1996. Þann 13. október 1997 sendi lögmaður stefnanda stefndu bréf og krafði þau um greiðslu bóta eða afsláttar sömu fjárhæðar og dómkrafa þessa máls. Kröfunni var hafnað með bréfi lögmanns stefndu dags. 14. október 1997. 3. Málsástæður stefnanda. Stefnandi byggir á því að yfirborð viðkomandi fjöleignarhúss hafi í upphafi verið hugsað og hannað þannig að það þarfnaðist hvorki málningar né annars viðhalds og hafi stefnandi því ekki reiknað með neinum aðgerðum eða fjárútlátum varðandi ytra byrði hússins eða aðra hluta þess. Stefnandi hafi verið að kaupa íbúð í nýju húsi, sem hafi verið byggt af fagaðilum, og mátt treysta því að það væri ógallað og unnið í samræmi við þær faglegu kröfur sem gera verði til sambærilegra bygginga. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að með mati dómkvaddra matsmanna hafi verið leitt í ljós að eignin hafi verið gölluð. Sem seljendur og byggingaraðilar eignarinnar beri stefndu óskipt fébótaábyrgð á því tjóni sem hlotist hafi af þessum göllum. Stefnandi eigi því kröfu til skaðabóta og/eða afsláttar af kaupverði eignarinnar. Byggt er á því að gallarnir hafi verið leyndir þegar stefnandi keypti eignina. Þeir hafi ekki komið í ljós fyrr en á árinu 1989 og verið staðfestir með matsgerð í september 1991. Stefnandi byggir á því að fyrir tilstilli byggingarfélags og byggingarhóps, sem stefndu hafi verið aðilar að, hafi verið tekin ákvörðun um að höfða dómsmál til heimtu skaðabóta vegna gallanna úr hendi þeirra verktaka sem verkið hafi unnið. Niðurstaða þess dómsmáls hafi verið sú að byggingaraðilar hússins og þar með stefndu í máli þessu hafi sjálfir borið ábyrgð á göllunum vegna þess að hönnun og efnisval við múrklæðningu og einangrun hafi verið ábótavant. Í ljósi þessarar niðurstöðu sé ljóst að stefndu beri sem byggingaraðilar ábyrgð á því tjóni sem hafi orðið vegna þessa og stefnandi þurft að þola. Stefnandi byggir málssókn þessa m.a. á því að hún geti ekki átt að greiða fyrir mistök byggingaraðilans við uppbyggingu og frágang hússins og mundu stefndu vinna fé úr hendi sér ef niðurstaðan yrði sú að sér hafi borið að fullgera, endurvinna og lagfæra galla á húsnæðinu á eigin kostnað. Á því er byggt að samkvæmt 121. gr. laga nr. 86/1988 teljist kostnaður við málaferli og úrbætur til sameiginlegs kostnaðar félagsmanna í hlutaðeigandi byggingarflokki og eigi að jafna honum niður á íbúðir eftir eignarhlutföllum. Álíta verði að í ákvæðinu felist sú aðildarregla að allir meðlimir byggingarflokksins séu aðilar gallamálsins og þá um leið framkvæmdanna við að endurklæða húsið og lagfæra gallana. Þá byggir stefnandi á því að stefndu hafi með afsali lofað að fullgera eignina stefnanda að kostnaðarlausu ásamt því að greiða alla bakreikninga sem kynnu að berast. Stefnandi byggir kröfugerð sína um skaðabætur eða afslátt af kaupverði á þeim kostnaði sem hún hafi orðið fyrir vegna þeirra framkvæmda sem hún hafi orðið að greiða. Upphafsdag dráttarvaxta miðar stefnandi við síðustu greiðslu vegna framkvæmdanna. Stefnandi byggir á því að hún eigi kröfu til afsláttar af kaupverði eignarinnar verði ekki fallist á að skilyrði séu til greiðslu skaðabóta úr hendi stefndu. Hún hafi greitt fullt verð fyrir eignina miðað við þá forsendu að hún væri fullgerð og ógölluð. Verðgildi eignarinnar hafi rýrnað verulega við það að gallar hafi komið í ljós og verulegum fjármunum orðið að verja til lagfæringa á þeim. Afsláttur eigi að nema a.m.k. kostnaði við lagfæringar. Stefnandi styður kröfur sínar við almennar reglur skaðabótaréttar innan samninga og meginreglur samninga- og kröfuréttar sem fái m.a. stoð í lögum nr. 39/1922 per analogiam og lögum nr. 7/1936. Þá er vísað til laga nr. 86/1988 um Húsnæðisstofnun ríkisins. 4. Málsástæður stefndu. Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að ósannað sé að múrklæðning fjöleignarhússins nr. 4 við Vindás hafi verið haldin þeim göllum sem byggt sé á í málinu. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-3158/1992 slái því föstu að acrylklæðning húsanna Vindási 1 – 4 hafi enst skemur en vonir stóðu til án þess að kveða á um hvort klæðningin hafi verið gölluð eða ekki. Jafnvel þótt sannað teldist að galli hafi verið fyrir hendi beri að sýkna stefndu af kröfu stefnanda um skaðabætur þar sem þau hafi enga sök átt á ætluðum galla. Engir gallar hafi komið fram á múrkerfinu þegar þau áttu íbúðina þannig að þau hafi ekki haft vitneskju um að gallar kynnu að vera á múrklæðningunni eða að hún væri endingarminni en vonir stóðu til og þau hafi ekki komið nálægt efnisvali eða byggingu hússins að öðru leyti. Þá beri að sýkna stefndu af kröfu um afslátt þar sem engin sönnun sé fyrir hendi um að húsið Vindási 4 hafi vegna múrklæðningar verið verðminna en umsamið kaupverð milli aðila þessa máls. Hugsanleg aukin ábyrgð stefndu á ástandi eða endingu klæðningar hússins gagnvart kaupanda íbúðar þeirra, stefnanda máls þessa, umfram það sem almennt gerist um íbúðareigendur verði ekki reist á því að þau hafi talist byggingaraðilar hússins fyrir þá staðreynd eina að þau voru félagsmenn í Byggung. Það réttarsamband stefndu og Byggungs að stefndu beri sem félagsmenn ábyrgð á byggingarkostnaði húsnæðis, sem félagið ráðist í að byggja, snúi aðeins inn á við gagnvart félaginu. Í skilningi fasteignakauparéttar séu stefndu ekki byggingaraðilar að Vindási 4 gagnvart stefnanda og beri ekki aukna ábyrgð sem slík. Stefnandi geti ekki reist kröfur á ákvæði afsals um uppgjör vegna utanhússfrágangs sem hafi farið fram á árinu 1994 án fyrirvara af hálfu stefnanda um að frekara uppgjör væri eftir. Tilvísun í bakreikninga, sem kynnu að berast, varði einungis hugsanlega viðbótarreikninga frá Byggung og hafi verið sett inn í afsalið til að taka af vafa um ábyrgð á hækkunum á byggingarkostnaði hússins ef hann færi upp fyrir áætlanir en sé óviðkomandi síðar fram komnum kröfum frá kaupendum einstakra íbúða vegna ætlaðra galla. Þá leggja stefndu áherslu á að sýkna beri þau af kröfum stefnanda þar sem ákvörðun um að klæða húsið hafi verið tekin af húsfélaginu Vindási 4 mörgum árum eftir að þau seldu íbúð sína í húsinu. Öll ábyrgð og áhætta á þeirri framkvæmd hvíli hjá þeim aðilum, sem þá hafi átt aðild að húsfélaginu, og komi þeim ekki við, sérstaklega þegar við bætist að dómstóll hafi staðfest að upphaflegt múrkerfi hafi ekki verið gallað. Stefndu reisa sýknukröfu sína síðast en ekki síst á því að kvörtun stefnanda vegna ætlaðs galla hafi verið of seint fram borin með bréfi lögmanns þeirra 13. október 1997 og hvers kyns vanefndaheimildir stefnanda á hendur sér vegna ástands klæðningar að Vindási 4 séu löngu fallnar niður fyrir tómlæti á að hafa uppi kröfur eða áskilnað þar um. Verði fallist á að stefndu teljist byggingaraðili umrædds húss byggja stefndu sýknukröfu sína jafnframt á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Varakrafa stefndu er reist á því að viðgerð sem fram fór á húsinu hafi gengið mun lengra en að skipta um klæðningu, þar sem í framkvæmdinni hafi falist viðhald og fegrun hússins, auk þess sem ný klæðning og endingarbetri hafi komið í stað eldri múrklæðningar. Sýknukröfu sína byggja stefndu á kröfum einkamálaréttarfars um sönnun, sbr. 2. þátt laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og á meginreglum fjármunaréttarins um réttaráhrif tómlætis, sbr. 52. gr. laga nr. 39/1922. Um réttarstöðu sína sem seljenda og gagnvart Byggung bsf. vísa stefndu til VI. kafla laga nr. 97/1993 um Húsnæðisstofnun ríkisins svo og reglna fasteignakauparéttar um ábyrgð húsbyggenda sem verði ekki beitt um þau. 5. Byggingarsamvinnufélag ungs fólks (Byggung bsf.), Reykjavík en ekki stefndu var byggingaraðili fjöleignarhússins nr. 4 við Vindás í Reykjavík og þar með íbúðar þeirrar, merktrar 3. 3, sem um ræðir í málinu. Á það er fallist með stefndu að það réttarsamband þeirra og Byggungs, að þau hafi sem félagsmenn borið ábyrgð á byggingarkostnaði, snúi aðeins inn á við gagnvart félaginu og að svo verði litið á að tilvísun í bakreikninga sem kynnu að berast hafi verið sett í afsal til að taka af vafa um ábyrgð á hækkunum á byggingarkostnaði en sé óviðkomandi síðar framkomnum kröfum vegna ætlaðra galla. Fjöleignarhúsið Vindási 4 var byggt á þann hátt að það var einangrað að utan og átti klæðning að vera viðhaldslítil en hún hafði lítt eða ekki verið reynd áður hér á landi. Almennt er sú byggingaraðferð talin vönduð að einangra og klæða hús að utanverðu. Efni það sem notað var reyndist ekki eins og til var ætlast sem hlífðarkápa utan á einangrunina þannig að ending múrkerfisins var mun skemmri en stefnandi mátti vænta Samkvæmt þessu var hin selda eign haldin leyndum galla sem stefndu báru ábyrgð á samkvæmt 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup með lögjöfnun þótt ekki sé sýnt fram á svik af þeirra hálfu eða að þau hafi sérstaklega ábyrgst eiginleika hins selda að því leyti sem hér um ræðir. Hefði stefnandi að öðrum skilyrðum uppfylltum átt réttmæta kröfu á hendur stefndu um bætur eða afslátt. Umræddir gallar komu fram á árinu 1989 og voru staðfestir með matsgerð 26. september 1991. Gegn andmælum stefndu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hún hafi beint kvörtun vegna gallanna að þeim fyrr en með bréfi lögmanns síns 13. október 1997. Kvörtunin kom svo seint fram að samkvæmt 52. gr. laga nr. 39/1922 með lögjöfnun og dómvenju um réttaráhrif tómlætis í fateignaviðskiptum ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæma Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari og meðdóm­endurnir Steingrímur Hauksson tæknifræðingur og Sturla Haraldsson bygginga­meistari. Dómsorð: Stefndu, Magnea Ragna Ögmundsdóttir og Jón Ingi Ingimarsson, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Ólafar Heiðar Þorsteinsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 3/2000
Kærumál Vitni Verjandi Lögmaður
Við meðferð opinbers máls krafðist ákæruvaldið þess að E, sem upphaflega hafði verið skipuð verjandi ákærða í málinu, yrði kvödd til að bera vitni. Ákærði og E mótmæltu kröfunni bæði. Talið var, að þótt E kynni að geta færst undan því að svara ákveðnum spurningum með vísan til þagnarskyldu um það sem sakborningur hefði trúað henni fyrir um málsatvik, væri ekki hægt að útiloka fyrirfram að fram kæmu spurningar sem féllu utan þeirrar þagnarskyldu. Ekki var heldur talið unnt að fallast á þá kröfu E að það yrði afmarkað fyrir fram hvers efnis þær spurningar gætu verið, sem henni væri óskylt að svara. Var því fallist á kröfu ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 2000. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 23. desember 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að Elín Árnadóttir héraðsdómslögmaður yrði leidd sem vitni við aðalmeðferð máls sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila um vitnaleiðsluna verði hafnað og sér dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Elín Árnadóttir héraðsdómslögmaður hefur látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Hún krefst þess aðallega að úrskurði héraðsdómara verði hrundið, en til vara að ákveðið verði að sóknaraðila sé ekki heimilt að leggja fyrir hana spurningar, sem varða samtöl hennar og varnaraðila á meðan hún var skipaður verjandi hans eða störf hennar sem verjanda. Til þrautavara krefst hún þess að sér verði ekki gert að svara neinni spurningu, sem lýtur að samtölum hennar og varnaraðila á þeim tíma, sem hún var verjandi hans, eða varða á annan hátt störf hennar sem verjanda. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 49. gr. laga nr. 19/1991 getur Elín Árnadóttir héraðsdómslögmaður ekki skorast undan því að koma fyrir dóm sem vitni í málinu, þótt hún hafi á fyrri stigum þess verið skipaður verjandi varnaraðila, enda telur sóknaraðili efni til að leiða hana fyrir dóm til að bera um ætluð atvik tengd því, sem hún þekki af eigin raun. Þótt á verjanda hvíli þagnarskylda um það, sem skjólstæðingur hans hefur trúað honum fyrir í skjóli þess starfs, sbr. a. lið 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991 og 1. mgr. 22. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, verður ekki litið fram hjá því að í málinu hefur ekki enn komið fram nákvæmlega hvers efnis þær spurningar séu, sem sóknaraðili vill leggja fyrir lögmanninn. Er því ekki ljóst á þessu stigi hvort spurningarnar, allar eða einhverjar, séu slíkar að ákvæði 51. gr. eða áðurnefnds a. liðar 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991 eða eftir atvikum 2. mgr. sömu greinar geti átt við um þær. Úr því verður eðli málsins samkvæmt ekki leyst fyrr en spurningarnar hafa verið bornar fram á dómþingi. Fyrir fram verður heldur ekki mælt á almennan hátt fyrir um hvers efnis þær spurningar gætu verið, sem lögmanninum kynni að vera óskylt að svara, svo sem felst í varakröfum hennar. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með ákæruskjali ríkissaksóknara, útgefnu 29. september s.l., var mál höfðað á hendur Kristni Baldvinssyni, kt. 300969-5509, P. Knudsens Gade 5, 2. t.v. 2450 Kaupmannahöfn, fyrir endurtekin kynferðisbrot gegn [...], drengnum A fæddum 1986, á árabilinu 1997-1998. Er í ákæruskjali vísað til fyrri málsliðar 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992. Er og krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu skaðabóta. Dómari fékk málinu úthlutað hinn 4. október s.l. Málsmeðferð. Fyrirkall til ákærða var gefið út 11. október s.l. og var það birt 22. s.m. Ákærði óskaði eftir því að Elín Árnadóttir, héraðsdómslögmaður, yrði skipaður verjandi hans, en hún hafði áður gegnt stöðu verjanda við lögreglurannsókn málsins. Í samræmi við ósk ákærða var gefið út skipunarbréf, en með bréfi lögmannsins, dagsettu 28. október s.l., var upplýst að hún hefði látið af störfum sem sjálfstætt starfandi lögmaður. Í samræmi við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 19/1991, og að ósk ákærða var núverandi verjandi skipaður með bréfi dagsettu 2. nóvember s.l. Ákærði kom fyrir dóm þann 9. nóvember s.l. og lýsti afstöðu til sakargifta. Hann neitaði alfarið sök, en vísaði aðspurður til þess að hann hefði við yfirheyrslu hjá lögreglu ranglega játað að nokkru sakargiftir þar sem honum hefði skilist af orðum þáverandi verjanda, áðurgreindrar Elínar Árnadóttur, héraðsdómslögmanns, að með því móti fengi drengurinn A einhverja peningagreiðslu. Vegna þessara orða ákærða lýsti ríkissaksóknari þeirri skoðun að nauðsynlegt væri að nefndur lögmaður yrði leiddur fyrir dóm sem vitni. Þessum áformum andmælti skipaður verjandi ákærða ítrekað. Á dómþingi þann 21. desember s.l. áréttaði sóknaraðili ofangreinda skoðun og bar fram formlega kröfu þar um, en ákærði andmælti sem fyrr. Fór í framhaldi af því fram munnlegur málflutningur um ágreiningsefnið, en að því búnu var málið tekið til úrskurðar skv. 61. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram, að fyrrgreindur framburður ákærða á dómþingi þann 9. nóvember s.l. verði ekki skilinn á annan veg en þann, að ákærði sé að segja að Elín Árnadóttir, sem hafi verið verjandi ákærða á rannsóknarstigi, hafi ráðlagt ákærða að játa á sig sakir í málinu í þeim tilgangi að drengurinn A fengi einhverjar bætur. Vegna þessa telur sóknaraðili óhjákvæmilegt að leiða Elínu fyrir dóm sem vitni þannig að bera megi þennan framburð undir hana. Vísar sóknaraðili til 49. gr. laga nr. 19/1991 svo og til skyldu ákæruvalds til að upplýsa mál. Af hálfu ákærða er því andmælt að tekin verði til greina krafa sóknaraðila um að leiða fyrrverandi verjanda hans fyrir dóm sem vitni. Vísar varnaraðili til trúnaðarskyldu, og að verjanda sé óheimilt samkvæmt 55. gr. laga nr. 19/1991 að svara spurningum um það sem sakborningur hefur trúað verjanda fyrir um málsatvik án leyfis hans. Varnaraðili hafi ekki veitt slíkt leyfi og ætli ekki að gera það. Þá vísar varnaraðili til yfirlýsingar Elínar Árnadóttur, héraðsdómslögmanns, sem dagsett er 17. desember s.l., sbr. dskj. nr. XXXVIII, en þar komi fram skýr andstaða hennar við að greina frá samskiptum þeirra. Þá telur varnaraðili að fyrirætlun sóknaraðila sé brot á hlutlægniskyldu þar sem tilgangurinn sé að kasta rýrð á gildi framburðar hans fyrir dómi. Loks vísar varnaraðili til undanþáguréttar vitna skv. 51. gr. áðurnefndra laga. Niðurstaða. Að áliti dómsins lýtur ágreiningur málsaðila að því hvort sóknaraðila sé fært að leiða fyrir dóm sem vitni Elínu Árnadóttur, héraðsdómslögmann, en hún var verjandi varnaraðila á rannsóknarstigi málsins. Er ætlan sóknaraðila að bera undir lögmanninn eigin orð varnaraðila fyrir dómi um atriði sem hann heldur fram að farið hafi á milli þeirra við lögreglurannsókn málsins. Samkvæmt 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála getur lögmaður verið undanskilinn því að svara ákveðnum spurningum. Þá geta einnig komið til álita, vegna einstakra spurninga, efnisákvæði 51. gr. laganna, svo og andmælaréttur varnaraðila. Þetta breytir hins vegar engu um það að samkvæmt 1. mgr. 49. gr. er lögmanni, líkt og öðrum þjóðfélagsþegnum, skylt að koma fyrir dóm. Að þessu virtu verður fallist á að sóknaraðila sé heimilt að leiða fyrir dóm sem vitni Elínu Árnadóttur, héraðsdómslögmann. Úrskurð þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. Úrskurðarorð: Ríkissaksóknara er heimilt að leiða vitnið Elínu Árnadóttur, héraðsdómslögmann, fyrir dóm.
Mál nr. 36/2005
Banki Hlutabréf Samningur
H bað L hf. um fyrirgreiðslu í þeim tilgangi að kaupa hlutafé á hlutafjárútboðum í félagi í eigu H. Þeir hlutir sem yrðu keyptir skyldu fara í endursölu hjá L hf. og söluandvirðið lagt inn á tiltekinn bankareikning. Aðilar deildu um hvort L hf. hafi verið heimilt að ráðstafa söluandvirði tiltekinna hlutabréfa inn á fyrrgreindan reikning. Taldi H þessa ráðstöfun L hf. óheimila enda hefði verið um að ræða sölu á hlutabréfum í eigu hans sem hafi verið framangreindum útboðum og fyrirgreiðslu L hf. óviðkomandi. Ætti H því kröfu á L hf. sem þeirri fjárhæð næmi. Talið var sannað að þeir hlutir sem L hf. seldi umrætt sinn hafi verið af því hlutafé sem H keypti í umræddu útboði. Var L hf. því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. janúar 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 37.035.903 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 24. nóvember 1999 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur lagt fram nokkur ný skjöl fyrir Hæstarétt. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var í maí og september 1999 efnt til hlutafjárútboða í Netverki plc. Áfrýjandi bað stefnda með bréfi 26. maí 1999 um fyrirgreiðslu við sjálfan sig og Ísnet hf. með þeim hætti að stefndi veitti tímabundna yfirdráttarheimild á bankareikning Ísnets hf. nr. 206 að upphæð 55.000.000 krónur í þeim tilgangi að kaupa hlutafé í Netverki plc. Myndi áfrýjandi vera í sjálfskuldarábyrgð fyrir þessari fjárhæð. Þeir hlutir sem keyptir yrðu skyldu fara í endursölu hjá stefnda í umsjá nafngreinds verðbréfamiðlara er hjá honum starfaði og vera í vörslu stefnda þar til sölu lyki. Skyldi söluandvirðið lagt inn á fyrrgreindan bankareikning Ísnets hf. Í nóvember og desember 1999 og febrúar og nóvember 2000 seldi stefndi sex sinnum hlutabréf í Netverki plc. Var söluverð þeirra samtals 37.035.903 krónur og var það lagt inn á framangreindan bankareikning Ísnets hf. Reisir áfrýjandi málsókn þessa á því að þessi ráðstöfun söluandvirðis bréfanna hafi verið stefnda óheimil enda hafi verið um að ræða sölu á hlutabréfum í Netverki plc. í eigu áfrýjanda sem hafi verið alls óviðkomandi framangreindum útboðum og fyrirgreiðslu stefnda þeim tengdum og hafi áfrýjandi ekki samþykkt þessa ráðstöfun andvirðis bréfanna. Eigi áfrýjandi því kröfu á stefnda sem því nemi. Stefndi heldur því hins vegar fram að um hafi verið að ræða endursölu á bréfum vegna hlutafjárútboðs hjá Netverki plc. í september 1999 og hafi að ósk áfrýjanda verið hafður sami háttur um þau og í fyrra útboðinu og rakinn er í fyrrgreindu bréfi stefnda 26. maí 1999. Í greinargerð til Hæstaréttar byggir áfrýjandi á því að hann hafi veitt stefnda heimild til að skrá RUT IBC fyrir hlutum í Netverki plc. í útboðinu þá um haustið, en það sé félag sem áfrýjandi hafi látið stofna á Bresku Jómfrúareyjum. Hann hafi hins vegar hvorki skrifað sig persónulega fyrir hlutum í útboðinu né veitt stefnda heimild til þess. Lúta nokkur þeirra skjala er áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstarétti meðal annars að því að færa fram sönnun um þetta atriði. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 131/2004 milli áfrýjanda og Fóns ehf. annars vegar og stefnda hins vegar komu þessi lögskipti meðal annarra til umfjöllunar. Var það niðurstaða héraðsdóms í því máli, sem staðfest var í Hæstarétti, að leggja yrði til grundvallar að áfrýjandi hafi í raun keypt umrætt hlutafé í Netverki plc. haustið 1999. Verður þessi úrlausn um málsatvik lögð til grundvallar niðurstöðu í því máli sem hér er til umfjöllunar, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda hefur áfrýjanda ekki tekist sönnun um annað við meðferð þessa máls fyrir dómi. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður að telja sannað að framangreindir hlutir í Netverki plc., sem stefndi seldi í nóvember og desember 1999 og í febrúar og nóvember 2000, hafi verið af því hlutafé sem áfrýjandi keypti í útboðinu haustið 1999. Að þessu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Holberg Másson, greiði stefnda, Landsbanka Íslands hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 15. október sl., er höfðað 24. nóvember 2003 af Holbergi Mássyni, kt. [...], Mímisvegi 6, Reykjavík, á hendur Landsbanka Ís­lands hf., kt. [...], Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði með dómi gert að greiða honum 37.035.903 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 af 4.019.400 krónum frá 24. nóvember 1999 til 10. desember sama ár, af 6.928.292 krónum frá þeim degi til 29. desember s.á., af 7.767.104 krónum frá þeim degi til 30. desember s.á., af 8.014.302 krónum frá þeim degi til 17. febrúar 2000, af 14.972.250 krónum frá þeim degi til 21. nóvember s.á., af 37.035.903 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins ásamt virðisaukaskatti af mál­flutnings­­þóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur máls­kostnaður samkvæmt málskostnaðar­reikningi að viðbættu álagi á málskostnað. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi krefur stefnda í máli þessu um andvirði hlutafjár stefnanda í Netverki plc., sem stefndi seldi samkvæmt kvittunum 24. nóvember, 10., 29. og 30. desember 1999 og 17. febrúar og 21. nóvember 2000, samtals að fjárhæð 37.035.903 krónur. Söluandvirðið lagði stefndi inn á tékkareikning Ísnets ehf. nr. 0111-26-206 hjá stefnda. Stefnandi telur að með þessu hafi stefndi ekki staðið honum skil á andvirði hlutafjárins, en hann hefur höfðað málið í þeim tilgangi að fá stefnda dæmdan til að greiða það. Af stefnda hálfu er vísað til þess að fjárhæðirnar sem um ræðir hafi verið lagðar inn á framan­greindan reikning samkvæmt beiðni stefnanda. Kvittanir fyrir sölu og hvert sölu­andvirðið hafi verið greitt hafi stefndi sent stefnanda jafnóðum og sala fór fram. Greiðslur inn á framangreindan tékkareikning Ísnets ehf. hafi einnig komið fram á reikningsyfirlitum, sem stefnanda hafi verið send, en hann hafi verið aðaleigandi Ísnets ehf., framkvæmdastjóri félagsins og stjórnarformaður þess. Ísnet ehf. hafi alltaf verið skráð á heimili stefnanda, einnig eftir að félagið var selt í árslok 1999. Í tilkynningum til hlutafélaga­skrár 22. júní og 30. desember 1999 kemur fram að fyrrnefnda daginn hafi stefnandi verið eini hluthafinn í félaginu og að hann hafi verið kosinn eini stjórnar­maðurinn ásamt einum varamanni. Í síðari tilkynningunni kemur fram að eini hluthafinn í félaginu hafi þá verið Netverk ehf. Á hluthafafundi 27. desember sama ár hafi stefnandi verið kosinn í stjórn og hann hafi verið ráðinn stjórnarformaður félagsins með prókúruumboði. Fram hefur komið í málinu að efnt var til hlutafjárútboðs í bresku almennings­hlutafélagi, Netverki plc., í maí og september 1999. Stefnandi óskaði eftir tímabundinni yfirdráttarheimild á tékkareikning Ísnets ehf. hjá stefnda að fjárhæð 55.000.000 króna með bréfi 26. maí 1999. Tilgangurinn með heimildinni væri sá að kaupa hlutabréf í Netverki plc. fyrir eina milljón dollara og yrði stefnandi í sjálfskuldarábyrgð fyrir yfirdrættinum. Þá segir í bréfinu að hlutabréfin, sem keypt yrðu, færu í endursölu hjá stefnda og yrðu í umsjá Björns Snæs Guðbrands­sonar en hann var þá verðbréfa­miðlari hjá stefnda. Hlutabréfin yrðu í vörslu stefnda þar til sölu lyki og andvirðið yrði lagt inn á sama reikning. Í framburði Björns Snæs fyrir dóminum kom fram að þetta hafi gengið eftir. Hann kvaðst hafa annast sölu á hlutabréfunum í Netverki plc. og hafi sölu­andvirðið verið lagt inn á reikning Ísnets hf. með vilja og vitund stefnanda. Frá upphafi hafi verið ljóst, frá þeim tíma er stefnandi tók lánið í maí 1999 með framangreindum yfirdrætti, að andvirði seldra hlutabréfa yrði ráðstafað til að greiða yfirdráttinn. Björn Snær kvaðst ekki hafa verið með nein önnur hlutabréf í sölu fyrir stefnanda en þau sem keypt voru í Netverki plc. í hlutafjárútboðinu á árinu 1999 og greitt var fyrir með yfirdrættinum. Önnur hlutabréf í Netverki plc., sem stefnandi hafi átt, hafi ekki verið vistuð hjá honum. Öll hlutabréf, sem hann hafi selt fyrir stefnanda, hafi því verið hluti af því sem keypt hafi verið í útboðunum og hafi átt að selja til að greiða upp yfirdráttinn. Stefnandi hafi gefið þau fyrirmæli að söluandvirði hlutabréfanna ætti að fara á reikning Ísnets ehf. Kvittanir hafi verið sendar stefnanda jafnóðum og viðskiptin hafi farið fram og hafi engar athugasemdir komið fram frá honum í því sambandi. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi segir kröfuna tilkomna vegna sölu stefnda á hlutabréfum sem stefnandi hafi átt í Netverki plc. Stefndi hafi selt bréfin án þess að greiða andvirði sölunnar til stefnanda. Um hafi verið að ræða sölu á hlutabréfum í sex tilvikum sem sundur­liðist þannig: Söludagur og gjalddagi: Fjárhæð: 24. nóvember 1999 4.019.400 krónur 10. desember “ 2.908.892 “ 29. “ “ 838.812 “ 30. “ “ 247.198 “ 17. febrúar 2000 6.957.948 “ 21. nóvember “ 22.063.653 “ Samtals 37.035.903 krónur Stefnandi hafi á þessum tíma verið stærsti hluthafi Netverks plc. og verið í miklum viðskiptum við stefnda. Stefndi hafi verið við­skipta­banki fél­ag­s­ins og hafi haft með höndum alla hagsmunagæslu fyrir stefnanda persónulega og Netverk plc. Hluti af þessari hagsmunagæslu hafi falist í sölu á hlutabréfum fyrir stefnanda og félög í hans eigu. Stefndi hafi t.d. selt hlutabréf fyrir stefnanda í desember 1998 og Fón ehf., sem hafi verið í eigu stefnanda, í apríl 1999. Í báðum þessum tilvikum hafi söluandvirði hluta­bréfanna verið ráðstafað til seljenda, skráðra eigenda bréfanna. Vegna viðskiptanna, sem um ræði í þessu máli, hafi andvirði sölunnar á hlutabréfum stefnanda verið ráðstafað inn á reikning Ísnets ehf. Þegar það var gert hafi Ísnet ehf. verið dótturfélag Netverks plc. sem hafi átt félagið. Það sé því rangt að stefnandi hafi verið eini hluthafi félagsins eins og fram komi í bréfi stefnda 11. nóvember 2003. Reikningur Ísnets hf. hefði m.a. verið notaður til fjármögnunar á kaupum í hlutafjárútboðum Netverks plc., sem stefndi hafi annast, en tvö útboð hefðu verið við það að falla niður vegna þess að ekki hafi verið næg þátttaka í þeim. Fyrra útboðið hafi farið fram 27. maí 1999 en seinna útboðið 3. september sama ár. Kaup þessi hafi verið fjármögnuð að hluta til þannig að stefndi hafi heimilað yfirdrátt á reikningi Ísnets hf. vegna kaupanna. Stefnandi hafi ábyrgst yfirdráttinn persónu­lega en auk þess hafi stefndi tekið handveð í hlutabréfunum sem keypt hafi verið í útboðinu. Þessi viðskipti hafi verið alger­lega ótengd persónu­legum viðskiptum stefnanda með hlutabréf í Netverki plc. Stefnandi kveðst ekki hafa keypt hluti í útboðinu enda komi engin kaup fram á yfirliti frá stefnda um verðbréfaviðskipti stefnanda árið 1999. Stefndi hafi aldrei lýst yfir að hann hygðist ganga að ábyrgðum stefnanda vegna Ísnets hf. og stefndi hafi leyst stefnanda persónulega úr öllum ábyrgðum vegna Netverks plc. og dótturfélaga þess. Yfirdráttarheimildin á umræddum banka­reikningi hefði verið fallin niður þegar sala á hlutabréfum stefnanda fór fram í seinna skiptið og hafi stefnandi því aldrei haft ráð­stöfunar­hæfi yfir söluandvirði hlutabréfanna. Stefndi hafi greitt með persónu­­legum eignum stefnanda upp í skuldir Ísnets ehf. án tillits til veða í hlutabréfum í Netverki plc. og án þess að ganga að persónulegri ábyrgð stefnanda á reikningnum. Ísnet ehf. hafi enga kröfu átt á stefnanda þegar söluandvirðinu hafi verið ráðstafað með þessum hætti. Stefnandi hafi aldrei samþykkt þessa ráðstöfun stefnda á söluandvirði hluta­bréfanna, hvorki munnlega né skriflega, heldur hafi verið um einhliða ákvörðun stefnda að ræða. Þegar stefndi vísi til þess að stefnandi hafi samþykkt í símtali við Björn Snæ, starfsmann stefnda, 24. nóvember 1999 að söluandvirði hlutafjárins yrði lagt inn á reikning Ísnets ehf. hafi stefnandi talið að um væri að ræða sölu á hlutum Ísnets ehf. Stefnandi mótmæli því einnig að hafa fengið sölukvittanir frá stefnda sem stefndi haldi fram að hann hafi sent stefnanda jafnóðum og salan fór fram. Stefnandi hafi hætt afskiptum af Netverki plc. í október 2001 að kröfu stefnda. Stefnandi hafi í mars 2002 selt bréf sín í Netverki plc. til annarra aðila með milligöngu stefnda. Þeir sem keypt hafi hlutabréfin hafi ekki enn greitt andvirði þeirra og hafi stefnandi höfðað mál á hendur þeim til greiðslu á því. Frá október 2001 hafi stefnandi reynt að fá uppgjör hjá stefnda vegna viðskipta tengdum Netverki plc. Stefndi hafi höfðað mál á hendur stefnanda með stefnu 22. nóvember 2001 og gert kröfu um að einkahlutafélag stefnanda og stefnandi greiddu stefnda 27.785.468 krónur vegna ábyrgðar og skuldar sem stefndi hafi talið einka­hluta­­félag stefnanda og stefnanda vera í. Samhliða málssókn stefnda hafi stefnandi reynt að semja um uppgjör milli málsaðila. Í byrjun árs 2003 hafi verið ljóst að uppgjör fengist ekki með góðu og hafi stefnandi farið yfir öll viðskipti sín við stefnda og gert gagnkröfur. Með bréfi 15. október 2003 hafi stefnandi farið fram á greiðslu sölu­andvirðisins auk dráttarvaxta og með innheimtubréfi 5. nóvember sama ár hafi lögmaður stefnanda farið fram á sama. Með bréfi 11. nóvember s.á. hafi stefndi hafnað greiðslu­skyldu. Krafa stefnanda sé byggð á því að stefnda hafi verið skylt að standa stefnanda skil á andvirði seldra hlutabréfa á þeim degi sem salan fór fram. Stefnda hafi ekki verið heimilt að ráðstafa andvirðinu án heimildar frá stefnanda. Stefnanda hafi verið ókleift að ráð­stafa söluandvirði hluta­bréf­anna þar sem það hafi verið lagt inn á reikning hjá stefnda sem hafi verið yfirdreginn og án heim­ildar. Þessi ráðstöfun stefnda brjóti í bága við 19. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti sem hafi verið í gildi á þeim tíma sem salan fór fram. Stefnda hafi í raun ekki verið heimilt að ráðstafa söluandvirðinu með þeim hætti sem gert var án þess að leggja fjármunina fyrst inn á reikning í nafni stefnanda og síðan ráðstafa þeim með meintri heimild stefnanda inn á reikning Ísnets ehf. Stefnandi hafi ekki verið í skuld við Ísnet ehf. Á þessum tíma hafi Ísnet ehf. verið hluti af Netverk samsteypunni og hafi samsteypan skuldað stefnanda. Stefndi hafi hvorki fyrr né síðar lýst því yfir að stefndi hygðist ganga að ábyrgð stefnanda á ofangreindum reikn­ingi Ísnets ehf. Ráðstöfun söluand­virðisins með þessum hætti hafi því aðeins lækkað skuldir Ísnets ehf. við stefnda en ekki haft nein réttaráhrif gagnvart stefnanda. Þegar af þeirri ástæðu beri stefnda að endurgreiða honum söluandvirði hluta­bréf­anna óháð því hvort stefnandi hafi samþykkt ráðstöfun söluandvirðisins eða ekki. Ráðstöfun söluandvirðisins og sú aðferð sem notuð hafi verið til ráðstöfunar þess brjóti í bága við góða viðskiptavenju í verðbréfaviðskiptum sem verðbréfafyrirtækjum sé skylt að vinna eftir. Ráðstöfunin sé andstæð þeim reglum sem gilt hafi þegar hún fór fram og gildi enn um starfsemi stefnda. Stefnda beri að greiða stefnanda andvirði seldra hlutabréfa ásamt dráttarvöxtum frá söludegi til greiðsludags. Uppgjör hafi átt að fara fram um leið og bréfin voru seld og því reiknist dráttarvextir frá þeim degi, sbr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefnda beri að sýna fram á hvert andvirði hinna seldu hlutabréfa hafi verið ráðstafað og með hvaða hætti það hafi verið gert. Stefndi beri sönnunarbyrðina takist ekki að sanna atvik sem stefndi haldi fram um ráðstöfunina enda hafi ekki verið gerður sérstakur samningur um viðskiptin, sbr. 17. gr. laga nr. 13/1996 um verð­bréfa­við­skipti. Stefnandi byggi kröfur sínar á meginreglum fjármuna-, samninga- og kröfuréttar auk ákvæða samningalaga nr. 7/1936, laga um viðskiptabanka og sparisjóði nr. 113/1996 og laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti auk ákvæða nýrri laga nr. 161/2002 um fjármála­fyrirtæki og laga nr. 33/2003 til samanburðar og fyllingar. Þá byggi stefnandi á meg­in­reglu 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um friðhelgi eignar­réttarins. Að auki byggi stefnandi á ákvæðum laga nr. 145/1994 um bókhald. Kröfuna um máls­kostnað byggi stefnandi á ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum XXI. kafla, og kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað á lögum nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að í málinu reyni á afmarkaða þætti í víðtækari lögskiptum málsaðila. Atvik horfi þannig við stefnda að í maí 1999 hafi farið fram hér á landi almennt útboð á hlutafé í bresku almenningshlutafélagi, Netverki plc. Þegar stefnt hafi í að lágmarks­áskriftir næðust ekki hafi stefnandi farið fram á lánafyrirgreiðslu stefnda með bréfi 26. maí 1999 til kaupa á hlutafé í útboðinu. Gert hafi verið ráð fyrir að lánið yrði veitt með yfirdráttarheimild á tékkareikning Ísnets ehf. hjá stefnda nr. 111-26-206. Ísnet ehf. hafi á þessum tíma alfarið verið í eigu stefnanda. Í bréfi stefnanda segi enn fremur að þau hlutabréf sem keypt yrðu færu í endursölu hjá stefnda, en þau yrðu í umsjá Björns Snæs Guðbrandssonar og í vörslu stefnda þar til sölu lyki þar sem andvirði sölunnar yrði lagt inn á sama reikning. Næsta dag, 27. maí 1999, hafi stefnandi keypt nýtt hlutafé í Netverki plc. að fjárhæð 74.500.000 króna. Greiðslan hafi verið innt af hendi með stofnun yfirdráttar á áður­nefndum reikningi Ísnets ehf. hjá stefnda. Hinir keyptu hlutir hafi farið í endursölu hjá stefnda, eins og gert hafi verið ráð fyrir, og hafi Björn Snær, sem þá hafi verið starfsmaður stefnda, hafi umsjón með endursölunni. Hlutirnir hafi selst og sölu­andvirðið lagt inn á reikning Ísnets ehf. að ósk stefnanda. Í ágúst og september 1999 hafi aftur farið fram útboð á nýju hlutafé í Netverki plc. Útboðsfjárhæðin hafi verið um 2 milljónir bandaríkjadala. Stefnandi hafi skráð sig fyrir nærri helmingi boðinna hluta 3. september 1999. Að ósk stefnanda hafi sami háttur verið hafður á og fyrr. Stefnandi hafi greitt fyrir hlutina af yfirdráttarreikningi Ísnets ehf. Hlutirnir hafi síðan farið í endursölu hjá stefnda og þannig hafi, meðal annars, viðskiptin orðið að baki hinni umstefndu kröfu. Björn Snær hafi einnig í þetta skiptið haft umsjón með sölunni. Söluandvirðið hafi verið lagt inn á yfirdreginn reikning Ísnets ehf. samkvæmt fyrirmælum stefnanda sjálfs. Kvittanir vegna einstakra viðskipta hafi ávallt verið sendar stefnanda á heimili hans að Mímisvegi 6, en á þeim komi fram sá reikningur er söluandvirðið hafi verið lagt inn á. Stefnandi hafi verið eini eigandi Ísnets ehf. fram til 30. desember 1999, en þann dag hafi félagið verið selt undir Netverk plc. Hann hafi jafnframt verið stjórnarformaður félagsins og framkvæmdastjóri með prókúruumboð. Sama hafi gilt eftir sölu félagsins, en öll reikningsyfirlit vegna reiknings Ísnets ehf. hafi verið send á heimili stefnanda. Stefnandi hafi aldrei hreyft neinum mótmælum gagnvart stefnda vegna þessara viðskipta eða vegna þess að söluandvirðið var lagt inn á umræddan tékka­reikning Ísnets ehf. Í ljósi framangreinds sé því mótmælt að stefnandi hafi aldrei sam­þykkt ráðstöfun stefnda á söluandvirði hlutafjárins og að um einhliða ákvörðun stefnda hafi verið að ræða. Alvarleg mótsögn felist í grundvallarmálsástæðum stefnanda. Þannig sé á því byggt í stefnu að stefnda hafi ekki verið heimilt að ráðstafa söluandvirði hlutabréfanna “án heimildar frá stefnanda”. Stefnandi byggi hins vegar jafnframt á því að stefnda beri að endurgreiða honum söluandvirði hlutafjárins “óháð því hvort stefnandi hafi samþykkt ráðstöfun söluandvirðisins eða ekki”. Samkvæmt þessu sé samhengi málsástæðna og málsgrundvöllur stefnanda svo óljós að verulega skorti á að uppfyllt séu skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málið sé því vanreifað og kunni það að varða frávísun málsins frá dómi ex officio. Jafnframt byggi stefnandi kröfur sínar á ákvæðum samningalaga nr. 7/1936, meginreglu 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um friðhelgi eignarréttarins og ákvæðum laga nr. 145/1994 um bókhald. Ekki verði hins vegar séð að nokkur málsástæðna stefnanda styðjist við tilvitnaðar laga­reglur og sé málatilbúnaður stefnanda enn ógleggri fyrir vikið. Málsástæður stefnanda miðist við það að í máli þessu reyni á heimild stefnda til að ráðstafa söluandvirði hlutafjár í Netverki plc., sem hafi verið í eigu stefnanda, inn á reikning Ísnets ehf. í kjölfar viðskipta sem hafi átt sér stað í nóvember og desember 1999 og í febrúar og nóvember 2000. Stefndi byggi á að honum hafi verið þetta heimilt en það hafi verið gert að ósk stefnanda sjálfs. Verði það ráðið af bréfi stefnanda til stefnda 26. maí 1999. Jafnframt hafi stefnandi gefið afdráttarlaus fyrirmæli um það í samtali við starfsmann stefnda í tengslum við fyrstu viðskiptin, sem dómkröfur stefnanda nái til, 24. nóvember 1999, eins og glöggt megi greina af hljóðupptöku samtalsins. Það sé því beinlínis rangt að stefnandi hafi aldrei samþykkt ráðstöfun stefnda á söluandvirðinu og að um einhliða ákvörðun stefnda hafi verið að ræða. Það að stefnandi hafi aldrei mótmælt eða gert athugasemd við ráð­stöfun stefnda á söluandvirði hlutabréfanna fyrr en nú, um fjórum árum eftir að við­skiptin hafi átt sér stað, styðji enn fremur sjónarmið stefnda um þetta atriði. Verði ekki á það fallist að stefnda hafi verið heimilt að ráðstafa söluandvirði hluta­fjárins inn á reikning Ísnets ehf. sé byggt á því að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti af hans hálfu. Stefnandi hafi ekki krafist skaðabóta úr hendi stefnda heldur krefjist hann efnda in natura. Slíkri kröfu hafi stefnanda borið að halda fram miklu fyrr en gert var. Stefnandi hafi fengið sendar kvittanir vegna viðskipt­anna að baki kröfu hans og yfirlit yfir yfirdreginn tékkareikning Ísnets ehf. Samt hafi mótmælum vegna þessa fyrst verið hreyft við stefnda með bréfi stefnanda 15. október 2003. Þar sem engum andmælum hafi verið hreyft hafi stefndi mátt treysta því að ráðstöfun hans á söluand­virðinu hafi verið í samræmi við óskir og væntingar seljanda. Stoði ekki að bera það fyrir sig nú, um fjórum árum síðar, að stefnda hafi verið þetta óheimilt. Á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað hafi stefnandi gegnt stjórnunarstöðum hjá Ísneti ehf. og hafi farið með hvers kyns valdheimildir félagsins. Hann hafi ótvírætt verið í aðstöðu til að gera athugasemdir við ráðstafanir stefnda hafi hann talið ástæðu til. Þá beri að hafna kröfu stefnanda af þeim sökum að hún feli í sér óréttmæta auðgun stefnanda á kostnað stefnda. Nái dómkröfur stefnanda fram að ganga auðgist hann um sölu­andvirði hlutabréfa í Netverki plc. enda hafi hann ekki greitt fyrir áskrift þeirra í upphafi með eigin fé. Stefndi verði á hinn bóginn fyrir tjóni við það að hafa lánað fé til hlutafjárkaupanna án þess að fá það endurgreitt. Á milli auðgunar stefnanda og tjóns stefnda séu bein tengsl. Eðli málsins samkvæmt og í ljósi atvika allra fái slík niðurstaða ekki staðist. Verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður stefnda byggi hann á því að stefnandi geti ekki borið fyrir sig ráðstafanir stefnda enda sé það óheiðarlegt og/eða ósanngjarnt gagnvart stefnda í ljósi atvika allra. Ráðstöfun söluandvirðisins feli ekki í sér brot gegn 19. gr. laga um verðbréfa­viðskipti nr. 13/1996, sem voru í gildi er viðskiptin áttu sér stað, enda sé sú grein málinu óviðkomandi. Jafnvel þótt svo hefði verið leiddi það samt sem áður ekki til þess að dómkröfu stefnanda bæri að taka til greina. Í stefnu sé á því byggt að “ráðstöfun söluandvirðisins og sú aðferð sem notuð var til ráðstöfunar þess brjóti í bága við góða viðskiptavenju í verðbréfaviðskiptum sem verðbréfafyrirtækjum sé skylt að vinna eftir”. Óljóst sé til hvaða viðskiptavenju sé vísað enda sé hún ekki tilgreind. Á stefnanda hvíli þó sú skylda að leiða tilvist og efni venjunnar í ljós, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Einnig sé á því byggt í stefnu að “stefnda beri að sýna fram á hvert andvirði hinna seldu bréfa var ráðstafað og með hvaða hætti það var gert”, og jafnframt að “stefnda beri sönnunarbyrðina ef ekki tekst að sanna atvik sem stefnda heldur fram um ráðstöfunina”. Þessi málsástæða sé óskiljanleg enda ekki um það deilt hvert og hvernig söluandvirðinu var ráðstafað. Samkvæmt öllu framangreindu eigi stefnandi enga kröfu á stefnda. Ekki séu laga­skilyrði til að dæma dráttarvexti frá þeim tíma sem krafist sé. Svo virtist sem stefnandi hafi höfðað mál þetta að þarflausu og án nokkurs tilefnis af hendi stefnda. Stefnandi hefði getað haldið kröfum sínum fram til skuldajafnaðar og gagnsakar í málaferlum sem aðilar eigi þegar í og vísað sé til í stefnu, en ætla megi að af því hefði hlotist umtalsvert hagræði. Í ljósi þessa séu skilyrði til að dæma stefnanda til að greiða stefnda álag á máls­kostnað. Niðurstaða Af stefnda hálfu er vísað til þess að samhengi málsástæðna og málsgrundvöllur stefn­­anda sé óljós og málið sé af þeim sökum vanreifað af hans hálfu. Lýsingar stefn­anda á málsatvikum og málsástæðum þykja nægilega skýrar í málatilbúnaði hans. Verður ekki talin ástæða til að vísa málinu frá dómi án kröfu vegna þess að mála­til­búnaður stefnanda fari í bága við réttarfarslög. Fyrir liggur að stefndi seldi hluti fyrir stefnanda í Netverki plc. í nóvember og desember 1999 og í febrúar og nóvember 2000. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi var skráður eigandi þeirra og virðist það atriði óumdeilt í málinu. Deilt er hins vegar um hvernig það hafi komið til. Stefnandi heldur því fram að um hafi verið að ræða persónulegt hlutafé hans, óviðkomandi hlutafjárútboðunum í Netverki plc. sem stefndi hafi annast á árinu 1999. Stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn sem upplýst geta um þetta, en hann vísar í þessu sam­bandi til gagna sem komið hafi frá stefnda um að stefnandi hafi ekkert hlutafé keypt í Netverki plc. á árinu 1999. Gögnin sýni jafnframt að stefndi hafi selt hlutafé stefnanda í Net­verki plc. án þess að standa stefnanda skil á söluandvirðinu þar sem það hafi í öllum tilvikum verið lagt inn á tékkareikning Ísnets ehf. Af stefnda hálfu er því hins vegar haldið fram að um hafi verið að ræða hlutafé, sem stefnandi hafi keypt í hlutafjárútboðinu á árinu 1999, og hafi stefnandi sjálfur óskað eftir því að það yrði selt og söluandvirðið lagt inn á tékkareikning Ísnets ehf. Óumdeilt er að stefnandi óskaði eftir yfirdráttarheimild á tékka­reikning Ísnets ehf. hjá stefnda í maí 1999. Í bréfi stefnanda til stefnda útskýrði hann tilganginn með beiðninni þannig að heimildina ætti að nota til að kaupa hlutafé í hlutafjárútboði í Net­verki plc. og að yfirdrátturinn yrði greiddur með sölu á hlutafénu. Hann vísaði í því sam­bandi til þess að hlutaféð yrði í umsjá tiltekins verðbréfamiðlara stefnda eins og hér að framan er lýst. Stefndi veitti umbeðna heimild og hefur ekki annað komið fram í málinu en að allt hafi gengið eftir í samræmi við beiðni stefnanda. Hvað varðar ágreiningsefni málsins liggur fyrir að verðbréfamiðlarinn hafði samband við starfsmann Netverks til að ganga úr skugga um skráningu hluta í Netverki plc. áður en hann ráðstafaði fyrstu greiðslunni af hinum sex umdeildu greiðslum inn á tékkareikning Ísnets ehf. Hann fékk þær upplýs­ingar að stefnandi hefði verið skráður fyrir hlutum í Netverki plc. og að ekkert hefði verið skráð á Rut family trust eða Ísnet hf., en þetta kemur fram í samtali verðbréfa­miðlarans og starfsmanns Netverks 24. nóvember 1999 sem lagt hefur verið fram í málinu. Þetta er í samræmi við það sem fram kemur í bréfi stefnda til Netverks plc. 3. september sama ár, en þar segir að stefnandi hafi verið skráður fyrir 136.388 hlutum að fjárhæð 954.716 dollarar. Heildarútboðið þá var 2.000.005 dollarar og staðfest er í bréfinu að allar fjárhæðir hefðu verið greiddar. Ekki kemur fram í bréfinu að Ísnet ehf. eða Rut family trust hafi verið skráð fyrir hlutum í útboðinu. Á viðskiptayfirliti um verðbréfaviðskipti stefnanda 1999 er ekki getið um kaup stefnanda á hlutum í Netverki plc. en í gögnum málsins kemur hins vegar fram að 24. september sama ár hafi Rut family trust c/o Holberg Másson, Mímisvegi 6, keypt 136.388 hluti í Netverki plc. Engar upplýsingar liggja fyrir um Rut family trust aðrar en þær að það hafi verið félag sem stefnandi kvaðst hafa ætlað að koma á fót í Jersey en það hafi ekki orðið. Í málinu liggur ekkert fyrir um að stefndi hafi átt annað hlutafé í Netverki plc., sem hafi verið til sölu hjá stefnda á árunum 1999 og 2000, en hlutaféð sem hann er talinn hafa keypt í hlutafjár­útboðinu í bréfi stefnda 3. september 1999. Nægir stefnanda ekki að vísa í því sambandi til sölu stefnda á hlutafé stefnanda í Netverki plc. í desember 1998. Að öllu þessu virtu verður að telja sannað að hinir umdeildu seldu hlutir í nóvember og desember 1999 og í febrúar og nóvember 2000 hafi að hluta til verið hlutafé sem stefnandi keypti í útboðinu haustið 1999. Verðbréfamiðlari hjá stefnda hafði samband við stefnanda daginn sem fyrsta greiðslan af þeim sem deilt er um í málinu var lögð inn á tékkareikning Ísnets ehf., 24. nóvember s.á. Hann spurði stefnanda að því hvort leggja ætti söluandvirði hluta, sem þá voru seldir, inn á reikning Ísnets og svaraði stefnandi því að það ætti að leggja inn á Ísnetsreikninginn. Þetta kemur fram í símtali þeirra en hljóðritun af því hefur verið lögð fram í málinu. Stefnandi hefur vísað til þess að hann hafi talið að verðbréfa­miðlarinn ætti við hluti Ísnets ehf. í Netverki plc. Óljóst er hvað stefnandi á við með þessu en engar upplýsingar liggja fyrir um að Ísnet hf. hafi keypt hluti í hlutafjárútboðinu og engin gögn hafa verið lögð fram sem staðfesta að svo hafi verið. Samkvæmt gögnum málsins hreyfði stefnandi engum formlegum athugasemdum við stefnda þegar hinar umdeildu greiðslur höfðu verið lagðar inn á tékkareikning Ísnets ehf., en slíkar athugasemdir komu fyrst fram í bréfi hans til stefnda 15. október 2003. Mótmæli stefnanda gegn því að hafa fengið sex sölukvittanir frá stefnda með viðeigandi upplýsingum um söluna á hlutafénu og hvernig söluandvirðið var greitt eru órökstudd og staðhæfingar hans um það þykja ekki trúverðugar. Með vísan til alls þessa verður að telja sannað að stefndi hafi lagt hinar umdeildu greiðslur inn á tékkareikning Ísnets ehf. að beiðni stefnanda og án athugasemda af hans hálfu sem ekki komu fram fyrr en 15. október 2003 en hefðu getað komið fram miklu fyrr. Lagareglur sem stefnandi vísar til verða ekki túlkaðar þannig að stefnda hafi verið þetta óheimilt eða að það hafi verið andstætt reglum þannig að stefnda beri af þeim sökum að greiða stefnanda kröfu hans í málinu. Ekki verður heldur talið að áhrif hafi á réttarstöðu stefnanda hvað varðar hina umdeildu kröfu þótt ekki hafi verið gerður sérstakur skriflegur samningur milli málsaðila um viðskiptin samkvæmt 17. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996. Verður samkvæmt framangreindu ekki fallist á að krafa stefnanda í málinu hafi lagastoð og ber því að sýkna stefnda af henni. Rétt þykir með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað. Ekki þykja lagaskilyrði til að dæma álag á málskostnað. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, Landsbanki Íslands hf., skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Holbergs Mássonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 528/2013
Ríkisstarfsmenn Uppsögn Stjórnsýsla Kjarasamningur Andmælaréttur Rannsóknarregla Skaðabætur
Ó höfðaði mál gegn A og krafðist skaðabóta eftir að henni var sagt upp störfum hjá A haustið 2009. Þegar Ó var sagt upp störfum hafði hún verið í veikindaleyfi í 360 daga og var réttur hennar til launa samkvæmt kjarasamningi þá fallinn niður. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Ó hefði þá ekki verið fær sökum líkamlegrar vanheilsu að hefja að nýju vinnu hjá A í fullu starfi. Þótt Ó hefði verið búin að glata rétti sínum til launa hefði A ekki verið heimilt samkvæmt kjarasamningi að leysa Ó frá störfum vegna umrædds heilsubrests fyrr en í ágúst 2010, nema hún hefði sjálf óskað þess. Eins og atvikum var háttað hefði A borið að ganga úr skugga um hvort líkamleg heilsa Ó hefði þá enn staðið í vegi fyrir að hún gæti tekið við fyrra starfi sínu hjá A. Einnig hefði átt að gefa áfrýjanda kost á að tjá sig um fyrirhuguð starfslok á þeim tíma. Þótt Ó hefði ekki verið metin hæf til að hefja störf haustið 2009 af trúnaðarlækni A varð ekki talið ljóst af gögnum málsins að niðurstaðan hefði orðið sú sama í ágúst 2010. Þegar litið væri til ágalla á meðferð málsins af hálfu A yrði það að bera hallann af sönnunarskorti um þetta atriði. A var því dæmt til að greiða Ó skaðabætur sem metnar voru að álitum 1.200.000 krónur auk dráttarvaxta.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. ágúst 2013. Hún krefst þess að stefndi greiði sér 6.947.336 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2009 til þingfestingardags, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hóf áfrýjandi störf hjá stefnda við ræstingar árið 1992. Að loknu sumarleyfi 14. ágúst 2008 lagði hún fram vottorð frá heimilislækni sínum þar sem fram kom að hún væri óvinnufær með öllu vegna sjúkdóms um ótiltekinn tíma. Var áfrýjandi skráð í veikindaleyfi, en af hálfu stefnda var óskað frekari skýringa á hvað fælist í vottorðinu, svo sem nánar er gerð grein fyrir í dóminum. Í starfshæfnisvottorði trúnaðarlæknis stefnda 1. október 2008 sagði að hann teldi áfrýjanda færa um að sinna hálfu starfi, en rétt væri að endurmeta starfshæfni hennar að þremur mánuðum liðnum. Hóf áfrýjandi störf að nýju hjá stefnda í byrjun október 2008, þá í hlutastarfi. Trúnaðarlæknir stefnda gaf út nýtt vottorð 19. maí 2009 þar sem starfshæfni áfrýjanda var metin 24,5%, en tekið fram að hún yrði endurmetin upp úr miðjum ágúst. Hinn 9. ágúst 2009 voru liðnir 360 dagar frá því að veikindaleyfi áfrýjanda hófst og féll þá niður réttur hennar til launa samkvæmt kjarasamningi fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, og Eflingar-stéttarfélags. Í kjölfarið mun forstöðumaður rekstrar- og þjónustusviðs stefnda, sem var yfirmaður áfrýjanda, hafa haft samband við hana og tilkynnt að ekki yrði um endurkomu hennar að ræða til ræstingarstarfa nema sýnt væri fram á fulla starfshæfni. Í vottorði trúnaðarlæknis stefnda 24. september 2009 sagði að það væri mat hans, eftir að hafa skoðað áfrýjanda og rætt við hana, að hún væri „fær í hæsta lagi í 50% starf vegna þeirra stoðkerfisvandamála sem hún hefur átt við að etja.“ Hinn 7. október 2009 átti áfrýjandi fund með forstöðumanni rekstrar- og þjónustusviðs stefnda þar sem henni var gerð grein fyrir að síðastgreint starfshæfnisvottorð gæfi ekki tilefni til endurkomu hennar til starfa. Með bréfi stefnda 8. desember 2009 var áfrýjanda síðan sagt upp störfum frá og með 1. janúar 2010. Tekið var fram að greidd yrðu lausnarlaun ásamt orlofsuppgjöri í þrjá mánuði og yrðu starfslok 31. mars 2010. Stéttarfélag áfrýjanda mótmælti uppsögninni með bréfi til stefnda 18. desember 2009 og kvaðst líta á uppsögnina sem ólögmæta með skírskotun til greinar 12.4.2 í fyrrgreindum kjarasamningi. Var farið fram á að uppsögnin yrði dregin til baka og áfrýjanda veitt tækifæri til þess að sýna í verki hver raunveruleg vinnufærni hennar væri. Stefndi varð ekki við þeirri málaleitan. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst niðurstöðu matsgerðar tveggja sérfróðra lækna um starfshæfni áfrýjanda. Í matsgerðinni var því lýst að matsmenn hafi skoðað áfrýjanda á matsfundi 25. mars 2011. Sú skoðun hafi ekki leitt neitt óvenjulegt í ljós. Í dóminum er jafnframt gerð grein fyrir skýrslugjöf fyrir dómi. Til viðbótar því, sem þar greinir, kom meðal annars fram í vitnisburði forstöðumanns rekstrar- og þjónustusviðs stefnda að áfrýjandi hafi verið góður starfsmaður, verið vandvirk og sinnt starfi sínu ágætlega uns hún fór í veikindaleyfi. Aðspurð svaraði vitnið því að ekkert hefði verið því til fyrirstöðu, að sínu áliti, að áfrýjandi hefði snúið aftur til vinnu við ræstingar í fullu starfi haustið 2009 ef fyrir hefði legið vottorð um óskerta starfshæfni hennar. Þá kom fram hjá vitninu að í hagræðingarskyni hafi verið gerðar verulegar breytingar á tilhögun ræstinga hjá stefnda allt frá árinu 2005. Samkvæmt grein 17.1.2 í fyrrgreindum kjarasamningi er gagnkvæmur uppsagnarfrestur þrír mánuðir að loknum þriggja mánaða reynslutíma. Í grein 12.3.1 í kjarasamningnum er kveðið á um starfshæfnisvottorð og segir þar: „Starfsmaður sem verið hefur óvinnufær vegna veikinda eða slysa samfellt í 1 mánuð eða lengur, má ekki hefja starf að nýju nema læknir votti að heilsa hans leyfi. Krefjast má vottorðs trúnaðarlæknis hlutaðeigandi stofnunar.“ Ennfremur er svofellt ákvæði að finna í grein 12.4.2: „Þegar starfsmaður hefur verið samfellt frá vinnu vegna veikinda eða slysa launalaust í jafnlangan tíma og þann tíma er hann átti rétt á að halda launum í fjarveru sinni ... má leysa hann frá störfum vegna heilsubrests.“ Þó skal síðastgreint ákvæði ekki vera því til fyrirstöðu samkvæmt grein 12.4.3 „að starfsmaður láti af störfum er hann óskar þess ef hann er samkvæmt læknisvottorði orðinn varanlega ófær um að gegna starfi vegna vanheilsu.“ II Áfrýjandi hóf sem fyrr segir störf hjá stefnda árið 1992 og naut því réttinda og bar skyldur samkvæmt lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 1. mgr. 1. gr. þeirra. Í 3. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna er kveðið á um að nauðsynleg heilbrigði, andleg og líkamleg, til þess að gegna þeim starfa, sem hverju sinni er um að ræða, sé skilyrði til þess að fá ráðningu í starf. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. sömu laga hefur forstöðumaður stofnunar eða sá, sem hann hefur framselt vald sitt til, sbr. 1. mgr. 50. gr. þeirra, rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Þá segir í 12. gr. laganna að starfsmenn skuli eiga rétt til launa í veikindaforföllum eftir því sem fyrir er mælt í lögum og, eftir atvikum, ákveðið eða um samið með sama hætti og laun. Óumdeilt er að um ráðningu áfrýjanda og rétt hennar til launa, þar á meðal launa í veikindaforföllum, fór eftir kjarasamningi fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, og Eflingar-stéttarfélags sem áður hefur verið vísað til. Þótt stjórnsýslulög nr. 37/1993 taki ekki til starfsemi stefnda, eins og tekið var fram í athugasemdum með frumvarpi til laganna, verður að líta svo á að um uppsögn starfsmanns, sem ráðinn hefur verið til starfa hjá stefnda og fellur undir lög nr. 70/1996, gildi eftir því sem við getur átt sömu réttarreglur og er að finna í III. kafla stjórnsýslulaga þótt óskráðar séu. Samkvæmt grein 12.3.1 í fyrrgreindum kjarasamningi má starfsmaður, sem verið hefur óvinnufær vegna veikinda samfellt í einn mánuð eða lengur, ekki hefja starf að nýju nema læknir votti að heilsa hans leyfi. Í niðurlagi greinarinnar er tekið fram að krefjast megi vottorðs trúnaðarlæknis hlutaðeigandi stofnunar. Verður að túlka það ákvæði svo, meðal annars með hliðsjón af öðrum ákvæðum kjarasamningsins, að stofnuninni sé heimilt að afla einhliða vottorðs trúnaðarlæknis síns um hæfni starfsmanns til að gegna starfi telji hún ástæðu til. Að því virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu að áfrýjandi hafi ekki verið fær til þess haustið 2009 sökum líkamlegrar vanheilsu að hefja að nýju vinnu við ræstingar hjá stefnda í fullu starfi. Ekki er ágreiningur um að áfrýjandi hafði áunnið sér rétt til að halda launum fyrir starf sitt hjá stefnda í 360 daga vegna veikinda frá því að hún fór í veikindaleyfi 14. ágúst 2008. Eins og áður greinir lauk því tímabili 9. ágúst 2009. Þótt áfrýjandi hafi við það glatað rétti til launa var stefnda ekki heimilt samkvæmt grein 12.4.2 í fyrrgreindum kjarasamningi að leysa hana frá störfum vegna umrædds heilsubrests fyrr en að 360 dögum liðnum eða 4. ágúst 2010, nema hún hefði sjálf óskað þess, svo sem skýrt er kveðið á um í grein 12.4.3 í samningnum. Eins og atvikum var háttað hefði stefnda borið, með vísan til óskráðrar rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, að láta ganga úr skugga um hvort líkamleg heilsa áfrýjanda hefði þá enn staðið í vegi fyrir að hún gæti tekið við fyrra starfi sínu hjá stefnda, til dæmis með því að afla álits trúnaðarlæknis hans, sbr. áðurnefnda grein 12.3.1 í kjarasamningnum. Einnig hefði átt að gefa áfrýjanda kost á að tjá sig um fyrirhuguð starfslok á þeim tíma samkvæmt óskráðri reglu stjórnsýsluréttar um andmælarétt. Áfrýjandi heldur því fram að hún hafi verið fullfær um að taka við fyrra starfi sínu hjá stefnda hvenær sem var frá hausti 2009. Þótt hún hafi ekki verið metin hæf til þess af trúnaðarlækni stefnda á þeim tíma og fallist hafi verið á með héraðsdómi, að ekki sé ástæða til að draga það mat í efa, verður ekki talið ljóst af gögnum málsins að niðurstaðan hefði orðið sú sama í byrjun ágúst 2010. Styðst sú ályktun við skoðun sérfróðra matsmanna á áfrýjanda sem fram fór 25. mars 2011 og gerð hefur verið grein fyrir að framan. Þegar litið er til fyrrgreindra ágalla á meðferð málsins af hálfu stefnda verður hann að bera hallann af sönnunarskorti um þetta atriði, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 19. desember 2012 í máli nr. 236/2012. Þar með telst ósannað að heilsu áfrýjanda hafi verið svo farið 4. ágúst 2010 að hún hafi verið ófær um að taka við fyrra starfi sínu hjá stefnda. Samkvæmt því sem rakið hefur verið var uppsögn áfrýjanda ólögmæt. Af þeim sökum ber stefndi fébótaábyrgð á henni eftir almennum reglum skaðabótaréttar. III Við ákvörðun bóta til áfrýjanda verður litið til þess að hún var ráðin ótímabundið til starfa með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti og fékk greidd laun á umsömdum uppsagnarfresti. Af því sem fram hefur komið í málinu liggur jafnframt fyrir að haustið 2010 voru fyrirhugaðar frekari breytingar á tilhögun ræstinga hjá stefnda sem hefðu getað leitt til þess að áfrýjanda yrði sagt upp störfum, óháð heilsu hennar. Að þessu virtu og að teknu tilliti til þeirra atvinnuleysisbóta, sem áfrýjandi hefur þegið, verða bætur til hennar vegna fjártjóns metnar að álitum 1.200.000 krónur. Verða dráttarvextir af þeirri fjárhæð dæmdir frá þingfestingu málsins í héraði eins og nánar greinir í dómsorði. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að stefndi hafi komið fram af sanngirni gagnvart áfrýjanda í veikindum hennar ef frá er talin hin ótímabæra uppsögn hennar úr starfi sem gera má ráð fyrir að stafi af ónákvæmu orðalagi í dreifibréfi fjármálaráðuneytisins nr. 1/2007 um veikindarétt starfsmanna ríkisins. Þannig kom fram í vitnisburði forstöðumanns rekstrar- og þjónustusviðs stefnda fyrir dómi að áfrýjandi hafi verið góður starfsmaður og ekkert verið því til fyrirstöðu að hún hefði snúið aftur til starfa ef fyrir hefði legið vottorð um óskerta starfshæfni hennar. Meðal annars af þessum sökum verður krafa áfrýjanda um miskabætur ekki tekin til greina. Eftir úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Alþingi, greiði áfrýjanda, Ólöfu Guðmundsdóttur, 1.200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. júní 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 26. apríl 2013, er höfðað 5. júní 2012. Stefnandi er Ólöf Guðmundsdóttir, Vættarborgum 95, Reykjavík. Stefndi er Alþingi, Kirkjustræti, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.947.336 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. september 2009 til 19. júní 2012, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og vaxtakrafa felld niður eða lækkuð verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Málavextir Stefnandi hóf störf við ræstingar hjá stefnda árið 1992. Í málinu liggja fyrir ítarleg læknisfræðileg gögn um heilsufar hennar, allt aftur til ársins 1994. Þar kemur fram að hún hafi fundið fyrir verkjum frá stoðkerfi um árabil og hafi greinst með vefjagigt. Þá hafi stefnandi lent í bílslysi árið 2004 og fundið fyrir verkjum eftir það. Samkvæmt matsgerð, dagsettri 10. júní 2008, sem stefnandi aflaði um afleiðingar slyssins, var varanleg örorka hennar metin 3%. Að afloknu sumarleyfi 14. ágúst 2008 lagði stefnandi fram læknisvottorð frá heimilislækni sínum, dagsett 11. sama mánaðar, þar sem kom fram að hún væri óvinnufær með öllu vegna sjúkdóms um ótiltekinn tíma. Stefnandi var skráð í veikindaleyfi, en af hálfu stefnda var óskað frekari skýringa á því hvað fælist í vottorðinu. Í vottorði Hjördísar Harðardóttur heimilislæknis, dagsettu 26. ágúst 2008, kom fram að stefnandi væri með króníska verki, hún væri þreytt, orkulaus og hefði svefntruflanir. Síðan segir: „Ljóst er að hún veldur ekki lengur vinnu sinni við ræstingar, enda um erfiða vinnu að ræða líkamlega.“ Þá gaf heimilislæknir út vottorð, dagsett 23. september 2008, þar sem kemur fram að stefnandi sé talin óvinnufær með öllu frá 14. ágúst til 2. október 2008. Í starfshæfnisvottorði Magnúsar Böðvarssonar, trúnaðarlæknis stefnda, dagsettu 1. október 2008, kemur fram að eftir að hafa metið stefnanda og vottorð heimilislæknis hennar, telji hann hana færa um að sinna hálfu starfi, en rétt sé að endurmeta starfshæfni hennar að liðnum þremur mánuðum. Stefnandi hóf störf að nýju í byrjun október 2008, þá í hlutastarfi. Með bréfi lögmanns hennar, dagsettu 17. sama mánaðar, var óskað endurskoðunar á matsgerð um varanlegar afleiðingar umferðarslyssins sem hún varð fyrir árið 2004. Í endurskoðaðri matsgerð Sigurðar Thorlacius læknis og Birgis G. Magnússonar héraðsdómslögmanns, dagsettri 12. janúar 2009, kemur fram að af fyrirliggjandi gögnum og því sem komið hafi fram á matsfundi verði ekki ráðið að ný einkenni hafi komið fram í kjölfar slyssins. Vitnað er til vottorðs heimilislæknis frá 26. ágúst 2008. Síðan segir: „Einkennin sem heimilislæknirinn lýsir þarna eru dæmigerð einkenni vefjagigtar. Þrátt fyrir vefjagigt sína vann hún fullt starf við ræstingar fyrir slysið. Versnun einkenna nú hafa orðið til þess að hún treystir sér ekki lengur til að sinna fullu starfi við ræstingar.“ Var varanleg örorka stefnanda vegna umferðarslyssins metin 10%. Trúnaðarlæknir stefnda gaf út nýtt vottorð vegna stefnanda, dagsett 19. maí 2009, og var starfshæfni hennar nú metin 24,5%. Stefnandi var skráð í veikindaleyfi frá 18. júní til 9. ágúst 2009, en þann dag féll niður 360 daga veikindaréttur sem hún naut samkvæmt kjarasamningi aðila. Í kjölfarið tilkynnti forstöðumaður rekstrar- og þjónustusviðs stefnda stefnanda að ekki yrði um endurkomu hennar að ræða til ræstingarstarfa nema sýnt væri fram á fulla starfshæfni. Áður hafði stefnanda verið tilkynnt um uppsögn á mælingu á 3. hæð Alþingishússins, með bréfi forstöðumannsins dagsettu 23. júní 2009, en af hálfu stefnda hefur komið fram að uppsögnin hafi tengst því að tekin var upp ný mælingaraðferð vegna ræstingar. Hafi „stykkjum“ verið sagt upp og þau síðan mæld eftir flatarmáli, en höfðu áður verið tímamæld. Stefnandi leitaði til Sigurbjörns Sveinssonar heimilislæknis og liggur fyrir vottorð hans, dagsett 1. september 2009, þar sem kemur fram að engir læknisfræðilegir meinbugir séu taldir vera á því að leyfa stefnanda að reyna sig við fullt starf, sem hún hafi áður gegnt við ræstingar. Ekki verði með öðru móti sannreynt hvort full vinnugeta sé til staðar og teljist hún því í raun óvinnufær að fullu, þar til það hafi verið leitt í ljós. Í vottorði trúnaðarlæknis stefnda, dagsettu 24. september 2009, kemur fram að hann meti stefnanda færa um að gegna í mesta lagi 50% starfi vegna þeirra stoðkerfisvandamála sem hún hafi átt við að etja. Stefnandi gekkst undir sérhæft mat hjá Gunnari K. Guðmundssyni endurhæfingarlækni hjá Starfsendurhæfingarsjóðnum VIRK og liggur fyrir skýrsla hans, dagsett 9. október 2009, þar sem kemur fram að stefnandi hafi frá árinu 2004 haft stoðkerfisverki, sem hafi farið versnandi síðastliðið rúmt ár. Við skoðun komi ekkert fram sem hefti stefnanda í að fara í vinnu. Spurning sé hvort vinna ýfi upp einhverja af þeim þáttum, en tíminn verði að leiða það í ljós. Hinn 7. október 2009 átti stefnandi fund með forstöðumanni rekstrar- og þjónustusviðs stefnda, sem gerði henni grein fyrir því að starfshæfnisvottorð hennar þætti ekki gefa tilefni til endurkomu þar sem trúnaðarlæknir hefði metið starfsgetu hennar í mesta lagi 50%. Með bréfi stefnda, dagsettu 8. desember 2009, var stefnanda síðan sagt upp störfum frá og með 1. janúar 2010. Í uppsagnarbréfi er vísað til ákvæða í ráðningarsamningi og 43. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Kemur fram að á uppsagnartíma verði greidd lausnarlaun í þrjá mánuði ásamt orlofsuppgjöri og miðist starfslok við 31. mars 2010. Stéttarfélag stefnanda fór fram á það við stefnda að uppsögnin yrði dregin til baka og að henni yrði veitt tækifæri til þess að sýna í verki hver vinnufærni hennar væri. Stefndi varð ekki við þeirri umleitan. Samkvæmt beiðni stefnanda voru Árni Tómas Ragnarsson gigtarlæknir og Sveinbjörn Brandsson bæklunarskurðlæknir dómkvaddir til að meta hvort hún hefði verið að fullu fær um að starfa við ræstingar haustið 2009. Í niðurstöðum matsgerðarinnar, sem dagsett er 18. maí 2011, kemur fram að matsmenn telji ekki unnt að staðfesta með vissu hvort stefnandi hafi verið fær eða ófær um að snúa aftur til fullra starfa haustið 2009 og að rétt hefði verið á þeim tíma að láta reyna á starfsgetu hennar til að fá úr því skorið. Þá hafi ekkert komið fram við skoðun matsmanna sem mæli gegn því að stefnandi geti stundað alla almenna vinnu, þ.m.t. ræstingarstörf. Vitnin, Sveinbjörn Brandsson bæklunarskurðlæknir, Árni Tómas Ragnarsson gigtarlæknir, Gunnar Kr. Guðmundsson endurhæfingarlæknir og Magnús Böðvarsson, fyrrverandi trúnaðarlæknir, komu fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og staðfestu matsgerðir sínar og læknisvottorð. Kom fram hjá matsmanninum Árna Tómasi Ragnarssyni að hann teldi að sjúklingur, sem ætti við verkjasjúkdóm að stríða, gæti einn skorið úr um vinnugetu sína. Magnús Böðvarsson kvað starfshæfnisvottorð byggð á viðtölum við starfsfólk, líkamsskoðun, einföldu færnismati og skoðun gagna frá heimilislækni, auk annars. Vitnið kvaðst hafa kynnt sér gögn sem lágu fyrir um sjúkrasögu stefnanda og rætt við heimilislækni hennar. Hann hefði rætt við stefnanda og skoðað hana í nokkur skipti. Niðurstaða hans hefði verið sú að stefnandi ætti við langvinn heilsufarsvandamál að stríða og væri ekki fær um að gegna fullu starfi. Vitnið, Ólöf Þórarinsdóttir, forstöðumaður rekstrar- og þjónustusviðs stefnda, kvað stefnanda hafa skilað veikindavottorði þegar hún var væntanleg úr sumarleyfi í ágúst 2008. Vottorðið hefði verið ótímabundið og engar skýringar gefnar á veikindum. Vitnið kvaðst hafa haft samband við stefnanda til að kanna hvað hún yrði lengi fjarverandi, en hún hefði engar upplýsingar gefið um það. Hefði vitnið þá beðið trúnaðarlækni um að kanna málið. Í kjölfarið hefði stefnandi fengið svokölluð hlutaveikindi, samkvæmt heimild í kjarasamningi, en trúnaðarlæknir hefði gefið út starfshæfnisvottorð miðað við 50% starfshlutfall. Stefnandi hefði áður annast þrif í tveimur „stykkjum“ í húsnæði stefnda og hefði henni verið heimilað að koma til baka í október 2008 til að ræsta minna „stykkið“, sem hafi numið 24,5 af hundraði samkvæmt tímamælingu. Vitnið kvaðst hafa haft töluverð samskipti við stefnanda eftir að hún sneri til baka í hlutastarf og hefði hún greinilega átt erfitt. Hún hefði kvartað undan verkjum og ekki treyst sér til að bera ryksugu á milli hæða. Hún hefði aftur verið skoðuð af trúnaðarlækni í maí 2009 og þá hefði starfshæfni hennar aðeins verið metin 24,5%. Hún hefði farið í veikindaleyfi í júní 2009 og hefði trúnaðarlæknir metið starfshæfni hennar í mesta lagi 50% að því loknu. Vitnið kvað ekkert hafa verið því til fyrirstöðu að stefnandi kæmi aftur til starfa ef hún hefði fengið fullt starfshæfnisvottorð haustið 2009. Miðað við þær upplýsingar sem legið hefðu fyrir frá trúnaðarlækni hefði hins vegar enginn grundvöllur verið fyrir endurkomu hennar. Vitnið, Saga Steinþórsdóttir, sérfræðingur á rekstrar- og þjónustusviði, bar á sama veg um líðan stefnanda eftir að hún kom til starfa í hlutastarf í október 2008. Vitnið kvað það hafa komið fram hjá stefnanda að hún væri kvalin af verkjum við vinnu sína. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að uppsögn hennar úr starfi hafi verið ólögmæt og telur stefnda bera ábyrgð á tjóni sem hún hafi orðið fyrir af þeim sökum samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Jafnframt hafi þeir annmarkar verið á meðferð málsins að brotið hafi verið gegn meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi vísar til vottorðs Sigurbjörns Sveinssonar heimilislæknis, dagsetts 1. september 2009, og skýrslu Gunnars K. Guðmundssonar endurhæfingarlæknis, dagsettrar 9. október 2009, um starfshæfni hennar. Niðurstöður læknanna tveggja hafi byggt á ítarlegum læknisfræðilegum gögnum og skoðunum. Heimilislæknir stefnanda hafi haft aðgang að sjúkraskrá hennar allt frá árinu 1994. Þá hafi endurhæfingarlæknir vegna sérþekkingar sinnar verið hvað hæfastur til að meta starfshæfni hennar. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 20. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 eigi sjúklingur rétt á að leita til þess læknis sem honum hentar best. Stefnandi hafi einnig gengist undir starfshæfnismat hjá Magnúsi Böðvarssyni, trúnaðarlækni stefnda. Samkvæmt vottorði hans, dagsettu 24. september 2009, hafi starfshæfni stefnanda verið metin í mesta lagi 50%. Þessi niðurstaða hafi komið stefnanda á óvart, en hún hafi talið að hún myndi snúa aftur í fullt starf hjá stefnda. Bendir stefnandi á að niðurstaða trúnaðarlæknisins sé órökstudd og komi ekki fram í vottorði hans hvaða læknisfræðileg gögn hafi legið til grundvallar henni. Telur stefnandi að trúnaðarlæknir geti ekki talist hlutlaus í áliti sínu þar sem hann starfi á vegum atvinnurekanda. Vísar stefnandi í því sambandi til viðmiðunarreglna Læknafélags Íslands um trúnaðarlækningar. Telur stefnandi að almennt verði að taka vottorðum trúnaðarlækna með nokkrum fyrirvara. Að beiðni stefnanda hafi Árni Tómas Ragnarsson gigtarlæknir og Sveinbjörn Brandsson bæklunarskurðlæknir verið dómkvaddir matsmenn hinn 10. september 2010, til að skoða og meta vinnufærni hennar vegna þess ágreinings sem kominn hefði verið upp milli hennar og stefnda. Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna hafi verið sú að stefnandi hefði verið full fær um að sinna 100% starfi við ræstingar hjá stefnda haustið 2009. Telji stefnandi að hún hafi átt skýlausan rétt á því að fá að snúa aftur í fullt starf, enda hafi enn verið í gildi gagnkvæmt ráðningarsamband milli hennar og stefnda. Stefndi hafi sagt stefnanda upp störfum á þeim grunni að hún væri ekki að fullu vinnufær og ætti því ekki rétt á að snúa aftur til starfa. Ljóst sé af niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna að stefndi hafi gerst sekur um ólögmæta uppsögn. Bendir stefnandi á að niðurstöðu matsmannanna hafi ekki verið hnekkt. Þá bendir stefnandi á að hún hafi verið með öllu óvinnufær um tveggja mánaða skeið síðla árs 2008, en eftir það sinnt 50% starfi í átta mánuði og tekið tveggja mánaða sumarorlof. Ætla megi að hún hafi á þessu tímabili komist til heilsu á ný og öðlast fulla vinnufærni haustið 2009. Auk þess hafi stefnandi stundað sjúkraþjálfun og heilsurækt og leitað sérhæfðrar meðferðar sem fólst í nálastungum, höfuðbeina- og spjaldhryggjarjöfnun, partanuddi og sogæðanuddi svo að eitthvað sé nefnt. Þá hafi hún fylgt starfsendurhæfingaráætlun á vegum VIRK starfsendurhæfingarsjóðs. Stefnandi bendir jafnframt á að hún hafi verið óvinnufær vegna stoðkerfisvandamála haustið 1995, en sjúkrameðferð þá hafi skilað góðum árangri og hafi hún náð fullri vinnugetu á ný. Stefnandi vísar til þess að hún hafi þegið atvinnuleysisbætur frá því hún hætti að fá greidd laun frá stefnda og hafi vinnufærni hennar ekki verið rengd af Vinnumálastofnun. Samkvæmt 13. gr. laga um atvinnuleysistryggingar nr. 54/2006 sé það skilyrði atvinnuleysistrygginga að launamaður sé í virkri atvinnuleit, en samkvæmt a- og b-lið 1. mgr. 14. gr. laganna teljist launamaður vera í virkri atvinnuleit ef hann er fær til flestra almennra starfa og hefur heilsu til að taka starfi eða taka þátt í virkum vinnumarkaðsaðgerðum. Stefnandi telur að úrræði um hlutastarf á grundvelli kjarasamnings Eflingar-stéttarfélags og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs hafi ekki verið notað til fullnustu, eins og stefndi haldi fram. Vísar stefnandi í því sambandi til dreifibréfs fjármálaráðuneytisins um veikindarétt nr. 1/2007, þar sem komi fram að með heimild til að sinna skertu starfi sé stefnt að því að starfsmaður sem verið hefur frá starfi vegna veikinda eða slyss fái aðlögunartíma þegar hann kemur aftur til starfa og geti í áföngum tekið upp fullt starf að nýju. Stefnandi hafi nýtt sér slíka heimild með þeim árangri að hún hafi treyst sér til að takast á við fullt starf á ný. Því hafi úrræðið borið tilætlaðan árangur, þ.e. að veita stefnanda þá aðlögun sem hún hafi þarfnast til að ná fullri vinnufærni. Þá telur stefnandi að stefnda hafi skort heimild til að greiða stefnanda lausnarlaun við starfslok. Samkvæmt grein 12.4.2 í kjarasamningi megi leysa starfsmann frá störfum vegna heilsubrests þegar hann hefur verið samfellt frá vinnu vegna veikinda eða slysa launalaust í jafnlangan tíma og þann tíma er hann átti rétt á að halda launum í fjarveru sinni. Stefnandi hafi ekki verið launalaus í 360 daga vegna veikinda er stefndi gerði upp við hana lausnarlaun. Uppsögn stefnanda hafi verið afar íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun. Með því að henni hafi ekki verið leyft að reyna sig í starfi svo að hún fengi sýnt fram á vinnufærni sína hafi rannsóknarregla stjórnsýsluréttar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ekki verið virt. Þá hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu samkvæmt 11. gr. laganna með því að ekki hafi verið gripið til vægari úrræða en uppsagnar til að útkljá ágreining málsaðila. Stefndi hafi gerst sekur um ólögmæta uppsögn. Með því að meina stefnanda að mæta aftur til starfa hafi hann brotið gegn lög- og kjarasamningsbundnum réttindum hennar. Krafist sé skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þessa. Við ákvörðun bóta verði að líta til þess að stefnandi naut réttinda og bar skyldur samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Þótt stefnandi hafi verið ráðin með gagnkvæmum uppsagnarfresti hafi hún almennt mátt treysta því að hún fengi að gegna starfi sínu áfram, nema einhverjar sérstakar ástæður kæmu til, sem gerðu að verkum að 43. gr. eða 44. gr. starfsmannalaga yrði réttilega beitt um uppsögn hennar. Stefnandi hafi verið 48 ára að aldri er hún missti starf sitt og hafi hún unnið við ræstingar hjá stefnda um nærfellt 17 ára skeið. Hún hafi ekki lokið menntun umfram gagnfræðapróf og hafi verið atvinnulaus frá því henni var sagt upp störfum. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar beri að taka tillit til alls þessa við mat á bótafjárhæð. Þá telur stefnandi að með uppsögninni hafi hún verið útilokuð frá vinnu hjá ríkinu og hafi aðstæður hennar til að finna sér nýja vinnu því verið erfiðar. Fjárhæð skaðabótakröfu stefnanda miðast við laun sem hún telur að sér hefði borið næstu 24 mánuði eftir að veikindarétti hennar lauk, eða frá september 2009 að telja. Miðað er við heildarlaun samkvæmt launaseðli vegna desember 2008 að frádregnum launum vegna orlofs, uppbóta, fatapeninga og akstursgjalds, samtals að fjárhæð 346.837 krónur. Laun stefnanda hafi numið 2.640.550 krónum og hafi meðaltalslaun hennar því verið 220.046 krónur á mánuði árið 2008. Er við það miðað í kröfunni. Við þá fjárhæð bætist 13,04% orlof og töpuð lífeyrisréttindi, en mótframlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð hafi verið 8%. Stefnandi telur bótakröfu sína það hóflega að hvorki eigi að koma til frádráttar fjárhæð atvinnuleysisbóta né lausnarlauna, sem hún hafi fengið greidd á tímabilinu. Stefnandi krefst jafnframt miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur og byggir kröfu sína á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi telur að eins og staðið hafi verið að uppsögn hennar hafi verið vegið að æru hennar, starfsheiðri og persónu. Ákvörðunin hafi verið reist á rakalausum fullyrðingum um veikindi hennar og hafi með því verið vegið að friðhelgi einkalífs hennar, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Verði ekki fallist á bótakröfu stefnanda að öllu leyti felst í henni varakrafa um lægri bætur að álitum samkvæmt mati réttarins. Nánar um lagarök er vísað til meginreglu vinnu-, kröfu- og samningaréttar um að laun beri að greiða í samræmi við umsamda launataxta samkvæmt gildandi ráðningar- og/eða kjarasamningi. Vísar stefnandi einkum í því sambandi til 1., 2., 3., 4., 12. og 17. kafla kjarasamnings Eflingar-stéttarfélags og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Jafnframt vísar stefnandi til laga um starfskjör launafólks o.fl. nr. 55/1980, einkum 1. gr., laga um greiðslu verkkaups nr. 28/1930, laga um orlof nr. 30/1987, einkum 1., 7., og 8. gr., laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944. Stefnandi krefst skaðabótavaxta með vísan til ákvæða 8. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi er fyrst hefði átt að greiða laun eftir að veikindarétti lauk til þingfestingardags, en dráttarvaxta frá þeim degi samkvæmt III. og V. kafla sömu laga. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Um varnarþing er vísað til 33. gr. laga um meðferð einkamála, en um aðild til 51. gr. starfsmannalaga. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi andmælir því að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt og bótaskyld. Stefndi byggir á því að gagnkvæmur uppsagnarréttur hafi gilt milli aðila. Samkvæmt 43. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 hafi forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í kjarasamningi. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir samkvæmt grein 17.1.2 í kjarasamningi Eflingar-stéttarfélags og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Hafi stefnandi fengið greidd þriggja mánaða laun í kjölfar uppsagnar. Málefnalegar ástæður hafi legið til grundvallar uppsögn stefnanda. Stefnda hafi verið rétt og skylt að segja stefnanda upp störfum þar sem hún hafi ekki fullnægt almennum hæfisskilyrðum 3. töluliðar 1. mgr. 6. gr. starfsmannalaga um nauðsynlegt heilbrigði til þess að gegna starfinu. Samkvæmt grein 12.3.1 í kjarasamningi hafi verið óheimilt að láta stefnanda hefja störf að nýju haustið 2009 nema að fengnu vottorði læknis um að hún væri fær um að gegna starfinu. Trúnaðarlæknir stefnda hafi metið stefnanda færa um að sinna 50% starfi. Ekki hafi verið fullyrt um fulla starfhæfni stefnanda í öðrum læknisvottorðum sem lágu fyrir. Þá hafi stefnandi verið metin með 10% varanlega örorku í janúar 2009. Stefndi hafi ekki fengið vitneskju um örorkumatið og ekki verði ráðið af gögnum málsins að læknar sem lögðu mat á starfshæfni stefnanda hafi haft upplýsingar um það. Stefndi bendir á að í málinu liggi fyrir gögn um sjúkrasögu stefnanda allt frá árinu 1994, þar sem komi fram að hún hafi glímt við veruleg stoðkerfisvandamál með verkjum til fjölda ára. Þá hafi hún verið talin haldin vefjagigt í kjölfar bílslyss árið 2004. Vísað er til forsendna örorkumats, sem að framan er rakið. Af matsgerðinni verði ráðið að örorkumatsmenn, stefnandi sjálf og heimilislæknir hennar hafi ekki talið hana færa um að sinna fullu starfi við ræstingar, enda um líkamlega erfitt starf að ræða. Hafi matsmenn fallist á að hækka örorkumat úr 3% í 10% varanlega örorku. Með vísan til forsendna örorkumats og gagna sem liggja fyrir um sjúkrasögu stefnanda telur stefndi ósannað að stefnandi hafi verið fær um að sinna fullu starfi haustið 2009. Stefndi hafnar því að matsgerð Árna Tómasar Ragnarssonar gigtarlæknis og Sveinbjörns Brandssonar bæklunarskurðlæknis verði lögð til grundvallar í málinu sem sönnun þess að stefnandi hafi verið fær um að gegna fullu starfi á fyrrgreindu tímamarki. Takmarkaðan rökstuðning sé að finna í matsgerðinni fyrir þeirri niðurstöðu. Matsmenn hafi ekki tekið afstöðu til heilsufarssögu stefnanda, sjúkdómsgreiningar og örorkumats, sem hafi legið fyrir. Niðurstaða matsmanna hafi verið sú að ekki væri unnt að staðfesta með vissu hvort stefnandi hefði haft fulla starfsgetu, en rétt hefði verið að láta á það reyna. Stefndi bendir á að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði til að gefa út vottorð um fulla hæfni stefnanda til að gegna því starfi sem hún hefði verið ráðin til, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 6. gr. starfsmannalaga og grein 1.2.3.1 í kjarasamningi. Þá verði ráðið af matsgerðinni að læknisskoðun á stefnanda hafi farið fram á einum matsfundi. Að mati stefnda hefði verið mikilvægt að matið tæki til þess hvort stefnandi hefði úthald til vinnu eða hvort hún fengi verki við áreynslu. Þá hafi matsmenn ekki tekið rökstudda afstöðu til þess hvaða þýðingu 10% starfsorkutap hafi á vinnugetu stefnanda. Samkvæmt framansögðu mótmælir stefndi því sem ósönnuðu að stefnandi hafi náð fullri starfshæfni er henni var sagt upp störfum. Stefndi mótmælir því að við ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi verið brotið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga. Stefndi hafi aflað læknisvottorðs um starfshæfni stefnanda frá trúnaðarlækni í samræmi við grein 12.3.1 í kjarasamningi. Ekki hafi verið fjallað um fulla starfshæfni í vottorði heimilislæknis og niðurstaða sérhæfðs mats sem stefnandi aflaði hafi ekki verið ótvíræð í því efni. Þá hafi stefnandi fengið færi á að gegna skertu starfi um lengri tíma í samræmi við grein 12.2.10 í kjarasamningi, eða þar til sá réttur var tæmdur. Hafi stefndi með þessu gætt að meginreglum stjórnsýslulaga um að upplýsa málið og gæta meðalhófs. Þriggja mánaða uppsagnarfrestur hafi gilt um ráðningarsamband aðila, sbr. 43. starfsmannalaga og grein 12.2.1 í kjarasamningi. Uppsögn stefnanda hafi verið á málefnalegum grunni, enda hafi legið fyrir að stefnanda hefði ekki tekist að sýna fram á starfshæfni sína með læknisvottorði. Síðar hafi komið í ljós að stefnandi hefði verið metin með 10% varanlega örorku, en hún hefði ekki upplýst stefnda um það. Þegar af þeirri ástæðu sé sýnt fram á að stefnandi hafi ekki verið fær um að gegna fullu starfi við ræstingar. Stefndi mótmælir þeirri túlkun stefnanda á ákvæði kjarasamnings um lausnarlaun að óheimilt sé að segja starfsmanni upp störfum, sem hefur tæmt veikindarétt sinn. Stefndi telur ákvæðið verða túlkað svo að það tryggi starfsmanni lágmarks réttindi sem nemi þriggja mánaða launum ef starfsmaður getur ekki innt vinnuskyldu sína af hendi í uppsagnarfresti, enda sé það meginregla vinnuréttar að laun greiðist ekki í uppsagnarfresti nema vinnuframlag komi á móti. Vísar stefndi í þessu efni til greinar 11.1 í dreifibréfi fjármálaráðuneytisins um veikindarétt nr. 1/2007. Stefnandi hafi fengið greidd lausnarlaun þar sem ljóst hafi verið að hún hafi verið ófær um að gegna því starfi sem hún var ráðin til. Stefndi byggir á því að í hvívetna hafi verið farið að ákvæðum laga og kjarasamnings við mat á heilsufarsástandi stefnanda. Um stöðu trúnaðarlæknis vísar stefndi til 6. gr. viðmiðunarreglna Læknafélags Íslands um trúnaðarlækningar frá árinu 2009, þar sem kveðið er á um faglegt sjálfstæði. Trúnaðarlæknir stefnda hafi gefið út starfshæfnisvottorð í samræmi við fyrirkomulag sem stéttarfélag stefnanda og fjármálaráðherra hafa samið um. Þá hafnar stefndi því að við meðferð málsins hafi verið brotið gegn ákvæði 20. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997. Stefndi andmælir málatilbúnaði stefnanda að öðru leyti og telur ákvæði kjarasamnings og önnur lagarök sem hún byggir á ekki styðja kröfur hennar. Að endingu byggir stefndi á því að ekki verði séð að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni. Hún hafi átt þriggja mánaða uppsagnarfrest samkvæmt kjarasamningi. Starfsmaður sem fær lausn frá störfum vegna heilsubrests eigi rétt á greiðslu lausnarlauna í þrjá mánuði og sé ágreiningslaust að stefnandi fékk greidd lausnarlaun. Hafi lausnarlaun verið greidd of snemma breyti það ekki því að stefnda hafi verið heimilt að segja stefnanda upp með þriggja mánaða fyrirvara. Því hafi stefnandi ekki orðið fyrir fjártjóni. Stefndi mótmælir skaðabótakröfu stefnanda, fjárhæð hennar og þeim grunni sem hún er reist á. Þá hafnar stefndi miskabótakröfu stefnanda. Stefndi byggir á því að krafa um bætur sem nemi launum í 24 mánuði sé verulega úr hófi fram, auk þess sem krafa um að tekjur og aðrar bætur á tímabilinu komi ekki til frádráttar sé í ósamræmi við meginreglur skaðabótaréttarins. Verði talið að stofnast hafi bótaskylda vegna uppsagnar stefnanda sé á því byggt að við útreikning bótafjárhæðar eigi allar tekjur, bætur og styrkir að koma að fullu til frádráttar bótakröfu, þ.m.t. lausnarlaun og orlofsuppgjör. Þá hafi ekki verið skýrt hvers vegna stefnanda hafi ekki tekist að fá starf við sitt hæfi á þeim tíma sem liðinn er frá uppsögninni. Stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt og beri að taka tillit til þess við ákvörðun bótafjárhæðar. Stefndi telur hvorki efnis- né lagaskilyrði til þess að dæma stefnanda miskabætur. Stefndi hafi nýtt kjarasamningsbundin úrræði um tímabundið hlutastarf vegna veikinda í þágu stefnanda, uns það úrræði var fullnýtt og veikindaréttur tæmdur. Á því tímabili hafi verið aflað vottorða lækna og trúnaðarlæknis um starfshæfni stefnanda í samræmi við ákvæði kjarasamnings. Stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á starfshæfni sína og hafi verið óhjákvæmilegt að segja henni upp störfum. Af hálfu stefnda er vaxtakröfu stefnanda mótmælt, einkum kröfu um upphafstíma skaðabótavaxta. Nánar um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfuréttar, vinnuréttar og skaðabótaréttar, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, einkum 72. gr., skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr., laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, laga um réttindi sjúklinga nr. 20/1997 og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 Niðurstaða Stefnandi starfaði við ræstingar hjá stefnda. Hinn 14. ágúst 2008 lagði hún fram læknisvottorð frá heimilislækni sínum, þar sem kom fram að hún væri óvinnufær með öllu vegna sjúkdóms. Hófst þá 360 daga veikindaréttur stefnanda samkvæmt grein 12.2.1 í kjarasamningi Eflingar-stéttarfélags og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Stefnandi hóf þó störf að nýju 3. október 2008 í hlutastarfi, en samkvæmt mælingum stefnda nam starfshlutfall hennar þá 24,5%. Hún var skráð í veikindaleyfi frá 18. júní 2009, uns 360 daga veikindaréttur féll niður 9. ágúst 2009. Var stefnanda tilkynnt að ekki yrði um endurkomu að ræða til ræstingarstarfa hjá stefnda, nema sýnt væri fram á að hún hefði fulla starfshæfni. Stefnandi lýsti sig reiðubúna til að snúa aftur í fullt starf. Henni var hins vegar sagt upp störfum frá og með 1. janúar 2010. Stefnandi telur að ákvörðun um uppsögn hafi verið ólögmæt stjórnvaldsákvörðun, sem hafi bakað henni tjón sem stefndi beri bótaábyrgð á. Með bréfi forstöðumanns rekstrar- og þjónustusviðs stefnda, dagsettu 8. desember 2009, var stefnanda sagt upp störfum með vísan til ákvæðis ráðningarsamnings og 43. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. starfsmannalaga hefur forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem mælt er fyrir um í ráðningarsamningi. Þá þarf starfsmaður, samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 6. gr. sömu laga, að fullnægja kröfum um nauðsynlegt heilbrigði til þess að gegna starfinu. Í málinu liggja fyrir ítarleg læknisfræðileg gögn frá heilsugæslu og sérfræðingi í gigtarlækningum um heilsufar stefnanda, allt frá árinu 1994. Kemur þar fram að hún hafi fundið fyrir verkjum frá stoðkerfi um árabil og greinst með vefjagigt. Segir í vottorði heimilislæknis, dagsettu 26. ágúst 2008, að stefnandi valdi ekki lengur vinnu sinni við ræstingar, enda um erfiða vinnu að ræða líkamlega. Á grundvelli framangreindra gagna, viðtala við heimilislækni, viðtölum við og skoðun á stefnanda, gaf Magnús Böðvarsson trúnaðarlæknir út þrjú vottorð um starfshæfni stefnanda, síðast 24. september 2009, þar sem hann mat hana færa um að gegna í mesta lagi 50% starfi. Eru ekki efni til að ætla að trúnaðarlæknir hafi ekki gætt hlutlægni við mat sitt. Ákvörðun um uppsögn stefnanda var byggð á starfshæfnisvottorðum trúnaðarlæknis og þeim læknisfræðilegu gögnum sem lágu þeim til grundvallar. Samkvæmt þeim gögnum var stefnandi ekki fær um að sinna fullu starfi við ræstingar. Vottorð, sem stefnandi framvísaði frá Sigurbirni Sveinssyni heimilislækni og Gunnari K. Guðmundssyni endurhæfingarlækni, og matsgerð Árna Tómasar Ragnarssonar gigtarlæknis og Sveinbjörns Brandssonar bæklunarlæknis, sem síðar lá fyrir, skáru ekki úr um starfshæfni hennar. Þá verður ekki talið sýnt fram á fulla starfshæfni stefnanda með því að hún hafi fengið greiddar atvinnuleysisbætur að loknum uppsagnarfresti. Verður ekki fallist á það með stefnanda að stefnda hafi borið að leyfa henni að reyna sig við fullt starf, enda kom fram hjá forstöðumanni stefnda að upplýsingar frá trúnaðarlækni hefðu ekki gefið tilefni til þess. Stefnda var heimilt að segja stefnanda upp störfum samkvæmt 1. mgr. 43. gr. starfsmannalaga og grein 17.1.2 í kjarasamningi, þar sem kveðið er á um þriggja mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Á uppsagnartíma fékk stefnandi greidd lausnarlaun samkvæmt kafla 12.4 í kjarasamningi. Hafa ákvæði kjarasamnings um lausn frá störfum vegna heilsubrests verið túlkuð svo, að ekki sé nauðsynlegt að bíða með lausn þar til starfsmaður hefur verið fjarverandi launalaust í jafnlangan tíma og hann átti rétt á að halda launum, ef ljóst er samkvæmt vottorði læknis að starfsmaðurinn fullnægir ekki lengur kröfum um nauðsynlegt heilbrigði, sbr. grein 11.1 í dreifibréfi fjármálaráðuneytisins um veikindarétt nr. 1/2007. Sem að framan er rakið lágu ítarleg læknisfræðileg gögn til grundvallar ákvörðun um uppsögn. Þá hafði stefndi heimilað stefnanda að vinna skert starf um lengri tíma, samhliða greiðslu veikindalauna, sbr. grein 12.2.10 í kjarasamningi. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður ekki fallist á það með stefnanda að stefndi hafi ekki gætt að meginreglum stjórnsýsluréttar um að upplýsa mál og gæta meðalhófs, sbr. 10. gr. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá var ákvörðun um uppsögn byggð á málefnalegum grunni. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að ákvörðun stefnda um að segja henni upp störfum hafi verið án lögmæts tilefnis eða að hún hafi brotið í bága við ákvæði stjórnsýslulaga. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Alþingi, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Ólafar Guðmundsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 365/2015
Skaðabætur Líkamstjón Bifreið Uppgjör Fyrirvari Matsgerð Fyrning Gjafsókn
A krafði V hf. um greiðslu skaðabóta vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi. V hf. greiddi A bætur á árinu 2009 í samræmi við matsgerð 25. febrúar 2008 og tók A á móti bótunum með fyrirvara. Krafði A síðar V hf. um frekari bætur vegna slyssins á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna 14. desember 2013 en í báðum matsgerðunum var stöðuleikapunktur talinn vera sá sami. Deildu aðilar um hvort bótakrafa A væri fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og gildi fyrrgreinds fyrirvara. Hélt A því fram að hann hefði fyrst með vottorði læknis 30. apríl 2013 fengið vitneskju um að ástand hans væri verra en greindi í matsgerðinni frá árinu 2008 og myndi ekki batna. Hefði hann því ekki átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar um frekari bætur fyrr en á árinu 2013 og væri hún því ekki fyrnd. Talið var að síðari matsgerðin væri í raun endurmat á sömu afleiðingum slyssins og metnar höfðu verið í fyrri matsgerðinni og væri því ekki um síðari breytingar að ræða sem valdið gætu því að nýr fyrningarfrestur hæfist. Yrði því að miða við að A hefði fengið vitneskju um kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustu hennar 25. febrúar 2008 þegar fyrri matsgerðin lá fyrir. Hefði hinn fjögurra ára fyrningarfrestur því byrjað að líða við lok þess árs og hann því verið liðinn þegar málið var höfðað 3. apríl 2013. Var V hf. því sýknaður af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar26. maí 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.546.000krónur með 4,5% ársvöxtum frá 8. apríl 2010 til 10. febrúar 2014, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Rétt er að málsaðilar beri hvor sinn málskostnaðfyrir Hæstarétti.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans, eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2015. Mál þetta, sem var dómtekið 16.febrúar sl., var höfðað 3. apríl 2014. Stefnandi er A, […]. Stefndi er Vörður tryggingarhf., Borgartúni 25 í Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðstefnda verði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 3.546.000 krónur með4,5% vöxtum frá 8. apríl 2010 til 10. febrúar 2014, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 10. febrúar 2014 til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar, auk virðisaukaskatts, líkt og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. I Stefnandi lenti í umferðarslysi11. janúar 2007. Hann ók eftir Reykjanesbraut þegar [bifreið] var skyndilegaekið í veg fyrir hann. Stefnandi leitaði í kjölfarið á [heilbrigðisstofnun],vegna eymsla í baki, hálsi og öxlum. Stefnandi kveðst í framhaldinu hafa glímtvið margvísleg einkenni, svo sem óþægindi í hálsi og mjóbaki, sem leiði út íhægri hlið líkamans og upp í höfuð. Verkirnir valdi honum mikilli streitu semskerði lífsgæði hans. Málsaðilar óskuðu í sameiningumats samkvæmt skaðabótalögum á líkamstjóni stefnanda vegna umferðarslyssins ogvoru B læknir, sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum, og C hæstaréttarlögmaðurfengnir til verksins. Samkvæmt niðurstöðu þeirra, dags. 25. febrúar 2008, varvaranlegur miski stefnanda 2 stig og varanleg örorka 0%. Í kjölfarið greiddistefndi stefnanda bætur í samræmi við framangreinda niðurstöðu. Viðbótauppgjörið, sem fór fram 17. apríl 2009, gerði stefnandi fyrirvara við „matá varanlegri örorku og varanlegum miska“. Þann 1. júlí 2013 óskaðistefnandi eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu tveir matsmenntil að meta að nýju afleiðingar umferðarslyssins og voru D hæstaréttarlögmaðurog E bæklunarskurðlæknir dómkvaddir til verksins 18. október 2013. Er matsgerðþeirra dagsett 14. desember 2014. Var það niðurstaða matsmanna að varanlegurmiski væri 5 stig og varanleg örorka 5% vegna slyssins. Stefnandi krafðistefnda um frekari bætur vegna umferðarslyssins á grundvelli niðurstöðudómkvaddra matsmanna með bréfi, dags. 10. janúar 2014. Stefndi hafnaði kröfunnimeð bréfi, dags. 10. febrúar 2014. Við aðalmeðferð málsins gaf Elæknir skýrslu. II Stefnandi kveður ágreining aðila lúta að því hvort bótakrafa stefnandasé fyrnd samkvæmt fjögurra ára reglu 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna,bæði á hendur þeim sem beri ábyrgð og vátryggingafélagi, svo og endurkröfurvátryggingafélags, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékkvitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar.Kröfur þessar fyrnist þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði.Stefnandi byggi á því að kröfur hans séu ekki fyrndar. Málsóknin sé reist á 89., 90.,91. og 95. gr., sbr. 97. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Bifreiðin […], sem ekiðhafi verið á bifreið stefnanda með saknæmum og ólögmætum hætti, hafi veriðtryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Bifreiðin hafi verið í eigu Fehf., en félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota 7. febrúar 2008. Stefndi hafiviðurkennt bótaskyldu sína vegna árekstursins 11. janúar 2007 og greittstefnanda bætur vegna hans, sem hann hafi tekið við með fyrirvara. Ílæknisvottorði G, heila- og taugaskurðlæknis, dags. 30. apríl 2013, komi framað við læknisskoðun 6. mars 2013 séu einkenni frá mjóbaki verri, samanborið viðskoðun í örorkumati 2008. Læknirinn telji að afleiðingar slyssins séu meiri en árið2008. Þá sé ekki raunhæft að stefnandi geti vænst frekari bata . Meðframangreindu vottorði G læknis hafi stefnandi fyrst fengið vitneskju um aðástand hans væri verra en samkvæmt fyrri matsgerð og myndi ekki breytast tilbatnaðar. Þá fyrst hafi stefnandi átt þess kost að leita fullnustu kröfu umfrekari bætur. Krafa hans hafi því ekki verið fyrnd samkvæmt 99. gr.umferðarlaga þegar mál þetta hafi verið höfðað 20. mars 2014. Ímatsgerð dómkvaddra matsmanna, D hæstaréttarlögmanns og E bæklunarskurðlæknis,komi fram að stefnandi hafi verið til meðferðar hjá H, löggiltumsjúkraþjálfara, frá 2. ágúst 2007 til 26. október 2009, en skráð hafi veriðyfir 100 meðferðarskipti. Þá komi fram að hafa verið í huga að þegar stefnandihafi lent í slysinu hafi hann æft og keppt í […] í mörg ár. Hann hafi þvítímabundið verið betur í stakk búinn en almennt gerist til að takast á viðafleiðingar slyssins. Þegar frá líði geti afleiðingar áverka eins og þessafarið að koma fram af meiri þunga og valda meiri óþægindum en í fyrstu. Í þessu felist staðfesting dómkvaddra matsmanna á því að afleiðingarslyssins hafi ekki komið fram fyrr en löngu síðar, vegna líkamlegs ástands stefnanda.Ekkert í málinu hnekki framangreindri niðurstöðu um að síðari breytingarhafi valdið því að frekari afleiðingar yrðu af líkamstjóni stefnanda. Stefnandihafi tekið við bótum á grundvelli örorkumats frá 25. febrúar 2008 með skýrumfyrirvara, þar sem hann hafi áskilið sér rétt til frekari bóta vegna varanlegraafleiðinga vegna breytinga á heilsufari sínu. Það sé ljóst að breytingar hafiorðið á heilsufari stefnanda á árunum þar á eftir sem hafi valdið því aðstefnandi öðlaðist frekari skaðabótarétt á hendur stefndu. Tjónið hafi ekkiverið að fullu sannreynt fyrr en á árinu 2013 með vottorði G, heila- ogtaugaskurðlæknis, og síðar með mati dómkvaddra matsmanna, dags. 14. desember2013. Krafan hafi því ekki verið fyrnd þegar málið hafi verið höfðað. Krafa stefnanda sé reiknuð ísamræmi við skaðabótalög nr. 50/1993 og niðurstöður dómkvaddra matsmanna.Samkvæmt matsgerð sé varanlegur miski stefnanda, skv. 4. gr. skaðabótalaga,vegna afleiðinga slyssins 3 stig. Krafan sé því 3% x 10.094.000 krónur =302.820krónur. Dómkvaddirmatsmenn hafi metið varanlega örorku stefnanda, skv. 5.-7. gr. skaðabótalaga,vegna afleiðinga slyssins 5%. Stöðugleikapunktur sé 11. apríl 2007. Þá hafistefnandi verið 32 ára og 129 daga gamall. Margfeldisstuðull skv. 6. gr.skaðabótalaga sé því 129/365 af mismuninum á margföldunarstuðli 32 ára manns og33 ára manns. Stuðullinn sé því 12,29 (12,367 – 12,150 = 0,217 x 129/365 =0,077. 12,367 – 0,077 = 12,29). Laun stefnanda síðustu þrjú árinfyrir slysið hafi verið:ÁrTekjur kr.Vísitala ársinsVísitala á stöðugleikatímapunktiSamtals kr.20043.517.508250,3314,64.421.12720054.237.472267,2314,64.989.17920065.142.007292,7314,65.526.735 Meðallaun stefnanda skv. 1. mgr.7. gr. skaðabótalaga séu 5.277.755 krónur, að meðtöldu 6% framlagivinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Vegna þessa þáttar sé því krafist 5.277.755 x12,29 x 5% = 3.243.180 krónur. Krafa stefnanda sé því samtals: Bætur vegna varanlegs miska kr. 302.820,- Bætur vegna varanlegrar örorku kr. 3.243.180,- Samtals kr. 3.546.000,- Vaxtakrafa stefnanda sé byggð á16. gr. skaðabótalaga, auk laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafistsé dráttarvaxta frá 10. febrúar 2014, samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr.,laga nr. 38/2001, þegar mánuður hafi verið liðinn frá því að stefnandi hafikrafið stefnda bréflega um greiðslu skaðabóta. Þá hafi öll gögn, sem stefndiþurfti til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, legið fyrir. Krafa stefnanda um skaðabætur sébyggð á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Um aðild stefnda sé vísað til 44.gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og 97. gr. umferðarlaga nr.50/1987. Málskostnaðarkrafa byggist á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafist sé málskostnaðar líkt ogmálið væri ekki gjafsóknarmál. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun séreist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því sénauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Umvarnarþing vísist til 33. gr. laga um meðferð einkamála. III Stefndi kveður óumdeilt að slys stefnanda hafi verið bótaskylt ágrundvelli 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Bótaskyldan hafi veriðhlutræn enda ekkert fram komið um að slysið mætti rekja til bilunar í búnaðibifreiðarinnar eða ógætni ökumannsins. Stefndi telji hins vegar að allt tjónstefnanda vegna slyssins sé að fullu bætt. Sýknukrafastefnda byggist á því að krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt 99. gr.umferðarlaga. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist bótakrafa á fjórum árum frá lokum þessalmanaksárs sem kröfuhafi fær vitneskju um kröfu sína og á þess fyrst kost aðleita fullnustu hennar. Ákvæðið taki til allra bótakrafna sem eigi undir XIII.kafla sömu laga, þ.e. fébóta og vátryggingar, bæði á hendur þeim, sem beriábyrgð og vátryggingarfélagi, svo og endurkröfur vátryggingarfélags. Viðmat á því hvenær tjónþoli megi gera sér grein fyrir kröfu sinni og geti fyrstleitað fullnustu hennar beri að beita hlutlægum mælikvarða. Samkvæmt dómvenjuskuli við mat á upphafi fyrningarfrests fyrst og fremst líta til þess hvenærfyrst hafi verið tímabært að meta afleiðingar slyssins að mati matsmanna.Stefndi telji að stefnandi hafi fyrst átt þess kost að leita fullnustu kröfusinnar þegar matsgerð B og C frá 25. febrúar 2008 hafi legið fyrir. Í málinuliggi fyrir tvær matsgerðir, annars vegar áðurnefnd framangreind matsgerð frá25. febrúar 2008, og hins vegar mat dómkvaddra matsmanna frá 14. desember 2013.Matsgerðunum beri saman um það að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt11. apríl 2007, þ.e. batahvörfum hafi verið náð samkvæmt 2. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Dómkvaddir matsmenn telji þannig engin ný einkenni hafa komið framhjá stefnanda frá því fyrra mat hafi verið framkvæmt, enda sé stöðugleikapunktursá sami. Stefndi byggi þar af leiðandi á því að stefnandi hafi fengið vitneskjuum kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustu hennar 25. febrúar 2008þegar matsgerð B og C hafi legið fyrir. Fyrningarfrestur kröfunnar hafi þannigí síðasta lagi byrjað að líða við lok ársins 2008, í samræmi við 99. gr.umferðarlaga nr. 50/1987, og þannig lokið fjórum árum síðar, í árslok 2012.Krafa stefnanda hafi því verið fyrnd þegar málið hafi verið höfðað með birtingustefnu á hendur stefnda 3. apríl 2014. Þvísé sérstaklega mótmælt að stefnanda sé tækt að byggja á því að honum hafi ekkiverið kunnugt um ástand sitt fyrr en með læknisvottorði G dags. 30. apríl 2013.Það vottorð marki ekki upphaf fyrningarfrests samkvæmt 99. gr. umferðarlaga. Ílæknisvottorðinu komi fram að ástand stefnanda sé á þeim tíma með þeim hætti aðhann eigi […] frá fyrra sambandi, búi einn í leiguhúsnæði og sé fráskilinn.Stefnandi sofi 4-5 tíma en vakni vegna verkja frá mjóbaki og hægra fæti. Hannsé alltaf slæmur á morgnana þegar hann vakni og fari á fætur. Á kvöldin sé hannandlega og líkamlega þreyttur. Hann taki […] íbúfen og […] paratabs töflurdaglega. Jafnframt kemur fram að honum finnist ástand sitt hafa verið óbreytt ífjögur ár. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna komi aftur á móti fram að stefnandisé […]. Hann lýsi einkennum sínum m.a. svo að hann sofi ekki nema 6-7 tíma ánóttu, en taki engin lyf vegna verkjanna þar sem hann sé á móti öllum lyfjum.Af framangreindu sé ljóst að mikið ósamræmi sé milli upplýsinga ílæknisvottorði, dags. 30. apríl 2013, og matsgerðar dómkvaddra matsmanna, enmatsfundur hafi farið fram 25. nóvember 2013. Stefndi telji að af þessum sökumverði ekki á nokkurn hátt byggt á vottorði G læknis í málinu. Þó sé vert aðhalda til haga yfirlýsingu stefnanda sem fram komi í vottorðinu um að ástandhans hafi verið óbreytt í fjögur ár þegar skoðunin hafi farið fram. Súyfirlýsing stefnanda styðji enn frekar þá staðreynd að krafa stefnanda séfyrnd. Matsgerð dómkvaddra matsmannahafi ekki meira sönnunargildi en matsgerð sú semaðilar hafi komið sér saman um að æskja í janúar 2008 og stefndi byggði uppgjörsitt við stefnanda á. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna hafi engin nýeinkenni komið fram hjá stefnanda frá því fyrra mat hafi verið framkvæmt. Báðarmatsgerðirnar tilgreini tognun í baki sem afleiðingar slyssins. Í matsgerð B ogC frá 25. febrúar 2008 sé fjallað um skoðun á matsfundi en þar segi: „Viðframbeygju í baki vantaði tæplega 5 cm á að fingurgómar næðu að gólfi. Enginóþægindi komu fram við þessa hreyfingu eða við hliðarheyfingar ogsnúningshreyfingu. Hins vegar komu fram óþægindi neðst í mjóbaki við að sveigjahrygginn afturábak. Óveruleg og óviss eymsli fundust í mjóbaki neðst en ekkiyfir spjaldhrygg eða spjaldliðum.“ Í matsgerð dómkvaddra matsmanna segi m.a. umskoðun á matsfundi: „Við skoðun á brjóstbaki eru hreyfingar eðlilegar og ekkiáberandi eymsli yfir vöðvum eða hryggjartindum. Við skoðun á mjóbaki er sveigjamjóbaks eðlileg. Þegar hann beygir sig fram með beina ganglimi nær hann fingrumnánast að gólfi. Rétta er stirð og hann á erfitt með réttu. Hann hallareðlilega um mjóbak. Eymsli eru yfir hliðlægum vöðvum á lendhryggjar svæði,nokkuð jafnt beggja vegna. Ekki eymsli yfir hryggjartindum. Eymsli eru yfir rassvöðvafestumá mjaðmarkamb.“ Ekki sé gott að átta sig á því í hverju hækkun á miskastigi ímatsgerð dómkvaddra matsmanna liggi. Helst verði að líta svo á að dómkvaddirmatsmenn telji mjóbakseinkennin meiri en fyrri matsmenn hafi talið. Enginumfjöllun sé um það í matsgerðinni að einkenni hafi versnað frá því að fyrramat hafi farið fram. Þannig fjalli báðar matsgerðirnar um mat á sömu áverkum ogeinkennum. Stefnandiberi áhættuna af sönnunargildi matsgerðar dómkvaddra matsmanna sem hann hafióskað eftir. Hann hafi ekki leitað mats á því hvort breytingar hefðu orðið ávaranlegum afleiðingum slyssins frá fyrra mati og ef svo væri hvort um væri aðræða ófyrirsjáanlega breytingu og þá í hverju sú breyting væri fólgin og hverjunæmi í stigum talið, eins og gert sé ráð fyrir í 11. gr. skaðabótalaga. Engarnýjar upplýsingar hafi legið fyrir um ástand stefnanda þegar nýtt mat hafifarið fram. Stefnandi verði að bera hallann af því. Virðist munur millimatsgerða í raun fela í sér meiningarmun matsmanna án þess að breytingar álíkamlegu ástandi stefnanda gefi tilefni til þess. Í ljósi framangreinds teljistefndi að seinni matsgerð hnekki ekki þeirri fyrri. Fyrirliggi að stefnandi hafi lagt stund á áreynsluíþróttir nánast frá slysdegi, enhann hafi lent í fyrsta sæti á […] árin 2007, 2008 og 2009. Mikla þjálfun ogáreynslu þurfi til að komast í það form sem stefnandi hafi verið í þegar hannhafi sigraði á þessum mótum. Af upplýsingum um keppni í […] megi sjá að þarreyni á […]. Í karlaflokki […]. Ætla verði að æfingar sem þessar geti haftmikil áhrif á líkamann og oft og tíðum til hins verra. Lítið sem ekkert séfjallað um áhrif þessa í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Stefndi byggi einnig á því að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að hann eigi rétt tilendurskoðunar á bótauppgjöri vegna umferðarslyssins. Hann geti ekki reist kröfu sína um endurskoðun áskaðabótauppgjöri á þeim fyrirvara sem gerður hafi verið við bótauppgjörið.Stefndi hafi gert upp við stefnanda bætur á grundvelli matsgerðar frá 2008.Þáverandi lögmaður stefnanda hafi ritað undir kvittunina fyrir hans hönd oggert almennan fyrirvara við mat á varanlegri örorku og varanlegum miska. Engingögn liggi fyrir um hvernig skýra eigi þennan fyrirvara. Hann verði ekkiskýrður svo að stefnandi hafi áskilið sér rétt til endurupptöku bótaákvörðunarvegna þess að matið sem stefndi byggi á kunni að vera rangt. Allt að einuvirðist mat dómkvaddra matsmanna, sem aflað hafi verið eftir uppgjör skaðabóta,fela í sér endurskoðun á fyrra mati og lúta einvörðungu að því að þeir séuannarrar skoðunar um matsefni en upphaflegir matsmenn. Nýrra matið fjalli ekkium síðar fram komnar breytingar á metnum einkennum stefnanda eða mat áeinkennum sem síðar hafi komið fram þar sem slíku sé ekki til að dreifa.Stefnanda sé því ekki unnt að byggja endurupptökukröfu sína á nefndum fyrirvarastefnanda við bótauppgjör 17. apríl 2009. Auk þeirra lagaraka er þegarhafi verið vísað til sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála varðandi kröfu um málskostnað. Krafist sé álags á málskostnað er nemivirðisaukaskatti. Stefndi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri þvínauðsyn til að fá dæmt álag er þeim skatti nemi úr hendi stefnanda. IV Stefnandi lenti í umferðarslysiþann 11. janúar 2007, er bifreið var ekið í veg fyrir bifreið hans. Stefndiviðurkenndi bótaskyldu sína og greiddi stefnanda bætur í samræmi við niðurstöðuörorkumats B læknis og C hæstaréttarlögmanns. Ágreiningur aðila lýtur að þvíhvort krafa stefnanda sé fyrnd, sbr. 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, og gildifyrirvara sem gerður var við uppgjör milli aðila. Óumdeilt er að krafastefnanda lýtur ekki að endurupptöku samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Ágreiningslaust er að krafastefnanda fyrnist á fjórum árum, en ágreiningur er um upphaffyrningarfrestsins. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrnast kröfur, samkvæmtXIII. kafla laganna, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs er kröfuhafi fékkvitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar, þóaldrei síðar en tíu árum frá tjónsatburði. Eins og að framan greinir hefurstefnandi tvisvar sinnum gengist undir mat á varanlegum miska og varanlegriörorku vegna slyssins í janúar 2007. Aðilar komu sér saman um að leitaörorkumats þeirra B læknis og C hæstaréttarlögmanns. Í matsgerð þeirra frá 25.febrúar 2008 var varanlegur miski stefnanda metinn 2 stig og varanleg örorka0%. Í niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, D hæstaréttarlögmanns og Ebæklunarskurðlæknis, frá 14. desember 2013, er hins vegar talið að varanlegurmiski stefnanda sé 5 stig og varanleg örorka 5% vegna slyssins. Stefnandi leitaði tilheilsugæslu strax eftir slysið. Árið á eftir leitaði hann nokkrum sinnum tilheilsugæslu og var einnig skoðaður af bæklunarskurðlækni. Þá leitaði hann tilsjúkraþjálfara í ágúst 2007 og sótti yfir 100 tíma hjá honum frá þeim tíma framtil ársins 2009. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi hafi stundað […] ogkeppt í […] fyrir slysið og í um tvö ár eftir það. Stefnandi leitaði til G, heila-og taugaskurðlæknis, 6. mars 2013, og ritaði læknirinn vottorð að beiðnilögmanns hans, dags. 30. apríl 2013. Stefnandi byggir á því að hann hafi fyrstmeð framangreindu vottorði fengið vitneskju um að ástand hans væri verra engreindi í matsgerð frá árinu 2008 og myndi ekki breytast til batnaðar. Hannhafi því ekki átt þess kost að leita fullnustu kröfu um frekari bætur fyrr en áárinu 2013 og krafa hans sé því ekki fyrnd. Við mat á því hvenærfyrningarfrestur hafi byrjað að líða verður að líta til fyrirliggjandimatsgerða og læknisvottorðs G. Í matsgerð B og C frá árinu 2008 erstöðugleikapunktur talinn vera þremur mánuðum eftir slysdag, eða 7. apríl 2007,en þá hafi ekki verið frekari breytinga að vænta á heilsufari tjónþola. Er þaðniðurstaða þeirra að stefnandi hafi hlotið mjóbakstognun. Í matsgerðinni kemurfram að stefnandi hafi alla tíð stundað íþróttir og m.a. keppt bæði í […] og […].Hann hafi þurft að sleppa a.m.k. tveimur [mótum] veturinn 2007, en í samráðivið sjúkraþjálfara ákveðið að hefja aftur æfingar fyrir [mót] í nóvember 2007.Hann hafi tekið þátt í mótinu og sigrað. Stefnandi telji að æfingarnar geri sérgott og hjálpi mikið til við bata af bakóþægindum. Hann búist þó við því aðdraga úr […] þar sem þær fari illa í bakið. Í samantekt og áliti matsmannakemur fram að stefnandi hafi dregið mjög úr æfingum við […] vegna óþæginda semþeim fylgi. Matsmenn telja að líkamlegt ástand stefnanda hafi verið ákaflegagott fyrir slysið og þau vægu tognunareinkenni er rekja megi til slyssins ekki veraþess eðlis að þau muni draga úr starfsgetu eða skerða tekjuöflunarhæfi hans meðöðrum hætti. Í framangreindu læknisvottorði Ggreinir að einkenni frá mjóbaki séu verri borið saman við skoðun í örorkumati2008. Hann telur afleiðingar slyssins vera tognanir í hálsi, brjóstbaki ogmjóbaki. Varðandi framtíðarhorfur svarar hann því til að nú, að liðnum sex árumog umfangsmikilli meðferð, sé ekki raunhæft að vænta bata. Þá telur hannafleiðingarnar meiri en í örorkumatinu frá 2008 þar sem mjóbakstognunin sé lágtmetin og ekki séu metnar afleiðingar tognunar í brjósthrygg. Þá kemur fram ívottorðinu að stefnandi hafi stundað fjölþætta sjúkraþjálfun og verið tilmeðferðar hjá osteopata, en í heildina finnist honum ástandið hafa verið óbreyttsíðustu fjögur ár. Í matsgerð E og D frá árinu 2013er heilsufar stefnanda talið hafa verið orðið stöðugt þremur mánuðum eftirslysið, eins og talið var í fyrra mati. Segir í matsgerðinni að það sélæknisfræðilegt mat á því hvenær talið verði að óverulegra breytinga hafi veriðað vænta á heilsufari viðkomandi eftir slys. Fram kemur að stefnandi hafistundað […] á slystíma og keppt í […] mörg ár fyrir slysið og tvö ár eftir það.Hann hafi hins vegar gefist upp á að æfa og keppa í […] vegna bakverkja. Í daghafi hann nokkur einkenni frá baki, rassvöðvasvæði hægra megin og frá hægriganglim. Þá kemur fram að þegar stefnandi hafi lent í slysinu hafi hann vegnagóðs líkamlegs ástands verið tímabundið betur í stakk búinn en almennt geristtil að takast á við afleiðingar slyssins. Þegar frá líði geti afleiðingaráverka, eins og hann hafi sannanlega orðið fyrir, farið að koma fram af meiriþunga og valda meiri óþægindum en í fyrstu hafi verið raunin. Einkenni þau semstefnandi hafi í dag komi heim og saman við þann áverka er hann hafi hlotið íslysinu 2007 og þar sem ekki liggi fyrir aðrar skýringar á þeim telji matsmennekki forsendur til annars en að álykta svo að orsakasamband sé þar fyrir hendi.Matsmaðurinn E skýrði frá því fyrir dóminum að um væri að ræða að afleiðingarslyssins hefðu komið betur fram með tímanum, en við matið árið 2008 hefðu þærekki verið komnar fram af fullum þunga. Hann staðfesti að matsmenn teldustöðugleikapunkt vera 11. apríl 2007, en taldi að hugsanlega hefði mátt setjahann síðar þar sem afleiðingarnar hafi ekki verið að fullu komnar fram á þeimtíma. Eins og hér hefur verið rakið erstöðugleikapunktur talinn vera 11. apríl 2007 í báðum matsgerðum, en þá hafiekki verið að vænta frekari bata og heilsufar stefnanda orðið stöðugt.Framangreindu mati hefur ekki verið hnekkt. Af síðari matsgerðinni er ekki aðsjá að um sé að ræða ný einkenni hjá stefnanda, heldur það að einkennin hafiekki verið komin að fullu fram við fyrri matsgerð árið 2008. Í fyrrimatsgerðinni er, eins og lýst hefur verið hér að framan, litið til þess aðstefnandi hafi stundað íþróttir og verið í mjög góðu líkamlegu ásigkomulagi viðslysið. Þá kemur fram að hann hafi haldið áfram að æfa […] og […], en reiknimeð að draga úr þeim og hafi raunar þegar gert það að miklu leyti. Verður þvíekki annað séð en að matsmenn hafi litið til góðs líkamlegs ástands stefnandaog þess að breyting gæti orðið þar á. Ljóst er að verkir vegna meiðsla, svo semþeirra er stefnandi hlaut, geta minnkað og aukist í einhverjum mæli og verðurað líta svo á að tekið sé tillit til þess við matið, svo sem matsmönnum ber aðgera. Verður því að líta svo á að síðari matsgerðin sé í raun endurmat á sömuafleiðingum umferðarslyssins og metnar voru í fyrri matsgerðinni, en ekki sé umað ræða síðari breytingar sem valdið geti því að nýr fyrningarfrestur hefjist. Af framangreindu leiðir að miðaverður við að stefnandi hafi fengið vitneskju um kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustu hennar 25.febrúar 2008 þegar matsgerð B og C lá fyrir. Fyrningarfrestur kröfunnar byrjaðiþví að líða við lok þess árs og var fjögurra ára fyrningarfresturrunninn út þegar málið var höfðað 3. apríl 2014. Krafa stefnanda er því fallinniður fyrir fyrningu og verður stefndi því sýknaður af kröfu hans. Með hliðsjón af atvikum málsinsog með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykirrétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í máliþessu samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins 24. júní 2013. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þ. á m. málflutningsþóknun lögmanns hans,Tómasar Hrafns Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 1.050.000 krónur, greiðist úrríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vörðurtryggingar hf., er sýkn af kröfu stefnanda, A. Málskostnaður fellurniður. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þ. á m. þóknun lögmanns hans, 1.050.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 271/1999
Handtaka Miskabætur
E var handtekinn síðdegis þar sem hann var á ferð með manni, sem grunaður var um fíkniefnabrot. Var E færður á lögreglustöð en skýrsla var ekki tekin af honum fyrr en sex klukkustundum síðar. Þegar E hafði gefið skýrslu taldi lögregla að hann væri ekki viðriðinn umrædd brot. Honum var þó ekki sleppt fyrr en seint um nóttina þar sem lögregla taldi hugsanlegt að hann gæti spillt fyrir rannsókn málsins. Það var talið andstætt ákvæðum laga um meðferð opinberra mála að halda honum án þess að grunur léki á um að hann hefði framið lögbrot og voru E dæmdar miskabætur úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. mars 1998 til 19. september sama árs, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt fyrir báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um miskabætur á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vegna handtöku og eftirfarandi vistar í fangaklefa. Svo sem greinir í héraðsdómi var áfrýjandi handtekinn um kl. 16.30 hinn 9. mars 1998 vegna gruns um að hann væri viðriðinn brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Áfrýjandi var strax fluttur í fangageymslu á lögreglustöð, en skýrsla var ekki tekin af honum fyrr en kl. 22.30. Lauk skýrslutöku rúmri klukkustund síðar og var hann þá færður aftur í fangageymslu, þar sem honum var haldið til um kl. 4.30 aðfaranótt 10. mars 1998. Lögreglufulltrúi sá, sem tók skýrsluna af áfrýjanda, bar fyrir héraðsdómi að eftir skýrslutöku hafi niðurstaða sín verið sú að áfrýjandi væri saklaus. Lögreglufulltrúinn tók fram að þótt komið hafi í ljós að áfrýjandi hafi ekki verið viðriðinn málið hafi lögreglunni ekki þótt hættandi á að sleppa honum vegna þess „að við höfðum grun um að hann gæti hugsanlega látið vita hvað um væri að vera.” Af hálfu stefnda er því meðal annars haldið fram, að vegna rannsóknarhagsmuna hafi verið réttlætanlegt að halda áfrýjanda svo lengi, sem raun ber vitni, af því að ella kynni nafngreindur grunaður maður að hafa haft samband við hann og þannig hugsanlega torveldað rannsókn málsins. Í 97. gr. laga nr. 19/1991 eru meginreglur um skilyrði til handtöku. Í 1. mgr. greinarinnar segir að lögreglu sé rétt að handtaka mann, ef rökstuddur grunur sé á að hann hafi framið brot, sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Af lagaákvæði þessu leiðir að lögreglu er óheimilt að halda manni föngnum eftir að í ljós hefur komið í kjölfar handtöku að grunur er ekki lengur fyrir hendi um að hinn handtekni hafi framið brot það, sem var tilefni hennar. Skiptir þá ekki máli, hvort talið er nauðsynlegt að tryggja návist hans eða öryggi. Samkvæmt þessu voru ekki lagaskilyrði til að svipta áfrýjanda frelsi eftir að lögregla lauk skýrslutöku af honum 9. mars 1998 kl. 23.45. Þá hefur ekki komið fram viðhlítandi skýring á því hvers vegna dróst í um það bil sex klukkutstundir frá því að áfrýjandi var tekinn höndum að taka skýrslu af honum. Stefnda verður því gert að greiða áfrýjanda bætur fyrir hina ólögmætu frelsisskerðingu, sbr. a. lið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Miskabætur til hans þykja hæfilega ákveðnar 20.000 krónur, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti fer svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Ellert Erni Erlingssyni, 20.000 krónur með 0,8% ársvöxtum frá 9. mars til 1. maí 1998 og 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 19. september 1998. Frá þeim degi greiðast dráttarvextir samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 150.000 krónur. I. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 19. mars 1999, er höfðað fyrir dómþinginu með stefnu áritaðri um birtingu 16. desember 1998 og var málið þingfest 7. janúar 1999. Stefnandi er Ellert Örn Erlingsson, kt. 120975-5529, Leirubakka 26, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989, frá 9. mars 1998 til 19. september 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati réttarins. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar stefnufjárhæðar. II. Málsatvik eru þau að um kl. 16:30 þann 9. mars 1998 ók stefnandi bifreið vinnuveitanda síns, Sammyndbanda, vestur Suðurlandsbraut og var ferðinni heitið á bifreiðastæði við hús fyrirtækisins Bifreiða- og landbúnaðarvéla. Með stefnanda í för var samstarfsmaður hans, Sigurður Örn Ágústsson, sem hugðist sækja bifreið sína er stóð á umræddu bifreiðastæði. Þegar stefnandi var að aka inn á stæðið var bifreiðin stöðvuð af fíkniefnadeild lögreglunnar og bæði stefnandi og farþegi hans handteknir og færðir á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Þegar þangað kom var stefnandi færður í fangageymslur lögreglunnar. Um sex klukkustundum síðar eða kl. 22:30 var stefnandi færður til yfirheyrslu, sem Ásgeir Karlsson lögreglufulltrúi annaðist. Yfirheyrslum yfir stefnanda lauk kl. 23:41 og var hann þá færður aftur til fangageymslu þar sem honum var haldið til kl. 4:30, er honum var sleppt. Stefnandi og Sigurður Örn Ágústsson voru handteknir í umrætt sinn vegna gruns um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Hjá fíkniefnadeild lögreglunnar var þá til rannsóknar mál er varðaði innflutning á rúmu kílói af amfetamíni, sem reynt var að smygla til landsins í notaðri BMW-bifreið frá Þýskalandi. Sá er flutti bifreiðina inn var fyrrgreindur Sigurður Örn Ágústsson. Upp komst um málið þegar bifreiðin var tollskoðuð. Eftir að efnið fannst fylgdist lögreglan með bifreiðinni í nokkra daga í því skyni að upplýsa hvort hugsanlegt væri að einhverjir fleiri ættu aðild að málinu. Mun lögreglan hafa fylgst með því er Sigurður Örn ók bifreiðinni umræddan dag að Suðurlandsbraut 14 um kl. 14:30, en fór þaðan með ökumanni annarrar bifreiðar (stefnanda), sem þá var ekki vitað hver var. Gerðar voru ráðstafanir til að hafa upp á þeirri bifreið og var hún stöðvuð svo sem fyrr greinir tveimur klukkustundum síðar að Suðurlandsbraut 14. Er stefnandi var handtekinn var ekki vitað hvort hann var viðriðinn málið. Rannsókn lögreglu leiddi í ljós að stefnandi var ekki talinn tengjast málinu og var honum því sleppt. Ásgeir Karlsson lögreglufulltrúi kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Hann kvað ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík hafa fengið ábendingu um að maður að nafni Davíð Garðarsson hygðist flytja fíkniefni til landsins. Rannsókn á málinu hefði staðið yfir um nokkurra vikna skeið þegar stefnandi og Sigurður Örn voru handteknir. Svo sem fyrr greinir hafi pakki með einu kílói af amfetamíni fundist við tollskoðun BMW-bifreiðar þeirrar, sem Sigurður Örn hugðist flytja inn frá Þýskalandi. Kvað vitnið lögregluna hafa tekið pakkann og sett annan pakka með gerviefni í staðinn. Í pakka þessum hafi verið komið fyrir senditæki, sem gaf frá sér merki og gerði það það að verkum að auðvelt var að fylgjast með ferðum pakkans. Bifreiðin hafi síðan verið leyst úr tolli og kvað Ásgeir lögregluna hafa fylgst með ferðum hennar í u.þ.b. viku. Á þessum tíma hafi pakkinn ekkert verið hreyfður. Að morgni 9. mars 1998 hafi senditækið í pakkanum hætt að gefa frá sér merki þar sem rafhlöðurnar í tækinu höfðu tæmst. Þennan sama dag hafi stefnandi ekið Sigurði Erni heim til hins síðarnefnda til að ná í BMW-bifreiðina. Sigurður Örn hafi ekið bifreiðinni á verkstæði Bifreiða og landbúnaðarvéla og haldið þaðan á brott með stefnanda. Athugun lögreglu hafi leitt í ljós að pakkinn var horfinn úr bifreiðinni. Hafi þótt ljóst að pakkinn hefði verið tekinn úr bifreiðinni þennan sama dag. Lögreglan hafi þá hafið leit að bifreið þeirri, sem stefnandi ók, og hafi hún fundist þegar stefnandi ók Sigurði Erni á verkstæðið síðar um daginn. Hafi þá verið ákveðið að handtaka þá báða. Stefnandi hefur höfðað mál þetta á hendur íslenska ríkinu til greiðslu miskabóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku og frelsisskerðingar sem hann telur að hafi staðið mun lengur en efni hafi staðið til. Stefnanda var veitt gjafsókn í málinu með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 31. desember 1998. III. Stefnandi telur að lögregluyfirvöld hafi ekki fylgt reglum XII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þegar hann var handtekinn og látinn sitja í haldi lögreglu þann 9. mars 1998. Telur stefnandi að sú meðferð sem hann hafi verið látinn sæta á lögreglustöðinni við Hverfisgötu, þ.e. að sitja í fangaklefa lögreglunnar svo klukkustundum skipti, vera ólögmæta með öllu þar sem ekki hafi verið nægilegt tilefni til að grípa til slíkra ráðstafana. Engin hætta hafi verið á að hann myndi á nokkurn hátt hindra rannsókn og framgang þess máls sem í rannsókn var hjá lögreglunni, enda hafi stefnandi hvorki tengst þessu tiltekna fíkniefnamáli né öðrum fíkniefnamálum. Þessar starfsaðferðir fíkniefnadeildar lögreglunnar brjóti gegn 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og eigi hann því lögvarinn rétt til bóta úr hendi stefnda á grundvelli ákvæða 176. gr. og 179. gr. sömu laga. Þá vísar stefnandi til 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem tryggi frelsi og mannhelgi allra manna, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Starfsaðferðir lögreglunnar fari einnig í bága við persónufrelsisákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995. Samkvæmt þessu ákvæði stjórnarskrárinnar sé óheimilt að svipta einstaklinga frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Með vísan til þess, sem að framan greini, hafi þess ekki verið gætt við handtöku stefnanda og hann því sviptur frelsi að ósekju. Eigi hann því rétt til skaðabóta samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Loks telur stefnandi að brotið hafi verið gegn 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Ákvæði þetta hafi að geyma almenna reglu um framkvæmd lögreglustarfa. Reglan sé grundvölluð á svonefndri meðalhófsreglu, sem feli það m.a. í sér að stjórnvöld verði að gæta hófs í meðferð valds síns. Í samræmi við ákvæði þetta beri lögreglunni því jafnan að beita vægasta úrræði sem völ er á ef það nægir til að náð verði því markmiði sem að er stefnt. Stefnandi bendir einnig á meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sem lögfest sé í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi kveðst gera kröfu um greiðslu bóta úr hendi stefnda á ofangreindum grundvelli. Stefnandi hafi þurft að sæta meðferð sem hafi verið óþarflega særandi og móðgandi í hans garð auk þess sem frelsisskerðingin, sem hann hafi þurft að þola í rúmar 12 klukkustundir, hafi verið tilefnislaus og ólögmæt. Bótakrafa stefnanda að fjárhæð 150.000 krónur sé hóflega áætluð og í samræmi við þá meðferð sem stefnandi hafi hlotið hinn 9. mars 1998. Bótakrafan hafi verið sett fram með bréfi 19. ágúst 1998 og því sé krafist dráttarvaxta af henni mánuði síðar eða frá 19. september 1998. Auk ofangreindra lagaraka vísar stefnandi til vaxtalaga nr. 25/1987 að því er varðar kröfu um vexti og dráttarvexti og um málskostnað til 130. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 178. gr. l. nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. IV. Til vara kveður stefndi stefnufjárhæðinni mótmælt sem allt of hárri miðað við dómvenju og m.a. á það bent, að krafan hafi tvöfaldast frá kröfubréfi stefnanda fram að útgáfu stefnu þrem vikum síðar. V. Fram kom í skýrslu stefnanda hér fyrir dómi, að ekki væri rétt svo sem fram kæmi í stefnu, að stefnandi hefði verið færður í fangageymslur lögreglunnar án allra skýringa eða annarra upplýsinga. Rétt væri svo sem fram kæmi í handtökuskýrslu lögreglunnar á dskj. nr. 3, að stefnanda hefði verið kynnt þegar við handtökuna að hann væri handtekinn vegna gruns um fíkniefnamisferli, hann þyrfti ekki að tjá sig um sakarefnið og hann ætti rétt á réttargæslumanni. Þá væri ekki rétt, sem fram kæmi í stefnu, að honum hefði verið meinað að hringja og láta fjölskyldu sína vita af afdrifum sínum á meðan hann var í haldi lögreglunnar. Stefnandi hefði fengið að hringja í unnustu sína og föður um kl. 10:30 um kvöldið, en honum hefði verið meinað að hringja fyrr um kvöldið. Við munnlegan málflutning féll stefnandi frá þeim málsástæðum sínum, sem byggðu á ofangreindum fullyrðingum í stefnu. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því í fyrsta lagi að lögmæt skilyrði hafi brostið til handtöku stefnanda. Í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 segir, að lögreglumönnum sé rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur sé á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Svo sem fyrr greinir kom í ljós er fyrrnefnd BMW-bifreið var sett á verkstæði hinn 9. mars 1998 að pakkinn, sem lögreglan hafði komið fyrir í bifreiðinni, var horfinn. Ljóst var að hann hafði horfið úr bifreiðinni þennan sama dag þar sem lögreglan hafði getað fylgst með ferðum pakkans með aðstoð senditækis, sem í honum var, allt þar til að morgni fyrrgreinds dags, að rafhlöður í senditækinu kláruðust og það hætti að gefa frá sér merki. Stefnandi, sem lögreglan vissi þá engin deili á, hafði fyrr um daginn sést aka Sigurði Erni heim til hins síðarnefnda þar sem Sigurður sótti umrædda bifreið og ók henni síðan að verkstæði Bifreiða- og landbúnaðarvéla. Þar sást stefnandi taka Sigurð aftur upp í bílinn og þeir hverfa að svo búnu á braut. Stefnandi sást síðan aka Sigurði að fyrrgreindu verkstæði síðar um daginn þar sem þeir voru handteknir. Í ljósi þessarar atburðarásar verður að fallast á það með stefnda að stefnandi hafi við handtökuna verið undir rökstuddum grun um að vera viðriðinn innflutning á fíkniefnum, þ.e. að hafa framið brot sem sætt getur ákæru, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Vegna atburðarásarinnar var ekki óeðlilegt að lögreglan ályktaði sem svo að pakkinn með gerviefninu væri í bifreið þeirri, sem stefnandi ók, eða að hann gæti gefið upplýsingar um afdrif pakkans. Þykir því handtakan hafa verið nauðsynleg til að tryggja návist stefnanda svo að hægt væri að yfirheyra hann um málsatvik og til að koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum, þ.e.a.s. hefði samband við hugsanleg vitni eða samseka. Að framansögðu verður ekki fallist á með stefnanda að lögmæt skilyrði hafi brostið til handtökunnar, sbr. a-lið 176. gr., sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Í öðru lagi byggir stefnandi kröfu sína á því að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega hættulegan, særandi og móðgandi hátt. Upplýst er að stefnandi var handtekinn af víkingasveit lögreglunnar með þeim hætti að hann var snúinn niður, lagður á jörðina og handjárnaður. Stefnandi kveðst engan mótþróa hafa sýnt, enda ekki getað það þar sem handtakan hafi gengið svo hratt fyrir sig. Stefnandi kveður föt sín hafa blotnað er hann hafi verið keyrður niður í jörðina við handtökuna þar sem jörð hafi verið snævi þakin. Á lögreglustöðinni hafi honum fyrst verið haldið í einn og hálfan tíma í fangaklefa, eins konar almenningsklefa, eins og stefnandi orðaði það. Hann hafi verið hafður í handjárnum og lögreglumaður jafnframt staðið yfir honum allan tímann. Stefnandi kveður glugga hafa staðið opinn og hafi honum verið kalt þar sem föt hans hafi verið blaut. Handjárnin hafi ekki verið tekin af honum þrátt fyrir óskir hans þar um, en til þess að ylja honum hafi trefill verið bundinn um hendur hans. Svo sem fyrr greinir var umrætt mál eitt hið stærsta hvað varðar innflutning á amfetamíni, sem upp hafði komið, og efnið, sem reynt var að smygla til landsins óvenju sterkt. Ásgeir Karlsson lögreglufulltrúi bar hér fyrir dómi, að það væri venja að víkingasveit lögreglunnar væri kölluð til þegar handtaka þyrfti grunaða í hinum stærri fíkniefnamálum. Ástæðan væri sú, að lögreglan verði þess vör í auknum mæli, að menn, sem stunda innflutning og sölu á fíkniefnum, séu með hættuleg vopn í fórum sínum. Lögreglan taki enga áhættu í þessum efnum og láti því sérþjálfaða menn sjá um handtöku grunaðra í slíkum málum. Handtakan hafi ekki verið harkalegri en gerist og gengur. Hún hafi verið snörp og staðið stutt yfir. Hinir handteknu hafi ekki veitt neina mótspyrnu en verið handjárnaðir engu að síður. Vitnið kvað það beinlínis kennt í Lögregluskólanum að handtaka menn með því að snúa þá niður og leggja þá á jörðina þar sem minni líkur séu á meiðslum þegar það sé gert. Er stefnandi var handtekinn var hann samkvæmt framansögðu undir rökstuddum grun um að vera viðriðinn innflutning á miklu magni af óvenju sterku amfetamíni. Er lögreglan handtók stefnanda vissi hún engin deili á honum. Reynslan hefur sýnt að þeir sem stunda innflutning og sölu á ávana- og fíkniefnum eru oft vopnaðir. Þá er og alkunna að þeir sem höndla með fíkniefni neyta oft slíkra efna sjálfir. Vitað er að neysla fíkniefna getur haft margvísleg neikvæð áhrif á skapgerð manna, m.a. getur hún aukið árásargirni þeirra. Með hliðsjón af framangreindu þykir eðlilegt að lögreglan hafi gætt fyllsta öryggis við handtöku stefnanda, sem var eins og á stóð undir grun um stórfellt fíkniefnamisferli. Miðað við þá almannahagsmuni sem í húfi voru verður ekki fallist á að stefnandi hafi verið beittur harðræði fram yfir það sem lög heimila eða að lögreglan hafi gripið til harkalegra úrræðis en nauðsyn hafi borið til. Handtakan er því ekki talin brjóta gegn 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 eða 1. mgr. 101 gr. laga nr. 19/1991. Ekki hefur komið fram í málinu að stefnandi hafi hlotið líkamsmeiðsl vegna handtökunnar. Samkvæmt framansögðu er ekki fallist á að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt og að stefnandi eigi rétt á bótum af þeim sökum, sbr. b-lið 176. gr. laga nr. 19/1991. Í þriðja lagi byggir stefnandi á, að það hafi það verið ólögmætt með öllu að láta stefnanda sitja í haldi svo klukkustundum skipti þar sem ekki hafi verið eins og á stóð nægilegt tilefni til þeirra ráðstafana. Ásgeir Karlsson lögreglufulltrúi bar hér fyrir dómi, að eftir handtökuna hefði höfuðáherslan verið lögð á það að finna pakkann með gerviefninu. Hafi m.a. verið leitað í sendibifreið þeirri, sem stefnandi ók. Nokkurn tíma hafi einnig tekið að undirbúa yfirheyrslur yfir stefnanda og Sigurði Erni. Á meðan á þessu hafi staðið hafi komið í ljós að Davíð Garðarsson reyndi stöðugt að ná sambandi við Sigurð Örn með því að hringja í farsíma hans. Hafi nafn Davíðs komið fram á símanum þegar hann hringdi. Lögreglan hafi þá freistað þess að upplýsa þátt Davíðs í málinu með því að fá Sigurð Örn til samstarfs við lögregluna, sem hann hafi lýst sig reiðubúinn til. Í símtölum Sigurðar Arnar og Davíðs hafi komið fram, að Davíð var á sjúkrahúsi, en á leiðinni þaðan út. Kvað vitnið Davíð hafa útskrifað sig sjálfur af sjúkrahúsinu um miðnættið og stöðugt verið að sveima í kringum bifreiðina, sem efnið átti að vera í. Allur mannskapur ávana- og fíkniefnadeildar hafi verið hafður í því að fylgjast með manni þessum og umræddri bifreið. Yfirheyrslum yfir stefnanda og Sigurði Erni hafi því verið frestað á meðan. Vitnið kvað það hafa komið í ljós í yfirheyrslum yfir stefnanda að hann var ekki viðriðinn málið. Lögreglan hafi hins vegar metið það svo að ekki væri þorandi að sleppa stefnanda út á meðan Davíð Garðarsson gekk laus. Hafi lögreglan óttast að stefnandi kynni að skýra frá því að Sigurður hefði verið handtekinn og að þær upplýsingar gætu borist til eyrna Davíðs.
Mál nr. 790/2016
Misneyting Einkaréttarkrafa
B var sakfelldur fyrir misneytingu samkvæmt 253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því hafa fengið A sem þá var 87 ára til að taka út samtals 42.000.000 krónur af bankareikningi sínum og ráðstafa fjárhæðinni með þremur millifærslum yfir á bankareikning B. Hafði B í skýrslu sinni hjá lögreglu kveðið umrædda fjármuni gjöf frá A en fyrir dómi breytt framburði sínum og sagt að um lán hefði verið að ræða. Var ekki talið að B hefði gefið viðhlítandi skýringar á þessu misræmi. Þá hefði hann ekki gefið haldbærar skýringar á því hvers vegna honum hefði ekkert þótt athugavert við að þiggja svo háa fjárhæð af A sem hann hafði að engu leyti endurgreitt. Loks var talið sannað að A hefði vegna heilbilunarsjúkdóms og skorts á skilningi á tölum hvorki getað gert sér grein fyrir þýðingu þeirra ráðstafana sem falist hefðu í millifærslunum né um hve háar fjárhæðir var að ræða. Hefði B vegna fyrri kynna við A ekki getað dulist fákunnátta hans á sviði fjármála. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brotið hefði beinst gegn öldruðum manni sem gat ekki spornað við verknaðinum sökum sjúkleika síns og um verulegar fjárhæðir hefði verið að ræða. Á hinn bóginn var horft til þess að B hafði ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Var refsing B ákveðin fangelsi í 12 mánuði en fullnustu 9 mánaða hennar frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Þá var honum gert að greiða dánarbúi A 42.000.000 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 10. nóvember 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstþess að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu.Brotaþolinn Alést [...]. febrúar 2017 og hefur dánarbú hans tekið við aðild aðeinkaréttarkröfu hans samkvæmt lögjöfnun frá 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Af hálfu dánarbúsins er krafist staðfestingar á ákvæðihéraðsdóms um einkaréttarkröfu, auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu erákærða gefin að sök misneyting samkvæmt 253. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, eins og nánar er lýst í ákæru, með því að hafa 1. ágúst og 8.september 2014 fengið A, sem þá var 87 ára að aldri, til að taka samtals42.000.000 krónur út af bankareikningi sínum og ráðstafa fjárhæðinni meðmillifærslum yfir á tilgreindan bankareikning ákærða.Ákærði kvaðst ískýrslu sinni hjá lögreglu hafa litið svo á að framangreindir fjármunir hafiverið gjöf frá brotaþola og spurning væri hvort litið yrði á þá sem „arf eðaeitthvað slíkt“, en fyrir dómi breytti hann framburði sínum og sagði þetta hafaverið lán. Á þessu misræmi hefur ákærði ekki gefið viðhlítandi skýringar. Þáhefur hann ekki gefið haldbærar skýringar á því hvers vegna honum þótti ekkertathugavert við að þiggja svo háa fjárhæð af brotaþola sem ákærði hefur að enguleyti endurgreitt. Loks gat ákærða ekki dulist vegna áratuga kynna sinna afbrotaþola fákunnátta hans á sviði fjármála. Að þessu gættu og að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellinguákærða og heimfærslu til refsiákvæðis. Með vísan tilrefsiforsendna héraðsdóms er refsing ákærða ákveðin eins og í dómsorði greinir.Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu og sakarkostnað verða staðfest.Ákærði verðurdæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti vegna einkaréttarkröfunnar,sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, svo sem í dómsorðisegir.Ákærða verðurgert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, BergurAxelsson, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu 9 mánaðarefsingarinnar og falli sá hluti hennar niður að liðnum þremur árum frá uppsögudóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Að öðru leyti skal héraðsdómur vera óraskaður.Ákærði greiði dánarbúiA 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 938.770 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns, Björns Þorra Viktorssonar hæstaréttarlögmanns, 868.000krónur.DómurHéraðsdóms Austurlands fimmtudaginn 7. júlí 2016 Málþetta, sem tekið var til dóms 12. maí 2016, er höfðað með ákærulögreglustjórans á Austurlandi, útgefinni 21. desember 2015, á hendur BergiAxelssyni, kt. [...], Þingási 37, Reykjavík, „fyrir misneytingu, íSveitarfélaginu [...], með því að hafa dagana 1. ágúst 2014 og 8. september2014, fengið A, kt. [...], sem búsettur var á hjúkrunar- og sjúkradeild [...]og var haldinn minnistruflun vegna langt gengins Alzheimer sjúkdóms og vangetutil þess að átta sig á tölum, til að taka fjármuni út af bankareikningi sínum íLandsbankanum [...], nr. [...], samtals kr. 42.000.000, í þremur millifærslumog ráðstafa allri fjárhæðinni til ákærða með millifærslum yfir á bankareikninghans nr. [...], í aðalútibúi Arion banka og notfært sér þannig bágindi ogfákunnáttu A, sem sökum framangreinds ástands síns gat hvorki gert sér greinfyrir þýðingu ráðstafananna né um hvemikla fjármuni væri að ræða, til þess að afla sjálfum sér fjármunanna ánnokkurs endurgjalds, en ákærða gat ekki dulist framangreint ástand A.“ Íákæruskjali er þetta talið varða við 253. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, með síðari breytingum, og er þess krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þáer í málinu höfð uppi svofelld einkaréttarkrafa, sem haldið var uppi viðdómtöku málsins: „Ímálinu gerir Sigríður Kristinsdóttir, hrl., kröfu f.h. A um að ákærða verði meðdómi gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð kr. 42.000.000, auk vaxtasamkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, af kr. 30.000.000 frá 1. ágúst 2014 til 8. september 2014, en af kr. 42.000.000frá þeim degi og þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfunnar, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1.mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar aðviðbættum virðisaukaskatti.“ Ákærðikrefst sýknu og að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi. Til vara er krafistvægustu refsingar sem lög leyfa og að einkaréttarkröfu verði „hafnað“. Þá erþess krafist að sakarkostnaður, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun til handaverjanda ákærða, greiðist úr ríkissjóði. I Rannsóknþessa máls hófst með kæru Sigríðar Kristinsdóttur hrl. fyrir hönd brotaþola, A,til lögreglustjórans [...], dags. 29. september 2014. Er málsatvikum þar lýstsvo, og eru þau atvik óumdeild, að ákærði hafi farið ásamt brotaþola í útibúLandsbankans á [...] þann 1. ágúst 2014, þar sem millifærðar voru 25 milljónirkróna kl. 12.32 og síðan 5 milljónir króna kl. 12.50, af bankareikningibrotaþola á bankareikning ákærða. Þá hafi þeir ákærði og brotaþoli aftur komiðí sama bankaútibú 8. september s.á., þar sem millifærðar voru 12 milljónirkróna af sama reikningi brotaþola á sama reikning ákærða. Að millifærslumþessum loknum hafi innistæðan á reikningi brotaþola numið ríflega 500.000 krónum,en fyrir úttektirnar hafi innistæðan verið ríflega 42,5 milljónir króna. Íkærunni er því lýst að brotaþoli sé 87 ára gamall maður sem hafi frá því íoktóber 2013 búið á hjúkrunarheimili Heilbrigðisstofnunar [...], en alla tíðfram að því hafi hann búið á æskuheimili sínu, [...] í [...], ásamt systkinumsínum. Hann sé sjálfmenntaður fræðimaður um fugla og skordýr, en hafi ávalltátt í erfiðleikum með tölur og hafi forðast bókhald og allt sem viðkom rekstriog peningum, eins og allir viti sem umgengist hafi hann í gegnum tíðina. Hannsé nú með töluverð einkenni heilabilunar og sé ófær um að greina tölur eðaráðstafa fjármunum sínum. Hafi B árum saman séð um fjármál hans og haft prókúruá bankareikningum hans frá árinu 2008. Íkærunni er auk þess rakið að ákærði hafi í æsku dvalist mörg sumur á [...] oghafi kynnst brotaþola og systkinum hans vel. Kærunnifylgdi læknabréf C, læknis við Heilbrigðisstofnun [...], dags. 18. september2014, varðandi brotaþola, sem síðar verður vikið að. Við rannsókn málsins aflaði lögregla ennfremur mats D geðlæknis á heilsufari brotaþola og hæfi hans til að takafjárhagslegar ákvarðanir. Að mati geðlæknisins, dags. 7. apríl 2015, verðureinnig vikið síðar. Meðalrannsóknargagna lögreglu eru ýmis gögn frá bankastofnunum, þ. á m. yfirlit yfirbankareikninga brotaþola, ákærða og eiginkonu ákærða, kvittanir fyrirviðkomandi millifærslum og prókúruumboð fyrir bankareikninga brotaþola. Þá erþar að finna upptökur úr eftirlitsmyndavélum útibús Landsbankans [...] ogútprentaðar ljósmyndir úr þeim upptökum, sem sýna ákærða og A athafna sig viðgjaldkeraborð í umrædd þrjú skipti. Ákærðilagði við rannsókn málsins fram gögn um m.a. ráðstöfun bræðranna A, E og F áárinu 2002 á jörðinni [...] til samnefnds einkahlutafélags, sem nú er í eiguþriggja einstaklinga sem eru meðal vitna málsins. Þá lagði hann fram erfðaskráþeirra bræðra, E og A, frá árinu 2008, þar sem sömu vitni eru tilgreind semhelstu erfingjar þeirra. Fyrir dómi lagði hann fram nokkurn fjölda gagna tilviðbótar, einkum um fjárhag sinn, m.a. skattframtöl og verðmat á fasteign,húsbíl og fólksbifreið. Þá lagði hann fram vottorð úr réttindaskrá loftfara umflugvél í hans eigu, ýmis gögn um verðmæti samskonar flugvéla og yfirlýsinguflugvirkja sem hefur téða flugvél til viðgerðar. II Hérverður gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna fyrir dómi, eftir því semþörf krefur, þar á meðal vitnisburði lækna og vottorðum þeirra. Einnig verðurstuttlega vikið að áður nefndum upptökum/myndum úr eftirlitsmyndavélum. Aðeinsað því marki sem nauðsynlegt þykir verður vikið að skýrslugjöf ákærða og vitnahjá lögreglu. Ákærðigaf skýrslu fyrir dómi og bar að um lán hafi verið að ræða sem brotaþoli hafiveitt honum af fúsum og frjálsum vilja með þeim þremur millifærslum millibankareikninga sem greinir í ákæru. Þeir A hafi farið saman í bankann í öllþrjú skiptin, ásamt eiginkonu ákærða og börnum. Aðdragandiþessara lánveitinga hafi verið sá að í heimsókn ákærða og fjölskyldu hans til Aá hjúkrunardeildinni [...] 31. júlí 2014 hafi þeir A verið að ræða daginn ogveginn og þar á meðal hafi borist í tal hve bankahrunið hefði leikið menn illa.Hafi „peningamál“ borist í tal og að ákærða „vantaði smá pening“. Kvað ákærðiað A hafi „endilega“ viljað „hjálpa“ sér með það og boðið sér lán. Þetta hafiatvikast svona í spjalli, en ákærði kvaðst ekki hafa farið gagngert til A meðþað fyrir augum að biðja hann um lán. Ekkihafi verið rætt um fjárhæð fyrr en í bankann var komið daginn eftir, 1. ágúst2014. Kvaðst ákærði ekki hafa haft hugmynd um hvað A ætti mikið fé, en íbankanum hafi þeir fengið yfirlit yfir tvo bankareikninga hans og ákærði þá séðað hann ætti þar samtals um 45–46 milljónir króna. Þeir A hafi þá ákveðið „ísameiningu“ að millifærðar yrðu 25 milljónir króna af reikningi hans á reikningákærða. A hafi sagt gjaldkeranum fjárhæðina, en ákærði kvaðst hafa réttgjaldkeranum miða með reikningsnúmeri sínu og kennitölu. Áleið frá bankanum hafi A haft á orði að hann hefði verið helst til nískur ogspurt ákærða hvort hann gæti ekki notað meira fé, sem ákærði hafi játað. Hafiþeir þá snúið aftur í bankann og A millifært 5 milljónir króna til viðbótar. Næster ákærði heimsótti þá bræður, A og E, á hjúkrunarheimilinu hafi E spurt hvortféð hefði ekki nýst þeim hjónum vel. Kvaðst ákærði hafa játað því og hafi þeirbræður þá boðið þeim meira fé, eftir að hafa lokað að sér og ræðst við umstund. Ákærði kvaðst hafa sagt það skýrt við A í þetta sinnið að hann myndiborga honum féð til baka, nánar tiltekið er flugvél sem hann væri að gera uppseldist, en að A skyldi láta hann vita ef hann vantaði fé, þá skyldi ákærðigreiða honum eitthvað af fénu til baka fyrr. Ekki hafi komið til tals milliþeirra að ganga frá skriflegri skuldaviðurkenningu. Ákærðisagðist ætíð hafa hugsað sér þetta fé sem lán, þótt hann teldi A ekki endilegahafa verið sama sinnis. Aðspurður hvort hann hafi með einhverjum hætti getaðlitið á þetta fé sem arf í ljósi kunningsskapar við A, svaraði hann: „Já ognei, mér fannst þetta alveg eins geta verið það.“ Aðspurður hvort það hafi áeinhvern hátt haft áhrif á gerðir hans hvernig bræðurnir höfðu ráðstafaðjörðinni [...] til þriggja sveitunga sinna nokkrum árum fyrr, hafnaði ákærðiþví. Ákærðikvaðst starfa sem flugstjóri í millilandaflugi og telja sig borgunarmann fyrirþessu láni, þó ekki þannig að hann geti reitt það af hendi fyrirvaralaust, enhann sé fús að ganga svo frá málum að téð flugvél verði sett að veði fyrirskuldinni. Hann kvað fénu hafa verið varið til greiðslu skulda og í flugvélinasem hann vinni nú að því að gera upp. Hann gerði að einhverju leyti grein fyrirfjárhæðum í því sambandi, en vísaði annars til þess að eiginkona sín færi mestmeð fjármál þeirra hjóna. Hann hafnaði því að nokkur fjármálaóreiða væri ígangi hjá sér eða eiginkonu sinni. Ákærðikvaðst hafa verið að [...] í sveit nokkur sumur á barns- og unglingsaldri oghafa heimsótt bæinn og systkinin þar reglulega síðan. Kvaðst hann alltaf hafavarið meira eða minna „öllum [s]ínum frítíma“ hjá þeim. Tók ákærði fram að hannvinni 17 daga í senn og eigi síðan 17 daga frí. Hann hafi alltaf ferðast mikiðí frítíma sínum og komið við að [...] sennilega í hverju einasta vaktafríi sínuyfir sumarmánuðina, þ.e. um einu sinni í mánuði frá maí til október, yfirleittí nokkra daga í senn og gist þá í húsbíl eða ferðavagni á túninu þar.Sérstaklega aðspurður kvað hann þetta einnig eiga við um síðustu árin fyriratburði máls þessa. Eftir að þeirbræður, A og E, fluttust á hjúkrunardeild síðla árs 2013 hafi hann þó staldraðstyttra við, kannski í einhverja klukkutíma. Á árinu 2014 taldi hann líklegt aðhann hafi sótt þá bræður heim nokkrum sinnum, í maí, júní og júlí, áður en komað umræddum ferðum í bankann 1. ágúst og 8. september það ár. Hann hafi boðið Aí bíltúr í öll skiptin. Ákærðikvaðst aldrei hafa orðið var við að A væri farið að förlast og ekki hafa vitaðum þá greiningu á byrjandi heilabilun sem gerð var með minnisprófi á A ínóv./des. 2013. Hann hafi ekki átt nein samskipti við starfsfólkhjúkrunardeildarinnar um heilsufar hans og ekki merkt neina breytingu á Avitrænt séð þau skipti sem hann hitti hann á hjúkrunardeildinni vorið ogsumarið 2014. Hann kvaðst heldur ekki hafa orðið var við það, öll þau ár semhann hefði þekkt A, að hann væri talnablindur. Aðspurður kvaðst hann heldurekki hafa orðið var við það að A færi með nein fjárhagsleg umsvif. F, bróðirhans heitinn, hafi einkum haft með slíkt að gera af systkinahópnum á [...],þ.e. fjármál, kaup á vélum o.þ.h. Ákærði tók fram að samskipti þeirra A hafialmennt ekki snúist um tölur eða peninga. Fram kom þó að á árinu 1990 hefði Alánað honum peninga, um eina milljón króna til íbúðarkaupa, sem ákærði kvaðsthafa greitt til baka að mestu þótt A hefði ekki ætlast til þess. Ákærðikvaðst hafa vitað af sameiginlegri erfðaskrá A og E, þar sem B, G og H eránafnað svo til öllum þeirra eigum eftir andlát þess þeirra sem lengur lifir.Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa vitað að B færi með prókúru á reikninga Aer umræddar millifærslur áttu sér stað. Ákærðikannaðist við að hafa gert sér ferð í útibú Landsbankans [...] 15. október2014, en kvað starfsmann þar hafa misskilið erindi sitt. Erindið hafi einungisverið að beiðast upplýsinga um það hver væri fjárhaldsmaður þeirra bræðra, A ogE, svo að hann gæti kannað hvort þeir þyrftu á endurgreiðslu fjárins að halda. Íviðbótarskýrslu sem ákærði gaf fyrir dómi að loknum vitnaleiðslum kom fram aðhonum væri brugðið að sjá hve mikið A væri farið að förlast. Ákærðigaf skýrslu hjá lögreglu 22. desember 2014 vegna málsins. Liggur fyrirsamantekt lögreglu á þeirri skýrslugjöf, sem og hljóðupptaka af henni. Afhentiákærði þá lögreglu um leið skriflega samantekt sína um atvik málsins ogsamskipti sín við [...], dags. sama dag. Lýsir hann í þeirri samantektkærleikum milli sín og systkinanna sem myndast hafi á æskuárum hans, 1970–1979,er hann dvaldi árlega sumarlangt í sveit á [...], auk þess sem hann víkur aðatvikum máls þessa. Áframburði ákærða fyrir dómi og hjá lögreglu er sá áherslumunur, að ákærðikvaðst fyrir dómi frá upphafi sjálfur hafa litið svo á að um lán væri að ræða,en hjá lögreglu kvaðst hann hafa litið á þetta fé sem gjöf frá A, enda þótthann hafi, er þeir fóru í bankann í seinna skiptið (8. september), sagt við Aað hann gæti endurgreitt þetta fé ef hann þyrfti á því að halda. Sama afstaðaverður ráðin af hinni skriflegu samantekt ákærða sem hann lagði fram hjálögreglu og fyrr var nefnd. Gaf ákærði þá skýringu á þessum mun fyrir dómi aðhonum hafi skilist að A liti alveg eins svo á að þetta væri gjöf en hannítrekaði að sjálfur hafi hann alltaf litið á þetta sem lán og ætlað að borgaþað til baka. Þálét ákærði þess ekki getið við skýrslugjöf hjá lögreglu að fjárhagsvandræðihans hefðu borist í tal milli þeirra A áður en fyrsta millifærslan átti sérstað. Í samantekt af skýrslu hans hjá lögreglu segir að hann hafi verið íheimsókn hjá þeim A og E 31. júlí 2014 og „þeir verið að spjalla um daginn ogveginn“ þegar A hafi boðið sér fé „að fyrra bragði“. Ennfremurer framburður ákærða fyrir dómi frábrugðinn framburði hans hjá lögreglu að þvíleyti að hjá lögreglu bar hann um að hafa sjálfur stungið upp á tölunni 25milljónir króna í bankanum, við fyrstu millifærsluna, og að A hafi samþykkt þáfjárhæð, en fyrir dómi bar hann um að þeir hafi ákveðið þá fjárhæð „ísameiningu“, eins og fyrr sagði. Loksber að nefna að í skýrslu ákærða hjá lögreglu kemur fram að á miða sem ákærðikvaðst hafa afhent gjaldkera við fyrstu millifærsluna hafi staðiðreikningsnúmer hans sjálfs og kennitala A. Fyrir dómi staðfesti hann að ámiðanum hafi staðið reikningsnúmer hans og „kennitala“, en ekki var hann um þaðspurður fyrir dómi hvers kennitala það var. Aðöðru leyti virðist framburður ákærða fyrir dómi samræmast í helstu atriðumframburði hans hjá lögreglu. Brotaþoli,A, kom fyrir dóminn í fylgdstarfsmanns hjúkrunardeildarinnar þar sem hann býr nú. Hann þekkti ákærðaauðsjáanlega, þótt hann heilsaði honum ekki með nafni. Hann kvaðst muna eftirþví að hafa farið í bankann með ákærða í eitt skipti. Hann hafi sagt ákærða aðtaka það fé sem hann þyrfti, en hann hafi ekki ætlast til þess að ákærði tækiþað allt. Hann kvaðst ekki vita hve mikið fé hann hafi þá átt í banka, en þaðhafi ekki verið mörg þúsund, „kannski tíu þúsund“. Í framburði hans kom fram aðhonum hafi líkað svo vel við ákærða að honum hafi fundist að hann ætti aðgreiða fyrir honum. Einnig kom fram að honum hafi þótt ákærði eiga inni hjá sérfyrir vinnu á [...], er hann var þar sem unglingur. Hann hafi ekki viljaðleggja fram kæru á hendur ákærða. Hann kvaðst hafa litið á þetta sem lán oghafa ætlað að „bjarga“ ákærða. Hann kvaðst hafa búist við endurgreiðslu þegarákærði væri búinn að „jafna“ eitthvert „mál“ en sagðist ekki muna út á hvað þaðmál gekk. Asagðist hafa búið alla sína ævi á [...], og verið þar með búrekstur ásamtsystkinum sínum, en hafa unnið um skeið á [...] við að taka á móti fiski. Hannhafi lokið skólagöngu um fjórtán ára aldur. Aðspurður kvaðst hann alla tíð hafaverið mjög óglöggur á tölur. Afframburði A fyrir dómi varð glöggt ráðið að hann býr nú við verulegaminnisskerðingu, sem m.a. lýsti sér í því að hann taldi sig enn búa á [...]ásamt E bróður sínum, árið væri 1962 og að þinghaldið færi fram á [...]. Hannkvaðst ekki muna vel eftir ákærða á fullorðinsárum og ekki minnast þess aðákærði hafi heimsótt þau systkinin að [...] á húsbíl. Aðspurður hvort hannminntist þess að hafa lánað ákærða fé til íbúðarkaupa fyrir mörgum árum, kvaðsthann ekki muna eftir því, en sagðist hafa verið svo vel við ákærða að hann gætivel trúað því að hann hefði gert það. Að því marki sem hann gat borið um atviksamræmdist framburður hans fyrir dómi í meginatriðum framburði sem hann gaf hjá lögreglu 11. október 2014. Eiginkonaákærða, I, kaus að gefa skýrslu fyrirdómi. Hún lýsti atvikum svo að undanfarin ár hafi þau hjónin komið að [...] oftá ári og gist þá í ferðavögnum á túninu þar. Áður fyrr hafi þau hjónin dvaliðþar í þrjár eða fjórar vikur í sumarfríum, en eftir að ákærði fór að vinnaerlendis í 17 daga í senn, og síðan átt frí í 17 daga, hafi þau nýtt frídagahans til að skjótast austur, ýmist á [...] eða á [...]. Erþau ákærði og börn þeirra heimsóttu bræðurna, A og E, um mánaðamót júlí ogágúst 2014, hafi A upp úr þurru minnst á að hann ætti fé sem hann hefði ekkiþörf fyrir og spurt hvort ákærði gæti ekki notað það. Ákærði hafi svarað þvíjátandi en síðan hafi talið beinst að öðru. Þau hjónin hafi ekki rætt þettaneitt frekar og ekki haft hugmynd um hve mikið fé A hefði í huga. Daginneftir hafi þau ákærði, börn þeirra og A haldið í bankann, þar sem A hafi látiðmillifæra 25 milljónir króna yfir á reikning ákærða. Sjálft hafi vitnið sinntyngsta barni þeirra hjóna í bankanum og lítið fylgst með því sem fór fram, envitað að verið væri að millifæra þessa fjárhæð. Á leið frá bankanum hafi A sagtað þetta hefði verið níska af sér og spurt, orðrétt, hvort þau gætu ekki „notað5 milljónir í viðbót“. Þau hafi því snúið aftur í bankann þar sem 5 milljónirkróna til viðbótar hafi verið millifærðar. Aðspurð hvað henni hafi þótt umþessar millifærslur kvaðst hún ekki telja sig hafa verið í aðstöðu til að hafa neináhrif á það sem fram fór milli A og ákærða. Næsthafi þau litið við hjá A 8. september 2014, á leið sinni til [...]. Er þau voruað kveðja hafi A beðið þau að bíða aðeins á meðan hann ræddi við E, bróðursinn. Hann hafi síðan kallað á þau aftur og spurt hvort það myndi ekki nýtastfjölskyldunni ef hann léti þau fá meira fé. Þau hafi svarað því játandi, enfjárhæðin hafi ekki verið rædd. Að því búnu hafi A farið með þeim aftur íbankann, þar sem 12 milljónir króna hafi verið millifærðar. Ákærðihafi tekið skýrt fram við A, bæði í þetta skiptið og og hið fyrra, að hann ættiflugvél sem verið væri að gera upp og að hann myndi endurgreiða A þegar húnyrði seld. Að auki hefði hann tekið fram að hann myndi greiða A fyrr, ef hannþyrfti á því að halda. Vitnið kvaðst hafa litið svo á að um lán væri að ræða,en ekki gjöf, enda hefði strax verið rætt um að þetta yrði endurgreitt erflugvélin yrði seld, en hún yrði 25–30 milljóna króna virði þegar hún væritilbúin. Ekki hafi verið rætt um kjör eða skilmála vegna lánsins. Aðspurtum fjárhag þeirra hjóna á þessum tíma sagði vitnið þau hafa verið skuldug, enekki svo að þau réðu ekki við skuldirnar. Vísaði hún þar til þess að ákærðiværi hátekjumaður. Féð sem þau fengu frá A hafi verið notað til að greiða niðurskuldir. Nánar aðspurð sagði hún þau hafa greitt niður lán vegna húsbílsins, um5 milljónir króna eða rúmlega það, um 10 milljónir króna í erlent húsnæðislán,og um tveggja milljóna króna yfirdráttarskuld vegna flugfélags sem ákærði hafiverið ábyrgðarmaður að, en gat ekki gert nánari grein fyrir í hvað féð hefðirunnið. Aðspurð um útgjöld sem koma fram á kreditkortareikningi vitnisins upp átæpa eina milljón króna vegna viðskipta við erlendar vefsíður á ríflega mánaðartímabili í kringum þann tíma sem umræddar millifærslur fóru fram, gaf hún þáskýringu að um væri að ræða kaup á vörum sem dóttir þeirra hjóna á táningsaldriseldi á netsíðum. Vitniðkvaðst hafa talið að þau hjónin væru borgunarmenn fyrir skuldinni við A. Vitniðkvaðst ekki hafa fundið neina breytingu á A vitrænt í þessi skipti sem þauheimsóttu hann í ágúst og september 2014, og hvorki hafa fundið aðskammtímaminnið væri farið að bregðast honum, né að hann bæri ekki skynbragð ápeninga og fjárhæðir. Þar áður taldi vitnið þau ákærða hafa hitt A síðast íkringum mánaðamót maí og júní sama ár, og hafi það þá verið í fyrsta skiptiðsem þau hittu hann eftir að hann fluttist á hjúkrunarheimilið síðla árs 2013. Framburðureiginkonu ákærða fyrir dómi samræmist í öllum meginatriðum samantekt á skýrslusem hún gaf við lögreglurannsókn málsins, 21. janúar 2015, þar sem hún hafðiréttarstöðu sakbornings. J gaf skýrslu fyrir dómi og kvaðst hafahaft áralöng kynni af A, sem til hafi komið fyrir sameiginlegan áhuga þeirra áfuglum og náttúrufræði. Í framburði hans kom fram að í samskiptum þeirra A hafimargoft komið fram að A ætti erfitt með tölur og peninga, t.d. er vitnið sinntiinnkaupum fyrir hann. Nefndi vitnið sem dæmi að A hafi komið með 15.000 krónurtil hans til að endurgreiða honum innkaup fyrir 1.500 krónur. Þá hafi A beðiðvitnið að gæta greiðslukorts og pin-númers fyrir hann á ferðalagi erlendis. Vitniðkvaðst hafa greint breytingar á A vitrænt séð nokkru áður en hann fluttist áhjúkrunardeildina, eða fyrir um 4–5 árum, og fundist skammtímaminni hans verafarið að hraka. Nefndi vitnið sem dæmi að A hafi þá þegar verið orðinn illaáttaður á dögum og fólki og ekki lengur getað sinnt þeim venjubundnu verkumsínum að sinna fulglamerkingum og tæma fiðrildagildrur með reglulegu millibiliog að halda utan um niðurstöður í minnisbók. A hafi ekki áttað sig á þessusjálfur, en smám saman hafi fjarað undan þessum verkum hans. Vitniðkvaðst hafa hitt A rétt eftir að hann gaf skýrslu hjá lögreglu vegna málsins oghafi það verið í fyrsta og eina skiptið sem hann hafi heyrt nokkurt [...]hallmæla nokkrum manni. A hafi brostið í grát og sagt: „Ég hélt að þetta helvítiværi vinur minn.“ Vitniðkvaðst hafa upplifað það að E, bróður A, hafi ekki verið kunnugt ummillifærslurnar fyrr en málið var komið til lögreglu og að E hafi tekið máliðmjög nærri sér. Einniggáfu skýrslu sem vitni B, [...], G, [...], og H, [...]. Þau staðfestu það sem gögn málsins bera með sér, að þaueru núverandi eigendur [...] í gegnum félagið [...] ehf. og jafnframt að þeimsé kunnugt um erfðaskrá bræðranna E og A, frá 18. september 2008, þar sem þaueru tilgreind erfingjar að meginhluta eigna bræðranna, að hinum langlífariþeirra látnum, en um erfðaskrána hafi þeim fyrst orðið kunnugt eftir andlátE. Íframburði þeirra allra kom fram að þau hafi verið farin að veita athyglibreytingu á ástandi A á meðan hann bjó enn á [...], áður en hann lærbrotnaði ogfluttist á hjúkrunarheimili í október 2013. H taldi að ástand hans hafi veriðfarið að versna 2012, en hin tvö miðuðu í framburði sínum við árið 2013 og aðþá um sumarið hafi ástandið verið orðið slæmt. Nefndu vitnin að breytingin hafifalist í því að A hafi verið mun meira inni við en honum hafi verið tamt,jafnvel sofið um miðjan dag, og að hann hafi farið bæði dagavillt ogárstíðavillt. Hkvaðst fyrst hafa orðið vör við vandkvæði A varðandi peninga er hún sinntiinnkaupum fyrir þá bræður, en það hafi hún ekki gert fyrr ensíðustu ár þeirra á[...]. G kvaðst ekki hafa séð um innkaup fyrir þá bræður, en að A hafi alltaftalað um það að hann hefði ekki getað lært reikning. Hún kvaðst aldrei hafa séðpeninga á [...]. B kvað A sjálfan hafa talað um talnablindu sína og að hanngæti ekki gert greinarmun á hærri og lægri fjárhæðum. Vitnið kvaðst hafa séð umað greiða reikninga fyrir þá þrjá bræður, A, E og F, allt frá því áður en F dóá árinu 2008. Þálýstu G og B því hvernig bræðurnir A og E brugðust við er þeim var sagt fráumræddum millifærslum. Bæði sögðu að þetta hafi komið E á óvart, hann hafiverið mjög sleginn yfir þessu og haft á orði að ákærði hefði „farið í þannveikari“. Viðbrögð A hafi verið óræðari og hann hafi ekki virst skilja þegar rættvar um fjárhæðir millifærslnanna, en þegar útskýrt hafi verið fyrir honum að umnánast aleigu hans væri að ræða, hafi hann haft á orði að hafi hann viljað látaákærða hafa eitthvert fé hafi það ekki átt að vera allt hans fé. Hann hafi lýstvilja til að leggja fram kæru vegna málsins. Framburðurframangreindra fjögurra vitna, sveitunga brotaþola, samræmist í öllumaðalatriðum skýrslum sem þau gáfu hjá lögreglu við rannsókn málsins. Þágáfu skýrslu fyrir dómi sem vitni fjórir starfsmenn útibús Landsbanka Íslands[...], K gjaldkeri, L fjármálaráðgjafi, M gjaldkeri (sumarstarfsmaður) og N útibússtjóri. Engin þeirra bar um að hafa talið neitt óeðlilegt áferðinni, eða að A hafi virst undir þvingunum eða þrýstingi, enda hefðuumræddar millifærslur þá ekki verið afgreiddar. K,sem afgreiddi fyrstu millifærsluna, 25 milljónir króna, kvað A sjálfan hafahaft orð fyrir þeim ákærða og staðfesti aðspurð framburð sinn hjá lögreglu umað A hafi sjálfur nefnt fjárhæðina. M,sem afgreiddi aðra millifærsluna, 5 milljónir króna, kvaðst hafa fengiðóþægilega tilfinningu við millifærsluna, vegna þess hvernig mennirnir báru sigað, en hún kvað ákærða hafa komið fyrstan að gjaldkeraborðinu og haft orð fyrirA, m.a. nefnt fjárhæðina sem millifæra átti, 5 milljónir króna. A hafi þó virstsamþykkur millifærslunni. N,sem afgreiddi þriðju millifærsluna, 12 milljónir króna, taldi fyrir dómi aðfjárhæðin hafi staðið á miða sem henni var réttur, auk reikningsnúmera, enaðspurð kvað hún réttan þann framburð sinn hjá lögreglu að annar hvor þeirra Aeða ákærða hafi nefnt fjárhæðina, þótt hún væri ekki viss hvor þeirra það var.Hún sagðist ekki muna hvor þeirra hafi rétt henni miðann, en staðfesti aðspurðframburð sinn hjá lögreglu um að það hafi verið ákærði. Hún kvaðst ekki þora aðfullyrða hvor þeirra, ákærði eða brotaþoli, hafi haft orð fyrir þeim, en sjálfhafi hún beint orðum sínum til brotaþola. Lbar um samskipti sín við ákærða er hann kom við í útibúi bankans [...] 15.október 2014. Hún kvað ákærða hafa lagt ökuskírteini sitt á borð hennar ogkynnt erindi sitt svo að það varðaði bræðurna E og A. Hún fullyrti, ítrekaðaðspurð, að ákærði hafi í samtalinu óskað eftir því að fá prókúru fyrir E ogóskað eftir útfylltu formi til þess. Hún hafi neitað því, enda hefðu þá veriðgefin þau fyrirmæli innan bankans að verða ekki við slíkri ósk varðandibræðurna, nema í samráði við lögmann þeirra. Hún hafnaði þeirri skýringuákærða, sem undir hana var borin, að hann hafi aðeins verið að óska eftirupplýsingum um nafn prókúruhafa á reikninga þeirra bræðra. Framburðurframangreindra fjögurra bankastarfsmanna samræmist í öllum aðalatriðum skýrslumsem þessi vitni gáfu við lögreglurannsókn málsins. Samræmist framburður þeirrajafnframt því sem fram kemur á myndskeiðum úr eftirlitsmyndavél útibúsLandsbankans [...], og útprentuðum myndum úr því myndskeiði. Meðal annars er þarvel sjáanlegt að ákærði dregur í öllum tilvikum upp miða úr brjóstvasa sínumsem hann afhendir gjaldkera. Þá er ljóst af þessum myndum að ákærði hafði sigmeira í frammi en brotaþoli við afgreiðsluborðið við aðra og þriðjumillifærsluna, meðan brotaþoli stóð álengdar framan af. Við fyrstumillifærsluna er hins vegar sjáanlegt að A kemur fyrr að gjaldkeraborðinu ogræðir við gjaldkera, áður en þeir ákærði rýna saman í tvö yfirlit sem gjaldkeriréttir þeim. Dregur ákærði síðan upp miða úr brjóstvasa sínum og brotaþolikvittar fyrir millifærslunni. Aukframangreindra vitna, sem öll gáfu skýrslu við lögreglurannsókn málsins, gafbróðir brotaþola, E, stutta skýrsluhjá lögreglu 26. október 2014 og fór sú skýrslugjöf fram í herbergi hans og A áhjúkrunardeild [...]. E lést á árinu 2015. Liggur fyrir samantekt á skýrsluhans hjá lögreglu, auk hljóðupptöku af henni. Eru ekki efni til þess að rekjaþá skýrslugjöf að öðru leyti en því að þar kom fram að vitnið rámaði, aðspurtbeint, í heimsóknir ákærða 1. ágúst og 8. september 2014, en vitnið kvaðst ekkimuna eftir því að rætt hafi verið um að fara í banka. Þá kvaðst hann, aðspurðurhvort hann myndi eftir því að ákærði hafi beðið A að koma með sér eða eitthvaðslíkt, ómögulega geta munað hvers vegna A og ákærði hafi „farið tveir saman“.Loks svaraði hann því neitandi, aðspurður í lok skýrslutökunnar hvort hannvissi eitthvað um umræddar millifærslur. Fyrirdómi gáfu einnig skýrslu lögreglumennirnir P,R og S. Staðfestu þeir allir skýrslugjöf sína í málinu. Í framburði Rkom fram að hann hafi upplifað það við skýrslutöku af brotaþola að hann væriorðinn aldraður, óöruggur með sig og gleyminn og því hafi hann áréttað, ísamantekt sinni á skýrslu brotaþola, mikilvægi þess að þeir sem síðar kæmu aðmálinu hlýddu á upptökuna sjálfa. Í framburði S kom fram að E heitinn hafivirst hrumur og heyrnardaufur, en alveg skýr og skilið það sem fram fór viðskýrslutöku af honum. Ennfremur gaf skýrslu fyrir dómi systir ákærða, T. Hún kvaðst, líkt og ákærði, hafa verið í sveit að [...] sembarn, og hafa heimsótt bæinn árlega síðan. Hún kvaðst hafa heimsótt A áhjúkrunardeildina í lok maímánaðar 2014 og ekki hafa merkt neinn mun á A þá.Hún hafi stoppað í um klukkustund og þau rætt um daginn og veginn. A hafidregið fram myndaalbúm og sýnt henni myndir. Þástaðfesti U flugvirki fyrir dómiskriflega yfirlýsingu sína, dags. 2. febrúar 2016, þar sem fram kemur aðflugvél ákærða, [...], sé í viðgerð hjá honum og að áætlað sé að viðgerð ljúkií haust. Aspurður fyrir dómi kvaðst hann áætla að það muni kosta um 5 milljónirkróna í vinnustundum talið að koma vélinni í flughæft ástand, en kvaðst ekkigeta sagt til um hvað vanti á í efniskostnaði. Meðalvél af slíku tagi, íflughæfu ástandi, geti selst á um 20 milljónir króna. Í læknabréfi C, læknis við Heilbrigðisstofnun [...], dags. 18. september 2014,kemur fram að A búi á hjúkrunardeild [...] og hafi gert síðan í október 2013,en þangað hafi hann komið eftir mjaðmarbrot. Í upphafi bréfsins eru hagir A raktir, og erþar m.a. haft eftir honum sjálfum og aðstandendum að hann hafi ekki getað lokiðmenntaskólagöngu vegna „erfiðleika með tölur“ og hafi „alla tíð forðast bókhaldog allt sem viðkom rekstri og peningum, sem ekki hefur farið fram hjá neinumsem hann þekkja“. Þá segir í bréfinu: „Strax fór að bera á glöpum hjá honum,sem ekki höfðu verið eins áberandi heima á [...]. Fyrir hann var lagt próf ínóvember 2013, þar sem hann náði 26/30 stigum (mms, stutt próf til að metaglöp). Úr því prófi mátti greina byrjandi glöp, sem sagt heilabilun. Síðanhefur minni hans hrakað, og núna í september 2014 var aftur lagt fyrir hannsama próf, og hann náði 22/30 stigum, greinileg afturför eins og við má búastmeð heilabilunarsjúkdóma. Hann er illa áttaður á stund og árstíð og svo erskammtímaminnið mjög slæmt, getur ekki lært nýja hluti og man illa hvað gerðistsama dag.“ Í læknabréfinu kemur enn fremur fram að læknirinn hafi lagt fyrir Atalnapróf, sem lýst er í bréfinu, og telji niðurstöðu þess benda til þess að Asé að öllum líkindum talnablindur. Ísamanteknu áliti læknisins í bréfinu segir: „A er með töluverð einkenniheilabilunar, versnandi síðasta ár. Skammtímaminnið er það sem er mest áundanhaldi og hann er einnig óáttaður á tíma, dagsetningum, ártölum og árstíð.Hann hefur alltaf átt erfitt með tölur, eins og þeir vita sem hann þekkja, ogfer það hrakandi með tímanum (vitna í það einfalda próf sem ég lagði fyrirhann). Ég tel hann ekki hæfan, hvorki núna né síðasta ár til að greina tölur,né ráðstafa fjármunum sínum, vegna erfiðleika með tölur og heilabilunar.“ Clæknir staðfesti fyrir dómi framangreint læknabréf sitt og gerði nánari greinfyrir því áliti sem kemur fram í bréfinu. Hún kvað A þurfa mikla stýringunúorðið og að sú þörf hafi verið byrjuð strax á árinu 2014. Upplýsingar umerfiðleika hans við að greina tölur hafi komið frá honum sjálfum og þeim semhelst heimsóttu hann, B og G. Aðspurð kvað hún erfitt að segja til um hversuauðséð það gat verið leikmanni að átta sig á að A var farið að förlast á árinu2014, það hefði farið eftir því hvað þeim hefði farið á milli. Það hefði getaðdulist í klukkutímaspjalli um liðna tíð, enda sé það vel þekkt að fólk meðheilabilun geti spjallað heillengi um fortíðina, þótt fátt verði um svör þegartalið berst að nútíðinni. Viðrannsókn málsins var D geðlæknirtilkvaddur af lögreglu til að meta hæfi A til að taka umræddar ákvarðanir umfjármál sín. Álitsgerð geðlæknisins er dagsett 7. apríl 2015. Kemur þar fram aðgeðlæknirinn hafi hitt A á hjúkrunardeildinni [...], 27. mars s.á., og rætt viðhann tvívegis þann dag, auk þess sem rætt hafi verið við Q, deildarstjórahjúkrunardeildarinnar, og C lækni. Þá hafi verið rætt við J, B og G. Ísamantekt álitsgerðar hans segir: „A er 88 ára gamall einhleypur karlmaður, semhefur búið við vaxandi minnisleysi á undanförnum árum. Sérlega er um að ræðavaxandi skerðingu á skammtímaminni, hann er á köflum ekki áttaður á stund ogstað, frumkvæði hans er mjög lítið. Öllum ber saman um að A hafi alla tíð átt íerfiðleikum með tölur. Jafnvel hefur verið talað um talnablindu hjá honum.Minnisbilunin hefur verið staðfest með svokölluðu MMSE prófi. Í nóvember 2013fékk hann 26/30 á því prófi, í september 2014 fékk hann 22/30 og hann fékk18/30, þegar undirritaður lagði sama próf fyrir. Ahefur að mörgu leyti lifað sérstöku og að hluta til vernduðu lífi. Hann hefuralla tíð haft mikla sérþekkingu á náttúru Íslands, sérlega á blómum, fuglum,fiðrildum og stærri skordýrum. Hann hefur að eigin sögn ekki getað lært erlendmál og nefnir að sér hafi stundum fundist að hann væri heimskur. Ljóst er aðminnisbilun A hefur á síðustu árum farið hratt vaxandi. Allir sem þekktu Avissu af þessu. Í síðara viðtali undirritaðs við A kemur skýrlega fram, hvelítið A veit um hvað er að gerast á Íslandi í dag. Það er í fullu samræmi viðmikla minnisskerðingu A. Þessi minnisskerðing samræmist Alzheimer sjúkdómi.“ Íniðurstöðukafla álitsgerðarinnar kemur fram að þar sé leitast við að svaraspurningum sem lögregla lagði fyrir geðlækninn í bréfi 9. mars 2015. Segir þar:„Eins og fram kemur í greinargerð þessari býr A við nokkuð hratt vaxandiminnistruflun. Minnistruflun er staðfest með viðtölum, skoðun og niðurstöðum ásérhæfðum prófum, sem meta minnisskerðingu. Minnistruflunin samrýmist Alzheimersjúkdómi og hefur minnistruflunin farið hratt vaxandi á síðasta ári ogverulegar líkur eru á að minnistruflunin haldi áfram að versna. [...] [...]Undirritaður hefur engar upplýsingar um annað en að hlýtt hafi verið milli A og[ákærða]. Núer svo komið hjá A að hann man ekki nafn [ákærða] og telur að hann hafieingöngu verið á [...] hluta sumars og að hann hafi ekki fengið borgað nægilegafyrir þá vinnu sem [ákærði] innti af hendi. Þaðer ekki óeðlilegt að A muni að e-u leyti eftir því að hafa farið með [ákærða] íbanka til að taka út peninga. Ljóst er að atburðurinn hefur haft mikiltilfinningaleg áhrif á A. Slíkir atburðir festast frekar í minni þeirra sem aðöðru leyti hafa minnisbilun. A gerir sér enga grein fyrir því um hvað miklapeninga var að ræða. Avissi að hann átti peninga á bankabók en aðrir sáu um að borga reikninga fyrirhann. Ahefur alla tíð verið mjög óglöggur á tölur, talað hefur verið um talnablinduhjá honum. Þegar langt genginn Alzheimer sjúkdómur kemur til viðbótar er ljóstað A gerði [sér] enga grein fyrir því um hvað háar upphæðir var að ræða. ÁstandA er þannig að mjög ólíklegt er að hann hafi haft frumkvæði að því að taka útumrædda peninga. Sjálfsagt hefur hann tekið því vel ef aðrir stungu upp á því. Þaðer mat undirritaðs að vegna ástands A hafi hann verið algerlega ófær um að takaþær ákvarðanir, sem fólust í því að nánast tæma bankabók hans á síðastliðnusumri og hausti. Ekkert bendir til þess að hann hafi áttað sig á því hvaðaþýðingu þær aðgerðir höfðu. Kemur þar hvort tveggja til, mikil vangeta hans aðátta sig á tölum og langt genginn Alzheimer sjúkdómur.“ Dgeðlæknir staðfesti fyrir dómi framangreinda álitsgerð sína og gaf nánariskýringar á niðurstöðum hennar. Í framburði hans kom fram að A hafi talað um aðhann myndi ekki vel og að fram hafi komið, einnig í viðræðum við aðra, að hannværi ansi glúrinn í að fela minnisleysi sitt. Aðspurður hvort ástand hans gætidulist leikmanni, sem hitti A ekki reglulega og spjallaði við hann í hálfa tileina klukkustund, kvaðst hann telja það hugsanlegt, en benti á að ákærðivirtist hafa haft samband við A reglulega undanfarin ár og kvaðst halda að hannhefði átt að taka eftir því að honum hefði hnignað, þótt hann hefði kannskiekki áttað sig á því hve mikil hnignunin væri. Tók vitnið fram að það hafigreinilega ekki farið milli mála þeirra manna sem þekktu A mjög vel, og voru aðkoma í reglulegar heimsóknir til hans, tvisvar, þrisvar í viku, að hann varorðinn töluvert skertur og reyndar mjög skertur. Ástand hans hafi farið „nokkuðhratt versnandi“, um sé að ræða töluverða lækkun á tveimur árum. Vísaði vitniðþar til minnisprófanna. Aðspurður hvort hægt væri að draga ályktanir varðandiástand A lengra aftur í tímann, kvað hann ekki hægt að segja til um það hvenærglöpin hafi byrjað nákvæmlega, en þau hafi greinilega verið byrjuð á árinu2013.IIINiðurstaða. Ákærðaer gefið að sök að hafa, 1. ágúst og 8. september 2014, notfært sér bágindi ogfákunnáttu brotaþola, sem þá var 87 ára að aldri, búsettur á hjúkrunarheimili,og „haldinn minnistruflun vegna langt gengins Alzheimer sjúkdóms og vangetu tilþess að átta sig á tölum“, með því að fá hann til að millifæra fjármuni, alls42 milljónir króna, af bankareikningi sínum á bankareikning ákærða í þremurmillifærslum, sem nánar er lýst í ákæru, til þess að „afla sjálfum sérfjármunanna án nokkurs endurgjalds“. Segir í ákæru að brotaþoli hafi sökumframangreinds ástands síns hvorki getað gert sér grein fyrir þýðinguráðstafananna, né um hve mikla fjármuni væri að ræða, en að ákærða hafi ekkigetað dulist ástand hans. Íákæru er sú háttsemi sem þar er lýst talin misneyting er varði við 253. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem segir: „Hafi maður notað sérbágindi annars manns, einfeldni hans, fákunnáttu eða það, að hann var honumháður til þess að afla sér með löggerningi hagsmuna eða áskilja sér þá þannigað bersýnilegur munur sé á hagsmunum þessum og endurgjaldi því sem fyrir þákoma eða skyldi koma, eða hagsmunir þessir skyldu veittir án endurgjalds, þávarðar það fangelsi allt að 2 árum.“ Til þess að refsað verði fyrir brot gegn þeirrigrein almennra hegningarlaga þarf að sýna fram á ásetning til allra þátta þessverknaðar sem þar er lýst, sbr. 18. gr. sömu laga. Auk þess þarf að sýna fram áásetning til auðgunar, sbr. 243. gr. sömu laga. Ákærðineitar sök og hafnar bótakröfu. Varnir hans eru ítarlega raktar í greinargerðsem verjandi hans lagði fram í málinu, en þær eru í meginatriðum eftirfarandi: Ákærðikannast við að hafa farið með brotaþola, A, í útibú Landsbankans [...] í umræddþrjú skipti þar sem millifærslurnar áttu sér stað, en byggir á því aðyfirfærsla fjármunanna hafi farið fram að frumkvæði brotaþola og með vitneskjuog stuðningi bróður hans heitins, E, sem þá bjó með A í herbergi á [...].Byggir ákærði á því að um lán hafi verið að ræða, hann hafi ætlað að endurgreiðaþessa fjármuni og því hafi aldrei verið um neinn ásetning til auðgunar að ræða.Engin leynd hafi hvílt yfir þessum gerningum og hafi lánið til að mynda veriðtalið fram á skattframtali hans vegna ársins 2014 og síðar. Hann séhátekjumaður og telji sig borgunarmann fyrir þessum fjármunum. Þáhafnar ákærði því alfarið að honum hafi mátt vera ljóst ástand brotaþola og aðhann hafi notfært sér það, teljist sú lýsing á ástandi brotaþola sem greinir íákæru á annað borð sönnuð. Bendir ákærði á að heimsóknir hans til bræðrannahafi orðið styttri eftir að þeir fluttu á hjúkrunarheimilið í október 2013 oghann hafi aldrei orðið var við að A væri farið að förlast. Þá hafi hann aldreiheyrt af eða orðið var við að A ætti í erfiðleikum með tölur eða peninga. Loks eraf hálfu ákærða bent á að meðal þeirra sem gefið hafa skýrslu vegna málsins séuþrjú vitni, B, G og H, sem eigi hagsmuna að gæta af málinu sem erfingjar Asamkvæmt erfðaskrá. Kunni þau tvö fyrstnefndu að hafa beitt brotaþola og bróðurhans heitinn þrýstingi til þess að kæra málið og haft áhrif á framburð þeirrahjá lögreglu. 2. Brotaþolihefur borið um það að hann hafi alla tíð haft takmarkaðan skilning á tölum oghafi þurft að hætta menntaskólanámi sökum lýstrar talnablindu sinnar. Er sáframburður hans studdur framburði fjögurra vitna, sveitunga hans sem þekkt hafavel til hans um árabil. Þá styðst sá framburður hans um þetta atriði viðvottorð og vitnisburði C læknis og D geðlæknis, sem mátu það atriði sérstaklegameð því að leggja fyrir hann einföld talnapróf á árunum 2014 og 2015. Fær þettaeinnig stoð í samantekt og hljóðupptöku af framburði brotaþola hjá lögreglu 11.október 2014, þar sem örðugleikar hans við að svara spurningum um fjárhæðirmega teljast augljósir. Telur dómurinn óhætt að leggja til grundvallar aðbrotaþoli eigi, og hafi lengi átt, við vangetu að stríða varðanditalnaskilning. LæknabréfC læknis og álitsgerð D geðlæknis, sem þau staðfestu fyrir dómi og gáfu nánariskýringar á, eru rakin hér að framan. Tekur dómurinn, sem skipaður er sérfróðummeðdómanda, undir það álit læknanna að langlíklegasta skýring hinna augljósu ogversnandi minnisglapa, sem A er nú haldinn, sé sú að hann sé haldinnheilabilunarsjúkdómi af Alzheimer-gerð. Telur dómurinn óhætt að leggja það tilgrundvallar þótt sú greining hafi ekki verið staðfest með myndrannsóknum,ýtarlegra minnisprófi eða taugasálfræðilegu mati á sínum tíma, enda er ekkertfram komið í málinu sem bendir til annarra orsaka minnisglapa hans. Slíkursjúkdómur fellur einn sér undir hugtakið „bágindi“ í 253. gr. almennrahegningarlaga, og enn frekar er um bágindi að ræða þegar við bætistframangreind vangeta varðandi tölur. SvokallaðMMSE-próf (Mini-Mental-State-Examination), sem lagt var fyrir A í nóvember2013, bendir til þess að hann hafi þá þegar þjáðst af heilabilun á vægu stigi(26/30), sem hafi farið versnandi er leið á árið 2014, þótt hún teldist enn vægí september það ár er prófið var lagt fyrir hann öðru sinni (22/30), skömmueftir að atvik máls þessa áttu sér stað. Í ljósi niðurstöðu prófsins íseptember, getur dómurinn ekki tekið fyllilega undir þá lýsingu sem fram kemurí niðurstöðu álitsgerðar D geðlæknis að um „langt genginn“ Alzheimersjúkdómhafi verið að ræða, a.m.k. ekki á þeim tíma. Að öðru leyti tekur dómurinn undirniðurstöður geðlæknisins, sem fá enn fremur stoð í áliti C læknis. Þar á meðaltekur dómurinn undir þá niðurstöðu D geðlæknis að ástand brotaþola, þegar litiðer bæði til heilabilunarsjúkdóms hans og meðfæddrar takmörkunar hans varðanditölur, hafi á umræddum tíma verið slíkt að hann hafi ekki verið fær um að gerasér grein fyrir þýðingu þeirra fjárhagslegu ráðstafana sem fólust í umræddummillifærslum. Þá tekur dómurinn undir það álit geðlæknisins að ólíklegt sé að Ahafi haft frumkvæði að slíkum gerningum, þótt ekki verði í efa dregið að A hafibrugðist vel við beinum eða óbeinum uppástungum um að veita fé til ákærða, semauðsætt var við skýrslugjöf brotaþola fyrir dómi að hann ber hlýhug til. Íframburði geðlæknisins kom fram að ekki sé hægt að draga neinar ályktanir afþeim minnisprófum sem lögð voru fyrir A um það nákvæmlega hvenær sjúkdómurinnfór að gera vart við sig, en fram kom þó að það hafi greinilega verið á árinu2013. Kemur það heim og saman við framburð sveitunga A fyrir dómi, þ.e. þeirraB, G og H, sem vel þekkja til hans og báru öll fyrir dómi um að andlegri heilsuA hafi verið farið að hraka meðan hann bjó enn á [...]. Nefndu þau tvöfyrstnefndu sumarið 2013 í því sambandi, en H nefndi árið 2012. Þótt virðaverði framburð þessara vitna í ljósi hagsmuna þeirra sem erfingja A samkvæmtsameiginlegri erfðaskrá hans og E, var framburður þeirra allra fyrir dómi heiltá litið trúverðugur að mati dómsins og varð ekki annað af honum ráðið en að þauberi fyrst og fremst hagsmuni A fyrir brjósti. Auk þess sem framburður þessaravitna kemur heim og saman við læknisfræðileg gögn og framburð lækna, samræmistframburður þeirra um hrakandi andlega heilsu A einnig framburði vitnisins J,sem gaf greinargóða lýsingu á því hvernig ástandi A fór að hraka fyrir um 4-5árum. Verður ekki annað séð en að þar sé um algerlega óvilhallt vitni að ræða. Samkvæmtframanrituðu telur dómurinn óhætt að leggja það til grundvallar, sem styðstbæði við framburð vitna um einkenni hans og mat lækna, að farið hafi að bera áeinkennum heilabilunarsjúkdómsins hjá brotaþola síðasta sumarið sem hann bjó á[...], þ.e. sumarið 2013, nokkru áður en hann beinbrotnaði og fluttist áhjúkrunardeild [...] í októbermánuði það ár. Aukþess sem að framan greinir telur dómurinn gögn málsins og framburð vitna bendatil þess að brotaþoli hafi alla sína tíð lifað tiltölulega einföldu og vernduðulífi að [...], og að þetta renni fremur stoðum undir það en hitt að auðveltkunni að hafa verið að misnota sér lýst ástand hans og fákunnáttu. Þóttbrotaþola hafi verið lýst sem miklum fræðimanni, sjálfmenntuðum, á sviðináttúrunnar, þarf það alls ekki að stangast á við þá lýsingu sjálfs hans ogvitna, að hann hafi verið mjög óglöggur á tölur. Framburð brotaþola fyrir dómi,svo langt sem hann náði, metur dómurinn trúverðugan.3. Samkvæmtframburði ákærða og eiginkonu hans fyrir dómi heimsóttu þau bræðurna á [...] umárabil svo til mánaðarlega frá maí til október ár hvert og dvöldust jafnvel þarí túnfætinum í nokkra daga í senn. Sérstaklega aðspurður um heimsóknir sl. 3-4ár bar ákærði að heimsóknum þau ár hafi verið háttað á sama veg, og kom ekkiannað fram en að sá framburður ætti jafnt við um árið 2013 sem fyrri ár. Þáheimsóttu þau hjónin bræðurna á hjúkrunardeildina í einhver skipti á árinu2014, þótt þær heimsóknir hafi verið styttri. Bar ákærði sjálfur um að hafasennilega heimsótt A í nokkur skipti á árinu 2014, í maí, júní og júlímánuði,áður en til þeirra heimsókna kom sem enduðu með bankaferðum 1. ágúst og 8.september sama ár. Aðframanrituðu virtu verður að telja það í hæsta máta ólíklegt og ótrúverðugt aðþað geti hafa farið fram hjá ákærða að andlegri heilsu A fór hrakandi nokkruáður en atvik þessa máls gerðust. Rennir framburður ákærða sjálfs og eiginkonuhans um tíðar heimsóknir þeirra að [...] og góðan kunningsskap þeirra við A umárabil, þar á meðal hin síðustu ár, stoðum undir það að hafið teljist yfirskynsamlegan vafa að ákærði hafi hlotið að verða áskynja um byrjandi minnisglöpA áður en til þeirra atburða kom sem hér eru til umfjöllunar. Fær sú ályktundómsins einnig stoð í framburði framangreindra fjögurra sveitunga brotaþola,sem og í áliti D geðlæknis, sem taldi annað ólíklegt en að ákærði hafi hlotiðað verða áskynja um hrakandi andlegt ástand brotaþola, enda þótt brotaþolikunni þá að hafa haft getu til að dylja ástand sitt fyrir fólki sem lítt þekktitil hans og hitti hann einungis í skamma stund í senn. Í því samhengi verðurheldur ekki horft fram hjá því að ákærða var fullkunnugt um bæði háan aldurbrotaþola og það að hann hafði tæpu ári fyrir þá atburði sem hér eru tilumfjöllunar þurft að fara af æskuheimili sínu, [...], og eftir það veriðvistmaður á hjúkrunardeild. Þáverður, þótt það sé ekki útilokað, að telja afar ótrúverðugt að ákærða hafiekki verið kunnugt um lýsta takmörkun brotaþola varðandi talnaskilning. Afframburði vitna sem báru fyrir dómi og þekkt hafa A um árabil verður ráðið að Ahafi ekki dulið að hann ætti við vangetu á þessu sviði að stríða. Þá kom þaðfram í framburði ákærða sjálfs að hann átti samskipti um fjárhagsleg málefnivið brotaþola vegna íbúðarkaupa á árinu 1990 og þáði af honum fé til þeirrakaupa, sem hann kvaðst síðan hafa endurgreitt brotaþola að mestu leyti. Ákærðavar, samkvæmt framburði hans sjálfs, það fullljóst að hann var að þiggja fé afbrotaþola sem nam langstærstum hluta af bankainnistæðum hans á tveimurreikningum hans í Landsbankanum. Hann hefur ekki gefið á því haldbærarskýringar hvers vegna honum þótti eðlilegt að þiggja svo háa fjárhæð afbrotaþola, hvort heldur sem er að láni eða gjöf, hvað sem líður vináttutengslumþeirra allt frá sveitardvöl hans á [...] í æsku. Dregur þetta einnig úrtrúverðugleika framburðar hans. Framburðurákærða og eiginkonu hans fyrir dómi var keimlíkur, þar sem bæði lögðu áherslu áað þau hafi litið á umræddar millifærslur sem lán, fremur en gjöf. Hefurframburður eiginkonu ákærða verið stöðugur um það atriði. Í framburði ákærða,sem gaf skýrslu hjá lögreglu mánuði fyrr en eiginkonan, og í samantekt sem hannlagði fram við það tækifæri, kom hins vegar skýrt fram að ákærði leit fremursvo á að um gjöf væri að ræða, þótt hann segðist geta endurgreitt brotaþolahluta fjárins ef hann þyrfti á því að halda. Bendir þetta til þess að ákærðileitist nú fyrir dómi við að fegra sinn hlut er hann heldur því fram að ávallthafi staðið til að endurgreiða féð. Sústaðreynd að ákærði hefur talið fram sem skuld við A, á skattframtali semskilað var eftir að rannsókn máls þessa hófst, þær 42 milljónir króna semmillifærðar voru á reikning hans, þykir ekki vega þungt til stuðnings þeirristaðhæfingu að hann hafi ætlað að endurgreiða allt féð, andspænis því sem fyrrgreinir um óstöðugan framburð hans um það hvort hann leit á féð sem gjöf eðalán, og skort á því að gengið væri frá nokkurs konar skriflegumskuldaviðurkenningum eða tryggingum fyrir endurgreiðslu, þrátt fyrir háan aldurbrotaþola. Þótt tekið sé mið af þeim framburði ákærða að hann hafi ætlað aðendurgreiða lánið með söluverðmæti flugvélar hans er hún seldist í óvissriframtíð, hlaut það ávallt að hafa verið ljóst að það verðmæti gat ekki staðiðtil tryggingar fullri endurgreiðslu og að kosta þyrfti talsverðu fé til að fáflugvélina í söluhæft ástand. Jafnvel þótt litið yrði til annarra eigna ákærða,þ. á m. einbýlishúss og heimilis fjölskyldu hans, voru áhvílandi skuldir slíkarað óvíst er að þær eignir hefðu dugað til að tryggja fulla endurgreiðslu. Þá erljóst að jafnvel þótt til þess kæmi að ákærði endurgreiddi féð að fullu áeinhverjum tímapunkti, hlaut hann a.m.k. að hagnast á því að fá vaxtalaust lántil ótiltekins tíma og brotaþoli að sama skapi að verða fyrir vaxtatapi. Einsog fyrr sagði tekur dómurinn undir það sérfræðiálit D geðlæknis að ólíklegt sé,í ljósi ástands brotaþola á umræddum tíma, að hann hafi sjálfur haft frumkvæðiað umræddum millifærslum. Telur dómurinn þá málsvörn ákærða ósannfærandi, enda dró ákærði nokkuðúr þeim framburði sínum fyrir dómi, er hann upplýsti að þeir A hafi rætt umfjárhagsörðugleika hans, áður en A bauð honum féð. Ennfremur stangast staðhæfingar þeirra hjóna beggja, um að E, bróður A, hafi veriðfullkunnugt um fjárveitingar A til ákærða og stutt þær, á við framburð vitna,þeirra B, G og J, um viðbrögð E við fregnum af málinu, sem og skýrslu E hjálögreglu, sem líta má til, eins og hér stendur á, með hliðsjón af 3. mgr. 111.gr. laga nr. 88/2008. Í þeirri skýrslu, þótt stutt sé og efnisrýr, kemur skýrtfram að E muni ekki til þess að ákærði hafi rætt um að fara í banka eða rættpeningamál í heimsóknum sínum, og að hann viti ekkert sem máli skipti varðanditéðar millifærslur. Ber þó öllum sem um það hafa borið saman um að E hafi veriðskýr fram að andláti sínu. Telur dómurinn framburð ákærða um þátt E í þessum ráðstöfunumeða aðdraganda þeirra þannig ótrúverðugan. Samkvæmtframanrituðu er það álit dómsins að framburður ákærða, þótt stöðugur teljist aðmestu, sem og framburður eiginkonu hans, geti ekki talist fyllilega trúverðugurog jafnvel ótrúverðugur um ýmis mikilvæg atriði, s.s. það að þeim hafi allsekki verið ljós hrakandi vitræn geta brotaþola og takmarkanir hans hvað tölursnertir. 4. Aðöllu framanrituðu virtu telst það nægilega sannað, með vottorðum og vitnisburðilækna, sem og annarra vitna, að brotaþoli hafi í ágúst og september 2014 veriðófær, vegna heilabilunarsjúkdóms og skorts á skilningi á tölum, um að gera sérgrein fyrir þýðingu þeirra ráðstafana sem fólust í umræddum millifærslum og umhve háar fjárhæðir var að ræða. Hann hafi þannig verið óhæfur um að fara meðfjármuni sína og taka þær fjárhagslegu ákvarðanir sem hér um ræðir upp á eiginspýtur, hvað sem líður auðsæjum hlýhug hans til ákærða. Þátelur dómurinn, að virtri þeirri sönnunarbyrði sem á ákæruvaldinu hvílir, sbr.108. og 109. gr. laga nr. 88/2008, og með heildstæðu mati á gögnum málsins ogframburði ákærða og vitna, að hafið sé yfir skynsamlegan vafa, gegn neitunákærða, að ákærði hljóti að hafa orðið var við vaxandi minnisglöp brotaþola ogþekkt til fákunnáttu hans á sviði talna og fjármála áður en umræddarmillifærslur áttu sér stað. Honum hafi því mátt vera ljóst að brotaþola skortihæfi til fjárhagslegra ráðstafana. Þykir því sannað, svo hafið sé yfirskynsamlegan vafa, að ákærði hafi notfært sér bágindi brotaþola og fákunnáttusökum lýsts ástands, sér til fjárhagslegs ávinnings, með því að fá hann til aðláta millifæra þær 42 milljónir króna sem um ræðir, án nokkurs endurgjalds. Erþannig hafnað þeirri meginmálsvörn ákærða að hann hafi ekki gert sér greinfyrir því hvernig ástandi brotaþola var háttað er atburðir samkvæmt ákærugerðust. Trúverðugurframburður þeirra þriggja bankastarfsmanna sem báru fyrir dómi um að hafaannast umræddar millifærslur, og ekki séð ástæðu til að efast um samþykkibrotaþola til þeirra, þykir ekki til þess fallinn að veikja á nokkurn háttframangreinda niðurstöðu, enda verður ekki séð að þeim vitnum hafi mátt veraljóst hvernig ástatt var fyrir brotaþola, á þeim stutta tíma sem afgreiðslahverrar millifærslu varði. Hið sama á við um þann takmarkaða framburð semsystir ákærða gaf fyrir dómi, sem auk þess verður, líkt og framburð eiginkonuhans, að meta í ljósi tengsla þeirra ákærða. Framburð fjórðabankastarfsmannsins, L, metur dómurinn trúverðugan, en þar sem um orð hennargegn orðum ákærða er að ræða verður látið liggja milli hluta, við úrlausnmálsins, hvað þeim fór á milli 15. október 2014. Samkvæmt öllu framanrituðu, ogþar sem nægilega þykir sannað að saknæmissskilyrði teljist uppfyllt, er þaðálit dómsins að ákærði hafi gerst sekur um refsivert brot með þeirri háttsemisem lýst er í ákæru, og sem þar er réttilega heimfærð til 253. gr. almennrahegningarlaga. Þá þykir ljóst að ákærði hafði ásetning til þess að auðgast meðþeirri háttsemi, og skiptir ekki öllu máli hverjar hugmyndir hann gerði sér umendurgreiðslu fjárins í óljósri framtíð. Teljast því jafnframt uppfylltskilyrði 243. gr. sömu laga um auðgunarásetning. IV Ákærði,sem fæddur er árið 1962, á sér ekki sakaferil. Með hátterni sínu braut hanngegn háöldruðum manni sem ekki gat spornað við verknaðinum vegna sjúkleika sínsog takmarkaðs skilnings á tölum. Um svo verulegar fjárhæðir var að ræða íþremur millifærslum á ríflega mánaðartímabili, að brotin hljóta að teljaststórfelld. Ákærði þykir ekki eiga sér sérstakar málsbætur. Þykir refsing hanshæfilega ákveðin, með hliðsjón af 77. gr. og 1., 2. og 5. tölul. 1. mgr. 70.gr. almennra hegningarlaga, fangelsi í níu mánuði. Í ljósi þess að ákærði hefurekki áður gerst sekur um refsiverð brot verður fullnustu sex mánaðarefsingarinnar frestað og fellur sá hluti hennar niður að tveimur árum liðnum,haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. sömu laga. Ímálinu er sett fram einkaréttarkrafa af hálfu brotaþola. Lýtur sú krafaeinungis að því að bæta það beina tjón sem hlaust af því að féð, alls 42 milljónirkróna, var millifært af reikningi brotaþola með ólögmætum og saknæmum hætti oghefur ekki staðið honum til ráðstöfunar síðan þá. Með framangreindri háttsemi,sem fól í sér brot gegn almennum hegningarlögum, hefur stofnast tilskaðabótaskyldu ákærða gagnvart brotaþola vegna þess tjóns sem af hlaust, ágrundvelli hinnar almennu skaðabótareglu íslensks réttar. Ekki er á því byggtað fjárhæðin hafi verið endurgreidd að neinu leyti. Kröfur um vexti ogdráttarvexti af kröfunni eiga sér stoð í þeim ákvæðum laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu sem greinir í ákæru og einkaréttarkröfu málsins, og hefur þeimkröfum ekki verið mótmælt sérstaklega. Verður því fallist á einkaréttarkröfunaeins og hún er fram sett og miðast upphaf dráttarvaxta við þann dag er mánuðurvar liðinn frá því er mál þetta var þingfest, enda verður ekki séð að krafanhafi verið kynnt fyrr fyrir ákærða. Þá þykir hæfilegt að gera ákærða að greiðabótakrefjanda 275.000 krónur í málskostnað, með vísan til 172. gr. laga nr.88/2008. Samkvæmtyfirliti ákæruvalds um sakarkostnað féll til á rannsóknarstigi málsinskostnaður að fjárhæð 597.524 krónur vegna vinnslu sérfræðings Símans ásímagögnum og af álitsgerð D geðlæknis. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða,Björns Þorra Viktorssonar hrl., vegna starfa hans á rannsóknarstigi og fyrirdómi, þykja hæfilega ákveðin að fjárhæð 1.432.200 krónur, að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts. Þá ber að endurgreiða verjandanum þann útlagða kostnað hanssem studdur er gögnum, 21.425 krónur vegna flugferðar. Í ljósi úrslita málsinsverður ákærða gert að greiða allan framangreindan sakarkostnað, sem samtalsnemur 2.051.149 krónum. Dómurþessi er kveðinn upp af Hildi Briem héraðsdómara sem dómsformanni, ásamtmeðdómsmönnunum Ólafi Ólafssyni héraðsdómara og Ragnheiði Halldórsdóttur,sérfræðingi í lyf- og öldrunarlækningum. Við dómsuppsögu var gætt ákvæða 1.mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en dómendur ogmálflytjendur voru sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins, þráttfyrir þann drátt sem varð á dómsuppsögu og helgaðist einkum af önnumdómsformanns.Dómsorð: Ákærði,Bergur Axelsson, sæti fangelsi í níu mánuði, en fullnustu sex mánaðarefsingarinnar er frestað og fellur sá hluti hennar niður að tveimur árumliðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðigreiði A 42.000.000 króna í skaðabætur, auk vaxta, samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, af 30.000.000 króna frá 1. ágúst 2014 til 8. september 2014, en af42.000.000 króna frá þeim degi til 26. mars 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags, og275.000 krónur í málskostnað. Ákærðigreiði 2.051.149 krónur í sakarkostnað til ríkissjóðs, þ.m.t. málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Björns Þorra Viktorssonar hrl., 1.432.200 krónur, ogferðakostnað verjandans, 21.425 krónur.
Mál nr. 30/2017
Fasteign Skipulag Skaðabætur Málskostnaður
S ehf. höfðaði mál á hendur A til greiðslu skaðabóta vegna rekstrartjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna tveggja breytinga A á deiliskipulagi fyrir svokallaðan miðbæjarreit en S ehf. hafði rekið þar verslun allt til ársins 2009. Þá krafðist S ehf. jafnframt bóta vegna útlagðs kostnaðar og kostnaðar vegna yfirmatsgerðar. S ehf. byggði málsókn sína á 1. mgr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 sem átti við í lögskiptum aðila. Í dómi Hæstaréttar kom fram að bætur á grunni þess ákvæðis tæki aðeins til tjóns á fasteign gagnvart eiganda hennar en ekki þriðja manns sem væri með starfsemi í eigninni. Samkvæmt því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna A af kröfu um bætur vegna rekstrartjóns S ehf. Þá var talið að S ehf. gæti ekki á grundvelli fyrrnefnds ákvæðis krafið A um útlagðan kostnað og að matskostnaður teldist til málskostnaðar sbr. e. lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var því A sýknað af kröfum S ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 16. janúar 2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert aðgreiða sér 26.047.110 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 30. apríl2006 til 16. september 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagaaf 6.511.110 krónum frá þeim degi til 10. janúar 2016, en af 26.047.110 krónumfrá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómifyrir sitt leyti 29. mars 2017. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda. Þákrefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og nánar er lýst í hinum áfrýjaðadómi rak aðaláfrýjandi verslunina Skagaver á Akranesi allt til ársins 2009. Umvar að ræða mat- og sérvöruverslun og var hún til húsa að Miðbæ 3 á svokölluðummiðbæjarreit. Fasteignin var í eigu Arnarfells sf., en bæði félögin munu hafaverið í eigu sama einstaklings. Aðaláfrýjandi telur að hann hafi orðið fyrirtjóni vegna tveggja breytinga gagnáfrýjanda á deiliskipulagi fyrirmiðbæjarreitinn, en þær tóku gildi 9. júlí 2004 og 12. maí 2005. Meðyfirlýsingu 15. ágúst 2012 framseldi Arnarfell sf. allar kröfur sínar á hendurgagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda.Eins og greinir í héraðsdómi greiddigagnáfrýjandi samtals 39.823.567 krónur í bætur til aðaláfrýjanda vegnabreytinganna á skipulaginu. Þessi fjárhæð sundurliðaðist í 20.160.000 krónurvegna bóta fyrir verðrýrnun fasteignarinnar, 14.893.824 krónur í vexti samkvæmt8. gr. laga nr. 38/2001, 547.800 krónur vegna matsgerðar 26. apríl 2006,1.616.126 krónur, sem svaraði til helmings af kostnaði af yfirmatsgerð 20.apríl 2012, og loks 2.605.817 krónur, sem nam helmingi af lögmannskostnaðiaðaláfrýjanda.Aðaláfrýjandi telur tjónið ekki aðfullu bætt og krefur gagnáfrýjanda um 19.536.000 krónur vegna rekstartjóns. Ersá kröfuliður reistur á mati dómkvaddra manna 1. desember 2015 um það tjón.Jafnframt krefst hann bóta vegna útlagðs kostnaðar annars vegar að fjárhæð138.942 krónur vegna umsagnar byggingarfræðings frá nóvember 2005 um skipulagiðog hins vegar að fjárhæð 2.150.225 krónur vegna kostnaðar af verðmati Capacent1. janúar 2007. Loks krefst hann eftirstöðva af fyrrgreindum kostnaði vegna yfirmatsgerðarað fjárhæð 1.616.126 krónur og lögmannskostnaði sínum að fjárhæð 2.605.817krónur.IIAðaláfrýjandi byggir málsókn sína á 1.mgr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem á við íþessum lögskiptum aðila. Samkvæmt því ákvæði átti sá sem sýnt gat fram á aðhann hefði orðið fyrir tjóni vegna gildistöku skipulags rétt á bótum úrsveitarsjóði eða að hann leysti fasteignina til sín. Þetta var bundið því aðskipulagið hefði þau áhrif að verðmæti fasteignarinnar lækkaði,nýtingarmöguleikar hennar skertust frá því sem áður var heimilt eða hún myndirýrna svo að hún nýttist ekki til sömu nota og áður. Bætur á þessum grunni takaaðeins til tjóns á fasteigninni gagnvart eiganda hennar en ekki þriðja mannssem er með starfsemi í eigninni. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaðahéraðsdóms að sýkna gagnáfrýjanda af kröfu um bætur vegna rekstrartjónsaðaláfrýjanda.Fallist er á það með héraðsdómi aðaðaláfrýjandi geti ekki á grundvelli 1. mgr. 33. gr. laga nr. 73/1997 krafiðgagnáfrýjanda um útlagðan kostnað vegna umsagnar og verðmats sem hann aflaðieinhliða og af tilefnislausu. Verður því einnig staðfest sú niðurstaða að sýknagagnáfrýjanda af þessum kröfuliðum. Þá eru ekki efni til að taka til greinakröfu aðaláfrýjanda um frekari bætur vegna lögmannsaðstoðar, en tilmálskostnaðar telst kostnaður af flutningi máls, sbr. a. lið 1. mgr. 129. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Jafnframt telst matskostnaður til málskostnaðar,sbr. e. lið sömu málsgreinar.Eftir atvikum er rétt að hvormálsaðili beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðum dómstigum.Dómsorð:Gagnáfrýjandi, Akraneskaupstaður, er sýkn afkröfum aðaláfrýjanda, Skagavers ehf.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2016.Málþetta, sem dómtekið var 20. september sl., er höfðað með stefnu útgefinni 7.maí 2014 af Skagaveri ehf., Bjarkargrund 2, Akranesi, á hendur Akraneskaupstað,Stillholti 16-18, Akranesi.I. Stefnandi krefst þess að stefnda verðigert að greiða stefnanda 26.047.110 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 19.536.000 kr. frá 30. apríl 2006 til31. október 2006, en af 19.674.942 kr. frá þeim degi til 8. janúar 2009, en af21.825.167 kr. frá þeim degi til 12. maí 2012, en af 23.441.293 kr. frá þeimdegi til 30. júní 2012, en af 26.047.110 kr. frá þeim degi til 16. september2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 6.511.110 kr.frá þeim degi til 10. janúar 2016, en af 26.047.110 kr. frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar aðskaðlausu úr hendi stefnda vegna reksturs dómsmáls þessa, þ.m.t. greiðslukostnaðar við öflun dómkvadds mats undir rekstri málsins, 5.925.289 kr., sbr.matsgerð, dags. 1. desember 2015. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úrhendi stefnanda. Í stefnu krafðist stefnandi þess aðstefnda yrði gert að greiða stefnanda skaðabætur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga sem næmu óbættu tjóni, þ. á m. útlögðum kostnaði, semstefnandi varð fyrir vegna breytinga stefnda á deiliskipulagi á miðbæjarreit áAkranesi sem gildi tóku 9. júlí 2004 og 12. maí 2005. Með stoð í d-lið 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði endanleg fjárhæðskaðabótakröfu ásamt vaxta- og dráttarvaxtakröfu sett fram þegar matsgerðdómkvaddra matsmanna eða, eftir atvikum, yfirmatsmanna lægi fyrir, enmatstöflun myndi fara fram undir rekstri málsins á grundvelli ákvæða IX. kaflalaga nr. 91/1991. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úrhendi stefnda að skaðlausu. Stefndi krafðist í greinargerð aðallegafrávísunar málsins. Til vara krafðist stefndi sýknu afkröfum stefnanda. Þá krafðist stefndi málskostnaður úrhendi stefnanda. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkurþann 6. nóvember 2014 var hafnað frávísunarkröfu stefnda og ákveðið að ákvörðunum málskostnað biði efnisúrlausnar málsins. II.Málsatvik Stefnandi máls þessa rak versluninaSkagaver á Akranesi um áratuga skeið en hætti rekstri hennar árið 2009.Núverandi eigandi stefnanda er Sveinn Arnar Knútsson byggingaverktaki, semeignaðist félagið í nóvember 1994. Stefnandi fékk árið 1980 úthlutaðhornlóð að Miðbæ 3, Akranesi, á svokölluðum miðbæjarreit. Reitur sá afmarkastaf Kalmansbraut, Stillholti, Dalbraut og Esjuvöllum. Stefnandi reistiverslunarhús og hluta gatnamannvirkja á grundvelli þágildandi byggingarskilmálaog deiliskipulags. Skilmálarnir voru bindandi varðandi útlit, staðsetningu,væntanlegan aðalinngang, umferðarmannvirki og -stýringar, samtengingar við aðrarbyggingar á lóðinni o.fl., sem áttu að vera með tilteknum hætti eins og nánarer lýst í skilmálunum. Stefnandi fór út í gatnamannvirki og jarðvegsskipti oghóf þar verslunarrekstur, með bráðabirgðainngöngum í samræmi við skilmálana. Samkvæmt skilmálunum skyldi byggingstefnanda vera ein nokkurra annarra bygginga, sem mynda skyldu samfellda heildverslunar-, skrifstofu- og þjónustukjarna á Akranesi. Meðal þeirra, sem þarskyldu hafa starfsemi, var stefndi með skrifstofur sínar. Yfirbyggð göngugataskyldi auðvelda umferð milli bygginga og skyldi hún að stærstum hluta greiðastaf stefnda. Stefndi leitaðist ekki eftir því að framkvæma í samræmi viðskilmálana og kom húsnæði fyrir bæjarskrifstofur og fleiri aðila fyrir utanmiðbæjarreitinn, sunnan Stillholts. Deiliskipulagi á svæðinu var breyttárið 1995 og tók það gildi 28. desember sama ár. Með því var vikið nokkuð fráfyrra skipulagi og voru skipulagðir á miðbæjarreitnum sjö verslunar- ogþjónustureitir auk verslunarbyggingar stefnanda. Á grænu svæði í miðjumiðbæjarreitsins skyldu vera skipulögð torg með aðstöðu til samkomuhalds ogsýninga. Í greinargerð voru ástæður skipulagsins sagðar m.a. þær aðstjórnsýsluhús stefnda hefði verið byggt sunnan Stillholts og laga þyrftiskipulagið að þessum nýju forsendum. Deiliskipulagi miðbæjarsvæðisins varaftur breytt með nýju deiliskipulagi síðla árs 1999 og tók það gildi 24. mars2000. Í greinargerð með deiliskipulaginu var greint frá því að nokkur gagnrýnihefði komið fram á eldra skipulag, fyrirhuguðum framkvæmdaaðilum hafi þóttskilmálar of stífir varðandi lágmarksnýtingu og með breytingunni væri ætluninað koma til móts við þessi sjónarmið. Með tveimur deiliskipulagsbreytingum áárunum 2004 og 2005, sem tóku gildi 9. júlí 2004 og 12. maí 2005, vardeiliskipulagi á miðbæjarreit breytt verulega og taldi stefnandi það vera sértil tjóns. Með skipulaginu, sem tók gildi 9. júlí2004, var gert ráð fyrir tveimur níu hæða íbúðarturnum á svæðinu, öðrum viðKalmansbraut en hinum við Dalbraut, og einni samfelldri verslunarmiðstöð aukSkagavers. Bílastæðum við Skagaver var talsvert breytt og auk þess voruskipulögð bílastæði á hluta miðsvæðis, sem áður var skipulagt sem opið svæði.Aðkoma að Skagaveri var stórlega skert að mati stefnanda og mótmæltifyrirsvarsmaður stefnanda þessum skipulagsbreytingum en ekki var fallist áathugasemdir hans. Gnógur ehf. fékk úthlutað lóðum ásvokölluðum miðbæjarreit, sbr. bréf félagsins til stefnda frá 5. mars 2003, þarsem fram kemur að félagið muni taka þátt í kostnaði vegna breytingar ádeiliskipulagi. Réttindi Gnógs ehf. gengu síðar til Skagatorgs ehf. og síðantil Smáragarðs ehf. Deiliskipulaginu var aftur breytt árið2005 og tók sú breyting gildi 12. maí það ár. Helsta breytingin var sú að báðirfjölbýlishúsaturnarnir voru hækkaðir í 11 hæðir, fjölbýlishúsaturn viðKalmansbraut var fluttur vestar og hinn fjölbýlishúsaturninn, sem áður varskipulagður við Dalbraut (á austurhluta lóðarinnar), var fluttur á vesturhlutasvæðisins þannig að bæði þessi fjölbýlishús voru nú skipulögð sunnanverslunarmannvirkis stefnanda. Aðkoma að báðum turnum var tengd aðkomuSkagavers frá Kalmansbraut, en auk þess var skipulagður hálfniðurgrafinnbílastæðakjallari og bílastæði milli þessara íbúðarturna og Skagavers, semgirti af byggingu Skagavers til suðurs. Bygging Skagavers hafði eftir þettaekki aðgang að sameiginlegum bílastæðum, sem eftir breytingu liggja á miðjummiðbæjarreitnum með aðkomu frá Stillholti. Þá var byggingareitur fyrir verslun,þar sem áður var íbúðarturn á austurhluta miðsvæðis, stækkaður til suðurs.Stefnandi mótmælti tillögunni, en ekki var fallist á athugasemdir hans. Stefnandi taldi sig hafa orðið fyrirverulegu tjóni vegna þessara skipulagsbreytinga og aflaði matsgerðar dómkvaddramatsmanna. Dómkvaddir voru Jón Guðmundsson, löggiltur fasteignasali, og FreyrJóhannesson byggingatæknifræðingur. Þeir skiluðu matsgerð, dags. 26. apríl2006, og töldu það yfir allan vafa hafið að kostir verslunar stefnanda hefðurýrnað verulega við þær breytingar sem gerðar voru á deiliskipulagi á svæðinuárin 2004 og 2005. Þá töldu þeir að nýtingarmöguleikar matsbeiðanda á húsnæðisínu hefðu rýrnað verulega við breytt deiliskipulag og vart væru forsendurfyrir núverandi rekstri að óbreyttu eignarhaldi, en reka mætti matvöruverslunáfram í húsnæðinu í tengslum við aðra og stærri verslun á lóðinni, þar seminnangengt væri á milli þeirra. Eðlilegast væri að þær væru á sömu hendi, enslík tilhögun lægi ekki fyrir og því ekki miðað við það í matinu. Samtals töldu þeir tjón stefnanda nema30.000.000 kr., sem skiptist þannig að verðrýrnun á fasteign stefnanda varmetin 15.000.000 kr., niðurfelling á rekstri var metin á 12.000.000 kr. ogverðlækkun á lager við endursölu 3.000.000 kr. Stefnandi taldi sig ekki geta unað viðþessa niðurstöðu og taldi tjón sitt verulega vanmetið. Stefnandi óskaði síðaneftir ódómkvöddu mati Capacent á tjóni því sem rekstur hans hefði orðið fyrirvegna skipulagsbreytinganna. Niðurstaða Capacent lá fyrir 1. janúar 2007.Skýrslan staðfesti það mat hinna dómkvöddu matsmanna að skipulagsbreytingarnarkipptu forsendum undan rekstri stefnanda, en tjón stefnanda vegna þess var þarmetið mun hærra en hinir dómkvöddu matsmenn höfðu talið það vera. TaldiCapacent að rekstrartjón stefnanda, sem og vegna minna virðis hlutafjár, næmi106 til 172 milljónum króna. Taldi Capacent að þær breytingar sem gerðar voru ádeiliskipulagi 2004 og 2005 leiddu til þess að verðmæti rekstrar stefnanda yrðihverfandi. Í matsgerð dómkvadds matsmanns, semstefnandi aflaði síðar, dags. 8. janúar 2009, um endurgjald Capacent fyrirframangreinda skýrslu, sem honum þótti helst til hátt, kom fram að mat Capacenthefði verið ítarlegt og vel rökstutt og byggt á þrenns konar sviðsmyndum með sömugrunnforsendum. Í kjölfar matsins frá Capacent fórufram ýmis samskipti milli aðila um lausn þessa máls og annarra tengdra mála.Meðal annars fór fram uppgjör til stefnanda af hálfu stefnda vegna nánartilgreindra framkvæmda. Með beiðni, dags. 5. maí 2010, fórstefnandi þess á leit við Héraðsdóm Vesturlands að dómkvaddir yrðu þrír hæfirog óvilhallir yfirmatsmenn til að meta rekstrar-, fjárfestinga- ogfasteignatjón stefnanda vegna tilkomu deiliskipulagsbreytinganna 2004 og 2005. Tilstarfans voru hinn 18. maí 2010 dómkvaddir Óskar Sigurðsson hrl., GesturÓlafsson, skipulagsfræðingur og arkitekt, og Ágúst Þorbjörnsson verkfræðingur.Síðar, eða hinn 17. maí 2011, var Guðrún Björnsdóttir viðskiptafræðingurdómkvödd í stað nefnds Ágústs. Undir rekstri yfirmatsmatsmálsins varrekið milli stefnanda og stefnda ágreiningsmál er varðaði þá ákvörðun Þjóðskrárað lækka fasteignamat fasteignar stefnanda að Miðbæ 3. Var fasteignamatiðlækkað úr 86.700.000 kr. í 34.670.000 kr. og vísað um röksemdir fyrirlækkuninni af hálfu Þjóðskrár til skipulagsbreytinga. Þá ákvörðun Þjóðskrárstaðfesti yfirfasteignamatsnefnd með úrskurði 1. september 2011. Hinir dómkvöddu yfirmatsmenn skiluðuyfirmatsgerð 20. apríl 2012. Töldu þeir að verðmætisrýrnun fasteignar stefnandavegna tilkomu deiliskipulagsbreytinganna 2004 og 2005 hefði verið 20.160.000krónur. Um annað tjón stefnanda sögðu yfirmatsmenn: „Yfirmatsmenn geta ekkifullyrt að hin umdeilda deiliskipulagsbreyting (sic) hafi sem slík leitt tilþess að rekstur [stefnanda] hafi liðið undir lok eða að verðmæti reksturs hanshafi skerst af þeim sökum.“ Þá taka yfirmatsmenn fram það það heyri undir dómstólaað taka afstöðu til þess hvort um bótaskylt tjón sé að ræða í skilningi laga oghvar mörkin liggi milli almennra skerðinga eignarréttar, sem fasteignareigendurþurfa að þola bótalaust, og bótaskyldra skerðinga á eignarrétti. Stefnandi var ósáttur við niðurstöðuyfirmatsmanna varðandi þennan þátt málsins og enn fremur varðandi metna fjárhæðverðmætisrýrnunar fasteignar. Með bréfi 16. ágúst 2012 fór hann þess á leit viðstefnda að ákvarðað tjón vegna verðmætisrýrnunar á fasteign samkvæmt yfirmatsgerð,tjón vegna niðurfellingar á rekstri og verðlækkun á lager samkvæmtundirmatsgerð, ásamt vöxtum og útlögðum kostnaði yrði greitt úr bæjarsjóði,alls 72.108.981 kr. Stefnandi tók fram að hann liti svo á að hér væri hannaðeins að krefjast greiðslu upp í tjón sitt, en að til stæði að afla frekarimatsgerða vegna hins vanmetna tjóns. Með bréfi stefnda, dags. 5. nóvember2012, tilkynnti hann stefnanda að hann myndi greiða ákvarðaðar skaðabætur vegnarýrnunar á fasteign ásamt hluta af vaxtakröfu og hluta hins útlagða kostnaðar.Alls greiddi stefndi stefnanda 39.823.567 krónur á þessum forsendum. Stefnandi höfðaði síðan mál þetta tilheimtu á því er hann taldi vanbætt tjón vegna fyrrgreindra skipulagsbreytinga. Undir rekstri málsins óskaði stefnandieftir dómkvaðningu matsmanna til að meta eftirfarandi atriði:. Hvort og þáhve mikið minnkaði markaðsverðmæti reksturs matsbeiðanda sem afleiðing af þvíað deiliskipulag, sem samþykkt var í bæjarstjórn matsþola þann 11. maí 2014 og12. apríl 2005, frá því það tók gildi? Miða skal við verðlag í apríl 2006.2. Hvert er tjónmatsbeiðanda vegna tekju- og eða framlegðartaps í rekstri hans af völdum þessbreytta deiliskipulags fyrir miðbæjarreit, sem tók gildi á árunum 2004 og 2005,frá því það tók gildi og þar til rekstri matsbeiðanda lauk í apríl 2009?.3. Hvert er tjónmatsbeiðanda vegna afsetningar (förgunar) keyptra vörubirgða við rekstrarlok íapríl 2009?4. Hvert er tjónmatsbeiðanda vegna umfangsmikilla breytinga og endurnýjunar innan- og utandyraá húsnæði sínu (m.a. heildarendurnýjun á öllum véla- og tækjabúnaði íversluninni) sem ráðist var með deiliskipulagið 1999 í huga en urðutilgangslausar við breytingar á deiliskipulagi 2004 og 2005?5. Hvert er samanlagttjón matsbeiðanda vegna reksturs verslunarinnar Skagavers, og tengdra atriða,vegna breytts deiliskipulags miðbæjarreits frá 2004 og 2005 (sbr. matsliði1-4)? Til að framkvæma hið umbeðna mat vorudómkvaddir þann 24. febrúar 2015 þeir Benedikt K. Magnússon, viðskiptafræðingurhjá KPMG og Jón Arnar Baldursson, viðskiptafræðingur og löggilturendurskoðandi. Matsgerð þeirra, dags. 1. desember2015, var lögð fram í þinghaldi 12. janúar 2016. Matsmenn töldu ólíklegt aðgrundvöllur hefði verið fyrir verslunarrekstri Skagavers til lengri tíma miðaðvið greiningu á rekstri og samkeppnisumhverfinu. Því væri ekki hægt að rekjahugsanlegt tjón vegna afsetningar vörubirgða og breytinga og endurnýjunarhúsnæðis innan- og utanhúss til þeirra breytinga sem gerðar voru ádeiliskipulaginu með öðrum hætti en að meta það óbeint í gegnum frjálstfjárflæði.Niðurstaðamatsmanna var sú að samanlagt tjón matsbeiðanda vegna reksturs verslunarinnarSkagavers og tengdra atriða, vegna breytts deiliskipulags frá 2004 og 2005 væri19.536.000 kr. á verðlagi í apríl 2006.III.Málsástæður oglagarök stefnanda Í stefnu rakti stefnandi að hannhöfðaði mál þetta til heimtu á vanbættu tjóni sínu vegna breytinga stefnda ádeiliskipulagi á miðbæjarreit á Akranesi, er tóku gildi 9. júlí 2004 og 12. maí2005. Málið kvaðst stefnandi höfða á þessum tíma til að rjúfa fyrningu. Undirrekstri málsins yrði aflað matsgerðar dómkvaddra matsmanna, tveggjaviðskiptafræðinga og, ef þörf kræfi, yfirmatsgerðar þriggja slíkra fræðinga,til að svara spurningum er vörðuðu rekstrar- og fjárfestingatjón stefnanda, errekja mætti til deiliskipulagsbreytinganna 2004 og 2005. Að fengnu slíkumati/mötum yrði endanleg fjárhæð skaðabótakröfu, ásamt vaxta- ogdráttarvaxtakröfu, sett fram af hálfu stefnanda með stoð í d-lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi byggir á því að breytingarþær á deiliskipulagi á miðbæjarreit Akraneskaupstaðar, sem stefndi réðist í áárunum 2004 og 2005 og gildi tóku 9. júlí 2004 og 12. maí 2005, hafi valdið sértjóni sem enn sé óbætt. Þar sé átt við það að við gildistökudeiliskipulagsbreytinganna hafi markaðsverðmæti reksturs stefnanda minnkaðverulega, tekju- og framlegðartap hafi orðið í rekstri hans. Stefnandi hafi orðiðað afsetja (farga) vörubirgðir og orðið fyrir tjóni vegna umfangsmikillabreytinga og endurnýjunar innan- og utandyra á húsnæði hans, m.a.heildarendurnýjunar á öllum véla- og tækjabúnaði í versluninni, sem ráðist hafiverið í með deiliskipulagið sem gildi tók 24. mars 2000 í huga en urðutilgangslausar við framangreindar breytingar á deiliskipulagi árin 2004 og2005. Stefnandi krefst þess að stefndi bæti tjón stefnanda á grundvelliþágildandi 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en 1. mgr. þessákvæðis hafi hljóðað svo: „Nú veldur gildistaka skipulags því aðverðmæti fasteignar lækkar, nýtingarmöguleikar hennar skerðast frá því sem áðurvar heimilt eða að hún muni rýrna svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áðurog á þá sá sem sýnt getur fram á að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum réttá bótum úr sveitarsjóði eða að hann leysi fasteignina til sín.“ Stefnandi byggir á því að framangreinttjón leiði einkum af því að áður gildandi skipulag hafi gert ráð fyrir aðstefnandi og húsakynni hans að Miðbæ 3 væru hluti af stærri heild ámiðbæjarreitnum og nytu jafnræðis á við aðra hluta reitsins um aðgengi,bílaumferð o.fl., en væru ekki afskekkt og ótengt stak, eins og þau séusamkvæmt deiliskipulagsbreytingunum frá 2004 og 2005. Verslunarhúsnæðistefnanda hafi samkvæmt fyrri skilmálum verið hluti af stærri heild, ákveðinnhlekkur í stærri mynd, þar sem tengingar og flæði svæðisins hafi tekið mið afþví og öðrum aðilum á svæðinu til jafns. Þannig hafi jafnræðis verið gætt, t.d.að bílastæði yrðu utan svæðis og þjónuðu öllum aðilum svæðisins til jafns, enekki innan svæðis austan til á svæðinu þannig að þau þjónuðu nær einvörðunguhinni nýju verslunar- og þjónustumiðstöð og beindu viðskiptavinum þangað. Íáður gildandi deiliskipulagi hafi verið tekin sú málefnalega afstaða aðbyggjendur og rekstraraðilar byggju því sem næst við sömu skilyrði um aðgengiviðskiptavina. Með deiliskipulagsbreytingunum 2004 og2005 hafi því hins vegar algerlega verið kollvarpað að hús og rekstur stefnandaværi hluti af stærri heild á jafnræðisgrundvelli. Skipulagsbreytingarnar hafigert hús stefnanda að afskekktri og illa tengdri eind á svæðinu og falið í séralgeran forsendubrest fyrir stefnanda, rekstur hans og fjárfestingar ímannvirki og gatnaframkvæmdum. Verslunarmannvirki stefnanda sé, eftirdeiliskipulagsbreytingarnar og tilkomu fjöleignarhúss og bílastæðageymslu ágrundvelli þeirra, falið bak við háan vegg bílastæðahúss, sem rísi framan viðþað sem áður var aðalinngangur verslunarinnar, í stað þess að vera hlutiverslunar- og þjónustuheildar. Göngusvæði sé með öllu horfið og um leið þaðlifandi umhverfi sem hvetja skyldi fólk til dvalar þar og afþreyingar. Rofið séá tengingu verslunarinnar við meginaðkomuna að svæðinu. Ef akstursbrautir og umferðarstýringar,eins og þær koma fyrir í eldra skipulagi, eru bornar saman við slíkt hið sama í þeim breytingum á deiliskipulagisem tóku gildi 2004 og 2005, komi fram stórkostleg breyting. Í eldra skipulagiséu akstursbrautir og umferðarstýringar skilgreindar utanvert við byggingar ámiðbæjarreit, sem myndi samhangandi heild, en af deiliskipulagsbreytingunum frá2004 og 2005 hafi leitt að verslunar- og þjónustubyggingin austan megin ámiðbæjarreitnum hafi komist í yfirburðastöðu gagnvart stefnanda vestan megin áreitnum. Það hafi verið grundvallaratriði íeldra skipulagi að allur miðbæjarreiturinn hafi átt aðkomu frá Kalmansbraut ogDalbraut og engin aðkoma verið frá Stillholti en því sé ekki að heilsa eftirgildistöku deiliskipulagsbreytinganna frá 2004 og 2005. Samkvæmt þeim séaðalinnkoma á miðbæjarreitinn frá Stillholti og lokað á tengingu millibílastæða, sem liggja norður frá Stillholti, og verslunarhúsnæðisstefnanda. Stefnandi telur að yfirmatsgerð skiljiþá spurningu, hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna reksturs,fjárfestinga og tengdra atriða, í reynd eftir galopna og ósvaraðri. Þannigsegi í yfirmatsgerð, eins og áður hafi komið fram, að yfirmatsmenn geti ekki„fullyrt“ að stefnandi hafi orðið fyrir þess konar tjóni af völdumdeiliskipulagsbreytinganna. Af þessu orðalagi megi leiða að það sé mjög líklegtað stefnandi hafi orðið fyrir þess háttar tjóni en að yfirmatsmenn geti þó ekkifullyrt það. Þar sem þetta svar sé algerlega ófullnægjandi eigi stefnandi ekkiannan kost en að láta dómkveðja matsmenn, líklegast tvo viðskiptafræðinga, tilað meta þetta atriði á nýjan leik og verði það gert undir rekstri málsins. Í stefnu kemur fram að þegarniðurstöður matsgerðar, eða eftir atvikum nýrrar yfirmatsgerðar gagnvart þeirrimatsgerð, liggi fyrir, verði af hálfu stefnanda sett fram töluleg kröfugerð. Sútölulega kröfugerð nái þá jafnframt til óbættra vaxta og útlagðs kostnaðar, eneins og kröfubréf lögmanns stefnanda frá 16. ágúst 2012 og svarbréf lögmanns stefndafrá 5. nóvember 2012 beri með sér hafi aðeins hluti vaxta og hins útlagðakostnaðar stefnanda vegna málsins verið bættur. Þannig hafi t.a.m. ekki veriðgreiddur kostnaður vegna ráðgjafar, mælinga og álitsgerðar JóhannesarIngibjartssonar, að fjárhæð 138.942 kr., ekki heldur kostnaður vegna skýrsluCapacent, að fjárhæð 2.150.225 kr., aðeins helmingur þóknunar yfirmatsmanna, enþar sé vanbætt um 1.615.126 kr., og aðeins helmingur lögmannskostnaðarstefnanda vegna reksturs málsins og séu þar vanbættar 2.605.817 kr. Stefndi tekur fram að hin endanlegatölulega kröfugerð muni innihalda framangreinda kröfuliði að viðbættu metnutjóni stefnanda samkvæmt þeirri matsgerð og/eða yfirmatsgerð sem aflað verður.Kröfuháttur sá, sem hér sé viðhafður, styðjist við d-lið 1. mgr. 80. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem segir að greina skuli í stefnudómkröfur stefnanda svo sem „bætur fyrir tiltekið skaðaverk án fjárhæðar ef enner óvíst um hana“. Þá verði krafist vaxta samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá gildistöku síðarideiliskipulagsbreytingarinnar sem mál þetta lýtur að, þ.e. 12. maí 2005. Loks verði krafist dráttarvaxta afóbættum kröfuliðum vegna útlagðs kostnaðar stefnanda frá 16. september 2012, enþá hafi verið liðinn mánuður frá því að þessa kostnaðar var skýrlega krafist úrhendi stefnda með sundurliðuðum hætti, stutt fylgigögnum, sbr. bréf, dags. 16.ágúst 2012, og sem stefndi hafi svarað efnislega 5. nóvember 2012. Þá verðikrafist dráttarvaxta af niðurstöðutölu þeirrar matsgerðar sem kröfugerðstefnanda muni endanlega styðjast við að liðnum mánuði frá því að hún verðiafhent. Í bókun stefnanda þann 12. janúar 2016var lögð fram endanleg kröfugerð og þar eru kröfur stefnanda sundurliðaðarnánar þannig:Metið tjón vegnaskipulagsbreytinga á verðlagi í apríl 2006 19.536.000 kr.Reikn.Jóhannesar Ingibjartssonar, dags. 31. október 2001, dskj. 61 138.942 kr.Kostnaður vegnaverðmats Capacent 1. janúar 2007, dskj.86 2.150.225 kr.Helmingurþóknunar yfirmatsm. 20121.616.126 kr.Helmingurlögmanns kostnaðar 2005-2012 2.605.817kr.Alls26.047.110 kr. Stefnandi krefst skaðabótavaxta afskipulagstjóninu skv. 1. mgr., sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, frá 30. apríl 2006, af kostnaði vegna reiknings JóhannesarIngibjartssonar frá 31. október 2006, af kostnaði vegna öflunar verðmatsCapacent frá 8. janúar 2009, sem er sá dagur er matsgerð sem ákvarðaði þannkostnað lá fyrir, af kostnaði vegna þóknunar yfirmatsmanna frá 12. maí 2012 ersíðasti reikningur þeirra gjaldféll og af útlögðum lögmannskostnaði á árabilinu2005 til 2012 frá 30. júní 2012, er síðasti reikningurinn gjaldféll. Þá krefst stefnandi dráttarvaxta aföllum liðum nema metnu tjóni af völdum deiliskipulagsins frá 16. september2016, er mánuður var liðinn frá kröfubréfi á dskj. nr. 115, og afheildarkröfunni frá 10. janúar 2016, er mánuður var liðinn frá því að lögmannistefnda var send dómsgerð dómkvaddra matsmanna, sem ákvarðaði tjón stefnanda afvöldum skipulagsbreytinganna 2004 og 2005. Loks krefst stefnandi málskostnaðar aðskaðlausu úr hendi stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til áðurgildandi 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Vaxta- ogdráttarvaxtakrafa styðst við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Málskostnaðarkrafa styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Um varnarþing í málinu vísast til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991.IV.Málsástæður oglagarök stefnda Sýknukrafa stefnda byggir ífyrsta lagi á því að stefndi hafi greitt stefnanda bætur fyrir allt það tjónsem hann kann að hafa orðið fyrir vegna breytinga á deiliskipulagi svæðisins ísamræmi við niðurstöðu yfirmatsgerðar. Stefndi hafi þegar greitt stefnandabætur vegna verðrýrnunar húss stefnanda skv. niðurstöðu yfirmatsgerðar aukvaxta skv. 8. gr. skaðabótalaga. Öðru tjóni hafi stefnandi ekki orðið fyrir aðundanskildum kostnaði, sem stefndi hafi líka greitt. Yfirmatsmenn hafi komistað þeirri niðurstöðu að ekki væri hægt að fullyrða að rekstur stefnanda hefðilagst af vegna breytinga á skipulagi og mátu ekkert tjón vegna þess. Þá hafistefndi greitt kostnað vegna undirmats að fullu, helming kostnaðar við yfirmatog helming lögmannsþóknunar við öflun þess. Ástæða þess að stefndi féllst ekkiá greiðslu þess kostnaðar við yfirmat að fullu sé sú að stefndi telur að vinnalögmannsins og beiðni um yfirmat hafi verið umfangsmeiri en efni stóðu til.Telur stefndi að a.m.k. helmingur vinnu lögmanna stefnanda við matið og vinnumatsmanna við matsgerð hafi snúist um að leiða í ljós meint tjón á rekstristefnanda. Yfirmatsmenn hafi hins vegar komist að þeirri niðurstöðu ekki sé hægtað fullyrða að rekstur stefnanda hafi orðið fyrir tjóni vegna breytinga áskipulaginu. Eðlilegt sé í samræmi við það að stefndi tæki tillit til þess oggreiddi hluta kostnaðar svo sem tíðkast hefur í dómaframkvæmd í slíkumtilvikum. Stefndi hafi jafnframt hafnað, í samræmi við dómvenju, greiðslukostnaðar vegna skýrslugerða sem stefnandi aflaði einhliða og án samráðs viðstefnda. Í samræmi við framangreint ogniðurstöðu yfirmats hafi stefndi innt eftirfarandi greiðslur af hendi tilstefnanda þann 5. nóvember 2012:.Skaðabætur vegna verðrýrnunarhúss 20.160.000 kr.2.Vextir skv. 8. gr.skaðabótalaga 14.893.824kr.3.Kostnað við undirmat 547.800 kr.4.Kostnað við yfirmat, helmingur 1.616.126 kr.5.Lögmannsþóknun, helmingur 2.605.817 kr.Samtals. 39.823.567 kr. Auk framangreinds hafi stefndi greittstefnanda kostnað við framkvæmdir á lóðinni. Stefndi hafi krafist 78.771.101kr. vegna þeirra framkvæmda. Dómkvaddur matsmaður hafi komist að þeirriniðurstöðu að stefnda bæri að greiða stefnanda 3,3 milljónir króna. Þá fjárhæðhafi stefndi greitt auk hluta matskostnaðar árið 2009 og ekki borið fyrir sigfyrningu. Stefnditelur stefnanda ekki eiga frekari kröfur á hendur sér vegna breytinga áskipulagi miðbæjarsvæðisins og því beri að sýkna hann. Stefndi vísar til þess aðstefnandi byggi bótakröfu sína eingöngu á hinni hlutlægu ábyrgðarreglu 1. mgr.33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73 frá 1997. Stefndi byggi í öðru lagiá því að sú grein taki ekki til annars tjóns en tjóns á fasteigninni sjálfri.Verðrýrnun fasteignarinnar hafi þegar verið bætt og stefnandi eigi því ekkirétt á frekari bótum. Stefndi byggir sýknukröfusína í þriðja lagi á því að meint tjón sé ekki sennileg afleiðing afdeiliskipulagsbreytingunum og orsakasamband liggi ekki fyrir. Krafa stefnandaum bætur virðist byggja á því að óbætt sé tjón vegna deiliskipulagsbreytingasem tóku gildi 9. júlí 2004 og 12. maí 2005. Stefnandi haldi því fram aðmarkaðsverðmæti reksturs stefnanda hafi minnkað, tekju- og framlegðartap hafiorðið í rekstri, hann hafi þurft að farga vörubirgðum og orðið fyrir tjónivegna breytinga á húsnæðinu innan- og utandyra og endurnýjunar á véla- ogtækjabúnaði í versluninni. Stefndi byggir á því aðslíkt tjón sé hvorki sennileg afleiðing af slíkum breytingum á skipulagi néhafi verið leitt í ljós orsakasamband á milli breytinganna og þess að reksturstefnanda gekk ekki. Stefndi vísar um það til niðurstöðu yfirmatsmanna á bls.22-23 í yfirmatsgerð. Stefndi mótmælir því aðsú starfsemi, sem var í húsinu, hafi lagst af vegna breytinga á skipulaginu,enda liggi fyrir skv. yfirmati að sala hafi byrjað að dala þegar árið 2001,þ.e. löngu áður en umræddar breytingar á skipulagi áttu sér stað og hafi salanminnkað eftir það. Stefndi telur að þá þegar hafi stefnt í þá átt sem fór. Áþað hafi önnur atriði en breytingar á deiliskipulagi líklega haft meiri áhrif,s.s. breytingar á verslunarmynstri og verslunarháttum, opnun keðju- oglágvöruverðsverslana á Akranesi og mögulega styttri akstursleið tilhöfuðborgarinnar með tilkomu Hvalfjarðarganga. Jafnframt bendir stefndi á aðforsvarsmaður stefnanda tók við rekstrinum árið 1999. Verði ekki fallist á sýknu ágrundvelli framangreindra málsástæðna vísar stefndi til eftirfarandi sjónarmiðaum hinar umdeildu breytingar á deiliskipulagi svæðisins. Ef bera eigi saman aðstöðu fyrir breytingarnar árið 2004 og 2005 verði að beraþær saman við ástandið eins og það var skv. deiliskipulagi frá 1999. Ef hinarnýju skipulagsáætlanir eru bornar saman við skipulagið frá 1999 komi í ljós aðekki sé gert ráð fyrir aðkomu bíla að húsi eða lóð yfirmatsbeiðanda frá suðri.Ekkert hafi því breyst að því leyti hvað meginaðkomu að húsi stefnanda varðar. Hvað varðar afstöðu húss stefnandagagnvart öðrum byggingum þá geri skipulagið frá 1999 ráð fyrir að byggt verðifyrir framan hús stefnanda til suðurs og austur. Á skipulagsáætlununum frá 2004og 2005 sé vissulega gert ráð fyrir tveimur fjölbýlishúsum sunnan við lóðstefnanda, en ekki samfelldum byggingum eins og skipulagið frá 1999 gerði ráðfyrir. Slík hús, skv. skipulaginu frá 1999, hefðu skyggt á hús yfirmatsbeiðandameð sambærilegum hætti og blokkir og bílageymsla sem núverandi skipulag gerirráð fyrir. Rétt sé að geta þess að önnur blokkin hafi ekki enn verið byggð.Þessar forsendur hafi því ekki breyst í grundvallaratriðum. Meginaðkoma að húsi stefnanda fráKalmannsbraut hafi heldur ekki breyst frá skipulaginu 1999 tilskipulagsáætlananna frá 2004 og 2005. Í skipulaginu frá 1999 sé gert ráðfyrir að hægt sé að tengja hús stefnda við húsin sunnan við húsið. Í gildandideiliskipulagi sé hins vegar gert ráð fyrir að hægt sé að tengja húsið viðverslunarhúsnæðið, sem liggur vestan við hús stefnda. Þá hafi lóð stefnandaverið stækkuð lítið eitt frá skipulaginu 1999, úr 3000 fm í 3004 fm. Með vísan til framangreinds er þvímótmælt af hálfu stefnda að breytingar á deiliskipulagi svæðisins árið 2004 og2005 hafi leitt til þess að verslunarrekstur stefnanda lagðist af. Minnt er áað reksturinn hafði dalað frá árinu 2001. Þá sé ljóst að umræddar breytingarhafi alveg örugglega ekki haft áhrif strax árið 2004 og 2005 þar sem uppbyggingá svæðinu tók nokkurn tíma. Þrátt fyrir það hnignaði rekstri stefnanda. Stefnditelur þvert á móti að möguleikar til rekstrar hafi styrkst við breytingarnarmeð tilliti til þess að hið gildandi skipulag gerði það að verkum að byggð varupp á reitnum öflug verslunarstarfsemi og þjónusta, sem styðja hefði átt viðverslun stefnanda. Ef skipulaginu hefði ekki verið breytt hefði slík starfsemiekki byggst upp á reitnum. Stefndi telur að þá hefðu möguleikar stefnanda tilnotkunar á húsinu rýrnað þar sem húsið hefði staðið eitt og sér. Þá hefðifjölgun íbúða á reitnum einnig átt að styðja við starfsemi stefnanda. Stefndi vísar jafnframt til þess að hússtefnanda er á miðbæjarsvæði Akraneskaupstaðar þar sem gert er ráð fyrirverslun og þjónustu. Á slíkum svæðum verði aðilar að búast við breytingum áskipulagi í takt við tíðarandann og breytta atvinnu- og verslunarhætti sbr. ogákvæði 18. og 26. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73 frá 1997. Stefndi beriekki bótaábyrgð á breytingum í rekstrarumhverfi aðila vegna aukinnar samkeppnijafnvel þótt skipulag geri ráð fyrir byggingum fyrir sambærilegan rekstur. Umsé að ræða almennar breytingar, sem eigendur fasteigna og rekstraraðila verðiað þola bótalaust. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnandaum að leiða megi af orðalagi yfirmatsgerðar að líklegt sé að stefnandi hafiorðið fyrir tjóni. Niðurstaða yfirmatsmanna sé þvert á móti sú að þeir teljasig ekki geta ekki fullyrt að tjón hafi orðið. Eftir að stefnandi lagði framkröfugerð sína í framhaldi af niðurstöðum matsgerðar dómkvaddra matsmanna,dags. 1. desember 2015, þá lagði stefndi fram svofellda bókun:.Stefndi áréttar sýknukröfusína í málinu, sem og þá málsástæðu að breyting á kröfugerð sé alltof seintfram komin og rekstur málsins af hálfu stefnanda í andstöðu við málshraðareglueinkamálaréttarfars.2.Stefndi telur að framlögðmatsgerð sanni ekki að breytingar á deiliskipulagi árið 2004 og 2005 hafi leitttil rekstrartjóns hjá stefnanda, til þess er matsgerðin alls ekki nægjanlegaafgerandi. Matið byggir á tilbúnum forsendum sem geta ekki talist fullnægjandisönnun þess að hinar umdeildu deiliskipulagsbreytingar hafi haft þau áhrif árekstur stefnanda sem stefnandi byggir á. Ýmsar aðrar breytur og óvissuþættirvega þyngra um reksturinn en breytingar á skipulagi svæðisins.3.Fjárhæð kröfunnar ersérstaklega mótmælt enda má ljóst vera að deiliskipulagsbreytingarnar hafa ekkihaft áhrif fyrr en nokkru eftir gildistöku þeirra. Útreikningur matsmanna gerirhins vegar ráð fyrir tjóni frá árinu 2003. 4.Einnig er bent á að viðvarandiog fyrirsjáanlegur taprekstur stefnanda var á hans eigin ábyrgð og áhættu.Bætur vegna skertra nýtingarmöguleika húseiganda hafa þegar verið metnar oggreiddar. Það er ósamrýmanlegt því að stefnandi stundi óbreyttan atvinnureksturmeð tapi og krefji nú stefnda um bætur.5.Kröfum vegna útlagðs kostnaðarvið vinnu ráðgjafa sem aflað var utan réttar og eins vegna fyrri matsgerða ermótmælt. Stefndi hefur þegar gert upp þann hluta þess kostnaðar sem honum bar.Vaxtakröfum er sérstaklega mótmælt en stefndi getur í fyrsta lagi krafist vaxtaskv. ákvæðum vaxtalaga mánuði eftir að matsgerð matsmanna var kynnt stefnda meðtölvupósti þann 10. desember 2015. Um lagarök vísar stefndi til ákvæðalaga um meðferð einkamála, nr. 91 frá 1991, einkum 80. og 95. gr., skipulags-og byggingarlaga, nr. 73 frá 1997, einkum 18., 26. gr. og 33. gr.Málskostnaðarkrafa stefnda á sér stoð í 129. og 130. gr. laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991 og laga nr. 50 frá 1988 um virðisaukaskatt. V.Niðurstaða Stefnandi byggir kröfu sína um bætur á33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Í greininni erkveðið á um rétt til bóta úr sveitarsjóði til aðila sem verður fyrir tjóni afvöldum gildistöku skipulags. Samkvæmt 1. mgr. greinarinnar nær bótaskylda sveitarsjóðstil þrenns konar tjóns; í fyrsta lagi ef verðmæti fasteignar lækkar, í öðrulagi ef nýtingarmöguleikar hennar skerðast frá því sem áður var heimilt eða íþriðja lagi ef hún nýtist ekki til sömu nota og áður. Stefnandi hefur þegar fengið bætur úr sveitarsjóði skv.fyrsta ákvæðinu, vegna lækkunar á verðmæti fasteignarinnar, en stefndi greiddistefnanda hinn 5. nóvember 2012 bætur að fjárhæð 20.160.000 kr., í samræmi viðniðurstöðu dómkvaddra yfirmatsmanna um hversu mikið verðmæti fasteignarstefnanda lækkaði vegna breytts deiliskipulags, auk vaxta og hluta útlagðskostnaðar stefnanda. Þá hefur stefndi að auki greitt stefnanda kostnað við framkvæmdirá lóð fasteignarinnar í samræmi við niðurstöðu dómkvadds matsmanns. Stefnandi telur að yfirmatsgerð skilji þá spurningu eftirósvaraðri hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna reksturs, fjárfestingaog tengdra atriða. Af orðalagi í yfirmatsgerð, þar sem fram kemur aðyfirmatsmenn geti ekki „fullyrt“ að stefnandi hafi orðið fyrir þess konar tjóniaf völdum deiliskipulagsbreytinganna, megi leiða að það sé mjög líklegt aðstefnandi hafi orðið fyrir þess háttar tjóni. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnandaum að leiða megi af orðalagi yfirmatsgerðar að líklegt sé að stefnandi hafiorðið fyrir tjóni. Niðurstaða yfirmatsmanna sé þvert á móti sú að þeir teljasig ekki geta ekki fullyrt að tjón hafi orðið. Krafa stefnda um sýknu byggist í fyrsta lagi á því aðframangreindar bætur teljist fullar bætur vegna tjóns stefnda skv. greininni ogí öðru lagi að greinin taki ekki til annars tjóns en á fasteign.Þar sem stefnandi hefur þegar þegið úr hendi stefndabætur vegna lækkunar á verðmæti fasteignarinnar byggist hugsanlegur réttur tilfrekari bóta á öðru eða þriðja ákvæði 33. gr. skipulags- og byggingarlaga.Breytingar á deiliskipulagi miðbæjarreits á árunum 2004 og 2005 fólu ekki í sérskerðingu á heimild til að nýta fasteignina og því kemur annað ákvæðigreinarinnar ekki til álita. Krafa stefnanda getur því eingöngu byggst á þriðjaákvæði greinarinnar, að fasteignin hafi ekki nýst til sömu nota og áður, ogkrefst hann bóta vegna minna fjárflæðis frá þeim rekstri sem hann hafði meðhöndum í fasteigninni.Ákvæðið verður að skýra með hliðsjón af 33. gr. í heildsinni. Í 1. mgr. er kveðið á um að í stað bótagreiðslu eigi sá, sem sýnir framá að hann verði fyrir tjóni, rétt á því að sveitarsjóður leysi fasteignina tilsín. Í 2. mgr. er kveðið á um að við ákvörðun bóta vegna skipulagsbreytingaskuli taka tillit til þeirrar verðhækkunar sem breytingarnar kunna að hafa íför með sér á fasteignina. Þá segir að einnig beri að miða við þann arð semeðlileg notkun eignarinnar gefur af sér. Öll ákvæði greinarinnar taka þannigtil áhrifa breytinganna á verðmæti eignarinnar og arð sem hægt er að hafa afeigninni sjálfri og kveða á um rétt til að fá fasteignina bætta að fullu.Hvergi er í greininni vikið sérstaklega að tjóni á þeim rekstri sem stundaðurer í fasteigninni. Breytt skipulag getur haft áhrif á hversu vænlegt er aðstunda tiltekinn rekstur í fasteigninni, en slík áhrif ættu að endurspeglast íminna verðmæti fasteignarinnar og tjón eiganda fasteignarinnar vegna þess ættiþví að koma fram í lægra virði hennar. Ljóst er því að tjónsatvikin eru ekkiaðskilin og sundurlæg þar sem nýtingarmöguleikar fasteignar og heimildir til aðstunda tiltekna starfsemi í henni hafa áhrif á verðmæti hennar. Annað og þriðjaákvæði 1. mgr. verður því að skýra sem nánari tilgreiningu á því hvað geturvaldið lækkun verðmætis fasteignarinnar. Því er fallist á með stefnda að bætur vegna tjóns skv. 1.mgr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, taki eingöngu til tjónsá fasteign og að stefndi hafi því þegar greitt stefnanda fullar bætur vegnatjónsins. Ákvæði greinarinnar veita stefnanda því ekki heimild til að krefjastbóta fyrir tjón vegna reksturs sem hann byggir á matsgerð, dags. 1. desember2015. Verður því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um greiðslu frekari bóta.Stefnandi gerir einnig kröfu um greiðslu útlagðskostnaðar sem hann hefur haft af því að sækja bætur frá stefnda og byggir þákröfu sína einnig á 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Í fyrstalagi gerir hann kröfu um greiðslu kostnaðar vegna reiknings JóhannesarIngibjartssonar frá 31. október 2006, 138.942 kr. Í öðru lagi gerir stefnandikröfu um greiðslu kostnaðar vegna öflunar verðmats Capacent, 2.150.225 kr. Hérer um að ræða álitsgerð og verðmat sem stefnandi aflaði einhliða utan réttar. Þessikrafa stefnanda verður ekki byggð á 33. gr. skipulags- og byggingarlaga.Í þriðja lagi geri stefnandi kröfu um greiðslu helmingsþóknunar yfirmatsmanna, 1.616.126 kr., en stefndi hefur þegar greitt helmingþóknunarinnar. Í fjórða lagi gerir stefnandi kröfu um greiðslu helmings þesslögmannskostnaðar sem hann hafði af því að sækja bætur úr hendi stefnda áárunum 2005 til 2012, 2.605.817 kr., en stefndi hefur þegar greitt helming þesskostnaðar. Í 33. gr. skipulags- og byggingarlaga er ekki kveðið á umskyldu sveitastjórnar til greiðslu þess kostnaðar sem aðili hefur af því aðsækja bætur skv. greininni. Samkvæmt 3. mgr. skal sveitastjórn þó, ef húnviðurkennir bótaskyldu, annast um að dómkvaddir verði matsmenn til að ákveðabætur. Af ákvæðinu verður að álykta að sveitastjórn skuli bera kostnað afdómkvaðningu matsmanna. Í máli þessu viðurkenndi sveitastjórn ekki bótaskyldufyrr en eftir að dómkvaddir höfðu verið bæði matsmenn og yfirmatsmenn til aðmeta tjón stefnanda. Stefndi hefur þó viðurkennt bótaskyldu og dráttur á þeirriviðurkenningu og vanræksla á þeirri skyldu hans að fá dómkvadda matsmenn leysirhann ekki undan því að bera kostnað við dómkvaðninguna. Ekki er kveðiðsérstaklega á um heimild til dómkvaðningu yfirmatsmanna í greininni, en ísamræmi við 64. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður að líta svoá að aðili sem ekki unir mati dómkvaddra matsmanna eigi rétt á að fá matinuhnekkt með dómkvaðningu yfirmatsmanna. Bætur þær sem stefndi greiddi stefnandabyggja á niðurstöðu yfirmatsmanna. Á sama hátt verður því að álykta aðsveitarstjórn skuli bera kostnað af þeirri dómkvaðningu. Stefndi hefur þegar greitt þóknun undirmatsmanna oghelming þóknunar yfirmatsmanna en hafnar frekari skyldu til greiðslu á þeirriforsendu að beiðni um yfirmat hafi verið umfangsmeiri en efni stóðu til.Stefndi telur að a.m.k. helmingur vinnu yfirmatsmanna við matsgerð hafi snúistum að leiða í ljós meint tjón á rekstri stefnda. Að teknu tilliti til þess aðskylda til öflunar matsgerðar hvíldi á stefnda er ekki unnt að láta stefnandabera hallann af því að vinna við matsgerðina hafi hugsanlega verið umfangsmeirien efni stóðu til. Verður því að dæma stefnda til að greiða þóknunyfirmatsmanna að fullu og er krafa stefnanda að þessu leyti því tekin tilgreina.Hluti þess lögmannskostnaðar sem stefnandi gerir kröfu umgreiðslu á, hlaust af dómkvaðningu matsmanna og yfirmatsmanna. Með vísan tilsama ákvæðis verður að líta svo á að stefndi verði að bera þann kostnað afdómkvaðningunni. Af yfirliti vegna lögmannskostnaðar sem stefnandi lagði frammá ráða að lögmannskostnaður vegna dómkvaðninganna hafi verið innan viðhelmingur af heildarkostnaði og því hefur stefndi þegar greitt þann hlutakostnaðarins. Stefndi verður því sýknaður af kröfu um frekari greiðslu.Með vísan til þess sem rakið hefur verið er stefndi þvísýknaður af kröfu stefnanda um greiðslu frekari bóta vegna breytinga ádeiliskipulagi, greiðslu kostnaðar vegna reiknings Jóhannesar Ingibjartssonar,greiðslu kostnaðar vegna verðmats Capacent og greiðslu helmingslögmannskostnaðar á árunum 2005 til 2012, en dæmdur til að greiða helmingþóknunar yfirmatsmanna, 1.616.126 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 16. september 2012, en það ermánuði eftir dagsetningu kröfubréfs stefnanda,. 16. ágúst 2012, tilgreiðsludags.Eftir þessum úrslitum verður stefnandi dæmdur til aðgreiða stefnda málskostnað með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, sem þykir hæfilega ákvarðaður með hliðsjón af atvikum öllum eins ogkveðið er á um í dómsorði.Af hálfu stefnanda flutti málið Arnar Þór Stefánsson hrl.Af hálfu stefnda flutti málið Jóhannes Karl Sveinssonhrl.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari ásamt sérfróðumeðdómendunum Hersi Sigurgeirssyni, dósent við HÍ, og Sveini Agnarssyni, dósentvið HÍ, kveður upp dóminn.Dómsorð: Stefndi, Akraneskaupstaður, greiðistefnanda, Skagaveri ehf., 1.616.126 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 16. september 2012 tilgreiðsludags. Stefnandi greiði stefnda 800.000 kr.í málskostnað.
Mál nr. 340/2008
Kærumál Dánarbússkipti Kæra Kröfugerð Frávísun frá Hæstarétti
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi aðila um arfstilkall þeirra við opinber skipti á dánarbúi D. Í kæru A til Hæstaréttar var ekki greint frá dómkröfum A fyrir Hæstarétti eða ástæðum, sem kæra var reist á, eins og borið hefði að gera samkvæmt b. og c. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem áttu við eftir 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Héraðsdómari kom því á framfæri við A að kæra væri ekki réttilega úr garði gerð, sbr. 2. mgr. 146. gr. laga nr. 19/1991 en þrátt fyrir það var ekki bætt úr annmörkunum. Var því óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kærum 4. og 12. júní 2008, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2008, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um arfstilkall þeirra við opinber skipti á dánarbúi D. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem að framan greinir hefur sóknaraðili tvívegis lýst yfir kæru á úrskurði héraðsdóms, annars vegar með símskeyti 4. júní 2008 og hins vegar í bréfi 12. sama mánaðar. Í hvorugt skiptið var greint frá dómkröfum sóknaraðila fyrir Hæstarétti eða ástæðum, sem kæra er reist á, eins og borið hefði að gera samkvæmt b. og c. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem hér eiga við eftir 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Af bréfi sóknaraðila 12. júní 2008 verður þó ráðið að héraðsdómari hafi í framhaldi af símskeytinu 4. sama mánaðar komið á framfæri að kæra væri þar ekki réttilega úr garði gerð, sbr. 2. mgr. 146. gr. laga nr. 91/1991. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar eru hvorki gerðar kröfur, sem varða hinn kærða úrskurð, né færð fram rök fyrir breytingu á niðurstöðu hans. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 464/2002
Kærumál Aðild Samaðild Aðildarskortur Félagsdómur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Með úrskurði gerðardóms sem starfaði á grundvelli laga nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira, var breytt kjarasamningum „milli Samtaka atvinnulífsins (SA) vegna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna (L)“. SÍ höfðaði af þessu tilefni mál á hendur L og krafðist þess að dæmt yrði að tiltekin ákvæði í úrskurði gerðardómsins væru óskuldbindandi fyrir sig og félagsmenn sína og hefðu ekki áhrif á kjarasamning milli sín og L. Af hálfu L var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi og féllst héraðdómari á þá kröfu. Hæstiréttur taldi SÍ geta stutt heimild sína til að sækja málið við 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Í dómi réttarins kemur fram að enda þótt SA fari með umboð frá L til að gera kjarasamninga verði málinu ekki vísað frá á þeim grundvelli að nauðsyn sé á samaðild með L og SA, sbr. 2. mgr. 18. gr. sömu laga. Þá verði ekki fallist á að mál um kröfu SÍ eigi undir Félagsdóm og verði málinu því ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu. Samkvæmt því var lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurði héraðsdómara verði hrundið og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Málið á rætur að rekja til þess að kjarasamningar sjómanna urðu lausir 15. febrúar 2000, þegar lög nr. 10/1998 um kjaramál fiskimanna féllu úr gildi. Fóru þá í hönd samningaviðræður milli félaga innan sóknaraðila og fleiri samtaka fiskimanna annars vegar og aðildarfélaga varnaraðila hins vegar. Þær viðræður báru ekki árangur og kom til verkfalls af hendi launþega og verkbanns atvinnurekenda. Vinnudeilu þessari lauk með því að 16. maí 2001 tóku gildi lög nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira. Í 1. gr. þeirra voru lýst óheimil verkföll, verkbönn og aðrar aðgerðir nánar tiltekinna félaga, sem ætlað væri að knýja fram aðra skipan kjaramála en mælt var fyrir um í lögunum. Skyldi bann þetta standa frá gildistöku laganna og svo lengi sem ákvörðun gerðardóms samkvæmt 2. gr. og 3. gr. laganna hefði gildi. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna bar Hæstarétti að tilnefna þrjá menn í þann gerðardóm ef samkomulag tækist ekki í vinnudeilunni fyrir 1. júní 2001 og skyldi hann taka ákvörðun um atriði varðandi kjaramál fiskimanna, sem nánar greindi í 1. mgr. 2. gr. laganna. Bar gerðardóminum að ljúka þessum störfum fyrir 1. júlí 2001 og yrðu ákvarðanir hans bindandi frá gildistöku laganna til þess tíma, sem hann tæki sjálfur ákvörðun um. Samningar náðust ekki um kjaramál sjómanna innan þess frests, sem að framan greinir. Hæstiréttur tilnefndi 1. júní 2001 menn til að sitja í gerðardóminum og lauk hann störfum með úrskurði 30. sama mánaðar, sem ákveðið var að gilda ætti til ársloka 2003. Meðal þess, sem ákvörðun var tekin um í fyrrnefndum úrskurði gerðardómsins, var svofelld regla, sem fram kom í 2. mgr. og 3. mgr. 2. liðar úrskurðarorða: „Nú er settur í fiskiskip tæknibúnaður eða hagræðing á sér stað sem leiðir til þess að færri menn geti sinnt skipsstörfum en kveðið er á í skiptatöflu í kjarasamningi þessum og skal þá hlutur eða hlutir þeirra sem á vantar skiptast að hálfu milli þeirra sem á skipinu eru í hlutfalli við skiptahlutfall þeirra. Hinn helmingurinn skal ganga óskertur til útgerðarinnar. Forsenda fyrir slíkri breytingu skiptakjara er að gerður sé skriflegur samningur um það milli útgerðar og áhafnar, þar sem rökstuðningur fyrir breytingunum kemur fram. Samningurinn skal síðan staðfestur af skipverjum í leynilegri atkvæðagreiðslu. Að því loknu skal samningurinn undirritaður af fulltrúum útgerðar og áhafnar og afrit sent til aðila kjarasamnings þessa.“ Sóknaraðili kveður gerðardóminn með þessu hafa numið úr gildi grein 1.37. í kjarasamningi málsaðila, sem varði sömu atriði og framangreind regla, en með því hafi gerðardómurinn farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt. Af því tilefni höfðaði sóknaraðili mál þetta 26. október 2001. Hann krefst þess að dæmt verði að framangreind ákvæði í úrskurði gerðardómsins séu óskuldbindandi fyrir sig og félagsmenn sína og hafi ekki áhrif á kjarasamning milli hans og varnaraðila. Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi, sem lögð var fram 8. janúar 2002, var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá. Með hinum kærða úrskurði féllst héraðsdómari á þá kröfu. II. Samkvæmt úrskurðarorðum áðurnefnds úrskurðar gerðardóms frá 30. júní 2001 var breytt með honum kjarasamningum „milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna“ annars vegar og sóknaraðila og fjögurra annarra samtaka og stéttarfélaga hins vegar. Sóknaraðili hefur kosið að beina máli þessu að varnaraðila, en ekki Samtökum atvinnulífsins, sem munu fara með umboð frá varnaraðila til að gera kjarasamninga. Eins og sóknaraðili hagar kröfugerð sinni getur slíkt umboð ekki breytt því að aðeins annar tveggja, varnaraðili eða Samtök atvinnulífsins, hlýtur að standa gegnt honum í málinu, en ekki þeir báðir. Beini sóknaraðili kröfu sinni ranglega að varnaraðila í stað Samtaka atvinnulífsins veldur það sýknu varnaraðila vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, en til þess verður ekki tekin afstaða nema í efnisdómi um kröfuna. Eru því engin efni til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeim grundvelli að nauðsyn hafi verið á samaðild varnaraðila og Samtaka atvinnulífsins samkvæmt 2. mgr. 18. gr. sömu laga. Samkvæmt lögum Sjómannasambands Íslands felst starfsemi þess meðal annars í því að veita þeim sjómannafélögum, sem í sambandinu eru, sérhverja þá aðstoð, sem það getur látið í té til að efla starfsemi þeirra og hindra að gengið sé á rétt þeirra, og að gangast fyrir samræmdum aðgerðum sjómannafélaganna við gerð samninga um kaup og kjör. Sóknaraðili getur því stutt heimild sína til að sækja mál þetta við 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Með IV. kafla laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur er lagt á vald Félagsdóms að leysa úr ágreiningi um nánar tiltekin atriði, sem talin eru í 44. gr. laganna. Með þetta vald fer Félagsdómur sem sérdómstóll, sbr. 3. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Heyra í skjóli þess undir hann mál, sem ella yrðu rekin fyrir almennum dómstólum eftir þeirri meginreglu, sem fram kemur í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 91/1991. Skýra verður ákvæði um valdsvið Félagsdóms að teknu tilliti til þessa. Samkvæmt orðanna hljóðan taka ákvæði 44. gr. laga nr. 80/1938 ekki til kröfu, sem snýr að viðurkenningu á því að nánar tiltekin atriði í úrskurði gerðardóms um breytingar á kjarasamningi málsaðila séu óskuldbindandi. Í ljósi þess, sem að framan greinir, eru ekki efni til að skýra ákvæðið á rýmri veg en orð þess gefa beint tilefni til. Verður því ekki fallist á með varnaraðila að mál um kröfu sóknaraðila eigi undir Félagsdóm. Málinu verður þannig ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu. Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Verður því lagt fyrir héraðsdómara að taka það til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Landssamband íslenskra útvegsmanna, greiði sóknaraðila, Sjómannasambandi Íslands, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 5. þessa mánaðar, er höfðað með stefnu birtri 26. október 2001. Stefnandi er Sjómannasamband Íslands, Borgartúni 18. Stefndi er Landssamband íslenskra útvegsmanna, Hafnarhvoli við Tryggvagötu, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að dæmt verði að 2. og 3. mgr. 2. töluliðar úrskurðarorðs gerðardóms, samkvæmt 2. gr. laga nr. 34/2001, um breytingar á kjarasamningi stefnanda og stefnda, séu óskuldbindandi fyrir stefnanda og félagsmenn þess og hafi ekki áhrif á ákvæði kjarasamnings stefnanda og stefnda. Þá er krafist málskostnaðar. Af hálfu stefnda er þess krafist aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi og stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins en til vara að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Krafa stefnda um frávísun málsins er til úrlausnar hér. Af hálfu stefnanda er sú krafa gerð að frávísunarkröfu stefnda verði hrundið og stefnanda dæmdur málskostnaður í þessum hluta málsins. Kjarasamningar útvegsmanna innan Samtaka atvinnulífsins og Landssambands íslenskra útvegsmanna við stéttarfélög fiskimanna urðu lausir þann 15. febrúar 2000. Samningaviðræður hófust í ársbyrjun árið 2000 og kröfur um breytingar á síðast gildandi kjarasamningum voru lagðar fram í febrúar. Í megindráttum voru samningsaðilar útvegsmanna fjórir, stefnandi vegna félaga undirmanna, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands vegna skipstjóra- og stýrimannafélaga, Vélstjórafélag Íslands vegna vélstjóra og Alþýðusamband Vestfjarða vegna félaga undirmanna og vélstjóra á Vestfjörðum. Samtök atvinnulífsins vísuðu deilunni til sáttameðferðar ríkissáttasemjara með bréf sínu 22. maí. Í mars 2001 kom til verkfalla stéttarfélaga fiskimanna og í kjölfarið verkbann útvegsmanna. Þann 9. maí 2001 var undirritaður kjarasamningur við Vélstjórafélag Íslands um kaup og kjör vélstjóra á fiskiskipum. Þann 16. maí 2001 voru verkföll og verkbönn stöðvuð með lögum 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fengu aðilar, sem ekki höfðu gert samning, frest til 1. júní 2001 til þess að ná samkomulagi. Tækist það ekki skyldi gerðardómur ákveða um kjaramál fiskimanna í nánar tilgreindum atriðum, þ.á.m. atriðum er varða þau áhrif sem breyting á fjölda í áhöfn hefur á skiptakjör. Gerðardómur kvað upp úrskurð sinn 30. júní 2001. Í framhaldi af úrskurðinum kom upp ágreiningur á milli stefnda og stefnanda um túlkun á ákvæðum um skiptakjör. Á því er byggt af hálfu stefnanda að gerðardómur samkvæmt lögum nr. 34/2001 hafi farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að kveða á um breytingar á mönnun skipa í framtíðinni í tilefni óskilgreindra tæknibreytinga og óskilgreindrar hagræðingar. Jafnframt hafi gerðardómurinn brotið gegn 5. gr. laga nr. 80/1938 með því að ákveða í 3. mgr. 2. töluliðar úrskurðarorðs um breytingar á kjarasamningi málsaðila að um meintar breytingar eða meinta hagræðingu yrði einvörðungu fjallað á vettvangi útgerðar og áhafnar án atbeina stefnanda og stefnda. Af hálfu stefnda er bent á að í stefnu sé gerð krafa um að 2. og 3. mgr. 2. töluliðar úrskurðarorðs gerðardóms skv. 2. gr. laga nr. 34/2001, um breytingar á kjarasamningi stefnanda og stefnda séu óskuldbindandi fyrir stefnanda og félagsmenn þess og hafi ekki áhrif á ákvæði kjarasamninga stefnanda og stefnda. Núgildandi kjarasamningur sé á milli stefnanda vegna aðildarfélaga hans og Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga LÍÚ. Samtök atvinnulífsins hafi verið stofnuð 15. september 1999 og fari skv. 38. gr. samþykkta sinna með samningsumboð útvegsmanna, sem staðfest sé í viðræðuáætlun samtakanna við stefnanda, sem var gefin út 7. desember 1999. Þá hafi Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd útvegsmanna verið gert sameiginlegt tilboð sjómannasamtakanna í janúar 2001 um breytingu á kjarasamningum. Samkvæmt framansögðu hafi stefnanda verið ljóst að samtökin væri aðili að kjarasamningnum, sem gerð er krafa um að verði ógiltur að hluta. Þar sem Samtökum atvinnulífsins sé ekki stefnt telur stefndi að skv. 2. tl. 18. gr. eml. 91/1991 beri að vísa málinu frá dómi. Þá séu skilyrði 3. mgr. 25. gr. eml. 91/1991 fyrir málshöfðun ekki uppfyllt í máli þessu. Lög stefnanda heimili honum ekki að höfða dómsmál í eigin nafni fyrir héraðsdómi vegna almenns eða einstaklingsbundins gildis kjara- og ráðningarsamninga einstakra félagsmanna, eins og sé forsenda skv. 3. mgr. 25. gr. eml. Í félagslögum hagsmunasamtaka verða að vera skýr ákvæði um málshöfðunarrétt samtakanna. Efnislega gangi kröfugerð stefnanda einnig miklu lengra heldur en 3. mgr. 25. gr. eml., sem heimili almennar viðurkenningarkröfur. Kröfugerð stefnanda hafi að markmiði að ógilda vinnustaðasamninga einstakra útgerða og sjómanna, þótt þessum aðilum sé ekki stefnt og raunar liggi ekki neitt umboð fyrir frá skipverjum til málssóknarinnar. Krafa stefnanda lúti að gildi úrskurðarorðs gerðardóms um breytingu á kjarasamningi. Kröfur um gildi kjarasamnings eigi undir Félagsdóm. Stefnukrafa sé byggð á því að brotið hafi verið gegn 5. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, þar sem kveðið sé á um það að stéttarfélög séu lögformlegur samningsaðili um kaup og kjör meðlima sinna, enda hafi félagið í samþykktum sínum ákveðið að láta starfsemi sína taka til slíkra málefna. Félagsdómur dæmi um brot á lögum nr. 80/1938 og um ágreining um túlkun og gildi kjarasamnings eins og komi fram í 1. og 2. tl. 44. gr. laga nr. 80/1938. Þá er jafnframt vísað til 47. gr. þar sem segi að mál sem höfða megi fyrir Félagsdómi skuli ekki flutt fyrir almennum dómstólum nema Félagsdómur hafi neitað að taka það til meðferðar sbr. 3. tl. 44. gr. Á það hafi ekki reynt að Félagsdómur hafi neitað að taka málið til meðferðar og beri því að vísa því frá dómi skv. skýrum fyrirmælum 3. tl. 44. gr. laga nr. 80/1938. Stefndi styður kröfur sínar um frávísun við 18., 24. og 25. gr. einkamálalaga nr. 91/1991 og 44. og 47. gr. laga nr. 80/1938. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 129., sbr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnanda hefur kröfu um frávísun verið mótmælt og bent á að ágreiningur aðila lúti fyrst og framst að lögmæti úrskurðar gerðardóms sem skipaður hafi verið samkvæmt lögum nr. 34/2001 og því hvort gerðardómurinn hafi farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt lögunum. Þess sé ekki krafist að kjarasamningur verði ógiltur að hluta heldur beinist krafan að því að úrskurður gerðardómsins sé ógildur og séu þá ákvæði fyrri samnings í gildi. Þá eigi ákvæði 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ekki við hér þar sem kröfugerð lúti ekki að hagsmunum einstakra félaga í aðildarfélögum stefnanda heldur að hagsmunum samtakanna. Loks eigi úrlaunsarefni máls þessa ekki undir Félagsdóom þar sem hér sé verið að krefjast ógildingar á gerðardómi vegna þess að han hafi farið út fyrir heimildir sínar við að komast að niðurstöðu og endurskoðun að þessu leiti eigi undir almenna dómstóla en ekki Félagsdóm. NIÐURSTAÐA Með 1. gr. laga nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira voru verkföll Sjómannafélags Eyjafjarðar og aðildarfélaga Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, auk verkbanna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna gagnvart aðildarfélögum í Alþýðusambandi Vestfjarða og aðildarfélögum stefnanda, svo og verkföll og verkbönn og aðrar aðgerðir sem ætlað var að knýja fram aðra skipan kjaramála en lögin ákvæðu óheimil frá gildistöku laganna og á gildistíma ákvarðana gerðardóms skv. 2. og 3. gr. Þó var aðilum heimilt að semja um slíkar breytingar en eigi má knýja þær fram með vinnustöðvun. Í 2. gr. laganna segir að hefðu aðilar skv. 1. gr. ekki náð samkomulagi fyrir 1. júní 2001 skyldi gerðardómur skipaður af Hæstirétti ákveða eftirfarandi um kjaramál fiskimanna í þeim samtökum sem nefnd eru í 1. gr.: a. atriði er tengjast markmiðum varðandi verð til viðmiðunar í hlutaskiptum á þorski, ýsu og karfa í beinum viðskiptum skyldra aðila, b. atriði er varða þau áhrif sem breyting á fjölda í áhöfn hefur á skiptakjör, c. atriði er varða kauptryggingu og launaliði, d. atriði er varða slysatryggingu, e. atriði er varða afmörkun á helgarfríi fiskimanna á netaveiðum, f. atriði er varða mótframlag útvegsmanna vegna viðbótarlífeyrissparnaðar fiskimanna og g. önnur atriði sem nauðsynlegt er að taka á varðandi kjaramál. Í 38. gr. samþykkta Samtaka atvinnulífsins sem stofnuð voru 15. september 1999 segir að með aðild að samtökunum feli aðildarfélög þeirra svo og einstakir meðlimir þeim umboð til að gera alla kjarasamninga fyrir sína hönd, með þeim takmörkunum einum sem felist í samþyktunum. Samtökin séu félag atvinnurekenda í skilningi vinnulöggjafar og fari með allar þær heimildir sem þau lög áskilji félögum atvinnurekenda. Samkvæmt 3. gr. samþykkta Samtaka Atvinnulífsins er Landsamband íslenskra útvegsmanna eitt af aðildarfélögum samtakanna. Í bréfi dagsettu 22. maí 2000 vísuðu samtökin kjaradeilu samtakanna og stefnanda, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Vélstjórafélags Íslands og Alþýðusambands Vestfjarða um kaup og kjör fiskimanna til sáttameðferðar embættis ríkissáttasemjara og vísuðu þar til viðræðuáætlunar frá 7. desember 1999 undirritaðri af stefnanda og Samtökum atvinnulífsins. Samkvæmt því sem hér er rakið fara Samtök atvinnulífsins með umboð til samningsgerðar fyrir hönd stefnda Landssambands íslenskra útvegsmanna en með framangreindum lögum var það lagt í hendur gerðardóms að kveða upp úr um hver vera skyldu kjör þeirra er greinir í 1. gr. laganna. Felst það og í málatilbúnaði stefnda að af hans hálfu er litið svo á að samningagerð sé á forræði Samtaka atvinnulífsins. Stefnanda var því rétt að beina kröfum sínum einnig að Samtökum atvinnulífsins en þau eiga óskipta aðild máls þessa með stefnda. Ber því með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 að vísa máli þessu frá dómi en málskostnaður fellur niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 239/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að Þ skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 7. júní 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 29. ágúst nk. kl. 15. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur kærumálskostnaður úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hinn 14. júní 2000 gaf ríkissaksóknari út ákæru á hendur varnaraðila, þar sem honum var gefið að sök að hafa orðið föður sínum að bana 18. mars sama árs. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 288/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 14. maí 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að hann verði úrskurðaður í farbann. Að því frágengnu er þess krafist að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa framið fjölmörg brot er fangelsisrefsing liggur við. Eru þessi ætluðu brot rakin í hinum kærða úrskurði en þau eiga að hafa verið framin frá miðju ári 2005 til loka árs 2008. Sóknaraðila bárust erindi og kærur vegna þeirra frá Fjármálaeftirlitinu á tímabilinu frá 13. mars 2009 til 22. mars 2010. Þrátt fyrir að langt sé um liðið frá því að hin ætluðu brot eiga að hafa verið framin verður að líta til þess að þau lúta að verulegum fjárhæðum, varða flókin fjárviðskipti og margir eiga að hafa komið að málum, eftir atvikum með skipulögðum hætti. Þá er hvorki ljóst hversu meintur ávinningur af ætluðum brotum sé mikill né hvert hann á að hafa runnið. Varnaraðili hefur neitað sök og er framburður hans að ýmsu leyti ekki í samræmi við framburð annarra sem þegar hafa gefið skýrslur við rannsókn málsins. Kemur fram hjá sóknaraðila að taka þurfi frekari skýrslur af vitnum eða sakborningum. Samkvæmt framanrituðu verður fallist á með sóknaraðila að atvik séu með þeim hætti að ætla megi að varnaraðili muni torvelda rannsókn málsins sæti hann ekki gæsluvarðhaldi. Að þessu virtu hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Sóknaraðili styður kröfu sína fyrir Hæstarétti eingöngu við a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að skilyrðum lagaákvæðisins sé fullnægt. Ég tel að fallast beri á með sóknaraðila að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, svo sem tilskilið er í 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Kemur þá til athugunar hvort „ætla megi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni,“ eins og þetta er orðað í a. lið 1. mgr. Hefur varnaraðili mótmælt því að hann hafi vilja til að spilla fyrir rannsókn málsins. Þegar metið er hvort framangreindum skilyrðum gæsluvarðhalds sé fullnægt, er óhjákvæmilegt að hafa í huga að ætluð brot varnaraðila, sem rannsókn sérstaks saksóknara beinist að, eru talin hafa verið framin á árunum 2005 til 2008. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan, hefur þráfaldlega verið fjallað um hin ætluðu brot á opinberum vettvangi og fyrir hefur legið að þau kynnu að koma til opinberrar rannsóknar. Í málsgögnum kemur fram að sérstakur saksóknari hafi aflað skjala hjá A við rannsóknina og að auki framkvæmt húsleit á heimili varnaraðila og vinnustað í þágu rannsóknar sinnar. Einnig liggur fyrir að varnaraðili hefur ekki lengur aðgang að gögnum sem voru í vörslum A í október 2008, þegar fjármálaeftirlitið tók bankann yfir. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að ætla að varnaraðili geti torveldað rannsóknina með því að koma skjallegum sönnunargögnum undan. Varnaraðili mótmælir því að hætta sé á hann muni reyna að hafa áhrif á aðra grunaða og vitni gangi hann laus. Bendir hann meðal annars á að hann hafi haft næg tækifæri til þess á þeim tíma sem liðinn er frá ætluðum brotum og ekki fái staðist að svipta megi hann frelsi sínu nú af slíku tilefni. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er ekki heimilt að fallast á kröfu sóknaraðila nema ætla megi að varnaraðili „muni“ torvelda rannsókn málsins. Sóknaraðili rökstuddi ekki sérstaklega við meðferð málsins í héraði á hverju hann byggði ætlan sína um þetta. Hann hefur ekki bætt úr þessu fyrir Hæstarétti. Í forsendum hins kærða úrskurðar segir að ætla megi að varnaraðili „geti“ torveldað rannsókn málsins. Þessi forsenda er efnislega frábrugðin því sem texti laganna áskilur auk þess sem hún er með öllu órökstudd. Ég tel þennan annmarka á úrskurðinum samt ekki þess háttar að valda eigi ómerkingu hans heldur tel að málið liggi þannig fyrir Hæstarétti að leggja beri dóm á það. Ég geri ekki ágreining við meirihluta dómara um að gögn málsins bendi til þess að mál þetta sé ekki fullrannsakað. Þetta getur hins vegar ekki að mínum dómi verið röksemd fyrir því að úrskurða megi varnaraðila í gæsluvarðhald í þágu rannsóknarhagsmuna. Þar koma einfaldlega til athugunar skilyrði framangreinds lagaákvæðis og úrlausn um hvort málsatvik heimili beitingu þess. Í 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar eru gerðar strangar kröfur til þess að hneppa megi menn í gæsluvarðhald sem grunaðir eru um refsiverða háttsemi. Ég tel með vísan til þess sem að framan greinir að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að varnaraðili verði látinn sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Beri því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi.
Mál nr. 824/2016
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um nauðungarvistun A á sjúkrahúsi, sem ákveðin hafði verið af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og ÞorgeirÖrlygsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. desember 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 15. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2016 þar semstaðfest var ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 2. sama mánaðar umnauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr.lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunartil handa talsmanni sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að fullnægt sé skilyrðum 3. mgr.,sbr. fyrsta málslið 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, til að sóknaraðili verðivistaður nauðugur á sjúkrahúsi.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila sem ákveðin erað meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknuntalsmanns sóknaraðila, Erlings Daða Emilssonar héraðsdómslögmanns, vegnameðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 12. desember 2016.IMeð kröfu, semdagsett er 3. desember sl. og barst réttinum 5. desember s.l., hefursóknaraðili, A, kt. [...], til heimilis að [...], [...], krafist þess að felldverði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dags. 2. desembersl., um að sóknaraðili skyldi vistaður á sjúkrahúsi á grundvelli 3. mgr., sbr.2. mgr., 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Til vara er þess krafist aðnauðungarvistun verði markaður skemmri tími en til 21 dags. Jafnframt krefstsóknaraðili þess að málskostnaður skipaðs talsmanns síns verði greiddur úrríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga. Málið var þingfest 9. desemberog tekið samdægurs til úrskurðar.Varnaraðili, velferðarsvið Reykjavíkurborgar, krefst þess aðkröfu sóknaraðila verði hafnað og áðurnefnd ákvörðun sýslumanns um vistunsóknaraðila á sjúkrahúsi verði staðfest. Um aðild varnaraðila er vísað til 20.gr. laga nr. 71/1997, sbr. og d-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga.IIÍ beiðnivarnaraðila, dags. 2. desember 2016 til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu kemurfram að sóknaraðili sé með framheilaskaða eftir slys sem hann hafi orðið fyrirí maí 2016. Sóknaraðili hafi verið í endurhæfingu á Grensásdeild þangað tilfyrir u.þ.b. mánuði og sé nú að bíða eftir öðru endurhæfingarúrræði.Framheilaskaði sóknaraðila hafi leitt til mikilla persónuleikabreytinga hjáhonum. Í kjölfar ofbeldis á heimili sóknaraðila 22. nóvember sl., þar semlögregla hafi verið kvödd til, hafi sóknaraðili lagst inn á geðdeild þar semhann vilji ekki þiggja meðferð. Það sé mat starfsmanna geðsviðs Landspítala aðsóknaraðili sé í afneitun um aðdraganda innlagnar sinnar. Ástand hans sé svo að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms þar semheilaskaði hans hafi alvarleg áhrif á hvatastjórnun, hömlur og dómgreind hans,auk þess sem hann valdi innsæisskerðingu. Vegna ofangreindra atriða og skorts ásamstarfi sé talið nauðsynlegt að sóknaraðili verði vistaður nauðugur ásjúkrahúsi svo hægt sé að veita honum viðeigandi meðferð og tryggja öryggi hansog annarra. Að öðru leyti er þar vísað til fyrirliggjandi læknisvottorðs Bgeðlæknis, dags. 2. desember sl. Í greindu læknisvottorði B geðlæknis, er m.a. tekið fram aðsóknaraðili sé [...] árs gamall, háskólamenntaður, giftur og faðir tveggjabarna. Hann hafi orðið fyrir skaða á framheila eftir slys vorið 2016, þegarhann datt niður stiga og höfuðkúpubrotnaði. Líkamstjón hans hafi leitt tilmikilla breytinga á persónuleika hans. Hann hafi verið á endurhæfingardeildsíðasta sumar og hafði verið í bráðaeftirfylgd hjá C sérfræðingi í geðlækningumþegar hann var lagður hinn þann 23 nóvember sl. Er því lýst að drykkjuvandihans hafi verið vaxandi. Í vottorðinu er greint frá því að heilaskaðisóknaraðila hafi verið metinn þegar hann var í innlögn á Grensáss þar sem framhafi komið „Gott mállegt minni, veikleikar í stýrifærni sem tengjast hvatvísi,einbeitingarvanda og ónákvæmni í vinnubrögðum. Orðaflæði hans sé einnig veiktog tal óskýrt. Innsæisleysi og tilhneiging til þrálætis í hugsun.“ Í vottorðinuer einnig lýst ástandi sóknaraðila við komu hans á geðdeild þann 23. nóvembersl., þannig að hann hafi verið þvoglumæltur og tal hafi verið samhengislaust áköflum. Hann hafi gefið stutta en ruglingslega frásögn af atburðum kvöldiðáður. Í vottorðinu 2. desember 2016 sem er byggð á skoðun sama dagsegir að í innlögn hafi verið „innleidd“ lyfjameðferð sem vonast væri til aðgæti hjálpað við hvatastjórnun. Áfram hafi þó borið á innsæisleysi og hvatvísi.Sóknaraðili sjái engan tilgang í veru sinni á geðdeild skilji ekki hvers vegnahann væri lagður inn og nauðungarvistun hafin. Sóknaraðili sé með heilaskaða „með alvarlegum áhrifum áhvatastjórnun, hömlur og dómgreind aukinnsæisskerðingar í vandann.“ Þá sé fyrir hendi alvarleg áfengisfíkn eðaofnautn ávana- og fíkniefna. Í vottorði læknisins er talið óhjákvæmilegt aðnauðungarvista sóknaraðila vegna þeirrar skerðingar sem heilaskaði hans hafihaft í för með sér. Það megi jafna ástandi sóknaraðila til alvarlegsgeðsjúkdóms. Það sé mat læknisins að það hafi verið samhengi milli þeirrarskerðingar og þess ofbeldis sem komið hafi upp á heimilinu stefnanda og brýntsé að láta reyna á það hvort meðhöndlun geti „lækkað hættuna.“ Sóknaraðili gaf skýrslu fyrir dóminum. Hann mótmælir því aðhann sé haldinn geðsjúkdómi. Hann hafi ákveðið sjálfur að leggjast inn ágeðdeild þann 23. nóvember sl. og að honum hafi ekki liðið vel þar. Þegar hannhafi viljað útskrifast þann 2. desember sl., þá hafi eiginkona hans ekki treystsér til að fá hann heim. Hann telur sig hvorki hættulegan gagnvart sjálfum sérné öðrum. B geðlæknir gaf skýrslu fyrir dóminum um síma og staðfestivottorð sitt. Telur hann nauðsynlegt að sóknaraðili verði nauðungarvistaður.Hann segir að líklegt sé að framheilaskaði sóknaraðila hafi haft alvarleg áhrifá hvatastjórnun, hömlur og dómgreind sóknaraðila. Tók hann fram að sóknaraðilihefði ekki innsæi í veikindi sín. Þá væri hann ekki með geðrof en ástand hansmætti jafna til slíks ástands. Markmiðmeðferðar sé að reyna að efla hvatastjórnun sóknaraðila með lyfjameðferð þannigað hann missi ekki stjórn á skapi sínu og tryggja þar með öryggi hans ogannarra. D geðlæknir gaf skýrslu fyrir dóminum. Telurhann nauðsynlegt að sóknaraðili verði nauðungarvistaður og að jafna mættiástandi sóknaraðila til alvarlegs geðsjúkdóms. Þá taldi hann að ástandsóknaraðila væri óbreytt í dag frá því sem var þegar krafist varnauðungarvistunar. Hann fái nú nýja tegund lyfja til að öðlast betrihvatastjórnun. Hann sé almennt samvinnufús á deild nema þegar læknir vilji ræðavið hann. Sóknaraðili sé hvatvís sem geri það að verkum að hann geti gripið tileinhvers, en hann hafi ekki látið í ljós ofbeldi á deild en það hafi hann áhinn bóginn sýnt gagnvart fjölskyldu sinni. Þá hafi sóknaraðili samþykktmeðferð upp að vissu marki. Tók vitnið fram að ekki væri enn ljóst hvort þaulyf sem sóknaraðili fengi nú virki á hann. Þá taldi hann erfitt að meðferð færifram utan deildar og að hún nái ekki tilætluðum árangri nema með vistun. IIISkipaður talsmaður sóknaraðila mótmælir kröfu varnaraðila umnauðungarvistun sóknaraðila. Vísaði hann m.a. til 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárog telur að ekki séu uppfyllt skilyrði 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga til þess aðverða við kröfunni. Ósannað sé að sóknaraðili sé í ástandi sem jafna megi viðalvarlegan geðsjúkdóm. Þá sé hann reiðubúinn til samstarfs við lækna um viðeigandimeðferð. IVMeð vísan til gagna málsins og vættis B geðlæknis og D geðlæknis fyrir dómi þykirnægilega í ljós leitt að nauðsynlegt sé að sóknaraðili verði nauðungarvistaðurá sjúkrahúsi og fái þar viðeigandi aðstoð og meðferð við sjúkdómi sínum. Þarsem önnur eða vægari úrræði þykja ekki duga til að tryggja heilsu og batahorfurhans telur dómurinn að uppfyllt séu skilyrði 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr.lögræðislaga nr. 71/1997 fyrir nauðungarvistun sóknaraðila í allt að 21sólarhring. Verður ákvörðun sýslumanns um nauðungarvistun sóknaraðila þvístaðfest.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997 ber að greiða úrríkissjóði allan kostnað málsins, þar með talda þóknun skipaðs talsmannssóknaraðila, Erlings Daða Emilssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 160.000krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S KU R Ð A R O R Ð:Staðfest er ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 2. desember sl. um að sóknaraðili, A,skuli vistast á sjúkrahúsi.Allur kostnaður af málinu, þ.m.t. þóknun skipaðs talsmannssóknaraðila, Erlings Daða Emilssonar hdl., 160.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 592/2010
Kærumál Niðurfelling máls Gagnkrafa
L kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem mál H á hendur honum var fellt niður. H hafði fallið frá kröfum sínum og óskað eftir því að málið yrði fellt niður. Krafðist L þess að lagt yrði fyrir héraðsdóm að taka gagnkröfur hans á hendur H til efnislegrar úrlausnar. Talið var að kröfur þær til sjálfstæðs dóms sem L gerði uppfylltu ekki skilyrði 4. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um að krafa hans varðaði úrlausn sakarefnis, sem borið hefði verið undir dóm. Gagnkröfu yrði þó aðeins komið að í máli ef skilyrði væru til að hafa hana sjálfstætt uppi samkvæmt ákvæðum XXIII. kafla laganna, sbr. þó 2. tölulið 173. gr. Þegar af þessari ástæðu var hinn kærði úrskurður staðfestur um niðurfellingu málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. september 2010, þar sem mál varnaraðila á hendur sóknaraðila var fellt niður. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. k. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka gagnkröfur hans á hendur varnaraðila til efnislegrar úrlausnar. Verði hinn kærði úrskurður staðfestur krefst hann hærri málskostnaðar úr hendi varnaraðila en þar var ákveðinn. Í báðum tilvikum er krafist kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í hinum kærða úrskurði er frá því greint að varnaraðili hafði lýst kröfum við slit á sóknaraðila og slitastjórn hafnað þeim að öllu leyti eða að hluta. Varnaraðili vildi ekki una afstöðu slitastjórnar og var ágreiningnum vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur samkvæmt 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr., laga nr. 21/1991. Varnaraðili lagði fram greinargerð sína á dómþingi 8. júní 2010. Fékk sóknaraðili þá frest til 2. september 2010 til að leggja fram greinargerð af sinni hálfu. Áður en til þess kom tilkynnti varnaraðili með bréfi til sóknaraðila 12. ágúst 2010 að hann félli frá kröfum sínum, sem orðið höfðu tilefni ágreiningsmálsins fyrir héraðsdóminum, og óskaði hann eftir að það mál yrði fellt niður. Við fyrirtöku málsins 2. september 2010 lagði sóknaraðili fram greinargerð þar sem hann krafðist þess aðallega að kröfum varnaraðila yrði vísað frá dómi en til vara að þeim yrði hafnað. Byggði hann meðal annars á því að varnaraðili hefði afturkallað kröfur sínar á hendur sóknaraðila. Þá gerði hann jafnframt tvær sjálfstæðar kröfur á hendur varnaraðila, annars vegar um að viðurkennt yrði að kröfur varnaraðila, sem lýst hafði verið, væru endanlega niður fallnar og hins vegar að þær væru ekki tækar til skuldajafnaðar. Kvaðst hann styðja þessar kröfur við 4. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991, þar sem þeim sem verðist kröfum í þrotabú væri heimilað að hafa uppi gagnkröfur til sjálfstæðrar úrlausnar um sakarefnið. Af hálfu varnaraðila var þess krafist að málið yrði fellt niður þar sem hann hefði afturkallað kröfur sínar á hendur sóknaraðila. Héraðsdómari gaf málsaðilum kost á að flytja málið munnlega um þennan ágreining. Að loknum málflutningi 14. september 2010 var hinn kærði úrskurður síðan kveðinn upp. Samkvæmt 4. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 er það skilyrði fyrir heimild til sjálfstæðrar kröfu af hálfu þess sem verst í máli, að krafa hans varði úrlausn sakarefnisins, sem borið hefur verið undir dóm. Er tekið fram að gagnkröfu verði þó því aðeins komið að í máli að skilyrði væru til að hafa hana uppi sjálfstætt samkvæmt ákvæðum XXIII. kafla laganna, sbr. þó 2. tölulið 173. gr. Kröfur þær til sjálfstæðs dóms sem sóknaraðili gerði í greinargerð sinni, sem fram var lögð á dómþingi 2. september 2010, uppfylla ekki þessi skilyrði. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur um niðurfellingu málsins. Ekki eru efni til að taka til greina kröfu sóknaraðila um breytingu á málskostnaðarákvæði hins kærða úrskurðar. Ákvæði úrskurðarins um málskostnað öðrum en aðilum þessa máls til handa eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um niðurfellingu málsins og málskostnað sóknaraðila, Landsbanka Íslands hf., til handa.. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Heritable Bank plc., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 591/2007
Bifreið Vátrygging Gáleysi
Hinn 25. ágúst gjöreyðilagðist ársgömul bifreið H í umferðaróhappi. Bifreiðin var ársgömul er óhappið bar við og gjöreyðilagðist. H krafði tryggingafélagið T um bætur úr húftryggingu bifreiðarinnar. T synjaði M um bætur á þeim grundvelli að bifreiðin hefði verið vanbúin með vísan til gr. 23.1 húftryggingarskilmála T og að ökumaður hafði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, sbr. gr. 11.2 skilmálanna. Hámarkshraði var 50 km/klst á þeim vegarkafla sem óhappið var. Eins og rannsókn lögreglu var háttað varð að byggja á framburði ökumanns og farþega um hraða. Ökumaður kvaðst hafa verið á 60 til 70 km/klst hraða og farþeginn taldi hraðann hafa verið um 65 km/klst. Hæstiréttur taldi að ökumaður hafi með því að aka bifreiðinni vanbúinni of hratt sýnt gáleysi en taldi það ekki hafa verið stórkostlegt í skilningi gr. 11.2 í húftryggingarskilmálum T. Ekki var heldur hægt að fullyrða að ástand hjólbarðanna hafi eitt og sér valdið óhappinu, heldur var það fyrst og fremst talið rakið til þess að ökumaður hefði ekki haft hugann nægilega við aksturinn. Voru bæturnar því heldur ekki lækkaðar á grundvelli vanbúnaðar samkvæmt gr. 23.1 í skilmálum T. Samkvæmt þessu var aðalkrafa H tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. nóvember 2007. Hann krefst nú aðallega greiðslu á 3.550.000 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2006 til greiðsludags. Til vara krefst hann annarrar lægri fjárhæðar, en að því frágengnu að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í aðal- og varakröfu er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en ella að málskostnaður fyrir Hæstarétti verði látinn falla niður. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og sér verði dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur var kveðinn upp 28. september 2007. Í upphafi hans hefur dómtökudagur málsins misritast og er sagður „20. þessa mánaðar“, en þar á samkvæmt málsgögnum að standa 20. ágúst sama ár. Nægilega hefur komið fram að gætt hafi verið ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Í niðurstöðukafla dómsins er vísað til vættis ökumanns bifreiðarinnar í umrætt sinn og segir þar: „Vitnið kvaðst í reynd hafa verið eigandi bifreiðarinnar enda þótt stefnandi væri skráður fyrir henni.“ Áfrýjandi mótmælir þessari staðhæfingu og hefur stefndi ekki byggt málsvörn sína á aðildarskorti áfrýjanda. Vinnubrögð lögreglu við frumrannsókn málsins eru aðfinnsluverð. Enginn uppdráttur var gerður af vettvangi og ljósmyndir ekki teknar. Frumskýrsla lögreglu hefur gefið tilefni til deilu um veðurfar og ástand vegar, sem og hversu langt bifreiðin rann eftir áreksturinn. Ljósmyndir sem byggt er á í skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors voru teknar mánuði eftir slysið af starfsmönnum stefnda. Ekki er hægt að fullyrða með vissu að þau för og brak sem greina má á þessum myndum tengist umræddu umferðaróhappi. Þegar af þeirri ástæðu að upplýsingar um vettvang eru vefengjanlegar verður ekki byggt á skýrslu prófessorsins. Hámarkshraði var 50 km/klst á þeim vegarkafla þar sem óhappið varð. Eins og rannsókn lögreglu var háttað verður að byggja á framburði ökumanns og farþega um hraða og aðstæður umrætt sinn. Ökumaður kvaðst hafa verið á 60 til 70 km/klst hraða og farþeginn taldi hraðann hafa verið um 65 km/klst. Ökumaður ók því of hratt og var, að eigin sögn, að stilla útvarpstæki þegar hann missti stjórn á bifreiðinni. Hann telur bifreiðina hafa rekist utan í kantstein og það hafi valdið óhappinu. Upplýst er að framhjólbarðar voru mjög slitnir. Ljóst er að með því að aka bifreiðinni þannig vanbúinni of hratt sýndi ökumaður gáleysi við aksturinn, sem þó verður ekki metið stórkostlegt í skilningi gr. 11.2 í húftryggingarskilmálum stefnda. Ekki er hægt að fullyrða að ástand hjólbarðanna hafi eitt og sér valdið óhappinu, heldur verður það fyrst og fremst rakin til þess að ökumaður hafði ekki nægilega hugann við aksturinn. Verða bætur því ekki lækkaðar á grundvelli vanbúnaðar samkvæmt gr. 23.1. í skilmálunum. Samkvæmt framangreindu er aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina. Eins og málið er lagt fyrir dóm þykir rétt að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um upphafstíma dráttarvaxta. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði áfrýjanda, Hermanni Drengssyni, 3.550.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2007 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 20. þessa mánaðar, er höfðað með stefnu útgefinni 18. febrúar sl. Stefnandi er Hermann Drengsson, Fremstuhúsum, Þingeyri. Stefndi er Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði aðallega dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 3.986.800 krónur auk dráttarvaxta skv. 3. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. september 2006 til greiðsludags. Til vara er gerð krafa um skaðabætur að mati réttarins. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfur stefndu eru aðallega þær að sýknað verði af kröfum stefnanda í máli þessu, en til vara að þær verði lækkaðar. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar að skaðlausu stefndu til handa að mati dómsins, en í varakröfunni að málskostnaður verði felldur niður. MÁLSATVIK Málsatvik eru þau að hinn 25. ágúst 2006 lenti bifreið stefnanda KL-568, sem er af gerðinni Subaru Impreza fólksbifreið árgerð 2005 í umferðaróhappi. Vitnið Þór Líni Sævarsson ók bifreiðinni í Kópavogi, vestur Fífuhvammsveg fram hjá íþróttahöll Kópavogs í átt að Hafnarfjarðarvegi. Um er að ræða frárein af Fífuhvammsvegi inn á Hafnarfjarðarveg til vesturs. Á fráreininni er umferðareyja, sem skilur að umferð til vesturs og austur Fífuhvammsveg. Í umrætt sinn kveðst ökumaður hafa verið að stilla útvarp í bifreiðinni og eigi gætt að sér með þeim afleiðingum að hann ók á ljósastaur á eyjunni. Við það mun ljósastaurinn hafa losnað upp og lent ofan á toppi bifreiðarinnar, sem hvolfdi í umrætt sinn. Hafi bifreiðin rekist á kant og ökumaður misst við það stjórn á bifreiðinni. Bifreiðin er tryggð húftryggingu hjá Tryggingamiðstöðinni hf., stefnda í máli þessu. Bifreiðin var ársgömul er óhappið bar við og á upprunalegum dekkjum. Við óhappið gjöreyðilagðist bifreiðin og er það ágreiningslaust. Fyrir liggur mat á bifreiðinni frá söluumboði bifreiðarinnar Ingvari Helgasyni hf. að fjárhæð 3.867.000 krónur. Sætir það ekki ágreiningi tölulega með aðilum máls þessa. Stefnandi krafði stefnda um bætur á þeim grundvelli, að bifreiðin væri húftryggð hjá félaginu. Félagið synjaði um greiðslu bóta og bar því við að vegna vanbúnaðar á bifreiðinni bæri að skerða bætur en dekk bifreiðarinnar voru farin að slitna. Taldi tryggingarfélagið, stefndi í máli þessu, að synja bæri um greiðslu fullra bóta, þrátt fyrir umrædda húftryggingu með vísan til skilmála í grein 23 fyrir kaskótryggingu ökutækja. Taldi tjónanefnd vátryggingafélaganna, að hæfileg skerðing væri 1/3 hluti tjóns, sem vátryggður ætti að bera sjálfur. Við það vildi stefnandi ekki una og er nauðugur einn kostur að höfða mál gegn félaginu. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi telur óásættanlegt, að svokölluð tjónanefnd vátryggingafélaganna skeri úr um ágreining í máli þessu. Nefndin sé í reynd hagsmunanefnd tryggingafélaganna sjálfra, en í þessu tilviki fjalli félögin sjálf um málið þar með talið stefnda. Stefnandi hafi hvergi komið þar nærri, hvorki til að skýra út sín sjónarmið né koma að röksemdum fyrir nefndina. Augljóst megi vera að um sameiginlegt hagsmunamál félaganna sé að ræða að fá því framgengt, að bótaskyldu megi skerða ef eitthvert atriði sé, sem í betra lagi eða ásigkomulagi mætti vera í ökutæki. Þannig væru félögin með útgönguleið út úr umsömdum skaðleysistryggingum, þ.e. húftryggingum að eigin mati. Ljóst sé að einungis ári áður var bifreiðin skoðuð af félaginu en án þess fæst ekki húftrygging. Ekkert hafi verið við bifreiðina að athuga þá, enda ný. Á grundvelli niðurstöðu nefndarinnar, sem tilkynnt hafi verið í bréfi stefnda dags. 25. október 2006, hafi félagið hafnað greiðslu bóta umfram þá niðurstöðu. Stefndi hafi ekki viljað una þeirri afgreiðslu málsins og hafi samkomulagsumleitanir við félagið ekki borið neinn árangur. Félagið hafi synjað um greiðslu bóta nema fullnaðaruppgjör færi fram á forsendum félagsins. Bifreiðin sé ónýt og í vörslu félagsins. Stefnandi telur að tjón það, sem hann varð fyrir hinn 25. ágúst 2006, sé bótaskylt af hálfu stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Stefnandi telur jafnframt ósannað að öllu leyti að búnaður bifreiðarinnar eigi nokkurn þátt í því, að ökumaður missti stjórn á bifreiðinni í umrætt sinn. Stefndi telji að ökumaður hafi misst stjórn á bifreiðinni og hafi bifreiðin við það farið upp á gangstétt og lent á hvolfi eins og lýst er. Hafi það hlotist af því, að hann hafi eigi verið með hugann við akstur bifreiðarinnar, heldur við að stilla útvarp bifreiðarinnar, eins og fram komi í lögregluskýrslu. Á vettvangi geti ekki að líta neinar grópar eða rásir í götunni, sem valdið geti því, að bifreiðin rásaði heldur sé umrædd frárein slétt og eðlileg til aksturs. Stefnandi telur ljóst, að stefnda beri að sanna og sýna fram á það, að beint orsakasamband sé á milli búnaðar bifreiðarinnar, þ.e. dekkja, og slyssins. Ekkert liggi fyrir, sem bendi til þess í máli þessu. Nægir þar ekki að sýna fram á að radial dekk bifreiðarinnar hafi verið farin að slitna. Beri stefnda því að greiða stefnanda fullt andvirði bifreiðarinnar og bæta honum afnotamissi frá þeim tíma með sama hætti. Stefnandi bendir á, að umrætt tilvik sé óhappatilvik en húftryggingu sé einmitt ætlað að bæta slík tilvik. Stefnandi telur fráleitt að vátryggingafélagið, sem tekur að sér að tryggja húftryggingu geti skotið sér undan ábyrgð með þeim hætti, sem hér sé gert, en slíkt mundi augljóslega leiða til réttaróvissu. Ljóst sé, að ökumaður hafi ekki ætlað sér með nokkrum hætti að valda því tjóni, sem við blasi. Verði því skerðingu með engum hætti beitt á grundvelli 23. gr. skilmála um húftryggingu eða kaskótryggingu bifreiða. Dómkröfur stefnanda eru annars vegar vegna andvirðis bifreiðarinnar og hins vegar vegna afnotamissis bifreiðarinnar. Með bréfi 2 mánuðum eftir slysið hafi félagið loks svarað um bótaskyldu. Gerð sé krafa um bílaafnot fyrir þann tíma, en skv. upplýsingum Bílaleigu Akureyrar hf. nemi leiga fyrir sambærilegan bíl 119,800 krónum. Ljóst sé að þeirri kröfu sé í hóf stillt en um lægra gjald sé að ræða í dag en á þeim tíma er slysið varð, sem sé háannatími bílaleiga. Af hálfu stefnanda er vísað til meginreglna samninga- og skaðabótaréttar, til umfl. og vátyggingarskírteinis um húftryggingu, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. 1. mgr. 130. gr. varðandi málskostnað, sbr. 129. gr. sömu laga og 1. nr. 50/1988 varðandi virðisaukaskatt en stefnandi er eigi virðisaukaskattskyldur. Þá vísar stefnandi enn fremur til laga um vexti og verðtryggingu, einkum 3. kafla laganna nr. 38/2001. Aðalkröfu sína um sýknu styður stefndi með vísan í gr. 11.2 í skilmálum þeim sem um trygginguna giltu, þar sem fram komi að félagið sé laust úr ábyrgð hafi tjóni verið valdið af stórkostlegu gáleysi. Sú hafi verið raunin í umrætt sinn. Þar sem óhappið varð sé lögleyfður hámarkshraði 50 km á klst. Ökumaður KL 568 kveðist í skýrslu hjá lögreglu hafa ekið á 60 - 70 km hraða á klst., eða vel yfir lögleyfðum hámarkshraða. Samkvæmt greinargerð Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors sé líklegur hámarkshraði hins vegar talinn vera 82 km á klst. Í umrætt sinn hafi akstursskilyrði verið slæm, eða myrkur og blautt, sem geri hraðakstur eins og þarna hafi verið um að ræða alvarlegri en ella. Þegar við bætist að ástand hjólbarða bifreiðarinnar hafi verið mjög lélegt sé það skoðun stefnda að ökumaður hafi hér gerst sekur um stórkostlegt gáleysi, sem svo aftur leiðir til þess samkvæmt áðurnefndri gr. 11.2 í skilmálum kaskótryggingarinnar að bótaréttur falli niður. Varakrafa um lækkun er studd með vísan til 23 gr. skilmálanna sem hljóðar svo : Vátryggðum og þeim sem hafa ökutækið með höndum er skylt að gæta þess að það sé í lögmætu ástandi. Sérstaklega ber að sjá um að öryggistæki séu í lagi. Þá skal ökutækinu einungis vera ekið af þeim sem hefur réttindi að aka því. Brot gegn gildandi varúðarreglum getur leitt til þess að ábyrgð félagsins falli niður í heild eða að hluta. Þetta ákvæði styðjist við 26. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004 og það sé með vísan til umræddrar greinar skilmálanna og lagaákvæðis þessa sem stefndi telji eðlilegt að skerða bætur til stefnanda eins og tjónanefndin hafi fallist á. Um frekari rök fyrir þessari niðurstöðu leggur stefndi áherslu á að vafalaust sé að bifreiðin hafi verið í ólögmætu ástandi og sé þar vísað til skoðunargerðar Frumherja hf. Að auki beri ljósmyndir sem fylgi lögregluskýrslu það greinilega með sér að hjólbarðarnir, einkum framhjólbarðarnir hafi verið sléttslitnir og grip þeirra þar af leiðandi langt frá því að vera fullnægjandi. Ekki þurfi að eyða mörgum orðum í það að hjólbarðar séu ein af mikilvægustu öryggistækjum bifreiða, sem sérstök áhersla sé lögð á í fyrrnefndu ákvæði skilmálanna í gr. 23.1.að þurfi að vera í lagi Stefndi mótmæli þeirri skoðun stefnanda að stefnda hafi ekki tekist að færa sönnur á það að búnaður bifreiðarinnar eða hjólbarðarnir hafi valdið því tjóni sem hér varð. Með vísan til þeirra sönnunargagna sem tíunduð séu hér að framan og þeirra upplýsinga sem fyrir liggi í málinu um hraða KL 568 umrætt sinn sé ljóst að orsök óhappsins hafi verið sú að bifreiðin hafi skyndilega farið að rása á blautu malbikinu, með þeim afleiðingum að ökumaður hafi misst stjórn á henni og hún lent á ljósastaurnum. Skýring þessa sé, auk hraðans, lélegt ástand hjólbarðanna, enda beint samband milli lélegra hjólbarða og þess að bifreið láti illa að stjórn á blautu malbiki. Hér sé rétt að minna á að haft sé eftir ökumanni bifreiðarinnar í lögregluskýrslunni að bifreiðin hafi skyndilega farið að rása á akbrautinni. Stefndi telur því nægilega í ljós leitt að óhapp það sem hér er til umfjöllunar megi fyrst og fremst rekja til ástands hjólbarðanna og hann því í fullum rétti með vísan til skilmálanna og vátryggingasamningalaganna að skerða bætur til stefnanda a.m.k um þriðjung. Sú staðreynd að ökumaður bifreiðarinnar viðurkenni ökuhraða sem sé langt yfir lögleyfðum hámarkshraða þarna breyti ekki ástandi hjólbarðanna og ætti öðru fremur að styðja niðurstöðu um skerðingu bóta eins og stefndi hefur haldið fram að hér væri réttmætt. Um tölulega þáttinn, sé kröfu um tjón vegna afnotamissis sérstaklega mótmælt, en í skilmálum þeim er um trygginguna giltu, gr. 18. 3. sé sérstaklega tekið fram að slíkt tjón bætist ekki. Þá er dráttarvaxtakröfu mótmælt enda eigi hún ekki stoð í lögum. NIÐURSTAÐA Er óhapp það er mál þetta snýst um varð hafði stefnandi í gildi kaskótryggingu hjá stefnda fyrir bifreið sína KL 568. Um trygginguna giltu skilmálar félagsins nr. 230 um kaskótryggingu ökutækja. Í gr. 11.2. í skilmálunum segir að valdi vátryggður tjóni af ásetningi beri félagið enga ábyrgð. Hafi hann valdið tjóninu af stórkostlegu gáleysi sé félagið laust úr ábyrgð í heild eða að hluta. Hið sama gildi hafi ökumaður, sem með samþykki vátryggðs sé ábyrgur fyrir ökutækinu, valdið tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Í gr. 23.1. sömu skilmála segir m.a. að vátryggðum og þeim sem hefur ökutækið með höndum sé skylt að gæta þess að það sé í lögmætu ástandi. Sérstaklega beri að sjá um að öryggistæki séu í lagi. Brot gegn gildandi varúðarreglum geti leitt til þess að ábyrgð félagsins falli niður í heild eða að hluta. Í lögregluskýrslu, sem gerð var 26. ágúst 2006, er haft eftir vitninu Þór Líni Sævarssyni, sem ók bifreiðinni KL 568 er óhappið varð, að hann hafi ekið á 60-70 km hraða miðað við klukkustund. Hér fyrir dómi bar vitnið að hann hefði ekið bifreiðinni á þeim hraða. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst hann telja orsök óhappsins þá að bifreiðin hefði rekist í kantsteina á eyju þeirri er ljósastaurinn var á og við það hafi hann misst stjórn á bifreiðinni. Hann kvað færi hafa verið þurrt enda ekki byrjað að rigna fyrr en eftir að lögreglumenn hefðu komið á vettvang. Þá kom fram í skýrslu ökumanns að bifreiðin hefði staðnæmst um 21 metra frá þeim stað er ljósastaurinn var á. Vitnið kvaðst í reynd hafa verið eigandi bifreiðarinnar enda þótt stefnandi væri skráður fyrir henni. Þá er í fyrrgreindri lögregluskýrslu haft eftir vitninu Valþóri Atla Birgissyni að bifreiðin hafi verið á „svona ca. 65 km“ hraða. Hér fyrir dómi bar vitnið að bifreiðinni hefði verið ekið á þeim hraða en vitnið taldi, eins og ökumaður, að orsök óhappsins hefði verið sú að bifreiðinni hefði verið ekið utan í kant umferðareyjunnar en ekki að bifreiðin hefði rásað vegna bleytu eða í hjólförum. Þurrt hefði verið er óhappið varð. Í lögregluskýrslunni segir að við skoðun hafi hjólbarðar bifreiðarinnar að framan verið orðnir mjög lélegir. Þeir hafi verið mjög slitnir en lítið mynstur hafi verið eftir á ytri hlið þeirra beggja. Þá segir á skjali um athugun á hjólbörðum KL-568, sem lagt var fram af hálfu stefnanda, að hjólbarðar á framási hafi ekki staðist skoðun. Hjólbarðar á afturási standist skoðun en séu á gráu svæði. Að tilhlutan stefnda setti Magnús Þór Jónsson, prófessor í vélaverkfræði, fram líkan að atburðarás og reiknaði út ætlaðan hraða bifreiðarinnar KL-568 er óhappið varð. Í niðurstöðu hans segir að sennilegasti hraði bifreiðarinnar hafi verið 82 km/klst. mögulegur lágmarkshraði 69/km/klst. og mögulegur hámarkshraði 92 km/klst. Magnús kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Kom fram hjá honum að hann hefði farið á vettvang og samkvæmt þeirri athugun, og athugun á myndum af vettvangi og á bifreiðinni, hafi bifreiðin farið 28-36 metra eftir að hún lenti á ljósastaurnum. Því er haldið fram af hálfu stefnanda að bifreiðin hafi stöðvast um 21 metra frá þeim stað þar sem staurinn var. Útreikningar vitnisins Magnúsar ættu að taka tillit til þess og myndi niðurstaða hans þá verða sú að hraði bifreiðarinnar hafi verið minni en vitnið ætlaði í skýrslu sinni. Við mat á því hvern telja megi hraða bifreiðarinnar KL-568 er henni var ekið á umræddan ljósastaur, verður til þess að líta að vitnið Þór Líni Sævarsson er raunverulegur eigandi bifreiðarinnar og hefur verulega hagsmuni af málsúrslitum. Á hinn bóginn liggur fyrir álitsgerð sérfræðings sem dómurinn telur að stuðst verði við um þetta atriði. Ökumaður kvaðst sjálfur hafa ekið á 60 til 70 km hraða miðað við klukkustund og vitnið Valþór kvað hraðann hafa verið um 65 km en þó ekki meiri en 70 km. Þegar litið er til skýrslu vitnisins Magnúsar þykir sýnt að ökumaður bifreiðarinnar ók henni of hratt miðað við aðstæður en hámarkshraði var 50 km miðað við klukkustund á staðnum. Farið var að skyggja og framhjólbarðar bifreiðarinnar slitnir. Ökumaður var að stilla útvarp í bifreiðinni er óhappið varð og hafði því engan veginn nægilega aðgát við aksturinn. Aksturslag ökumanns bar vott um stórkostlegt gáleysi hans og telur dómari að ákvæði gr. 11.2., í skilmálum þeim sem um tryggingu bifreiðarinnar gilda, eigi við hér og að stefnandi verði að bera sjálfur ábyrgð á óhappinu að einum þriðja hluta. Verða því bætur til stefnanda úr kaskótryggingu bifreiðarinnar skertar sem þessu nemur. Ekki er ágreiningur með aðilum um að matsverð ökutækisins hafi verið 3.867.000 krónur. Samkvæmt vátryggingaskírteini um tryggingu bifreiðarinnar KL-568 var vátryggingaverðmæti hennar að hámarki 3.600.000 krónur og eigin áhætta 50.000 krónur í hverju tjóni. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 2/3 hluta vátryggingaverðmætis bifreiðarinnar að frádregnum 50.000 krónum með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 350.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnanda, Hermanni Drengssyni, 2.350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2007 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 717/2012
Líkamsárás
Auk umferðar- og fíkniefnalagabrota var X sakfelldur í héraði fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Var honum gert að sæta fangelsi í 6 mánuði auk þess sem hann var sviptur ökurétti ævilangt og gert að sæta upptöku á fíkniefnum og nánar tilgreindum hlutum. Fyrir Hæstarétti kom einungis til endurskoðunar sakfelling X fyrir líkamsárás. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með vísan til þess að X hefði ekki getað dulist að áverkar gætu hlotist af þeirri háttsemi hans að slá A „í augað“, en þá háttsemi hafði hann játað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2012. I Málið, sem dómtekið var 30. október síðastliðinn, var höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 14. ágúst 2012 á hendur „X, kt. [...], [...], [...], fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2011, nema annað sé tekið fram: I. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 8. júní í húsnæði að [...], haft í vörslum sínum 120 kannabisplöntur, og að hafa um nokkurt skeið fram til þess dags ræktað greindar plöntur, sem lögregla fann við húsleit. Teljast brot þessi varða við 2. gr., 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr., og 4. gr. laganna að því er varðar framleiðslu á kannabis, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. II. Umferðar- og fíkniefnalagabrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 4. desember, ekið bifreiðinni [...], sviptur ökurétti og óhæfur um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (amfetamín í blóði mældist 545 ng/ml, tetrahýdrókannabínól í blóði mældist 0,5 ng/ml), í [...], uns bifreiðin hafnaði á snjóruðningi framan við [...] og stóð þar föst, og jafnframt haft í vörslum sínum 6,46 g af maríhúana og 0,68 g af kókaíni sem lögregla fann við leit í bifreiðinni. Teljast brot þessi varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðalaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 og 3. gr. laga nr. 24/2007, og við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. III. Líkamsárás, með því að hafa miðvikudaginn 21. desember, framan við [...], slegið systur sína A, kt. [...] einu höggi í andlitið, með þeim afleiðingum að hún hlaut mar umhverfis vinstra auga og á vinstra kinnbein og lítil sár neðan við vinstra auga og á vinstra augnloki. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 IV. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 28. júní 2012, í bifreiðinni [...] á afrein á Reykjanesbraut í átt að [...], haft í vörslum sínum 4,02 g af amfetamíni, sem lögregla fann við leit í bifreiðinni. Telst brot þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006, og jafnframt að framangreind fíkniefni, sem hald var lagt á, verði gerð upptæk, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Þá er krafist upptöku á 12 gróðurhúsalömpum, 3 viftum, loftdælu, 4 plastrennum og plastbala, samkvæmt 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001.“ Ákærði neitar sök í ákærulið III og krefst sýknu af honum. Að öðru leyti játar hann sök og krefst vægustu refsingar. Þess er krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. II Málavextir varðandi þann þátt málsins þar sem ákærði neitar sök verða nú reifaðir en að öðru leyti er vísað til ákæru, sbr. 3. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Málavextir varðandi III. ákærulið eru þeir að framangreindur brotaþoli kom á lögreglustöð 22. desember 2011 og kærði ákærða fyrir líkamsárás. Hún kvað hann hafa sótt son sinn í leikskóla án leyfis frá móður barnsins. Hefði hann ýtt þar við fóstrunum er þær reyndu að koma í veg fyrir að hann tæki barnið. Brotaþoli kvaðst hafa farið að heimili ákærða ásamt móðurinni og þar hafi komið til ryskinga milli ákærða og móðurinnar, en áður hefði brotaþoli getað tekið barnið af ákærða. Brotaþoli kvaðst svo hafa reynt að ganga á milli þeirra tveggja og að lokum hefði sér tekist að róa ákærða og hefði hún látið móðurina hafa barnið og hafi hún gengið með það á brott. Strax í kjölfar þessa hefði ákærði snúið sér við og kýlt sig tvö högg í andlit og höfuð. Hún kvaðst hafa bólgnað upp við vinstra auga og fengið stóra kúlu á höfuðið. Brotaþoli fór á slysadeild og í vottorði þaðan segir að hún hafi skýrt svo frá að bróðir hennar hafi slegið hana í andlitið, líklega tveimur höggum. Kvartaði hún undan óþægindum yfir vinstra kinnbeini. Síðan segir: „Það er dálítil bólga yfir vinstra kinnbeini og eymsli við þreifingu þar. Örlítið sár neðan við augað vinstra megin. Á efra augnloki er einnig örlítið sár sem er þó vel lokað og það eru þreifieymsli yfir vinstri augabrún. Augnhreyfingar eru alveg eðlilegar og augnumgjörð þreifast eðlileg og enginn grunur um brot.“ Niðurstaðan var að brotaþoli væri með mar umhverfis vinstra auga og bólgu eða mar yfir vinstra kinnbeini. Áverkarnir voru taldir geta samrýmst því að hún hefði orðið fyrir hnefahöggi. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu og skýrði svo frá að hann hefði sótt son sinn á leikskóla í umrætt sinn. Eftir það hefði honum lent saman við móður barnsins og brotaþola og hefðu þau rifist. Í framhaldi af rifrildinu hefði komið til stimpinga milli hans og brotaþola sem hefðu endað með því að hann hefði gengið á brott og ætlað inn til sín. Brotaþoli hefði elt sig og þrifið í hálsmál hans. Hann hefði þá snúið sér við og slegið með hálfkrepptum lófa í andlit hennar þannig að höggið lenti á auga hennar. Ákærði kvað að um óviljaverk hefði verið að ræða. Hann hafi ætlað að losa sig við hana og því slegið í átt til hennar og höggið lent óvart í andliti hennar. Barnsmóðir ákærða skoraðist undan því að bera vitni fyrir dómi og verður því ekki rakið það sem hún bar hjá lögreglu. III Við aðalmeðferð bar ákærði að hann hefði lent í orðaskaki við brotaþola, sem er systir hans, og barnsmóður sem hefði orsakast af því að hann hefði sótt son sinn á leiksskóla. Þegar rifrildinu lauk hefði brotaþoli elt hann og rifið í hettu hans og í sömu andrá hefði hann snúið sér að henni og slegið hana algerlega óviljandi í augað. Hann kvaðst hafa ætlað að slá hendur hennar í burtu til að hann gæti gengið óáreittur inn til sín, en þetta hefði gerst við innganginn að heimili hans. Ákærði kvaðst ekki muna hvort séð hefði á brotaþola eða ekki. Hann neitaði að hafa kýlt brotaþola. Hann hefði í raun verið að losa sig frá henni. Aldrei hafi verið ætlunin að meiða brotaþola. Brotaþoli bar að ákærði hefði sótt son sinn í óleyfi í leikskólann og hefði hún farið ásamt barnsmóður ákærða að sækja drenginn. Þegar þær hittu hann hefðu þau tvö farið að rífast og hefði hún þá tekið barnið frá þeim. Ákærði hefði síðan ráðist á barnsmóður sína en brotaþoli kvaðst hafa reynt að koma henni til hjálpar. Að lokum hefði hún látið móðurina hafa barnið og sagt henni að fara í burtu. Sjálf kvaðst hún hafa gengið á eftir ákærða og áður en hún vissi af hefði hún verið kýld og hefði ákærði verið þar að verki. Hann hefði snúið sér að henni um leið og hann kýldi tvö högg. Höggin hefðu lent á auganu og höfðinu. Hún hefði fengið glóðarauga og kúlu á höfuðið. Læknirinn, sem ritaði framangreint vottorð, staðfesti það. Hann bar að áverkar brotaþola gætu samrýmst því að hún hefði fengið högg á augnsvæðið. Af þessu höggi gæti hún hafa fengið glóðarauga. Hvort um hafi verið að ræða hnefahögg eða annars konar högg kvaðst hann ekki geta fullyrt. IV Ákærði hefur skýlaust játað þau brot sem honum eru gefin að sök í I., II. og IV. kafla ákærunnar. Játning hans er í samræmi við sakargögn og verður hann því sakfelldur fyrir þau. Brot hans eru rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði neitar sök í III. kafla ákæru en hefur kannast við að hafa slegið til brotaþola eins og rakið var. Framburður ákærða um þetta kemur heim og saman við framangreindan framburð brotaþola að öðru leyti en því að hún segir hann hafa slegið sig tvö högg. Þá skýrði brotaþoli einnig frá á sama hátt á slysadeild, en þangað fór hún samdægurs. Læknir bar að áverkar hennar gætu samrýmst lýsingu hennar. Þegar framangreint er virt er það niðurstaða dómsins að sannað sé að ákærði hafi slegið brotaþola eins og honum er gefið að sök í ákærunni. Ákærða mátti vera ljóst að með því að slá til brotaþola á þennan hátt gat hann valdið henni meiðslum og verður því ekki fallist á með honum að hann hafi brotið af sér af gáleysi. Brot hans er rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærði var dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi [...] 2010 fyrir þjófnað, gripdeild og akstur undir áhrifum fíkniefna og sviptur ökurétti í 6 mánuði. Hann var sektaður og sviptur ökurétti í 2 ár [...] 2011 fyrir akstur undir áhrifum fíkniefna og að aka án þess að hafa öðlast ökuréttindi. Þá hefur ákærði auk þess verið sektaður 5 sinnum fyrir fíkniefnalagabrot á árunum 2006 til 2011 og einu sinni fyrir umferðarlagbrot. Refsing ákærða nú verður ákveðin með hliðsjón af 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur hann rofið skilorð dómsins frá 2010 og verður dómurinn tekinn upp og dæmdur með þessu máli, sbr. 60. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu verður refsing ákærða ákveðin 6 mánaða fangelsi sem ekki eru skilyrði til að skilorðsbinda. Þá verður ákærði sviptur ökurétti ævilangt, enda brot hans ítrekað öðru sinni. Efni og hlutir eru gerðir upptækir eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Loks verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað og málsvarnarlaun verjanda síns að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Upptækt skal vera: 120 kannabisplöntur, 6,46 g af marijúana, 0,68 g af kókaíni, 4,02 g af amfetamíni, 12 gróðurhúsalampar, 3 viftur, loftdæla, 4 plastrennur og plastbali. Ákærði greiði 326.874 krónur í sakarkostnað og málsvarnarlaun verjanda síns, Inga Freys Ágústssonar hdl., 238.450 krónur.
Mál nr. 461/2004
Kærumál Gæsluvarðhaldsvist
Ár 2004, miðvikudaginn 17. nóvember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Skúla Magnússyni héraðsdómara, uppkveðinn úrskurður þessi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2004, þar sem hafnað var kröfum varnaraðila um nánar tiltekin atriði varðandi tilhögun gæsluvarðhaldsvistar hans. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að vistin í gæsluvarðhaldinu verði án þeirra takmarkana sem greinir í b., c. og d. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 471/2012
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Í ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem bú félagsinsvar tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu Í hf. Til grundvallar beiðni Í hf. umgjaldþrotaskipti lá lánssamningur þar sem Í hf. lánaði Í ehf. jafnvirði186.000.000 krónur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Í ehf. hefði ekki svaraðáskorun Í hf. samkvæmt 5. tl. 2. mgr. 65. gr. laganr. 21/1991, um að lýsa því yfir innan þriggja vikna að félagið væri fært um aðgreiða skuldina innan skamms tíma. Með því hefði Í hf. leitt líkur aðógjaldfærni Í ehf. en félagið hafði ekki varist kröfunni um gjaldþrotaskiptimeð því að sýna fram á gjaldfærni sína, sbr. upphafsorð 65. gr. sömu laga, oggæti engu breytt í þeim efnum umdeild fjárkrafa sem Í ehf. hafði uppi ídómsmáli á hendur öðrum aðila. Þá var ekki fallist á það með Í ehf. aðfjárkrafa Í hf. væri nægjanlega tryggð með veði í eignum félagsins, sbr. 1. tl. 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Var hinn kærðiúrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru29. júní 2012 sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum3. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2012 þarsem fallist var á kröfu varnaraðila um að bú sóknaraðila yrði tekið tilgjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfuvarnaraðila um töku bús hans til gjaldþrotaskipta. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Kröfu sína umgjaldþrotaskipti reisir varnaraðili á lánssamningi 18. febrúar 2008 millisóknaraðila, sem þá hét Svefn og heilsa ehf., og Glitnis banka hf. Kröfumsamkvæmt þeim samningi mun með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október2008 hafa verið ráðstafað tilvarnaraðila, sem þá bar heitið Nýi Glitnir banki hf. Samkvæmt samningnum varfjárhæð lánsins að jafnvirði 186.000.000 krónur og lántaka bar í beiðni umútborgun að tilgreina í hvaða myntum hann hygðist taka lánið. Lánið átti aðendurgreiða með einni afborgun 20. febrúar 2009, en með viðauka viðlánssamninginn 29. apríl 2009 var ákveðið að gjalddaginn yrði 20. ágúst samaár, auk þriggja gjalddaga á vöxtum á mánaðar fresti í fyrsta sinn 20. maí þaðár. Skilmálum lánsins er nánar lýst í hinum kærða úrskurði. Varnaraðili heldur þvífram að lánið hafi verið tekið að jöfnum hlut í svissneskum frönkum ogjapönskum yenum. Í kröfu hans um gjaldþrotaskipti erfjárhæð skuldarinnar talin nema samtals 588.810.319 krónum. Sóknaraðili teluraftur á móti að lánið hafi verið tekið í íslenskum krónum bundið við genginefndra gjaldmiðla og fari sú tilhögun í bága við 13. og 14. gr., sbr. 2. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varnaraðili hefur lagt framútreikning á dráttarvöxtum af upphaflegum höfuðstól lánsins í íslenskum krónummiðað við gjalddaga 20. maí 2009. Samkvæmt honum eru vextirnir 95.604.292krónur, en að viðbættum höfuðstólnum nemur skuldin 281.604.292 krónum. Svo sem rakið er íhinum kærða úrskurði skoraði varnaraðila á sóknaraðila með bréfi 10. janúar2012 að lýsa því yfir innan þriggja vikna að hann væri fær um að greiðaskuldina innan skamms tíma, sbr. 5. tölul. 2. mgr.65. gr. laga nr. 21/1991. Áskorun þessi var birt sóknaraðila 18. sama mánaðarog var henni ekki svarað. Með þessu hefur varnaraðili leitt líkur aðógjaldfærni sóknaraðila en hann getur varist kröfu um gjaldþrotaskipti með þvíað sýna fram á gjaldfærni sína, sbr. upphafsorð 2. mgr. 65. gr. fyrrgreindralaga. Það hefur sóknaraðili ekki gert og verður fallist á með héraðsdómi aðengu breyti í þeim efnum umdeild fjárkrafa sem sóknaraðili hefur uppi ídómsmáli á hendur öðrum aðila. Sóknaraðili heldur þvíeinnig fram að varnaraðili geti ekki krafist gjaldþrotaskipta þar sem fjárkrafahans sé nægjanlega tryggð með veði í eignum sóknaraðila, sbr. 1. tölul. 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Til stuðningsþessu bendir sóknaraðili á að krafan sé tryggð með veði í fasteign að Engjateig17-19 í Reykjavík og Dalsbraut 1 á Akureyri. Sóknaraðili hefur í máli þessuekki aflað matsgerðar dómkvaddra manna um söluverðmæti þeirra eigna. Matsgerðfrá 22. desember 2008, sem aflað var af öðru tilefni, um verðmætifasteignarinnar á Akureyri miðað við mars það ár getur ekki haft þýðingu umverðmæti eignarinnar nú. Þá hefur komið fram að fasteignamat þessara eigna nemisamtals 167.505.000 krónum. Ef lagt er til grundvallar að söluverð umræddrafasteigna sé með hliðsjón af 27. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og matfasteigna ekki lægra en fasteignamat þeirra hefur sóknaraðila ekki tekist aðsýna fram á að fjárkrafa varnaraðila sé nægjanlega tryggð þótt miðað sé við aðlánið hafi verið tekið í íslenskum krónum. Samkvæmt framansögðuverður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að taka bú sóknaraðila tilgjaldþrotaskipta. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurðurer staðfestur. Sóknaraðili, Ísmetehf., greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 173/2007
Kærumál Aðför Útburður
T hf. krafðist þess að I ehf. yrði með beinni aðfarargerð borið út úr tiltekinn fasteign í Reykjavík. Í úrskurði héraðsdóms var fallist á að T hf. hefði verið heimilt að rifta kaupsamningi aðila vegna verulegra vanefnda I ehf. á að standa skil á lokagreiðslum samkvæmt honum. Ekki var talið að heimild T hf. til riftunar samningsins og að krefjast umráða yfir fasteigninni væri háð því að uppgjör færi fram milli samningsaðila. Var því fallist á að gerðin færi fram. Úrskurðurinn var staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 19. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. mars 2007, þar sem heimilað var að sóknaraðili yrði borinn út úr fasteigninni nr. 1 við Ármúla í Reykjavík, ásamt öllu því sem félaginu tilheyri. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að hann verði borinn út og honum dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili reisir frávísunarkröfu sína á því að kæra sóknaraðila uppfylli ekki skilyrði c. liðar 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem í kæru hans til Hæstaréttar séu ekki tilgreindar neinar ástæður fyrir henni. Í kæru sóknaraðila eru ekki raktar ástæður fyrir henni, svo sem boðið er í ákvæði því sem varnaraðili vísar til, en hins vegar boðað að greinargerð verði send Hæstarétti samkvæmt 149. gr. laga nr. 91/1991. Áður en til þess kæmi að sóknaraðili sendi réttinum greinargerð sína hafði vararaðili skilað greinargerð sinni með kröfu um frávísun frá Hæstarétti. Sóknaraðili skilaði síðan greinargerð 30. mars síðastliðinn eða innan viku frá því er kærumálgögn bárust réttinum. Ástæður hans fyrir því að hann telur að hafna skuli kröfu varnaraðila um útburð eru þar raktar. Samkvæmt 2. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991 eru því ekki efni til þess að vísa málinu frá Hæstarétti, enda þótt kæra sóknaraðila hafi ekki verið í réttu formi. Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Immobilia ehf., greiði varnaraðila, Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 74/2007
Skaðabótamál Vinnuslys Líkamstjón Gjafsókn
B krafðist viðurkenningar á bótaskyldu Í vegna meiðsla sem hún hlaut er hún var að lyfta sjúklingi við störf sín á endurhæfingarstöð. Hún byggði kröfu sína á því að vinnuaðstaða og vinnuskipulag á deildinni hefði ekki verið í samræmi við reglur nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar þar sem of fá tæki hefðu verið fyrir hendi til að lyfta sjúklingum. Ekki var talið að B hefði sýnt fram á að skortur á skipulagningu hefði verið valdur að slysinu. Þá var ekki talið að sýnt hefði verið fram á að atvikið hefði borið að með þeim hætti eða aðstæður verið slíkar í umrætt sinn að bein tengsl væru á milli meiðsla B og skorts á hjálpartækjum á staðnum. Var Í því sýknað af kröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefnda krefst viðurkenningar á bótaskyldu áfrýjanda vegna meiðsla sem hún hlaut 5. apríl 1998 við vinnu á deild 20 á endurhæfingarstöð Landspítalans í Kópavogi. Byggir hún kröfu sína á því að vinnuaðstaða og vinnuskipulag á deildinni hafi ekki verið í samræmi við reglur nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Telur hún að of fá tæki hafi verið fyrir hendi til að lyfta sjúklingum, en mátt hefði koma í veg fyrir slysið ef fleiri tæki hefðu verið til taks. Um er að ræða lyftu með lausum dúk, sem smeygt er undir sjúkling með tilteknum hætti, og lyftan síðan notuð til þess að færa sjúklinginn. Rúmur tugur mikið fatlaðra einstaklinga voru vistaðir á umræddri deild. Sex vitni sem störfuðu með stefndu komu fyrir dóminn. Með vætti þeirra verður að telja upplýst að á deildinni hafi verið ein lyfta og að minnsta kosti einn venjulegur dúkur og einn baðdúkur. Eitt vitnið taldi víst að tveir venjulegir dúkar hefðu verið fyrir hendi og tvö önnur að svo kynni að hafa verið. Stefnda byggir á því að þegar hún slasaðist hafi sá dúkur, sem var fyrir hendi, verið í notkun undir fjölfötluðum, mjög þungum og krepptum sjúklingi, og það hafi verið erfitt að ná dúknum undan honum. Þegar sá sjúklingur var í stól hafi dúkurinn því yfirleitt verið látinn vera þar kyrr á meðan. Þegar stefnda meiddist var hún að flytja annan sjúkling á milli stóla ásamt öðrum starfsmanni og beittu þær við það líkamskröftum. Ber vitnum saman um að þessi sjúklingur hafi getað staðið í fæturna ef hann var studdur, og var hann því gjarnan færður þannig á milli stóla, að hann var reistur upp með handafli, honum snúið og hann látinn setjast á ný. Hann gat þó ekki hlítt fyrirmælum og var með ósjálfráðar hreyfingar sem þurfti að varast. Málsatvikum og framburði stefndu og vitna er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með framburði framangreindra vitna telst sannað að yfirmenn hafi gefið þau fyrirmæli að nota skyldi lyftubúnaðinn við að færa sjúklinga. Átti það almennt einnig við um þann sjúkling sem stefnda vann með í umrætt sinn. Upplýst er með framburði vitnanna að almennt hafi verið auðvelt að taka dúkinn undan sjúklingum, en erfitt gat þó verið að fjarlægja hann undan sjúklingi þeim sem stefnda segir dúkinn hafa verið undir þegar slysið varð. Ljóst er þó að þetta átti ekki að taka nema nokkrar mínútur. Í tilkynningum um slysið er sagt að það hafi orðið klukkan 14. Færa átti sjúklinginn á milli stóla í því skyni að breyta um stöðu hans til að forðast legusár. Ekkert bendir til þess að um álagstíma hafi verið að ræða og verður því ekki séð að tímaþröng hafi valdið því að dúkurinn var ekki sóttur. Engin sönnunarfærsla fór fram um sjálfan atburðinn og aðstæður á deildinni á þeim tíma sem hann varð. Liggur því ekki annað fyrir um það hvort tilgreind hjálpartæki voru tiltæk en frásögn stefndu. Sé hún lögð til grundvallar og virt í ljósi framburðar vitna um notkun dúksins, þykir stefnda ekki hafa sýnt fram á að ekki hefði mátt bíða þess að lyfta yrði tiltæk eða að eitthvað hafi staðið því í vegi að hún næði í dúkinn og notaði lyftuna. Verður ekki annað ráðið af því sem fram er komið en að það hafi verið ákvörðun stefndu sjálfrar, sem var menntaður sjúkraliði með nokkra starfsreynslu á þessari deild, að nota ekki lyftuna. Í ljósi þessa hefur ekki verið sýnt fram á að skortur á skipulagningu vinnunnar hafi valdið slysinu. Atvikið var fyrst tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins rúmum þremur vikum eftir að það átti sér stað. Vottorð um fyrstu komu stefndu til læknis vegna slyssins liggur ekki fyrir og engin sönnunarfærsla hefur farið fram um það hvenær hún lét yfirmenn sína eða samstarfsfólk vita um það. Er því hvorki ljóst hvenær unnt var að tilkynninga slysið né að aðkoma Vinnueftirlits hefði haft áhrif á sönnunarstöðu í málinu. Stefnda hefur samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á að atvikið hafi borið að með þeim hætti eða aðstæður hafi verið slíkar í umrætt sinn, að bein tengsl séu á milli meiðsla hennar og skorts á hjálpartækjum á staðnum. Verður hún að bera hallann af skorti á sönnun um þetta. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefndu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því sem í dómsorði segir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefndu, Bjarkar Andersen. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsflutningsþóknun lögmanns hennar 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2006. Mál þetta var höfðað 22. desember 2005 og dómtekið 11. október sl. Stefnandi er Björk Andersen, Sólheimum 25, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennd verði með dómi bótaskylda stefnda, íslenska ríkisins, vegna þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í vinnuslysi, hinn 5. apríl 1998, á endurhæfingardeild Landspítala Háskólasjúkrahúss, Kópavogi, er hún þurfti að handleika byrðar með þeim afleiðingum að hnykkur kom á bak stefnanda og hún tognaði í mjóbaki. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefnda eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Málavextir Stefnandi, sem er sjúkraliði, starfaði við endurhæfingarstöð Landspítalans í Kópavogi frá því í september 1997 til 5. apríl 1998. Þann dag kveðst hún hafa slasast við vinnu sína. Lýsir stefnandi málsatvikum svo að sjúklingar á þeirri deild sem hún vann á hafi verið fjölfatlaðir og hafi þurft á mikilli aðstoð að halda við allar athafnir daglegs lífs. Viðeigandi hjálpartæki til þeirra athafna hafi átt að vera til staðar á deildinni. Þar á meðal rafmagnslyftur til að lyfta hreyfihömluðum. Lyfturnar hafi verið með örmum og armarnir síðan festir í tilheyrandi lyftudúk eða setu sem smeygja þurfti undir sjúklinginn sem færa átti og sjúklingurinn síðan hífður í dúknum. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir slysi við vinnu sína 5. apríl 1998 þegar hún og samstarfskona hennar voru að undirbúa færslu spastísks sjúklings, sem var um 80 kg, úr hjólastól yfir í hægindastól. Stefnandi bar fyrir dómi að ástæða þess að lyfta og segl var ekki notað hafi verið sú að seglið var í notkun undir öðrum sjúklingi, en aðeins ein lyfta og einn dúkur hafi verið til afnota á deildinni. Stefnandi kveður tvær aðrar deildir hafa verið á staðnum og einn rafmagnslyftari á hverri deild, sem alltaf hafi verið í fullri notkun, og meira en það, á hverri deild. Stefnandi kveður slysið hafa borið að með þeim hætti að flytja átti sjúkling úr hjólastól yfir í hægindastól. Þar sem dúkurinn var í notkun undir öðrum sjúklingi kveður stefnandi að ekki hafi verið um annað að ræða við þessar aðstæður en að flytja sjúklinginn með handafli, en það hafi verið algengt við slíkar aðstæður. Hafi tveir sjúkraliðar yfirleitt gert það saman. Kveður stefnandi þetta hafa þróast þannig, þar sem mun erfiðara, eða nær ómögulegt, hafi verið að setja dúkinn undir þunga sjúklinga, þegar þeir sátu í hjólastól, heldur en þegar þeir lágu í rúmi. Það hafi því ekki verið tíðkað. Þetta hafi því verið viðtekið verk og venja að gera það eins og stefnandi og samstarfskona hennar reyndu. Stefnandi kveðst hafa haldið undir hægri upphandlegg sjúklingsins og samstarfskona hennar undir vinstri handlegg í því skyni að lyfta honum, er sjúklingurinn, sem sé ósjálfbjarga vegna hreyfihömlunar og með ósjálfráðar hreyfíngar, hafi allt í einu baðað út höndunum. Við það hafi stefnandi misst tak sitt á sjúklingnum og til að varna honum falli hafi hún beygt sig fram á við og hafi orðið að snúa upp á líkama sinn til að grípa í sjúklinginn. Er hún náði taki á sjúklingnum í fallinu hafi komið mikið högg á stefnanda og slinkur á bak hennar. Hún hafi þá þegar lagt niður vinnu og fór heim fyrir vaktarlok, vegna verkja og óvinnufærni. Stefnandi tekur fram að á deildinni hafi verið algjörlega hreyfihamlaðir einstaklingar og ósjálfbjarga. Stefnandi leitaði til Stefáns Dalberg, bæklunarskurðlæknis, nokkrum dögum eftir þennan atburð. Í læknisvottorði hans, dags. 30. ágúst 2000, kemur fram að eftir slysið hafi stefnandi haft verki í bakinu. Hún hafi verið í sprautumeðferð og farið í sjúkraþjálfun. Hún hafi verið ár á Reykjalundi í meðferð vegna slæmra bakverkja. Hafi hún ekki náð bata þrátt fyrir meðferðina. Hún hafi ekki getað unnið utan heimilis eða við heimilisstörf vegna bakverkjanna og fái heimilishjálp og eigi erfitt með að sofa vegna verkjanna. Hún hafi ekki getað keyrt beinskiptan bíl. Henni fannst hún hafa minni kraft í vinstri ganglim sem leiði út frá baki og niður í hné. Hafi skynbreytingu framan í lærinu. Borið hafi á þunglyndi og hún verið hjá geðlækni. Í áliti læknisins segir að stefnandi virðist hafa orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við vinnuslysið. Hún hafi hlotið slæma tognun á brjóst og mjóbak. Þrátt fyrir mikla meðferð hafi hún ekki lagast í bakinu. Hún hafi verulega skerta vinnugetu, þar sem álag sé á bakið, bæði við störf utan og innan heimilisins. Ekki sé að búast við að henni batni með tímanum og telst ástandið varanlegt. Atli Þór Ólason, bæklunarlæknir, mat örorku stefnanda. Samkvæmt örorkumati hans, dags. 5. október 2000, telst varanleg örorka stefnanda vera 40% og varanlegur miski 20%. Samkvæmt örorkumati hans greindist stefnandi með hryggskekkju sem hann telur óháð slysinu en við slysið hafi hún hlotið mjóbakstognun. Telur Atli Þór að mjóbaksóþægindi sem stefnandi hafði haft til margra ára hafi versnað við slysið. Samkvæmt framlögðu bréfi Vinnueftirlits ríkisins, dags. 18. nóvember 1998, var slysið ekki tilkynnt fyrr en 4. maí 1998. Þar sem það var ekki tilkynnt þegar það átti sér stað var það ekki rannsakað. Stefnandi sendi kröfu, dags. 21. ágúst 2004, til Landspítala-háskólasjúkrahúss um viðurkenningu á bótaskyldu vegna slyssins. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi, dags. 20. september 2004. Stefnandi telur sig eiga lögvarinn rétt til skaðabóta úr hendi vinnuveitanda síns, Landspítala-háskólasjúkrahúss, og hefur því höfðað mál þetta. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að íslenska ríkið beri ótvíræða bótaábyrgð á vinnuslysi stefnanda. Sú ábyrgð grundvallist á almennu skaðabótareglunni (sakarreglunni) og reglunni um húsbóndaábyrgð (vinnuveitendaábyrgð) sem og reglum um aukna ábyrgð atvinnnrekanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað. Stefnandi byggir á að aðbúnaður starfsmanna stefnda hafi verið óforsvaranlegur og stefndi hafi vanrækt að tryggja stefnanda öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi, eins og kveðið sé á um í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Hinn óforsvaranlegi aðbúnaður felist í því að vinnuveitandi stefnanda hafi vanrækt þá skyldu sína að sjá starfsmönnum, og þar með stefnanda, fyrir viðeigandi búnaði og hjálpartækjum til að komast hjá að handleika byrðar í þeim tilgangi að draga úr slysaáhættu, sem fólst í starfi stefnanda. Þessi vanræksla hafi almennt verið til þess fallin að skapa slysahættu og hafi forsvarsmönnum stefnda mátt vera það ljóst. Á deildinni sem stefnandi vann á hafi verið sjúklingar sem voru fjölfatlaðir og þurftu aðstoð við allar athafnir daglegs lífs. Næg viðeigandi hjálpartæki til þeirra athafna hafi átt að vera til staðar á deildinni. Einungis ein rafmagnslyfta hafi verið á deildinni til að þjónusta alla sjúklingana og einn lyftudúkur henni tilheyrandi. Byggir stefnandi á að það hefði þurft að vera fleiri lyftur á deildinni til að tryggja fyllsta öryggi þeirra sem þar störfuðu við erfiðar aðstæður, og sjúklinganna sjálfra. Á þeirri vanrækslu beri stefndi ábyrgð. Ef talið verður ósannað að aðeins ein lyfta hafí verið á deildinni, til að þjónusta sjúklinga deildarinnar, og/eða ef talið verður að ein lyfta hafí nægt til að þjónusta deildina, svo fyllsta öryggis starfsmanna væri gætt, þá byggir stefnandi á að stefnda hafi borið að hafa nægjanlegan fjölda af lyftudúkum tiltæka til að komast hjá því að starfsmenn þurfi að handleika byrðar, sbr. 3. gr., 4. gr. og 5. gr. reglna nr. 499/1994, sem stoð eigi í 38. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Rafmagnslyftan sem um ræði í þessu vinnuslysi sé þannig útbúin að á lyftunni séu armar. Þessum örmum sé krækt í tilheyrandi lyftudúk, sem sé eins konar seta sem smeygt sé undir sjúklinginn. Eftir að búið sé að smeygja dúknum undir sjúklinginn sé örmunum krækt í dúkinn og sjúklingurinn hífður upp. Þegar sjúklingur sé rúmliggjandi sé auðvelt verk að velta honum til í rúminu og smeygja dúknum undir, velta honum til frá einni hliðinni og smokra dúknum undir, fara síðan hinum megin við rúmið og velta sjúklingnum til og draga dúkinn áfram, þannig að sjúklingurinn liggi á honum. Þetta sé unnt að gera á öruggan hátt, bæði fyrir starfsmenn og sjúklinginn sjálfan meðan hann sé rúmliggjandi, jafnvel þó um þungan spastískan einstakling sé að ræða. Sjúklingnum sé síðan lyft í dúknum yfir í t.d. hjólastól. Þegar sjúklingur þurfi síðan að fara aftur í rúmið sé auðvelt mál að krækja örmum lyftunnar aftur í dúkinn og lyfta að nýju yfir í rúmið. Ef hins vegar þurfi að taka dúkinn undan sjúklingnum meðan hann er í hjólastólnum, til nota fyrir aðra sjúklinga vegna skorts á lyftudúkum á stofnuninni, þá sé verulega erfitt að koma dúknum undir hann aftur. Til þess að koma dúknum undir sjúklinginn aftur meðan hann sitji í hjólastól þurfi að lyfta sjúklingnum upp úr stólnum og smokra dúknum undir hann aftur. Flestir hjólastólar séu þannig útbúnir að þrjár hliðar af fjórum séu nánast lokaðar, þ.e.a.s. bak og síðan hliðararmar fyrir handleggi. Verulega erfitt sé því að koma lyftudúk undir sjúkling í hjólastól. Slíkt sé enn erfiðara ef um spastískan sjúkling sé að ræða sem ekki hafi stjórn á hreyfingum líkamans. Lyfta þurfi sjúklingnum upp úr stólnum og láta þunga hans hvíla á viðkomandi starfsmanni meðan dúknum sé komið fyrir undir viðkomandi sjúklingi. Ekki hafi verið til nema einn dúkur og ein lyfta á þessari deild. Stefnandi byggir á að stefnda hefði borið að sjá til þess að til væru dúkar fyrir hvern og einn sjúkling á deildinni sem þurfti á þjónustu lyftunnar að halda, þannig að hægt væri að hafa dúkinn undir sjúklingnum, þar til hann væri hífður upp í rúm á ný, þar sem rúmið sé sá staður sem auðveldast og öruggast sé að koma dúknum fyrir. Sú vanræksla stefnda á að hafa nægjanlega marga dúka til staðar á deildinni hafi verið til þess fallin að valda starfsmönnum slysahættu og hafi forsvarsmönnum stefnda mátt vera það ljóst. Tiltölulega kostnaðarlítið hafi verið fyrir stefnda að sjá til þess að nægjanlega margir dúkar væru til taks, miðað við það öryggi og þá vinnuhagræðingu sem í því felist. Þá byggir stefnandi á að forsvarsmenn stefnda hafi vanrækt þá skyldu sína sem atvinnurekandi að tilkynna slysið til lögreglustjóra og Vinnueftirlits ríkisins svo fljótt sem unnt var og eigi síðar en innan sólarhrings frá því slysið átti sér stað, eins og skylt hafi verið samkvæmt reglum um tilkynningu vinnuslysa nr. 612/1989, sem settar séu á grundvelli laga nr. 46/1980. Full ástæða hafi verið til þess, enda hafi stefnandi strax í kjölfar slyssins lagt niður vinnu og þurfti síðar að leita til læknis, auk þess sem hún hafí verið óvinnufær í kjölfar slyssins. Slysið hafi því ekki verið rannsakað af Vinnueftirlitinu, eins og lög geri ráð fyrir, þar sem það var ekki tilkynnt þegar það átti sér stað. Skrifleg tilkynning, dags. 28.04.1998, frá stefnda hafi ekki borist Vinnueftirlitinu fyrr en þann 4. maí 1998. Beri stefndi því hallann af því að svo langur tími leið frá slysdegi þar til slysið var tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins. Aðdragandi og orsök slyssins væri að fullu upplýst ef það hefði verið tilkynnt og rannsakað strax í kjölfar slyssins. Stefnandi byggir á að hún hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í ofangreindu vinnuslysi. Samkvæmt matsgerð Atla Þórs Ólasonar, læknis, sé miski hennar vegna þeirra áverka sem hún fékk í slysinu 20 miskastig og varanleg örorka 40%. Stefnandi byggi hins vegar á að tjón hennar sé verulega meira og áskilur sér rétt til að láta meta það á ný. Það sé hins vegar ljóst, með hliðsjón af áverkum stefnanda og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, að stefnandi eigi rétt á verulegum bótum. Stefnandi byggir á almennu skaðabótareglunni og reglum um vinnuveitendaábyrgð, auk reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem þær eiga við um ákvörðun bótafjárhæðarinnar. Stefnandi vísar til reglna skaðabótaréttarins um ábyrgð atvinnurekanda á vanbúnaði á vinnustað. Í því sambandi vísar hún jafnframt til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglna settra á grundvelli þeirra laga, sérstaklega reglna nr. 499/1994, um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, þá helst 3. gr., 4. gr. og 5. grein þeirra reglna. Einnig reglna nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa. Stefnandi vísar og til reglunnar um uppsafnaða sök ótilgreindra starfsmanna. Viðurkenningarkrafan styðst við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi aðild vísar stefnandi til þess að heilbrigðisráðherra hafi yfirumsjón með heilbrigðismálum hér á landi, sbr. 1. mgr. 2. greinar laga nr. 97/1990, sem og 7. grein reglugerðar um Stjórnarráð Íslands. Um valdsvið heilbrigðisráðherra yfir LSH sé vísað til 30. greinar laga nr. 97/1990 og 3. mgr. 18. greinar sömu laga. Varðandi fyrirsvar er síðan vísað til 5. mgr. 17. greinar laga um meðferð einkamála og niðurlags greinargerðar með 5. málsgrein 17. greinar einkamálalaga. Málsástæður stefnda og lagarök. Af hálfu stefnda er á því byggt að á endurhæfingarstöðinni, sem stefnandi starfaði á, hafi verið útbúnaður og tæki til að lyfta sjúklingum og færa þá til eftir þörfum, í því skyni að starfsfólkið þyrfti ekki að gera það sjálft með eigin líkamsburðum og vöðvaafli. Meðal þeirra hjálpartækja hafi verið sérhannaðar lyftur til að lyfta sjúklingum og færa þá t.d. úr rúmi í stól, milli stóla o.s.frv. Þá hafi meðal hjálpartækja verið sérstakir dúkar sem notaðir voru þegar verið var að lyfta sjúklingum og hafi dúkurinn þá verið hafður undir sjúklingnum og sjúklingurinn „hífður" í dúknum. Umrædd lyfta sé með svokallaða CE merkingu og EB yfirlýsingu um samræmi, en í því felist samkvæmt 5. gr. reglugerðar um vélar og tæknilegan búnað nr. 761, 2001 að ekki þurfi frekari prófanir og að lyftan teljist fullnægja öllum kröfum. Um sé að ræða viðurkenndar lyftur og dúka sem hafi verið prófuð og samþykkt, enda haldi stefnandi því ekki fram að um vanbúnað lyftunnar hafi verið að ræða. Engar málsástæður stefnanda lúti að því að lyftan hafí verið vanbúin eða ekki uppfyllt kröfur og staðla. Í því ljósi sé óskiljanleg sérstök áskorun í stefnu um upplýsingar varðandi lyftuna. Það sé rangt sem stefnandi haldi fram að skort hafi á hjálpartæki og viðeigandi búnað á vinnustað stefnanda. Þvert á móti hafi verið til staðar tæki og búnaður til að komast hjá því eftir megni að starfsmenn, þ. á m. stefnandi, þyrftu að handleika byrðar. Ekki hafi verið skortur á hjálpartækjum á vinnustað stefnanda. Ekki hafi stefnandi vísað til þess að tiltekinn lágmarksfjöldi hjálpartækja skuli vera til staðar miðað við tiltekinn fjölda sjúklinga, enda séu slík viðmið ekki til. Fáir sjúklingar hafi verið á þeirri deild þar sem stefnandi starfaði á. Lyfta hafi alltaf verið tiltæk á vinnustað stefnanda og innan seilingar. Hafi sú lyfta sem næst var stefnanda verið upptekin þá hafi verið hægur vandi að bíða eftir að hún losnaði, eða að sækja aðra lyftu, en þær hafi jafnan verið skammt undan. Sama sé að segja um lyftudúka. Stefnandi hafi ekki haldið því fram að sérstaklega hafi legið á að færa sjúklinginn og því hafi tímaskortur valdið hinum óvönduðu vinnubrögðum stefnanda. Stefnandi hafi haft nægan tíma til að verða sér úti um öll nauðsynleg hjálpartæki til verksins. Það sé rangt sem stefnandi haldi fram að ekki hafi verið lyfta tiltæk. Það sé rangt sem stefnandi haldi fram að örðugt sé, eða ómögulegt, að koma dúknum undir sjúkling í hjólastól. Vegna þess hvernig dúkurinn sé útbúinn sé auðvelt að gera það og þurfi ekki að lyfta sjúklingnum til þess. Þess vegna skipti fjöldi dúka ekki máli. Auk þess hafi sá sjúklingur sem stefnandi var að aðstoða verið svo sjálfbjarga að þetta skipti enn síður máli varðandi aðstoð við hann. Stefnandi hafi heldur ekki byggt á því að tímapressa hafi verið á verkinu. Á endurhæfingarmiðstöðinni, m.a. þeirri deild sem stefnandi starfaði á, giltu vinnureglur fyrir starfsfólkið. Þessar vinnureglur hafi legið fyrir á vaktherbergjum þar sem starfsfólk var. Í vinnureglunum séu skýr fyrirmæli um notkun hjálpartækja. Starfsfólkið hafði fyrirmæli um að nota hjálpartæki, m.a. þegar handleika þurfti byrðar í samræmi við reglugerð nr. 499/1994. Þessi fyrirmæli hafi gilt bæði um notkun á lyftum og lyftudúkum. Reglurnar hafi legið frammi á aðstöðu starfsmanna. Sjúkraliðar hafi haft fasta viðveru á þeirri deild þar sem stefnandi vann á og haldin voru námskeið í vinnutækni. Regluleg námskeið hafi verið haldin oft á ári og hafi þá sjúkraliði leiðbeint, m.a. um vinnutækni. Borgarspítalinn, sem áður var, hafi gefið út leiðbeiningabækurnar „Vinnutækni fyrir hjúkrunarfólk“ á árinu 1984 og „Vinnutækni við umönnun“ á árinu 1995, en síðari bókina hafi spítalinn gefið út ásamt Vinnueftirlitinu. Báðar þessar bækur hafi legið fyrir á vinnustað stefnanda til afnota fyrir starfsmenn og hafi starfsmenn verið hvattir til að tileinka sér þær faglegu aðferðir sem þar eru sýndar. Stefndi hafi þannig reynt að tryggja að starfsmenn sem vinna við byrðar komist hjá því að handleika þær eins og unnt er. Þá hafi stefndi séð starfsmönnum fyrir viðeigandi búnaði til að draga úr áhættu sem því getur fylgt að handleika byrðar. Stefndi hafi sett reglur á vinnustað stefnanda sem giltu þá er stefnandi varð fyrir umræddu atviki og hafi starfsmönnum verið skylt að fara eftir þeim vinnureglum. Vinnureglurnar höfðu verið kynntar starfsmönnum, þ. á m. stefnanda. Stefndi hafi líka reynt að stuðla að því með námskeiðahaldi og bókakosti, að starfsmenn sem komast ekki hjá því að handleika byrðar hafi þekkingu til að gera það á réttan hátt og geri það. Stefndi hafi gert allt sem í hans valdi stóð og sem ætlast mátti til af honum, og sem mátti duga til að stefnandi gæti unnið verk sitt rétt og án þess að bíða skaða af. Stefnandi starfaði sem sjúkraliði og hafi þannig verið fagmaður við umönnun sjúkra og hreyfihamlaðra. Hún hafi starfsleyfí sjúkraliða. Hún hafi lært hvernig skal meðhöndla og aðstoða fatlað fólk. Stefnandi sé ekki leikmaður á þessu sviði heldur fagmaður sem hefur unnið við umönnun hreyfihamlaðra og beri að gera til hennar kröfur í samræmi við það. Verði að gera til hennar ríkari kröfur, en sem fagmanni beri henni að þekkja skyldur sínar, viðhalda þekkingu sinni og tileinka sér nýjungar er varða starfíð. Stefnandi hafi unnið á vinnustaðnum allnokkurn tíma og kynnst sjúklingunum. Hún hafi vitað eða átt að vita að umræddur sjúklingur hafði ósjálfráðar, spastískar hreyfingar. Hafði stefnandi því ástæðu til að gæta sérstakrar varúðar við verk sitt. Það hafi hún ekki gert. Þegar sá atburður varð sem málið er sprottið af hafi stefnandi verið að aðstoða hreyfihamlaðan mann. Af stefnu verður ráðið að hann hafi nánast verið algerlega ófær um að hreyfa sig sjálfur eða hjálpa til við verkefnið. Þetta sé rangt. Viðkomandi sjúklingur hafi getað staðið í fæturna. Þetta atriði skipti máli á þann hátt að enn auðveldara hafi verið að koma lyftudúknum undir sjúklinginn meðan hann stóð í fæturna og lyfta honum eftir það. Þannig hefði engu máli skipt hversu margir dúkar voru á vinnustaðnum, ekki hafi verið þörf á að hafa stöðugt dúk undir þessum sjúklingi þar sem auðvelt hafi verið að koma undir hann dúk. Auk þess séu dúkarnir séu þess eðlis að ekki þurfi að lyfta sjúklingi úr hjólastól til að koma undir hann dúknum. Því hafi það verið hreinn óþarfi af stefnanda að baksa við að lyfta sjúklingnum með handafli. Hægur vandi hafi verið að útvega sér lyftu og lyftudúk og láta sjúklinginn standa í fæturna meðan dúknum yrði komið undir hann og lyfta honum svo með lyftunni. Sá háttur á verkinu hefði auk þess verið í samræmi við þær vinnureglur sem stefnanda bar að fara eftir en gerði ekki. Hins vegar hafi sjúklingurinn verið það sjálfbjarga að ekki þurfti að lyfta honum við þessa færslu þar sem hann gat staðið í fæturna og muni það stundum hafa verið gert þannig, en þá hafi aðeins þurft að aðstoða sjúklinginn án þess að lyfta honum. Hægur vandi hafi verið að smeygja dúknum undir sjúklinginn og til þess þurfti ekki að lyfta sjúklingi vegna þess hvernig dúkurinn er gerður. Þannig sé það útilokað að mati stefnda að stefnandi hafi þurft að lyfta sjúklingi til að koma undir hann dúk eða að það hafi ekki verið hægt að koma undir hann dúk þar sem þá hefði þurft að lyfta honum. Um langt árabil fyrir umræddan atburð hafi stefnandi verið veik í baki. Fram komi í gögnum málsins að hún hafi til margra ára haft hryggskekkju og verki í mjóbaki. Stefnandi hafi því haft enn ríkari ástæðu en ella til að fara varlega. Það hafi hún ekki gert og telur stefndi að hafí stefnandi á annað borð orðið fyrir meiðslum í umrætt sinn, þá megi rekja það alfarið til hennar eigin óvarkárni og til þess að hún fór ekki eftir þeim vinnureglum sem um starf hennar giltu og notaði ekki þau hjálpartæki og útbúnað sem fyrir hendi var og átti að nota. Beri stefnandi því sjálf alla sök á umræddum atburði. Stefnandi hafi sjálf haft það á valdi sínu hvernig hún stóð að því verki sem hún vann. Ekki sé við annan starfsmann að sakast en hana sjálfa um það hvernig til tókst. Enginn annar starfsmaður en stefnandi beri ábyrgð á því hvernig hún framkvæmdi verk sitt, enda hafi stefnandi ekki haldið fram neinu um að sá háttur sem hún hafi haft á verki sínu hafi verið að fyrirmælum yfirmanns. Almenn regla sé að sá sem verði fyrir tjóni beri tjón sitt sjálfur. Undantekningar frá því séu ef fyrir hendi er tjónvaldur beri bótaábyrgð á tjóninu. Stefndi hafi ekki valdið stefnanda tjóni. Frekar en að telja stefnda vera tjónvald í málinu væri nær að telja sjúklinginn sem verið var að aðstoða vera tjónvald, enda lýsi stefnandi því svo að sjúklingurinn hafi „baðað út höndunum“ og við það hafí óhappið orðið. Stefndi telur ekki efni til að taka afstöðu til þess hvort önnur atriði leiði til þess að sjúklingurinn beri ekki bótaábyrgð gagnvart stefnanda. Ekki sé ljóst af framlögðum gögnum stefnanda hvaða dag atburðurinn átti sér stað. Ýmist komi fram dagsetningin 4. apríl eða 5. apríl 1998. Stefnandi hafi mætt til vinnu daginn eftir, eða 5. apríl 1998, og verði því að draga í efa að hún hafi þá fundið mikið fyrir meiðslum, enda bendi stefndi á að stefnandi hafi ekki leitað til læknis fyrr en 8. apríl 1998. Dagurinn 8. apríl 1998 sé ekki dagurinn þegar stefnandi kveðst hafa meiðst heldur dagurinn þegar stefnandi hafi átti að koma til vinnu samkvæmt vaktaáætlun. Ekki virðist því hafa verið brýnt fyrir stefnanda að komast til læknis vegna þjáninga eða meiðsla. Stefndi telur ekki sannað að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu tjóni í umrætt sinn. Ljóst virðist að einhverskonar óhapp hafi orðið, en stefndi telur meintar afleiðingar þess alfarið ósannaðar. Það sé óhrekjandi staðreynd að stefnandi hafi verið veik í baki fyrir atburðinn. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á hver af hennar meinum nú sé að rekja til umrædds atburðar og hver megi rekja til annarra þátta, s.s. viðvarandi bakveiki fyrir atburðinn. Ekki komi heldur fram hvort fyrri bakveiki hafi orðið til þess að atburðurinn varð alvarlegri eða hvort atburðurinn hafí magnað upp fyrri bakveiki. Fyrir fullyrðingum um meint tjón og afleiðingar þess og umfang beri stefnandi sönnunarbyrði, en undir þeirri byrði hafi hann ekki risið að mati stefnda. Í þessu sambandi bendir stefndi á að ekkert liggi fyrir um heilsufarslegt ástand stefnanda nú og séu öll gögn um það margra ára gömul. Með bréfi ríkislögmanns, dags. 29. nóvember 2000, hafi þáverandi lögmaður stefnanda fengið senda ávísun að fjárhæð kr. 1.130.640, sem hafi verið bótagreiðsla til stefnanda samkvæmt reglum nr. 30/1990um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna samkvæmt kjarasamningum vegna slysa sem starfsmenn verði fyrir í starfi. Ástæða þess að umræddur atburður hafi ekki verið tilkynntur til lögreglu og Vinnueftirlits hafi verið sú að ekki hafi upphaflega verið litið á þetta sem vinnuslys. Það eitt að atburðurinn hafi ekki verið tilkynntur strax til Vinnueftirlits og af þeim sökum ekki verið rannsakaður sem vinnuslys hafi engin áhrif um efnislega niðurstöðu. Þetta felli enga bótaskyldu á stefnda og hafi hér engin áhrif. Allar fullyrðingar stefnanda um afleiðingar atburðarins, um tjón og umfang þess, séu því ósannaðar að mati stefnda og þeim vísað á bug. Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91, 1991. Niðurstaða Fallast má á það með stefnda að málsatvikalýsing í stefnu sé óljós. Málsatvik skýrðust hins vegar við skýrslutökur í málinu, m.a við aðilaskýrslu stefnanda. Stefnandi sem er sjúkraliði starfaði á endurhæfingarstöð Landspítalans í Kópavogi. Bar hún fyrir dómi að hún hefði, er slysið varð, unnið á deild þar sem voru 12 sjúklingar sem allir voru lamaðir og ósjálfbjarga og hafi hún unnið við umönnun þeirra. Þegar umrætt slys átti sér stað hafi hún ásamt annarri starfsstúlku verið að færa sjúkling úr hjólastól yfir í venjulegan stól. Bar hún að sjúklingur þessi sé mjög spastískur og hafi hann slegið til hennar. Hún hafi ekki náð því að setja hann í stólinn, hann hafi einhvern veginn runnið úr höndum hennar og hún hafi fengið slynk á bakið við það að reyna að forða því að hann dytti í gólfið. Stefnandi bar að á deildinni hefðu verið fjórar starfsstúlkur í umönnun með eina lyftu og einn dúk, sem settur var undir sjúklinginn áður en honum var lyft. Hefði það komið fyrir að lyftan eða dúkurinn voru ekki tiltæk og hafi þær þá notað líkamskrafta sína til þess að færa sjúklinga til. Kvaðst hún hafa notað rafmagnslyftuna þegar hún var laus en það hafi bara ekki alltaf verið svo. Taldi hún eina lyftu og einn dúk ekkert gagn gera á slíkri deild. Samstarfskonur stefnanda, Ásdís Emelía Björgvinsdóttir og Brynja Guðjónsdóttir, staðfestu að einungis hefði verið ein lyfta á deildinni þar sem þær störfuðu. Staðfestu þær einnig að það hafi komið fyrir að starfsfólk notaði eigin líkamskrafta til þess að færa sjúklinga til. Bar Brynja að það hefði oft verið ítrekað við þær að nota ekki eigin líkamskrafta þar sem það gæti verið hættulegt bæði fyrir starfsfólk og sjúklinga. Halldóra Guðmundsdóttir þroskaþjálfi bar að ein lyfta hefði verið á deildinni og ef ekki var hægt að koma því við að nota hana hafi tveir starfsmenn notað eigin líkamskrafta og lyft einstaklingi ef á þurfti að halda. Bar hún að ef fleiri lyftur hefðu verið á deildinni hefðu þær verið notaðar því reynt hefði verið að nota hjálpartækin. Hins vegar hefði ekki alltaf verið hægt að bíða eftir hjálpartæki ef sinna þurfti sjúklingi strax. Taldi hún enn þann dag í dag vera of fá hjálpartæki til staðar. Hún lýsti því að á þessum tíma hafi góður sjúkraþjálfari verið starfandi á deildinni og teymi í kringum hann. Þau hafi lagt áherslu á að hjálpartæki væru notuð en annars myndu starfsstúlkur hjálpast að tvær og tvær. Benti hún á að á matmálstímum, svefntímum og baðtímum þurfi að sinna sjúklingunum á svipuðum tíma. Sigríður Harðardóttir, hjúkrunarframkvæmdastjóri á Landspítala Kópavogi, bar fyrir dómi að starfsmenn fái mjög skýr fyrirmæli frá stjórnendum að nota lyftur við umönnun sjúklinganna. Á umræddum tíma hafi þessi fyrirmæli verið skráð í möppur sem starfsmenn hafi átt að leita í. Haldin hafi verið tvö námskeið á ári til að leiðbeina starfsfólki með hvernig höndla eigi með svo mikið fatlað fólk. Þá hafi einnig verið til staðar svokallaður bakskóli sem sjúkraþjálfari sá um og kenndi fólki að beita sér við vinnu sína til að forða meiðslum, kenna vinnustellingar o.fl. Þá hafi deildarfundir verið haldnir og sjúkraþjálfari iðulega þar mættur til ráðgjafar. Bar Sigríður að oft hefði verið erfitt að fá starfsfólk til þess að nota hjálpartækin og hafi nánast þurft að minna á það daglega en hjálpartækin hafi verið til staðar. Lýsti Sigríður þeirri skoðun sinni að nóg hafi verið að hafa eina lyftu á þessari deild, þetta hafi bara verið spurning um skipulag. Fjórir eða fimm hafi starfað á deildinni á hverri vakt og vinnuna þurfi bara að skipuleggja. Guðný Jónsdóttir sjúkraþjálfari bar fyrir dómi að endalaust hefði verið brýnt fyrir fólki að nota hjálpartækin. Námskeið hafi verið haldin og sjúkraþjálfarar hafi mikið verið inni á deildunum. Þá hafi, einu sinni í mánuði, verið haldnir starfsmannafundir þar sem mjög sértækar leiðbeiningar hafi verið gefnar. Á þessari deild hafi verið mikið fatlaðir einstaklingar og ekki einfalt að handlyfta þeim og því hafi verið brýnt fyrir fólki að nota hjálpartæki. Það hafi hins vegar viljað brenna við að starfsfólk færi ekki eftir þessu. Það taki ákveðinn tíma að nota lyftu en allt sé þetta spurning um skipulag. Aðspurð hvort heppilegra hefði verið að hafa tvær lyftur taldi hún svo vera að sumu leyti, t.d. ef allir eru að fara á sama tíma. Marrit Meinthema, sjúkraþjálfari, bar fyrir dómi að hún hefði verið sjúkraþjálfari á deild stefnanda og hefði hún séð um umræddan sjúkling sem stefnandi var að sinna þegar hún varð fyrir slysinu. Bar Marrit að hún hefði aldrei notað lyftu við umönnun hans þar sem ekki þurfi að nota krafta til að halda uppi þyngd hans. Hafi hún látið hann standa í fæturnr. Hins vegar sé léttara að nota lyftu og sé alltaf mælt með því. Aðspurð taldi hún að það hefði verið auðveldara að hafa tvær lyftur á deildinni, þá hefði verið minni tímapressa. Fram er komið að á þeirri deild þar sem stefnandi starfaði var ein sérhönnuð rafmagnslyfta sem notuð var til þess að lyfta sjúklingunum. Var sérstakur dúkur látinn undir sjúklinginn og honum lyft í dúknum. Einn dúkur var til staðar og notaður við annað en böðun sjúklinga en sérstakur dúkur var notaður á baði. Stefnandi heldur því fram að dúkur hafi ekki verið tiltækur þegar umrætt slys varð. Hún og önnur starfsstúlka hafi því orðið að nota eigin líkamskrafta til þess að lyfta sjúklingi sem hún var að sinna í umrætt sinn. Enda þótt mikil áhersla hafi verið á það lögð, af hálfu stjórnenda, að starfsfólk notaði hjálpartæki við umönnun sjúklinganna, þykir, þegar virtir eru þeir framburðir sem raktir eru hér að framan, að það hafi samt sem áður verið liðið og látið óátalið, að starfsfólk beitti eigin líkamskröftum við að lyfta sjúklinum. Þykir það styðja fullyrðingar stefnanda um að ein lyfta og einn dúkur hafi ekki verið fullnægjandi hjálpartæki á umræddri deild. Er ekki á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi, með því að haga vinnu sinni með umræddum hætti, brotið fyrirmæli yfirboðara sinna. Fram hefur komið að nýting hjálpartækja sé háð skipulagningu vinnu á sjúkradeildum. Ekki hefur verið sýnt fram á af hálfu stefnda að vinna á deildinni hafi verið skipulögð með þeim hætti að við umönnun sjúklinganna hafi í öllum tilvikum verið unnt að nota hjálpartæki. Þá liggur ekki fyrir í málinu að stefnandi hafi haft með skipulagningu vinnu á deildinni að gera. Þá hefur heldur ekki verið sýnt fram á að það hafi verið raunhæfur kostur að sækja hjálpartæki á aðrar deildir enda má gera ráð fyrir að slík tæki hafi verið í fullri notkun þar. Fram hefur komið að umræddur sjúklingur gat stigið í fæturna þegar verið var að sinna honum. Þykir það ekki útiloka að stefnandi hefði notað lyftu í umrætt sinn hefði hún verið til staðar enda léttara að nota hana, sbr. framburð Marrit Meinthema, sjúkraþjálfara. Reglur nr. 499/1994 gilda á vinnustöðum sem lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum ná til, sbr. 2. mgr. 1. gr. reglnanna. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. gilda reglurnar um það þegar byrðar eru handleiknar og því fylgir hætta á heilsutjóni, sérstaklega bakmeiðslum, vegna þess hvernig hluturinn er gerður eða vinnuvistfræðilegar aðstæður eru slæmar. Samkvæmt 3. gr. reglnanna skal atvinnurekandi gera skipulagsráðstafanir eða nota viðeigandi hjálpartæki, einkum vélbúnað, til að komast hjá því að starfsmenn þurfi að handleika byrðar. Í ljósi þess sem að framan er rakið verður að telja að þessum ákvæðum hafi ekki verið fullnægt af hálfu stefnda og slys stefnanda megi rekja til þess að skort hafi á að viðeigandi hjálpartæki hafi verið til staðar fyrir stefnanda til notkunar í umrætt sinn. Telst stefndi því bera skaðabótaábyrgð á því tjóni er stefnandi varð fyrir við slysið. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir varanlegu tjóni í slysinu. Stefnandi hefur lagt fram vottorð Stefáns Dalberg læknis, dags. 30. ágúst 2000. Þar segir að stefnandi virðist hafa orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við vinnuslysið 4. apríl 1998. Hún hafi hlotið slæma tognun á brjóst og mjóbak. Þrátt fyrir mikla meðferð hafi hún ekki lagast í bakinu. Hún hafi verulega skerta vinnugetu þar sem álag sé á bakið, bæði við störf utan og innan heimilisins. Ekki sé að búast við að hún verði betri með tímanum og teljist ástandið varanlegt. Þá hefur stefnandi lagt fram matsgerð Atla Þórs Ólasonar, læknis, dags. 5. október 2000. Samkvæmt henni hafði stefnandi þekkta hryggskekkju í mjóhrygg og mjóbaksverki öðru hverju til margra ára. Við mat á varanlegum miska er tekið mið af tognun í mjóbaki með verulegri hreyfiskerðingu og auknum andlegum óþægindum því tengdu. Við mat á varanlegri örorku er litið til þess að stefnandi hafi haft mjóbaksóþægindi til margra ára sem hafi versnað verulega eftir slysið og hafi gert hana alveg óvinnufæra. Niðurstaða Atla Þórs er að við slysið hafi stefnandi hlotið varanlega 20% miska og 40% varanlega örorku. Með hliðsjón af framangreindum gögnum telst stefnandi hafa gert það sennilegt að hún hafi orðið fyrir líkamstjóni í umræddu slysi, en með því að í máli þessu er einungis deilt um bótaskyldu stefnda en ekki meint tjón stefnanda verður ekki nánar um það fjallað í máli þessu. Samkvæmt framansögðu ber því að fallast á kröfur stefnanda í málinu. Eins og aðild háttar í máli þessu, svo og með hliðsjón af því að stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu, þykir ekki ástæða til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem rennur í ríkissjóð og fellur málskostnaður milli aðila því niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hrl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Kristjana Jónsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. Viðurkennd er bótaskylda stefnda, íslenska ríkisins, vegna þess líkamstjóns sem stefnandi, Björk Andersen, varð fyrir í vinnuslysi í apríl 1998, á endurhæfingardeild Landspítala háskólasjúkrahúss, Kópavogi, er hún þurfti að handleika byrðar með þeim afleiðingum að hnykkur kom á bak stefnanda og hún tognaði í mjóbaki. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hrl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 20/2021
Kærumál Hæfi dómara
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu X um að sérfróður meðdómsmaður viki sæti í máli Á gegn X.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2021, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 11. maí 2021, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Jón Baldursson, sérfróður meðdómsmaður, viki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í b-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.3. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina.4. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Málsatvik5. Í ákæru er varnaraðila gefið að sök að hafa laugardaginn 28. mars 2020 banað eiginkonu sinni með því að þrengja að hálsi hennar með þeim afleiðingum að hún lést af völdum köfnunar. Er háttsemin talin varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.6. Með dómi héraðsdóms var varnaraðili sakfelldur samkvæmt ákæru, en dóminum var áfrýjað til Landsréttar þar sem málið er til meðferðar. Þar hefur Jón Baldursson sérfræðingur í bráðalækningum verið kvaddur til setu í dóminum sem sérfróður meðdómsmaður. 7. Héraðsdóm skipuðu tveir embættisdómarar auk sérfróðs meðdómsmanns, Hjalta Más Björnssonar, sem mun starfa sem sérfræðilæknir á bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss.8. Réttarmeinafræðingurinn A vann að krufningu á brotaþola í þágu rannsóknar málsins, en hann mun vera starfsmaður Landspítala-háskólasjúkrahúss. Niðurstöður réttarlæknisfræðilegrar rannsóknar hans bentu sterklega til þess að dánarorsök brotaþola hefði verið þrýstingur á háls með köfnun í kjölfarið.9. Varnaraðili hefur dregið í efa að dánarorsök brotaþola sé sú sem í ákæru greinir og telur niðurstöðu réttarmeinafræðingsins í ýmsu áfátt. Varnaraðili telur meðal annars að allt eins líklegt sé að dánarorsök brotaþola hafi verið eitrunaráhrif vegna samverkandi áhrifa áfengis og slævandi lyfja. 0. Krafa varnaraðila um að hinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti er á því byggð að annars vegar séu tengsl hans og réttarmeinafræðingsins A og hins vegar tengsl hans við Hjalta Má Björnsson sérfræðilækni ,,augljós og of mikil“ til þess að með réttu sé unnt að draga óhlutdrægni meðdómsmannsins í efa. Varnaraðili vísar til þess að hinn sérfróði meðdómsmaður sé fyrrverandi samstarfsmaður Hjalta Más á bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss og sé nú samstarfsmaður réttarmeinafræðingsins A. Þá hafi hinn sérfróði meðdómsmaður ritað fræðigrein með Hjalta Má sem birt hafi verið árið 2018. Enn fremur séu þeir allir starfsmenn Landspítala-háskólasjúkrahúss. Kröfu sína reisir varnaraðili á g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. 1. Af hálfu ákæruvalds er bent á að ekki liggi fyrir að milli hins sérfróða meðdómsmanns í héraði og þess sem tilkvaddur hefur verið til setu í dómi fyrir Landsrétti séu frekari eða nánari tengsl en milli samstarfsfélaga sem áður störfuðu á sama sviði og starfi nú báðir á stórum vinnustað. Hið sama eigi við um réttarmeinafræðinginn sem gert hafi réttarlæknisfræðilega rannsókn á brotaþola. Niðurstaða2. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að fyrrnefndum lögum segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og að aðilar njóti jafnræðis að því leyti. Verður ákvæðið skýrt í ljósi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um sama efni.3. Samkvæmt g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru atvik eða aðstæður sem fallnar eru til þess að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Þegar mat er lagt á hæfi dómara til að fara með mál verður að gæta að því að tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er ekki einungis að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess, heldur einnig að tryggja traust aðilanna jafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilviki þar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans. 4. Því hefur ekki verið haldið fram af hálfu varnaraðila að hinn sérfróði meðdómsmaður Jón Baldursson sérfræðilæknir hafi vegna starfa sinna á sjúkrahúsinu komið að rannsókn þess máls sem hér er til úrlausnar. Þá er í greinargerð varnaraðila í engu getið atriða sem gætu gefið til kynna að frekari tengsl séu milli hins sérfróða meðdómsmanns og réttarmeinafræðingsins A en almennt má ætla að séu fyrir hendi milli starfsmanna á stórum vinnustað. Hið sama á við um tengsl milli meðdómsmannsins og sérfræðilæknisins Hjalta Más Björnssonar. Í þessu samhengi ræður ekki úrslitum um ætlað vanhæfi meðdómsmannsins þótt fyrir liggi að hann og Hjalti Már hafi ritað ásamt þriðja manni fræðigrein, ótengda máli þessu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 26. nóvember 2016 í máli nr. 792/2016, þar sem getið er um þá meginreglu um sjálfstæði dómara í 1. mgr. 43. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla, að dómarar séu sjálfstæðir í dómstörfum og leysi þau af hendi á eigin ábyrgð, en við úrlausn máls fari þeir eingöngu eftir lögum og lúti þar aldrei boðvaldi annarra. 5. Samkvæmt framangreindu eru þær aðstæður sem hér hefur verið lýst ekki að réttu lagi til þess fallnar að draga megi í máli þessu í efa óhlutdrægni hins sérfróða meðdómsmanns. Þá hefur varnaraðili ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem geta verið til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni hans í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. 6. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=38d2fd8c-c25c-46ad-b28a-963d5ddb3276&verdictid=5bc2338c-168a-49c3-a339-a7e43d7ddf93
Mál nr. 315/2005
Skattur Iðnaðarmálagjald Stjórnarskrá Sératkvæði
V krafðist þess að álagning iðnaðarmálagjalds á hann fyrir árin 2001 til 2004 yrði felld úr gildi. Með vísan til dóms Hæstaréttar frá 17. desember 1998 í máli nr. 166/1998 var ekki talið að sú skipan mála, sem kveðið væri á um í 3. gr. laga nr. 134/1993, um að tekjur af iðnaðarmálagjaldi skuli renna til Samtaka Iðnaðarins, fæli í sér skylduaðild V að samtökunum, sem bryti gegn stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Var því ekki fallist á að lögin stönguðust á við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var hvorki talið að með lagafyrirmælum um álagningu gjaldsins hefði löggjafinn farið út fyrir heimildir sínar né að hún stangaðist á við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2005 og krefst þess að felld verði úr gildi álagning iðnaðarmálagjalds á hann árin 2001 til 2004 að báðum árum meðtöldum og að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. I. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 134/1993 um iðnaðarmálagjald með áorðnum breytingum skal leggja 0,08% gjald, iðnaðarmálagjald, á allan iðnað í landinu eins og hann er skilgreindur í 2. gr. laganna. Í 1. mgr. þeirrar greinar segir að til iðnaðar teljist öll starfsemi, sem fellur undir atvinnugreinanúmer, sem talin eru upp í viðauka við lögin. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. eru undanþegin gjaldinu fyrirtæki, sem að öllu leyti eru í eign opinberra aðila, svo og fyrirtæki sem stofnuð eru samkvæmt sérstökum lögum til að vera eign opinberra aðila að verulegu leyti nema annars sé getið í þeim lögum. Þá er í 3. gr. kveðið á um að tekjur af iðnaðarmálagjaldi renni til Samtaka iðnaðarins og skuli þeim varið til að vinna að eflingu iðnaðar og iðnþróunar í landinu. Skuli samtökin senda iðnaðarráðuneytinu árlega skýrslu um ráðstöfun andvirðis teknanna. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að í 3. gr. laganna felist í raun að allir einstaklingar og félög, sem stunda tiltekinn rekstur, skuli greiða félagsgjald til Samtaka iðnaðarins, óháð því hvort þau séu þar félagsmenn eða ekki. Telur áfrýjandi eðli þessa gjalds koma ljóslega fram í 14. gr. samþykkta fyrir Samtök iðnaðarins, sem kveði á um félagsgjald. Þar komi meðal annars fram að þeir félagsmenn, sem greiði iðnaðarmálagjald er rennur til samtakanna, fái þann hluta frádreginn í útreikningi á félagsgjaldi sínu. Með álagningu og innheimtu iðnaðarmálagjalds séu aðrir í reynd skyldaðir til aðildar að félaginu þótt þeir njóti þar ekki réttinda. Iðnaðarmálagjald sé því ekki annað en félagsgjald til Samtaka iðnaðarins. Kveðst áfrýjandi ekki vilja vera í því félagi, en hann sé hins vegar í Meistarafélagi húsasmiða, þar sem hann greiði sín gjöld og telji sínum hagsmunum best borgið. Þá hafi Samtök iðnaðarins á stefnuskrá sinni málefni, sem áfrýjandi sé ósammála, og þau vinni gegn hagsmunum hans. Skylduaðild að Samtökum iðnaðarins, sem í þessu felist, sé andstæð meðal annars 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Þá telur áfrýjandi að með lögum nr. 134/1993 sé hann skattlagður á ólögmætan hátt umfram aðra gjaldendur án þess að efnislegar ástæður séu fyrir hendi og að með lögunum sé þröngur hópur skattlagður „í þágu annars þröngs hóps eða þrengri hagsmuna annarra“. Loks telur hann að álagning og innheimta gjaldsins standist ekki jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem eignarhaldsform fyrirtækis ráði um gjaldskyldu og að tilgreining atvinnugreinanúmera, sem skattlagning miðist við, sé tilviljanakennd. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum áfrýjanda. Telur hann að iðnaðarmálagjald sé ekki félagsgjald til Samtaka iðnaðarins heldur skattur, sem lagður sé með lögum á tiltekna hópa einstaklinga og lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins eftir almennum efnislegum mælikvarða, án þess að sérstakt endurgjald eigi að koma fyrir. Með sömu lögum hafi verið ákveðið að gjaldið renni til Samtaka iðnaðarins, sem skuli ráðstafa því til að efla iðnað og iðnþróun í landinu. Ráðstöfun skattfjár með lögum til félagasamtaka feli ekki í sér að allir skattgreiðendur, sem inni það af hendi, séu þar með lögþvingaðir til skylduaðildar að viðkomandi samtökum. Ekki sé gert ráð fyrir að gjaldinu sé ráðstafað til hagsbóta fyrir félagsmenn eingöngu, heldur í þágu alls iðnaðar og iðnþróunar í landinu undir eftirliti iðnaðarráðuneytisins. Afsláttur af félagsgjaldinu sé ákveðinn einhliða af Samtökum iðnaðarins og standi ekki í neinum tengslum við álagningu og innheimtu gjaldsins. Þá hafnar stefndi því að lög nr. 134/1993 feli í sér mismunun á aðstöðu áfrýjanda og þeirra, sem njóta undanþágu frá álagningu gjaldsins. Eðlilegt sé og málefnalegt að undanþiggja opinber fyrirtæki gjaldheimtunni og eðli máls samkvæmt eigi ekki sömu sjónarmið við um félög í eigu opinberra aðila og hin, sem eru í eigu einkaaðila. Andmæli stefnda eru einnig á því reist að stuðningur opinberra aðila við iðnað og iðnþróun felist stundum í því að koma á fót iðnaðarstarfsemi, sem ekki sé á færi annarra að gera. Loks hafi iðnfyrirtækjum í eigu opinberra aðila fækkað mjög á síðari árum. Þá sé tilgreining atvinnugreinanúmera, sem skattlagning miðist við, ekki tilviljanakennd, en þessi málsástæða hafi ekkert verið reifuð í stefnu til héraðsdóms. Málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi. II. Áfrýjandi telur að jafnræðis hafi ekki verið gætt þar sem fyrirtæki í eigu opinberra aðila séu undanþæg gjaldinu. Varðandi þessa málsástæðu er til þess að líta að opinber fyrirtæki greina sig á margan hátt frá þeim, sem eru í eigu einkaaðila, og önnur sjónarmið eiga við um skattlagningu þeirra á ýmsum sviðum, svo sem fram kemur í skattalöggjöf almennt í landinu. Í málatilbúnaði áfrýjanda er ekki gerður samanburður á aðstöðu hans og tiltekinna opinberra fyrirtækja. Er ekki fram komið að um sé að ræða mismunun á aðstöðu áfrýjanda og þeirra sem undanþága laganna tekur til. Krafa áfrýjanda er loks á því reist að tilgreining atvinnugreinanúmera, sem skattlagning samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 134/1993 miðast við, sé tilviljanakennd. Gjaldið er samkvæmt lögunum lagt á iðnað, sem síðan er skilgreindur sem öll sú starfsemi, sem fellur undir atvinnugreinanúmer samkvæmt íslenskri atvinnugreinaflokkun, sem talin er upp í viðauka með lögum nr. 134/1993 eins og þeim var breytt með lögum nr. 81/1996. Þessi skilgreining á iðnaði tekur ekki aðeins til framleiðslustarfsemi, heldur einnig úrvinnslu og þjónustu og þar á meðal byggingariðnaðar. Er með þessu afmarkað hvað telst til iðnaðar í skilningi laganna gagnvart öðrum greinum atvinnulífs, þar á meðal starfsemi, sem byggst hefur upp á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs. Slík atvinnugreinaflokkun hefur jafnframt verið viðurkennd sem grundvöllur fyrir annarri skattlagningu en þeirri, sem lýtur að iðnaðarmálagjaldi. Getur krafa áfrýjanda ekki náð fram að ganga á þeim grunni, sem að framan greinir. Samkvæmt öllu framanröktu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Samkvæmt lögum nr. 134/1993 um iðnaðarmálagjald skal leggja 0,08% gjald á allan iðnað í landinu eins og hann er þar skilgreindur, en til iðnaðar telst öll starfsemi, sem fellur undir atvinnugreinanúmer, sem upp eru talin í viðauka við lögin. Undanþegin gjaldinu eru öll fyrirtæki sem að öllu leyti eru í eigu opinberra aðila, svo og fyrirtæki, sem stofnuð eru samkvæmt sérstökum lögum til að vera eign opinberra aðila að verulegu leyti nema annars sé getið í þeim lögum, eins og komist er að orði. Er mælt fyrir um að tekjum af gjaldi þessu skuli varið til þess að vinna að „eflingu iðnaðar og iðnþróunar í landinu“, en þær renna til Samtaka iðnaðarins. Þó skuli renna í ríkissjóð 0,5% af innheimtu gjaldsins „vegna kostnaðar ríkissjóðs við innheimtu þess.“ Í lögunum er kveðið á um að Samtök iðnaðarins sendi „iðnaðarráðuneytinu árlega skýrslu um ráðstöfun andvirðis teknanna.“ Málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi og atkvæði meirihluta dómenda, auk þess sem stefndi hefur skírskotað sérstaklega til dóms réttarins frá 17. desember 1998 í máli nr. 166/1998. Mál það er sambærilegt máli því sem nú er til umfjöllunar hvað varðar rétt manna til að standa utan félaga og byggir meirihlutinn niðurstöðu sína að miklu leyti á þeim dómi. Ég er ekki samþykkur niðurstöðu meirihlutans og tel tilvitnaðan dóm engu breyta þar um. I. Upphafleg lög um iðnaðarmálagjald eru nr. 48/1975. Í athugasemdum með frumvarpi að þeim lögum sagði að frumvarpið hefði verið lagt fram að tilmælum Félags íslenskra iðnrekenda, Landssambands iðnaðarmanna og Sambands íslenskra samvinnufélaga. Af hálfu þessara aðila fylgdi svo ítarleg greinargerð, sem virðist hafa verið tekin orðrétt upp í athugasemdirnar með lögunum. Þar sagði meðal annars: „ ... má benda á, að iðnfyrirtæki og aðilar, sem hafa með höndum sjálfstæðan iðnrekstur, annast innheimtu á margvíslegum gjöldum fyrir opinbera aðila, bæði af starfsfólki sínu og neytendum. Þessi skattheimta, sem þeir inna af hendi og eru ábyrgir fyrir, skiptir milljörðum króna á ári og kemur engin þóknun fyrir. Það sýnist því ekki óeðlilegt, að ríkisvaldið taki að sér að innheimta fyrir samtök þessara aðila gjald, sem er aðeins lítið brot af því, sem þeir innheimta fyrir ríkið. Með tekjustofni þessum ætti að vera skapaður fjárhagslegur grundvöllur fyrir virkari þátttöku samtaka iðnaðarins í mótun iðnþróunarinnar í framtíðinni.“ Þá var í ákvæðum laganna að finna sams konar ákvæði og í núgildandi lögum um að senda skyldi iðnaðarráðuneytinu árlega skýrslu um ráðstöfun andvirðis gjaldsins. Um þetta atriði sagði í athugasemdum með frumvarpinu að um væri að ræða „ákvæði, sem ætlað er að tryggja, að opinberum aðilum verði jafnan gerð eðlileg grein fyrir ráðstöfun iðnaðarmálagjaldsins.“ Núgildandi lög nr. 134/1993 tóku við af lögum nr. 48/1975. Í athugasemdum við frumvarpið að núgildandi lögum var tekið fram að greiðendur yrðu þeir sömu og áður, en tekin væri þó upp tilvísun í atvinnugreinanúmer samkvæmt atvinnugreinaflokkun Hagstofunnar til að „taka af allan vafa um hverjir eru greiðendur gjaldsins.“ Þá var kveðið á um að tekjur af gjaldinu skyldu renna óskiptar til Samtaka iðnaðarins, en samkvæmt eldri lögum höfðu tekjurnar skipst á milli Sambands íslenskra samvinnufélaga, Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, Félags íslenskra iðnrekenda og Landssambands iðnaðarmanna. Jafnframt þessu var breytt viðmiðun við ákvörðun gjaldstofns iðnaðarmálagjalds, þar sem aðstöðugjald, sem áður hafði verið notað við viðmiðun þessa, var ekki lengur við lýði. II. Samkvæmt samþykktum Samtaka iðnaðarins eru þau samtök fyrirtækja, sjálfstæðra atvinnurekenda og iðngreina- og meistarafélaga, sem vilja starfa saman að sameiginlegum markmiðum eins og þau koma fram í 2. gr. samþykktanna. Í þeirri grein er í tíu liðum rakinn tilgangur og meginhlutverk samtakanna, sem felist í að efla íslenskan iðnað á ýmsan veg og styðja félagsmenn með einum og öðrum nánar tilgreindum hætti. Samkvæmt framlögðum gögnum lætur félagið ágreiningsefni á vettvangi stjórnmála til sín taka t.d. að því er varðar aðild að Evrópusambandinu og skattlagningu á ýmsum sviðum. Samkvæmt 8. gr. samþykktanna hefur hver félagsaðili atkvæðamagn á félagsfundi í hlutfalli við greitt félagsgjald. Í 14. gr. kemur fram að almennt félagsgjald reiknist að hámarki 0,15% af veltu liðins árs, en stjórn samtakanna sé heimilt að ákveða að innheimta lægra félagsgjald. Þá segir: „Þeir aðilar, sem greiða iðnaðarmálagjald, sem rennur til Samtakanna fá þann hluta viðurkenndan og frádreginn í útreikningi á félagsgjaldi sínu til Samtakanna. Falli innheimta iðnaðarmálagjalds niður fellur þessi frádráttur sjálfkrafa niður. Atkvæðamagn hvers félagsaðila reiknast af greiddu félagsgjaldi.“ Rekstur og ákvörðunartaka hjá Samtökum iðnaðarins er, líkt og venja er til hjá félagasamtökum, í höndum stjórnar og framkvæmdastjóra. Í framlögðum gögnum frá Samtökum iðnaðarins, er varða það tímabil sem krafa áfrýjanda tekur til, er ekki með glöggum hætti sundurgreint hvernig iðnaðarmálagjaldi er varið. Til marks um það segir í orðrétt í skýrslum Samtaka iðnaðarins um ráðstöfun gjaldsins fyrir árin 2002 og 2003 að samtökin haldi „ekki sérstakt bókhald yfir það hvort einstakir þættir í rekstri þeirra eru greiddir með peningum sem stafa frá félagsgjöldum, fjármagnstekjum eða iðnaðarmálagjaldi“. Sambærilega yfirlýsingu er að finna um þetta atriði í skýrslu til ráðherra vegna ársins 2001, en skýrsla fyrir árið 2004 er ekki í gögnum málsins. Eru skýrslur Samtaka iðnaðarins til iðnaðarráðherra að öðru leyti einnig keimlíkar milli ára. Verður raunar helst af gögnum málsins ráðið að hluti gjaldsins renni til almenns reksturs samtakanna. Verður ekki séð af því sem fram er komið í málinu að iðnaðarráðherra hafi gert athugasemdir við ráðstöfun gjaldsins, en fram kemur eftirfarandi álit hans í bréfi til Meistarafélags húsasmiða 15. febrúar 2002 í kjölfar kvartana félagsins á ráðstöfun gjaldsins: „Eins og ljóst má vera af lögum um iðnaðarmálagjald hafa Samtök iðnaðarins fortakslaust forræði á ráðstöfun tekna af gjaldinu og getur iðnaðarráðuneytið ekki hlutast til um ráðstöfun þess svo fremi sem hún er innan lögbundinna marka.“ Af framlögðum skýrslum Samtaka iðnaðarins til ráðherrans um ráðstöfun gjaldsins, þau tímabil sem mál þetta varðar, sést að sá háttur hefur verið hafður á að veita þeim félagsmönnum samtakanna, sem greiða iðnaðarmálagjald, afslátt af félagsgjöldum, sem nemur fjárhæð þess. Má sem dæmi nefna ummæli í skýrslu Samtaka iðnaðarins til iðnaðarráðherra um ráðstöfun iðnaðarmálagjalds árið 2003: „Rétt er að benda á að þeir félagsmenn, sem greiða iðnaðarmálagjald, fá það að fullu dregið frá félagsgjöldum sínum til SI ... Ekki þykir rétt að þau fyrirtæki innan Samtaka iðnaðarins, sem eru iðnaðarmálagjaldsskyld, greiði meira til starfs samtakanna en þau fyrirtæki sem eru aðilar en eru ekki gjaldskyld. Með þessum hætti greiða öll aðildarfyrirtæki SI jafnt til Samtakanna hvort sem þau eru gjaldskyld eða ekki. Hin, sem utan standa, greiða hins vegar einungis iðnaðarmálagjald og taka þannig þátt í almennri hagsmunagæslu iðnaðarins.“ III. Reglur um félagafrelsi eru í 74. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, en henni var breytt með 12. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Ákvæðin hafa að geyma ítarlegri reglur um félagafrelsi en fram koma með beinum hætti í orðalagi 11. gr samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.“ Eins og að framan greinir er markmið iðnaðarmálagjalds sagt í lögum nr. 134/1993 vera til eflingar íslensks iðnaðar, en einnig er sérstaklega tilgreint að í ríkissjóð renni einungis sá hluti gjaldsins, sem nemur kostnaði við innheimtu þess. Að öðru leyti fer gjaldið til Samtaka iðnaðarins, sem ráðstafar því. Einnig verður ekki annað ráðið en að gjaldið fari að ótilgreindum hluta til almennrar starfsemi þeirra samtaka eftir ákvörðun stjórnar samtakanna þar um. Þá verður af ákvæðum laga nr. 134/1993 ekki séð að iðnaðarráðherra hafi fullnægjandi heimildir til að fylgja því eftir að gjaldinu sé ráðstafað með þeim hætti, sem lögin kveða á um, heldur skal hann einungis að taka við skýrslum Samtaka iðnaðarins þar að lútandi. Verður af þessum ástæðum ekki talið að ákvæði laga nr. 134/1993 tryggi að ráðstöfun gjaldsins renni í þau verkefni, sem til er ætlast samkvæmt þeim lögum. Greiðsla félagsgjalda til reksturs félags er að jafnaði ein af aðalskyldum félagsmanna í félögum þar sem slíkt gjald er áskilið. Áfrýjandi er félagi í meistarafélagi húsasmiða. Er hvorki hann né félag hans aðili að Samtökum iðnaðarins. Áfrýjandi er ekki samþykkur markmiðum félagsins á ýmsum sviðum en hann telur, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi, félagið vinna gegn sínum hagsmunum, og raunar einnig fjölmargra annarra innan iðnaðarins, sem einnig greiði iðnaðarmálagjald án þess að vera félagar í samtökunum. Eigi að síður er áfrýjandi að lögum nr. 134/1993 skyldaður til að greiða margumrætt gjald, sem rennur eins og lýst hefur verið til frjálsra samtaka er hafa það markmið að gæta hagsmuna þeirra sem stunda iðnað og félagsmanna sinna eins og þau meta þá hverju sinni eftir ákvörðun framkvæmdastjóra og stjórnar, án marktækra afskipta stjórnvalda. Þegar litið er til framanritaðs og forsögu laga nr. 134/1993 og með hliðsjón af athugasemdalausri ráðstöfun gjaldsins til almennrar starfsemi samtakanna, verður að líta svo á að það fyrirkomulag, sem markað er með lögunum, feli í raun í sér allríka skyldu áfrýjanda til þátttöku í starfsemi samtakanna, án þess að hann hafi veitt samþykki sitt fyrir því. Skýra verður framangreind ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um rétt manna til að standa utan félaga svo, að tilhögun eins og boðin er með lögum nr. 134/1993 sé óheimil nema hún fullnægi þeim skilyrðum sem síðari málsliður 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar tekur til. Samtök iðnaðarins eru ekki félag með þannig starfsemi, sem þar um ræðir. Þegar af þessum sökum ber að fallast á kröfu áfrýjanda um að fella beri úr gildi álagningu iðnaðarmálagjalds á hendur honum gjaldaárin 2001 til 2004 og dæma stefnda til að greiða áfrýjanda málskostnað bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 23. júní sl., var höfðað 8. nóvember 2004 af Verði Ólafssyni, Fannafold 175, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi álagning iðnaðarmálagjalds árin 2001, 2002, 2003 og 2004 á hann og að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati réttarins en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en fallið var frá þeirri kröfu í þinghaldi 22. febrúar sl. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Skattstjórinn í Reykjavík lagði á stefnanda iðnaðarmálagjald á árunum 2001 til 2004 samkvæmt lögum um iðnaðarmálagjald nr. 134/1993. Stefnandi telur álagn­inguna ólögmæta þar sem honum sé með henni gert að greiða félagsgjöld til Samtaka iðnaðarins samkvæmt 3. gr. laganna þrátt fyrir að 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar kveði á um að engan megi skylda til aðildar að félagi. Sömu reglu leiði af 11. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu og dómum Mannréttindadómstóls Evrópu og verði stefn­­­anda því ekki gert skylt að eiga aðild að Samtökum iðnaðarins með þeim hætti sem um ræði. Stefnandi byggir jafnframt á því að ekki sé heimilt að leggja skatt á þröngan þjóðfélagshóp í þágu annars þröngs hóps eða þrengri hagsmuna annarra en þeirra sem skattlagðir eru. Loks byggir stefnandi á því að álagning iðnaðarmálagjalds standist ekki 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fyrirtæki, sem séu að öllu leyti í eign opinberra aðila, svo og fyrirtæki sem stofnuð séu samkvæmt sérstökum lögum til að vera eign opinberra aðila að verulegu leyti nema annars sé getið í þeim lögum, séu undanþegin umræddu gjaldi samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga um iðnaðarmálagjald, en með því ráði eignarhaldsformið skattheimtunni. Þá sé tilgreining atvinnugreinanúmera tilviljana­kennd sem ráði álagningu gjaldsins samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að iðnaðarmálagjaldið sé félagsgjald til Samtaka iðnaðarins. Ráðstöfun gjaldsins til samtakanna feli heldur ekki í sér skylduaðild stefnanda að þeim sem brjóti í bága við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Því er einnig mótmælt af hálfu stefnda að verið sé á ólögmætan hátt að skattleggja gjaldendur iðnaðarmálagjalds sérstaklega umfram aðra almenna gjaldendur án þess að efnislegar ástæður séu fyrir hendi. Lög um iðnaðar­málagjald nr. 134/1993 og eldri lög um sama efni nr. 48/1975 séu reist á því mati löggjafans að æskilegt sé að efla íslenskan iðnað og vinna að jákvæðri iðnþróun í landinu, en því verði best náð með því að fela Samtökum iðnaðarins, sem hafi að markmiði eflingu iðnaðar og mótun almennrar iðnaðarstefnu, ráðstöfun fjár í því skyni undir eftirliti stjórnvalda. Með því sé þeim skapað fjárhagslegt bolmagn til þess að geta staðið undir nauðsynlegum kostnaði við að sinna slíkum verkefnum og af útgáfu-, fræðslu-, kynningar- og rannsóknar­starf­semi. Gjaldið sé lagt á gjaldendur eftir almennum og efnislegum mælikvarða og ráðstöfun teknanna þjóni lögmætum mark­miðum sem á engan hátt brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrár. Þá telur stefndi enga mismunun felast í því að fyrirtæki í eigu opinberra aðila séu undanþegin iðnaðarmála­gjaldinu og stefndi hafi á engan hátt rökstutt að fyrirtækjum í sömu stöðu sé mis­munað með ólögmætum hætti. Staða ríkisfyrirtækja sé ekki sambærileg stöðu annarra fyrirtækja. Stefndi reki ekki sömu starfsemi og stefnandi geri og því geti ekki verið um mismunun að ræða eða brot á jafnræði þótt ríkisfyrirtæki greiði ekki iðnaðarmála­gjald. Iðnaðarmálagjald sé samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 134/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 81/1996, lagt á iðnað en til iðnaðar samkvæmt lögunum teljist öll starfsemi sem falli undir atvinnugreinanúmer samkvæmt íslenskri atvinnu­greina­flokkun, ISAT 95. Í þessu felist skilgreining á því hvað teljist iðnaður í skilningi laganna. Notkun atvinnu­greinanúmera sé lögmælt og viðurkennd flokkun atvinnu­greina. Ekki sé því um brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar að ræða. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi heldur því fram að óheimilt sé að gera honum að greiða iðnaðarmála­gjald. Í 3. gr. laga nr. 134/1993 um iðnaðarmálagjald felist að allir ein­stak­lingar og félög, sem stundi tiltekinn rekstur, skuli greiða gjald til Samtaka iðnaðarins. Þeim sé því gert að greiða félagsgjald til samtakanna. Eðli iðnaðarmála­gjalds komi ljóslega fram í 14. gr. laga Samtaka iðnaðarins þar sem segi: „Almennt félagsgjald til samtakanna reiknast að hámarki 0,15% af veltu liðins árs. Stjórn Samtakanna er heimilt að ákveða að innheimta lægra almennt félagsgjald. Þeir aðilar, sem greiða iðnaðarmálagjald, sem rennur til Samtakanna fá þann hluta viðurkenndan og frádreginn í útreikningi á félagsgjaldi sínu til Samtakanna.” Þessir einstaklingar og félög séu með þessu skyldaðir til aðildar að félaginu, þótt þeir njóti ekki réttinda þar, nema þeir kjósi að gerast skráðir félagar. Stefnandi óski ekki eftir að vera aðili að samtökunum. Þvert á móti vilji hann vera félagi í Meistarafélagi húsasmiða þar sem hann greiði þegar sín gjöld eins og hann meti hagsmunum sínum best borgið. Stefnandi telji því að 3. gr. laga nr. 134/1993 hafi engan tilgang sem geri það að verkum að iðnaðarmálagjald sé nokkuð annað en félagsgjald. Í árs­reikningum Samtaka iðnaðarins 2000 til 2003 komi fram að iðnaðarmálagjaldi sé varið í almennan rekstur samtakanna og öðrum greiðendum gjaldsins virtist ekki gefinn kostur á að njóta neins af hendi samtakanna sem gagngjalds fyrir greiðslu gjaldsins. Höfnun á um­sóknum Meistarafélags húsasmiða um fé til hagsmunamála stefnanda beri um það glöggt vitni. Meistarafélag húsasmiða hafi sent Samtökum iðnaðarins rökstudda beiðni um styrk til að efla menntun og þjálfun húsasmiðameistara 4. október 2001. Erindinu hafi verið svarað af Samtökum iðnaðarins 18. október 2001 sem hafi einkennst af útúrsnúningum og einkennilegum rannsóknartilburðum um hverja Meistarafélag húsa­smiða hafi haft samband við um beiðni sína. Meistarafélagið hafi ítrekað ósk sína 24. október 2001 sem Samtök iðnaðarins hafi svarað 1. nóvember 2001 með því að þau muni ekki ræða erindið efnislega fyrr en tiltekin gögn, sem ekki hafi verið á færi Meistarafélagsins að afla, lægju fyrir. Meistarafélagið hafi reynt að rétta hlut félags­manna sinna með bréfum til iðnaðarráðuneytisins 28. mars 2001 og 6. desember 2001. Af einhverjum sökum hafi viðbrögð við erindinu borist frá Samtökum iðnaðar­ins með bréfi 13. desember 2001. Meistarafélagið hafi þar af leiðandi óskað eftir leiðbein­ingum um hvernig afla mætti þeirra gagna sem Samtök iðnaðarins hafi gert að skilyrði fyrir viðræðum við félagið með bréfi til iðnaðarráðu­neytisins 11. janúar 2002. Iðnaðarráðuneytið hafi með bréfi 15. febrúar 2002 algerlega hafnað að aðstoða félagið, sem stefnandi sé aðili að, við að fá að hafa áhrif á ráðstöfun iðnaðarmála­gjaldsins sem lagt sé á stefnanda og félaga hans í Meistarafélagi húsa­smiða. Í 3. gr. laga um iðnaðarmálagjald komi fram að senda skuli iðnaðarráðuneytinu árlega skýrslu um ráðstöfun andvirðis teknanna. Þetta ákvæði hafi enga takmörkun í för með sér fyrir Samtök iðnaðarins. Í skýrslu samtakanna til iðnaðar­ráðuneytisins um ráðstöfun iðnaðarmálagjalds 2001 segi að allt starf samtakanna miði að því að efla íslenskan iðnað. Öll verkefni, sem þar eru upptalin, séu í þágu iðnaðarins í heild og á engan hátt takmörkuð við félagsmenn Samtaka iðnaðarins. Í skýrslu samtakanna til ráðuneytisins um ráðstöfun iðnaðarmálagjalds 2000 komi fram að ekki sé haldið sérstakt bókhald um ráðstöfun gjaldsins. Síðari skýrslur séu af sama toga, en næstum eins frá orði til orðs, nema í þeim sé reynt að rökstyðja hvernig gjaldtakan komi öllum iðnaði til góða, eftir að Meistarafélag húsa­smiða hafi krafist þess að gjöldunum yrði að hluta varið til hagsmunamála stefnanda og félaga hans. Stefnandi telji skýrslu­gerð þessa einungis til málamynda. Í ársreikningum Samtaka iðnaðarins sjáist að féð sé að hluta til notað til mikillar eignamyndunar, m.a. í hlutabréfum. Engar skýringar fylgi ársreikningunum, en ætla megi að verðmæti hlutabréfanna geti numið margföldu bókfærðu virði þeirra, sem sé á þriðja hundruð milljóna króna. Hvernig slík starfsemi komi handiðnaðarmönnum til hagsbóta sé vandséð. Samtök iðnaðarins séu aðilar að Samtökum atvinnulífsins og taki þannig afstöðu í kjaradeilum. Þetta stangist á við dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Young, James and Webster gegn Bretlandi. Stefnandi sé á hinn bóginn iðnmeistari og hafi að mörgu leyti svipaða hagsmuni og launamenn þegar að kjarasamningum komi. Hann vilji ekki taka afstöðu með samtökum stórra atvinnurekenda í kjaramálum. Þá hafi Samtök iðnaðarins unnið þvert gegn hagsmunum stefnanda í ýmsum málum. Iðnráðin, sem hafi staðið vörð um gæði menntunar iðnmeistara, hafi verið aflögð með stuðningi Samtaka iðnaðarins, en í brýnni andstöðu við félög iðnmeistara. Það sé út af fyrir sig ekki ámælisvert að Samtök iðnaðarins hafi stefnu, sem sé í andstöðu við hagsmuni iðnaðarmanna, heldur hitt að þeir þurfi að kosta það sem sé andstætt hags­munum þeirra, en það sé ekki ásættanlegt. Engar af þeim undantekningarreglum sem réttlætt gætu skylduaðild að félagi eigi við um Samtök iðnaðarins. Þau séu stofnuð samkvæmt einkarétti og njóti fulls sjálfs­ákvörðunarréttar við skilgreiningu markmiða sinna, skipulags og starfsreglna. Aðildin teljist ekki nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi vegna þjóðaröryggis eða almannaheilla. Samtökin hafi myndað sér pólitíska stefnu í viðkvæmum og um­deildum málum svo sem um aðild að Evrópusambandinu, en stefnandi sé þeirri stefnu andvígur. Hann sé því skyldaður til að vera aðili að félagi sem hafi markmið andstæð lífsviðhorfum hans og taki þátt í pólitískri starfsemi sem hann sé mótfallinn. Greið­endum iðnaðarmála­gjalds sé nauðugur sá kostur að bera kostnað af því að framfylgja pólitískri stefnu í slíkum málum hvort sem þeir óski eður ei. Slíkt sam­rým­ist hvorki grundvallaratriðum stjórnskipunarinnar né lýðræðis­hefðum, enda tíðkist gjaldtaka af þessu tagi hvergi í Evrópu svo stefnanda sé kunnugt. Þótt ekkert mæli gegn því að almennum skatttekjum ríkisins sé varið til félaga­samtaka með framlögum í fjárlögum, þar sem sköttum álögðum eftir efnislegum mælikvarða sé ráðstafað til almennra þarfa til eins árs í senn, sé hér hins vegar um að ræða svokallaða skattlagningu hóps manna sem ella kynnu, sumir hverjir, að kjósa að mynda saman félag. Ef hins vegar sú aðferð, sem felist í álagningu iðnaðarmálagjalds til að knýja borgarana til skyldu­aðildar að félögum, sé heimil sé ríkinu í lófa lagið að nefna félagsgjöldin skatt og leggja hann á þann hóp manna sem ríkið telji eiga aðild að félagi hverju sinni. Með skylduaðild að Samtökum iðnaðarins gegn vilja stefnanda sé brotinn á honum réttur sem honum beri samkvæmt 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi vísi til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 24-1992-369-443. Dómur í máli Gunnars Péturssonar gegn íslenska ríkinu fái ekki staðist, en hann sé í andstöðu við dóma Mannréttindadómstóls Evrópu og verði því ekki stuðst við hann til framtíðar. Gjaldendur iðnaðarmálagjalds séu skattlagðir sérstaklega umfram aðra almenna gjald­­endur án þess að efnislegar ástæður, svo sem að gjaldinu skuli varið þeim til hags­bóta, séu fyrir hendi, sbr. skilyrði sem skattheimtu á afmarkaða þjóðfélagshópa hafi hingað til verið sett með dómum Hæstaréttar 1965, bls. 424 og 1972, bls. 945. Almenn skattlagning á aðila, sem eins sé ástatt um, sé heimil þótt það sé í fárra þágu þegar lög leiði til útgjaldanna sem til sé stofnað. Jafnframt hafi verið viðurkenndur þröngur réttur til að leggja skatta á afmarkaða hópa, en þó með því fororði að það sé þeim sjálfum til hagsbóta eða í þágu hagsmuna þeirra og jafnvel hafi verið talið heimilt að skattleggja þrengri hópa eftir efnislegum mælikvarða sem þátt í almennri skattlagningu til almennra útgjalda. Því sé óheimil skattlagning þröngs hóps í þágu annars þröngs hóps eða þrengri hagsmuna annarra og sé þá sama hvernig hann sé út af fyrir sig valinn. Álagning iðnaðarmálagjalds standist ekki 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 með síðari breytingum. Vísað sé til þess m. a. vegna þess að fyrirtæki séu samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga um iðnaðarmálagjald undanþegin gjaldinu ef þau eru að öllu leyti í eign opinberra aðila, svo og fyrirtæki sem séu stofnuð samkvæmt sér­stökum lögum til að vera eign opinberra aðila að verulegu leyti, en það standist ekki. Annars vegar ráði eignarhaldsformið skattheimtunni og hins vegar hin tilviljana­kennda tilgreining atvinnugreinanúmera sem eru skattlögð samkvæmt 1. mgr. sömu laga­greinar. Fjármálaráðherra beri stjórnskipulega ábyrgð á álagningu og innheimtu gjalds­ins, sem skattstofurnar leggi á samkvæmt 1. gr. sömu laga, en iðnaðarráðherra á ráðstöfun fjárins sem aflað sé með álagningu gjaldsins. Stefnandi vísi til 65. gr., 2. mgr. 74. gr. og 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, laga nr. 134/1993 um iðnaðarmálagjald og auglýsingar nr. 620/1994 um íslenska atvinnugreinaflokkun – ÍSAT 95. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnandi krefjist þess að felld verði úr gildi álagning iðnaðarmálagjalds árin 2001, 2002, 2003 og 2004 á hann. Kröfuna byggi stefnandi í fyrsta lagi á því að með álagningu iðnaðarmálagjalds sé brotinn réttur á honum samkvæmt 2. mgr. 74. gr. stjórn­ar­skrárinnar þar sem kveðið sé á um að engan megi skylda til aðildar að félagi og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í öðru lagi byggi stefnandi á því að gjaldendur iðnaðarmálagjalds séu skattlagðir sérstaklega umfram aðra almenna gjaldendur án þess að efnislegar ástæður, svo sem þær að gjaldinu skuli varið þeim til hagsbóta, séu fyrir hendi. Loks byggi stefnandi á því að álagning iðn­aðar­mála­gjalds standist ekki jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi mótmæli því að iðnaðarmálagjald samkvæmt 3. gr. laga nr. 134/1993 um iðnaðarmálagjald sé félagsgjald til Samtaka iðnaðarins svo og að félög og einstak­lingar séu með því skyldaðir til aðildar að Samtökum iðnaðarins þannig að brjóti í bága við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 134/1993 skuli leggja 0,08% gjald, iðnaðarmálagjald, á allan iðnað í landinu eins og hann sé skilgreindur í 2. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 81/1996, teljist til iðnaðar öll starfsemi sem falli undir atvinnugreinanúmer sem upp eru talin í viðauka við lögin. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. sé gjaldstofninn velta samkvæmt 11. gr. laga um virðisaukaskatt að meðtalinni veltu sem undanþegin sé virðisaukaskatti samkvæmt 12. gr. þeirra laga. Í 3. mgr. 1. gr. segi að um álagningu og innheimtu iðnaðarmálagjalds fari samkvæmt ákvæð­um VIII.-XIV. kafla laga um tekju- og eignarskatt eftir því sem við eigi. Samkvæmt 4. mgr. 1. gr. skuli 0,5% af innheimtu iðnaðarmálagjalds samkvæmt 1. mgr. renna til ríkissjóðs vegna kostnaðar ríkissjóðs við innheimtu þess. Samkvæmt 3. gr. laganna renni tekjur af iðnaðarmálagjaldi til Samtaka iðnaðarins, en tekjunum skuli varið til þess að vinna að eflingu iðnaðar og iðnþróunar í landinu. Samtökin skuli senda iðnaðarráðuneytinu árlega skýrslu um ráðstöfun andvirðis teknanna. Af þessu sé ljóst að iðnaðarmálagjaldið sé ekki félagsgjald til Samtaka iðnaðarins heldur skattur enda um að ræða gjald sem sé lagt á samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald eigi að koma fyrir. Með lögum nr. 134/1993 um iðnaðarmálagjald hafi löggjafinn þannig ákveðið að neyta skattlagn­ingar­heimildar sinnar með því að leggja 0,08% gjald á nær allan iðnað í landinu til að vinna að eflingu iðnaðar og iðnþróunar í landinu. Löggjafinn hafi jafnframt kveðið fyrir fram á um ráðstöfun tekna af gjaldinu með því að kveða svo á í lögunum að þau skuli renna til Samtaka iðnaðarins sem skuli ráðstafa þeim í þessu skyni undir eftirliti stjórnvalda. Þótt iðnaðarmálagjaldið renni til Samtaka iðnaðarins skuli því varið í ákveðnum tilgangi en sé ekki styrkur til samtakanna. Ekki felist í lögunum nein lögþvingun í þá veru að skylda þá sem gjaldskyldir eru til félagsaðildar að Samtökunum. Þótt gert sé ráð fyrir afslætti af félagsgjöldum þeirra félagsmanna er greiði iðnaðarmála­gjald geti það í engu haggað gjaldskyldu stefnanda sem ákveðin sé í lögum. Fái þannig ekki á nokkurn hátt staðist að ráðstöfun iðnaðarmálagjalds til Samtaka iðnaðar­ins feli í sér skylduaðild stefnanda að samtökunum sem bryti gegn 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrár­innar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Staðhæfingar stefnanda um að ráðstafanir Samtaka iðnaðarins á tekjum af gjaldinu komi ekki öðrum til hagsbóta en félagsmönnum þess og að skýrslugerð um ráðstöfun þess sé eingöngu til málamynda séu engum haldbærum rökum eða gögnum studdar. Skýrslur samtakanna, bréf iðnaðarráðuneytisins 15. febrúar 2002 og bréf Samtaka iðnaðarins 20. desember 2004 styðji síður en svo staðhæfingar stefnanda. Af hálfu iðnaðarráðuneytisins sé fylgst náið með starfsemi samtakanna og ársskýrslur þess yfirfarnar svo og önnur gögn um rástöfun gjaldsins. Ráðuneytið telji ekki fara milli mála að tekjum af gjaldinu sé ráðstafað til að gæta heildarhagsmuna íslensks iðnaðar og stuðla að nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Verði ekki séð að þeim sé ráðstafað til að gæta sértækra hagsmuna þeirra sem aðild eigi að samtökunum. Stefnandi byggi í öðru lagi á því að verið sé á ólögmætan hátt að skattleggja gjaldendur iðnaðarmálagjalds sérstaklega umfram aðra almenna gjaldendur án þess að efnislegar ástæður séu fyrir hendi. Þessu sé eindregið vísað á bug. Lög um iðnaðar­málagjald nr. 134/1993 og eldri lög um sama efni nr. 48/1975 séu reist á því mati löggjafans að æskilegt sé að efla íslenskan iðnað og vinna að jákvæðri iðnþróun í landinu. Því markmiði verði best náð með því að fela Samtökum iðnaðarins, sem hafi að markmiði eflingu iðnaðar og mótun almennrar iðnaðarstefnu, ráðstöfun fjár í því skyni undir eftirliti stjórnvalda. Með því að ráðstafa skatttekjum til heildarsamtaka fyrirtækja í iðnaði, sem hafi innan sinna vébanda fyrirtæki í hinum ýmsu greinum iðnaðarins, hafi löggjafinn metið það svo að best nýting kæmi út úr fjármununum í þágu iðnaðarins í heild fremur en ef þeim væri dreift milli smærri samtaka. Með því sé þeim skapað fjárhagslegt bolmagn til þess að geta staðið undir nauðsynlegum kostnaði við að sinna slíkum verkefnum og af útgáfu-, fræðslu-, kynningar- og rannsóknar­starf­semi. Í athugasemdum sem fylgt hafi frumvarpi til fyrstu laga, sem sett hafi verið um iðnaðar­málagjaldið árið 1975, sé gerð ítarleg grein fyrir sjónarmiðum sem liggi að baki því að iðnaðarmálagjaldið sé lagt á með lögum um það. Fjallað sé meðal annars um nauðsyn markvissrar stefnumótunar af hálfu opinberra aðila og iðnfyrirtækja vegna ört vaxandi iðnaðar og mikilvægi hans en brýnar kröfur beindust að heildar­samtökum iðnaðarins í því sambandi. Til þess að geta gegnt þessu þurfi Samtök iðnaðarins að hafa fjárhagslegt bolmagn. Gjaldið sé lagt á gjaldendur eftir almennum og efnislegum mælikvarða og ráðstöfun teknanna þjóni lögmætum markmiðum sem á engan hátt brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrár. Slík gjaldtaka í þágu heildarsamtaka eigi sér hliðstæðu varðandi aðrar atvinnugreinar. Löggjafinn hafi metið það svo að starfsemi öflugra hagsmuna­sam­taka sé íslenskum iðnaði mikilvæg og komi öllum iðnaði til góða, óháð því hvort menn kjósi að eiga aðild að slíkum samtökum eða ekki. Stefnandi hafi hvergi í málatilbúnaði sínum hrakið þá staðreynd að verkefnin, sem Samtök iðnaðarins sinni, stuðli að eflingu iðnaðar og iðnþróunar í landinu. Stefnandi byggi í þriðja lagi á því að álagning gjaldsins standist ekki ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem eignarhaldsform ráði gjaldheimtu, en fyrirtæki í eigu hins opinbera séu samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganna undanþegin gjaldinu og tilviljana­kennd tilgreining atvinnugreinanúmera, sem skattlögð skulu samkvæmt 1. mgr. laga­greinar­­innar, standist heldur ekki. Rökstuðningur stefnanda fyrir þessari málsástæðu sé afar óskýr. Á engan hátt sé rökstutt að fyrirtækjum í sömu stöðu sé mis­munað með ólögmætum hætti. Opinber fyrirtæki greini sig í ýmsum atriðum frá einkafyrirtækjum og verði að teljast eðlilegt og málefnalegt að undanskilja þau úr hópi gjaldenda. Að því marki sem ríkisfyrirtæki stundi iðnað sé það gert í þeim tilgangi að hleypa af stað ákveðinni þróun og efla nýsköpun. Þessi fyrirtæki leggi því til iðnaðarins með öðrum hætti en með greiðslu iðnaðarmálagjalds. Í dag hafi þó flest ríkisfyrirtæki verið seld og stefndi hafi í auknum mæli dregið sig út úr atvinnurekstri og því skipti undan­þágan litlu máli. Stefndi reki ekki sömu starfsemi og stefnandi geri og því geti ekki verið um mismunun að ræða eða brot á jafnræði þótt ríkisfyrirtæki greiði ekki iðnaðarmála­gjald. Undanþága fyrirtækja í eign opinberra aðila feli því á engan hátt í sér mismunun gagnvart stefnanda. Iðnaðarmálagjald sé samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 134/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 81/1996, lagt á iðnað en til iðaðar samkvæmt lögunum teljist öll starfsemi sem falli undir atvinnugreinanúmer samkvæmt íslenskri atvinnu­greina­flokkun, ISAT 95. Í þessu felist skilgreining á því hvað teljist iðnaður í skilningi laganna. Notkun atvinnugreinanúmera sé lögmælt og viðurkennd flokkun atvinnu­greina og vandséð hvernig afmörkun iðnaðar geti átt sér stað með öðrum hætti. Þessari máls­ástæðu stefnanda sé mótmæli en hún sé ekkert reifuð í stefnu og hin ólögmæta mis­munun, sem stefnandi vísi til, sé ekki rökstudd af hans hálfu. Niðurstaða Með dómi Hæstaréttar 17. desember 1998 í máli nr. 166/1998: Gunnar Pétursson gegn íslenska ríkinu var staðfest úrlausn áfrýjaðs dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 1997 um að ráðstöfun iðnaðar­mála­gjalds til Samtaka iðnaðarins feli ekki í sér skylduaðild greiðenda gjalds­ins að samtökunum sem brjóti gegn 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu sem stefnandi byggir hér á að brotið hafi verið gegn með þessum hætti gagnvart honum. Í dómi héraðsdómsins segir meðal annars að aðild að Sam­tökum iðnaðarins sé frjáls, þ.e.a.s. að enginn sé lögþvingaður með neinum hætti til aðildar að þeim. Stefnandi hefur í þessu máli ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að iðnaðar­málagjaldið verði talið félagsgjald. Engu breytir í því sambandi þótt félags­menn geti fengið hið fyrrtalda gjald frádregið við útreikninga á félagsgjaldinu samkvæmt 14. gr. laga Samtaka iðnaðarins, en í framan­greindum dómi Hæstaréttar segir að þótt samtökin hafi ákveðið að láta gjaldið leiða til lækkunar félagsgjalda geti það ekki haggað gjaldskyldu sem sé ákveðin í lögum. Þessi aðferð við útreikninga á félagsgjaldi til Samtaka iðnaðarins leiðir þar með ekki til þess að þeir sem greiða iðnaðarmálagjald samkvæmt lögum nr. 134/1993 verði af þeim sökum taldir félagsmenn í samtökunum. Samkvæmt 3. gr. laganna skal verja tekjum af iðnaðar­mála­gjaldinu til að vinna að eflingu iðnaðar og iðnþróunar í landinu en gjaldið er ekki styrkur til Samtaka iðnaðarins eins og fram kemur í sama dómi Hæstaréttar. Þótt fram komi í gögnum málsins að ráðstöfun iðnaðarmálagjaldsins sé ekki sérstak­lega aðgreind í ársskýrslum samtakanna verður ekki dregin sú ályktun af því að gjaldið verði þar með talið félagsgjald til þeirra. Þar kemur hins vegar fram, og í skýrslum samtakanna til iðnaðarráðu­neytisins, hvernig tekjum samtakanna er varið. Iðnaðarmálagjaldinu ber að ráðstafa samkvæmt fyrirmælum í lögum en þar er ekki gert ráð fyrir því að þeir sem greiði það njóti sérstakra framlaga frá Samtökum iðnaðarins vegna þess. Verða framan­greindar röksemdir stefnanda í þessum efnum ekki taldar leiða til þess að iðnaðar­­málagjaldið sé félagsgjald til Samtaka iðnaðarins eins og stefnandi telur. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að stefnandi hafi orðið aðili að Samtökum iðnaðarins með því að honum hafi verið gert að greiða iðnaðarmála­gjald sem rennur til samtakanna samkvæmt framangreindum lögum. Dómar Mannréttinda­dómstóls Evrópu, sem stefn­andi vísar hér til, breyta ekki þessari niðurstöðu, enda fjalla þeir um tilvik þar sem viðkomandi ríki töldu kærendur bera ótvíræða skylduaðild að félögum sem um var að ræða af ástæðum sem þar eru tilgreindar. Þeir eru því ekki sambæri­legir sakarefninu sem hér er til úrlausnar og því álitaefni sem um ræðir í þessu sam­hengi. Af þeim sökum geta þeir ekki haft áhrif við mat á fordæmis­gildi tilvitnaðs dóms Hæsta­réttar fyrir það sem hér um ræðir. Stefnandi telur að gjaldendur iðnaðarmálagjaldsins séu skattlagðir sérstaklega umfram aðra almenna gjaldendur án þess að efnislegar ástæður séu fyrir hendi, svo sem þær að gjaldinu skuli varið þeim til hagsbóta. Ekki sé heimilt að leggja skatt á þröngan þjóð­félgas­hóp í þágu annars þröngs hóps eða þrengri hagsmuna annarra en þeirra sem skatt­lagðir eru, en það hafi verið gert með álagningu iðnaðarmálagjaldsins. Eins og að framan greinir segir í 3. gr. laga um iðnaðarmálagjald að tekjum af gjaldinu skuli varið til þess að vinna að eflingu iðnaðar og iðnþróunar í landinu. Af því sem fyrir liggur í málinu verður ekki dregin sú ályktun að gjaldinu hafi verið varið til að efla þrönga hags­muni eins og stefnandi vísar til að gert hafi verið. Verður álagningin því ekki talin ólögmæt af þeim sökum. Hún verður heldur ekki talin ólögmæt með vísan til þess að Meistara­félagi húsasmiða tókst ekki að fá hlutdeild í iðnaðarmála­gjaldinu, eins og það óskaði eftir 4. október 2001. Með framangreindum dómi Hæsta­réttar var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ráð­stöfun iðnaðarmálagjaldsins leiði ekki til þess að heimild til álagningar­innar þess sé þar með úr gildi fallin eða að hana beri að ógilda. Með vísan til þessa verður ekki fallist á framangreinda málsástæðu stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að gjaldtakan sé ólögmæt þar sem hún brjóti gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði. Hann vísar til þess að fyrirtæki í eigu opinberra aðila og önnur fyrirtæki, sem lögin tilgreini, séu undanþegin gjaldinu og að tilgreining atvinnugreina­númera, sem álagning iðnaðarmálagjaldsins miðist við, sé tilviljana­kennd. Ekki verður á þessa málsástæðu stefnanda fallist enda er ekki annað fram komið en að málefnalegar ástæður liggi að baki þessum undanþágum. Auk þess verður að líta svo á að ekki sé um sambærilegan rekstur eða atvinnu­starfsemi að ræða og stefnandi stundar og er því ekki fallist á að um sé að ræða mismunun á aðstöðu hans og þeirra sem njóta undanþágu frá álagninu gjaldsins samkvæmt lögunum. Þá verður heldur ekki fallist á að tilgreining atvinnugreinanúmera sé tilviljanakennd eins og stefnandi heldur fram enda er óljóst hvað hann á við með því. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á að álagning iðnaðarmálagjaldsins á stefn­anda á umræddum árum hafi verið ólögmæt og ber því að sýkna stefnda af kröfu hans um að hún verði felld úr gildi. Rétt þykir með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að stefnandi greiði stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Varðar Ólafssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 594/2014
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Endurgreiðslukrafa Aðild Skaðabætur Viðskiptabréf Skuldabréf Framsal
Forveri sparisjóðsins B, SH, gaf árið 1998 út verðtryggð skuldabréf sem gengu kaupum og sölum á skipulögðum verðbréfamarkaði allt til ársins 2009 og keypti verðbréfasjóðurinn S, sem ÍS hf. annaðist rekstur á, slík skuldabréf árin 1998, 1999 og 2002. S seldi hluta skuldabréfanna á árunum 2008 og 2009 og í kjölfar þess að B var tekinn til slita lýsti hann yfir riftun á tveimur greiðslum vegna innlausnar bréfanna. Viðskiptin voru framkvæmd á þann veg annars vegar að uppreiknað verðmæti skuldabréfanna var greitt til A hf. og fært þar á reikning H hf. og hins vegar með því að skuldabréfin voru færð á svonefnda millibók hjá Í hf., þaðan sem þau voru framseld til H hf. Í kjölfarið höfðaði B mál aðallega á hendur Í hf., til vara á hendur H hf., en að því frágengnu á hendur ÍS hf., til riftunar á greiðslunum tveimur og endurgreiðslu þeirra. Fyrir Hæstarétti undi B þeirri niðurstöðu héraðsdóms að H hf. hefði verið miðlari í viðskiptunum fyrir hönd S og hefði A hf. séð um uppgjör vegna þeirra. Fyrir réttinum beindi B því riftunar- og endurgreiðslukröfum sínum aðallega að Í hf., en ÍS hf. til vara. Í dómi Hæstaréttar var rakið að áritun um framsal þeirra skuldabréfa sem málið varðaði, þar sem forveri Í hf. ritaði sem framsalshafi undir framsal bréfanna frá ÍS hf. til H hf., væri þeim annmörkum háð að þar kæmi ekki fram berum orðum að forveri Í hf. hefði áritað bréfin fyrir hönd ÍS hf. um framsalið til H hf. Bæru framsöl bréfanna því ekki annað með sér en að framsalsröðin væri gölluð þar sem rof hefði orðið á henni. Að virtu því hvernig framsali skuldabréfanna var háttað taldi rétturinn að forveri Í hf. hefði ekki verið aðili að viðskiptunum. Var Í hf. því sýknaður af kröfum B. ÍS hf. bar fyrir sig aðildarskort með þeirri skírskotun að hann annaðist einungis rekstur og stýringu verðbréfasjóða í samræmi við starfsleyfi sitt, þ. á m. S, en væri hvorki eigandi þeirra fjármálagerninga sem sjóðirnir ættu viðskipti með né bæri ábyrgð á skuldbindingum þeirra. Hæstiréttur vísaði til þess að S væri eigandi þeirra skuldabréfa sem málið varðaði og starfaði sem verðbréfasjóður á grundvelli laga nr. 128/2011 um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði, áður laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, en ÍS hf. væri sjálfstætt starfandi fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og ræki meðal annars S samkvæmt heimild í lögum nr. 128/2011. Að virtum fyrirmælum laga nr. 128/2011 og lögskýringargögnum forvera þeirra laga, nr. 30/2003, taldi Hæstiréttur að ÍS hf. væri réttur aðili til að koma fram fyrir hönd S í dómsmálum varðandi sjóðinn, sbr. einnig dóm réttarins 27. september 2012 í máli nr. 702/2011. Því næst taldi Hæstiréttur að B væri heimilt að krefjast riftunar á þeim ráðstöfunum sem málið varðaði, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og voru skilyrði riftunar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laganna talin uppfyllt. Í því samhengi tiltók rétturinn að skuldara væri því aðeins heimilt að greiða lán hraðar upp að um það hefði verið ótvírætt samið og hefðu skuldabréfin ekki haft að geyma slíka uppgreiðsluheimild B, en greiðslur B hefðu eigi að síður átt sér stað fjórum árum fyrir gjalddaga skuldabréfanna. Væru greiðslurnar því ekki venjulegar eftir atvikum í merkingu 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 eins og ÍS hf. hélt fram, né heldur væru uppfyllt skilyrði 145. gr. laganna til niðurfellingar eða lækkunar endurgreiðslukröfunnar. Var því rift tveimur greiðslum B til S og endurgreiðslukrafa B á hendur ÍS hf. tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2014. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 17. september 2014. Hann krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda. Til vara gerir gagnáfrýjandi svofelldar kröfur á hendur varastefnda í gagnsök: Að rift verði greiðslum frá gagnáfrýjanda til varastefnda í gagnsök 23. febrúar 2009 að fjárhæð 33.026.000 krónur og 10. mars sama ár að fjárhæð 128.881.000 krónur. Að varastefnda í gagnsök verði gert að greiða gagnáfrýjanda 161.907.000 krónur með vöxtum samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með nánar tilgreindri vaxtahæð af tilgreindum fjárhæðum frá 23. febrúar 2009 til 18. apríl 2013, en dráttarvöxtum af 161.907.000 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi varastefnda í gagnsök. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2014. Mál þetta var höfðað 8. apríl 2013, þingfest 18. sama mánaðar og tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 2. júní 2014. Stefnandi er Byr sparisjóður, kt. 610269-2229, Smáratorgi 3 í Kópavogi. Aðallega er stefnt Íslandsbanka hf., kt. 491008-0160, Kirkjusandi 2 í Reykjavík. Til vara er dómkröfum beint að H.F. Verðbréfum ehf., kt. 581203-2760, Skólavörðustíg 11 í Reykjavík og Íslandssjóðum hf., kt. 690694-2719, Kirkjusandi 2 í Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur á hendur Íslandsbanka hf. Verði ekki fallist á kröfur stefnanda gagnvart stefnda Íslandsbanka hf. eru gerðar eftirfarandi dómkröfur settar fram til vara gagnvart H.F. Verðbréfum ehf. Verði hvorki fallist á kröfur stefnanda gagnvart stefnda Íslandsbanka hf., né varastefnda H.F. Verðbréfum hf. eru gerðar dómkröfur til þrautavara gagnvart Íslandssjóðum hf. og er þar um sjálfstæða kröfu að ræða en ekki sameiginlega með öðrum stefndu. Af hálfu stefnda Íslandsbanka er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Endanlegar dómkröfur varastefnda H.F. verðbréfa hf. eru þær aðallega varastefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda um riftun og endurgreiðslu greiðslna að fjárhæð samtals 161.907.000 kr. Til vara krefst stefndi þess að félaginu verði gert að greiða stefnanda 39.745 krónur, en varastefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda um greiðslu almennra vaxta og dráttarvaxta. Í öllum framangreindum tilvikum krefst varastefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að teknu tilliti til 25,5% virðisaukaskatts á lögmannsþóknun, auk álags á málskostnað eftir mati dómsins. Að þessu frágengnu krefst stefndi þess að felld verði niður krafa stefnanda um endurgreiðslu eða hún lækkuð verulega, sbr. 145. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Einnig er krafist sýknu af kröfum stefnanda um greiðslu almennra vaxta og dráttarvaxta. Í þessu tilviki er þess jafnframt krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða varastefnda málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Síðasta varakrafa stefnda er sú að félagið verði sýknað af kröfu stefnanda um almenna vexti og af kröfum stefnanda um dráttarvexti af 128.881.000 kr., auk þess sem þess er krafist að dráttarvextir af 33.026.000 kr. verði greiddir frá málshöfðun. Jafnframt er þess krafist að málskostnaður falli niður. Af hálfu varastefnda Íslandssjóða hf. er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Málsatvik Ekki mun vera um það deilt í málinu að Sjóður 1 – Skuldabréf, kt. 540489-5059, (þá VÍB Sjóður 1) hafi keypt skuldabréf í flokki SPH 98/2 að nafnverði 60.000.000 kr. þann 24. ágúst 1998, að nafnverði 50.000.000 kr. þann 18. janúar 1999 og að nafnverði 50.000.000 kr. þann 6. september 2002. Af hálfu Íslandsbanka hf. hefur í þessu samhengi verið vísað beinlínis til afrits af skuldabréfum á dskj. 28 til staðfestingar á því að framsöl til ofangreinds sjóðs hafi verið rituð á bakhlið þeirra. Stefndi Íslandsbanki hf. hefur við meðferð málsins upplýst að bankinn eigi 99,7% eignarhlut í varastefnda Íslandssjóðum hf. og að síðarnefnda félagið sé sérhæft á sviði eignastýringar og annist rekstur og stýringu verðbréfasjóða, fjárfestingarsjóða og fagfjárfestasjóða. Varastefndi Íslandssjóðir hf. lýsir starfsemi sinni með þeim orðum að það sé fjármálafyrirtæki og starfi á grundvelli laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og laga um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði nr. 128/2011. Íslandssjóðir hf. sé félag sem standi óháð Íslandsbanka hf. og meirihluti stjórnarmanna sé óháður (dskj. 42). Af hálfu stefnda Íslandsbanka hf. og varastefnda Íslandssjóða hf. er því lýst svo, að Sjóður 1 – Skuldabréf hafi verið í umsjá varastefnda Íslandssjóða hf. Í kjölfar falls viðskiptabankanna þriggja hinn 6. október 2008 hafi reynst nauðsynlegt að loka sjóðnum með það að markmiði að gæta jafnræðis meðal sjóðsfélaga. Með bréfi 28. nóvember 2008 var óskað eftir heimild Fjármálaeftirlitsins til þess að skipta sjóðnum í tvennt, A- og B-hluta þar sem B-hlutinn yrði leystur upp strax með þeim hætti að laust fé yrði greitt út þar til allar eignir yrðu seldar. Samsetning eigna sjóðs A og B varð hlutfallslega jöfn miðað við þáverandi stöðu sjóðsins, sbr. dskj. 68. Beiðnin var samþykkt og fyrstu útgreiðslur úr sjóðnum til sjóðsfélaga hófust í janúar árið 2009, sbr. dskj. 69. Meðal dómskjala eru fjórar kvittanir útgefnar á árunum 2008 og 2009 af stefnda Íslandsbanka hf. til Íslandssjóða hf. Kvittanir þessar, sem lagðar voru fram með greinargerð stefnda Íslandssjóða hf. til héraðsdóms, bera með sér að Sjóður 1-Skuldabréf hafi selt skuldabréf í flokki SPH 98/2 í fjórum hlutum, 24. nóvember 2008 að nafnverði 20.000.000 kr. (sbr. dskj. 80), 20. febrúar 2009 að nafnverði 20.000.000 kr. (sbr. dskj. 81), 11. mars 2009 að nafnvirði 60.000.000 kr. (sbr. dskj. 82) og þann 12. mars að nafnverði 20.000.000 kr. (sbr. dskj. 83). Uppreiknað verðmæti skuldabréfanna var greitt til Verdis (síðar Arion verðbréfavarsla hf.) með skýringunni ,,Innlausn HF Verðb“ (dskj. nr. 18-19). Af framlögðum skjölum, þ. á m. áðurnefndum dómskjölum nr. 18 og 19, má ráða að H.F. Verðbréf hf. hafi annast um miðlun viðskiptanna fyrir hönd Sjóðs 1 og að verðbréfavarsla Arion mun hafa séð um uppgjörið. Af hálfu stefnda Íslandsbanka hf. og varastefnda Íslandssjóða hf. hefur þessu ferli verið lýst svo að uppgjöri vegna þessara viðskipta hafi verið háttað svo að bréfin hafi fyrst verið færð á svonefnda millibók stefnda Íslandsbanka hf., þar sem bankinn hafi verið uppgjörsaðili Sjóðs 1, en þaðan hafi skuldabréfin verið framseld til H.F. Verðbréfa hf. Þann 22. apríl 2010 skipaði Fjármálaeftirlitið stefnanda bráðabirgðastjórn með heimild í 100. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009 (dskj. nr. 23). Störfum bráðabirgðastjórnar lauk þann 2. júlí 2010 er Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði stefnanda slitastjórn samkvæmt heimild í 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009, (dskj. nr. 24). Frestdagur í slitameðferð sparisjóðsins var 16. júní 2009, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009, en á þeim degi veitti Fjármálaeftirlitið Byr sparisjóði fyrst frest til að auka eiginfjárgrunn sinn að lágmarki skv. 84. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 4. mgr. 86. gr. laganna (dskj. nr. 23). Upphafsdagur slitameðferðar er 2. júlí 2010 og miðast við uppkvaðningu úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um skipun slitastjórnar, sbr. 2. ml. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. ml. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til skuldheimtumanna sem birtist í fyrra sinn í Lögbirtingablaði 13. júlí 2010, (dskj. nr. 25). Kröfulýsingarfrestur rann út 13. október 2010. Við könnun slitastjórnar á fjárreiðum stefnanda mun slitastjórn stefnanda hafa orðið kunnugt um ofangreindar innlausnir. Með bréfi til varastefnda, H.F. Verðbréfa hf., 10. janúar 2013 lýsti slitastjórn stefnanda yfir riftun á innlausn ofangreindra skuldabréfa að nafnvirði 20.000.000 kr. (dskj. nr. 26). Varastefndi H.F. Verðbréf hf., svaraði ofangreindri riftun með bréfi 24. janúar 2013 (dskj. nr. 27) þar sem hann lýsti því yfir að viðskiptin hefðu verið gerð fyrir hönd tiltekins viðskiptamanns félagsins. Taldi varastefndi H.F. Verðbréf hf. sér ekki heimilt að upplýsa um nafn viðkomandi aðila. Eftir nánari leit hjá stefnanda fundust frumrit skuldabréfanna (dskj. 28). Með bréfi til stefnda Íslandsbanka hf. 7. mars 2013 var ofangreindri greiðslu rift gagnvart bankanum (dskj. nr. 29). Með bréfi til Arion banka hf., vegna Arion verðbréfavörslu hf., 10. janúar 2013 lýsti slitastjórn stefnanda yfir riftun á innlausn framangreindra skuldabréfa að nafnvirði 80.000.000 kr. (dskj. nr. 30). Arion banki hf. svaraði þessu með bréfi 21. janúar 2013 (dskj. nr. 31). Í bréfinu kemur fram að í umræddum viðskiptum hafi Arion verðbréfavarsla hf. ekki verið kröfuhafi bréfsins, heldur í hlutverki uppgjörsaðila. Uppgjörið hafi verið gert fyrir hönd varastefnda, H.F. Verðbréfa hf., sem sá um verðbréfamiðlun í viðskiptunum, en seljandi bréfanna hefði verið aðalstefndi, Íslandsbanki hf. Með bréfinu fylgdu markaðspantanir sem stöfuðu frá varastefnda H.F. Verðbréfum hf. (dskj. nr. 20). Með bréfi til stefnda Íslandsbanka hf., sem dagsett er 1. mars 2013, var ofangreindri greiðslu rift gagnvart aðalstefnda Íslandsbanka hf. (dskj. nr. 32). Stefndi Íslandsbanki hf. svaraði ofangreindum kröfum stefnanda með bréfi 11. mars 2013 (dskj. nr. 33). Þar hélt aðalstefndi því fram að ofangreind viðskipti væru ekki riftanleg með vísan til 134. gr. l. 21/199 og var riftunarkröfum stefnanda hafnað. Stefnandi kveðst ekki hafa talið útilokað að aðrir en stefndi Íslandsbanki hf. ættu aðild að þessum viðskiptum. Af þeim sökum sendi stefnandi bréf til stefnda Íslandsbanka hf. 2. apríl 2013 (dskj. 40) þar sem óskað var eftir því að upplýst yrði um mótaðila stefnanda í áðurnefndum viðskiptum. Bréfinu var svarað með tölvupósti Odds Ólasonar hdl. hjá Íslandsbanka hf. 4. apríl 2013 (dskj. 47). Þar kemur m.a. fram að Íslandssjóðir hafi „vissulega“ verið „eigendur bréfanna á ákveðnu tímabili eins og bréfin sýna“. Nefndur Oddur gaf vitnaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Staðfesti hann við það tækiæri að hafa sent ofangreindan tölvupóst og jafnframt að líta mætti á þennan póst sem svar beggja, þ.e. bæði stefnda Íslandsbanka hf. og varastefnda Íslandssjóða hf.. Aðspurður sagði hann tilvitnað orðalag í tölvuskeytinu hafa verið frekar ónákvæmt en þar hafi hann verið að vísa til Íslandssjóða sem rekstraraðila Sjóðs 1. Vitnið kvaðst telja að á árinu 2007 hafi verið gerður þjónustusamningur milli Glitnis banka hf. og Glitnis sjóða þar sem bankinn hafi m.a. tekið að sér vörslur og uppgjör fyrir sjóðina. Vitnið Oddur tók þó fram að hann væri ekki að vinna fyrir Íslandssjóði, heldur sinnti fyrst og fremst viðskiptabankanum. Spurður um „viðskiptanótur“ frá H.F. Verðbréfum hf. á dskj. 18 og 20, er sýna viðskipti milli Íslandsbanka hf. sem seljanda og stefnanda sem kaupanda, kvaðst Oddur telja eðlilegt að bankinn væri þar tilgreindur sem seljandi enda væri það á grundvelli fyrrnefnds þjónustusamnings. Kvaðst vitnið telja það rökrétt vegna náinna tengsla bankans, sem móðurfélags við sjóðina eða rekstrarfélögin. Vitninu var að því búnu sýnt dskj. 55, sem sýnir skjámyndir Arion banka af inn- og útborgunum „vegna milligöngu H.F. Verðbréfa 23. febrúar 2009 í SPH 98/2 nv. 20.000.000“ og „vegna milligöngu H.F. Verðbréfa 11. mars 2009 í SPH 98/2 nv. 80.000.000“. Kvaðst vitnið hafa athugað þessar færslur beinlínis þótt hann væri ekki almennt að vinna fyrir Íslandssjóði. Um væri að ræða reikning, sem „í dag“ væri merktur „Íslandsbanki-Fjárstýring“ sem væri í raun „geymslureikningur í örfáa daga vegna peninga sem koma inn til bankans vegna sölu á verðbréfum og öðru“ og sagði að fjármunir þeir sem hér um ræðir hafi verið millifærðir yfir á Sjóð 1 í kjölfarið, en vildi þó ekki staðfesta að það hefði verið gert sama dag og greiðslurnar bárust. Vitnið staðfesti jafnframt að hafa ritað tölvupóstinn á dskj. 47 í samráði við framkvæmdastjóra Íslandssjóða hf., sem ekki hafi gert athugasemdir við efni svarsins. II. Málsástæður og lagarök stefnanda III. Málsástæður og lagarök stefnda Íslandsbanka hf. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála enda hafi stefndi hvorki verið eigandi skuldabréfanna sem hér um ræðir né seljandi þeirra, heldur Sjóður 1 – Skuldabréf, sbr. 28 og 80, 81, 82 og 83. Stefndi vísar til þess að Sjóður 1 – Skuldabréf hafi starfað á grundvelli laga nr. 30/2003 og notið samkvæmt þeim ýmissa réttinda og borið skyldur á grundvelli þeirra. Í þessu samhengi vísar stefndi til þess að Sjóði 1 – Skuldabréf hafi verið úthlutað sérstakri kennitölu, sbr. dskj. 42. Þá sé verðbréfasjóðurinn álitinn endanlegur eigandi viðkomandi fjármálagerninga sem hann hefur keypt. Þannig sé viðkomandi verðbréfasjóður skráður sem hluthafi í hlutaskrá hlutafélaga og fari sjálfur með atkvæðisrétt á hluthafafundum en ekki stefndi. Stefndi vekur athygli á því að takmarkanir sem reistar voru við aðildarhæfi verðbréfasjóða í lögum nr. 20/1989 hafi verið felldar brott með gildistöku laga nr. 10/1993 um verðbréfasjóði. Af þessu leiði að Sjóður 1 – Skuldabréf njóti aðildarhæfis í skilningi laga nr. 91/1991. Stefndi telur því að stefnanda hefði borið að beina kröfu sinni að honum. Stefndi hafi á engum tímapunkti verið eigandi skuldabréfanna og hafi þar af leiðandi ekki getað selt þau. Þá beri að hafa í huga að eina tenging stefnda við fyrrum eiganda skuldabréfanna sé sú að hann eigi meginpart hlutafjár í rekstrarfélagi því sem þjónustar eigendur hlutdeildarskírteina útgefnum af Sjóði 1 – Skuldabréf. Verði ekki fallist á framangreint krefst stefndi sýknu á grundvelli þess að hann sé ekki sá aðili sem hafði hag af hinum ætluðu riftanlegu ráðstöfunum í skilningi 142. gr. laga nr. 21/1991. Við slit Sjóðs 1 – Skuldabréf hafi öllu andvirði hinna seldu skuldabréfa verið ráðstafað til eigenda hlutdeildarskírteina. Því hafi aldrei komið til þess að stefndi hagnaðist á þeim ráðstöfunum sem hér um ræðir. Verði ekki fallist á kröfu stefnda um sýknu á grundvelli aðildarskorts byggir stefndi m.a. á því að ekki sé um riftanlega ráðstöfun að ræða í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Umræddar ráðstafanir hafi ekki falið í sér greiðslu á skuld í skilningi 134. gr. heldur hafi verið um að ræða hefðbundin viðskipti tveggja ótengdra aðila með viðskiptabréf. Í þessu sambandi vísar stefndi til þess að skuldabréf stefnanda höfðu verið skráð á Verðbréfaþing Íslands til að auðvelda viðskipti með þau. Frumkvæði að viðskiptunum hafi komið frá stefnanda sem skráði kauptilboð í kerfi Kauphallar Íslands sem Sjóður 1 - Skuldabréf tók fyrir milligöngu H.F. Verðbréfa hf. Sjóður 1 – Skuldabréf hafi þannig gengið að þeim kauptilboðum sem lágu fyrir og skuldabréfin verið framseld í kjölfar greiðslu. Viðskipti stefnanda með bréfin hafi þannig farið fram sem liður í samningsbundinni viðskiptavakt stefnanda og geti því ekki talist fela í sér ,,greiðslu á skuld“ í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Verði það niðurstaða dómsins að um hafi verið að ræða greiðslu á skuld sem greidd hafi verið fyrr en eðlilegt var er sýknukrafa stefnda í öðru lagi á því byggð að greiðslan hafi verið venjuleg eftir atvikum þannig að ekki sé um riftanlega ráðstöfun að ræða í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Byggir stefndi á því að umrædd viðskipti hafi að öllu leyti verið eðlileg og venjuleg eftir atvikum. Um það vísar stefndi sérstaklega til eftirfarandi atriða: Í fyrsta lagi sé því mótmælt, sem látið er að liggja í stefnu, að venjuleg viðskipti með skuldabréf felist í því að andvirði skuldabréfsins sé staðgreitt með peningum á gjalddaga þess. Atvik þessa máls voru, að sögn stefnda, með allt öðrum hætti og beinlínis gert ráð fyrir því frá útgáfu skuldabréfanna að þau gætu gengið kaupum og sölum á eftirmarkaði enda nauðsynlegt fyrir fagfjárfesta að geta breytt eignasamsetningu sinni með auðveldum hætti til að bregðast við breyttum aðstæðum. Til að gera það auðveldara hafi skuldabréfin í flokki SPH98/2 verið skráð á Verðbréfaþing Íslands og tvær tilteknar fjármálastofnanir hafi tekið að sér þjónustu viðskiptavaka. Með þessu fyrirkomulagi hafi átt að skapa skilvirkan eftirmarkað með skuldabréfin. Sala Sjóðs 1 – Skuldabréf fór fram á markaði eins og að framan er lýst. Hinar umþrættu ráðstafanir hafi ekki farið fram með öðrum hætti eða við aðrar aðstæður, en upphaflega var gert ráð fyrir. Þá hafi hinar umþrættu ráðstafanir ekki verið einu viðskiptin með skuldabréfin því viðskipti með þau höfðu átt sér stað með reglulegu millibili allt frá því þau voru skráð á markað, sbr. dskj. 38. Hinar umþrættu ráðstafanir hafi á engan hátt verið frábrugðnar öðrum viðskiptum með bréfin og að öllu leyti venjuleg. Í öðru lagi vísar stefndi til þess að hinn 6. október 2008 hafi Sjóði 1 – Skuldabréf verið lokað og í kjölfarið ákveðið að skipta honum upp í tvo hluta, A og B hluta. B hlutanum var lokað og eignir hans seldar. Þegar af þeirri ástæðu hafi sjóðnum verið nauðsynlegt að selja skuldabréfin svo hægt væri að greiða hlutdeildarskírteinishöfum eign þeirra í sjóðnum. Ástæðu viðskiptanna megi þannig rekja til Sjóðs 1 - Skuldabréf en ekki stöðu stefnanda og hún sé því á allan hátt eðlileg. Hinar umþrættu ráðstafanir hafi þannig verið alls ótengdar fjárhagsstöðu hans. Aðstæður hafi því með engu móti verið þannig að Sjóður 1 – Skuldabréf væri að þvinga fram greiðslu gagnvart stefnanda. Sjóður 1 - Skuldabréf vissi þvert á móti ekki hver var gagnaðili hans í viðskiptunum. Í þriðja lagi beri að líta til þess að á þeim tíma þegar hinar umdeildu ráðstafanir voru framkvæmdar hafi ekkert annað legið fyrir en að stefnandi væri stöndug fjármálastofnun sem gæti staðið skil á skuldbindingum sínum, sbr. dskj. 70-76, 78 og 79. Skipti miklu máli í þessu sambandi það sem fram hefur komið að nokkrum mánuðum eftir hin umþrættu viðskipti hafi stefnandi greitt á gjalddaga af skuldabréfaflokki SPH 98/2, sbr. dskj. 77. Því er mótmælt sem fram kemur í stefnu að á þeim tíma þegar viðskiptin áttu sér stað hafi verið ljóst að stefnandi væri á sömu leið og stóru viðskiptabankarnir þrír. Við mat á riftanleika hinna umþrættu viðskipta verði að líta til þess að það var ekki fyrr en rúmlega ári eftir að viðskiptin áttu sér stað sem Fjármálaeftirlitið skipaði stefnanda bráðabirgðastjórn með heimild í 100. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009. Sjóður 1 - Skuldabréf hafi þannig ekki búið yfir upplýsingum um meiriháttar fjárhagsvandræði stefnanda þegar hann seldi skuldabréf sín. Þá hafi Sjóður 1 – Skuldabréf ekki búið yfir meiri eða ítarlegri upplýsingum um stefnanda en hver annar markaðsaðili. Breyti þar engu þótt stefnandi og Glitnir banki hf. hafi rætt sín á milli um samruna félaganna. Þær viðræður hafi verið mjög skammt á veg komnar þegar þeim lauk, sbr. dskj. 85. Þá hafi stefnandi engin gögn lagt fram sem sanni að starfsmenn Glitnis banka hf. hafi fengið aðgang að þess háttar gögnum sem komu að notum við mat á greiðslugetu stefnanda. Þó svo slíkar fjárhagsupplýsingar hafi verið afhentar starfsmönnum Glitnis banka hf. leyfir stefndi sér að vísa til þess að þær upplýsingar gátu ekki borist þeim starfsmönnum sem ákvörðun tóku um viðskiptin. Stefndi sé fjármálafyrirtæki með óháða stjórn og sé sjálfstætt í störfum sínum frá meðstefnda Íslandssjóðum. Mikil aðgreining sé á milli starfsmanna stefnda og starfsmanna Íslandssjóða og séu þær ráðstafanir stundum kenndar við „Kínamúra“. Aðgreiningin nái meðal annars til húsnæðis, tölvukerfa og verkferla. Ennfremur vinni Sjóður 1 – Skuldabréf og stefndi eftir ítarlegum reglum, sbr. ákvæði II. kafla laga nr. 108/2007 og reglugerðar 995/2007 sem ætlað er að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Þá er í fjórða lagi á því byggt af hálfu stefnda að dómar sem stefnandi vísar til hafi ekki fordæmisgildi í þessu máli. Í ljósi alls framangreinds telur stefndi ljóst að viðskipti Sjóðs 1 - Skuldabréf hinn 23. febrúar 2009 og 10. mars 2009 með skuldabréf í flokki SPH 98/2 hafi átt sér eðlilegar skýringar og verið venjuleg eftir atvikum. Stefndi telur að krafa stefnanda um riftun á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 sé vanreifuð og mótmælir henni efnislega. Skilyrði tilgreinds lagaákvæðis séu ekki fyrir hendi í málinu.Viðskiptin geti því ekki talist vera gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi mótmælir því einnig að ráðstöfunin sé riftanleg á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 og því eigi það ákvæði ekki við. Umrædd viðskipti hafi ekki verið ótilhlýðileg og vísar stefndi í því samhengi til aðdraganda viðskiptanna. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi verið ógjaldfær þegar hin umþrættu viðskipti áttu sér stað. Um það beri stefnandi sönnunarbyrði. Þó svo Fjármálaeftirlitið hafi krafist þess að stefnandi yki við eiginfjárgrunn sinn sé það ekki sönnun þess að stefnandi hafi verið ógjaldfær í skilningi laga nr. 21/1991 á framangreindu tímabili. Stefndi mótmælir því jafnframt að Sjóður 1 – Skuldabréf, eða eftir atvikum stefndi, hafi vitað, eða mátt vita, um ætlaða ógjaldfærni stefnanda og þær aðstæður sem stefnandi telur að hafi leitt til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið krefst stefndi sýknu á endurgreiðslukröfu stefnanda enda liggi ljóst fyrir að hann hafði með engu móti hag af hinum umþrættu viðskiptum og stefndi hafi á engum tímapunkti verið eigandi skuldabréfanna. Fari svo að dómur fallist á kröfur stefnanda er á því byggt af hálfu stefnda að atvik þessa máls séu með þeim hætti að fella skuli kröfuna niður eða lækka hana með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991. Af hálfu stefnda er því mótmælt að endurgreiðslukrafan skuli bera innlánsvexti. Inntak endurgreiðslureglu 142. gr. laga nr. 21/1991 sé skýrt, að sá sem þola þarf riftun, verði að endurgreiða þrotabúinu fé, þ.e. peningagreiðslu, sem svarar til þeirra verðmæta, sem hann fékk. Þannig sé ekki til staðar lagaheimild fyrir greiðslu vaxta á kröfuna. Þá liggi einnig fyrir að eigandi skuldabréfanna, Sjóður 1 - Skuldabréf, sé í slitameðferð og hafi andvirði skuldabréfanna verið úthlutað til þeirra sem áttu hlutdeildarskírteini í sjóðnum. Því hafi andvirði skuldabréfanna ekki legið á vaxtaberandi innlánsreikningi. Um lagarök er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 16. gr., laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., aðallega kafla XX og laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Krafa stefnda um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Málsástæður og lagarök varastefnda H.F. verðbréfa hf. Að mati varastefnda snúa kröfur stefnanda að riftun á sölu skuldabréfa og endurgreiðslu á þeirri auðgun sem kom í hlut seljanda vegna sölunnar. Varastefndi byggir á því að kröfum stefnanda sé beint gegn röngum aðila og því um aðildarskort að ræða. Nánar vísar varastefndi til þess að fyrirtækið sé verðbréfafyrirtæki sem hafi afmarkaðar starfsheimildir, sbr. 25. gr. laga nr. 161/2002. Þannig hafi varastefndi m.a. heimild til verðbréfamiðlunar en ekki heimild til að stunda viðskipti með fjármálagerninga fyrir eigin reikning (dómsskjal 49). Þegar af þeirri ástæðu hafi varastefndi ekki getað verið eigandi þeirra fjármálagerninga, sem um ræðir, og þar af leiðandi ekki aðili að þeirri ráðstöfun sem riftun stefnanda beinist að. Varastefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hluti hinna umþrættu skuldabréfa séu í hans eigu. Hann telur jafnframt að skilyrði 142. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt gagnvart varastefnda. Þá hafi stefnandi engin rök fært fram fyrir því að skilyrði séu fyrir skaðabótakröfu samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 á hendur varastefnda og hafnar varastefndi því að nokkur grunnur sé fyrir slíkri kröfu. Varastefndi heldur því einnig fram að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að riftunarskilyrði séu fyrir hendi og færir fyrir því margvísleg rök. Riftunarheimild 134. gr. laga nr. 21/1991 eigi við um greiðslur sem eru óvenjulegar í sjálfu sér eða fari fram við óvenjulegur aðstæður, en sú aðstaða hafi ekki verið uppi á tímamarki þeirra ráðstafana sem hér um ræðir. Stefnandi mótmælir því einnig að skilyrði riftunar samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt. Engin merki séu um það að gjafatilgangur hafi verið að baki hinni umþrættu ráðstöfun. Varastefndi telur ljóst að skuldabréfin hafi verið markaðshæf á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Jafnframt hafi skuldabréfin haft markaðsverðmæti og stefnandi, sem kaupandi, átt möguleika á því að selja þau aftur. Varastefndi telur að verð skuldabréfanna í umræddum viðskiptum hafi verið í eðlilegu samræmi við ávöxtunarkröfu á skuldabréfamarkaði. Varastefndi byggir á því að engin eignaaukning hafi orðið hjá honum vegna hinnar umþrættu rástöfunar, enda var hann einungis milligönguaðili um viðskiptin. Varastefndi vísar einnig til þess að aðkoma félagsins að viðskiptunum sem hér um ræðir hafi ekki verið ótilhlýðileg heldur hafi varastefndi einungis sinnt milligöngu í samræmi við starfsleyfi sitt. Varastefndi telur að þær „aðstæður“ á íslenskum fjármálamarkaði sem stefnandi vísar til hafi engu skipt fyrir þá skyldu stefnanda, að standa við loforð í skráningarlýsingu, eins og aðrar skuldbindingar sem hann hafði tekið að sér sem starfandi fjármálafyrirtæki. Vísar varastefndi í þessu sambandi m.a. til tilkynningar um ársuppgjör stefnanda sem birt var í mars 2009 og sýndi að eigið fé nam 16.200 milljónum króna (dskj. 61). Varastefndi byggir einnig á því að hann hafi á engan hátt mátt vita um ætlaða ógjaldfærni stefnanda eða meintan ótilhlýðileika ráðstöfunarinnar á þeim tíma sem hún átti sér stað. Með hliðsjón af framangreindu telur varastefndi að ekki séu uppfyllt skilyrði riftunar gagnvart honum skv. 141. gr. laga nr. 21/1991 og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda. Ef ekki verður fallist á sýknukröfu varastefnda, gerir hann þá dómkröfu að honum verði gert að greiða stefnanda 39.745 krónur. Sú fjárhæð nemur þeirri þóknun sem varastefndi fékk greidda frá seljanda fyrir miðlun umræddra skuldabréfa og þ.a.l. fyrir milligöngu á hinni umþrættu ráðstöfun. Varastefndi byggir á því að fjárhæð miðlunarþóknunar hans sé eina mögulega auðgun hans vegna hinna umþrættu ráðstafana. Er þá ekki tekið tillit til kostnaðar hans af viðskiptunum, s.s. rekstrarkostnaðar vegna launa, húsnæðis o.fl., auk þess sem aðild að kauphöllinni árið 2009 fyrir miðlara kostaði 1.350.000 kr. Varastefndi vísar að öðru leyti til þeirra lagasjónarmiða sem áður voru sett fram varðandi skilyrði fyrir endurkröfu vegna auðgunar skv. 142. gr. laga nr. 21/1991. Varðandi kröfu um vexti og dráttarvexti er vísað til þess sem síðar segir í sérstökum kafla um vexti og dráttarvexti. Verði ekki á ofangreindar kröfur varastefnda fallist krefst félagið þess að krafa stefnanda um endurgreiðslu verði felld niður eða lækkuð verulega, skv. 145. gr. laga nr. 21/1991. Varastefndi byggir á því að hann hafi ekki haft neina ákvarðandi aðkomu að hinum umþrættu ráðstöfunum. Hann hafi einungis verið milligönguaðili um skuldabréfaviðskiptin og sú háttsemi hafi verið lögmæt og eðlileg. Varastefndi heldur því fram að taka verði tillit til þess að hann fékk aldrei söluandvirði umræddra skuldabréfa í sinn hlut heldur rann það beint til seljanda skuldabréfanna, að frádreginni þóknun að fjárhæð 39.745 krónur. Verði ekki á ofangreint fallist gerir varastefndi kröfu um sýknu af kröfu stefnanda um almenna vexti og dráttarvexti af 128.881.000 kr., auk þess sem krafist er að dráttarvextir af 33.026.000 kr. verði dæmdir frá málshöfðun. Varastefndi byggir á því að ekki sé heimild til þess að krefjast almennra vaxta á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, eins og stefnandi byggir á. Þannig sé það skilyrði fyrir kröfu um almenna vexti samkvæmt 3. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, að slíkt leiði af samningi, venju eða lögum. Engin ákvæði eru í lögum um vexti af endurgreiðslukröfu skv. 142. gr. laga nr. 21/1991, enginn samningur stofnaðist um slíka vexti og stefnandi hefur ekki sýnt fram á almenna venju í þessu sambandi. Varastefndi telur einnig að vaxtakrafa verði ekki studd með óljósri staðhæfingu um „auðgun sem nemur þeim vöxtum sem falla til á því tímabili“, enda liggi fyrir að varastefndi fékk aldrei söluandvirði umræddra skuldabréfa í sinn hlut. Af því leiðir að varastefndi átti þess aldrei kost að ávaxta umrædda fjárhæð og verði því ekki krafinn um leigugjald fyrir fjármuni sem hann réð aldrei yfir. Þannig sé krafa um almenna vexti á hendur varastefnda ekki í samræmi við lagasjónarmið að baki 142. gr. um endurheimtu fjár að því marki sem greiðsla þrotamanns kom riftunarþola að notum. Varastefndi telur einnig að stofndagur kröfu geti aldrei verið ákveðinn þegar hinar umþrættu ráðstafanir áttu sér stað, enda sinnti stefnandi starfsemi sem fjármálafyrirtæki í 13 mánuði eftir viðskiptin. Varastefndi hafi verið grandlaus um ætlaðan riftanleika þessara ráðstafana, og sérstaklega gagnvart sér sem milligönguaðila, allt til þess er honum barst bréf frá stefnanda þann 10. janúar 2013 varðandi viðskipti þann 10. febrúar 2009. Að síðustu telur varastefndi, í ljósi atvika málsins og með vísan til sjónarmiða í ofangreindri umfjöllun um almenna vexti, að ekki beri að reikna dráttarvexti af 33.026.000 krónum fyrr en við tímamark málshöfðunar, þ.e. 5. apríl 2013. Er um það efni einnig vísað til 4. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um lagarök vísar varastefndi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, laga um kauphallir nr. 110/2007, laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. V. Málsástæður og lagarök stefnda Íslandssjóða hf. Varastefndi Íslandssjóðir hf. byggir varnir sínar í öllu verulegu á sömu málsástæðum og lagarökum og stefndi Íslandsbanki hf. Eins og hér háttar til verður því látið nægja að vísa um þetta til kafla III hér að ofan. Að gefnu tilefni má taka fram að við munnlegan málflutning gat lögmaður stefnanda þess að Íslandssjóðum hf. væri stefnt inn í málið „vegna Sjóðs 1“, en lögmaður Íslandssjóða hf. mótmælti þessu sem of seint fram komnu. VI. Niðurstaða Svo sem áður greinir hefur stefndi Íslandsbanki hf., og raunar einnig varastefndi Íslandssjóðir hf., freistað þess hér fyrir dómi að víkja sér undan spjótalögum stefnanda með því að benda á Sjóð 1 – skuldabréf sem réttan varnaraðila í sinn stað. Gögn málsins bera með sér að nefndur sjóður, sem mun hafa verið í umsjá Íslandssjóða hf., hafi verið tekinn til slitameðferðar síðan atburðir þeir urðu sem hér eru til umfjöllunar. Með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem ofangreindir málsaðilar hafa sett fram sér til varnar í þessu tilliti þykir ekki ástæða til að draga sérstaklega í efa að verðbréfasjóður þessi geti talist persóna að lögum og þar með hæfur til þess, fræðilega séð, að eiga aðild að dómsmáli. Á hinn bóginn – og hvað sem hugleiðingum um aðildarhæfi nefnds sjóðs líður – þarf samt sem áður að taka afstöðu til þess hvort atvikum málsins sé þannig háttað að kröfum stefnanda teljist hér réttilega beint að stefnda og eftir atvikum varastefndu. Við úrlausn um þetta er fyrst til þess að taka að í svarbréfi Íslandsbanka hf. 11. mars 2013 við riftunaryfirlýsingum stefnanda, dags. 1. mars 2013 og 7. mars 2013, voru engar athugasemdir gerðar við aðild bankans að þrætu um þetta efni. Með bréfi lögmanns stefnanda til bankans 2. apríl 2013 var sérstaklega skorað á bankann að upplýsa stefnanda um það hvort bankinn teldi sig ekki réttan aðila að dómsmáli um það sakarefni sem hér um ræðir. Erindinu fylgdi lögmaður stefnanda eftir með tölvupósti 4. sama mánaðar þar sem lögmaður Íslandsbanka hf. var spurður hvort bankinn og Íslandssjóðir hf. gætu gefið út sameiginlega yfirlýsingu um það að síðarnefnda félagið væri „raunverulegur“ eigandi greindra skuldabréfa. Í svarskeyti lögmanns bankans, sem sent var með tölvupósti síðar sama dag, segir m.a. orðrétt: „Hvað varðar yfirlýsingu um eignarhald, þá liggur fyrir eftir samráð við framkvæmdastjóra Íslandssjóða hf., að sjóðurinn getur ekki gefið út slíka yfirlýsingu að svo komnu máli. Vissulega voru Íslandssjóðir eigendur bréfanna á ákveðnu tímabili eins og bréfin sýna. Íslandssjóðir eru hins vegar ekki tilbúnir til að gefa neinar yfirlýsingar á þessu stigi um að aðildin sé nú rétt. Áskilinn er réttur til að koma að öllum vörnum á síðari stigum, aðild þar með talin. Auk þess sem rakið hefur verið í fyrri bréfaskriftum verður því eftir atvikum byggt á því hver var framsalshafi í framsalinu. Íslandsbanki hf. tekur sömu afstöðu í öllu framangreindu.“ Að teknu tilliti til þeirra skýringa sem höfundur ofangreinds tölvupósts gaf í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins þykir verða að skýra eignarhaldið með hliðsjón af gögnum málsins. Við það mat vegur allþungt sú staðreynd að afrit skuldabréfanna sem stefnandi hefur lagt fram sem dskj. 28 bera vott um að framseljandi bréfanna hafi í öllum tilvikum verið Íslandsbanki hf. en ekki Sjóður 1, enda er kennitala bankans skráð þar sem „kennitala framseljanda“. Í ljósi ofangreindrar tregðu Íslandsbanka hf. og Íslandssjóða hf. til að taka af tvímæli um eignarhald að skuldabréfunum og upplýsa stefnanda um málsaðild þykir rétt að túlka allan vafa í þessum efnum stefnanda í vil. Því verður bankinn sjálfur, sem stendur hér í fremstu varnarlínu, að bera hallann af óvissu um þetta, enda er óupplýst í hverju sú ætlaða vangeta fólst sem vísað var til í ofangreindum tölvupósti. Af hálfu stefnanda hafa, á dskj. 28, verið lögð fram afrit af fjórum skuldabréfum í flokki SPH 98/2, nánar tiltekið nr. 98-2415 til 98-2418, samtals að nafnverði 20.000.000 kr. Öll bera þessi bréf með sér að hafa verið framseld VÍB Sjóði 1, kt. 540489-5059, (síðar Sjóði 1) þann 6. september 2002, en framseld áfram af hálfu Íslandsbanka hf., kt. 491008-0160, 20. febrúar 2009 til H.F. Verðbréfa hf., sem lét stefnanda bréfin í té. Athygli vekur að við síðastgreint framsal til stefnanda hefur Arion verðbréfavarsla hf. stimplað skjalið sem framseljandi „samkvæmt varðveittu umboði“. Í bréflegum skýringum Arion banka til lögmanns stefnanda 21. janúar 2013 var tekið fram að Arion verðbréfavarsla hefði einungis verið í hlutverki uppgjörsaðila í tilvísuðum viðskiptum að fjárhæð 128.881.000 kr. þar sem kaupandi hafi verið Byr verðbréf hf. „en seljandi var Íslandsbanki hf.“ Nánar er þessu lýst þannig í bréfinu að 11. mars 2009 hafi verið „skráð viðskipti hjá Arion verðbréfavörslu þar sem Íslandsbanki seldi í tveimur viðskiptum SPH 98 2 til Byr verðbréfa hf. í einum viðskiptum“. Áritun stefnda Íslandsbanka hf. á skjölin er engu sambærilegu fororði undirorpin og hjá Arion verðbréfavörslu hf. Því er hér við að bæta að engin gögn hafa verið lögð fram sem gefa tilefni til að ætla að annar háttur hafi verið hafður á við framsal annarra skuldabréfa í sama flokki sem dómkröfur stefnanda taka til. Stefndi Íslandsbanki hf. hefur raunar, sem fyrr segir, beinlínis vísað til dómskjals nr. 28 til staðfestingar á því hvernig framsölum var háttað. Af hálfu Íslandssjóða hf. hafa, á dskj. 80-83 og 86, verið lögð fram afrit yfirlita frá stefnda Íslandsbanka hf. um „viðskipti skráð á vörslureikning 153“. Eftirfarandi yfirskrift er að finna í öllum þessum skjölum: „Íslandssjóðir hf, sjóður 1 – Skuld“. Af hálfu Íslandsbanka hf., sem og Íslandssjóða hf., hefur um varnir verið vísað til dómskjala þessara, þ.e. 80-83 og 86, til stuðnings því að Sjóður 1 hafi verið sá aðili sem seldi skuldabréfin, sem hér um ræðir, á tímabilinu 20. febrúar 2009 til 12. mars 2009. Við mat á sönnunargildi dómskjala 80-83 og 86 verður í fyrsta lagi að horfa til þess að stefndi hefur engan þjónustusamning lagt fram til stuðnings því að bankinn hafi skuldbundið sig til að annast innlausn eða vörslur og uppgjör fyrir Sjóð 1. Í öðru lagi þykir í þessu samhengi óhjákvæmilegt að hafa hliðsjón af þeirri staðreynd, að samkvæmt opinberum upplýsingum um Íslandssjóði hf., sbr. dskj. 42, er Íslandsbanki hf. skráður fyrir 99,7% eignarhlut í Íslandssjóðum hf. Þrátt fyrir að fram komi í sömu upplýsingum að „meirihluti stjórnarmanna“ í Íslandssjóðum hf. sé óháður, er tengslum milli síðastgreindra þriggja lögpersóna þannig háttað að dskj. 80-83 og 86 geta vart, með tilliti til sönnunar, vegið þyngra en gögn um viðskiptin sem upprunnin eru hjá fyrirtækjum sem fjær standa. Ber hér, auk þess sem áður hefur verið um getið, að nefna gögn frá Arion banka hf. sem fylgdu dskj. 31 og geyma yfirlit yfir viðskipti þau sem framangreind orðræða í bréfi Arion banka 21. janúar 2013 lýtur að. Yfirlitin sýna viðskipti með skuldabréf í flokki SPH 98/2 10. mars 2009 að sömu fjárhæð og getið er um í kröfugerð stefnanda. Yfirlit þessi, sem bera með sér að hafa verið gefin út af H.F. Verðbréfum hf., eru stíluð á nafn Íslandsbanka hf. sem seljanda með sömu kennitölu og greinir á áðurgreindum afritum skuldabréfanna sjálfra, auk þess sem heildaryfirlit hefur sjáanlega verið sent stefnanda sem kaupanda. Við það mat sem hér þarf að fara fram vegur einnig þungt framlagt yfirlit H.F. Verðbréfa hf. á dskj. 55 sem sýnir að greiðslur fyrir ofangreind viðskipti hafi verið lagðar inn á reikning stefnda Íslandsbanka hf. Síðast en ekki síst ber að árétta, að við mat á því hvorum megin hryggjar ábyrgð liggur í þessu samhengi skiptir vitaskuld einna mestu máli það hvernig áritun á skuldabréfin sjálf var háttað, en um það hefur þegar verið fjallað. Samkvæmt framangreindu liggur fyrir að Íslandsbanki hf. veitti endurgjaldi fyrir bréfin viðtöku á sinn reikning og jafnframt voru bréfin framseld í nafni bankans með kennitölu hans, en ekki með kennitölu Sjóðs 1 eða Íslandssjóða. Leggja má til grundvallar að fulltrúum bankans hafi verið fyllilega ljóst að fyrirvaralaus áritun á skuldabréf er ekki án réttaráhrifa. Að auki gildir í samningarétti sú regla, að ætli umboðsmaður að standa utan við réttarsamband sem skapast gagnvart viðsemjanda hans verður umboðsmaður að hafa gefið ótvírætt til kynna við viðsemjandann að hann komi fram í nafni annars manns og ekki í eigin nafni, því að öðrum kosti verður hann sjálfur bundinn af þeim löggerningum sem hann stofnar til. Að þessu virtu þykir ekki þurfa fleiri blöðum um það að fletta hvernig telja beri að eignarhaldi að umræddum bréfum hafi verið háttað. Það hvernig stefndi Íslandsbanki hf. kann að hafa ráðstafað andvirði greindra skuldabréfa í kjölfar viðskiptanna getur með hliðsjón af öllu framangreindu ekki valdið því að dómkröfum stefnanda teljist ranglega að bankanum beint. Með vísan til framanritaðs og með því að mál þetta telst með réttu höfðað á hendur stefnda Íslandsbanka hf. er þarflaust að taka hér afstöðu til krafna stefnanda á hendur H.F. Verðbréfum hf. og Íslandssjóðum hf. Eftir stendur þó að leysa efnislega úr þeim kröfum sem stefnandi hefur hér sett fram á hendur Íslandsbanka hf. Af framlögðum gögnum má telja ljóst að eignir stefnanda munu ekki nægja til að uppfylla skuldbindingar hans að fullu. Því er stefnanda heimilt, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, að krefjast hér riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Málið telst einnig höfðað innan þess frests sem lög áskilja. Riftunarkröfu sína reisir stefnandi sem fyrr segir aðallega á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði má krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefndi Íslandsbanki hf. hefur borið því við að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða þar sem viðskipti stefnanda hafi verið liður í þeirri viðskiptavakt sem stefnandi hafði tekið að sér. Í skilmálum skuldabréfa þeirra sem hér um ræðir kom fram að Sparisjóður Hafnarfjarðar (síðar stefnandi) skuldbindi sig til að vera viðskiptavaki bréfanna og setja fram daglega kauptilboð að lágmarki 20 m.kr. og leitast jafnframt við að setja fram sölutilboð. Af þessu má álykta að gengið hafi verið út frá því að stefnandi kynni sjálfur að eiga viðskipti með skuldabréf sem hann hafði gefið út. Þegar stefnandi leysti til sín þau skuldabréf sem um ræðir í máli þessu komust réttindi og skyldur samkvæmt bréfunum á sömu hendi. Þrátt fyrir framangreinda skuldbindingu stefnanda til að annast svonefnda viðskiptavakt standa engin haldbær lagarök til þess að víkja við þessar aðstæður frá þeirri meginreglu fjármunaréttar að kröfuréttindi falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi. Getur þar engu breytt þótt stefnandi hefði í kjölfar kaupa á nefndum skuldabréfum getað stofnað aftur til til skuldar með því að selja þau öðrum. Má í þessu samhengi vísa til dóms Hæstaréttar Íslands 16. apríl 2010 í máli nr. 162/2010. Í samræmi við framangreint þykir mega slá því föstu að stefnandi hafi greitt stefnda Íslandsbanka hf. kröfur bankans á hendur stefnanda. Áður er fram komið að frestdagur við slit stefnanda var 16. júní 2009, en greiðslur stefnanda voru inntar af hendi 23. febrúar 2009 og 10. mars 2009. Nefndar greiðslur stefnanda voru því inntar af hendi vel innan tímamarka ofangreinds ákvæðis 134. gr. laga nr. 21/1991. Gjalddagi skuldabréfanna var 25. maí 2013 og geymdu þau enga uppgreiðsluheimild á fyrra tímamarki. Að þessu virtu greiddi stefnandi skuld sína fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laganna. Af hálfu stefnda Íslandsbanka hf. hefur því verið haldið fram að greiðslurnar sem hér um ræðir séu ekki riftanlegar þar sem þær hafi verið venjulegar eftir atvikum. Sönnunarbyrði um þetta atriði hvílir á stefnda. Ráðstafanir þær sem um er deilt í máli þessu áttu sér stað snemma árs 2009, nokkrum mánuðum eftir fall þriggja stærstu viðskiptabanka landsins, þ.m.t. stefnda, og mjög skömmu áður en stærsti sparisjóðurinn hér á landi var tekinn til slita. Ekki verður heldur fram hjá því litið að degi áður en síðari innlausnin sem hér um ræðir átti sér stað birti Fjármálaeftirlitið auglýsingu þar sem tilkynnt var um skipan skilanefndar fyrir Straum-Burðarás fjárfestingarbanka. Allt endurspeglar þetta þá grafalvarlegu stöðu sem upp var komin í íslensku fjármálalífi þegar umrædd viðskipti fóru fram og telja má ljóst að tvísýnt hafi þá verið orðið um gjaldfærni sparisjóðanna, þ.m.t. Byrs. Þegar greiðslur stefnanda eru settar í þetta samhengi hefur stefnda ekki tekist sönnun um að innlausn bréfanna á þessum tíma, rúmlega fjórum árum fyrir gjalddaga þeirra 25. maí 2013, og við þær aðstæður sem uppi voru að öðru leyti hafi verið venjuleg ráðstöfun. Að öllu framangreindu virtu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslum þeim sem dómkrafa stefnanda lýtur að vegna innlausnar á skuldabréfunum. Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hefur hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotabúsins hefur komið honum að notum. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndi Íslandsbanki hf. hafi verið eigandi skuldabréfanna þegar stefnandi innleysti þau og greiddi með því að leggja andvirðið inn á reikning bankans. Ekki eru rök til annars en að telja að sú greiðsla hafi komið stefnda að fullum notum í rekstri hans. Með því að stefndi Íslandsbanki hf. hefur ekki með haldbærum rökum sýnt fram á að hér standi svo sérstaklega á að skilyrði séu til að beita undantekningarákvæði 145. gr. laga nr. 21/1991 verður hafnað kröfu stefnda um niðurfellingu eða lækkun kröfu stefnanda. Samkvæmt öllu framansögðu verður endurgreiðslukrafa stefnanda tekin til greina. Krafa stefnanda um dráttarvexti verður tekin til greina miðað við málshöfðunardag, þ.e. frá 8. apríl 2013, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Ekki leiðir af samningi, venju eða lögum að greiða beri almenna vexti eftir II. kafla laga nr. 38/2001 til þess tíma. Eftir þessum úrslitum verður stefnda Íslandsbanka hf. gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 2.000.000 króna, að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að málskostnaður milli stefnanda og beggja varastefndu, Íslandssjóða hf. og H.F. Verðbréfa hf., falli niður. Arnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Rift er greiðslu á 33.026.000 kr. frá stefnanda, Byr sparisjóði, til stefnda, Íslandsbanka hf., sem fram fór þann 23. febrúar 2009 og til kom vegna innlausnar fyrir gjalddaga á skuldabréfum, útgefnum af stefnanda, í flokki SPH 98/2, Isin nr. IS0000002335, að nafnverði 20.000.000 kr. Rift er greiðslu á 128.881.000 kr. frá stefnanda til stefnda, Íslandsbanka hf., sem fram fór þann 10. mars 2009 og til kom vegna innlausnar fyrir gjalddaga á skuldabréfum, útgefnum af stefnanda, í flokki SPH 98/2, Isin nr. IS0000002335, að nafnverði 80.000.000 kr. Stefndi, Íslandsbanki hf., greiði stefnanda 161.907.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 128.881.000 frá 8. apríl 2013 til greiðsludags. Varastefndu, H.F. Verðbréf hf. og Íslandssjóðir hf., eru sýknaðir af kröfum stefnanda í máli þessu. Stefndi, Íslandsbanki hf., greiði stefnanda, Byr sparisjóði, 2.000.000 kr. í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
Mál nr. 615/2016
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var gert að koma fyrir dóm við aðalmeðferð máls Á gegn X og gefa skýrslu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Brotaþoli, A, skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 2. september 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2016 þar sembrotaþola var gert að koma fyrir dóm við aðalmeðferð máls sóknaraðila gegnvarnaraðila og gefa skýrslu. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili og brotaþoli krefjast þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með hliðsjón af þeim gögnum sem gerð ergrein fyrir í hinum kærða úrskurði um andlegt ástand brotaþola verður ekkifallist á að fyrir hendi séu þær aðstæður að heilsu hennar verði stofnað í hættukomi hún á ný fyrir dóm til skýrslugjafar. Að þessu gættu en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2016 Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar í dag, er höfðað meðákæru héraðssaksóknara, útgefinni 18. júlí 2016, á hendur X, kennitala [...],[...]í [...], með dvalarstað að fangelsinu Litla-Hrauni, „fyrir neðangreind hegningarlagabrotgegn eiginkonu sinni B og stjúpdætrum sínum C og A framin í Reykjavík svo semhér greinir:ABrot gegn eiginkonu sinni, B,kennitala [...], framin á heimili þeirra að [...] nema að því er varðar ákærulið 4: Nauðgun, með því að hafa á tímabilinu frá mars 2010 til mars 2016, ítrekað eða allt að nokkrum sinnum í viku, þvingað B til að fróa honum með hótunum og annars konar ólögmætri nauðung, en ákærði hótaði því að stunda kynlíf með A og C, dætrum B, eða henda þeim út af heimilinu, ef hún sinnti honum ekki kynferðislega.Telst þetta varða við 1. mgr. 194.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Nauðgun, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 20. september 2014, þvingað B til að setjast klofvega ofan á sig og hafa samræði við sig um leggöng með hótunum og annars konar ólögmætri nauðung og ekki látið af háttseminni þótt hún bæði hann ítrekað að hætta. Ákærði hótaði því meðal annars að stunda kynlíf með A, dóttur B, ef hún ekki stundaði kynlíf með honum. Telst þetta varða við 1. mgr. 194.gr. almennra hegningarlaga. Hótun og kynferðisleg áreitni, með því að hafa sunnudaginn 6. mars 2016, hótað að taka B með valdi og hafa mök við hana í endaþarm í kjölfar þess að hún neitað honum um kynlíf. Telst þetta varða við 233. gr. og199. gr. almennra hegningarlaga. Brot á nálgunarbanni, með því að hafa á tímabilinu 7. mars til 22. mars 2016 sent B 18 smáskilaboð og hringt í allt að 566 skipti í heimasíma hennar þrátt fyrir að honum væri bannað að setja sig í samband við hana með ákvörðun lögreglustjórans í Reykjavík frá 7. mars 2016 og úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. [...] sem staðfestur var af Hæstarétti. Telst þetta varða við 232. gr.almennra hegningarlaga. Stórfelldar ærumeiðingar, með því að hafa með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæruliðum 1-3 ítrekað móðgað og smánað B.Telst þetta varða við 233. gr. balmennra hegningarlaga. BBrot gegn stjúpdóttur sinni, C,kennitala [...]:Kynferðisleg áreitni, með því að hafa ítrekað á árunum 2012-2014 sent C smáskilaboð þar sem ákærði viðhafði kynferðislegt og klámfengið orðbragð. Telst þetta varða við 199. gr.almennra hegningarlaga. Kynferðisleg áreitni og hótanir, með því að hafa á tímabilinu 6. mars til 21. maí 2016 sent C 59 smáskilaboð þar sem ákærði viðhafði kynferðislegt og klámfengið orðbragð auk þess sem 28 af smáskilaboðunum innihéldu jafnframt hótanir um kynferðisbrot sem voru til þess fallnar að vekja hjá C ótta um líf, heilbrigði og velferð sína. Telst þetta varða við 199. gr. og233. gr. almennra hegningarlaga.Hótanir, með því að hafa á tímabilinu 28. mars til 29. maí 2016 sent C 94 smáskilaboð með hótunum um líkamsmeiðingar, líflát og eignarspjöll og voru skilaboðin til þess fallin að vekja hjá henni ótta um líf, heilbrigði og velferð sína og annarra. Telst þetta varða við 233. gr.almennra hegningarlaga. Brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa á tímabilinu 7. mars til 1. júní 2016 sent C 425 smáskilaboð og hringt allt að 330 sinnum í hana, þrátt fyrir að honum væri bannað að setja sig í samband við C með ákvörðunum lögreglustjóra frá 7. mars, 4. apríl og 2. maí 2016 og úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. [...], [...]og [...] sem staðfestir voru af Hæstarétti og einnig með ákvörðun lögreglustjóra frá 30. maí 2016 sem birt var fyrir ákærða að kvöldi sama dags. Brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa þriðjudaginn 31. maí 2016 farið inn í anddyrið á stigaganginum að [...] þrátt fyrir að honum væri samkvæmt ákvörðun lögreglustjórans í Reykjavík frá deginum áður og birt var honum sama dag, bannað að koma á eða í námunda við heimilið á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins. Teljast brot sem lýst er í ákæruliðum9 og 10 varða við 232. gr. almennra hegningarlaga. Stórfelldar ærumeiðingar, með því að hafa með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæruliðum 6-8 og að auki með því að senda C 48 smáskilaboð á tímabilinu 30. mars til 18. maí 2016, ítrekað móðgað og smánað C.Telst þetta varða við 233. gr. balmennra hegningarlaga. CBrot gegn stjúpdóttur sinni, A,kennitala [...]:Kynferðisleg áreitni og hótanir, með því að hafa á tímabilinu 29. mars til 21. maí 2016 sent A 17 smáskilaboð þar sem hann viðhafði kynferðislegt og klámfengið orðbragð auk þess sem 14 af skilaboðunum innihéldu jafnframt hótanir um kynferðisbrot sem voru til þess fallnar að vekja hjá henni ótta um líf, heilbrigði og velferð sína.Telst þetta varða við 199. gr. og233. gr. almennra hegningarlaga. Hótanir, með því að hafa á tímabilinu 11. apríl til 1. júní 2016 sent A 74 smáskilaboð með hótunum um líkamsmeiðingar, líflát og eignarspjöll og voru hótanirnar til þess fallnar að vekja hjá henni ótta um líf, heilbrigði og velferð sína og annarra. Telst þetta varða við 233. gr.almennra hegningarlaga. Brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa á tímabilinu 7. mars til 1. júní 2016 sent A 184 smáskilaboð og hringt allt að 107 sinnum í hana, þrátt fyrir að honum væri bannað að setja sig í samband við A með ákvörðunum lögreglustjóra frá 7. mars, 4. apríl og 2. maí 2016 og úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. [...],[...]og [...] sem staðfestir voru í Hæstarétti og einnig með ákvörðun lögreglustjóra frá 30. maí 2016 sem birt var fyrir ákærða að kvöldi sama dags. Brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa þriðjudaginn 31. maí 2016 farið inn í anddyrið á stigaganginum að [...] þrátt fyrir að honum væri samkvæmt ákvörðun lögreglustjórans í Reykjavík frá deginum áður og birt var honum sama dag, bannað að koma á eða í námunda við heimilið á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins. Teljast brot sem lýst er í ákæruliðum14 og 15 varða við 232. gr. almennra hegningarlaga. Stórfelldar ærumeiðingar, með því að hafa með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæruliðum 12 og 13 og að auki með því að senda A 34 smáskilaboð á tímabilinu 10. apríl til 8. maí 2016, ítrekað móðgað og smánað A.Telst þetta varða við 233. gr. balmennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Þáeru í ákærunni tilgreindar einkaréttarkröfur brotaþola. Viðþingfestingu málsins þann 28. júlí sl. krafðist verjandi þess að brotaþolinn Akæmi fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins þótt hún hefði þegar gefið skýrslufyrir dóminum. Kröfunni var andmælt af sækjanda og réttargæslumannibrotaþolans. Við fyrirtöku málsins í dag var lagt fram tölvuskeyti frástuðningsfulltrúa brotaþolans. Var málflytjendum gefinn kostur á að tjá sig umkröfuna og hún að því loknu tekin til úrskurðar. Við rannsókn málsins var tekin skýrsla afbrotaþola A fyrir dómi með heimild í c-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Skýrslutakan fór fram þann 24. júní sl. að viðstöddumverjanda ákærða. Brotaþoli gaf einnig skýrslu fyrir lögreglu 6. mars og 30. maísl. Samkvæmt111. gr. laga nr. 88/2008 skal dómur reistur ásönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Dómara er þóheimilt að taka til greina sem sönnunargögn skýrslur sem ákærði, brotaþoli eðaönnur vitni hafa gefið fyrir dómi áður en mál var höfðað skv. 59. og 106. gr.laganna. Þó skulu skýrslugjafar koma á ný fyrir dóm við málsmeðferð ef þess erkostur og annar hvor málsaðili krefst eða dómari telur annars ástæðu til. Ef umer að ræða brot á XXII. kafla almennra hegningarlaga og brotaþoli hefur ekkináð 15 ára aldri skal hann þó ekki koma fyrir dóm að nýju nema dómari teljisérstaka ástæðu til. BrotaþolinnA er fædd árið 1990 og er því 26 ára. Samkvæmt læknisvottorði vegna umsóknar umörorkubætur, dags. 9. apríl 2014, sem fylgdi beiðni um skýrslutöku fyrir dómi,er brotaþoli töluvert þroskaheft og persónuleikaröskuð. Hún hefursjúkdómsgreiningarnar mental retardation, persistent mood disorder, personalhistory of self harm, félagsfælni og kvíðaröskun. Samkvæmt vottorðinu eraðalvandi hennar vitsmunaleg skerðing og viðvarandi andleg vanlíðan með kvíða,þunglyndi og persónuleikaröskun. Hún hefur af þessum sökum ekki verið fær um aðstunda neina vinnu á vinnumarkaði án verulegs stuðnings. Samkvæmt tölvuskeytifrá stuðningsfulltrúa hennar, dags. 30. ágúst sl., kemst brotaþoli í mikiðuppnám þegar hún ræðir mál ákærða og á erfitt með að skilja af hverju hannlætur þær mæðgurnar ekki í friði. Það sé mat stuðningsfulltrúans að brotaþolimuni eiga mjög erfitt með að koma aftur fyrir dóm og einnig eiga erfitt með aðskilja af hverju hún þurfi að koma aftur fyrir dóminn. Af framangreindu verðurekki ráðið að ástand brotaþola sé þannig að hún eigi þess ekki kost, ískilningi 111. gr. laga nr. 88/2008, að koma aftur fyrir dóminn. Þá þykirundantekning 3. málsliðar 2. mgr. 111. gr. ekki geta átt við um brotaþolann.Verður því að fallast á kröfu verjanda um að brotaþolinn A komi aftur fyrir dómvið aðalmeðferð málsins. Til þess er hins vegar að líta að brotaþoli geturskorast undan því að gefa skýrslu með vísan til c-liðar 1. mgr. 117. gr. laganr. 88/2008 og þess að réttargæslumaður brotaþola hefur boðað að þess verðikrafist, að fengnum frekari gögnum, að ákærði víki úr dómsal komi til þess aðhún þurfi að koma fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Fallister á kröfu ákærða, X, um að A komi fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og gefivitnaskýrslu.
Mál nr. 274/2006
Kærumál Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 5. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 1. nóvember 2005 á hendur X, [heimilisfang] fyrir áfengislagabrot, með því að hafa sem starfandi stjórnarformaður A hf., látið birta auglýsingu á áfengu léttvíni af tegundinni B á bls. 46 og 47 í 11. tbl. tímaritsins C á árinu 2003 sem gefið var út í október það ár, en í texta auglýsingarinnar segir m.a.: ,,DRINK PINK [B] – meiriháttar!”.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál sóknaraðila á hendur honum. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Varnaraðili krefst þess að leitað verði ráðgefandi álits og þær spurningar lagðar fyrir EFTA-dómstólinn, sem greinir í hinum kærða úrskurði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 506/2008
Kynferðisbrot Líkamsárás Barnavernd
X var ákærður fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara gegn 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með nánar tilgreindri háttsemi gagnvart tveimur drengjum. Hann var jafnframt ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940 fyrir að hafa ráðist á C og barið hana ítrekað með beltisól. Ekki var talið sannað að X hefði áreitt drengina kynferðislega og var háttsemi hans því ekki heimfærð til 1. mgr. 202. gr. hegningarlaganna. Þá var 1. mgr. 217. gr. laganna ekki talin eiga við í þessu tilfelli. Tekið var fram í dómi Hæstaréttar að ekki hefði tekist að sanna að háttsemi X hefði farið út fyrir mörk 1. mgr. 99. gr. barnverndaralaga. Ekki var heldur talið sannað að X hefði haft ásetning til að slá C umfram það sem samþykki hennar hefði staðið til. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu X af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2008 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gerð refsing. Ákærði krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Með 1. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er ekki lagt fortakslaust bann við því að foreldri eða annar maður með samþykki þess beiti barn líkamlegum aðgerðum til að bregðast við óþægð, heldur er refsinæmi slíkrar háttsemi háð því að gerðir hans séu til þess fallnar að skaða barnið andlega eða líkamlega. Ekki hafa verið færðar sönnur fyrir að háttsemi ákærða, sem 1. liður ákæru tekur til, hafi farið út fyrir þau mörk, sem þetta ákvæði felur í sér. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms verður að staðfesta niðurstöðu hans. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur áfrýjunarkostnaður lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, X, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. ágúst 2008. Mál þetta, sem var dómtekið 19. júní sl., höfðaði ríkissaksóknari hér fyrir dómi þann 3. apríl sl., gegn X, kt. [...] , [heimilisfand]; „fyrir eftirfarandi brot gegn almennum hegningarlögum, sumarið 2006, að Akurgerði 3b, Akureyri: 1. Aðallega fyrir kynferðisbrot og líkamsárás, en til vara brot gegn barnaverndarlögum, með því að hafa, tvisvar til þrisvar sinnum rassskellt A, þá 6 ára og B, þá 4 ára, á beran rassinn, með þeim afleiðingum að þeir hlutu roða á rassinn, og fyrir að hafa að því loknu borið olíu á rassinn á þeim. 2. Fyrir líkamsárás, með því að hafa, ráðist að C og ítrekað barið hana á beran rass og ber læri með beltisól með þeim afleiðingum að hún hlaut mar, rispur og eymsli á rass og aftanverð læri. Telst brot ákærða samkvæmt 1. ákærulið aðallega varða við 2. mgr. 202. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, en til vara við 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, og brot ákærða samkvæmt 2. ákærulið við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa. Af hálfu C, kennitala [...], er krafist bóta að fjárhæð kr. 1.399.000 auk vaxta samkvæmt 8., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 4. júlí 2007 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa er kynnt ákærða en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags.“ Skipaður verjandi ákærða krefst fyrir hans hönd aðallega sýknu af báðum ákæruliðum en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Hann gerir kröfu um að bótakröfum verði vísað frá, til vara að sýknað verði af bótakröfunum, til þrautavara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa á rannsóknar- og dómstigi að mati dómsins. I. Ákærði og C munu fyrst hafa kynnst í kringum mánaðamótin maí-júní 2006 á internetspjallrásum og byrjað að hittast í júnímánuði. Sambandi þeirra lauk haustið 2006. C er fráskilin, móðir tveggja drengja, A og B, sem búa hjá föður sínum en dvöldu á því tímabili sem hér um ræðir hjá henni þrjár helgar í hverjum mánuði. Rannsóknardeild lögreglunnar á Akureyri tók þann 4. júlí 2007 við kæru frá C á hendur ákærða. Sama dag var hann handtekinn og gerð húsleit að fenginni heimild héraðsdómara á heimili hans, vegna gruns um hann hefði barnaklám í vörslum sínum. Ekki liggur fyrir að neitt hafi fundist við þá leit sem leiddi til að sá grunur teldist á rökum reistur. II. C ber hér fyrir dómi að eftir að hún kynntist ákærða vorið 2006 hafi hann sýnt áhuga á að hitta syni hennar og talað um að það ætti að refsa þeim með flengingum ef þeir væru óþekkir. Hann hafi viljað fá að vita um hvert einasta skipti sem þeir gerðu eitthvað af sér. C kveðst hafa orðið við þessu og gert ákærða aðvart ef drengirnir höfðu verið óþekkir. Þegar hann kom heim til hennar hafi hann þá farið með annan drenginn í einu inn í herbergi og rassskellt hann. Hann hafi viljað hafa drenginn einan hjá sér inni í herbergi og ekki viljað hafa hana viðstadda. Hún hafi verið frammi í stofu á meðan. Hún hafi vitað af því að ákærði ætlaði að rassskella þá og samþykkt það. Henni hafi þó ekki fundist rétt að gera þetta. Hafi hún síðar farið að leyna því fyrir ákærða þótt drengirnir hefðu verið óþægir. Það hafi hún gert til að vernda drengina. Ákærði hafi látið það gott heita. Hún hafi tekið þá ákvörðun að hann kæmi ekki meira nálægt drengjunum, alla vega þannig að þeir yrðu aldrei einir með honum. C kveðst aldrei hafa beðið ákærða að rassskella drengina. C kveðst hafa verið viðstödd í eitt skipti þegar ákærði rassskellti drengina. Hann hafi flengt þá á beran rassinn, en ákærði hafi sjálfur verið fullklæddur. Hún kveðst ekki muna til þess að hafa sjálf tekið föt niður um drengina. Höggin hafi ekki verið föst og hún hafi ekki séð neina áverka á drengjunum á eftir. Hún kveðst ekki vita hve höggin voru mörg. Hún telur að þeir hafi einnig verið naktir þegar ákærði rassskellti þá inni í herbergi, þar sem bæði ákærði og drengirnir hafi sagt að svo hafi verið. C ber að drengjunum hafi verið gert ljóst af hverju verið væri að flengja þá. C kveður samskipti ákærða við drengina hafa verið góð. Þeir hafi ekki verið hræddir við hann, þvert á móti hafi þeim hafi líkað ágætlega við hann. Þeir hafi ekki kvartað undan flengingunum. C segist ekki muna eftir að hafa séð ákærða bera olíu á rassinn á drengjunum, en hafa séð að hann hafi verið með olíu. Þessi olía hafi verið geymd heima hjá henni. Ákærði ber að hann hafi hneigð til flenginga í kynlífi, en segir flengingar á drengjunum sumarið 2006 alls ekki tengjast þeim áhuga. Hann beri enga kynferðislega girnd til barna. Hann kveðst ekki hafa sóst eftir að beita drengina líkamlegum refsingum. Þau móðirin hafi rætt sérstaklega hvernig hentugast væri að refsa drengjunum. Hann segist ekki hafa haft mikil samskipti við þá þar sem þeir hafi búið hjá föður þeirra. Hann kveðst hafa flengt drengina í eitt skipti eftir að móðir þeirra bað hann um það, þar sem þeir hefðu verið óstýrilátir. Hann kveðst ekki vita hvort drengjunum hafi verið gerð grein fyrir því af hverju var verið að refsa þeim. Hann lýsir flengingunum svo að móðir drengjanna hafi tekið föt niður um þá og síðan hafi hann lagt þá á hné sér og rassskellt þá með flötum lófa. Móðir þeirra hafi verið í sama herbergi. Hann hafi ekki beitt þá neinu ofbeldi við að leggja þá á hné sér. Á eftir hafi hann borið olíu, sem hann hafi tekið með sér, á rassinn á þeim. Hann hafi ekki séð neina áverka á drengjunum. Þeir hafi ekki meitt sig og ekki kveinkað sér eða grátið. Samskipti hans við þá hafi verið góð eftir þetta atvik. Drengirnir voru yfirheyrðir fyrir dómi þann 27. ágúst 2007. Liggur endurrit skýrslna þeirra frammi í málinu, svo og myndbandsupptaka af yfirheyrslunni. Í skýrslu eldri drengsins kemur fram að ákærði hafi rassskellt hann tvisvar eða þrisvar sinnum. Hann sagði að ef þeir bræður væru óþekkir strákar þá ætlaði ,,X“ að rassskella þá, en samt væri hann góður við þá. Sagði hann að ,,X“ rassskellti þá aðeins fastar og fastar. Honum hafi fundist það vont. Hann væri með eitthvað krem sem hann bæri á rassinn til að laga. Hann bæri kremið í kringum rassinn. Hann hafi verið rassskelltur á beran rassinn. Hann hafi sjálfur farið úr fötunum en X hafi ,,fattað“ upp á því. Hann segist hafa verið kyrr og ekki sagt neitt og ekki grátið. Bróðir hans hafi líka verið rassskelltur í sömu skipti. Móðir hans hafi alltaf verið viðstödd og hún hafi sagt ,,X“ að gera aðeins fastar. Aðspurður sagði hann að ,,X“ hafi ekki snert hann annars staðar á líkamanum. Yngri drengurinn skýrði frá því að ,,X“ hafi rassskellt hann og bróður hans tvisvar eða þrisvar sinnum. Hann sagði það hafa verið sárt og hann hafi meitt sig. Hann hafi verið á nærfötunum. Mamma hans hafi verið þar líka. ,,X“ hafi svo sett krem á rassinn á eftir. Vitnið D, faðir drengjanna, kveðst hafa verið að hátta drengina eitt kvöld og sá yngri hafi verið með óþekkt. Hann hafi byrst sig við drenginn og hann þá sagt við sig: ,,Af hverju rassskellir þú okkur ekki bara?“ Hann hafi svarað að hann gerði ekki svoleiðis og það ætti ekki að rassskella lítil börn. Þá hafi drengurinn svarað: ,,Já, en X rassskellti okkur.“ Vitnið kveðst aldrei hafa heyrt talað um X. Hann kveðst hafa haft samband við móður drengjanna og borið þetta undir hana. Hún hafi sagst ekki vita um að drengirnir hefðu verið rassskelltir. Hún hafi lofað að tala um þetta við ákærða. Vitnið kveðst síðan ekki hafa heyrt meira um málið fyrr en haustið 2007 þegar teknar voru af honum lögregluskýrslur. Hann hafi þá gengið á eldri drenginn og spurt hann hvort eitthvað fleira hefði gerst. Hann hafi sagt að þetta hefði gerst í tvö til þrjú skipti, en ákærði hafi einungis rassskellt þá. Yngri drengurinn hafi sagt honum að ákærði hefði síðan borið olíu á rassinn á þeim. Í málinu liggur frammi texti sem C afhenti lögreglu og ber með sér að vera texti netspjalls. Hefst hann á ávarpi frá netfangi sem ákærði kannast við, með orðunum ,,falleg mynd af drengjunum með þér“. Samtalinu lýkur nánast undir eins, en hefst aftur þar sem C er ávörpuð af ,,haha“ og síðar af ,,life“. Ákærði kveðst ekkert kannast við þetta samtal. Í samtalinu biðst viðmælandinn meðal annars afsökunar á ,,þessu í gær“ og segir að það eigi að refsa sér með nauðgun og hýðingum. Síðar segir hann að myndirnar sem hann hafi sent séu ,,ekki af strákunum“. Samtal þetta eða samtöl eru ódagsett og ótímasett. Verður ekki talið alveg víst gegn neitun ákærða að hann sé þessi viðmælandi. Ekki er upplýst að ákærði hafi tekið myndir af drengjunum og framburður þeirra hljóðar um að svo hafi ekki verið. Þykir ekkert verða á þessu samtali byggt í málinu. III. Ákærða er í fyrri lið ákæru gefið að sök að hafa rassskellt drengina tvisvar til þrisvar á beran rassinn, með þeim afleiðingum að þeir hlutu roða á rassinn og að hafa borið olíu á rassinn á þeim. Þetta er aðallega talið varða við 2. mgr. 202. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Með framburði ákærða er nægilega sannað að hann hefur einu sinni rassskellt drengina á beran rassinn og borið olíu á þá að því búnu. Í skýrslum drengjanna kemur fram að þetta hafi gerst tvisvar til þrisvar sinnum og framburður móður þeirra hljóðar einnig um fleiri skipti en eitt. Með tilliti til þess að þetta kemur bæði fram í framburði drengjanna og móðurinnar, þykir ekki varhugavert að leggja til grundvallar að um a.m.k. tvö skipti hafi verið að ræða. Ákærði og móðir drengjanna eru ekki samsaga um tildrög þess að ákærði rassskellti drengina. Kveður hann hana hafa beðið sig um það, en hún kveður hann hafa sóst eftir að flengja þá og spurt eftir því hvort þeir hefðu verið óþægir. Hvernig sem því er varið verður ekki annað lagt til grundvallar en að ákærði hafi því aðeins rassskellt drengina að móðir þeirra samþykkti það. Gegn neitun ákærða verður heldur ekki lagt til grundvallar að hann hafi flengt þá í einrúmi, enda fær það ekki stoð í framburði drengjanna. Samkvæmt þessu verður talið upplýst að ákærði hafi í tvígang flengt drengina á beran rassinn að móður þeirra viðstaddri og borið olíu á þá að því búnu. Þá verður að miða við það að tilefni flenginganna hafi verið að drengirnir höfðu verið óþekkir, enda kemur fram í framburði þeirra og skýrslu föður þeirra að þeir hafi tengt flengingarnar við það að þeir hefðu verið óþægir. Þegar litið er til þess að ekki verður annað lagt til grundvallar en að ákærði hafi flengt drengina að móður þeirra viðstaddri og frásagnar hennar um atvik að þeirri flengingu sem hún kveðst hafa verið viðstödd, verður ekki talið sannað að ákærði hafi áreitt drengina kynferðislega með því að rassskella þá. Verður háttsemi hans því ekki heimfærð til 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Almennt séð varðar það við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga að slá mann nauðugan á rassinn með flötum lófa svo að undan roðnar. Til þess er hins vegar að líta að hugsanlega tíðkast eitthvað, eða hefur tíðkast, að flengja börn. Verður að gæta að því að ekki verður öðru vísi litið á en að ákærði hafi flengt drengina með samþykki móður þeirra, í tilefni af því að þeir höfðu sýnt af sér óþekkt, þótt ekki liggi fyrir í hverju hún hafi falist. Hversu óviðurkvæmilegt sem það kann að virðast nú á tímum að flengja börn fyrir óþægð þykir ekki verða kveðið á um það hér að það varði refsingu, ef uppalandi barns tekur á því ábyrgð með samþykki sínu og nærveru, þegar til þess er litið að skilja verður ákvæði 1. mgr. 99. gr. laga nr. 80/2002 svo að ekki sé þar lagt algert bann við því að börn séu beitt refsingum og líkamlegar refsingar þar ekki undanskildar, sbr. hins vegar a-lið 3. mgr. 82. gr. laganna, sem leggur bann við því að börn sem dveljast á heimili eða stofnun skv. 79. gr. séu beitt andlegum og líkamlegum refsingum. Til vara er háttsemi ákærða heimfærð til nefnds ákvæðis 1. mgr. og einnig 3. mgr. 99. gr. laga nr. 80/2002. Samkvæmt 1. mgr. varðar það hvern sem beitir barn refsingum, hótunum eða ógnunum og ætla má að slíkt skaði barnið andlega eða líkamlega, sektum eða fangelsi allt að þremur árum og samkvæmt 3. mgr. hvern sem sýnir barni yfirgang, ruddalegt eða ósiðlegt athæfi, særir það eða móðgar, sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Í þessu máli liggur ekkert mat fyrir á því að refsing sem ákærði beitti drengina með samþykki móðurinnar og að henni viðstaddri hafi verið til þess fallin að skaða þá andlega eða líkamlega. Ekkert liggur heldur fyrir um það að drengirnir hafi orðið fyrir slíkum skaða. Þótt það sé skoðun dómara að það sé óheppilegt og óæskilegt að flengja börn, er varhugavert að slá því föstu hér að það falli ætíð undir það að vera yfirgangur, ruddalegt eða ósiðlegt athæfi í skilningi nefnds ákvæðis. Verður því ekki fallist á að verknaður ákærða verði heimfærður til ákvæða 1. mgr. og 3. mgr. 99. gr. laga nr. 80/2002. Samkvæmt þessu verður ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins að því er varðar 1. tl. ákærunnar. IV. Í 2. tl. ákæru er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa sumarið 2006 ráðist að C og ítrekað barið hana á beran rass og ber læri með beltisól með þeim afleiðingum að hún hlaut mar, rispur og eymsli á rass og aftanverð læri. C ber fyrir dómi um þetta atvik að það hafi líklega gerst um verslunarmannahelgina. Hún hafi samþykkt að ákærði slægi hana með belti, þar sem hún lá nakin á rúmi. Hafi ákærði kropið við hlið hennar og slegið hana með beltinu. Hún hafi síðan beðið ákærða að hætta, en hann hafi sagt að ef hún héldi áfram að biðja hann að hætta fengi hún fleiri högg. Hann myndi ákveða hvenær hann hætti og haldið áfram að berja hana með beltinu. Hún viti ekki hve höggin voru mörg, en henni hafi fundist þetta standa lengi yfir. Hún hafi grátið, en ekki þorað að standa upp, því hún hafi verið sannfærð um að þá myndi ákærði berja hana meira. Aðspurð segir hún að aldraður faðir hennar hafi verið heima við, en útilokað sé að hann hafi getað heyrt það sem fram fór. Eftir barsmíðarnar hafi hún verið marin frá mjöðmum og niður að ökklum. Hún kveður þetta eina tilvikið þar sem hún hafi samþykkt einhverskonar högg af hálfu ákærða og þetta hafi verið eina skiptið sem flengingar hafi átt sér stað í þeirra sambandi. Ákærði hafi beðið hana að rassskella sig en hún neitað því. C kveður þau ákærða ekki hafa haft samfarir eftir að bar­smíð­unum lauk, en ákærði hafi þó reynt að hafa samfarir við hana í endaþarm. Hún hafi stöðvað hann en hann hafi þá haldið áfram að berja hana. Eftir að atvikinu lauk hafi hún grátið en ákærði reynt að hugga hana. Hún kveðst hafa farið til vinkonu sinnar, daginn eftir að hana minnir og sagt henni frá atvikinu. C kveður sambandi þeirra ákærða hafa lokið á tímabilinu september til nóvember 2006. Hún hafi verið í tölvusamskiptum við ákærða eftir að sambandinu lauk. Hún kveðst ekki viss um að þau hafi lifað kynlífi eftir atvikið um verslunar­mannahelgina. Hún hafi slitið sambandinu. Aðspurð kveðst hún ekki minnast þess að hafa beðið ákærða að flytja til sín. C kveður sambandið við ákærða hafa haft þau áhrif á sig að hún hafi fallið í þunglyndi og hætt að fara út úr húsi, því henni hafi fundist ákærði vera alls staðar. Hún hafi verið hrædd og fengið kvíðaköst. Hún hafi ekki getað unnið áfram og þurft að hætta starfi sínu. Ákærði kveðst kannast við að þau C hafi farið í kynlífsleiki með samþykki beggja aðila. Þeir hafi m.a. snúist um flengingar en ákærði neitar því að um ofbeldisleiki hafi verið að ræða. Ákærði kveðst hafa sérstakan áhuga á flengingum og bindileikjum (BDSM) í kynlífi. Ákærði segir að C hafi viljað prófa og samþykkt leikina, en ef hún vildi ekki eitthvað hafi hann hætt. Hann hafi ekkert endilega átt frumkvæðið, þar sem hún hafi viljað prófa líka. Hann kannast við að hafa flengt C með belti í tvö skipti. Ákærði kveðst muna eftir því atviki sem hann er ákærður fyrir en það atvik sé honum ekki minnisstæðara en önnur skipti þegar þau voru í kynlífsleikjum. Hann lýsir því svo að þau hafi bæði verið uppi í rúmi. Höggin hafi verið í kringum 20-30, ekki mjög föst. Ákærði neitar því að C hafi verið því mótfallin að taka þátt í leiknum. Hún hafi hvorki kveinkað sér né beðið hann að hætta. Hún hafi samþykkt athafnirnar. Hann kveðst ekki hafa orðið var við neina áverka á C eftir að hann rassskellti hana. Húð hennar hafi þó roðnað undan höggunum. Hann ber að C hafi einnig flengt hann í kynlífi þeirra, en ekki með neinum tækjum. Þau C hafi hist daginn eftir þetta atvik og þá hafi hún ekki látið í ljós að neitt amaði að. Hann kveður þau hafa verið í miklum samskiptum í tvo mánuði eftir þetta. Þau hafi m.a. lifað kynlífi á þeim tíma. Hann kveður C hafa haft áhuga á að hann flytti inn til hennar. Þau hafi síðan hætt að hittast einhvern tíma í september. Hann hafi slitið sambandinu. Eftir að flosnaði uppúr sambandinu hafi þau verið í tölvusambandi í marga mánuði. Vitnið E er vinkona C. Hún ber að C hafi skýrt sér frá atvikinu um tveimur vikum eftir að það gerðist. C hafi sagt henni að ákærði hafi barið sig með belti til að refsa henni. Hann hafi ekki hætt er hún bað hann um það. Vitnið kveðst hafa séð smá áverka en langur tími hafi verið liðinn. Hún hafi séð marbletti frá baki og niður. Vitnið F er systir C. Hún kveðst hafa séð áverkana á C eftir að atvikið varð. Hún hafi séð marbletti aftan á líkama hennar frá mitti og niður á ökkla. Vitnið kveður C hafa sagt sér að ákærði hafi verið með belti í hendi og slegið hana með því. Hún hafi þurft að grúfa sig niður og grátið. Vitnið G er vinkona C. Vitnið kveður C hafa komið til sín daginn eftir atburðina og fallið saman. Vitnið kveðst hafa gengið á hana og hún þá sýnt því áverka sem hún hafi sagt að væru eftir ákærða. Áverkarnir hafi verið skelfilegir, mar frá rassi og niður á kálfa. C hafi sagt að ákærði hafi slegið sig með belti. Vitnið kveður C hafa sýnt sér sms-skilaboð þar sem ákærði hafi sagt henni hvernig hún ætti að klæðast. Vitnið kveðst hafa hringt í ákærða og rætt framkomu hans við C. Vitnið kveðst hafa séð skilaboð frá ákærða sem hann hafi sent C um netið. Það hafi verið hótanir gagnvart börnunum hennar og annað. Vitnið segir að þetta mál sé búið að vera mikið tilfinn­inga­legt áfall fyrir C, hún sé búin að missa vinnu, sé hrædd um börnin sín og við að fá börnin til sín. Hún hafi misst sjálfstraust eftir árásina og orðið mjög hrædd eftir að hótanirnar gagnvart strákunum byrjuðu. Vitnið kveðst hafa hvatt C til að kæra til lögreglu. Við aðalmeðferð málsins var lögð fram skrifleg greinargerð Þuríðar Hjálm­týsdóttur, sálfræðings og fjölskylduráðgjafa. Þuríður kom fyrir dóm til skýrslugjafar. Hún ber að C hafi leitað til sín til að vinna sig út úr þeim atburðum sem hér um ræðir, fyrst þann 18. júní 2007. Vitnið álítur að hún hafi upplifað mikinn kvíða og mikil þunglyndiseinkenni. Hún hafi flosnað upp úr starfi vegna mikils vinnuálags. Vitnið telur að hennar varnarhættir séu orðnir svo veikir eftir atburðina að hún hafi ekki þolað það álag sem er í vinnunni og flosnað upp úr starfi eftir það. Vitnið segir að fyrir þennan atburð hafi C verið að ná sér á strik eftir skilnað og erfiða lífreynslu sem honum fylgdi. Eftir að hún hafi orðið fyrir þessu áfalli hafi hún aftur sokkið niður í þetta mikla þunglyndi og erfiðleika, og þá t.d. ekki getað unnið lengur. Sambandið hafi haft slæm áhrif á C. Það hafi leitt til kvíða, þunglyndis og þess að hún hrökklaðist úr starfi. V. Ákærða og C ber saman um að ákærði hafi slegið hana með belti. Þá ber þeim einnig saman um það að þetta hafi verið þáttur í kynlífsathöfn og C samþykkt að ákærði slægi hana með þessum hætti. Þau greinir hins vegar á um það hvort ákærði hafi gengið lengra en samþykki C stóð til og neitað að hætta er hún bað hann um það. Lýsingar vitna benda til þess að áverkar hafi verið sýnilegir á C sem hún hafi lýst að ákærði hafi valdið með því að slá hana. Hún leitaði ekki til læknis og liggur því ekkert fyrir um eðli áverkanna annað en lýsingar hennar og vitna á þeim. Eru þær lýsingar ekki jafn traust sönnunargagn um það hvers eðlis áverkarnir voru og ef vottorð læknis lægi fyrir um þá. Verður að hafa það í huga við mat á því hvort sannað þyki að ákærði hafi gerst sekur um líkamsárás eins og honum er gefið að sök í ákæru. Samkvæmt ákvæði 2. ml. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 verður ekki refsað fyrir brot gegn 217. gr. sömu laga, þegar samþykki liggur fyrir. Fyrir liggur að C samþykkti að ákærði slægi sig með belti. Ákærði neitar að hafa slegið hana umfram það sem hún samþykkti sjálf. Eins og fyrr segir er ekki alveg ljóst hversu mikla og alvarlega áverka hún hlaut. Hér að framan er rakin frásögn vitna af því hvernig C lýsti háttsemi ákærða við þau og bendir hún eindregið til þess að C hafi þegar eftir atvikið lýst því á sambærilegan hátt og hér fyrir dómi. Til hins verður þó einnig að líta að samband hennar og ákærða stóð áfram í eina tvo mánuði eftir þetta atvik og langur tími leið uns kæra kom fram. Hér að framan er rakinn framburður Þuríðar Hjálmtýsdóttur um að C hafi átt í erfiðleikum eftir að sambandi hennar við ákærða lauk, en því þykir ekki verða slegið föstu að þeir erfiðleikar verði raktir til áfalls vegna þess atviks sem hér um ræðir. Þegar þetta er allt virt er ekki alveg ljóst hversu langt samþykki hennar til árásar ákærða náði. Verður að virða ákærða þann vafa í hag. Er ekki nægilega sannað að hann hafi haft ásetning til að slá C umfram það sem samþykki hennar stóð til. Ber samkvæmt því að sýkna hann af sakargiftum í 2. tl. ákæru. Samkvæmt þessu verður ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Eftir þeirri niðurstöðu ber að vísa bótakröfu C frá dómi. Sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Guðmundssonar hdl., ákveðast 311.250 krónur. Réttargæslulaun Elísabetar Sigurðardóttur hdl., sem var tilnefnd réttargæslumaður C á rann­sóknarstigi málsins, ákveðast 99.600 krónur og réttargæslulaun Ólafs Rúnars Ólafs­sonar hdl., sem tók við þeim starfa í lok rannsóknar og á dómstigi ákveðast 149.400 krónur. Réttargæslulaun Arnars Sigfússonar hdl., sem var réttargæslumaður drengj­anna A og B á rannsóknar- og dómstigi ákveðast 186.750 krónur. Þar af hefur lögmaðurinn þegar fengið greiddar 55.029 krónur. Virðis­auka­skattur er innifalinn í greindum fjárhæðum. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómarans. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, skal vera sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Bótakröfu C er vísað frá dómi. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Guðmundssonar, hdl., 311.250 krónur, réttargæslulaun Elísabetar Sigurðardóttur hdl., 99.600 krónur, Ólafs Rúnars Ólafssonar, hdl., 149.400 krónur og Arnars Sigfússonar hdl., 186.750 krónur, greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 174/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdómara um að S skyldi sæta gæsluvarðhaldi var staðfestur með vísan til d. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 19. apríl 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 9. júní 1999 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til d. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 er fallist á, að skilyrði séu til að taka kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald til greina. Að þessu athuguðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 208/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms, að X sætti gæsluvarðhaldi með vísan til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en gæsluvarðhaldstími styttur með hliðsjón af umfangi og rannsókn málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. maí 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 10. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómara að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að verða við kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald. Að virtri lýsingu sóknaraðila á umfangi málsins og fyrirhuguðum aðgerðum við rannsókn þess eru þó ekki efni til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi lengur en til föstudagsins 4. júní nk. kl. 16. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, svo sem þeim var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. júní nk. kl. 16.
Mál nr. 396/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með þeirri breytingu að gæsluvarðhaldinu var markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. ágúst 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. ágúst 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. október nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til áframhaldandi gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Að teknu tilliti til þess, sem liggur fyrir um umfang málsins og stöðu rannsóknar þess, er rétt að gæsluvarðhaldinu verði markaður sá tími, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til kl. 16 mánudaginn 30. september 2002.
Mál nr. 731/2016
Skuldabréf Gjaldþrotaskipti Fyrning Gjafsókn
L krafðist þess að viðurkennd yrðu slit á fyrningu kröfu sinnar á hendur S samkvæmt skuldabréfi sem hún gaf út til L vegna námslána. Bú S var tekið til gjaldþrotaskipta í desember 2014 og við lok þeirra 2. mars 2015 hófst nýr tveggja ára fyrningartími á kröfu L. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri réttur L til að fá slitið fyrningu kröfu sinnar á hendur S háður þeim skilyrðum að hann sýndi fram á annars vegar að hann hefði sérstaka hagsmuni af því og hins vegar að líkur mætti telja á að fullnusta gæti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma. Að því er varðaði fyrra skilyrði þess ákvæðis vísaði Hæstiréttur til þess að líta yrði svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefði ekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldara, fæli skilyrðið einkum í sér að kröfuhafi þyrfti vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi væri hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa yrði ekki látin falla niður fyrir fyrningu. Taldi Hæstiréttur aðstæður L ekki sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Þá yrði ekki framhjá því litið að L væri ríkisstofnun, sem fengi fé til að standa undir starfsemi sinni m.a. með framlögum ríkisins, þess sama og hefði í skjóli löggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess að undanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlíta reglum ákvæðisins. Þar sem því hefði ekki verið borið við að S hefði með ólögmætri háttsemi stofnað til skuldar við L taldi Hæstiréttur að skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 væru ekki uppfyllt og þurfti þá ekki að líta frekar til þess að L hefði á engan hátt leitt í ljós að líkur væru á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 27. október 2016. Hann krefst þess að viðurkennd verðislit á fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu samkvæmt skuldabréfi númerG-076046, útgefnu 3. apríl 2008 og upphaflega að fjárhæð 3.072.058 krónur. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Samkvæmt gögnum málsins undirritaði stefnda 3. apríl 2008 skuldabréf, sembar númerið G-076046, og viðurkenndi þar að skulda áfrýjandafjárhæð, sem nema myndi heildarskuld hennar vegna námslána, en honum var ískuldabréfinu veitt heimild til að færa inn þá fjárhæð við námslok stefndu.Óumdeilt er að stefnda hafi talist hafa lokið námi 29. júní 2009 og hafiáfrýjandi þá réttilega ritað fjárhæð skuldar hennar, 3.072.058 krónur, áviðeigandi stað í skuldabréfinu, en skuldin var bundin vísitölu neysluverðs meðtiltekinni grunntölu. Eftir skilmálum skuldabréfsins hefði stefnda í fyrstasinn átt að greiða af skuld sinni 30. júní 2011. Áður en til þess kom hafði stefndasótt 18. mars 2011 um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga, en ekki varð af samningi um hana þar semumboðsmaður skuldara ákvað 5. febrúar 2013 að fella niður heimild stefndu tilað leita greiðsluaðlögunar. Með kröfu, sem barst héraðsdómi 9. september 2014,leitaði stefnda gjaldþrotaskipta á búi sínu og var krafan tekin til greina 10. desembersama ár. Við skiptin var lýst kröfum að fjárhæð samtals 5.886.318 krónur, enþar af nam krafa áfrýjanda á grundvelli fyrrnefnds skuldabréfs 4.116.479krónum. Skiptunum lauk 2. mars 2015 án þess að greiðsla fengist upp í hana. Samkvæmt2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., svo sem þeirrilagagrein var breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, rufu gjaldþrotaskiptin á búistefndu fyrningu á kröfu áfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu, en við lok skiptannahófst nýr tveggja ára fyrningarfrestur kröfunnar. Í málinu er deilt um hvortfullnægt sé skilyrðum 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr.142/2010, til að áfrýjandi fái með dómi viðurkennd slit á þessari fyrningukröfunnar með þeim áhrifum að upp frá því gildi um hana fyrningarfrestur eftiralmennum reglum laga.Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 er réttur áfrýjanda til að fáslitið fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu háður þeim skilyrðum að hann sýnifram á annars vegar að hann hafi sérstaka hagsmuni af því og hins vegar aðlíkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma.Varðandi skýringu á fyrirmælum um þessi skilyrði hefur áfrýjandi meðal annarsvísað til þess að með 1. gr. laga nr. 142/2010 hafi ekki aðeins verið sett nýregla um að krafa á hendur þrotamanni fyrnist á tveimur árum eftir lok gjaldþrotaskiptaí stað eldri reglu 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um að gjaldþrotaskiptiryfu fyrningu lýstrar kröfu og hæfist við lok þeirra á nýjan leik samifyrningarfrestur og áður gilti um hana, heldur hafi einnig verið takmörkuð mjögheimild kröfuhafa til að fá fyrningu slitið. Standi 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar því í vegi að leidd séu í lög á afturvirkan hátt skilyrði,sem tálmi í svo ríkum mæli að fyrningu verði slitið að þau jafngildi banni viðþví, en að þessu verði sérstaklega að gæta við skýringu og beitingu 3. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991. Um þessa röksemd áfrýjanda er til þess að líta aðfyrirmælin í síðastnefndu lagaákvæði eru ekki afturvirk í öðrum skilningi enþeim að þau taka til allra krafna á hendur þrotamanni, sem ekki er fullnægt viðgjaldþrotaskipti, án tillits til þess hvort þær hafi orðið til áður en eðaeftir að lög nr. 142/2010 tóku gildi. Með lögum er unnt að breyta fyrningartímakröfu frá því, sem gilti við stofnun hennar, enda sé kröfuhafa þá gefið ráðrúmtil að rjúfa fyrningu kröfu sinnar ef nýjum fyrningartíma hennar væri að öðrumkosti að ljúka eða þegar lokið. Eðli máls samkvæmt hefur löggjafinn þá einnigsvigrúm til að setja nýjar reglur um hvernig og með hvaða skilyrðum fyrningukröfu verði slitið. Ákvæði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 fela í sér almennatakmörkun á rétti kröfuhafa til að slíta fyrningu við tilteknar aðstæður ogtekur hún jafnt til allra. Eru því ekki efni til að láta 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar setja sérstakt mark á skýringu 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991.Í lögskýringargögnum, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi, verður lítið séðsem máli skiptir um hvernig löggjafinn hafi ætlast til að skýrð yrðu þaufyrirmæli í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 að kröfuhafi þurfi að sýna fram ásérstaka hagsmuni sína af því að slíta fyrningu kröfu til þess að við því megiverða. Eftir orðalagi þessa lagaákvæðis og með hliðsjón af því, sem þó kom framí lögskýringargögnum, verður að líta svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefurekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldarans, feli þetta skilyrði einkumí sér að kröfuhafi þurfi vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi séhagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa verði ekki látin fallaniður fyrir fyrningu. Þótt áfrýjandi beri eftir lögum nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna ríkar skyldur til að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoðmeð lánum geta þær einar ekki valdið því að aðstæður hans séu í framangreindumskilningi sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Í því sambandi verðurheldur ekki litið fram hjá því að áfrýjandi er ríkisstofnun, sem fær samkvæmt2. tölulið 1. mgr. 15. gr. laga nr. 21/1992 fé til að standa undir starfsemisinni meðal annars með framlögum ríkisins, þess sama og hefur í skjólilöggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess aðundanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlítareglum ákvæðisins. Því hefur ekki verið borið við að stefnda hafi með ólögmætriháttsemi stofnað til skuldar við áfrýjanda. Þegar af þessum ástæðum eru ekkiuppfyllt skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 til að verða við kröfuáfrýjanda um að viðurkennd verði slit á fyrningu kröfu hans á hendur stefndu ogþarf þá ekki að líta frekar til þess að hann hefur á engan hátt leitt í ljós aðlíkur séu á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandiverður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en um hann oggjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskranámsmanna, greiði í ríkissjóð 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, SylvíuRósar Sigurðardóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 18. október 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 6. október sl., erhöfðað 10. febrúar 2016 af Lánasjóðiíslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík gegn Sylvíu Rós Sigurðardóttur,Hofakri 5, Garðabæ.Stefnandi gerir þær dómkröfur að fyrningarslitkröfu stefnanda á hendur stefndu samkvæmt skuldabréfi nr. G-076046, útgefnu 3.apríl 2008, upphaflega að fjárhæð 3.072.058 krónur, verði viðurkennd með dómi.Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefnda krefst sýknu og málskostnaðar. I. Helstuatvik málsins eru þau að stefnda sótti um námslán hjá stefnanda á námsárunum2007 til 2008 og 2008 til 2009 vegna náms í snyrtifræði við Snyrti-akademíuna íKópavogi. Fékk hún greidd út námslán fyrir tímabilin apríl 2008 til apríl 2009,samtals að fjárhæð 2.788.892 krónur. Stefnda ritaði undir skuldabréf hjástefnanda til viðurkenningar á teknum námslánum. Var skuldabréfið nr. G-076046gefið út 3. apríl 2008. Námslok hjá stefndu voru skráð 29. júní 2009 og áttihún að greiða fyrstu greiðslu af námsláninu 30. júní 2011, sbr. 4. mgr. 7. gr.laga nr. 21/1992 um lánasjóð íslenskra námsmanna, sbr. og skilmála í bréfinu.Átti sú afborgun að vera föst árleg afborgun eða 52.698 krónur. Með auglýsinguí Lögbirtingablaði útgefnu 22. mars 2011 tilkynnti umboðsmaður skuldara að hannhefði móttekið umsókn stefndu samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga. Hófst þá tímabundin frestun greiðslna hjá stefndu. Með auglýsinguí Lögbirtingablaði, útgefnu 11. mars 2013, tilkynnti umboðsmaður aðtímabundinni frestun greiðslna vegna greiðsluaðlögunar einstaklinga hefði lokiðhjá stefndu 8. mars 2013. Fyrsti gjalddagi af námsláni stefndu, eftirtímabundna frestun greiðslna hennar, var 1. mars 2014. Urðu vanskil á greiðslugjalddagans. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 8. september 2014 krafðiststefnda þess að bú hennar yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með úrskurðihéraðsdóms 10. desember 2014 var bú stefndu tekið til gjaldþrotaskipta oginnköllun til kröfuhafa birt í Lögbirtingablaði útgefnu 19. desember 2014.Skiptum á búi stefndu lauk 2. mars 2015 án þess neinar eignir fyndust í búinu.Stefnandi lýsti kröfu að fjárhæð 4.108.949 krónur í þrotabú stefndu ágrundvelli skuldabréfsins. Ekkert fékkst upp í kröfuna. II.Stefnandi kveðst byggja á því að stefnda hafi meðundirritun sinni á skuldabréf vegna námslána nr. G-076046 skuldbundið sig tilað endurgreiða námslánið með þeim skilmálum sem fram komi ánámslánaskuldabréfinu sjálfu og í samræmi við fyrirmæli laga nr. 21/1992. Hún standiþví í skuld við stefnanda sem henni beri að endurgreiða. Byggt sé á því aðkrafa stefnanda á hendur stefndu hafi fallið í gjalddaga við úrskurð héraðsdómsum töku bús stefndu til gjaldþrotaskipta 10. desember 2014 samkvæmt fyrirmælum99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. sömu laga byrji nýrtveggja ára fyrningarfrestur að líða á kröfum á hendur þrotamanni á þeim degisem skiptunum sé lokið, hvort sem kröfu sé lýst við gjaldþrotaskiptin eða ekki,svo fremi sem vanlýst krafa fyrnist ekki á skemmri tíma. Nýr fyrningarfresturhafi þá byrjað að líða gagnvart stefndu frá þeim degi sem skiptum á þrotabúihennar lauk 2. mars 2015. Krafa um viðurkenningu á fyrningarslitum sé byggð áþví að stefnandi hafi sérstaka hagsmuni af því að fá fyrningunni slitið. Súsérstaða hvíli á stefnanda að hlutverk hans sé að veita námsmönnum námslán ogallir námsmenn sem uppfylla skilyrði laga nr. 21/1992, sbr. reglugerð nr.478/2011, sbr. áður reglugerð nr. 602/1997, fyrir því að fá námslán eigi rétt ánámslánum í samræmi við markmið og tilgang stefnanda. Stefnanda sé skylt aðveita öllum þeim sem uppfylli skilyrði laga sem gilt hafi um stefnandaniðurgreidd lán úr ríkissjóði og sé ákvörðun um lánveitingu aldrei háð frjálsumati. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992 sé það hlutverk sjóðsins aðtryggja þeim sem falli undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Í1. mgr. 3. gr. laganna komi fram að miða skuli við að lán sem falli undirákvæði laganna nægi hverjum námsmanni til að standa straum af náms- ogframfærslukostnaði meðan á námi standi að teknu tilliti fjölskyldustærðar hans,sbr. einnig 12. gr. laganna. Í 3. mgr. 7. gr. laganna komi fram að lánstími séótilgreindur en greitt skuli af námsláni samkvæmt 8. gr. þar til skuldin sé aðfullu greidd. Í 4. mgr. 7. gr. segi að endurgreiðsla námslána hefjist tveimurárum eftir námslok. Þá segi í 5. mgr. 7. gr. laganna að vextir skuli verabreytilegir, en þó aldrei hærri en 3% ársvextir af höfuðstól skuldarinnar, ogvextir reiknist frá námslokum. Samkvæmt 8. gr. reglugerðar nr. 478/2011 berinámslán auk verðtryggingar 1% ársvexti sem leggist á verðtryggðan höfuðstól.Samkvæmt 8. gr. laga nr. 21/1992 ákvarðist árleg endurgreiðsla lánanna í tvennulagi. Sé þar annars vegar um að ræða fasta greiðslu óháða tekjum og hins vegarviðbótargreiðslu sem miðist við ákveðinn hundraðshluta tekjuársins á undanendurgreiðsluári, sbr. 10. gr. laganna. Endurgreiðsla námslána sé óháð fjárhæðnámslánsins. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laganna sé föst afborgun 52.698 krónurmiðað við vísitölu neysluverðs 177,8.Þessi upphæð breytist á hverju ári í hlutfalli við vísitölu neysluverðs1. janúar hvers árs. Viðbótargreiðslan miðist við tekjur lántakanda námsláns,en samkvæmt 3. mgr. 8. gr. miðist hún við 3,75% af tekjustofni ársins á undanendurgreiðsluári. Dragist fastagreiðslan frá viðbótargreiðslunni. Leiði það tilþess að námslánaþegi greiði ekki viðbótargreiðsluna nema árslaun hans fari yfir3,6 m.kr. á ári, sem séu svör stefnanda við spurningu nr. 15 til Allsherjar- ogmenntamálanefndar, sbr. einnig ársskýrslu stefnanda árið 2014. Íslensk löggjöf beri þess víða merki að kröfurstefnanda séu taldar vera sérstaks eðlis og að baki liggi sérstakir og ríkiralmannahagsmunir. Stefnandi vísi til þess að lán stefnanda séu undanþegin lögumum neytendalán, sbr. j-liður 1. mgr. 3. gr. laga nr. 33/2013, um neytendalán,sbr. áður c-liður 1. mgr. 2. gr. laga nr. 121/1994. Stefnandi vísi einnig tilþess að lán stefnanda séu undanþegin lögum um greiðsluaðlögun, sbr. g. og h.-liður3. gr. laga nr. 101/2010. Að baki þessum sérstöku ívilnunum í garð stefnandaséu þau rök að kröfusafn stefnanda byggi á ríkum almannahagsmunum, þar semendurgreiðsla standi að verulegu leyti undir fjármögnun nýrra lánveitinga.Lánin séu veitt með því markmiði að jafna aðstöðu til náms, lánin séu veitt ániðurgreiddum kjörum og séu ekki veitt á viðskiptalegum forsendum. Þá séuendurgreiðslukjör lánanna óvenju hagstæð þar sem þau taki að mestu mið aftekjum lánþegans. Ennfremur sé stefnandaheimilt að veita undanþágur frá árlegum endurgreiðslum vegna sérstakra aðstæðnahjá lánþega sem talin séu upp í 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992, sbr. 12. og13. gr. reglugerðar nr. 478/2011. Í greinargerð með 3. gr. laga nr. 101/2010segi sem rök fyrir að greiðsluaðlögun taki ekki til námslána. Ástæða þess sé súað námslán séu nátengd aflahæfi skuldara og ekki veitt á viðskiptalegumforsendum. Um helmingur útgjalda Lánasjóðs íslenskra námsmana komi nú úrríkissjóði og því sé um ríkisstyrkt framfærslukerfi að ræða. Þá séendurgreiðsla tengd launum skuldara. Á hinn bóginn sé gert ráð fyrir þeirrialmennu reglu að afborganir námslána verði felldar niður ágreiðsluaðlögunartíma og öðrum kröfuhöfum þannig skapað sanngjarnt svigrúm. Áþví sé jafnframt byggt að stefnandi hafi sérstaka hagsmuni af því að slítafyrningu þar sem kröfur stefnanda séu undanþægar greiðsluaðlögun samkvæmt lögumnr. 101/2010. Í framsögu flutningsmanns frumvarps sem varð að lögum nr.142/2010 og síðar í andsvörum hans komi skýrt fram að tilgangur lagasetningarinnarhafi ekki verið sá að búa til úrræði sem yrði einhvers konar valkostur þess viðhlið þess að fara í greiðsluaðlögun eða sértæka skuldaaðlögun. Markmiðfrumvarpsins hafi samkvæmt ræðu framsögumanns verið að taka utan um þann hópsem hefði í neyð sinni orðið gjaldþrota þegar öll önnur ráð hefðu verið reynd.Þetta árétti framsögumaður í andsvörum sínum og segi allsherjarnefnd þingsinshafa sérstaklega fjallað um hvort verið væri að búa til sérstakt úrræði semfólk í miklum greiðsluvanda myndi bera saman við greiðsluaðlögun og ákveða aðfara frekar í. Niðurstaða meirihluta nefndarinnar hafi verið að svo væri ekki.Væri um algert neyðarúrræði að ræða, hafi framsögumaður frumvarpsins sagt ogátti við gjaldþrotaskipti. Á því sé byggt að jafna megi sérstakri stöðu lánastefnanda við greiðsluaðlögun, við þá sérstöku stöðu sem forgangskröfur njótivið gjaldþrotaskipti. Engin efnisleg rök séu fyrir dómstóla við mat sitt aðgreina þar á milli. Ummæli í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar styðjivið málatilbúnað stefnanda, þess efnis að aðilar sem séu undanþægirgreiðsluaðlögun hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta fyrningu. Ef líta megitil stöðu krafna í kröfuröð við gjaldþrotaskipti, eigi sama við um kröfur semséu undanþegnar greiðsluaðlögun. Einnig sé á því byggt að kröfuréttindistefnanda sem séu sjálfstæð stofnun sem starfi samkvæmt lögum nr. 21/1992 oghafi sjálfstæða stjórn njóti réttarverndar samkvæmt 72 gr. stjórnarskrárinnarnr. 33/1944. Stefnandi vísi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 229/2015 sem sláiþví föstu að einkaréttarleg kröfuréttindi stefnanda njóti lögverndar. Þóstefnandi sé stofnun sem starfi samkvæmt lögum sem Alþingi setji verði almenneinkaréttarleg réttindi stefnanda ekki skert svo lögmætt sé, nema með sérstökumlögum sem um stefnanda gildi. Skerðingar eignaréttinda sem ætlað sé að gilda umalla kröfuhafa verði að uppfylla almenn skilyrði stjórnskipunarinnar, þar meðtalið að lagafyrirmæli þar að lútandi skerði ekki lögvarin eignaréttindi meðólögmætum hætti. Stefnandi byggi á því að jafnvel þó löggjafanum yrði taliðheimilt að stytta fyrningarfrest krafna, þá sé sá tálmi sem settur sé á réttstefnanda til að slíta fyrningu svo íþyngjandi að brjóti í bága við 72. gr.stjórnarskrárinnar. Um slit fyrningar krafna stefnanda hafi gilt almennarreglur fyrningarlaga ýmist laga nr. 14/1905 eða nr. 150/2007 eftir því hvenærtil krafnanna var stofnað. Stefnandi telji að kröfuréttindi hans verði ekkiskert að þessu leyti með afturvirkum hætti og beri að virða sérstök íþyngjandiákvæði laga nr. 142/2010 um slit fyrningar að vettugi. Beri því þegar af þeirriástæðu að viðurkenna með dómi slit fyrningar á kröfu stefnanda í samræmi viðdómkröfur stefnanda í málinu. Þá sé á því byggt að fyrirmæli laga nr. 142/2010geri ekki aðrar kröfur en að kröfuhafi sýni að hann hafi sérstaka hagsmuni afþví að slíta fyrningu. Ef það sé einhver ein tegund af sérstökum hagsmunumumfram aðra, þá þurfi að tilgreina það með skýrum hætti í lagatextanum sjálfum.Svo sé ekki. Frumvarp til laganna beri það ekki heldur með sér, en sérstaklegasé tekið fram í greinargerð að endanlegt mat á því hvað séu sérstakir hagsmunirsé í höndum dómstóla. Með því sé dómstólum falið vald til að setja lög sem farigegn þrískiptingu valds sem stjórnskipan Íslands byggi á, sbr. 2. gr. laga nr.33/1944. Því verði að nægja að stefnandi sýni fram á að hann hafi sérstakahagsmuni, en dómstólar geti ekki gert upp á milli hinna sérstöku hagsmuna meðefnislegum hætti. Það sé hlutverk löggjafarvaldsins. Þá sé einnig á því byggtað hvort sem litið sé til greinargerðar með frumvarpi eða nefndarálitsallsherjarnefndar þá komi ekki fram nein sérstök fyrirmæli sem dómstólar getibyggt á sem útiloki einhverja eina tegund sérstakra hagsmuna kröfuhafa umframaðra. Í nefndaráliti sé til að mynda tekið svo til orðrétt í dæmaskyni úrumsögn ASÍ um frumvarpið, en ASÍ hafi ekki sérstakt lagasetningarvald og hafislík endursögn ekkert vægi gagnvart skýru orðalagi ákvæðisins sjálfs. Beri aðhafa í huga að í lögskýringargögnum komi fram að dómstólum sé ætlað að skilgreinasérstaka hagsmuni. Alþingi hafi verið í lófa lagið að skilgreina sérstakahagsmuni í skilningi laga, en kosið að gera það ekki. Þá sé á því byggt aðstefnandi hafi haft ríka sérstaka og lögvarða hagsmuni af lagasetningu þeirrisem mál þetta lúti að. Þrátt fyrir það hafi stefnanda ekki verið gefinn kosturá að senda inn umsögn í aðdraganda lagasetningarinnar. Vísist til yfirlits yfirútsendar umsagnarbeiðnir sem sé að finna á vef Alþingis. Við skoðunlögskýringargagna verði ekki framhjá þessari vangá gagnvart hagsmunum stefnandalitið. Á því sé að auki byggt að eðli námslána sem samfélagslegs úrræðis ogmikilvægi endurgreiðslu lánanna fyrir fjármögnun nýrra útlána stefnanda, auktillits til annarra lánþega námslána og eftir atvikum sjálfskuldarábyrgðaraðilam.t.t. jafnræðissjónarmiða hafi stefnandi verulega sérstaka hagsmuni af því aðfá fyrningunni slitið. Stefnandi telji það óhæfilegt gagnvart öðrum lánþegumstefnanda, sem hafi fengið ríkisstyrkt námslán hjá stefnanda, að langt umstyttri fyrningarfrestur gildi um námslánaskuldir afmarkaðs hóps lánþega helduren almennt gerist. Stefnanda sé skylt að gæta jafnræðis og sé þar af leiðandiknúinn til málsóknar þessarar. Stefnandi hafi sérstaka hagsmuna að gæta aðþessu leyti. Á stefnanda hvíli sú skylda að gæta jafnræðisgagnvart öðrum lánþegum sínum á grundvelli 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Á því sé byggt að vegna sérstöðu kröfuréttinda stefnanda, sem löggjafinn hafiákvarðað svo sem að framan sé lýst, en þau falli t.a.m. utan laga nr. 33/2013og laga nr. 101/2010, sé stefnanda skylt að gæta að því að jafnræðis sé gætthjá lánþegum hans. Verði látið viðgangast að kröfur lítils hóps lánþeganámslána fyrnist á 2 árum, meðan gætt sé að því að innheimta kröfur gegn öðrumskuldurum á miklu lengri tíma, sé þeim síðarnefndu mismunað með ólögmætumhætti. Um sérstaka hagsmuni stefnanda að því að fá fyrningunni slitið verðijafnframt að líta til þess að lán stefnanda séu veitt á afar hagstæðum kjörum,sem niðurgreidd séu af almannafé, og greiðslubyrði þeirra miðist að mestu viðtekjur hvers greiðanda. Felist styrkur ríkisins vegna námslána í lágum vöxtumtil námsmanna, eða 1%, á meðan stefnandi þurfi að fjármagna sig með 3,79%vöxtum og ennfremur í hagstæðum afborgunum af námslánum þar sem endurgreiðslurtaki mið af tekjum greiðanda, en ekki fjárhæð lánsins. Samkvæmt 15. gr. laganr. 21/1992 sé ráðstöfunarfé stefnanda m.a. endurgreiðslur skv. lögum nr.21/1992 og vextir og afborganir af eldri námslánum. Endurgreiðslukjör námslánataki mið af því að þau greiðist til baka á löngum tíma jafnvel svo áratugumskipti allt eftir greiðslugetu hvers lánþega. Líta verði til þessa þegar metnarséu líkur á því að námslánaskuldin verði endurgreidd. Námslán stefnanda hafialgera sérstöðu á lánamarkaði þar sem þau séu upphaflega veitt til framfærslulántakandans og eftir atvikum fjölskyldu hans og endurgreiðsla lánanna alfariðháð aflahæfi lántakandans. Þá sé innbyggt í lánaskilmála að við andlátlántakandans falli ógjaldfallnar eftirstöðvar námslánsins niður. Þannig geri lánssamningurinnfrá öndverðu ráð fyrir þeim möguleika að lánið verði ekki að fullu endurgreitt.Þá sé ennfremur í 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992 lögbundin heimild fyrirstefnanda að veita lánþega námsláns undanþágu frá árlegri endurgreiðslu aðhluta eða að öllu leyti, ef skyndilegar og verulegar breytingar verði á högumskuldara svo sem vegna veikinda eða slysa sem skerði ráðstöfunarfé hans eðamöguleika á því að afla tekna. Þá sé stefnanda jafnframt heimilt að veitaundanþágu frá árlegri endurgreiðslu ef nám, atvinnuleysi, veikindi, þungun,umönnun barna eða aðrar sambærilegar ástæður valdi verulegumfjárhagserfiðleikum hjá lánþega eða fjölskyldu hans. Í vinnureglum um umsóknirum undanþágur vegna ársins 2016 komi fram að miðað sé við tekjur einstaklinga aðfjárhæð 3.590.000 krónur og höfð hliðsjón af því að greiðanda reiknist ekkitekjutengd afborgun. Þá sé jafnframt höfð hliðsjón af lágmarkslaunataxta BHM,árslaun 3.586.300 krónur. Þá komi fram í svari stefnanda til Allsherjar- ogmenntamálanefndar Alþingis að á árinu 2013 hafi 1.470 greiðendur fengiðundanþágu á greiðslu afborgana á námslánum vegna veikinda, örorku, atvinnuleysio.fl. Á árinu 2014 hafi 1.153 greiðendurfengið undanþágu á greiðslu afborgana. Þá komi fram í grein 8.5.1. íúthlutunarreglum stefnanda reglur um undanþágu frá árlegri endurgreiðslunámslána vegna fjárhagsörðugleika. Á því sé byggt að samkvæmt verklagsreglumstefnanda sé öllum lánþegum hjá stefnanda heimilt að koma námslánum sínum ískil, hvort sem krafan hafi verið gjaldfelld eður ei. Greiðist þá eftirleiðisafborganir af námsláninu samkvæmt fyrirmælum 8. gr. laga nr. 21/1992, ogsamkvæmt skilmálum skuldabréfs stefndu vegna námslána. Greiðslubyrði námslánastefnda fari aldrei yfir 3,75% af tekjustofni hennar, en annars rétt rúmar10.000 krónur á mánuði á ársvísu, sé tekið mið af fastri árlegri afborgun afnámsláninu. Í svari stefnanda við spurningu Allsherjar- og menntamálanefndarnr. 15, sé tekið saman yfirlit um greiðslubyrði af námslánum miðað viðtilteknar tekjur lánþega námslána. Komi þar fram að séu laun á mánuði 180.000til 250.000 krónur sé greiðslubyrði afborgana af námsláni 10.398 krónur ámánuði. Þá komi fram að hægt sé að sækjaum 6 mánaða greiðsludreifingu fyrir hvern gjalddaga. Byggt sé á því að samkvæmt kröfuskrá í þrotabúistefndu hafi námslán stefndu ekkert með fjárhagsörðugleika hennar að gera.Einungis einn gjalddagi hafi verið í vanskilum og greiðslubyrði námslánsins áársgrundvelli nemi rétt rúmum 10.000 krónum á mánuði, sé tekið mið af fastriafborgun námslánsins. Staðan sé í raun sambærileg þeirri aðstöðu að krafan hafistofnast eftir lok gjaldþrotaskipta. Stefnandi telji að teknu tilliti tilhagsmuna og jafnræðis gagnvart öðrum skuldurum námslána og að teknu tilliti tilhagsmuna almennings, þá hafi stefnandi sérstaka hagsmuni af því að fá fyrningunámslánaskuldar stefndu slitið. Á því sé byggt að ætla verði að stefnda sébetur í stakk búinn til að greiða námslánaskuld sína eftir slit fyrningar vegnaaukins aflahæfis á grundvelli þeirrar menntunar sem hún hafi aflað sér. Á þvísé byggt að þessi sjónarmið eigi að fullu rétt á sér enda séu námslán oggreiðslubyrði lána stefnanda nátengd aflahæfi stefndu. Verði fallist á kröfu um slit fyrningar á kröfustefnanda sé til þess að líta að við útgáfu stefnu hafi einungis einn gjalddagiaf námsláninu verið í vanskilum. Stefndu standi til boða að greiða gjalddagannog gjaldfelling námslánsins verði dregin til baka verði fallist á slitfyrningar á kröfu stefnanda. Af því leiði að endurgreiðslur námslánsins verði ísamræmi við upphafleg lánakjör. Við mat á því hvort líkur séu á að krafan fáistgreidd verði að líta til sérstaks eðlis námslánanna og tengingu þeirra viðaflahæfi skuldara. Í skaðabótarétti sé viðurkennt að við útreikning á töpuðumframtíðartekjum verði aflahæfi metið út frá því hvort tjónþoli hafi lokið námisem hann hafi lagt stund á. Tjón á aflahæfi sé þá metið á grundvellistarfsréttinda ef námi hafi verið lokið á slysdegi. Á því sé byggt að sömusjónarmið verði lögð til grundvallar hér og aflahæfi og greiðslugeta stefndaverði metin á grundvelli mögulegra tekna á því fagsviði sem stefndi hafimenntað sig til. Verði stefnda fyrir alvarlegum áföllum geti hún óskað eftirþví við stjórn stefnanda að henni verði veitt undanþága frá afborgun árlegrarendurgreiðslu á námsláni sínu, að hluta eða að öllu leyti, sbr. 6. mgr. 8. gr.laga nr. 21/1992 sem fyrr greini. Af öllu framangreindu leiði að líkur megi telja aðfullnusta geti fengist á kröfu stefnanda á nýjum fyrningartíma. Framlögðkröfuskrá styðji málatilbúnað stefnanda um framtíðargreiðsluhæfi stefndu. Aflögskýringargögnum verði ráðið að dómstólum sé eftirlátið að meta hvenærsérstakir hagsmunir kröfuhafa séu fyrir hendi svo viðurkenna megi slitfyrningar. Í lögskýringargögnum sé nefnt í dæmaskyni að ef niðurfelling getitalist óhæfileg gagnvart öðrum skuldurum eða samfélaginu sjálfu teljisthagsmunir kröfuhafa sérstakir. Stefnandi telji hvoru tveggja eiga við í tilvikistefnda. Samfélagið verði fyrir tjóni þar sem námslán sem sé hugsað til langstíma og veitt á samfélagslegum forsendum fyrnist hjá afmörkuðum hópi skuldara átveimur árum meðan aðrir lántakar námslána séu bundnir greiðsluskyldu áratugumsaman. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar séu í dæmaskyni nefndarkröfur sem séu undanþegnar greiðsluaðlögun. Tilgreindar séu kröfur umviðbótarmeðlag barns. Þær kröfur séu ólíkar námslánum að því leyti aðgreiðsluskyldan eftir úrskurð um gjaldþrotaskipti standi óhögguð þó svo krafanhafi stofnast fyrir upphaf gjaldþrotaskipta. Stefnda búi að menntun sinni allaævi. Engin sanngirnisrök mæli með því að skuld hennar verði markaður skemmrifyrningartími en annarra sem tekið hafi félagsleg lán á niðurgreiddum kjörumhjá stefnanda. Þó kröfur stefnanda séu einkaréttarlegs eðlis og byggi áskilyrðislausu loforði skuldarans um að endurgreiða lánið með tilteknum hætti,þ.e. samkvæmt skilmálum skuldabréfs og fyrirmælum laga, sbr. 5. mgr. 6. gr.laga nr. 21/1992 og 7. gr. reglugerðar nr. 478/2011, sbr. áður 5. gr.reglugerðar nr. 602/1997, þá séu þær á sama tíma nátengdar aflahæfi skuldarans.Stefnandi vísar til meginreglu kröfuréttar umefndir fjárskuldbindinga. Þá vísar stefnandi til laga nr. 21/1992 um lánasjóðíslenskra námsmanna, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu, laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr.33/2013 um neytendalán, laga nr. 121/1994 um neytendalán (brottfallin), og 11.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá er vísað til reglugerðar nr. 478/2011 umlánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum og reglugerðar nr. 602/1997(brottfallin). Ennfremur tilstjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 2. gr. og 72. gr. Umvarnarþing er vísað til ákvæða í skuldabréfinu sjálfu og 3. mgr. 42. gr. laganr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988.III.Stefnda kveðst mótmæla því að stefnandi eigi réttá að fá kröfu sína um fyrningarslit viðurkennda og krefjist sýknu af öllumkröfum stefnanda. Kröfu sína um fyrningarslit byggi stefnandi á 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991, en hún kveði á um að fyrningu krafna sem um ræði í 2.mgr. sama ákvæðis verði aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði innanfyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenningu áfyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skuli því aðeins veita meðdómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slítaaftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfuhans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gildi almennar reglur umfyrningu hennar. Stefnda byggi á því að um fjárkröfu stefnanda á hendur sérgildi fyrrnefndur tveggja ára fyrningarfrestur samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laganr. 21/1991 sem byrjað hafi að líða 2. mars 2015. Enn fremur byggi stefndasýknukröfu sína á því að framangreind tvö skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991 um fyrningarslit séu ekki uppfyllt. Stefnda telji ljóst að með stefnusinni og framlögðum gögnum hafi stefnandi hvorki sýnt fram á að stefnandi hafisérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu kröfunnar, né að líkur megitelja á að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma. Ljóst sé aðtil að fá dómkröfu sína viðurkennda þurfi stefnandi að sýna fram á að bæði skilyrðinséu uppfyllt. Einnig hafni stefnda öðrum málsástæðum stefnanda sem byggt sé á ístefnu og telji að þær geti ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að stefnandi fáikröfur sínar viðurkenndar. Stefnda telji raunar að telja megi málsástæðurstefnanda vanreifaðar þar sem skil á milli málsástæðna séu mjög óljós í stefnuog að sama skapi séu málsástæður því illa afmarkaðar og óskýrar. Stefnda hafni því að stefnandi hafi sýnt fram á aðhann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta fyrningu fjárkröfu sinnar. Ákvæði2. og 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 hafi orðið hluti af lögunum meðbreytingalögum nr. 142/2010. Um skilyrði 3. mgr. um sérstaka hagsmuni segi íalmennum athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögunum að þegar rætt sé umsérstaka hagsmuni lánardrottins sé horft til þess af hvaða rót kröfurnar séurunnar og höfð í huga tilvik eins og krafa á hendur þrotamanni sem til hafiorðið með saknæmri eða ámælisverðri háttsemi hans. Fram komi að hér sé aðsjálfsögðu ekki um tæmandi talningu að ræða en til þess beri að líta að hér ségert ráð fyrir að um undantekningartilfelli verði að ræða og þrönga túlkun áheimildinni. Sé ráðgert að það komi í hlut dómstóla að afmarka í framkvæmdhvers konar tilvik gætu heyrt þar undir. Af þessum athugasemdum megi vera ljóstað heimild til fyrningarslita sé undantekningartilvik sem beri að túlka þröngt.Einnig megi sjá að það sem löggjafinn hafi haft í huga séu tilvik sem varði þaðaf hvaða rót kröfurnar, sem annars myndu fyrnast, væru runnar og nefnd sem dæmikröfur sem til hafi orðið með saknæmum hætti eða ámæliverðri háttsemiþrotamanns. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar sem fram hafi komið viðgerð framangreinds frumvarps segi þessu til viðbótar að undir þetta geti t.d.fallið tildæmdar skaðabætur vegna saknæmrar eða ólögmætrar háttsemi. Ljóst megivera að námslán sem stofnað sé til með lögmætum hætti geti ekki fallið þarundir. Af framangreindum athugasemdum og öðrum lögskýringargögnum megi raunartelja að ætlun löggjafans hafi verið að fela dómstólum að meta hvert tilvikfyrir sig og að almennar ástæður fyrir sérstöðu tegunda krafna ættu ekki við.Þannig þyrfti að sýna fram á sérstaka hagsmuni varðandi þá tilteknu kröfu semkrafist væri fyrningarslita um. Stefnandi hafi ekki fært fram neina slíkasönnun, heldur látið nægja að vísa almennt til hlutverks síns og séreinkenna. Ístefnu vísi stefnandi til þess að lán stefnanda séu undanþegin lögum umneytendalán nr. 33/2013 og lögum um greiðsluaðlögun nr. 101/2010, einkum þausíðarnefndu. Virðist stefnandi byggja á því að vegna þeirrar sérstöðu sem lánumstefnanda séu veitt í tilvísuðum lögum væri rétt að þeim yrði veitt samskonarsérstaða þegar komi að gjaldþrotaskiptum. Stefnda bendi hins vegar á að þar semekki hafi verið kveðið sérstaklega á um slíka sérstöðu lána stefnanda viðsetningu laga nr. 142/2010 verði þvert á móti að túlka það sem svo að hinu samahafi ekki verið ætlað að gilda um lán stefnanda. Enn fremur bendi stefnda á aðaf fyrrnefndu nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar megi sjá að sámöguleiki hafi verið ræddur að undanskilja kröfur með sama hætti og gert sé ílögum nr. 101/2010, en ákvörðun tekin um að fara ekki þá leið. Styðji það ennfrekar framangreint sjónarmið. Í nefndarálitinu megi einnig finna umfjöllunnefndarinnar um þann grundvallar mun sem sé annars vegar á greiðsluaðlögun oghins vegar gjaldþrotaskiptum. Segi þar að gjaldþrot sé neyðarúrræði sem hafiþau réttaráhrif að allar eignir skuldara/þrotamanns séu teknar til skipta.Gjaldþrotaskipti séu því fullnustugerð með það að markmiði að skipta eignumskuldara með kröfuhöfum, tryggja að eignir og skuldir bús skuldara séusannreyndar, bókhald og löggerningar þrotamanns séu rannsakaðar. Þá verði viðgjaldþrotaskipti virkar reglur laganna um riftun ýmissa löggerninga þrotamanns.Þrotamaður beri áfram ábyrgð á þeim skuldum sem ekki fáist greiddar viðgjaldþrotameðferðina. Til samanburðar gildi um greiðsluaðlögun að þar sé gertráð fyrir að skuldari sem undirgangist greiðsluaðlögun skuli áfram greiða afskuldum sínum í samræmi við greiðslugetu. Með hliðsjón af þessu eðligjaldþrotaskipta telji stefnda að þau sjónarmið sem búi að baka undanþágunámslána frá greiðsluaðlögun eigi ekki við í tilviki gjaldþrotaskipta. Stefndaveki einni athygli á því að námslán njóti ekki stöðu forgangskrafna við gjaldþrotaskiptiheldur teljist þau til almennra krafna. Megi þegar af því álykta að löggjafinnhafi aldrei talið að slík lán ættu að njóta sérstöðu umfram aðrar kröfur viðgjaldþrotaskipti. Lög nr. 21/1992, sem gildi um starfsemi stefnanda, feli ekkiheldur í sér nein ákvæði sem skapi lánum stefnanda sérstöðu viðgjaldþrotaskipti. Stefnda telji að þeir sérstöku hagsmunir semstefnandi telji sig hafa af því að rjúfa fyrningu séu í raun mjög almenns eðlisog geti átt við um nánast hvaða kröfuhafa sem sé. Geti þar af leiðandi ekkiverið um sérstaka hagsmuni að ræða í skilningi 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991. Sem dæmi megi nefna þá málsástæðu stefnanda í stefnu að „endurgreiðslastandi að verulegu leyti undir fjármögnun nýrra lánveitinga“. Ljóst megi veraað hið sama eigi við um flesta þá aðila sem lýsi kröfum í þrotabú, þ.e. aðfjármögnun þeirra byggi á samskonar kröfum og þeir lýsi við gjaldþrotaskiptin.Hið sama eigi við um tilvísun stefnanda til jafnræðissjónarmiða í greinargeð,en slík sjónarmið geti með sama hætti átt við um alla kröfuhafa sem eigisamskonar kröfur hjá mörgum skuldurum. Tilvísunum stefnanda tiljafnræðissjónarmiða sé með öllu hafnað. Vel þekkt séu raunar dæmi um aðstefnandi hafi talið tveggja ára fyrningarfrest krafna á hendur lánþegum sjóðsinsá grundvelli 165. gr. laga nr. 21/1991 vera í gildi. Um það megi m.a. vísa tilúrskurðar Persónuverndar í máli nr. 2015/1036. Af öllu framangreindu megi veraljóst að til fjárkröfu stefnanda á hendur stefndu hafi ekki verið stofnað meðhætti sem löggjafinn hafi ætlað að gæti verið grundvöllur undanþágu skv. 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á að hannhafi sérstaka hagsmuni af því að fá fyrningu kröfu sinnar á hendur stefnduslitið og dugi almennar tilvísanir til hlutverks og séreinkenna stefnanda ekkitil að sýnt hafi verið fram á það. Megi því vera ljóst að skilyrði 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt þannig að stefnandi eigi rétt á að fákröfu sína um fyrningarslit viðurkennda og beri því að sýkna stefndu afdómkröfum stefnanda. Stefnda hafni því að stefnandi hafi sýnt fram á aðlíkur megi telja á að fullnusta geti fengist á fjárkröfu hans á nýjumfyrningartíma. Ljóst megi vera að sönnunarbyrðin um framangreint skilyrði 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 hvíli alfarið á stefnanda. Einnig megi ljóstvera að átt sé við líkur á því að öll krafan fáist fullnustuð, en ekki dugi aðsýnt sé fram á að aðeins hluti hennar geti fengist fullnustaður. Í fyrrnefndunefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar segi raunar að meirihlutinn taki framað með þessu sé ekki átt við lítinn hluta kröfunnar heldur alla kröfuna eðameiri hluta hennar. Ekki verði séð að stefnandi geri einu sinni tilraun tilþess í stefnu sinni að sanna líkindi á því að skuldin geti fengist fullnustuð.Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sanni að stefnda eigi eignir semdugað gætu til uppgreiðslu kröfunnar. Þvert á móti telji stefnda fyrirliggjandigögn sýna að allar líkur séu á því að fullnusta fáist ekki fyrir kröfunni ánýjum fyrningartíma. Megi þar m.a. benda á það að bú stefndu hafi nýlega veriðtekið til gjaldþrotaskipta og skiptum lokið á búinu án þess að neinar eignirfyndust í því. Stefnda sé auk þess atvinnulaus með tvö börn á framfæri og hafihaft mjög lágar framfærslutekjur undanfarin ár sem einkum séu í formi bóta.Líkt og eigi við um fyrrnefnda skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 gildium hið síðarnefnda að ljóst sé af athugasemdum við frumvarp það sem varð aðlögunum að almennar tilvísanir til hlutverks eða séreinkenna lána stefnandadugi ekki til þess að skilyrðið sé uppfyllt. Stefnanda beri að sýna fram á að líkur séu á aðstefnandi muni getað fullnustað þá fjárkröfu sem hann eigi á hendur stefnduinnan nýs fyrningarfrests. Sem fyrr segi virðist stefnandi ekki einu sinni geratilraun til þess í stefnu. Í stefnu geri stefnandi ekki greinarmun á líkumfyrir því annars vegar að fullnusta fáist fyrir kröfu sinni á nýjumfyrningartíma og hins vegar á greiðsluhæfi stefndu til að geta greittafborganir af láninu í framtíðinni. Skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991sé að stefnandi leiði líkur að hinu fyrrnefnda og sé greiðsluhæfi stefndu tilallrar framtíðar því málinu óviðkomandi. Umfjöllun í stefnu um greiðsluhæfi ogþau úrræði sem stefnanda séu veitt með lögum til að koma til móts viðtímabundna greiðsluerfiðleika lántakenda lýsi ekki einkennum fullnustu samkvæmtskilgreiningu. Fullnustu krafna séð náð fram með fullnustugerðum semframkvæmdar séu af opinberum aðilum m.a. á grundvelli laga um aðför og laga umnauðungarsölu. Þar sem í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 sé vísað til þess aðlíkur megi teljast á að fullnusta geti fengist á nýjum fyrningartíma, verði aðætla að átt sé við að hinn nýi fyrningartími dugi stefnanda til að fullnustakröfuna í heilu lagi á þeim tíma sem slíkur fullnustuferill muni taka. Af ölluframangreindu megi vera ljóst að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að líkur megitelja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Þar meðséu skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 ekki uppfyllt og beri því aðsýkna stefndu af dómkröfum stefnanda. Sem fyrr segi telji stefnda málsástæður stefnandaí stefnu mjög óskýrar. Til áréttingar mótmæli stefnda því öllum málsástæðumstefnanda og telji engin lagarök standa til þess að stefnandi fái kröfu sínaviðurkennda. Hvað varði tilvísun stefnanda til þess að stytting á fyrningartímafeli í sér skerðingu á eignarrétti sem sé andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar,þá sé því alfarið hafnað. Augljóst megi vera að í nýrri reglu um styttrifyrningarfrest krafna við gjaldþrotaskipti felist ekki svipting eða skerðing áþeim eignarrétti sem felist í fjárkröfu stefnanda heldur aðeins breyttar reglurum það með hvaða hætti krafan kunni að fyrnast að loknum gjaldþrotaskiptum.Kröfurnar séu eftir sem áður háðar fyrningu og kröfuhafinn eigi eftir sem áðurmöguleika á að gæta réttinda sinna með því að slíta fyrningu, að uppfylltumlögmæltum skilyrðum. Þó talið yrði að lögákveðin stytting fyrningarfresti væriá einhvern hátt íþyngjandi megi vera jafnljóst að breytingin hafi verið almennseðlis og sé jafn íþyngjandi fyrir stefnanda og aðra kröfuhafa. Tilvísunumstefnanda til málsástæðna tengdum því með hvaða hætti til laga 142/2010 hafiverið stofnað sé mótmælt. Þ.m.t. tilvísunar til hlutverks dómstóla ogþrískiptingar ríkisvalds og þess að stefnanda hafi ekki verið formlega boðið aðsenda inn umsögn vegna frumvarpsins. Slíkar málsástæður geti ekki undir neinumkringumstæðum leitt til þeirrar niðurstöðu að stefnandi yrði ekki talið skyltað uppfylla lögfest skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Af ölluframangreindu megi vera ljóst að hvorugt skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991 séu uppfyllt til þess að stefnandi geti fengið kröfu sína umfyrningarslit viðurkennda. Ítrekað sé að lögin áskilji að bæði skilyrðin séuuppfyllt, svo ef talið yrði að aðeins annað af þeim væri uppfyllt myndi þaðengu að síður leiða til sýknu stefndu. Stefnda telji einnig sýnt að aðrarmálsástæður stefnanda geti ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að stefnandi fáikröfur sínar viðurkenndar. Stefnda vísar til laga nr. 21/1991umgjaldþrotaskipti o.fl. Einnig til meginreglna kröfu-, samninga- ogeignarréttar. Einnig laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992.Vísað ertil laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um málskostnað vísast til XXI. kaflalaga nr. 91/1991, aðallega 1. mgr. 130. gr.Varðandi virðisaukaskatt af málskostnaði vísar stefnandi til laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt. IV.Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, berþrotamaður ábyrgð á skuldum sínum sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskipti.Hafi kröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og hún ekki fengist greidd við þauer fyrningu slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja árafyrningarfrestur að líða á þeim degi sem skiptunum lýkur. Þótt kröfu hafi ekkiverið lýst við skiptin gildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnisthún ekki á skemmri tíma. Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laganna verður fyrningukrafna sem um ræðir í 2. mgr. aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði,innan fyrningarfrests, mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm umviðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skal þvíaðeins veita með dómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuniaf því að slíta aftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta getifengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gildaalmennar reglur um fyrningu hennar. Ákvæði 2. og 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991urðu hluti af þeim lögum með lögum nr. 142/2010. Í athugasemdum við frumvarptil laganna sagði að með því væru lagðar til breytingar á ákvæðum laga umgjaldþrotaskipti o.fl. sem miðuðu að því að stytta fyrningarfrest á þeim kröfumeða þeim hluta þeirra sem ekki fengjust greiddar við gjaldþrotaskipti. Með þvímóti væri þeim einstaklingum, sem teknir hefðu verið til gjaldþrotaskipta enbæru áfram ábyrgð á skuldum sem ekki hefðu fengist greiddar viðgjaldþrotaskiptin, auðveldað að koma fjármálum sínum á réttan kjöl. Ákvæðiþessi komu inn í lögin í kjölfar hins svonefnda efnahagshruns síðla árs 2008,sem leiddi til fjárhagsvanda fjölmargra. Var markmið með þessum breytingum aðauðvelda þessum einstaklingum að koma fjármálum sínum aftur á réttan skjöl semfyrst. Eins og fyrr greinir gera ákvæði 3. mgr. 165. gr.laga nr. 21/1991 að skilyrði fyrir fyrningu krafna sem um ræðir í 2. mgr. aðkröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta fyrningu,svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjumfyrningartíma. Hinir sérstöku hagsmunir sem vitnað er til í ákvæðinu eru ekkiskýrðir frekar. Í athugasemdum með frumvarpinu sagði að þegar rætt væri umsérstaka hagsmuni lánadrottins væri horft til þess af hvaða rót kröfurnar værurunnar og höfð í huga tilvik eins og krafa á hendur þrotamanni sem til hefði orðiðmeð saknæmri eða ámælisverðri háttsemi. Ekki væri þar um tæmandi talningu aðræða en til þess bæri að líta að hér væri gert ráð fyrir að umundantekningartilfelli væri að ræða og þrönga túlkun á heimildinni. Væriráðgert að það kæmi í hlut dómstóla að afmarka í framkvæmd hvers konar tilvikgætu heyrt hér undir. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar sagði þessutil viðbótar að undir þetta gætu t.d. fallið tildæmdar skaðabætur vegnasaknæmrar eða ólögmætrar háttsemi. Svo sem ákvæði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991er úr garði gert hefur löggjafinn ekki gert greinarmun á lánadrottnum þegarskilyrði 3. mgr. um sérstaka hagsmuni eru metin. Meðferð málsins á Alþingileiðir í ljós að slíkt var til umræðu en ákvörðun tekin um að gera það ekki.Stefnandi hefur teflt fram rökum til stuðnings því að hann hafi sérstakahagsmuni umfram aðra lánadrottna af því að slíta fyrningu krafna á grundvellinámslána. Er meðal annars vísað til þess að sú sérstaka staða hvíli á stefnandaað veita námsmönnum námslán, að sjóðurinn eigi að tryggja þeim sem falli undirlögin jöfn tækifæri til náms, að endurgreiðslur námslána ákvarðist þannig að umsé að ræða mun hagstæðari kjör en tíðkist á lánamarkaði, að íslensk löggjöfberi þess víða merki að kröfur stefnanda séu taldar sérstaks eðlis og að bakiliggi sérstakir og ríkir almannahagsmunir og að sá tálmi sem stefnanda sésettur til að slíta fyrningu sé svo íþyngjandi að brjóti í bága við 72. gr.stjórnarskrár. Um allar þær röksemdir sem hér eru tíundaðar og aðrar þær semstefnandi vísar til er til þess að líta að löggjafinn tók um það meðvitaðaákvörðun að setja kröfur stefnanda á grundvelli námslána undir sama hatt ogaðrar kröfur lánadrottna. Ef ætlunin hefði verið að skipa þessum kröfum ásérstakan veg hefði það verið tekið sérstaklega fram í ákvæðinu eða í þaðminnsta í athugasemdum við frumvarpi til laganna. Svo var hins vegar ekki gertog verður að ætla að jafnræðissjónarmið hafi þar að mestu búið að baki. Ídómaframkvæmd hefur löggjafanum verið játað nokkuð víðtækt vald til að ákveðahvaða atriði skuli ráða við ákvörðun um lengd fyrningarfrests og með hvaðahætti fyrningu verði slitið. Er hér um að ræða skýra ákvörðun löggjafans umlengd fyrningarfrests og með hvaða hætti fyrningu verður slitið, eftir almennumefnislegum mælikvarða. Verður samkvæmt framansögðu ekki talið að umræddlagasetning brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til þessafellur það í hlut stefnanda að sýna fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni afþví að slíta fyrningu kröfu sinnar gagnvart stefndu. Eins og áður greinir verður mat á því hvort umsérstaka hagsmuni sé að ræða í skilningi 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991skýrt þröngri skýringu. Krafa stefnanda á rætur að rekja til námsláns erstefnda tók á árunum 2008 og 2009. Stefnandi hefur í málflutningi vísað tilþess að stefnda hafi sýnt af sér ámælisverða háttsemi í tengslum við fjármálsín og um það vísað til ákvörðunar umboðsmanns skuldara frá 5. febrúar 2013 umniðurfellingu á heimild stefndu til greiðsluaðlögunar. Í ákvörðun umboðsmanns5. febrúar 2013 segir að í b lið, 1. mgr., 6. gr. laga nr. 101/2010 sé kveðið áum að synja skuli um heimild til að leita greiðsluaðlögunar ef fyrirliggjandigögn gefi ekki nægilega glögga mynd af fjárhag skuldara eða væntanlegri þróunfjárhags hans á tímabili greiðsluaðlögunar. Telja verði að ákveðniróvissuþættir séu fyrir hendi í máli umsækjanda þess eðlis að ekki sé mögulegtað fá heildarmynd af fjárhag og greiðslugetu. Þá gefi fyrirliggjandi gögn ekkinægilega glögga mynd af fjárhag skuldara eða væntanlegri þróun fjárhags átímabili greiðsluaðlögunar samkvæmt b lið, 1. mgr., 6. gr., sbr. einnig 4. tl.,1. mgr., 4. gr. laga nr. 101/2010 um skyldu skuldara til að veita upplýsingarum tekjur sínar á meðan greiðsluaðlögunarumleitanir standi yfir. Loks segir aðí ljósi þeirrar óvissu sem liggi fyrir um tekjur umsækjanda þyki ótímabært aðframkvæma heildstætt mat á því hvort hún hafi sinnt skyldum samkvæmt ákvæði aliðar, 1. mgr., 12. gr. laga nr. 101/2010 og lagt til hliðar fé af tekjum ogöðrum launum á meðan frestun greiðslna hafi staðið yfir. Af framangreindumathugasemdum umboðsmanns skuldara verður einna helst ráðið að stefnda hafi ekkilátið umboðsmanni í té fullnægjandi upplýsingar um fjármál sín og það veriðástæða þess að heimild til greiðsluaðlögunar var felld niður. Verður því ekkijafnað til þess að um saknæma eða álíka ámælisverða háttsemi stefndu hafi veriðað ræða. Hefur stefnanda ekki tekist sönnun þess að svo sé. Þá hefur stefnandiekki með öðrum hætti leitt í ljós að stefnda hafi sýnt af sér saknæma eðaámælisverða háttsemi í tengslum við töku námslánsins hjá stefnanda. Meðhliðsjón af þessu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi sérstakahagsmuni af því að slíta fyrningu kröfu sinnar gagnvart stefndu, sbr. 3. mgr.,165. gr. laga nr. 21/1991. Með hliðsjón af öllu framanrituðu verður stefndasýknuð af öllum kröfum stefnanda. Á það skal bent að til viðbótar skilyrði umsérstaka hagsmuni þarf stefnandi að sýna fram á að líkur megi teljast á því aðfullnusta geti fengist á kröfu stefnanda á nýjum fyrningartíma, sbr. 3. mgr.,165. gr. laga nr. 21/1991. Þó svo fyrra skilyrði 3. mgr., 165. gr. um sérstakahagsmuni sé ekki fullnægt í málinu skal áréttað að í áliti meirihlutaallsherjarnefndar með frumvarpi er varð að lögum nr. 142/2010 er tekið fram aðátt sé við alla kröfuna eða meirihluta hennar. Bú stefndu var tekið tilgjaldþrotaskipta 10. desember 2014 og lauk skiptum 2. mars 2015 án þess aðneinar eignir fyndust í búi stefndu. Krafa stefnanda á hendur stefndu nemurríflega 4.700.000 krónum. Samkvæmt síðasta skattframtali stefndu námu tekjurhennar, fyrir tekjuárið 2015, 642.120 krónum, auk þess sem reiknað endurgjaldvið eigin atvinnurekstur og hreinar tekjur af eigin atvinnurekstri námu samtals465.600 krónum. Eignir í árslok 2015 voru óverulegar. Þá sýndu upplýsingar úrstaðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra fyrir tekjuárið 2016 ekki fram á nein launeða afdregna staðgreiðslu fyrir tekjuárið. Þegar þessi atriði eru virt hefðistefnanda á engan hátt tekist sönnun þess að líkur mættu teljast á því að hannhefði getað fengið fullnustu á kröfum sínum á nýjum fyrningartíma. Í ljósi niðurstöðu málsins greiði stefnandistefndu 900.000 krónur í málskostnað, sem renni í ríkissjóð þar sem stefndanýtur gjafsóknar. Um gjafsóknarkostnað stefndu fer sem í dómsorði greinir. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda, SigurbjörnÞorbergsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefndu, Sigurður Árnasonhéraðsdómslögmaður.Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldasonhéraðsdómari.Dómsorð:Stefnda, Sylvía Rós Sigurðardóttir, er sýkn afkröfum stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Stefnandi greiði stefndu 900.000 krónur ímálskostnað sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 900.000 krónur.
Mál nr. 503/2017
Verksamningur
A ehf. krafði H um greiðslu reiknings vegna vinnu G, starfsmanns A ehf., við uppsetningu húseininga fyrir H. Höfðu G ehf. og V ehf. annars vegar og H hins vegar gert með sér samning um kaup H á húseiningum af félögunum en í samningnum var einnig mælt fyrir um að þau skyldu sjá um uppsetningu eininganna og frágang. Undirritaði G samninginn fyrir hönd G ehf. og V ehf. sem fyrirsvarsmaður þeirra. Með samkomulagi um uppgjör tók H yfir að stærstum hluta skuldbindingar G ehf. og V ehf. samkvæmt samningnum. Í samkomulaginu var þó mælt fyrir um að G ehf. og V ehf. skyldu útvega H iðnarmenn til að ljúka við þá verkþætti sem upphaflega hafði verið samið um. Fengu G ehf. og V ehf. í samræmi við það iðnarmenn til að vinna að uppsetningu hússins og greiddi H fyrir þá vinnu. Talið var að með því hefði lögskiptum aðila samkomulagsins um uppgjör verið lokið. Enginn skriflegur samningur hefði verið gerður milli A ehf. og H um þá vinnu sem A ehf. krafðist greiðslu fyrir og engin gögn lægju fyrir um að H hefði óskað eftir vinnu A ehf. Hefði sönnunarbyrði um að samningur hefði komist á með A ehf. og H um vinnuframlag G hvílt á A ehf. en gegn andmælum H var ekki talið að sú sönnun hefði tekist. Var H því sýknaður af kröfu A ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari,Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari og Símon Sigvaldason dómstjóri.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2017.Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 1.364.000 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 29. október 2015 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sittleyti 13. október 2017. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur um annað en málskostnað, sem hann krefst í héraði og fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.Aðaláfrýjanda verður gert aðgreiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er íeinu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður um annað en málskostnað.Aðaláfrýjandi, AK-gler ehf., greiði gagnáfrýjanda, HaraldRagnari Óskarssyni, samtals 1.250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí2017.I.Mál þetta varhöfðað þann 19. maí 2016 og dómtekið 19. apríl 2017. Stefnandi er AK-gler ehf.,Hjallahrauni 9, Hafnarfirði, en stefndi er Harald Ragnar Óskarsson, tilheimilis að Fannafold 54a, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða skuld að fjárhæð 1.364.000 krónur, ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 29. október 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu entil vara að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar.II. i)Í máli þessu erdeilt um greiðslu reiknings sem stefnandi, AK-gler ehf. gaf út á hendurstefnda, 28. september 2015 með gjalddaga 28. október 2015, að fjárhæð1.364.000 krónur vegna vinnu Gunnars Svanbergs Jónssonar við uppsetningueiningahúss fyrir stefnda á Hellissandi á tímabilinu 3.-25. september 2015. Samkvæmt reikningnum voruvinnustundir taldar nema 220 klst. og í tímaskýrslu sem fylgdi reikningnumkemur fram að um hafi verið að ræða vinnu við flutning á húsgögnum, undirbúningfyrir verk á Hellissandi, frágang fyrir uppsetningu KLH-eininga, slípun steypu,uppsetningu KLH-eininga, undirbúning fyrir klæðningu o.fl. Með tölvuskeyti lögmanns stefndatil Gunnars Svanbergs 16. október 2015, var greiðsluskyldu hafnað með vísan tilþess að ekki hafi verið gerður samningur um þá vinnu sem krafist væri greiðsluá. Segir jafnframt í tölvuskeytinu að stefndi hafi haft réttmæta ástæðu til aðætla að sú vinna sem innt hafi verið af hendi „væri hluti af þeirri viðleitniGSJ fjárfestinga ehf. og Visthúsa ehf. að virða uppgjörssamkomulag“ sem umræddfélög gerðu við stefnda 31. ágúst 2015. Segir einnig í tölvuskeytinu að stefndihafi aldrei samið um greiðslu fyrir þá þjónustu sem krafist væri greiðslufyrir, umfang hennar og tímagjald. Í tölvuskeyti lögmanns stefnda4. nóvember 2015 til Gunnars Svanbergs eru fyrrgreind sjónarmið ítrekuð, enfallist á að greiða reikning AK-glers ehf., sem væri frá 30. október 2015, aðfjárhæð 68.169 krónur, vegna kostnaðar við flutning á húsgögnum og fyrir aksturtil Hellissands á sömu forsendum og stefndi hafi „fallist á að greiða húsaleiguog fæði fyrir ykkur Ríkharð á meðan á dvöl ykkar á Hellissandi stóð“. Segirjafnframt að stefndi líti á greiðslu þessa reiknings sem fullnaðaruppgjör viðGunnar og Ríkharð og fyrirtæki á þeirra vegum vegna viðveru þeirra áHellissandi.ii)Aðdraganda aðumræddri vinnu Gunnars Svanbergs, sem krafist er greiðslu fyrir, má rekja tilþess að Gunnar var í fyrirsvari fyrir Visthús-KLH ehf. og GSJ Fjárfestingarehf. sem seldu stefnda umræddar KLH-húseiningar sem framleiddar voru íAusturríki. Gerðu fyrrgreind félög og stefndi með sér samning meðyfirskriftinni „Kaupsamningur/Verksamningur“, dags. 9. júní 2015 um kaup oguppsetningu á KLH-einingum og verksamning um fullnaðarfrágang á húsi að utan.Undir samninginn rituðu Gunnar Svanberg Jónsson, f.h. seljenda, þ.e. GSJFjárfestinga ehf. og Visthúsa-KLH ehf., og stefndi. Samkvæmt samningnum áttuhúseiningarnar að afhendast stefnda uppsettar á verkstað af hálfu seljanda, aðHellisbraut 6, Hellissandi. Var gert ráð fyrir að húseiningarnar kæmu tilÍslands eigi síðar en 11. ágúst 2015 og átti uppsetningu þeirra að vera lokiðeigi síðar en 1. september 2015. Samningurinn var tvíþættur. Ífyrri hluta hans var mælt fyrir um afhendingu KLH-eininganna og uppsetninguþeirra og nam kaupverðið 14.796.283 krónum sem skyldi greiðast með eftirfarandihætti: Við undirritun kaupsamnings(40%) 5.918.513 krónur, við afhendingu á verkstað (20%)2.959.257 krónur og við verklok uppsetningarKLH-eininga 5.918.513 krónur. Í síðari hluta samningsins varmælt fyrir um frágang hússins að utan og nam samningsupphæðin vegna þess þáttar7.254.000 krónum. Þegar húseiningarnar komu tillandsins frá Austurríki var staðan þannig að seljendur, Visthús-KLH ehf. og GSJFjárfestingar ehf. gátu ekki greitt flutnings- og aðflutningsgjöld vegnasendingarinnar. Þeir gátu því ekki leyst út einingarnar og afhent stefnda þær.Gerðu seljandi, GSJ fjárfestingar ehf., f.h. Visthúsa ehf., og kaupandi, þ.e.stefndi í máli þessu, því með sér „Samkomulag um uppgjör“ sem er í 12 töluliðumog dagsett er 31. ágúst 2015. Er samkomulagið undirritað af Gunnari SvanbergJónssyni f.h. seljenda, GJS fjárfestinga ehf. og Visthúsa ehf., og stefnda,Harald Óskarssyni. Samkvæmt samkomulagi þessu varstefndi leystur undan stærstum hluta kaup- og verksamningsins þar sem seljendur töldu sig ekki getaefnt alla þætti samningsins. Í 4. tölulið samkomulagsinssagði að seljandi hefði þegar greitt framleiðanda KLH-eininganna í Austurríkifyrir þær og óskaði hann eftir því við kaupanda að hann leysti seljanda aðstærstum hluta undan samningsskuldbindingum sínum, en seljandi myndi ekki getastaðið við eftirfarandi þætti samningsins: Greiðslu aðflutningsgjalda (skv.uppl. frá Eimskip) 2.135.058 krónur. Greiðslu flutningskostnaðar(skv., upplýsingum frá seljanda) 1.698.600 krónur. Að reisa KLH-hús á Hellissandi(áætlun seljanda) 2.000.000 krónur. Setja upp raflagnaloft 1.500.000krónur (áætlun byggð á byggingarlykli). Annan hluta samnings í heildsinni 7.254.000 krónur. Samtals ekki efnt 14.587.658krónur Samkvæmt 5. töluliðsamkomulagsins féllst seljandi á að til viðbótar við að tryggja að kaupandifengi KLH-einingarnar afhentar og tollafgreiddar myndi hann greiða kaupandamismun þeirra greiðslna sem kaupandi hefði þegar innt af hendi og verðmætiKLH-eininganna, samtals 755.888 krónur auk lögfræðikostnaðar 100.000 krónur eðasamtals 855.888 krónur. Í 6. tölulið samkomulagsins varsamið um að stefndi félli frá fyrrgreindri kröfu á hendur stefnanda samkvæmt 5.lið samkomulagsins, með því skilyrði að „seljandi, GSJ Fjárfestingar ehf.,útveguðu stefnda iðnaðarmenn þannig að kaupanda yrði unnt að ljúka við alla þáverkþætti sem upphaflega hafði verið samið um fyrir sama heildarverð ogupphaflegur samningur gerði ráð fyrir og innan þeirra tímamarka sem gert hefðiverið ráð fyrir í þeim samningi, þ.e. fyrir 1. október 2015“. iii)Samkvæmt gögnummálsins og skýrslum málsaðila og vitna fyrir dóminum sá Gunnar Svanberg um aðútvega stefnda iðnaðarmenn til þess að reisa húseiningarnar á Hellissandi, einsog mælt var fyrir um í fyrrgreindu samkomulag um uppgjör, dags. 31. ágúst 2015.Einnig útvegaði Gunnar húsnæði og fæði fyrir iðnaðarmennina. Greiddi stefndiþennan kostnað. Einnig greiddi stefndi fyrir húsnæði og fæði Gunnars á meðanhann dvaldi á Hellissandi, sbr. fyrrgreint tölvuskeyti lögmanns stefnda tilGunnars, 4. nóvember 2015. iv)Stefnandi, AK-glerehf. var stofnað 22. júlí 2015. Í árslok 2015 var hlutafé félagsins í eigu ÆgisJónssonar, bróður Gunnars Svanbergs, og Eignamálunar ehf. Var tilgangurfélagsins heildverslun og smásala. Samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið2015, starfaði einn starfsmaður hjá félaginu á því ári og námu launagreiðslur296.380 krónum. Í ársreikningum kemur fram að seld vara og þjónusta hafi verið2.595.905 krónur á rekstrarárinu 2015, vörunotkun 1.936.196 krónur, laun oglaunatengd gjöld 296.380 krónur og skammtímakröfur 1.623.740 krónur. Vitnið Ægir Jónsson bar fyrirdóminum að félagið hefði upphaflega verið stofnað til að setja uppsvalalokanir. Markmiðið hefði verið að Gunnar Svanberg keypti sig síðar inn ífyrirtækið. Gunnar hefði verið með reynslu og hefði áður rekið fyrirtækið Glerog brautir ehf. Kvað vitnið að AK-gler ehf. hefði lagt Gunnari Svanbergssynitil bíl, verkfæri og stiga fyrir verkið á Hellissandi. v)Skýrslur fyrirdóminum gáfu Harald Ragnar Óskarsson, Mariana Candi, Gunnar Svanberg Jónsson,Stefán Hrafn Ólafsson, Ólafur Ragnarsson, Eiður Björnsson og fyrrnefndur ÆgirJónsson. III.. Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi reisirkröfu sína á hendur stefnda á reikningi útgefnum 28. september 2015 að fjárhæð1.364.000 krónur vegnu vinnu starfsmanns stefnda, Gunnars Svanbergs Jónssonar,við uppsetningu og annað vegna húsbyggingar stefnda að Hellisbraut 6, Hellissandi. Stefnandi byggir á því að GunnarSvanberg hafi unnið við flutning og uppsetningu húss stefnda sem starfsmaðurstefnanda. Stefnandi tekur fram að félöginVisthús KLH ehf. og GSJ ráðgjöf ehf. séu honum óviðkomandi svo og fyrrisamningar þessara félaga við stefnda. Stefndi hafi ekki bent á neinagalla á þeirri þjónustu sem stefnandi hafi veitt honum, heldur hafi þjónustastefnanda verið til þess fallin að forða stefnda frá tjóni. Verðið fyrirþjónustuna hafi verið eðlilegt tímagjald. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi tekur framað samkvæmt „Samkomulagi um uppgjör“ frá 31. ágúst 2015, hafi það komið í hlutGSJ fjárfestinga ehf. að útvega stefnda iðnaðarmenn til þess að stefnda væriunnt að ljúka við alla þá verkþætti sem upphaflega hafi verið samið um fyrirsama heildarverð og innan þeirra tímamarka sem upphaflegur samningur hafi gertráð fyrir, sbr. 6. gr. samkomulags um uppgjör á milli GSJ fjárfestinga ehf.,f.h. Visthúsa ehf., og stefnda í máli þessu. Að öðrum kosti ætti stefndi rétt ágreiðslu að fjárhæð 855.888 krónur úr hendi GSJ fjárfestinga ehf. Stefndi byggir á því að ekkertsamningssamband hafi stofnast á milli hans og stefnanda. Stefndi hafi aldreióskað eftir þjónustu eða vinnu stefnanda. Stefnandi sé því ekki rétthafi þeirrahagsmuna sem krafist sé. Um sé að ræða aðildarskort til sóknar sem leiði tilsýknu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi telur að raunverulegurviðsemjandi hans hafi verið GSJ fjárfestingar ehf., sbr. fyrirliggjandisamninga á milli þeirra, dags. 9. júní, 29. júlí og 31. ágúst 2015. Auk þesshafi Gunnar Svanberg Jónsson ekki haft heimild frá stefnda til að semja viðaðra aðila fyrir hans hönd. Verði ekki fallist ámálatilbúnað stefnda um aðildarskort til sóknar, telur stefndi að umaðildarskort til varnar sé að ræða. Kröfunni sé ranglega beint að honum. Öllvinnan samkvæmt reikningi þeim sem krafist er greiðslu á, hafi verið liður íviðleitni GSJ fjárfestinga ehf., viðsemjanda stefnda, til að bæta fyrirvanefndir á samningum aðila. Ef ætlunin er að fá greitt fyrir vinnu semstefnandi hafi ef til vill innt af hendi í því samhengi verði stefnandi aðbeina kröfu sinni að GSJ fjárfestingum ehf. Stefndi mótmælir því aðsamningssamband milli hans og þriðja aðila geti réttlætt kröfu stefnanda áhendur honum. Enginn samningur, verkbeiðni eða bindandi yfirlýsing liggi fyrir.Hvort Gunnar Svanberg Jónsson hafi verið starfsmaður stefnanda sé stefndaóviðkomandi. Engin gögn liggi fyrir um að Gunnar hafi verið starfsmaðurstefnanda, auk þess sem hann hafi hvorki verið stjórnarmaður néframkvæmdastjóri stefnanda. Stefndi telur að stefnandi hafiverið fenginn til að gefa út hinn umdeilda reikning til þess eins að GSJfjárfestingar ehf., Visthús ehf. og eftir atvikum Gunnar Svanberg persónulegageti vikið sér undan kröfum stefnda vegna verulegra vanefnda fyrrgreindra aðilaá samningum sínum við stefnda. Verði fallist á að kröfu séréttilega beint að stefnda, telur stefndi að allar kröfur hafi verið greiddarað fullu sem leiði til sýknu, en að öðrum kosti verði að lækka kröfu stefnandaverulega. Vísar stefndi til samkomulags aðila 31. ágúst 2015, þar sem gert varráð fyrir að kostnaður við uppsetningu hússins næmi 2.000.000 króna, en stefndihafi þegar greitt tæplega 3.600.000 krónur fyrir uppsetningu hússins. Stefndi telur að með tilliti tilþeirra forsendna sem hann hafi lagt upp sé ljóst að endurgjald sem stefnandikrefji stefnda nú um sé fjarri því sem talist geti eðlilegt og sanngjarnt ískilningi 28. gr. laga nr. 42/2000. Stefndi telur að stefnandi hafi ekkisinnt leiðbeiningarskyldu sinni, hann hefði átt að upplýsa stefnda umfyrirhugaða vinnu og leita samþykkis fyrir endurgjaldinu, sbr. 6. gr. laga nr.42/2000. Stefndi vísar til 6. tölul.uppgjörssamkomulagsins frá 31. ágúst 2015, þar sem áréttað sé að stefnda verðiunnt að ljúka við alla verkþætti sem upphaflega hafi verið samið um fyrir samaheildarverð. Gunnari Svanberg hafi því mátt vera ljóst að krafa hans samrýmdistekki fyrirliggjandi samningi. Telur stefndi að krafa stefnandaá hendur honum sé ósönnuð og órökstudd með vísan til framangreinds og leiði tilsýknu, að minnsta kosti verði að lækka hana verulega þannig að stefnda verðiekki gert að greiða meira en 2.000.000 króna. Verði fallist á að stefnandigeti sett fram kröfu vegna vinnu Gunnars í stað viðsemjenda stefnda, GSJfjárfestinga ehf. og Visthúsa ehf., er krafist skuldajöfnunar að fjárhæð855.888 krónur, sbr. 5. tölul. fyrrgreinds samkomulags. Verði ekki fallist á sýknukröfustefnda, eru ítrekuð sjónarmið stefnda um frávísun málsins vegna vanreifunarstefnanda. Stefnandi hafi ekki leitt nægar líkur að því að hann eigi kröfu ástefnda með vísan til fyrrgreindra lögskipta stefnda við Gunnar Svanberg ogfélögin GSJ fjárfestingar ehf. og Visthús ehf. Stefndi telur að sönnunarbyrðihvíli á stefnanda, þar sem stefnandi sé félag í byggingariðnaði. Þá er mótmæltupphafstíma dráttarvaxta, sem miða beri við dómsuppsögu, en að öðrum kostimánuði frá þingfestingu. IV.NiðurstaðaÍ máli þessu erdeilt um skyldu til greiðslu reiknings vegna vinnu starfsmanns stefnanda,Gunnars Svanbergs Jónssonar við uppsetningu húseininga fyrir stefnda áHellissandi á tímabilinu 3.-25. september 2015. Stefndi hafnar greiðslureikningsins þar sem hann hafi ekki óskað eftir vinnu starfsmanns stefnanda enhann telji að viðvera Gunnars Svanbergs á verkstað á umræddu tímabili hafaverið hluta af viðleitni Gunnars til að efna skuldbindingar seljendahúseininganna, GSJ fjárfestinga ehf. og Visthúsa ehf., gagnvart stefnda. Með „Samkomulagi um uppgjör“,dags. 31. ágúst 2015, tók stefndi yfir samningsskuldbindingar seljanda m.a.vegna afhendingar húseininganna og uppsetningar þeirra á Hellissandi og voruGSJ fjárfestingar ehf. og Visthús ehf. leyst undan skuldbindingum sínum eins ognánar er gerð grein fyrir í II. kafla dómsins. Það þýddi að stefndi tók sjálfurað sér að leysa úr þeim verkþáttum sem seljendur gátu ekki staðið við. Í samkomulaginu var þó samið umað seljandi húseininganna útvegaði stefnda iðnaðarmenn til að ljúka við þáverkþætti sem upphaflega hafði verið samið um. Að öðru leyti var ekki mæltfrekar fyrir um vinnuframlag seljenda húseininganna í þágu stefnda. GSJfjárfestingar ehf. og Visthús ehf. útveguðu stefnda umrædda iðnaðarmenn til þessað vinna að uppsetningu hússins á Hellissandi og verður að telja að með þvíhafi lögskiptum aðila samningsins á grundvelli samkomulagsins um uppgjör veriðlokið. Samkvæmt tímaskýrslu sem fylgdimeð hinum umdeilda reikningi stefnanda til stefnda var stefndi krafinn umgreiðslu fyrir akstur með húsgögn frá Hvolsvelli til Hellissands, undirbúningverksins á Hellissandi, slípun steypu og frágang fyrir uppsetningu KLH-einingaog undirbúning fyrir klæðningu, fyrir að fullskrúfa einingar og leggja tjörupappaá sökkul og klæðningu, fyrir að klæða og taka á móti gluggum og setja lektur,fyrir klæðningu og frágang að innan, fyrir að skrúfa gólfvinkla, fyrir frágangá þaki, torflögn o.fl. Enginn skriflegur samningur vargerður á milli stefnanda og stefnda um fyrrgreinda vinnu stefnanda semstefnandi krefur stefnda um greiðslu á. Engin gögn liggja fyrir um að stefndihafi óskað eftir umræddri vinnu stefnanda sem tilgreind er í tímaskýrslunni. Ástefnanda hvílir sönnunarbyrði um að samningur hafi tekist með honum og stefndaum umrætt vinnuframlag. Gegn andmælum stefnda verður ekki talið að sú sönnunhafi tekist. Verður stefndi því þegar af þeirri ástæðu, sýknaður af kröfustefnanda um greiðslu reiknings að fjárhæð 1.364.000 krónur. Með vísan til 3. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðili beri sinnhluta af þeim kostnaði sem hlotist hefur af rekstri málsins og hefur þá veriðtekið tillit til frávísunarþáttar málsins. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi, HaraldRagnar Óskarsson er sýknaður af kröfum stefnanda, AK-glers ehf. í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellurniður.
Mál nr. 60/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. janúar 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. febrúar 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 523/2013
Lán Gjalddagi
A höfðaði mál gegn B ehf. og krafðist tiltekinnar fjárhæðarúr hendi félagsins vegna greiðslna sem óumdeilt var að runnið höfðu afbankareikningi A inn á bankareikning þess. Byggði A á því að um lán hafi veriðað ræða sem ætlast hafi verið til að yrði endurgreitt er hún krefðist þesssíðar. B ehf. taldi A enga kröfu hafa eignast á hendur félaginu. Hæstirétturféllst á með héraðsdómi að færslurnar hafi falið í sér lánveitingu A til B ehf.umrætt sinn. Bæri B ehf., sem ekki reisti kröfur sínar á því að umörlætisgerning hafi verið að ræða, sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinniað lánið skyldi ekki endurgreitt og hefði félaginu ekki tekist slík sönnun.Ágreiningslaust væri að ekki hefði verið samið um gjalddaga lánsins og gilti þású óskráða meginregla kröfuréttar að lánið bæri að endurgreiða þá krafist er.Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu B ehf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson og Guðrún Erlendsdóttir fyrrverandihæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 2. ágúst 2013. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrirsitt leyti 27. september 2013. Hún krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms aðöðru leyti en því að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði. Þá krefst húnmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist er á með héraðsdómi að færslaá 7.500.000 krónum af bankareikningum gagnáfrýjanda inn á reikning aðaláfrýjanda20. febrúar 2008 hafi falið í sér lánveitingu hennar til aðaláfrýjanda umrættsinn. Ber aðaláfrýjandi, sem ekki reisir kröfur sínar á því að umörlætisgerning hafi verið að ræða, sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinniað lánið skyldi ekki endurgreitt. Hefur honum ekki lánast slík sönnun. Ágreiningslauster að ekki var samið um gjalddaga lánsins og gildir þá sú óskráða meginreglakröfuréttar að lánið ber að endurgreiða þegar krafist er. Eins og nánar greinirí hinum áfrýjaða dómi hefur fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda og fyrrum eiginmaðurgagnáfrýjanda viðurkennt að hún hafi krafist endurgreiðslu lánsins allt frájanúar 2010 og féll lánið þá í gjalddaga samkvæmt framansögðu. Með skírskotuntil forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að aðaláfrýjanda sé ekki hald íþeim málsástæðum sem hann teflir fram til brottfalls eða lækkunar kröfugagnáfrýjanda á hendur sér. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur umgreiðsluskyldu aðaláfrýjanda og upphafstíma dráttarvaxta. Eftir þessum málsúrslitum verður aðaláfrýjandidæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum með þeim hætti sem í dómsorðigreinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, B ehf., greiðigagnáfrýjanda, A, 7.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2010 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 800.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 2. maí 2013. Mál þetta sem dómtekið var 8.mars 2013 höfðaði A, [...], [...] hinn 10. maí 2012 á hendur B ehf., [...], [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær aðhið stefnda einkahlutafélag verði dæmt til að greiða stefnanda 7.500.000krónur, auk dráttavaxta skv. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 1. febrúar 2010 til greiðsludags. Þá er krafistmálskostnaðar. Af hálfu stefnda er aðallegakrafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Skilja verður varakröfu stefnda svo aðkrafist sé lækkunar dómkrafna. Þá er krafist málskostnaðar. I Málavextir eru þeir að stefnandiog C, fyrirsvarsmaður stefnda, sem voru í hjúskap, skildu að borði og sæng í [...]2007. Gerðu þau með sér skilnaðarsamning, dags. [...].[...] 2007 og lögðu framhjá sýslumanni [...]. s.m. Samkvæmt samningnum fékk C í sinn hlut fasteignþeirra hjóna að [...] og alla hluti í hinu stefnda einkahlutafélagi, sem er félagí rekstri [...]- og [...], gegn því að taka að sér áhvílandi íbúðarlán og allarskuldbindingar tengdar félaginu, auk þess sem hann skuldbatt sig til að greiðastefnanda samtals 18 milljónir króna. Liggur fyrir að C greiddi þá fjárhæð íþremur greiðslum inn á bankareikning stefnanda í október 2007, þ.e. 2.000.000króna þann 17. þ.m., 11.750.000 krónur þann 23. þ.m. og 4.250.000 krónur þann29. þ.m. og kom síðasta greiðslan af reikningi hins stefnda einkahlutafélags. Hjónin tóku saman að nýju áðuren til lögskilnaðar kom, eða nálægt áramótum 2007-2008. Hinn 20. febrúar 2008 létstefnandi millifæra alls 7,5 milljónir króna, sem svarar tilstefnufjárhæðarinnar, af tveimur bankareikningum sínum inn á bankareikning hinsstefnda einkahlutafélags. Er óumdeilt að þessi greiðsla hafi átt sér stað aðósk fyrirsvarsmanns stefnda vegna slakrar fjárhagsstöðu félagsins. Aftur urðu samvistarslit meðhjónunum í [...] 2010 og kom þá að nýju til þess að þau undirrituðuskilnaðarsamning, sem dagsettur er [...].[...] 2010 og var lagður fram hjásýslumanni [...] s.m., sem veitti leyfi til lögskilnaðar. Liggur fyrir að íaðdraganda þeirrar samningsgerðar kom framangreind greiðsla stefnanda til hinsstefnda einkahlutafélags til umræðu, m.a. í tölvubréfum þeirra á milli. Meðalmálsgagna er einnig bréf sem lögmaður ritaði af hálfu C til stefnanda, dags.28. apríl 2010, þar sem vísað er til ágreinings hjónanna um kröfu stefnanda tilendurgreiðslu framangreindrar fjárhæðar. Kemur þar fram sú afstaða að kröfu umendurgreiðslu fjárins beri að beina að hinu stefnda einkahlutafélagi og sé húnfyrirsvarsmanni þess óviðkomandi. Samkvæmt hinum síðariskilnaðarsamningi voru helstu eignir sem komu til skipta að mestu leyti hinarsömu og í fyrri samningi, þ.e. fasteignin [...], hlutafé í hinu stefndaeinkahlutafélagi, innbú og bankainnistæður, en að auki fasteignin [...] ogýmsar bifreiðir. Fékk maðurinn í sinn hlut fasteignina [...] en konanfasteignina [...] og tók hvort fyrir sig að sér greiðslu áhvílandi lána afhvorri fasteign. Þá fékk maðurinn í sinn hlut alla hluti í hinu stefndaeinkahlutafélagi og tók um leið á sig allar skuldbindingar tengdar félaginu, entekið er fram líkt og í fyrri samningi að ekki sé þörf á nafnbreytingum í þessuskyni. Hvor aðili skyldi halda þeim bifreiðum sem á hann væru skráðar. Í þvísambandi er tilgreint að maðurinn sé skráður fyrir bifreiðinni [...] sem hannhafi keypt af konunni og yfirtekið lán [...] á hennar nafni í maí 2010, aukþess sem hann greiði konunni eina milljón króna fyrir bifreiðina sem greiðastskyldu með afborgunum á tilteknum gjalddögum. Í niðurlagi samningsins er tekiðfram að við efndir samningsins sé fjárskiptum milli mannsins og konunnar lokiðog að hvorugt þeirra eigi þá kröfu á hendur hinu. Við aðalmeðferð málsins gáfuskýrslu stefnandi og fyrirsvarsmaður hins stefnda einkahlutafélags. II Stefnandi kveðst byggja dómkröfusína á því að hann eigi rétt til endurgreiðslu þeirra 7.500.000 króna sem hannhafi lánað hinu stefnda félagi að ósk stjórnarformanns þess. Stefnandi hafiekki upplýsingar um hvernig féð hafi verið nýtt en ætla megi að það hafi veriðnýtt jafnóðum í þágu félagsins. Stefnandi hafi ekkert haft með nýtingulánsfjárins að gera enda ekki lengur verið eigandi félagsins eða setið í stjórnþess. Þrátt fyrir að ekki hafi verið rætt um greiðsludag hafi stefnandi búistvið því að fá greiðslu í síðasta lagi eftir sumarið [2008], þegar staðafélagsins hefði batnað, þar sem fénu hafi verið ætlað að mæta tímabundinniskuldastöðu félagsins, sem starfi í [...] og hafi mestar tekjur sínar yfirsumartímann. Stefnandi hafi lagt féð inn á reikning stefnda án þess að til kæminokkurt endurgjald og hafi öllum aðilum verið ljóst að um lán væri að ræða sembæri að endurgreiða. Ljóst sé af meginreglum kröfu- og samningaréttar aðendurgreiða beri lánsfé. Enginn grundvöllur sé fyrir því að stefnda hafi ekkiborið að endurgreiða féð. Til marks um að lán hafi verið að ræða þá hafistefnandi ekki eignast hluti í félaginu eða verið gert samkomulag um að annaðendurgjald skyldi koma fyrir. Hljóti því öllum aðilum að hafa vera ljóst aðendurgreiða bæri lánið. Kröfu um dráttarvexti ogvaxtavexti kveðst stefnandi styðja við lög nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Í stefnu er upphafsdagur dráttarvaxta miðaður við 15. maí 2008en við munnlegan málflutning dró stefnandi úr dráttarvaxtakröfu sinni þannig aðkrafist er dráttarvaxta frá 1. febrúar 2010. Kröfu um málskostnað kveðststefnandi styðja við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. III Stefndi kveðst í fyrsta lagibyggja sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi með bindandi hætti fallið fráöllum öðrum kröfum á hendur stefnda og fyrirsvarsmanni stefnda en þeim sem framkomi í skilnaðarsamningi, dags. [...] [...] 2010. Eins og þar komi fram þá hafifyrirsvarsmaður stefnda losað stefnanda undan ábyrgðum á skuldum stefnda oghafi stefnandi og stefndi eftir það tímamark hvorugt átt kröfu á hitt.Sérstaklega sé á því byggt að með kaupum á bifreiðinni [...] og yfirtöku lánsvegna hennar hafi fyrirsvarsmaður stefnda orðið við beiðni stefnanda, semjafnframt hafi látið þau orð falla að gegn þeim kaupum myndi hún enga kröfugera vegna greiðslna til stefnda sem mál þetta snúist um. Þó stefndi hafi ekkiverið aðili að skilnaðarsamninginum þá verði ekki fram hjá þessum ráðstöfunumstefnanda á sakarefninu litið. Í öðru lagi sé á því byggt aðstefnandi hafi skuldað stefnda 4.550.000 krónur, samkvæmt framlögðu yfirliti úrbókhaldi stefnda yfir greiðslur til stefnanda árið 2007. Þar séu greiðslursagðar nema 4.680.000 krónum en greiðsla vegna launa sé hér ekki tekin með ískuld stefnanda. Með vísan til 4. gr., sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, hafi sú krafa borið 16% vexti frá 29. október 2007 til 1.desember 2007 og 16,5% frá þeim tíma til 1. maí 2008 og 18,5% vexti frá þeimtíma til þess tíma sem stefnandi segi marka upphafsdag dráttarvaxtakröfusinnar, 15. maí 2008. Bætist því vextir við kröfuna sem hér segi: Fyrir tímabilið 29. október 2007til 1. desember 2007: kr. 62.689 Fyrir tímabilið 1. desember 2007til 1. maí 2008: kr. 312.812 Fyrir tímabilið 1. maí 2008 til15. maí 2008: kr. 34.592 Höfuðstóll kröfu stefnda ástefnanda: kr. 4.550.000 Samtals kr. 4.960.093 Sé hér með lýst yfirskuldajöfnuði vegna þessarar kröfu stefnda á hendur stefnanda. Einnig sé lýstyfir skuldajöfnuði vegna eftirtalinna greiðslna frá stefnda til stefnanda: Samtals sé hér því lýst yfir skuldajöfnuðiað fjárhæð 4.960.093 + 690.000 = 5.640.093 krónur. Áskildi stefndi sér ígreinargerð rétt til að leggja fram undir rekstri málsins kvittanir vegnaþessara millifærslna. Stefndi kveður að fyrir liggi aðvið skilnað fyrirsvarsmanns stefnda og stefnanda [...] 2007 hafi verið samið umgreiðslur frá fyrirsvarsmanni stefnda til stefnanda að fjárhæð 18 milljónirkróna. Þegar þau hafi aftur tekið upp sambúð og haldið henni við hafi ákvæði35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 orðið virk. Stefnandi hafi þó eingöngu skilaðlitlum hluta þeirra fjármuna. Á því sé byggt af hálfu stefnda að þar semstefnda hafi sárlega vantað rekstrarfé þá hafi stefnandi skilað þeim hlutafjármunanna sem sé mismunur á kröfu stefnda á stefnanda og því sem hún hafiinnt af hendi aftur til fyrirsvarsmanns stefnda. Til hægðarauka hafi súgreiðsla skilað sér inn á reikning stefnda í stað þess að millilenda áreikningi fyrirsvarsmanns stefnda, enda hafi stefnda vantað fjármuni. Því séekki um kröfu stefnanda að ræða. Einnig sé sjálfstætt byggt á því að það sem útaf standi þegar skuldajöfnuður hafi verið framkvæmdur hafi fallið niður þegarstefnandi hafi verið losuð undan ábyrgðum á skuldum stefnda. Í þriðja lagi sé á því byggt aðkrafan sé niður fallin fyrir tómlæti. Stefnandi hafi gefið fyrirsvarsmannistefnda tilefni til að ætla að með skilnaðarsamningnum, dags. [...].[...] 2010,væri að fullu lokið þeirra lögskiptum og að stefnandi ætti engar frekari kröfurá stefnda eða fyrirsvarsmann stefnda. Í fjórða lagi sé á því byggt aðkrafa stefnanda sé niður fallin fyrir fyrningu, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007,um fyrningu kröfuréttinda. Sé fallist á kröfu stefnanda þá liggi fyrir að húnhafi verið niður fallin 20. febrúar 2012 fyrir fyrningu. Í fimmta lagi sé á því byggt aðverði talið að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda þá beri eftir sem áður aðsýkna stefnda, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga, þar sem það sé ósanngjarnt af hálfu stefnanda að krefjastefnda í ljósi lögskipta hennar við stefnda og fyrirsvarsmann stefnda, stöðumálsaðila og þeirra áhrifa sem slík niðurstaða myndi hafa á stöðufyrirsvarsmanns stefnda. Þá verði að líta til þeirra atvika við meintasamningsgerð sem falist hafi í óhagstæðum ytri aðstæðum hjá stefnda og síðariatvikum, einkum ytri þróunar og yfirlýsinga stefnanda og atferlis við skilnaðhennar og fyrirsvarsmanns stefnda. Líta verði til þeirrar staðreyndar að þóstefnandi hafi skilað hluta þeirra fjármuna sem hún hafi fengið fráfyrirsvarsmanni stefnda við fyrri skilnað, þá sé hún mun betur stödd en húnværi ef síðari skilnaðarsamningur hefði verið gerður með eðlilegum hætti, þ.e.allar eignir og allar skuldir hefðu komið að nýju til skipta og stefnandi hefðiþannig raunverulega þurft að sæta sömu skerðingu eigna og stefndi ogfyrirsvarsmaður stefnda vegna bankahrunsins. Sé í þessum efnum vísað tilársreikninga stefnda sem sýni að [...]. Stefndi kveðst byggja varakröfusína á því að krafa stefnanda geti ekki numið hærri fjárhæð en 7.500.000 -5.640.093 = 1.859.907 krónur, þ.e. stefnufjárhæðinni að frádreginni þeirrikröfu stefnda sem rakin sé í umfjöllun hér að framan um aðalkröfu hans. Varðandi kröfu um málskostnaðkveðst stefndi vísa til almennra reglna, sbr. XXI. kafla laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. IV Í máli þessu deila aðilar um þaðhvort stefnandi eigi kröfu á hendur hinu stefnda einkahlutafélagi vegnagreiðslna sem óumdeilt er að runnu af bankareikningum stefnanda 20. febrúar2008 inn á bankareikning stefnda, samtals að fjárhæð 7.500.000 krónur. Stefnandi byggir á því að um lánhafi verið að ræða sem ætlast hafi verið til að yrði endurgreitt er húnkrefðist þess síðar og hefur lagt málið upp eins og um einfalt innheimtumál séað ræða þótt bersýnilegt sé að greiðslan tengist fremur hjónaskilnaði hennar ogfyrirsvarsmanns stefnda en því að hún hafi staðið í viðskiptasambandi við hiðstefnda einkahlutafélag. Af hálfu stefnda hefur því á hinn bóginn ekki veriðborið við að málið sé höfðað gegn röngum aðila, þótt málsástæður stefnda lútimeira eða minna að lögskiptum hjónanna. Við munnlegan málflutning komfram að stefndi byggi aðallega á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi aldreieignast neina kröfu á hendur félaginu, enda hafi hún með framangreindumgreiðslum sínum verið að „skila“ hluta þeirra 18 milljóna króna sem hún hafifengið greiddar á grundvelli fjárskiptasamnings hennar og fyrirsvarsmannsstefnda við skilnað þeirra að borði og sæng í [...] 2007. Sé á því byggt aðréttaráhrif þess fjárskiptasamnings hafi fallið niður er hjónin tóku upp samvistirað nýju. Mótmælti stefnandi þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Þóttframsetning þessarar málsástæðu hefði að ósekju mátt vera skýrari í greinargerðstefnda á hún sér þar fullnægjandi stoð. Verður mótmælum stefnanda því hafnað. Skilja verður málatilbúnaðstefnda svo að byggt sé á því að á stefnanda hafi hvílt skylda til þess aðendurgreiða þá fjármuni sem hún hafði fengið í sinn hlut við fjárskipti þeirrahjóna í [...] 2007 eftir að þau tóku upp samvistir að nýju. Án þess að hérverði tekin sérstök afstaða til þess hvort réttaráhrif fjárskiptasamningshjónanna hafi fallið niður í samræmi við ákvæði síðari málsliðar 35. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993, þá verður ekki séð að í því ákvæði felist fyrirmælium að eignum sem skipt hafi um hendur vegna fjárskipta hjóna skuli „skilað“,heldur verður að líta svo á að hvort hjóna fari með forræði á þeirri eign semþað flytur í búið að nýju, sbr. 4. gr. hjúskaparlaga og til hliðsjónar dómHæstaréttar frá 5. maí 2006 í máli nr. 216/2006, þar sem við túlkun 111. gr.laganna var talið að leggja yrði endurnýjaða sambúð hjóna að jöfnu við stofnunhjúskapar. Verður því ekki séð að á stefnanda hafi hvílt nein skylda ágrundvelli tilvitnaðs lagaákvæðis til að „skila“ því fé sem hún hafði fengið ísinn hlut við fjárskipti þeirra hjóna, hvorki til eiginmanns síns né til hinsstefnda einkahlutafélags, þaðan sem hluti af greiðslum til stefnanda samkvæmtfyrri fjárskiptasamningi hjónanna kom eins og rakið er í málavaxtalýsingu íkafla I. Ekki er á því byggt af hálfustefnda að um örlætisgerning hafi verið að ræða. Þótt óumdeilt sé að ekki hafiverið samið um það hvenær féð skyldi endurgreitt, hefur stefndi ekki sýnt framá að endurgreiðslu hafi ekki verið vænst síðar. Samkvæmt framanrituðu verðurfallist á það með stefnanda að greiðsla hennar á 7,5 milljónum króna þann 20.febrúar 2008 inn á bankareikning hins stefnda einkahlutafélags hafi falið í sérlán. Er viðurkennt af hálfu fyrirsvarsmanns stefnda að allt frá samvistarslitumþeirra hjóna í janúar 2010 hafi stefnandi ítrekað gert kröfu um endurgreiðslufjárins og verður að miða við að krafan hafi verið orðin gjaldkræf. Víkur þá að þeirri málsástæðustefnda að stefnandi hafi með bindandi hætti fallið frá öllum öðrum kröfum áhendur hinu stefnda einkahlutafélagi og fyrirsvarsmanni þess en þeim sem framkomi í skilnaðarsamningi hennar og fyrirsvarsmannsins, dags. [...].[...] 2010.Við skýrslugjöf fyrir dómi kom fram að stefnandi og fyrirsvarsmaður stefndanutu ekki lögfræðilegrar ráðgjafar við gerð síðara skilnaðarsamningsins heldurbyggðu á hinum eldri samningi sem saminn hafði verið af lögmanni. Í framburðistefnanda kom fram að krafa hennar hafi verið til umræðu í aðdragandaundirritunar samningsins en hún hafnaði því alfarið að hafa fallið frá kröfunnivið gerð skilnaðarsamningsins. Af hálfu stefnda er aftur á móti bent á aðtölvubréf sem gengu milli hjónanna í aðdraganda undirritunar síðariskilnaðarsamnings þeirra og lögð hafa verið fram, styðji staðhæfingar hans umað stefnandi hafi fallið frá kröfu sinni gegn því að fyrirsvarsmaður stefndakeypti af stefnanda bifreiðina [...], eins og greinir í d-lið 8. gr.samningsins. Fyrir þeirri staðhæfingu ber stefndi sönnunarbyrði. Þótt ljóstmegi vera af framlögðum tölvupóstsamskiptum á tímabilinu mars—júní 2010 aðkrafa stefnanda um endurgreiðslu umræddra 7,5 milljóna króna hafi komið tilumræðu í aðdraganda gerðar skilnaðarsamningsins, er jafn ljóst að hvergi er ísamningnum minnst á þessa kröfu. Þá liggur fyrir að í aðdraganda undirritunarsamningsins barst stefnanda bréf frá lögmanni eiginmanns síns, dags. 28. apríl2010, þar sem fram kom að henni bæri að beina kröfu sinni að hinu stefndaeinkahlutafélagi, enda væri hún fyrirsvarsmanni þess óviðkomandi. Aðframanrituðu virtu þykir gegn mótmælum stefnanda ósannað að stefnandi hafi meðbindandi hætti fallið frá kröfu sinni á hendur hinu stefnda félagi við gerðskilnaðarsamnings hennar við fyrirsvarsmann stefnda á árinu 2010 og verðurþeirri málsástæðu stefnda hafnað. Sýknukrafa stefnda og varakrafahans um lækkun á dómkröfu stefnanda er ennfremur reist á yfirlýsingu hans umskuldajöfnuð vegna kröfu sem stefndi kveðst eiga á hendur stefnanda, samtals aðfjárhæð 5.640.093 krónur, sem nánar er sundurliðuð í kafla III hér að framan.Við munnlegan málflutning var því mótmælt af hálfu stefnanda að sýnt hafi veriðfram á nokkra skuld stefnanda við hið stefnda einkahlutafélag, þótt því væriekki mótmælt að inn á reikning stefnanda hafi borist greiðslur frá hinu stefndaeinkahlutafélagi að því marki sem gögn sýni fram á það. Þótt gögn málsins styðji aðnokkru leyti að fjárhæðir sem tilgreindar eru í greinargerð stefnda hafi runniðaf bankareikningi stefnda inn á bankareikning stefnanda á tilgreindumdagsetningum, þá er alls óljóst af málatilbúnaði stefnda á hvaða grundvellibyggt er á því að stefnandi standi í skuld við stefnda vegna þeirra greiðslna,sem og að stefndi eigi rétt til almennra vaxta eins og krafist er. Á yfirliti sem stefndi hefurlagt fram og sagt er vera samkvæmt bókhaldi hans er að finna sundurliðun á þeim4.550.000 krónum sem stefndi byggir á að stefnandi hafi skuldað honum fráhausti 2007. Til skýringar á þeirri fjárhæð kemur fram á yfirlitinu að um sé aðræða „viðskiptaskuldir eigendur“, þótt einn liðanna sé jafnframt merktur „Gr.laun A“, en skuldajafnaðarkrafan nær ekki til þess liðar. Stærsti liðurinn áyfirlitinu er liðurinn „millif. A“, dags. 29. október 2007, að fjárhæð4.250.000 krónur. Í framburði fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi kom fram aðnefnd greiðsla hafi verið liður í uppgjöri hans og stefnanda vegna skilnaðarþeirra að borði og sæng, þ.e. hluti af greiðslu hans samkvæmt fyrriskilnaðarsamningi á alls 18 milljónum króna. Jafnframt kom fram að stefnandihafi aldrei fengið fé að láni hjá félaginu. Verður að leggja þennan framburðfyrirsvarsmanns stefnda til grundvallar við úrlausn málsins. Hvað varðar þær greiðslur áárinu 2010, alls að fjárhæð 690.000 krónur, sem skuldajafnaðarkrafa stefndatekur til hefur stefndi ekki lagt nein gögn fram til stuðnings því að þessargreiðslur hafi yfirhöfuð runnið frá honum til stefnanda. Stefnandi lagði afturá móti fram yfirlit frá [...]. yfir millifærslur á bankareikning hennar fráhinu stefnda einkahlutafélagi á tímabilinu 1. janúar 2007 til 26. október 2010,þar sem greiðslur samkvæmt sundurliðun í greinargerð stefnda eiga sér ekkisamsvörun, nema hvað varðar greiðslu á 200.000 krónum þann 4. ágúst 2010. Ískýringu við þá greiðslu kemur fram „v/[...]“ og má því ætla að þar sé um aðræða greiðslu sem fyrirsvarsmanni stefnda bar persónulega að greiða samkvæmtskilnaðarsamningi aðila frá júlímánuði 2010. Með vísan til framanritaðs hefurstefndi ekki, gegn mótmælum stefnanda, sýnt fram á að hann eigi neina kröfu semskuldajafna megi á móti dómkröfu stefnanda og verður þeirri málsástæðu hafnað. Stefndi byggir kröfu sína umsýknu af kröfum stefnanda jafnframt á 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Vísar stefndi í þeim efnum einkum til lögskiptastefnanda og fyrirsvarsmanns stefnda, þ.e. fjárskipta þeirra vegna skilnaðar áárinu 2010 og þeirra áhrifa sem það hefði á stöðu fyrirsvarsmanns stefnda effallist yrði á kröfu stefnanda. Við mat um það hvort atvik séu með þeim hættiað til greina komi að víkja til hliðar endurgreiðsluskyldu stefnda samkvæmtþeim óskráða löggerningi sem lá til grundvallar láni stefnandi á 7,5 milljónum krónatil félagsins verður fyrirsvarsmanni stefnda og hinu stefnda einkahlutafélagiekki jafnað saman. Verður ekki á það fallist að atvik sem lúta að lögskiptumstefnanda og fyrirsvarsmanns stefnda í tengslum við skilnað þeirra feli í sérviðhlítandi rök fyrir því að víkja beri til hliðar endurgreiðsluskyldu hinsstefnda einkahlutafélags, heldur verði að leysa úr ágreiningi um þau lögskiptiá öðrum vettvangi. Verður framangreindri málsástæðu stefnda því hafnað. Hér að framan hefur verið komistað þeirri niðurstöðu að líta verði á þær greiðslur sem stefnandi krefstendurgreiðslu á sem lán til hins stefnda einkahlutafélags, sem fyrst hafi orðiðgjaldkræft á árinu 2010. Þegar af þeirri ástæðu og með vísan til 2. mgr. 5. gr.laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, verður að hafna þeirri málsástæðustefnda að krafa stefnanda sé fyrnd. Stefndi byggir ennfremur á þvíað stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við innheimtu kröfunnar. Eins og fyrrsagði er óumdeilt að stefnandi hafði uppi kröfu um endurgreiðslu lánsins íkjölfar samvistarslita hjónanna í janúar 2010 og liggur fyrir að til svarsþeirri kröfu barst stefnanda bréf lögmanns fyrirsvarsmanns stefnda, dags. 28.apríl 2010, þar sem fram kemur að kröfunni skyldi beint að félaginu enjafnframt að félagið væri yfirskuldsett og í raun gjaldþrota. Innheimtukröfunnar var síðan haldið áfram með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda,dags. 26. mars 2012. Eins og hér stendur á verður ekki fallist á það aðstefnandi hafi sýnt af sér tómlæti um innheimtu kröfunnar. Samkvæmt framanrituðu hefur öllum málsstæðumfyrir aðal- og varakröfu stefnda verið hafnað. Verður því að fallast á dómkröfustefnanda um greiðslu að fjárhæð 7.500.000 krónur úr hendi stefnda. Við munnlegan flutning málsinsdró stefnandi úr dráttarvaxtakröfu sinni þannig að upphafstímamarkdráttarvaxtakröfu hans miðast við 1. febrúar 2010 í stað fyrra tímamarkssamkvæmt stefnu. Er á því byggt að við þetta tímamark hafi stefnandi veriðbúinn að krefja stefnda með réttu um greiðslu. Upphafstímamarki dráttarvaxtahefur ekki verið mótmælt með rökstuddum hætti af hálfu stefnda. Verður þvífallist á kröfu stefnanda um dráttarvexti af dæmdri fjárhæð, þó þannig að miðaðsé við að upphafstími dráttarvaxta sé mánuði eftir framangreint tímamark, sbr.3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Með hliðsjón af atvikum öllumþykir rétt að hvor aðili beri sinn málskostnað. Hildur Briem héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisannadómarans. Dómsorð: Stefndi, B ehf., greiðistefnanda, A, 7.500.000 krónur, auk dráttavaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. mars 2010 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 73/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 12. mars 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með dómi Hæstaréttar 5. september 2008 í máli nr. 483/2008 var því slegið föstu að sterkur grunur léki á að varnaraðili hefði framið afbrot, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Gögn málsins gefa ekki tilefni til að því mati verði breytt. Varnaraðili hefur vísað til 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og talið að lagaákvæðið standi í vegi fyrir kröfu sóknaraðila. Fyrir liggur, svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði, að ákæra var gefin út á hendur varnaraðila 12. janúar 2009. Skilyrðum til framlengingar gæsluvarðhalds samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði er því fullnægt. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Það athugast að varnaraðili lýsti yfir kæru til Hæstaréttar við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar án þess að bókað væri í hvaða skyni kært var svo sem ber að gera samkvæmt orðum 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð hans sama dag var hins vegar úr þessu bætt. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkisaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði, með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi í 4 vikur eða til 12. mars 2009, kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að 10. júní sl. hafi hollenskur maður, A, fæddur 17. janúar 1938, verið handtekinn á Seyðisfirði við komu til landsins með Norrænu. Í húsbifreið hans hafi fundist 190.035,26 g af hassi, 1.679,49 g af marihuana og 1.305,23 g af kókaíni. Kærði A hafi viðurkennt að hafa komið með efnin til landsins. Hann hafi greint frá samskiptum sínum við íslenskan mann, sem hann kalli Kimma og sé talinn vera kærði, sem hann sagði hafa fjármagnað og skipulagt innflutning fíkniefnanna. Fram hafi komið hjá kærða A að þeirra á milli hafi verið samið um að kærði myndi greiða honum 30.000 evrur fyrir að annast flutninginn. Einnig hafi kærði A greint frá því að hann hafi á sama hátt komið með fíkniefni til landsins á árinu 2007 og þá einnig á vegum kærða. Kærði A hafi lýst því í framburði sínum að í fyrri ferðinni hafi fíkniefnin verið tekin úr bifreiðinni á Y, en þangað hafi hann farið eftir fyrirmælum kærða sem hafi sagt honum að hann ræki gufubaðið sem þar hafi verið starfrækt. Hann hafi einnig sagst, samkvæmt fyrirmælum frá kærða, hafa átt að fara á Y þegar hann kæmi til landsins núna í júní. Kærði hafi staðfest að hafa rekið gufuböðin sumarið 2007. Það liggi því fyrir skýr framburður kærða A um þátt kærða. Þar lýsi hann í smáatriðum skipulagningu og framkvæmd tveggja ferða hans til Íslands, annars vegar á árinu 2007 og hins vegar 2008, og þætti kærða, sem hann telji að hafi skipulagt og fjármagnað ferðirnar. Þegar báðir kærðu hafi verið komnir í lausagæslu í gæsluvarðhaldi á Litla-Hrauni, í september sl., hafi kærði A dregið framburð sinn gegn kærða til baka. Gögn liggi fyrir um að á þessum tíma hafi kærði rætt við kærða A og þannig haft áhrif á framburð hans. Litlar skýringar hafi fylgt breyttum framburði A og komi hann illa heim og saman við önnur gögn málsins. Sá framburður sem A hafi áður haldið sig við og staðfest fyrir dómi fái á móti stoð í öðrum gögnum málsins. Allar upplýsingar sem fram hafi komið við rannsókn lögreglu bendi til að „Kimmi“ sé X, kt. [...]. Við skýrslutökur hjá lögreglu hafi kærði alfarið neitað sök og kannist ekki við að þekkja kærða A. Héraðsdómur hafi úrskurðað um skyldu símafyrirtækja til að veita lögreglustjóra upplýsingar um númerið Z sem sé skráð á kærða. Upplýsingarnar sýni fram á að sími kærða hafi færst austur á land á nákvæmlega sömu tímum og kærði A hafi komið til landsins árið 2007 og fylgi síminn í raun staðsetningum á landinu, sem kærði A kveðist hafa verið með ,,Kimma“ á. Við fyrstu yfirheyrslu hafi kærði alfarið neitað að þekkja kærða A og að hafa hitt hann hér á landi. Þegar framangreindar símaupplýsingar hafi verið bornar undir kærða þá hafi hann sagst bara ferðast mikið um landið en ekki getað skýrt ferðir sínar nánar. Við yfirheyrslu hjá lögreglu hinn 16. júlí 2008 hafi kærði svo breytt framangreindum framburði sínum og kvaðst hafa hitt Spánverja að nafni ,,Rabido“ hinn 5. júlí 2007 á Seyðisfirði. Hafi Spánverjinn verið á rauðum húsbíl og hafi kærði sagst hafa hitt hann vegna samkomulags sem hann hefði gert við spænska ferðaskrifstofu um að fylgja hópi spænskra ferðamanna um Ísland, en þessi Spánverji hafi komið einn til landsins. Lögregla hafi reynt að fá staðfestingu á þessum framburði kærða en umrædd ferðaskrifstofa finnist hvergi á Spáni. Við skoðun á tölvu kærða hafi fundist skrá undir heitinu „contacts“ og hafi þar verið að finna nafnið Rabit og undir því sé skráð hollenskt farsímanúmer kærða A. Greind færsla hafi verið færð í tölvuna 20. maí 2007, daginn eftir að kærði hafi komið til Íslands úr ferð frá Hollandi. Við skoðun á dagatali í farsíma kærða hafi verið skráðar áminningar 8. og 9. júní sl. – „Eric /Rabit“, sem bendi til þess að áminning sé um komu kærða A til landsins, en hann hafi verið handtekinn hinn 10. júní sl. Í dagatali í farsíma kærða hafi einnig fundist áminning 17. janúar, áminningin sé „Rabit“, en 17. janúar sé afmælisdagur kærða A. Skoðun á símanúmerinu Þ sem kærði A hafi við yfirheyrslur sagt vera símanúmer ,,Kimma“ hafi sýnt fram á að símarnir Z, sem sé skráður á kærða, og Þ hafi í fjölmörg skipti verið staðsettir á sama stað á landinu. Þá beri símarnir áþekka kveðju í talhólfi og hljómi röddin í talhólfunum eins. Gögn lögreglu sýni fram á ítrekuð samskipti Þ við kærða A á árinu 2008 og hafi hann sagt þessi símtöl snúast um að „Kimmi“ hafi verið að boða komu sína til Amsterdam og þá að boða til fundar. Þessi símtöl hafi iðulega farið fram 1-2 dögum áður en gögn lögreglu sýni að kærði hafi ferðast til Amsterdam. Í minnisbók í eigu A, sem haldlögð hafi verið í þágu rannsóknarinnar, séu hvoru tveggja símanúmerin Z og Þ undir nafninu „Kimi“. Í myndsakbendingu hjá lögreglu sem staðfest hafi verið fyrir dómi, hafi A bent á kærða sem „Kimma“, skipuleggjanda innflutnings, bæði árið 2007 og 2008, og eiganda þeirra fíkniefna sem flutt hafi verið til landsins. Hafi kærði A sagst hafa hitt „Kimma“ oftar en einu sinni í Amsterdam þar sem lagt hafi verið á ráðin um innflutninginn og þegar hann hafi komið til Íslands árið 2007. Kærði A hafi dregið greindan framburð til baka hjá lögreglu. Gögn frá símafyrirtækjum beri einnig með sér samskipti milli símanúmersins Þ og númera frá þýsku pari sem komið hafi til landsins í haustbyrjun 2007 á húsbíl með ferjunni Norrænu. Grunur sé um að þýska parið hafi komið til Íslands í sama tilgangi og kærði A, þ.e. til að flytja inn fíkniefni til landsins að beiðni kærða. Við yfirheyrslur hjá lögreglu hafi kærði viðurkennt að hafa hitt umrætt par hér á landi sumarið 2007 í þeim tilgangi að sýna þeim landið. Rannsóknaraðgerðir hafi farið fram í Þýskalandi á grundvelli réttarbeiðni sem þangað hafi verið send. Þar hafi komið fram að karlmaðurinn, sem hafi komið til landsins, og móðir hans hafi tjáð sig við lögreglu um að hafa verið í símasamskiptum við kærða, en skv. símagögnum sjáist engin samskipti þeirra á milli, aðeins samskipti við farsímanúmerið Þ, sem eins og áður greini sé númer „Kimma“. Húsleit hafi farið fram hjá greindum aðilum og fundist þar lítið magn af kannabisefnum. Gögn frá símafyrirtækjum beri einnig með sér samskipti kærða við spænskt símanúmer, en hinn 23. ágúst 2007, sama dag og kærði A hafi farið frá Íslandi eftir ætlaðan fyrri innflutning fíkniefna sem hann greini frá, hafi sama spænska símanúmerið verið í samskiptum við síma kærða Z, kl. 13.32, stutt samtal, og við síma kærða A kl. 13:34, en því símtali hafi ekki verið svarað. Að lokum hafi verið hringt úr sama spænska númeri í númer ,,Kimma“, Þ. Auk framangreinds hafi verið að finna hollenskt farsímanúmer undir nafninu „Kimi“ í síma kærða A. Sama símanúmer sé undir nafninu “MU MU NI” í síma kærða, en hann kveði um að ræða dreng af arabískum uppruna sem hann hafi ekki getað gert frekari grein fyrir. Við hringingu í greint númer komi eins svörun og á talhólfi Þ og talið að um kærða sé að ræða. Þá veki það athygli að öryggisnúmer inn í talhólf símans sé sama og pin númer inn á gsm síma kærða og sama númer sé öryggisnúmer inn í talhólf símans Þ. Sé grunur um að greint hollenskt farsímanúmer hafi verið notað af kærða er hann hafi verið staddur erlendis í samskiptum við ætlaða samstarfsaðila. Á grundvelli réttarbeiðni sem send hafi verið hollenskum lögregluyfirvöldum hafi borist gögn varðandi notkun á greindu hollensku símanúmeri. Komi þar fram að símanúmerið hafi verið notað í símtækið sem kærði hafi notað fyrir sitt persónulega símanúmer. Þá beri gögnin með sér samskipti á milli greinds hollensks símanúmers, símanúmers kærða A og símanúmers áðurgreindrar Anat. Komi notkunin heim og saman við gögn lögreglu um ítrekaðar ferðir kærða til Amsterdam. Við skoðun lögreglu á gögnum frá Hollandi um símanotkun kærða A komi fram símtöl við spænskt símanúmer sem kærði hafi kannast við hjá lögreglu að vera notandi að og sé skráð í síma kærða A undir „Kimi“. Í skýrslutökum hjá lögreglu hafi kærði neitað því að hafa haft nokkur samskipti við kærða A eftir að þeir hittust á Íslandi árið 2007, sem stangist á við notkun símanna. Gögn þessi renni frekari stoðum undir ætlaðan þátt kærða í hinu stórfellda fíkniefnabroti. Það sé því mat ákæruvalds að sterkur grunur sé um að kærði hafi átt þátt í að flytja til landsins mikið magn fíkniefna ætluðu til söludreifingar hér á landi, m.a. með skipulagningu og fjármögnun innflutningsins. Ætlað brot kærða teljist varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga en brot gegn ákvæðinu varði fangelsi allt að 12 árum. Málið hafi borist ríkissaksóknara mánudaginn 15. desember sl. Ákæra hafi verið gefin út hinn 12. janúar sl. og málið þingfest 21. janúar sl. Aðalmeðferð sé fyrirhuguð dagana 23. og 24. febrúar nk. Kærði hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald hinn 2. júlí 2008 á grundvelli a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, og setið í gæslu á grundvelli þess ákvæðis til 3. september sl. Þann dag hafi héraðsdómur hafnað kröfu lögreglustjóra um að kærða yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi og þá á grundvelli 2. mgr. 103. gr. sömu laga, sbr. nú 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála, og úrskurðaði hann þess í stað til þess að sæta farbanni. Hæstiréttur hafi breytt niðurstöðu héraðsdóms og dæmt kærða til að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. ákvæðisins. Hann hafi síðan þá setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. Almannahagsmunir krefjist þess að ákærði verði í gæsluvarðhaldi uns dómur gangi í máli hans og sé vísað til dómvenju í þeim efnum, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 154/2006, 522/2006, 590/2007, 589/2007 og 635/2007. Í dómum Hæstaréttar í málum nr. 483/2008, 548/2008 og 687/2008 hafi rétturinn staðfest úrskurði héraðsdóms um að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. nú 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, og tilvitnaðra lagaákvæða sé þess krafist að framangreind krafa nái fram að ganga. Fallist verður á að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að ákærði hafi með fyrrgreindri háttsemi gerst sekur um brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem varðað geti allt að 12 ára fangelsi. Brotið sem ákærði er grunaður um er þess eðlis að telja verður gæsluvarðhaldið nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar. Skilyrði eru því fyrir gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákæra hefur verið gefin út vegna ofangreindrar háttsemi ákærða og er aðalmeðferð málsins fyrirhuguð 25. og 26. febrúar nk. Þykir ekki ástæða til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma en krafist er. Er því fallist á kröfu ríkissaksóknara um áframhaldandi gæsluvarðhald eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Ákærði, X, kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi í 4 vikur eða til 12. mars 2009, kl. 16.00.
Mál nr. 749/2015
Nauðungarsala Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
L ehf., síðar B ehf., gaf út tvö skuldabréf árið 1998 til B sem tryggð voru með veði í fasteign félagsins. Árið 2011 afsalaði B ehf. eigninni til H ehf. Vegna vanskila á skuldabréfunum krafðist B þess að fasteignin yrði seld á nauðungarsölu og var svo gert árið 2014. H ehf. hafði uppi mótmæli gegn frumvarpi til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar, meðal annars á þeim grundvelli að um ólögmæt gengistryggð lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða. Sýslumaður taldi að andmæli H ehf. gæfu ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu en bókaði í gerðarbók að aðilar hefðu lýst því yfir að leitað yrði úrslausnar héraðsdóms um ákvörðun hans. Í viðauka við frumvarpið hafi hins vegar verið bókað að aðilar myndu ekki leita úrlausnar héraðsdóms um meðferð málsins og úthlutun samkvæmt frumvarpinu og var í því sambandi vísað til fyrirliggjandi yfirlýsinga lögmanna aðila þess efnis. Gekk sýslumaður frá úthlutun samkvæmt frumvarpinu og greiddi kröfu B. Í málinu krafðist H ehf. þess að viðurkennt yrði að umrædd veðskuldabréf væru bundin ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Í dómi Hæstaréttar kom fram að H ehf. hefði hvorki neytt þess úrræðis að bera ágreining um frumvarp sýslumanns undir héraðsdóm samkvæmt XIII. kafla laga nr. 90/1991, né gildi nauðungarsölunnar samkvæmt XIV. kafla laganna. Yrði því litið svo á að H ehf. hefði greitt kröfu B án fyrirvara. Gæti H ehf. því ekki nú gert þá kröfu að viðurkennt yrði að grundvöllur krafna B hefði verið ólögmætur enda fælist í henni krafa um álit dómstóla á lögfræðilegu efni en veitti ekki úrlausn um réttindi sem málssókn hans væri ætlað að tryggja. Væri slíkur málatilbúnaður í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu var málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 4. nóvember 2015. Hann krefst þess að að viðurkennt verði með dómiað veðskuldabréf nr. 701341 og 701357, útgefin af „Bör ehf.“ til gagnáfrýjanda 24. maí og 26. júní 1998,eins og þeim var breytt með viðaukum dagsettum 30. nóvember 2004, séu bundinólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómifyrir sitt leyti 14. janúar 2016. Hann krefst þess aðallega að málinu verðivísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms aðöðru leyti en því að málskostnaður í héraði verði hækkaður. Loks krefst hannmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómivoru skuldabréf þau sem mál þetta varðar gefin út af Lykilhótelum ehf., ersíðar fékk heitið Bör ehf., og voru þau tryggð með veði í fasteigninni „barnaskólaí Skútustaðahreppi (hótel ásamt öllum rekstrartækjum)“ sem þá var í eigulántaka. Vegna vanskila á skuldabréfunum krafðist gagnáfrýjandi þess aðfasteignin yrði seld nauðungarsölu og var svo gert 13. febrúar 2014. Hinn 22.maí 2014 var haldinn fundur um mótmæli gegn frumvarpi til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar. Þar komu fram mótmæliaf hálfu aðaláfrýjanda meðal annars vegna framangreindra veðskuldabréfa þar semhann taldi að um væri að ræða ólögmæt gengistryggð lán í íslenskum krónum.Sýslumaður taldi að andmælin gæfu ekki tilefni til breytinga á fyrirliggjandifrumvarpi til úthlutunar og var bókað í gerðabók að „aðilar lýsa því yfir aðleitað verði úrlausnar héraðsdóms Norðurlands eystra um þessa ákvörðun.“ Í viðauka við frumvarp að úthlutun söluverðs fasteignarinnar12. júní 2014 kom fram að krafa gagnáfrýjanda væri viðurkennd að fjárhæð212.936.252 krónur auk þess sem tekið var fram að fyrir lægi að aðilarnir mynduekki leita úrlausnar héraðsdóms um meðferð málsins og úthlutun samkvæmtfrumvarpinu. Var krafa gagnáfrýjanda greidd 27. sama mánaðar.Þegar til þess er litið aðaðaláfrýjandi neytti hvorki þess úrræðis að bera ágreining um frumvarpsýslumanns undir héraðsdóm samkvæmt XIII. kafla laga nr. 90/1991 né að beragildi nauðungarsölunnar undir héraðsdóm samkvæmt XIV. kafla laganna verðurlitið svo á að hann sem eigandi veðsins hafi greitt kröfu gagnáfrýjanda ánfyrirvara. Getur aðaláfrýjandi því ekki nú gert þá kröfu að viðurkennt verði aðgrundvöllur kröfu gagnáfrýjanda hafi verið ólögmætur enda felst í henni krafaum álit dómstóla á lögfræðilegu efni enveitir ekki úrlausn um réttindi sem málsókn hans er ætlað að tryggja. Slíkurmálatilbúnaður er í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Þegar af þeirri ástæðu verður að vísa máli þessu frá héraðsdómi.Aðaláfrýjandi verður dæmdur til aðgreiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Máliþessu er vísað frá héraðsdómi.Aðaláfrýjandi,Hótel Mývatn ehf., greiði gagnáfrýjanda, Byggðastofnun, samtals 1.500.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 6. ágúst 2015.I Mál þetta, sem tekið var tildóms 19. júní sl. var höfðað 7. nóvember 2014. Stefnandi er Hótel Mývatn ehf.,Seljugerði 12, Reykjavík. Stefndi er Byggðastofnun,Ártorgi 1, Sauðárkróki.DómkröfurStefnandikrefst þess að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf nr. 701341 og 701357,útgefin af Bör ehf. kt. [...] til stefnda hinn 24. maí 1998 og 26. júní 1998,eins og þeim var breytt með viðaukum dagsettum 30. nóvember 2004 séu bundinólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Þákrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að viðbættumvirðisaukaskatti úr hendi hans á grundvelli 2. mgr. 131. gr. laga um meðferðeinkamála en til vara á grundvelli 1. og 2. mgr. 130. gr. sömu laga. Lokskrefst stefnandi þess að dómurinn ákvarði stefnanda réttarfarssekt er renni íríkissjóð á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 135. gr. laga um meðferðeinkamála. II Vorið 1998 leitaði Bör ehf.,áður Lykilhótel ehf., sem á þessum tíma stundaði hótelrekstur, til stefnda, semer stofnun í eigu íslenska ríkisins, og óskaði eftir láni. Samkomulag varð umað stefndi lánaði Bara ehf. fé og í samræmi við það gaf félagið, hinn 24. maí1998, út veðskuldabréf nr. 701343 að fjárhæð 20.000.000 króna. Lánið varverðtryggt og tók verðtryggingin mið af vísitölu neysluverðs og bar bréfið áþeim tíma sem það var gefið út 7,7% vexti. Rúmum mánuði síðar, eða hinn 26.júní, gaf stefnandi út annað skuldabréf, nr. 701357, til stefnda með sömukjörum að fjárhæð 27.000.000 króna. Skuldabréfin voru bæði upphaflega tryggðmeð veði í eign stefnanda, Skútustaðaskóla þar sem í dag er rekið hótel. Bör ehf. stóð ekki í skilum viðendurgreiðslu lánanna. Af þeim sökum gerðu aðilar með sér samkomulag sem fólstí því að gerðir voru viðaukar við bréfin í október 1999 þar sem gjaldfallnarafborganir, vextir og dráttarvextir voru endurlánaðir og bætt við höfuðstólskuldarinnar. Hinn 30. nóvember 2004 voru aftur gerðir viðaukar við bréfin semfólu í sér annað og meira en fyrri viðaukar. Samkvæmt þessum viðaukum varhöfuðstól, vöxtum, vanskilum, dráttarvöxtum, ábyrgðar- og lántökugjöldum ííslenskum krónum breytt í nýjan höfuðstól sem ákveðinn var í evrum á gengi þessdags, 87,75 krónur fyrir hverja evru. Fyrra lánið, sem upphaflega var aðhöfuðstól 20.000.000 króna, var reiknað upp á nýtt í samræmi við framanritað ognam upphæð þess 38.889.830 krónum og samkvæmt því var nýr höfuðstóll ákveðinn443.188,95 evrur. Síðara lánið var umreiknað á sama hátt og nam höfuðstóll þess54.568.170 krónum eða 621.859,50 evrum. Enn voru gerðir viðaukar við bréfin ínóvember 2007 og þá var öllum vanskilum og kostnaði, reiknað í evrum, sem tilhafði fallið frá síðustu skilmálabreytingum bætt við höfuðstól lánanna sem núvar aftur tiltekinn í evrum. Fasteigninni sem veðskuldabréfinhvíldu á var hinn 1. ágúst 2011 afsalað til stefnanda. Í afsali vegna þeirrarsölu kemur fram að kaupverð sé að fullu greitt með því að stefnandi tók að sérað greiða lán sem hvíldu á eigninni og eru lánin sem getið er um hér að framanþar á meðal. Hinn 18. maí 2012 höfðaði Börehf. mál á hendur stefnanda og krafðist þess að viðurkennt yrði að lánin, eftirsíðastgreindu skilmálabreytingarnar, væru bundin ólögmætri gengistryggingu.Dómur gekk í því máli 29. nóvember 2013 og var stefndi sýknaður. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur uppkveðnum hinn 11. desember 2013 var bú Bara ehf. tekið tilgjaldþrotaskipta og Guðrún Helga Brynleifsdóttir hæstaréttarlögmaður skipaðurskiptastjóri. Stefndi lýsti kröfum vegna veðskuldabréfanna í búið, reiknuðumeins og fjárhæðirnar væru í erlendri mynt umreiknaðar í íslenskar krónur ogsamþykkti skiptastjóri þær sem veðkröfu samkvæmt 11. gr. laga nr. 21/1991.Fyrirsvarsmaður Bara ehf. og stefnanda máls þessa, Jón Ragnarsson fékk heimildskiptastjóra til að áfrýja dómi héraðsdóms frá 29. nóvember 2013 tilHæstaréttar Íslands. Stefnandi segir raunar í lýsingu sinni á málavöxtum aðslíkt leyfi hafi hann fengið hjá skiptastjóra eftir að búið var að gefa útáfrýjunarstefnu. Hins vegar fór svo að málið var fellt niður fyrir Hæstaréttiog dæmdi rétturinn ekki um annað en málskostnað.FasteigninSkútustaðaskóli var seld nauðungarsölu 13. febrúar 2014 en áður en til þess komhafði þáverandi lögmaður stefnanda mótmælt því að salan færi fram m.a. með þeimrökum að dómi héraðsdóms um lögmæti nefndra veðskuldabréfa hafi verið áfrýjaðtil Hæstaréttar. Þrátt fyrir andmæli stefnanda fór salan fram. Í framhaldi afþví gerði sýslumaður frumvarp að úthlutunargerð og sendi hlutaðeigandi aðilumtil skoðunar. Mótmæli bárust gegn frumvarpinu m.a. í þá veru að skuldirsamkvæmt veðskuldabréfum þeim sem áður eru nefnd væru í erlendri mynt og þáhefðu vextir glatað veðrétti sínum gagnvart síðari veðhöfum. Á fundi sýslumannsmeð veðhöfum hinn 22. maí 2014 fjallaði hann um ágreininginn og tók afstöðu tilhans. Gerði sýslumaður breytingu á frumvarpinu í þá veru að hluti vaxta aflýstum kröfum stefnda færðust aftar í veðröð en þeir voru engu að síður innan úthlutunar.Stefnandi, sem uppboðsþoli, lýsti því yfir að hann myndi leita úrlausnarhéraðsdóms um ákvarðanir sýslumanns en af því varð þó ekki og þar með urðuákvarðanir sýslumanns endanlegar. Stefndi fékk kröfur sínar að fullu greiddarhinn 27. júní 2014 með greiðslu á 212.936.252 krónum. Stefnandisegir í lýsingu sinni á málavöxtum að skömmu eftir að endanlegt frumvarpsýslumanns lá fyrir hafi forsvarsmönnum Bara ehf. borist gögn sem lögmaðurstefnda lagði fram í Hæstarétti vegna áfrýjunar nefnds dóms og þá fyrst hafiþeim orðið ljóst að skiptastjóri þrotabúsins hafði þegar á skiptafundi hinn 6.mars 2014 samþykkt kröfur stefnda í búið og fallist á fjárhæð þeirra eins ogþeim var lýst. Þetta hafi skiptastjóri gert þó áfrýjunarfrestur væri ekkiliðinn. Þar sem afstaða skiptastjóra sé endanleg hafi ekki lengur veriðgrundvöllur fyrir áfrýjun málsins og því hafi það verið fellt niður meðyfirlýsingu til Hæstaréttar dagsettri 15. október 2014. Stefnandi krafðist þess að máliþessu yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu hans var hafnað með úrskurði dómsins20. mars sl. IIIMálsástæður og lagarök Stefnandi segir ágreiningslaustað hin upphaflegu veðskuldabréf hafi verið lögmæt íslensk verðtryggð lán, tengdvísitölu neysluverðs. Ágreiningur sé því einvörðungu um það hvers konareðlisbreyting hafi orðið á veðskuldabréfunum með viðaukum þeim sem gerð voruvið lánin í lok nóvember 2004, þ.e hvort þeim hafi verið breytt yfir í lögmæterlend lán eða hvort verðtryggingarviðmiði lánanna hafi verið breytt úrvísitölu neysluverðs yfir í gengisviðmið evru. Stefnandi heldur því fram að hiðfyrrnefnda eigi við.Stefnanditelur að í dómi í máli Bara ehf. gegn stefnda, þar sem dómurinn komst að þeirriniðurstöðu að lánunum hafi verið breytt í lán í erlendri mynt hafi dómurinnvæntanlega byggt á fordæmum Hæstaréttar í málum þar sem tilgreining höfuðstólslánasamninga var í erlendum gjaldmiðlum. Í þessu sambandi sé iðulega vísað ídóm Hæstaréttar í máli nr. 524/2011 líkt og rétturinn sjálfur hafi gert í málumvarðandi samninga af tiltekinni tegund. Niðurstaða Hæstaréttar í nefndu málibyggi á fjórum atriðum sem rétturinn tiltaki sem einkenni erlendra lána ogleiði til þeirrar niðurstöðu að um lögmætt erlent lán sé að ræða. Í dóminumsegi um þetta efni: „Viðúrlausn þess hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum er að ræða eða ólögmættgengistryggt lán í íslenskum krónum er fyrst að líta til heitis skuldabréfsinsen fyrirsögn þess er: „Skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum.“ Í öðru lagi aðlánsfjárhæðin er samkvæmt orðalagi skuldabréfsins fyrst tilgreind í þremurerlendum gjaldmiðlum, svissneskum frönkum, japönskum yenum og evrum, og síðanjafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Í þriðja lagi eru vextir samkvæmtskuldabréfinu til samræmis við að um erlent lán sé að ræða tilgreindir Libor ogEuribor vextir. Í fjórða lagi er til skilmálabreytingarinnar að líta, enfyrirsögn hennar er: „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendummyntum/mynteiningum“ og er jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum þar ekkigetið. Þegar framangreind atriði eru virt verður lagt til grundvallar að hérhafi verið tekið gilt lán í hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum.“Stefnandivísar til þess að í máli þessu sé heiti skuldabréfsins ekki erlent lán heldurveðskuldabréf og segir einnig í haus bréfsins að lánið sé verðtryggt. Þessiupphaflegu ákvæði veðskuldabréfanna haldist þrátt fyrir skilmálabreytingarnarenda segi skýrt í skilmálabreytingunum „Veðskuldabréfið er óbreytt að öðruleyti en að framan greinir og er breytinganna getið á frumskjalistofnunarinnar.“ Með vísan til þessa er ljóst að heiti bréfanna haldast óbreytteftir skilmálabreytingarnar. Stefnandibyggir jafnframt á því að efni skilmálabreytinganna sé ekki með sama hætti og ínefndum dómi Hæstaréttar. Þannig sé fyrirsögn skilmálabreytinganna ekki„Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum“ heldur einfaldlega „viðaukivið skuldabréf.“ Hvorki í upprunalegu bréfunum né í viðaukum við þau sé þessgetið að um erlent lán sé að ræða. Þá bendir stefnandi á að Hæstiréttur hafi ínefndum dómi talið það skipta máli að jafnvirðis fjárhæða í íslenskum krónum séekki getið í skilmálabreytingu. Í skilmálabreytingu þeirra lána sem hér er umþrætt sé fjárhæðar í íslenskum krónum skýrlega getið. Að þessu virtu telurstefnandi ljóst að efni þeirra gerninga sem hér sé um þrætt sé ekki sambætilegtvið þær aðstæður sem voru uppi og dæmt var um með dómi Hæstaréttar í máli nr.524/2011 og öðrum sambærilegum síðari dómum. Stefnandibyggir á því að veðskuldabréfin, fyrir og eftir skilmálabreytingu þeirra, séulán í íslenskum krónum en höfuðstóll þeirra sé verðtryggður. Upphaflega hafivertryggingin verið vísitala neysluverðs en eftir skilmálabreytinguna hinn 30.nóvember 2004 hafi viðmið verðtryggingarinnar verið evra. Í þessu efni bendirstefnandi á að í skilmálabreytingunum er tekið fram að upphaflegu skuldabréfinhaldist „óbreytt að öðru leyti en að framan greinir“. Af þessu leiði aðeinungis upphafákvæði veðskuldabréfanna um höfuðstól og vexti o.s.frv. breytisten önnur ákvæði bréfanna haldist óbreytt. Því haldist ákvæði þeirra sem segirað verðtrygging nái til höfuðstóls lánsins, verðbóta, vaxta, dráttarvaxta oghverskyns kostnaðar þ.á.m innheimtu- og lögfræðikostnaðar allt að enguundanskyldu. Einnig haldist óbreytt heiti og haus bréfanna en þar segi að þauséu vertryggð lán og veðskuldabréf. Þetta styðji eindregið þá niðurstöðu aðlánin séu verðtryggð, upphaflega með viðmið við vísitölu neysluverðs en síðarmeð viðmið gengi evrunnar. Stefnandistyður kröfur sínar einnig við það að samkvæmt dómum Hæstaréttar Íslands sénægilegt að efni eða orðalag samnings sé óljóst um það hvort lán sé erlent eðatengt gegni erlendra gjaldmiðla, þannig að leiði til þess að horfa þurfi áraunverulega framkvæmd samningsins. Í nefndum dómi réttarins í máli nr.524/2011 hafi það verið mat dómsins, með vísan til hinna fjögurraframangreindra atriða, að um ótvírætt erlent lán væri að ræða samkvæmt orðalagisamningsins og því þyrfti í því tilviki ekki að horfa til raunverulegrarframkvæmdar. Stefnandi vísar hvað þetta varðar til dóms Hæstaréttar í máli nr.70/2014. Í þeim dómi hafi samningurinn sem þar var til umfjöllunar skýrlegatilgreint samningsverð og einstakar afborganir/leigugreiðslur í erlendumgjaldmiðlum. Hins vegar hafi dómurinn talið að önnur ákvæði í samningnum væruekki nægilega skýr. Í dóminum komi fram að af efni samningsins yrði ekki ráðiðhvort um væri að ræða gilt lán í erlendum myntum eða ólögmætt gengistryggt lání íslenskum krónum. Yrði því að líta til fyrirliggjandi gagna um efndir ogframkvæmd samningsins. Af þeim var ráðið að lánsfjárhæðin hefði verið greidd útí íslenskum krónum, auk þess hafi afborganir og vextir verið greiddar í sömumynt. Þetta hafi síðan leitt til þess að rétturinn kvað upp úr með það að lániðhafi verið í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla og í andstöðuvið fyrirmæli laga nr. 38/2001.Afþessum sökum byggir stefnandi á því að efni og orðalag þeirra löggerninga semdeilt er um í máli þessu, eins og þeim var breytt með skilmálabreytingum í loknóvember 2004, sé ekki nægilega skýrt svo hægt sé að komast að niðurstöðu umraunverulegt inntak og eðli samninganna, nema með því að líta tilraunverulegrar framkvæmdar þeirra. Stefnandivísar til þess að ómumdeilt sé að lánsfjárhæðir hafi upphaflega verið greiddarí íslenskum krónum og ávallt hafi verið greitt af þeim í þeirri mynt. Einnig séóumdeilt að þegar skilmálabreytingar voru gerðar hafi engin breyting orðið þará. Engir fjármunir hafi skipt um hendur af því tilefni heldur hafi framkvæmdlánasamninganna verið óbreytt nema hvað varðar viðmið verðtryggingar. Telurstefnandi því ljóst að skilmálabreytingarnar hafi ekki haft annan efnislegantilgang en þann að breyta vertryggingarviðmiði upphaflegu veðskuldabréfannayfir í evru. Þar með blasi við að lánið sé ólögmætt gengistryggt lán ískilningi 13. og 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.Stefnandivísar máli sínu til stuðnings einnig til þess munar sem sjá má á greiðsluseðlumfrá stefnda annars vegar áður en dómar Hæstaréttar frá 16. júní 2010 umólögmæti gengistryggðar lána voru kveðnir upp og eftir þann tímapunkt. Ágreiðsluseðli dagsettum 1. ágúst 2005 segi „Verðtrygging nú: EUR“og þar meðgefið til kynna að notast hafi verið við evru sem verðtryggingu. Ágreiðsluseðli dagsettum 10. febrúar 2012 hafi þessari tilgreininguverðtryggingar hins vegar verið skipt út og þess í stað standi „Mynt EUR“. Afþessum mismun megi ráða að eftir að Hæstiréttur hafði dæmt að verðtrygging íformi gengistryggingar væri ólögmæt þá hafi stefndi breytt greiðsluseðlum sínumþannig að svo liti út að hann hefði veitt stefnanda lán í erlendri mynt en ekkilán bundin við gengi erlendrar myntar. Þannig liggi fyrir að stefndi hafiákveðið að breyta orðalagi greiðslukvittana en það hafi hann ekki gert í öðrumtilgangi en að reyna að fela þá staðreynd að hann hafði sjálfur litið þannig aðsamningana að þeir væru gengistryggðir. Í þessu felist viðurkenning stefnda áréttarstöðunni sem skoða beri í því ljósti að stefndi er sérfróður aðili ásviði fjármála og lögfræði. Aðili í slíkri stöðu verði að bera ábyrgð áyfirlýsingum sem þessum enda gat honum ekki dulist hvað fælist í orðalagi semþessu. Af þessu sökum geti stefndi ekki haldið því fram, gegn fyrriviðurkenningu, að veðskuldabréfin séu ekki gengistryggð. Aukalls þess sem að framan er rakið telur stefnandi það styðja kröfur sínar að viðgerð skilmálabreytinganna í lok nóvember 2004 sá stefndi ekki ástæðu til aðgefa út ný skuldabréf og því séu fjárhæðir gildandi veðskuldabréfa í íslenskumkrónum og veðréttur stefnda í fasteign samkvæmt þinglýsingarvottorði ennmiðaður við íslenskar krónur. Þá telur stefndi það styðja kröfur hans aðstefndi meðhöndli lánin sem íslensk lán við innheimtu þeirra. Í þessu efnivísar stefnandi t.d. til þess að í greiðsluáskorun stefnda frá 23. september2013 séu skuldirnar eingöngu tilgreindar í íslenskum krónum, höfuðstóll, vextirog heildarfjárhæð útistandandi skulda. Hvergi sé hins vegar minnst á erlendamynt. Stefndireisir kröfu sína um sýknu á því að stefnanda skorti aðild að málinu. Bör ehf.hafi rekið mál á hendur stefnda vegna sömu veðskuldabréfa og krafist þess aðþau yrðu dæmd ólögmæt erlend lán. Stefnandi hafi ekki átt aðild að því máli þósvo hann væri samkvæmt afsali samningsbundinn Börum ehf. um að greiða skuldirþess félags við stefnda. Stefnandi hafi ekki óskað eftir því að lánunum yrðiskuldskeytt á hans nafn og því hafi stefndi litið svo á að stefnandi væriveðsali en ekki skuldari að lánunum. Stefnandi, sem sé félag í eigu og undirstjórn sama aðila og Bör ehf. virtist einnig líta svo á, að fyrra málið áhendur stefnda hafi verið rekið í nafni þess félags en ekki stefnanda. Þettaleiði til þess að stefnandi eigi ekki aðild að máli þessu. Í þessu sambandibreyti engu þó stefnandi hafi verið veðsali á grundvelli samningssambands viðBör ehf. en að þeim samningi hafi stefndi ekki átt aðild og ekki samþykkt fyrirsitt leyti. Telji stefnandi sig hafa ofgreitt á grundvelli þesssamningssambands þá verði stefnandi að snúa sér að þrotabúi Bara ehf. með þákröfu sína. Stefndibyggir einnig á því að hann hafi lýst kröfum samkvæmt veðskuldabréfunum íþrotabú Bara ehf. og kröfurnar hafi verið samþykktar líkt og áður er rakið. Súákvörðun hafi verið endanleg samkvæmt 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 og þvífái dómstólar ekki haggað. Bendir stefndi á dóma Hæstaréttar í málum nr.116/2013 og 462/2014 í því sambandi.Stefndivísar einnig sjálfstætt til þeirra málsástæðna sem hann hafði uppi í máli Baraehf. á hendur honum og áður hefur verið getið, nr. E-40/2012. Í því máli og þarmeð þessu byggði stefndi á því að lán þau sem stefnandi fékk á árinu 1998 hafiverið íslenskum krónum en höfuðstóll þeirra bundinn við vísitölu neysluverðssvo sem algengt var með lán á þessum tíma. Stefnda hafi hins vegar veriðóheimilt að veita óvertryggð lán en honum hafi verið heimilt að endurlánaerlent lánsfé. Stefndi bendir á að í bréfi frá forsvarsmanni stefnda, dagsett13. desember 2009, komi fram að hann hafi óskað eftir því að lánunum yrðibreytt í „gengistryggð lán“ eins og það er orðað. Stefndi hafi orðið við óskstefnanda um að veita honum erlent lán en í því hafi ekki falist að það værigengistryggt svo sem stefnandi heldur fram. Gengistrygging í samningum ogskjölum stefnda vísi til þeirrar þróunar sem getur orðið á höfuðstól hinserlenda láns miðað við nafnvirði íslenskrar krónu. Stefndi kveðst, í stað þessað útbúa ný skuldabréf með tilheyrandi kostnaði og töfum, hafa útbúið viðaukavið eldri bréfin. Í viðaukanum komi skýrt fram að stefnandi skuldi stefnatilgreindar fjárhæðir í evrum. Skuldbindingin sjálf sé í erlendum gjaldeyri ogengin binding eða viðmið við íslenska krónu. Af þessum sökum fari lánin ekki íbága við 13. og 14. gr. sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Viðaukarnir séu því ekkií íslenskum krónum líkt og upphaflegu lánin voru. Hefði ætlunin eingöngu veriðsú að falla frá bindingu höfuðstóls lánanna við vísitölu neysluverðs hefðuviðaukarnir einfaldlega verið þess efnis. Stefnandi fór hins vegar ekki fram áslíka breytingu og þá var stefnda óheimilt að verða við slíku. Stefndi vísar einnig til þess aðí viðaukunum sé mælt fyrir um vaxtakjör á hinum erlendu lánum sem og ákvæði umdráttarvexti, hvorutveggja í samræmi við vaxtakjör sem voru á erlendum lánumstofnunarinnar sem voru frábrugðin vaxtakjörum lána í íslenskum krónum. Stefndi segir að með viðaukunumhafi eldri lán nr. S982091 og S982111 verið greidd upp og þau lánanúmer afmáð.Í þeirra stað hafi komið skuldbindingar stefnanda í evrum og þau lán fengið nýnúmer, þ.e. 701343 og 701357. Stefndi hafnar því að stefndi hafi ekki fengiðkaupnótur fyrir því að erlendar myntir hafi verið keyptar af honum og að hannhafi ekki fengið erlendar myntir til ráðstöfunar. Fullkomin reikningsskil fyriruppgreiðslu eldri lánanna hafi átt sér stað með viðaukunum. Þar sé gerð greinfyrir uppgreiðslu eldri lána og að hið nýja lánsfé hafi verið notað til þess. Þábendir stefndi á að stimpilgjöld hafi verið tekin af þeirri fjárhæð sem fólst íhækkun lánsfjárhæða sem sýni að um lántöku var að ræða. Stefnandi hafi ritaðundir þetta og í því felist samþykki hans fyrir móttöku hins erlenda lánsfjárog ráðstöfun þess. Stefndi heldur því fram að,eftir veitingu hinna erlendu lána, hafi greiðsluseðlar sem sendir vorustefnanda ævinlega verið í evrum. Þá vekur hann athygli á því að hann sélánastofnun en ekki viðskiptabanki. Stefndi feli viðskiptabönkum hins vegar aðtaka við greiðslum afborgana og vaxta fyrir sína hönd og ekkert sé því tilfyrirstöðu að taka við greiðslu í þeirri mynt sem greiðsluseðill tilgreinir.Stefndi kveðst hins vegar gera sér grein fyrir að þeir sem tekið hafa hjá honumlán hafi ekki allir tekjur í erlendri mynt. Af þeim sökum séu fyrirmæli prentuðá niðurlag greiðsluseðla stofnunarinnar um það með hvaða hætti skuli greitt aflánunum, þ.e að greiða skuli fjárhæð sem jafngildir þeirri sem stefndi þarf aðgreiða sínum viðskiptabanka til að fá þann fjölda evra sem nemur viðkomandiafborgun. Þetta fyrirkomulag sé eðlilegt og hafi lengi tíðkast og breyti þaðengu um efni lánasamningsins. Stefndi bendir á að stefnandi hafi fimm sinnumgreitt afborganir af láninu með evrum, síðast 12. nóvember 2007 alls 186.957,05evrur en frá þeim degi hafi þær greiðslur sem borist hafa stefnda verið íkrónum. Stefndi segir stefnanda haldaþví ranglega fram að allar færslur í tengslum við lánin hafi verið í íslenskumkrónum, sem síðan leiði til þess að lánin hljóti að vera í íslenskum krónum.Stefndi bendir á að í lögum nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram í 1. mgr. 7.gr. laganna að texti ársreiknings og samstæðureiknings sem samdir eru samkvæmtlögunum skuli vera á íslensku og fjárhæðir tilgreindar í íslenskum krónum. Hvorkistefnandi né stefndi hafi heimild til að færa bókhald sitt í erlendri mynt ogþví eigi undantekningarákvæði í 2. mgr. nefndrar 7. gr. ekki við. Þetta leiðitil þess að þeir sem eiga einhver viðskipti í erlendri mynt verða að umreiknahana í íslenskar krónur í bókhaldi sínu. Stefndi, eins og aðrar stofnanirríkisins, færi bókhald sitt í krónum en þar sem hann endurláni talsvert aferlendu fé sé haldið utan um lánasafn hans jafnt í íslenskum krónum og þeirrimynt sem við á. Þannig geti lántaki fengið upplýsingar um stöðu lána sinnahvort sem er í íslenskum krónum eða þeirri mynt sem lánuð var. Þetta haggi hinsvegar ekki gildi lánasamninga. Stefndi vísar einnig til þess aðþeir lánasamningar sem gerðir voru með viðaukum á árinu 2004 hafi veriðendurnýjaðir hinn 22. nóvember 2007. Þar séu skuldir skýrlega tilgreindar íevrum og undir þá samninga hafi verið ritað fyrir hönd stefnanda. Hafi veriðvafi um hvað fólst í viðaukunum frá 2004 þá hafi hann upphafist með undirritunstefnanda á síðari viðaukana enda séu það gildandi lánasamningar milli aðila enekki samningarnir sem gerður voru 2004. Stefnandi geri hins vegar enga kröfu ímálinu vegna síðustu viðaukanna. Stefndi telur að framangreindarmálsástæður hans leiði til þess að skuldbindingar sem stefnandi gekkst undirmeð undirritun á viðaukana hafi verið lánveiting til hans í evrum. Slíkarlánveitingar séu ekki óheimilar samkvæmt vaxtalögum og Hæstiréttur Íslands hafiítrekað tekið fram í dómum sínum að skuldbinding í erlendri mynt fari ekki gegnákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 og nefndir í því sambandisem dæmi dóma réttarins í málum nr. 92/2100, nr. 153/2010, nr. 520/2011, nr.551/2011, 522/2011 og nr. 3/2012 en í síðastgreinda dóminum hafi því veriðslegið föstu að ekki skipti máli í hvaða tilgangi lán var tekið. Hæstirétturhafi einkum litið til þess í hvaða gjaldmiðli skuldbindingin sjálf er tilgreindí lánaskjalinu og í því máli sem hér er til úrlausnar sé hún skýrlega tilgreindí evrum án tilvísunar til íslenskrar krónu eða bindingar íslenskrar krónu viðgengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi telur, verði krafastefnanda um að ólögmæt gengistryggð lán hafi verið að ræða tekin til greina,að vísa beri frá dómi kröfu stefnanda um að skuld stefnanda nemi ákveðinnifjárhæð miðað við 30. mars 2012. Krafa stefnanda sé byggð á einhliðaútreikningi hans sem sagður er taka mið af þeim sjónarmiðum sem fram komu ídómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011. Þessu hafnar stefndi en í nefndumáli hafi úrlausnin verið reist á kröfuréttarlegum sjónarmiðum en lántakar hafialla tíð greitt umkrafðar afborganir af lánum sínum á réttum gjalddögum ísamræmi við greiðsluseðla. Hæstiréttur hafi í rökstuðningi sínum tekið fram aðkröfuhafar eigi almennt rétt á að krefja skuldara um það sem vangreitt kynni aðhafa verið af skuld/afborgunum. Hins vegar taldi rétturinn atvik málsins hafaverið með svo sérstökum hætti að rétt væri að víkja frá meginreglunni um réttkröfuhafa til að krefjast viðbótargreiðslna fyrir liðna tíð þar semsóknaraðilar málsins hefðu verið í góðri trú um að greiðslur þeirra fælu í sérfullar og réttar efndir af þeirra hálfu. Þá hafi einnig verið litið til þess aðum langtímalánveitingu var að ræða og til þess að lánveitandi hefði boðið upp ástaðlaða lánasamninga með ólögmætum gengisviðmiðunum. Ekkert af þessu eigi viðí máli þessu nema að lánveitingin var til langs tíma. Síst af öllu eigi hér viðað stefnandi hafi ætíð skilvíslega greitt afborganir af láninu á réttumgjalddögum. Stefndi heldur því jafnframtfram að stefnandi hafi án nokkurra raka miðað útreikning sinn við 30. mars 2012sem ekki beri upp á gjalddaga lána hans og er eftir að skuldin hefur sannanlegaverið gjaldfelld með greiðsluáskorun og eftirfarandi beiðni um nauðungarsölu.Stefndi mótmælir því að stefnandi geti einhliða valið dag til að miðaútreikninga sína við en réttur til þess verði ekki reistur á lánasamningunumeða lagafyrirmælum. Stefndi heldur því fram aðstefnandi hafi algerlega litið framhjá langvarandi vanskilum sínum og réttistefnda til að krefjast dráttarvaxta vegna þeirra eða krefjast uppgreiðslulánanna sem raunar fellst í beiðni um nauðungarsölu sem gerð var á sínum tíma.Þá mótmælir stefndi því að hann eigi ekki rétt til dráttarvaxta úr hendistefnanda vegna uppgjörsreglna sem fram koma í lögum nr. 151/2010. Réttur hanstil að krefjast dráttarvaxta sé varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. áðurnefnda dóma nr. 600/2011 og 274/2010. Þá heldur stefndi því fram að stefnandigeri enga grein fyrir útreikningsaðferðum sínum, vaxtafæti, höfuðstólsfærslu vaxtaeða öðrum atriðum sem áhrif geta haft á endanlegan útreikning kröfunnar. Þarsem ekki er tekið mið af þessu sé ekki unnt að leggja útreikninga stefnanda tilgrundvallar við útreikning á fjárkröfu stefnda á hendur stefnanda. Loks telur stefndi, verði fallistá með stefnanda að skuldbindingar hans séu í íslenskum krónum, að þá leiði afdómkröfu stefnanda að lánin séu verðtryggð miðað við vísitölu nóvembermánaðar2004 eða eftir atvikum vísitölu sama mánaðar 2007.IVNiðurstaða Að framan er rakið að Bör ehf.höfðaði mál á hendur stefnda vegna sömu veðskuldabréfa og viðauka við þau oghér eru til umfjöllunar. Voru í öllum meginatriðum hafðar uppi sömu málsástæðuraf hálfu Bara ehf. og stefnandi færir fram í máli þessu. Stefndi byggirsýknukröfu sína á aðildarskorti stefnanda og því að afstaða skiptastjóra tilkröfunnar eins og henni var lýst í þrotabú Bara ehf. sé endanleg og dómstólarfái henni ekki haggað. Auk þessa teflir stefndi fram sömu vörnum og hafðar voruuppi í greinargerð hans í nefndu máli Bara ehf. á hendur honum en hann vísartil þess máls í greinargerð sinni og lagði fram endurrit dómsins í málinu.Stefnandi gerði ekki athugasemdir við að stefndi vísaði með þessum hætti tilgreinargerðar úr öðru dómsmáli. Stefnandi höfðar mál þetta semveðsali og síðar uppboðsþoli en hann átti fasteignina Skútustaðaskóla sem seldvar nauðungarsölu. Við úthlutun á uppboðsandvirði fékk stefndi kröfur sínar semhann lýsti vegna þeirra veðskuldabréfa sem hér er deilt um greiddar að fullu ogþá miðað við að lánin hafi verið í evrum. Þá fékk stefnandi greiddar um12.000.000 króna sem eftir stóðu þegar allar aðrar kröfur höfðu verið greiddar. Stefnandi var ekki aðili aðsamningum Bara ehf. og stefnda þegar lánin voru veitt á árinu 1998. Fyrirliggur að þegar stefnandi keypti Skútustaðaskóla hinn 1. ágúst 2011 greiddihann kaupverðið m.a. með því að taka að sér að greiða þau lán sem um er deilt ímáli þessu. Hins vegar fóru aldrei fram skuldaraskipti að lánum gagnvartstefnda og þá verður ekki séð að stefnandi hafi nokkru sinni greitt af lánunum.Ídómi Hæstaréttar í máli nr. 618/2014 er vísað í dóm réttarins í máli nr.153/2000 og sagt að í þeim dómi komi fram að það sé almenn regla kröfuréttar aðaðilar samnings geti einir haft uppi kröfur í tilefni af ætlaðri vanefnd hans.Aðrir, svo sem ábyrgðarmenn á skuldum samningsaðila, eigi almennt ekki aðild aðslíkum málum enda þótt þeir kunni að hafa hagsmuni af því hvernig samningur erskýrður eða framkvæmdur. Með sama hætti gildi sú regla að skaðabætur samkvæmtsakarreglunni að almennt geti þeir einir krafist skaðabóta vegna ólögmætrar ogsaknæmrar háttsemi tjónvalds sem bótaskyld háttsemi beinist gegn. Það skiptirstefnanda vissulega máli hvort lán þau sem hér er um deilt eru með ólögmætumhætti tengd við gengi erlendrar myntar enda ljóst að hann hefði fengið meira ísinn hlut af uppboðsandvirði eignar sinnar ef svo væri. Hins vegar gekkst hanní raun eingöngu í ábyrgð fyrir lánunum með þeim hætti að eign hans var sett aðveði fyrir greiðslu þeirra. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið úr dómiHæstaréttar í máli 618/2014 verður stefndi sýknaður vegna aðildarskorts sbr. 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.Meðhliðsjón af niðurstöðu málsins er stefnandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 372.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti en tillit hefur verið tekið til þess að áður hefurfrávísunarkröfu stefnda verið hafnað. Ekkiþykja efni til að að taka til greina kröfu stefnda þess efnis að stefnandaverði gert að greiða réttarfarssekt vegna málshöfðunar þessarar.Afhálfu stefnanda flutti málið Jóhannes S. Ólafsson héraðsdómslögmaður en afhálfu stefnda Garðar Þ. Garðarsson hæstaréttarlögmaður.HalldórHalldórsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættum ákvæðum 1. mgr. 115.gr. laga um meðferð einkamála. Dómsorð:Stefndi,Byggðastofnun, er sýkn af kröfum stefnanda, Hótels-Mývatns ehf. Stefnandigreiði stefnda 372.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 628/2014
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem bú L var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu S hf. á grundvelli 5.tölul. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. september 2014 þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra er kröfulýsing varnaraðila 19. desember 2012 í þrotabú Brandis ehf., þar sem höfuðstóll lýstrar kröfu var 7.279.068 krónur, og hins vegar kröfulýsing varnaraðila sama dag í þrotabú HLC Moda ehf., þar sem höfuðstóll lýstrar kröfu var 43.036.248 krónur. Hvað seinni kröfuna varðar mun hluti kröfulýsingarinnar, 28.883.937 krónur, vera vegna veltuláns sem er máli þessu óviðkomandi. Við skipti á þrotabúum síðastgreindra einkahlutafélaga mun varnaraðili ekkert hafa fengið greitt upp í kröfur sínar. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Laufey Stefánsdóttir, greiði varnaraðila, SPRON Factoring hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 353/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. júní 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. júlí 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 11. maí 2010 í máli nr. 290/2010 var fallist á að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 væru uppfyllt fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila. Með vísan til þess en að öðru leyti til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 35/2005
Líkamsárás Tilraun Vopnalagabrot Upptaka
G var sakfelldur fyrir tilraun til líkamsárásar með hnífi. Var verknaðurinn talinn varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. laganna. Þar sem hnífur sá sem í ákæru var getið var ekki fjaðrahnífur og ekki þeirrar gerðar sem lýst er í a. – f. liðum 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998 var G sýknaður af broti gegn b. lið ákvæðisins. Hins vegar var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 30. gr. laganna. Var refsing hans ákveðin fangelsi í tíu mánuði en átta mánuðir af refsingunni voru skilorðsbundnir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu hans og staðfestingar um upptöku. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru með þeim athugasemdum að hnífur sá sem þar getur var ekki fjaðrahnífur heldur með innfeldu blaði, 8, 8 cm löngu, og er ekki þeirrar gerðar sem lýst er í a. - f. liðum 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Verður ákærði því sýknaður af broti gegn b. - lið 2. mgr. 30. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins er vopnaburður á almannafæri bannaður, en heimilt er að bera á sér bitvopn þar sem það getur talist eðlilegt og sjálfsagt. Telja verður að ákærði hafi brotið gegn þessu ákvæði með því að bera með sér hnífinn umrætt sinn. Í ákæru er líkamsárásarbroti ákærða lýst með þeim hætti að hann hafi „reynt að stinga ... með fjaðrahnífi”. Verknaðinum er þannig lýst sem tilraun til líkamsárásar en ekki fullfrömdu broti. Eins og fram kemur í héraðsdómi var atlaga ákærða að A sérstaklega hættuleg þar sem hnífi var beitt og tilviljun réði að ekki fór verr. Varðar þessi verknaður ákærða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, sbr. 20. gr. laganna. Með vísan til þess og forsendna héraðsdóms fyrir ákvörðun refsingar verður hún ákveðin fangelsi í tíu mánuði. Ákærði hefur einu sinni áður gerst sekur um hegningarlagabrot, en með dómi 4. febrúar 2004 var hann dæmdur í fangelsi í 45 daga, skilorðsbundið í þrjú ár, vegna þjófnaðar. Þykir mega fresta fullnustu átta mánaða af refsingunni og fellur hún niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga verður staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um upptöku. Ákvæði héraðsdóms sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, George Voskanian, sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu átta mánaða af refsingunni og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað eru óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykja­víkur 16. desember 2004. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 20. ágúst 2004, á hendur: „George Voskanian, [kt], Víðimel 21, Reykjavík, fyrir sérstaklega hættulegar líkamsárásir og ólöglegan vopnaburð á almannafæri, með því að hafa fimmtudaginn 19. júní 2003, á veitingastaðnum Bomkikker við Hafnarstræti 6, Reykjavík, veist að A og B og reynt að stinga þá með fjaðrahnífi sem hann hafði í vörslum sínum. Þessi háttsemi ákærða þykir varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 1. mgr. og b-lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á framangreindum hnífi samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 37. gr. vopnalaga.” Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Samkvæmt lögregluskýrslu dagsettri 19. júní 2003 var lögregla send að Hafnarstræti 6 en þaðan hafði borist tilkynning um æstan mann innandyra. Á leiðinni á vettvang var lögreglumönnum tjáð að þessi maður hefði verið með hníf en búið væri að afvopna hann og væri hann í tökum hjá starfsmönnum staðarins. Er lögreglumenn komu á vettvang sáu þeir ákærða liggja á gólfinu og nokkra aðila halda honum. Á vettvangi ræddu lögreglumenn við A, B og C sem kváðust öll hafa séð hvað gerðist þarna. A, eigandi staðarins, sagði þau þrjú hafa setið við borð inni á staðnum þegar útidyrahurðin hafi verið opnuð og ákærði hafi komið inn og gengið beint að borði þeirra. Hann hafi verið með latexhanska og haldið á hníf. Ákærði hafi síðan staðið við borðið á milli hans og B og spurt á ensku hvort hann héti A en því næst hafi hann hafið hnífinn á loft og sveiflað honum, bæði að honum og B. A kvaðst þá hafa rokið í manninn en það hafi B einnig gert en á milli þeirra hafi orðið átök. Ákærði hafi reynt að ná til þeirra nokkrum sinnnum með hnífnum áður en þeim hafi tekist að afvopna hann. A kvaðst ekki þekkja ákærða. Hann kvaðst hafa bitið ákærða í átökunum í fingur vinstri handar. B sagðist hafa setið við borð hjá A og C en þá hafi útidyrahurðin opnast og ákærði komið inn og gengið rakleitt að borðinu þeirra og spurt á ensku hvort þarna væri maður sem héti A. Í framhaldi af því hafi hann hafið hnífinn á loft og reynt að ná bæði til hans og A. A hafi þá staðið upp og farið í manninn en B kvaðst einnig hafa farið í hann til að ná honum niður. Komið hafi til átaka og liðið hafi nokkur stund þar til þeir náðu að afvopna ákærða. Hann sagði ákærða hafa náð að ógna þeim með hnífnum nokkrum sinnum í átökunum. Bsagði ákærða vera kærasta barnsmóður sinnar. Hann kvaðst ekki hafa séð ákærða áður en fengið morðhótanir frá honum í gegnum síma. Barnsmóðir hans, D, væri mjög ósátt við hann en þau væru að ganga í gegnum skilnað. Hann kvaðst vera að sækja um forræði yfir barni þeirra en barnið hafi verið hjá D undanfarna daga. B kvaðst hafa fengið símtal frá D fyrr um daginn þar sem hún hafi hótað að hann fengi ekki barnið aftur. B kvaðst vera fullviss um að D hafi sent ákærða til að gera honum mein. C kvaðst hafa setið til borðs með B og A. Ákærði hafi þá komið inn á staðinn með latexhanska og haldið á hníf, að hún hélt í hægri hendi. Hún sagði hann hafa haft hnífinn upp með handleggnum fyrst en þegar hann hafi verið kominn að borðinu hafi hann lyft hnífnum og reynt að ná til A og B, fyrst A og svo B. Þetta hafi verið ein sveifla með hnífinn. Þá hefðu A og B farið í manninn og reynt að ná hnífnum af honum. Komið hafi til átaka og nokkur tími hafi liðið þangað til þeir hafi haft hann undir og náð af honum hnífnum. C kvaðst vera málkunnug ákærða og oft hafa séð hann áður. Hnífur sem B og A kváðu ákærða hafa verið með var haldlagður, sem og blóðugur latexhanski. Farið var með ákærða á slysadeild en síðan á lögreglustöðina við Hverfisgötu. A og B lögðu fram kærur vegna málsins 19. og 20. júní 2004 en þá afhenti A lögreglu skyrtuna sem hann kvaðst hafa verið í þegar ákærði réðst á hann. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburður fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst búa með D en hún hafi verið eiginkona B og þau eigi tveggja og hálfs árs gamalt barn saman. Hann sagði B hafa hótað sér ýmsu. Ákærði sagði að ef hann myndi rétt hafi einhver á mánudegi í þessari viku, áður en hann fór í vinnuna, byrjað að hringja í D en henni hafi verið sagt að koma strax með barnið til B. Hafi henni verið hótað að hún myndi aldrei fá að sjá barnið þar sem ekki væri samkomulag um forsjá barnsins á milli þeirra. Hann kvaðst á þessum tíma hafa verið að hreinsa salerni á heimili sínu og taka þar til er B byrjaði að hringja í farsíma hans og hafi sagt við sig að hann þekkti götunúmerið, vinnunúmerið og vinnuheimilisfang. Hann kvað félaga B hafa hringt tveimur mínútum síðar. Þeirra á meðal hafi verið maður sem hafi kynnt sig sem A, yfirstjórnanda dyravarða á [..] bar. Hann sagði þennan mann hafa endurtekið það sem B hafði sagt og að hann hefði hótað honum. Hann kvað D hafa verið æsta út af þessu og barnið hafi grátið og hafi D beðið hann um að verja sig. Hann sagði meðleigjanda sinn hafa reynt að sannfæra sig um að hringja í lögregluna en hann hafi talið það þýðingarlaust eins og á stóð. Ákærði kvaðst hafa hugsað um þetta í nokkrar mínútur en síðan ákveðið að fara og tala við fyrrverandi vinkonu sína sem heiti C. Hann farið akandi og lagt bílnum fyrir utan barinn þar sem hann fór inn en þar hafi verið a.m.k. fimm menn sem hafi setið við borð að drekka. Hafi hann spurt C hver þessi A væri. Þá hafi maður strax staðið upp. Maðurinn hafi gripið í jakkann sinn og byrjað að slá sig í andlitið og í sama mund hafi einhverjir byrjað að slá hann aftan frá. Ákærði kvaðst hafa tekið hnífinn með sér en hann hafi verið í vasanum. Ákærða var sýnt ljósmynd af hníf meðal gagna málsins en sagði hann ekki vera hnífinn sem hann var með en sá hnífur hafi verið mjög líkur þeim sem ljósmynd er af. Hann kvaðst ekki vita hvað varð um hnífinn sem hann var með en hann kvaðst hafa misst hann úr vasanum. Hann kvaðst hafa greint lögreglunni sem kom á vettvang frá því að hann hefði verið með hníf en honum þá verið sagt að hann hefði verið tekinn af lögreglu. Ákærði kvaðst ekki hafa ætlað að mæta á barinn með hnífinn. Hann kvaðst hafa ætlað að geyma hann í bílnum en þegar hann hafi mætt hafi hann verið með hnífinn í vasanum. Hann kvaðst ekki vita að það væri ólöglegt að eiga svona hníf. Hann kvaðst hafa komið með hnífinn til Íslands með alls konar eldhúshnífum. Ákærði sagði að þegar mennirnir hafi byrjað að slá hann hafi hann misst hnífinn úr vasanum. Hann sagði einhvern hafa verið fyrir aftan sig með hníf. Hann kvaðst hafa gripið í hnífinn, en hann hafi haldið að þetta væri hnífurinn sem hann var með, og haldið á hnífnum þangað til hann datt í gólfið en þá hafi hann fljótlega gefist upp. Hann sagði að þá hefði einhver barið sig í fæturna og stigið á hann en a.m.k. fimm menn hafi framkvæmt þetta. Þeir hafi einnig hótað honum. Ákærði sagði einhvern annað hvort hafa byrjað að bíta í höndina á sér eða skera eða stinga í höndina en hann muni það ekki alveg. Hann kvaðst ekki muna hvort það var hundur, sem þarna var, eða hver reyndi að opna höndina á sér og setja eitthvað þar. Hann sagði að þegar lögreglumennirnir hafi komið hafi hann verið liggjandi með andlitið í gólfið. Ákærði neitaði því að hafa veist að A og B og reynt að stinga þá með hnífnum. Vitnið, E, kvaðst leigja herbergi með ákærða og D unnustu hans. Þau hafi öll verið að hreinsa til í herberginu og barn D hafi einnig verið þarna. Hann taldi þetta hafa verið 19. júní sl. Hann sagði mann D hafa hringt í hana og sagt eitthvað um að hún ætti að koma til hans, annars fengi hún ekki barnið. Hún hafi þá farið að gráta og þeir ákærði spurt hana hvers vegna en hún hafi sagt að maðurinn sinn hefði hringt. E kvað nokkrar mínútur hafa liðið þegar sími ákærða hafi hringt en það hafi verið maður D sem hringdi og hafi byrjað að hóta ákærða sem ekki hafi náð að segja neitt áður en lagt var á. Þá hafi verið hringt aftur en þá hafi A hringt sem hafi sagst vera dyravörður á [...] en hann hafi meira og minna endurtekið það sem B hafði sagt. E kvaðst hafa sagt ákærða að snúa sér til lögreglu en ákærði hafi sagt að hann þekkti konu sem ynni á barnum og hann ætlaði að tala við hana. E kvað þá ákærða hafa verið að þrífa salernið og hann hafi verið með gúmmíhanska og hafi annar hanskinn verið á ákærða þegar hann fór. Ákærði hafi tekið með sér hníf úr eldhúsinu en hann hafi sagst ætla að koma honum fyrir í bílnum sínum. E kvaðst hafa notað bifreið ákærða og tekið eftir að hnífurinn var alltaf í bílnum. E kvað ljósmynd af hníf úr gögnum málsins ekki vera hníf ákærða. Vitnið, A, kvað upphaf máls þessa mega rekja til þess er B, sem hafi verið plötusnúður á [...], hóf störf. B hafi átt í forræðisdeilu við konu sína en hann hafi komið á [...] fyrr þennan dag og sagt ákærða vera að skipta sér af deilunni. Hafi B beðið vitnið um að hringja í ákærða og biðja hann um að hætta afskiptum af málinu. Kvaðst A hafa hringt í ákærða í þessu skyni. Hann kvaðst hafa setið við borð með C og B er ákærði hafi komið inn og spurt um “A” en vitnið kvaðst hafa kynnt sig í símanum áður. A kvaðst ekki hafa áttað sig strax á því að þetta væri sami maðurinn en ákærði hafi gengið að borðinu til þeirra. Hann hafi hálf staðið upp og ákærði þá sagt “A” og síðan hafi hann komið að borðinu og sveiflað hníf. Ákærði hafi verið með vettlinga og hafi haldið á hníf í hægri hendi. A kvaðst hafa blokkerað höggið með vinstri hendi og kýlt ákærða niður og farið á eftir honum. A kvað ákærða hafa lagt til sín með hnífnum og hafi hnífurinn farið í gegnum föt sín og strokist með fram kviðnum. A kvaðst hafa snúið sér að ákærða aftur, snúið hann niður og lagt hann á magann og reynt að snúa hnífinn úr höndum hans en hann hafi verið búinn að fá aðstoð, að hann haldi, frá B. A sagði að þegar hann hélt ákærða á gólfinu hafi hann ítrekað reynt að stinga hann eða alla vega þrisvar sinnum eftir fyrstu stunguna að því er hann taldi. Hann hafi reynt að snúa upp á höndina á ákærða til að losa hnífninn, án árangurs. Kvaðst A þá hafa bitið ákærða í fingurna svo hann losaði takið á hnífnum en B hafi haldið um fætur ákærða. A lýsti því að er hér var komið sögu hafi tveir menn komið inn, F og G, en þeir hafi hjálpað við að halda ákærða uns lögreglan kom. A kvað þá B báða hafa reynt að koma ákærða niður í gólfið en það hafi verið ljóst að ákærði hafi lagt í áttina til allra viðstaddra. A kvaðst ekki hafa séð hnífinn strax þegar ákærði kom inn á staðinn en hann hafi verið með höndina niður með síðunni. Hann sagði hnífinn hafa verið með svörtu handfangi ca 8 sentimetrar og hafi hann séð er lögreglan tók hnífinn og kvaðst hann vera viss um að lögreglan tók hnífinn sem ákærði hélt á. Vitnið, B, kvað ákærða hafa komið á [...] þar sem hann og A hafi setið og drukkið kaffi en ákærði hafi síðastliðna eina og hálfa viku hringt í sig með hótanir vegna skilnaðar milli sín og konunnar sinna. Hann hafi átt í forræðisdeilu en ákærði hafi farið að skipta sér af henni. Hafi símtölin sem lýst hefur verið snúist um forræðisdeiluna. Daginn sem hér um ræðir hafi þeir ákærði ræðst við í síma og ákærði sagt að hann skyldi leyfa D að hafa barnið ella hefði hann verra af. Ákærði hafi viðhaft sams konar ummæli er A talaði við hann í síma. Tíu eða fimmtán mínútum síðar hafi ákærði komið inn á [...] með latexhanska á hendum og hníf, gengið að borðinu þar sem B sat ásamt fleirum og spurt um A. Er það varð ljóst hafi ákærði sveiflað hendinni og reynt að stinga A. B kvaðst hafa verið í sjokki en hafi stokkið að ákærða og reynt að afvopna hann en ákærði hafi verið mjög æstur. Þeir A og ákærði hafi velst um og slegist og reynt að afvopna ákærða. Hann kvaðst ekki muna hvað þetta tók langan tíma en tveir dyraverðir hafi komið í dyragættina og hjálpað þeim að afvopna ákærða. B kvað ákærða hafa stungið í allar áttir en hann hafi ekki vitað hvort atlögunni var beint að sér, öðrum eða öllum. B vissi ekki hvort ákærði var með hnífinn í höndunum er hann kom inn. B var sýnd ljósmynd af hníf meðal gagna málsins og kvað hann sér sýnast það vera hnífurinn sem hér um ræðir en lögreglan hafi lagt hald á hnífinn. Vitnið, C, kvaðst hafa setið við borð með A og B þegar inn hafi komið maður sem hún þekki sem Coca, en það er ákærði. Hann hafi ekki heilsað sér en tekið upp hníf. Hún kvaðst hafa séð ákærða koma inn með hnífinn og hann hafi verið með latex vinnuvettlinga. Hann hafi spurt um A en ekki B að því er hún taldi og síðan reynt að stinga A. Hún kvaðst ekki muna vel atburði, svo langt sé um liðið, en ákærði hafi í raun og veru gert tilraun til að stinga í A. Hún mundi ekki hvort hann hafi verið með hnífinn í hægri eða vinstri hendi. Hún kvað A hafa komið ákærða í gólfið og að lokum hafi honum tekist að afvopna hann. Áður en lögreglan kom hafi vinir þeirra, F og G, komið og séð hvað var í gangi og hjálpað þeim að halda ákærða í gólfinu og B hafi einnig haldið honum síðar. Hún kvað atburðarásina hafa verið líka því að ákærði hafi einbeitt sér að því að stinga A en búið hafi verið að afvopna ákærða er B tók þátt í þessu. Kvaðst hún viss um að ljósmynd af hníf meðal gagna málsins væri af hnífnum sem hér um ræðir og lögreglan lagði hald á. Vitnið, H, var við störf á barnum á þessum tíma og allt hafi verið rólegt, e.t.v. þrír eða fjórir menn auk A og C. Kvaðst hann í raun ekki hafa séð hvað gerðist en hafa séð A hlaupa upp í átt að dyrunum þar sem ákærði hafi verið að ganga inn. Einhvers konar slagsmál hafi verið í gangi en hann viti að hnífur hafi verið í umferð. Hann kvaðst engan hníf hafa séð fyrr en þrír eða fjórir menn hafi verið sitjandi á baki ákærða. Hann mundi ekki eftir að hafa séð ákærða ógna B. Hann kvaðst hafa séð stimpingar á gólfinu og telja sig hafa séð hníf í hendi ákærða þegar mennirnir sátu á honum en hann kvaðst ekki vera viss. Hann kvaðst ekki muna vel hvenær hann sá ákærða halda á hnífnum eða hvort hann gerði það. Borinn var undir ákærða ljósmynd meðal gagna málsins og kvaðst hann halda að það væri hnífurinn. Vitnið, D, kvaðst hafa verið heima ásamt ákærða á heimili þeirra sama dag og ákærði fór á [...] 19. júní í fyrra. Hún sagði fyrrverandi eiginmann sinn, B, hafa hringt í sig til að segja sér að skila syni þeirra en þau hafi gert samkomulag um að hún hefði barnið í þrjá daga en hann fjóra en hún kvaðst aðeins hafa haft barnið í sólarhring þegar hann hringdi. Hún sagðist hafa farið að gráta og panikerað en þá hafi ákærði spurt hvað væri í gangi. Hún hafi sagt honum það. Þá hafi byrjað símhringingar þar sem þeim ákærða hafi verið hótað og hafi hún sagt ákærða frá símtalinu. Hún kvað B hafa hringt í ákærða og hótað honum. Hún kvað seinna símtalið hafa verið frá A en hann hafi sagt það sama við hann og B en A hafi sagt ákærða að hann væri dyravörður á [...]. Hún sagði ákærða hafa farið á [...] til að sjá hver hefði hringt í hann en það hafi ekki verið ljóst. Hann hafi viljað ræða þetta við C. Hún kvaðst hafa vitað að ákærði var að fara á [...] þegar hann fór að heiman en hún kvaðst ekki hafa vitað hvort hann fór með hníf með sér. Hún sagði hníf sem ákærði fór með heiman að frá sér hafa verið lítinn. Borin var undir vitnið ljósmynd af hníf meðal gagna málsins. Kvaðst hún viss um að þetta væri ekki sami hnífurinn og kvað hún ákærða aldrei hafa átt slíkan hníf. Vitnið, E, kvaðst leigja herbergi með ákærða og D unnustu hans. Þau hafi öll verið að hreinsa til í herberginu og barn D hafi einnig verið þarna. Hann taldi þetta hafa verið 19. júní sl. Hann sagði mann D hafa hringt í hana og sagt eitthvað um að hún ætti að koma til hans annars fengi hún ekki barnið. Hún hafi þá farið að gráta og þeir ákærði spurt hana hvers vegna hún væri að gráta, en hún hafi sagt að maðurinn sinn hefði hringt. E kvað nokkrar mínútur hafa liðið þegar sími ákærða hafi hringt en það hafi verið maður D sem hringdi. Hann hafi byrjað að hóta ákærða sem ekki hafi náð að segja neitt áður en lagt var á. Þá hafi verið hringt aftur það hafi verið A sem hafi sagst vera dyravörður á [...]. Hann hafi meira og minna endurtekið það sem B hafði sagt. E kvaðst hafa sagt ákærða að snúa sér til lögreglu en ákærði hafi sagt að hann þekkti konu sem ynni á barnum en hann ætlaði að tala við hana. E kvað þá ákærða hafa verið að þrífa salernið og hann hafi verið með gúmmíhanska og hafi annar hanskinn verið á ákærða þegar hann fór. Ákærði hafi tekið með sér hníf úr eldhúsinu en hann hafi sagst ætla að koma honum fyrir í bílnum sínum. E kvaðst hafa notað bifreið ákærða og tekið eftir að hnífurinn var alltaf í bílnum. E kvað ljósmynd af hníf úr gögnum málsins ekki vera hníf ákærða. Vitnið, G, kvaðst hafa komið inn á veitingastaðinn [...] þegar búið var að leggja ákærða niður í gólfið en þar hafi hann legið með hendur fyrir aftan bak en hann hafi verið þar með hníf í hendinni en tekist hafi að afvopna hann en hann kvaðst ekki hafa séð það. Vitnið kvað þá F hafa aðstoðað við að halda ákærða. G lýsti hnífnum sem hér um ræðir en lögreglan hafi tekið hnífinn. Vitnið, Katrín Eva Erlarsdóttir lögreglumaður, staðfesti skýrslu sem hún gerði í málinu og vinnu sína við hana. Vitnið, Sigurður Sigurbjörnsson rannsóknarlögreglumaður, sagði ákærða hafa verið skýrsluhæfan þegar tekin var skýrsla af honum 19. júní 2003. Hann lýsti skýrslutökunni en skýrslan hafi verið lesin fyrir hann af túlki. Vitnið kvað sig minna að hnífurinn sem lagt var hald á hafi verið á borðinu í umbúðum. Hann sagði ákærða hafa kannast við hnífinn við lýsingu. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Hann bar fyrir dómi að hann hefði gengið inn á barinn og spurt C hver A væri og eftir það hafi þrír menn staðið á fætur, gripið í jakkann á sér og byrjað að slá hann í andlitið. Þá hafi einhverjir slegið sig aftan frá. Hann sagði hnífinn hafa verið í vasanum en þegar mennirnir hafi byrjað að slá hann hafi hann misst hnífinn úr vasanum. Hann kvaðst hafa séð hníf í hendi einhvers annars sem hann hafi gripið í og haldið á honum þar til hann datt á gólfið. Hann neitaði að hafa veist að A og B eins og ákært er fyrir. Vitnið, A, kvað ákærða hafa komið að borðinu og sveiflað hníf og lagt til sín með hnífnum og hafi ákærði ítrekað reynt að stinga sig eins og lýst var. Vitnið, B, kvað ákærða hefði komið inn á [...] með hníf, gengið að borðinu og spurt um A og er í ljós kom hver hann var hafi ákærði sveiflað hendinni og reynt að stinga A. Vitnið C kvað ákærða hafa komið inn með hníf og reynt að stinga A. Framburður ákærða er mjög ótrúverðugur um margt og í miklu ósamræmi við vitnisburð um það sem gerðist á [...] eins og rakið hefur verið. Með vitnisburði A, B og C, en gegn neitun ákærða, er sannað að ákærði hafi veist að A á þann hátt sem lýst er í ákærunni. Engir áverkar hlutust af atlögu ákærða. Þrátt fyrir þetta og með vísan til þess að árás ákærða var sérstaklega hættuleg þar sem hnífi var beitt, sbr. 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, er brot ákærða fullframið brot en ekki tilraun, sbr. hæstaréttarmálið nr. 67/1993. Vitnið, A, kvað ákærða hafa lagt í átt til allra viðstaddra. Vitnið, B, kvað ákærða hafa stungið í allar áttir en hann viti ekki hvort því hafi verið beint að sér, öðrum eða öllum. Vitnið, C, kvað ákærða hafa verið búinn að sleppa hnífnum þegar B hafi tekið þátt í átökunum. Með vísan til ofanritaðs og gegn eindreginni neitun ákærða og með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er ósannað að ákærði hafi veist sérstaklega að B eins og ákært er fyrir og verður hann sýknaður af þeirri háttsemi. Ákærði er einnig ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. og b-lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Samkvæmt 30. gr. vopnalaga er vopnaburður á almannafæri bannaður og samkvæmt 1. gr. laganna er vopn skilgreint sem hvert það tæki eða efni sem unnt er að beita til að deyða eða skaða heilsu manna eða dýra tímabundið eða varanlega, enda sé, með tilliti til aðstæðna, ástæða til að ætla að fyrirhugað sé að nota tækið eða efnið í slíkum tilgangi. Samkvæmt b-lið 2. mgr. 30. gr. sömu laga er m.a. bannað að flytja til landsins, framleiða, eignast eða hafa í vörslum sínum fjaðrahníf. Ákærði hefur borið fyrir dómi að hnífur sá sem haldlagður var í málinu sé ekki sami hnífur og hann kom með inn á barinn. Vitnið, A, kvaðst hafa séð þegar lögreglan tók hnífinn og hann kvaðst viss um að lögreglan hafi tekið hnífinn sem ákærði hélt á. Vitninu, C, var sýnd ljósmynd af hníf sem haldlagður var í málinu en hún kvaðst vera viss um að þetta væri sami hnífurinn. Vitnin, H og B, sögðust halda að þetta væri sami hnífurinn. Vitnið, E, bar fyrir dómi að ákærði hefði tekið með sér hníf úr eldhúsinu þegar hann fór á barinn en hann kvaðst aldrei hafa séð hníf þann sem haldlagður var í málinu áður. Vitnið, D, sagði hníf þann sem ákærði hafi farið með út hafa verið lítinn eða um 5 sentimetra. Hún kvaðst vera viss um að hnífurinn á ljósmynd sem henni var sýnt væri ekki sami hnífurinn. Með hliðsjón af vitnaframburði A, C, H og B, er sannað að ákærði hefur gerst sekur um brot gegn 1. mgr. og b-lið 2. mgr. 30. gr.vopnalaga, sbr. 1. mgr. 36. gr. þeirra laga. Í ákæru hefur láðst að vísa í 1. mgr. 36. gr. vopnalaga en telja verður að vörn ákærða hafi ekki verið áfátt þess vegna, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og kemur þetta ekki að sök eins og hér stendur á. Ákærði hefur 5 sinnum gengist undir greiðslu sekta vegna umferðarlagabrota og þjófnaðar. Hinn 4. febrúar sl. hlaut hann 45 daga fangelsi skilorðsbundið í 3 ár fyrir þjófnað. Ber nú að dæma hegningarauka sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga en framangreindur dómur er dæmdur upp og ákærða gerð refsnig í einu lagi sbr. 60 og 77. gr. almennra hegningarlaga. Ráða má af gögnum málsins að ferð ákærða á [...] virðist tengjast deilu sambýliskonu ákærða og B um forræði barns þeirra. Brot ákærða hafði engar afleiðingar í för með sér. Hins vegar ber að líta til þess að atlaga hans gegn A með fjaðrahnífi var mjög hættuleg og tilviljun réð því að ekki fór verr. Að öllu ofanrituðu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð fangelsi í 12 mánuði. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um brot gegn XXIII. kafla almennra hegningarlaga. Þykir því eftir atvikum rétt að fresta fullnustu 9 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1040, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Með vísan til 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal ákærði sæta upptöku á hnífnum sem lagt var hald á. Ákærði greiði 2/3 hluta sakarkostnaðar á móti 1/3 hluta sem greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t tilgreindan hluta af 200.000 króna réttargæslu- og málsvarnarlaunum til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns. Daði Kristjánsson fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, George Voskanian, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu 9 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Upptækur er gerður hnífur sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði 2/3 hluta sakarkostnaðar á móti 1/3 hluta sem greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t tilgreindan hluta af 200.000 króna réttargæslu- og málsvarnarlaunum til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 324/2002
Kærumál Fjárslit milli hjóna
Í málinu var leyst úr nánar tilgreindum ágreiningsefnum M og K í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Héraðsdómari hafnaði kröfu M um að við skiptin yrði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, en féllst á að nánar fasteignin Y, sem væri eign X ehf., félli utan við skiptin. Var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2002, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningsefnum málsaðila í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að vikið verði við opinberu skiptin frá helmingaskiptum milli sín og varnaraðila aðallega þannig að hann fái að taka óskipt úr hjúskapareign samtals 9.730.767 krónur ásamt eignarhluta sínum í X ehf., svo og að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um að eignarhluti í fasteigninni Y, verði ekki talinn til hjúskapareigna hans. Til vara krefst sóknaraðili þess að ákveðin verði önnur frávik frá helmingaskiptum til að auka hlut hans. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að því er varðar kröfur sóknaraðila um frávik frá helmingaskiptum, en dæmt verði að fyrrgreindur eignarhluti í fasteigninni Y sé hjúskapareign sóknaraðila og komi til skipta milli aðilanna. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem hún naut fyrir héraðsdómi. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari kröfum sóknaraðila um að vikið yrði frá helmingaskiptum við fjárslit milli hans og varnaraðila, en þær kröfur voru sama efnis og fyrrgreindar dómkröfur sóknaraðila fyrir Hæstarétti, sem að þessu snúa. Á hinn bóginn féllst héraðsdómari á með sóknaraðila að líta bæri svo á að eignarhluti í fasteigninni Y væri eign X ehf., en með því var hafnað kröfu varnaraðila um að eignarhlutinn yrði talinn hjúskapareign sóknaraðila. Varnaraðili hefur ekki fyrir sitt leyti kært úrskurð héraðsdómara til Hæstaréttar. Geta því ekki komið til frekari álita kröfur hennar að því er varðar umræddan eignarhlut í fasteigninni eða um málskostnað fyrir héraðsdómi. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 557/2006
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
B ehf. höfðaði mál á hendur F ehf. og krafðist skaðabóta eða afsláttar af kaupverði bifreiðar, sem fyrrgreinda félagið hafði keypt af síðargreinda félaginu. Miðaði stór hluti kröfunnar að því að bæta tjón B ehf. vegna afnotamissi bifreiðarinnar. Fallist var á að þessi hluti kröfunnar væri svo vanreifaður að rétt væri að vísa honum frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2006, sem barst réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2006 um að hluta stefnukröfu sóknaraðila skuli vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísun til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, B.B. og synir ehf., greiði varnaraðila, Fljótavík ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 659/2008
Kærumál Öryggisgæsla
Hafnað var kröfu B um niðurfellingu öryggisgæslu, en ákveðið þess í stað að hann skyldi sæta breyttri öryggisgæslu með tilgreindum hætti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 27. nóvember 2008, þar sem hafnað var kröfu um að aflétt yrði öryggisgæslu, sem sóknaraðila var gert að sæta með dómi sakadóms Reykjavíkur 7. maí 1991. Kæruheimild er í 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af hálfu sóknaraðila er gerð krafa um að öryggisgæslunni verði aflétt. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði var sóknaraðila á árinu 1991 gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi hæli og hefur hann lengst af síðan þá sætt slíkri gæslu á réttargeðdeildinni að Sogni í Ölfusi. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í júní 2000 var inntak öryggisgæslu hans breytt og hún rýmkuð með tilgreindum hætti. Fallist er á það sem fram kemur í hinum kærða úrskurði að uppfyllt séu skilyrði 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um að nauðsynlegt sé vegna réttaröryggis, að gerðar skuli ráðstafanir til að varna því, að háski verði af sóknaraðila. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur um að hafna skuli að fella niður öryggisgæslu sóknaraðila. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er ótímabundin og algjör öryggisgæsla ýtrasta úrræði sem aðeins skal beita komi vægari ráðstafanir ekki að notum, svo sem trygging, bann við dvöl á ákveðnum stöðum eða svipting lögræðis, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga. Í ákvæðinu eru ekki tæmandi talin þau vægari úrræði sem grípa má til og hefur verið litið svo á að lausn eða mildun öryggisgæslu megi vera háð skilyrðum. Þá hafa ákvæði 62. gr. að geyma reglu um að dómstólar endurmeti með reglubundnum hætti hvaða úrræðum viðkomandi þurfi að sæta. Fallist er á með héraðsdómi að nauðsynlegt sé að úrræði eða rýmkun á öryggisgæslu verði ákveðin svo skýrt sem verða má, þannig að viðeigandi stjórnsýsluaðili megi framfylgja þeim og sá sem í hlut á viti sem gleggst hvaða skilyrðum hann þurfi að hlíta. Ber að hafa framangreint í huga þegar ákveðinn er vistunarstaður sóknaraðila. Verður að komast að niðurstöðu um það atriði með tilliti til þeirrar meginreglu að ekki skuli ganga lengra en nauðsyn krefur þegar tekin er afstaða til þeirra kosta sem fyrir hendi eru um vistun sóknaraðila. Við ákvörðun á inntaki þeirrar gæslu sem sóknaraðila ber að sæta verður að líta til þess að sóknaraðili hefur sætt öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni í afar langan tíma og ekki virðast líkur á því að hann nái þar frekari bata á geðheilsu sinni. Þegar litið er til alls framanritaðs þykja skilyrði fyrir hendi til að breyta inntaki öryggisgæslu hans. Er lagt fyrir varnaraðila að sjá til þess að sóknaraðili fái búsetu á sambýli fyrir geðfatlaða eða í öðru sambærilegu viðeigandi búsetuúrræði, með sólarhringsgæslu, samkvæmt mati viðkomandi svæðisskrifstofu í málefnum fatlaðra, sbr. ákvæði VI. kafla laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Að öðru leyti skal standa óhögguð tilhögun á öryggisgæslu sóknaraðila. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðili, B, skal sæta áfram öryggisgæslu, þó þannig að hann dveljist á sambýli fyrir geðfatlaða eða í annarri sambærilegri búsetu með sólarhringsgæslu samkvæmt mati viðkomandi svæðisskrifstofu í málefnum fatlaðra. Að öðru leyti standa óhögguð ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun á öryggisgæslu sóknaraðila. Varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað. I. Mál þetta var þingfest 12. september sl. og tekið til úrskurðar 30. október sl. að lokinni skýrslutöku og munnlegum málflutningi. Sóknaraðili er A, skipaður tilsjónarmaður, f.h. B, kt. [...], Sogni, Ölfusi. Varnaraðili er dómsmálaráðherra, en ríkissaksóknari hefur annast meðferð málsins fyrir hans hönd. Dómkröfur sóknaraðila eru þær aðallega að felld verði niður öryggisgæsla sem B var gert að sæta með dómi sakadóms Reykjavíkur þann 7. maí 1991 en til vara er þess krafist að rétturinn ákveði annað úrræði um vistun hans. Krafist er málskostnaðar í samræmi við framlagt málskostnaðaryfirlit eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Sóknaraðila var veitt gjafsókn með bréfi dómsmálaráðherra 10. janúar sl. Af hálfu varnaraðila er þess krafist að kröfu sóknaraðila verði hafnað. II. Með dómi sakadóms Reykjavíkur, upp kveðnum 7. maí 1991, var B gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi hæli samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómurinn taldi sannað að B hefði svipt C lífi með því að hafa að kvöldi fimmtudagsins 14. febrúar 1991, í herbergi sínu í sambýli að X í Reykjavík, stungið hana mörgum sinnum í brjóst með hnífi og síðan um kl. 00:30 aðfaranótt næsta dags stungið hana mörgum sinnum í bakið með sama hnífi. Var þessi háttsemi talin varða við 211. gr. almennra hegningarlaga. Í dóminum kemur fram að Ásgeiri Karlssyni geðlækni hafi verið falið að framkvæma geðrannsókn á sóknaraðila og um þá rannsókn segir svo í dóminum: „Í skýrslu læknisins um rannsókn þessa, dagsettri 22. mars sl., kemur fram að ákærði hafi byrjað nám í [...]skóla 6 ára gamall. Hafi námserfiðleikar hans komið fljótlega í ljós og samkvæmt athugun hjá sálfræðideild skóla hafi hann verið talinn vera neðarlega á vanvitastigi með greindarvísitöluna 56 - 58. Var því mælt með sérkennslu og hóf hann nám í Höfðaskóla og síðar í Öskjuhlíðarskóla. Var hann talinn með betri nemendum þar af kennara sínum og voru uppi áform um að hann myndi hefja nám í almennum skóla haustið 1977, en úr því varð ekki sökum heilablóðfalls sem hann fékk 23. júní 1977. Segir í skýrslunni að afleiðing af þessum veikindum ákærða virðist greinilega hafa valdið kaflaskiptum hvað viðvíkur hegðun hans og hæfni. Gat hann ekki lengur stundað nám í Öskjuhlíðarskóla sökum skorts á einbeitingu og óróleika og hætti því námi á miðjum vetri 1980. Virðist hegðunartruflanir hafa farið vaxandi á þessu árabili. Varð ákærði „fiktsamari“ en áður, tók í sundur hluti og eyðilagði þá. Gerði hann jafnframt ekki lengur grein fyrir ferðum sínum og hvarf að heiman um lengri eða skemmri tíma ef hann var án eftirlits. Ákærði fór illa með eld og kveikti í íbúð fjölskyldunnar er hann bjó í Y 1978 og 1979 og olli talsverðu tjóni. Kemur fram í skýrslunni að í kjölfar láts móður ákærða um sumarið 1980 hafi heimilið verið leyst upp og hefur ákærði eftir það verið vistaður á mörgum stöðum. Í júlí á sl. ári, er ákærði var vestur í Króksfjarðarnesi ásamt forstöðukonu og öðrum vistmanni frá Z í [staðsetning], þar sem ákærði dvaldist þá, komst hann yfir kindabyssu og ógnaði forstöðukonunni með henni. Að því loknu stal hann bifreið og ók henni áleiðis til Reykjavíkur. Fær þetta stoð í lögregluskýrslu sem liggur frammi í málinu. Þá segir í skýrslu þessari að ákærði virðist á engan hátt gera sér grein fyrir að hann eigi nokkurn þátt í þeim erfiðleikum sem hafa skapast í kringum hann og gert það að verkum að hann hafi verið sendur af einum staðnum á annan á undanförnum árum. Til dæmis hafi ákærði enga tölu á öllum þeim bifreiðum sem hann hefur stolið og kveður það geta verið 20 – 20 (svo) en kannski fleiri. Þá kemur fram að ákærði geti verið margsaga um sama atburðinn. Ákærði viðurkenni að hann geti verið fljótur að reiðast og að hann eigi það til að vera með hótanir um ofbeldi eða líflát. Í skýrslunni er haft eftir föður ákærða að eftir heilablóðfallið 1977 hafi ákærði orðið mjög lyginn og geti hann verið með alls konar tilbúning og sé ekki orð að marka það sem hann segi. Þá kemur fram hjá forstöðumanni í Z að ákærði geti oft orðið margsaga um sama atburð eins og hann eigi oft erfitt með að gera greinarmun á raunveruleikanum og barnalegum hugarórum. Sneiðmyndir af heila ákærða voru teknar 26. mars sl. og kom þá í ljós skemmd á heilavef (infarctus cerebri) miðlægt í vinstri framheila. Er skemmd þessi allstór og nær allt frá botni fremra heilahólfs og upp úr og gengur einnig alllangt aftur að því svæði sem stjórnar hreyfingum. Heiðdís Sigurðardóttir sálfræðingur lagði fyrir ákærða Wechsler greindarpróf fyrir fullorðna og Raven greindarpróf, „standard“ útgáfu. Á Wechsler prófinu reyndist greindarvísitala munnlega hlutans vera 74 og greindarvísitala þess verklega 98 og greindarvísitala alls prófsins því 83. Niðurstöður úr Raven prófinu samsvöruðu greindarvísitölu á bilinu 73 - 78. Í niðurlagi skýrslunnar segir svo: „Geðskoðun: B er tæplega meðal maður á hæð, grannvaxinn og væskilslegur með brúnrautt skegg í vöngum og á höku. Hann er kvikur í hreyfingum en er haltur á hæ. fæti. Gönguhraði er samt sem áður góður og eðlilegur. Hann virkar barnalega einlægur í framkomu, laus við alla tortryggni eða feimni og er því samvinnuþýður. Svipbrigði eru eðlileg og lífleg, bera engan vott um deyfð, leiða eða áhyggjur. Tal hans og tjáning er eðlileg að formi til, allt að því leikræn á köflum, þannig að hann hermir eftir fólki þegar hann er að rekja samtöl sem hann hefur átt við fólk. Geðhrif eru vel sveigjanleg, á engan hátt flöt eða óeðlileg og því í samræmi við umræður og hugsanainnihald hverju sinni. Geðslag getur ekki talist vera hækkað en ber hinsvegar keim af vissu kæruleysi eða allt af því barnalegri sjálfsánægju. Því er engin merki hægt að greina um sjúklegan kvíða, spennu eða aðra vanlíðan. Hugsun er skýr og hugsanatengsl. Ekki koma fram merki um hugsanabrengl eða aðrar hugsanatruflanir sem benda til geðveiki. Hraði hugsana er eðlilegur en hugsanainnihald er barnalegt og óþroskað, og ber vott um grunnt tilfinningalíf. Orðaforði er nokkuð fátæklegur og orðskilningur á einstaka orðum og hugtökum er greinilega skertur, þó ekki sé um sjaldgæf orð eða hugtök að ræða. Ekki koma fram neinar haldvillur eða ranghugmyndir, heyrnarofskynjanir eða ofsjónir sem rekja má til geðveikisástands. Hinsvegar segist B heyra stundum hljóð þegar hann er milli svefns og vöku og skynja látið fólk í kringum sig. Hér virðist því öllu frekar vera um að ræða barnalega og frumstæða túlkun á skynjun. Hugsun er að öðru leyti mjög hlutbundin og greinilega er skortur á hæfileika til afstæðrar hugsunar. Slíkt kemur einkum fram í því að dómgreind hans er verulega skert og barnaleg. Skilningur á einföldum og algengum málsháttum er lítill sem enginn. Minni B er mjög gloppótt, hann á erfitt með að tímasetja atburði eða rekja þá í réttri tímaröð. Skyndiminni hans virðist vera nær óskert en skammtímaminni mjög skert. Man einungis eina tölu úr 5 stafa talnaröð eftir hálfa mínútu og man einn hlut af þremur eftir 5 mínútur. Hann er illa áttaður á tíma og hann segist aldrei leggja á sig að muna hvaða mánuður er, en segist þó fylgjast vel með vikudögum. Hann veit hvaða ártal er og veit hvað hann er gamall. Hann er þannig vel áttaður á eigin persónu og stað. Niðurstaða: Ég tel að B sé ekki haldinn formlegri geðveiki (psychosis). Hann telst vera treggefinn. Hann er hinsvegar með skemmd í heila sem rekja má til heilablæðingar (aneurisma art. comm.ant. subarrachnodial hemorrhagia - 430.9) Heilaskemmd þessi er staðsett í vi. framheila og er all útbreidd. Afleiðing þessarar heilaskemmdar hefur afgerandi áhrif á hegðunarmunstur B, persónuleika og skapgerð. Má í því sambandi nefna atriði eins og hvatvísi, lélega félagslega aðlögun. Skerta dómgreind, grunnt og óstöðugt tilfinningalíf, kæruleysi. Minnistruflanir eru ennfremur áberandi. Allt eru þetta þættir sem greina má í miklum mæli í fari B og tel ég því að hann sé ekki sakhæfur.““ Í niðurstöðu dómsins segir svo: „Þegar virt er skýrsla og vætti Ásgeirs Karlssonar geðlæknis um geðhagi ákærða, en þar kemur m.a. fram að ákærði er greindarskertur og með alvarlega heilaskemmd sem hefur afgerandi áhrif á hegðunarmunstur ákærða, persónuleika og skapgerð, litið er til þess hve árás ákærða á C var hrottafengin og þess að ákærði hefur engar skýringar gefið á verknaði sínum að öðru leyti en að hann hafi skyndilega tryllst, er það álit dómsins að ákærði hafi, af framangreindum ástæðum, verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum er hann vann umrætt voðaverk, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærða þar af leiðandi eigi dæmd refsing í máli þessu og hann sýknaður af kröfu ákæruvaldsins þar að lútandi. Sóknaraðili mun í fyrstu hafa verið í umsjá ættingja sinna samkvæmt sérstöku samkomulagi þar að lútandi þar til Réttargeðdeildinni að Sogni var komið á fót haustið 1992 og hefur hann dvalið þar síðan. Sóknaraðili gerði þá kröfu í desember 1999 að öryggisgæslu hans yrði aflétt en með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands upp kveðnum 8. júní 2000 var samþykkt að sóknaraðili skyldi sæta breyttri öryggisgæslu og segir svo í úrskurðinum: „Skal öryggisgæslan verða í höndum og á ábyrgð Rétt­ar­geð­deild­arinnar að Sogni. Öryggisgæslunni skal hagað þannig að sóknaraðili dveljist áfram að Sogni og hljóti þar áframhaldandi meðferð. Eftir mat á geðhöfn og stöðugleika sóknaraðila er yfirlækninum að Sogni heim­ilt að ákveða að sóknaraðili megi dveljast hjá ættingjum sínum allt að fjóra sólarhringa í mánuði hverjum, þó ekki lengur en tvo sólarhringa í senn. Meðan á dvöl sóknaraðila utan réttargeðdeildarinnar stendur skal sóknaraðili vera í umsjá starfsmanns geðdeildarinnar, eða einhvers þess sem yfirlæknir deildarinnar metur hæfan til að annast sóknaraðila. Jafnframt skal tryggt að sóknaraðili verði aldrei einn með börnum eða minni máttar né hafi aðgang að skotvopnum, eggvopnum eða eldfærum.“ III. Vegna kröfu sóknaraðila um lausn úr öryggisgæslu hefur dómurinn fengið umsögn fagaðila á Réttargeðdeildinni að Sogni og tekið skýrslur af sóknaraðila og vitnum eins og nú verður rakið. Í umsögn Magnúsar Skúlasonar, yfirlæknis, dagsettri í maí 2008 segir að því sé alfarið hafnað að breyta megi öryggisgæslu þeirri og meðferð sem sóknaraðili sætir nú og sé dómurinn á öðru máli verði hann einnig að annast útvegun aðila til eftirfylgdar og taka alla ábyrgð á afleiðingunum. Magnús kom ekki fyrir dóm við meðferð málsins. Lögð hefur verið fram í málinu greinargerð John Donne De Niet, geðlæknis, dags. 10. júní sl. Hann kvaðst hafa kynnst sóknaraðila þegar hann hóf störf að Sogni í september 2006. Honum virtist hann hress og kátur og taldi hann yfirleitt sáttan við dvöl sína að Sogni. Hann geti auðveldlega misst yfirsýn ef margt sé að gerast á sama tíma og geti hann þá brugðist við á ögn ofsóknarkenndan hátt eða tilfinningaþrunginn. Framkoma hans gæti haft leikrænan undirtón og hann sé viðkvæmur fyrir óskum annarra sjúklinga og sé nokkuð áhrifagjarn. Virðist andlegur þroski hans svipaður og búast megi við hjá 12 ára dreng. Sóknaraðili taki 100 mg Phenytoin vegna heilaskaða sem hann hafi orðið fyrir, en það sé úreltur skammtur. Hann sé sálfræðilega háður þessari lyfjagjöf. Sóknaraðili taki alltaf þátt í morgunsamkomum, sé félagslega virkur og með jákvætt viðhorf. Hann tali mjög frjálslega. Hins vegar stafi af honum mikil ólykt og greinilegt að hann vanræki eigin umhirðu og hreinlæti og þurfi hann aðstoð við almennt hreinlæti. Sóknaraðili hafi verið greindur andlega fatlaður og séu líkamlegar hömlur við gang og takmarkaðar hreyfingar í efri útlimum. Hann sé stundum hömlulaus í tjáningu tilfinninga, þær geti orðið ofsóknarkenndar þegar hann tapi stjórninni eða þegar hlutir séu of flóknir til að hann geti skilið þá. Sérstaklega sé stjórnun kynferðislegra hvata og tengsl þeirra við tilfinningar dálítið ófyrirséð og geti leitt hvatvísi af því. Síðustu ár hafi komið fram að hann hafi verið upptekinn af kynferðislegum hvötum til ungra barna og virðist hann ekki hafa neitt samviskubit þegar hann greini frá óskum sínum gagnvart börnum. Finnist honum eingöngu jákvætt að hann langi til að snerta kynfæri þessara barna. John segir að ekki hafi orðið vart við athafnir eða tilhneigingar af kynferðislegum toga gagnvart öðrum sjúklingum. Svo virðist sem hann laðist aðallega að fólki sem sé andlega fatlað eða varnarlausum börnum. Ekki sé mögulegt að sjá fyrir hvernig sóknaraðili gæti tjáð kynferðislegar hvatir sínar á eðlilegan hátt og af stillingu. Yfirleitt hafi hann stöðu lítilmagnans í hópnum en í samskiptum við börn gæti hann orðið stjórnandi án þess að geta haft stjórn á sjálfum sér. Vegna kynlífsafbrigða þurfi sóknaraðili 24 stunda eftirlit á deild þar sem hægt sé að fylgjast með honum og vegna skorts á hreinlæti þurfi hann meira og minna daglegt eftirlit. John kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Hann kvað nauðsynlegt að sóknaraðili dveldi þar sem væri sólarhringsgæsla og þá gæti hann ekki farið ferða sinna án fylgdar. Lögð hefur verið fram í málinu samantekt Víðis Hafberg Kristinssonar, sálfræðings dags. 24. mars sl. Þar kemur fram að klínískt ástand sóknaraðila sé líkt því sem það hafi verið frá því hann hafi fyrst komið að Sogni. Hann sé þægilegur viðskiptis daglega og algjörlega laus við að vera ógnandi gagnvart nokkrum á Sogni. Hann sé kurteis en fari úr jafnvægi sé honum strítt. Þurfi lítið til að gleðja hann, hvort sem það séu bílferðir eða heimsóknir til ættingja. Sífellt þurfi að reka á eftir honum með að fara í bað, skipta um föt og taka til í herberginu sínu, en hann sé hins vegar vinnufús. Í samtölum Víðis við sóknaraðila hafi komið fram að sóknaraðili telji ekki möguleika á að hann geti dvalið hjá ættingjum. Hann vilji helst vera á sveitabæ því þar finnist honum gaman og þyki skemmtilegt að vera innan um dýr. Sóknaraðili hefði haft áhuga á stúlkum og þá hafi honum ekki fundist neitt sérstaklega gaman að börnum og hefði hann engan kynferðislegan áhuga á þeim. Hann hafi ekki kannast við að hafa verið neitt að eiga við börn á kynferðislegum forsendum en viðurkenndi þó að hafa lítillega káfað á yngri systur sinni og fósturbróður og hafi forvitni ráðið ferðinni. Víðir kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Atvikaskráning er tekin saman í maí 2008 af Drífu Eysteinsdóttur, deildarstjóra að Sogni og aðstoðardeildarstjórunum þar, þeim Hrafnhildi Guðmundsdóttur og Katrínu Ósk Þorgeirsdóttur og Önnu Maríu Gunnarsdóttur, hjúkrunarfræðingi. Þar kemur fram að sóknaraðili geti verið mjög uppstökkur, frekur og stundum rjúki hann upp af tilefnislausu, hann þoli illa áreiti og upplifi það stundum sem einelti ef samsjúklingar hans gantist með hann. Flesta daga sé hann ljúfur og auðveldur í umgengni en hann eigi til að vera orðljótur. Barnagirnd sóknaraðila geri hann hættulegan og átti hann sig ekki á því að kynferðisleg áreitni gagnvart minni máttar, hvort sem er í orðum eða verki, sé röng og virðist hann ekki skilja alvarleika þessa athæfis. Sé hætta á að hann leiti á börn finni hann sig í þeirri stöðu. Sóknaraðili sé ekki meðvitaður um hreinlæti sitt og þoli illa aðfinnslur. Hann sé hins vegar duglegur að vinna við kortapökkun o.fl. og í mörg ár hafi hann séð um grasslátt fyrir framan húsið að Sogni. Þá kemur fram að sóknaraðili þurfi manninn með sér, annað væri ábyrgðarlaust. Leitað hafi verið til félagsþjónustunnar í Reykjavík og svæðisskrifstofunnar á Suðurlandi um annað úrræði fyrir hann en án árangurs. Þær telja að eins og staðan sé líði sóknaraðila best á Sogni og sé það besti staðurinn fyrir hann. Þær myndu hins vegar fagna því ef betra úrræði fyndist fyrir hann þar sem hann fengi að blómstra sem einstaklingur. Þær Hrafnhildur og Katrín Ósk komu fyrir dóm og staðfestu ofangreinda skýrslu. A, tilsjónarmaður sóknaraðila og bróðir hans, skýrði svo frá fyrir dómi að sóknaraðili hafi lítið breyst frá því hann kom fyrst að Sogni, en hann sé þó rólegri. Hann hafi kvartað undan einelti sem hann hafi orðið fyrir þar og taldi hann nauðsynlegt að hann yrði leystur þaðan sem fyrst. Hann kvaðst ekki sjá fyrir sér að sóknaraðili myndi dvelja á sveitabæ yrði hann látinn laus en taldi að best væri fyrir hann að dvelja á sambýli á höfuðborgarsvæðinu þar sem hann sætti sólarhringsgæslu. Hann kvaðst hafa komið því á framfæri á sínum tíma að sóknaraðili væri haldinn barnagirnd og af þeim ástæðum væri ekki hægt að hafa hann hjá þeim af fjölskyldunni sem væru með börn á heimili sínu. Sóknaraðili kom fyrir dóminn og lýsti yfir vilja sínum til þess að losna frá Sogni sem fyrst en honum líði ekki alltaf vel þar. Hann kvaðst ekki sjá fyrir sér hvert hann færi yrði hann látinn laus en lýsti yfir vilja sínum til að dvelja á einhverjum sveitabæ. Hann kannaðist við að hafa leitað á börn en taldi sig alveg lausan við slíkt í dag. Hann kvaðst sáttur við að sæta sólarhringseftirliti yrði hann látinn laus. IV. Í 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 kemur fram að ákveða megi í dómi, ef nauðsynlegt þykir vegna réttaröryggis, að gerðar skuli ráðstafanir til varnar því að háski verði af manni sem hefur verið sýknaður samkvæmt ákvæðum 15. gr. laganna. Á grundvelli þessa ákvæðis var sóknaraðila gert að sæta öryggisgæslu með dómi sakadóms Reykjavíkur frá 7. maí 1991. Ótímabundin og algjör öryggisgæsla eru ýtrustu úrræði, en þeim skal aðeins beita komi vægari ráðstafanir, svo sem trygging, bann við dvöl á ákveðnum stöðum eða svipting lögræðis ekki að notum, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga. Framangreind úrræði 62. gr. eru ekki tæmandi talin. Ákvæðið hefur verið skýrt svo, að dómstólar geti breytt fyrri ákvörðun, ákveðið vægari úrræði en algjöra öryggisgæslu, eða hert gæslu allt eftir aðstæðum og nauðsyn hverju sinni. Einnig er litið svo á, og eru dómafordæmi fyrir því, að lausn eða mildun öryggisgæslu megi vera háð skilyrðum. Nauðsynlegt er að úrræði eða rýmkun á öryggisgæslu séu ákveðin svo skýrt sem verða má, þannig að viðeigandi stjórnsýsluaðili megi framfylgja þeim og sá sem í hlut á viti sem gleggst hvaða skilyrðum hann þurfi að hlíta. Fram er komið í máli þessu að sóknaraðili er greindarskertur og með alvarlega heilaskemmd sem hefur afgerandi áhrif á hegðunarmynstur hans, persónuleika og skapgerð. Hann gerðist sekur um alvarlegan verknað árið 1991 eins og rakið hefur verið og hefur hann síðan sætt öryggisgæslu. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands upp kveðnum 8. júní 2000 var samþykkt að sóknaraðili skyldi sæta breyttri öryggisgæslu og var heimilað að hann fengi að dveljast hjá ættingjum sínum allt að fjóra sólarhringa í mánuði hverjum, þó ekki lengur en tvo sólarhringa í senn. Þá var talið nauðsynlegt að tryggja að hann yrði aldrei einn með börnum eða minni máttar eða hefði aðgang að skotvopnum, eggvopnum eða eldfærum. Dómurinn hefur virt og metið allt það sem hér að framan hefur verið rakið um sjúkdóm, meðferð, bata og batahorfur sóknaraðila, viðhorf hans sjálfs til geðheilsu sinnar og aðstæðna allra. Það er samdóma álit þeirra fagaðila sem gefið hafa skýrslu í máli þessu að geðhagir sóknaraðila hafi ekki breyst að neinu marki og ekki komi til greina að leysa hann undan öryggisgæslu að fullu. Þá telja þeir nauðsynlegt að búsetu hans sé þannig háttað að hann sæti eftirliti allan sólarhringinn. Þá er talið sérstaklega nauðsynlegt að vernda börn gegn honum en fram er komið að hann sé haldinn barnagirnd. Þegar framanritað er virt ber að hafna þeirri kröfu sóknaraðila að hann verði leystur úr öryggisgæslu. Dómurinn leggst hins vegar ekki gegn því að heilbrigðisyfirvöld finni annað búsetuúrræði en Sogn fyrir sóknaraðila. Slíka búsetu verður að binda því skilyrði að sóknaraðili dvelji á stofnun þar sem hann sætir gæslu allan sólarhringinn, sé ætíð með gæslumanni utan dyra og komist hvorki í tæri við börn né minni máttar. Ekki þykir ástæða til að hrófla við þeirri tilhögun varðandi dvöl hjá ættingjum sem ákveðin var í úrskurði dómsins 8. júní 2000 og með þeim skilyrðum sem þar voru sett. Málskostnaður er felldur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, en hann er málflutningsþóknun lögmanns hans, Brynjólfs Eyvindssonar, héraðsdómslögmanns, þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur utan virðisaukaskatts og greiðist úr ríkissjóði. Úrskurðinn kveður upp Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, ásamt Ástríði Grímsdóttur, héraðsdómara og Kristni Tómassyni, geð- og embættislækni. Uppkvaðning úrskurðar hefur dregist vegna embættisanna dómenda. Úrskurðarorð: Aðalkröfu A, skipaðs tilsjónarmanns, f.h. B, um að aflétt verði öryggisgæslu sem B var gert að sæta samkvæmt dómi sakadóms Reykjavíkur, upp kveðnum 7. maí 1991, er hafnað. Fallist er á varakröfu um að heilbrigðisyfirvöldum sé heimilt að finna annað búsetuúrræði en Sogn fyrir B með þeim skilyrðum er að framan greinir. Þá skal óhögguð sú breyting öryggisgæslunnar sem gerð var með úrskurði dómsins 8. júní 2000 með þeim skilyrðum sem þar voru sett. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, málflutningsþóknun lögmanns hans, Brynjólfs Eyvindssonar, héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur utan virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 562/2015
Kærumál Gæsluvarðhald Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Í kæru X til Hæstaréttar voru ekki greindar þær ástæður sem hún var reist á og fullnægði kæran því ekki skilyrðum 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 21. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudaginn 18. september 2015 klukkan 15. Þá var honum gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur til þriðjudagsins 1. september 2015 klukkan 15. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að honum verði gert að sæta farbanni. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar lýsti varnaraðili því yfir að hann tæki sér lögbundinn frest til þess að taka ákvörðun um hvort hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að vilji maður kæra úrskurð eftir þann tíma skuli hann afhenda héraðsdómara skriflega kæru þar sem greint skal frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæra er reist á. Í kæru sóknaraðila eru ekki greindar þær ástæður sem hún er reist á og fullnægir kæran því ekki síðastnefndu skilyrði. Samkvæmt því verður máli þessu vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 55/2017
Bifreið Ölvunarakstur Stórkostlegt gáleysi Líkamstjón Skaðabætur Eigin sök Gjafsókn
A höfðaði mál á hendur B og T hf. til heimtu fullra skaðabóta vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann lenti í sem farþegi í bifreið árla morguns í apríl 2011. Héldu B og T hf. því fram að A hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn með því að fallast á að vera farþegi í bifreiðinni vitandi það að ökumaðurinn C, sem lést í slysinu, hefði neytt áfengis og ætti A því að bera hluta tjónsins sjálfur, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að A hefði ekki sýnt af sér gáleysi umrætt sinn og þegar af þeirri ástæðu var fallist á dómkröfur hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði mátt vera ljóst að C hefði neytt áfengis í nokkrum mæli í síðasta lagi sjö klukkustundum áður en hann tók við akstri bifreiðarinnar af A og hefði A þess utan ekki getað treyst því að ekki hefði komið til frekari áfengisneyslu C um nóttina. Að óreyndu hefði hann mátt ætla að sú áfengisneysla sem hann hefði orðið vitni að kynni að hafa áhrif á aksturshæfni C. Þá var jafnframt litið til þess að C hefði tekið við akstrinum um klukkan 6 að morgni að lokinni næturlangri vöku án þess að A hefði þekkt nokkuð til þess hvort að C hefði hvílst deginum áður. Var A samkvæmt því talinn meðvaldur að tjóni sínu vegna stórkostlegs gáleysis. Að virtum aðstæðum öllum umrætt sinn og aðdraganda þess að C tók við akstrinum þóttu hins vegar ekki efni til að A yrði gert að bera sjálfur hluta af tjóni sínu. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Karl Axelsson og SkarphéðinnÞórisson fyrrverandi ríkislögmaður.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 25. janúar 2017. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefndaog málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits tilgjafsóknar sem honum hefur verið veitt.ISvo sem nánar errakið í héraðsdómi varð stefndi fyrir slysi að morgni 10. apríl 2011. Kvöldiðáður hélt hann, ásamt C, akandi á bifreiðinni […] frá […] til […] þar sem þeirfóru á dansleik. Á leiðinni til […] mun C hafa drukkið nokkuð af áfengum bjór.Klukkan 5 um nóttina héldu þeir akandi til baka til […], en stefndi ók þábifreiðinni. Á sjöunda tímanum um morguninn, skömmu eftir að C hafði tekið viðstjórn bifreiðarinnar, valt hún í […] á […] með þeim afleiðingum að C lést ogstefndi varð fyrir líkamstjóni. Áfengismagn í blóði ökumanns eftir slysiðreyndist vera 0,66‰. IIÍ 2. mgr. 88. gr.umferðarlaga nr. 50/1987 er mælt fyrir um að heimilt sé að lækka eða fellaniður bætur fyrir líkamstjón á grundvelli 1. mgr. 88. gr. ef sá sem fyrir tjónivarð var meðvaldur að því af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Áfrýjendurbyggja á því að svo hátti til í málinu að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegtgáleysi með því að fallast á að vera farþegi í bifreið vitandi það aðökumaðurinn hefði neytt áfengis, að minnsta kosti kvöldið áður, og ekki sofiðþá um nóttina en slysið varð á sjöunda tímanum að morgni 10. apríl 2011. Afstefnda hálfu er aðallega á því byggt að hann hafi ekki með þessu sýnt af sérstórkostlegt gáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga en að þvífrágengnu er á því byggt af hans hálfu að þó svo komist verði að þeirriniðurstöðu að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi séu samt sem áður ekkiforsendur til þess að lækka til hans bætur á grundvelli tilvitnaðrarlagagreinar. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að stefndihefði ekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn og þegar af þeirriástæðu var fallist á dómkröfur hans.IIIVið gáleysismatsamkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga er til þess að líta að stefndi varð vitniað því að C heitinn drakk fjóra til fimm hálfs lítra bjóra á leið þeirra til […]að kvöldi 9. apríl 2011, þangað sem þeir komu á tólfta tímanum um kvöldið, enfallist er á það með héraðsdómi að um áfengismagnið verði að leggja tilgrundvallar upphaflegan framburð stefnda hjá lögreglu en ekki framburð annarsefnis í aðilaskýrslu fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Þeir héldu síðan til baka til […] um klukkan 5 að morgni 10.apríl og þegar komið var austur fyrir […] um klukkan 6 tók C við akstrinum afstefnda sem ekki treysti sér til að aka lengur vegna þreytu. Slysið var síðantilkynnt Neyðarlínunni um klukkan 6.45. Hvað sem ungum aldri stefnda leið þámátti honum vera ljóst að C hafði neytt áfengis í nokkrum mæli í síðasta lagisjö tímum áður en hann tók við akstrinum og hann gat þess utan ekki treyst því,að teknu tilliti til aðstæðna og tilefnis, að ekki hefði komið til frekariáfengisneyslu C um nóttina. Að óreyndu mátti hann ætla að sú áfengisneysla semhann varð vitni að kynni að hafa áhrif á aksturshæfni C, enda var sú raunin sémið tekið af áfengismagni því sem mældist í C að honum látnum, en samkvæmt þvívar hann að lögum óhæfur til að stjórna ökutæki. Þá er jafnframt til þess aðlíta að C tók við akstrinum um klukkan 6 að morgni að lokinni næturlangri vökuán þess að stefndi þekkti nokkuð til þess hvort að C hefði hvílst deginum áður.Lýsir stefndi raunar efasemdum í lögregluskýrslu, sem tekinn var af honum 2.júlí 2011, um þá ákvörðun sína að „láta“ C taka við akstri bifreiðarinnar áþessu tímamarki. Þegar þar við bætist að stefndi sjálfur, sem hafði neyttáfengis í mjög litlum mæli og lagt sig í 30 til 40 mínútur um nóttina, taldisig ekki hæfan til frekari aksturs á þessu tímamarki vegna þreytu, mátti hannganga út frá því að C væri þá eins og á stóð óhæfur til að stjórna bifreiðinni.Verður stefndi samkvæmt því talinn meðvaldur að tjóni sínu vegna stórkostlegsgáleysis. Þrátt fyrir þániðurstöðu að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn ertil þess að líta að meðábyrgð, samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga, leiðirekki fortakslaust til þess að bætur skerðist eða falli niður, enda er um aðræða heimild til að láta tjónþola sjálfan bera tjónið að hluta til eða ölluleyti. Verður heimildinni beitt með hliðsjón af því hvort eðlilegt getur talistí ljósi allra atvika að tjónþoli fái tjónið að fullu bætt þrátt fyrirmeðábyrgð. Í þeim efnum verður ekki aðeins litið til sakar tjónþola heldureinnig þáttar annarra sem bera ábyrgð á tjóninu og aðstæðna við slysið.Stefndi ber á þáleið að þegar hann treysti sér ekki til að aka lengur vegna þreytu hafi hannlagt til að þeir C legðu sig í bifreiðinni. Það hafi C ekki viljað heldur aðhann tæki við akstri og að þeir héldu áfram för sinni austur. Stefndi hafilátið hann ráða enda C umráðamaður bifreiðarinnar. Þá hafi hann ekki merkt neináfengisáhrif á C enda hefði hann aldrei sætt sig við að hann tæki við akstribifreiðarinnar hefði hann haft einhvern grun um að hann væri undir áhrifumáfengis. Er jafnframt til þess að líta að þegar þetta gerist eru þeir C staddirárla morguns að vetrarlagi á fjallvegi fjarri mannabyggð. Gerði það stefndaaugljóslega afar erfitt fyrir varðandi möguleika um framhald á ferð sinni enljóst má vera af gögnum að umferð var lítil sem engin. Þá þykir verða að líta til þess að slysið ogdauði C voru stefnda augljóslega mikið áfall en hann var ungur að árum og eftirþví sem fram kemur af hans hálfu með mjög takmarkaða reynslu af notkun ogáhrifum áfengis. Að virtum aðstæðum öllum og aðdraganda þess að C tók viðakstri bifreiðarinnar þykja ekki efni til að stefnda verði gert að bera sjálfurhluta af tjóni sínu þótt hann hafi verið meðvaldur að því vegna stórkostlegsgáleysis.Samkvæmtframansögðu og þar sem ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað.Rétt er samkvæmt3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að málskostnaður falli niður á báðumdómstigum.Umgjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður um annað en ákvörðun málskostnaðar.Málskostnaður íhéraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður stefnda, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, Bryndísar Guðmundsdóttur lögmanns, 800.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2016.Mál þetta, semdómtekið var 11. október 2016, var höfðað 31. desember 2015 af A, […], á hendurTryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík og B, […], til greiðsluskaðabóta.Stefnandi krefstþess að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt 8.699.455 krónur,ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.519.725 krónum frá 10. apríl 2011 til 10. október2011, en af 8.699.455 krónum frá þeim degi til 5. febrúar 2015, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgunstefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., þann 18. febrúar 2015 að fjárhæð4.349.728 krónur. Stefnandi krefstþess einnig að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt 23.742krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 7. janúar 2016 til greiðsludags.Stefnandi krefstmálskostnaðar óskipt úr hendi stefndu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Þákrefst hann þess að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiðavirðisaukaskatt af málflutningsþóknun.Stefndu krefjastþess að vera sýknaðir af dómkröfum stefnanda. Þá krefjast stefndu málskostnaðarúr hendi stefnanda að skaðlausu eftir mati dómsins.Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaMál þetta á ræturað rekja til alvarlegs umferðarslyss sem varð að morgni 10. apríl 2011 þegarbifreiðin […] lenti utan vegar og valt í […] á […] og stefnandi slasaðist.Stefnandi var farþegi í framsæti bifreiðarinnar þegar slysið varð enökumaðurinn, C, lést í slysinu. Bifreiðin var í eigu stefnda, B, föður hinslátna. Óumdeilt er að bifreiðin var vátryggð með lögboðinni ábyrgðartrygginguhjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. (TM hf.) á slysdegi og að líkamstjónstefnanda hafi verið bætt að hálfu leyti úr þeirri vátryggingu. Ekki ertölulegur ágreiningur milli aðila um afleiðingar slyssins. Aðila greinir á umþað hvort hinu stefnda félagi hafi verið heimilt að lækka bætur til stefnanda ágrundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem hann hafi sýnt afsér stórkostlegt gáleysi með því að taka sér far með bifreiðinni umrættsinn. Aðdragandislyssins var sá að stefnandi og C, vinur hans og knattspyrnufélagi, höfðuákveðið að aka frá […] til […], um 336 kílómetra leið, að kvöldi 9. apríl 2011.Munu þeir hafa lagt af stað frá […] um klukkan 19:00. Í skýrslu lögreglu umframburð stefnanda kemur fram að stefnandi hafi tekið við akstri bifreiðarinnaraf C innst inni á […], um klukkan 21:00, en C hafi eftir það drukkið fjóra tilfimm hálfs lítra bjóra á leiðinni til […]. Þangað komu þeir á tólfta tímanum oglögðu bifreiðinni við skemmtistaðinn […] þar sem haldinn var dansleikur.Stefnandi kveðst hafa fengið sér hálfan bjór fyrir utan […], en þá hafi honumorðið óglatt og ælt bjórnum og hafi eftir það ekki neytt áfengis um kvöldið eðanóttina. Á ballinu hittu þeir […] sem stefnandi kannaðist við og sat hann hjáþeim, meðan C dansaði við stúlku sem hann hafði kynnst.Þegarskemmtistaðnum var lokað síðar um nóttina kveðst stefnandi hafa lagt sig íbifreiðinni í 30 til 40 mínútur, en um klukkan fimm um morguninn hafi stefnandiekið bifreiðinni frá […] og austur sömu leið og þeir komu. Stefnandi kveðsthafa verið orðinn þreyttur þegar komið var austur fyrir […], um klukkan sex, oghafi C þá tekið við akstrinum. Hafi stefnandi sofnað fljótlega en vaknað eftirað bifreiðin valt og fór út af veginum í […] á […], u.þ.b. 6-8 km frá vegamótunumtil […]. Stefnandi kom sér sjálfur út úr bifreiðinni og fann símann sinn eftirnokkra leit í vegkantinum. Því næst hringdi stefnandi í Neyðarlínuna ogtilkynnti um slysið en þá var klukkan 6:45. Hann var beðinn um að lýsa aðstæðumog fékk leiðbeiningar um það hvernig hann ætti að skoða C, sem reyndist þá veralátinn. Stuttu síðar kom sjúkrabifreið á vettvang ásamt lögreglu og varstefnandi fluttur á Fjórðungssjúkrahúsið […] til aðhlynningar. Í aðdragandaslyssins hafði bifreiðinni samkvæmt rannsóknarskýrslu lögreglu verið ekið umaflíðandi hægri beygju, svo stuttan beinan kafla en síðan tók við aflíðandivinstri beygja. Hefði bifreiðin þá farið með hægri hjól út í hægri vegöxl og útí vegkant en svo sé að sjá að reynt hafi verið að beygja bifreiðinni inn áveginn á ný. Við það hafi bifreiðin snúist og farið út af veginum vinstra meginog oltið. Aðstæður á slysstað voru þannig að þurrt var og bjart og vegur meðbundnu slitlagi var hálkulaus. Um niðurstöður rannsóknar segir í skýrslunni aðlíkur séu á að ökumaður hafi sofnað við aksturinn. Talið er að ökumaður hafilátist samstundis eða nánast samstundis. Mæling á vínandamagni í blóði hansreyndist 0,66‰ og 0,77‰ í þvagi.Stefnda, TM hf.,var tilkynnt um slysið með tölvupósti 5. nóvember 2011. Með bréfi, dags. 2.desember 2013, upplýsti stefndi, TM hf., stefnanda um að bótaréttur hans yrðiskertur um 2/3 hluta vegna þess að hann hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysií skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, með því að hafa látiðölvuðum ökumanni eftir stjórn bifreiðarinnar, en stefnanda hafi verið kunnugtum áfengisneyslu ökumanns bifreiðarinnar í aðdraganda slyssins. Stefnandi gatekki fallist á þá afstöðu og skaut ákvörðun félagsins til úrskurðarnefndar ívátryggingamálum. Úrskurðarnefndin taldi að stefnandi ætti rétt til bóta fyrirlíkamstjón úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar […], en að bætur skyldutakmarkast um helming vegna stórkostlegs gáleysis hans. Undi félagið þeirriniðurstöðu um hækkun bóta.Afleiðingarslyssins voru metnar í matsgerð þeirra D læknis og E hrl., dags. 19. desember2014. Matsmenn komust að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda væri15 stig og varanleg örorka 15%. Bætur vegna líkamstjóns stefnanda voru gerðarupp á grundvelli fyrrnefndrar matsgerðar af stefnda, TM hf., þann 28. janúar2015. Dregin var frá bótunum fjárhæð, sem nam 4.349.727 krónum, vegna meintrareigin sakar stefnanda. Stefnandi samþykkti uppgjörið með fyrirvara um mat ávaranlegum afleiðingum slyssins, eigin sök og frádrátt vegna sjúkrakostnaðar.Stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi þann 16. október 2015 og höfðar hann málþetta til heimtu fullra skaðabóta úr ábyrgðartryggingu ökutækisins vegnaafleiðinga umferðarslyssins. Við aðalmeðferðmálsins kom stefnandi fyrir dóminn og gaf skýrslu og vitnið F gaf vitnaskýrsluí síma. Verður vitnað til framburðar þeirra eftir því sem þurfa þykir.Málsástæðurog lagarök stefnanda MálsgrundvöllurStefnandi byggikröfu sína á því að hann eigi rétt til fullra skaðabóta vegna þess tjóns, semhann varð fyrir í umferðarslysinu þann 10. apríl 2011, á grundvelli hlutlægrarábyrgðarreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, enda megi rekja slysiðtil notkunar bifreiðarinnar […]. Sá sem ábyrgð beri á skráningarskyldu ökutækiskuli samkvæmt XIII. kafla laganna., sbr. 88. gr., bæta það tjón sem hljótistaf notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinueða ógætni ökumanns. Skráður eða skráningarskyldur eigandi (umráðamaður)vélknúins ökutækis skuli bera ábyrgð á því samkvæmt 90. gr. umferðarlaga og séfébótaskyldur samkvæmt 88. gr. og 89. gr. laganna. Greiðsla á bótakröfu vegnatjóns, sem hljótist af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis, skuli veratryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi sem hafi starfsleyfi tilþess að taka að sér vátryggingu vélknúinna ökutækja, sbr. 1. mgr. 91. gr.umferðarlaga. Dómkröfur stefnanda beinist að stefnda, B, sem eiganda bifreiðarinnar[…] á slysdegi, og á hendur stefnda, TM hf., sem vátryggjanda bifreiðarinnar áslysdegi, og beri félagið því greiðsluskyldu vegna afleiðinga slyssins, sbr.95. gr. og 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga. Stefnandi teljiskilyrði ekki vera fyrir hendi til þess að skerða skaðabætur til handa honum umhelming með vísan þess að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi íaðdraganda slyssins, sbr. 2. mgr. 88. gr. umfl. Í ákvæðinu segi að bætur fyrirlíkamstjón eða vegna missis framfæranda megi lækka eða fella niður ef sá semvarð fyrir tjóni eða lést var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eðastórkostlegu gáleysi.Af orðalagiákvæðisins og dómaframkvæmd Hæstaréttar sé ljóst að stefndu beri sönnunarbyrðifyrir því í fyrsta lagi að stefnandi hafi sýnt af sér háttsemi sem jafna megitil stórkostlegs gáleysis í aðdraganda slyssins og í öðru lagi að orsakasambandsé á milli hinnar gáleysislegu hegðunar og slyssins. Gera verði ríkar kröfurtil sönnunar atvika sem leiði til skerðingar bótaréttar vegna líkamstjóns í umferðarslysum.Stefnandi byggi áþví að eins og atvikum hafi verið háttað hafi hann ekki sýnt af sérstórkostlegt gáleysi þótt honum hafi verið kunnugt um áfengisneyslu C u.þ.b.sjö til átta klukkustundum áður en slysið varð. Þá liggi ekki fyrir skýrtorsakasamband á milli áfengisneyslunnar og þess að slysið hafi orðið. Því eigistefnandi rétt til óskertra skaðabóta vegna slyssins þann 10. apríl 2011. Ekki stórkostlegtgáleysi Við mat á þvíhvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi verði að líta til þess aðí seinni tíð hafi munurinn á einföldu gáleysi og stórkostlegu gáleysi veriðtalinn stigsmunur og sé ekki alltaf glöggur. Hvað mörkin varði skipti mestumáli að hlutlægt séð sé um að ræða mun alvarlegra frávik frá fyrirmæltri eða viðurkenndriháttsemi til þess að gáleysi teljist stórkostlegt. Þá skipti saknæmisstigtjónþola miklu máli, en samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi verið við þaðmiðað að gáleysi þurfi að vera á mjög háu stigi til þess að geta taliststórkostlegt. Fræðimenn hafitalið rök fyrir því að meta skuli réttarstöðu þeirra sem eigi bótarétt ágrundvelli 88. gr. umferðarlaga, sem til álita komi að skerða eða fella niðurmeð heimild í 2. mgr. greinarinnar, eftir sömu aðferðum og að teknu tilliti tilsambærilegra atvika og þeirra sem eigi rétt til bóta úr slysatryggingum skv. 2.mg. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga um vátryggingasamninga, nr. 30/2004. Þvíverði að líta til sakar hins vátryggða, hvernig vátryggingaratburð bar að,hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis og fíkniefna, sem hann hafðisjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Þrátt fyrir aðstefnanda hafi verið kunnugt um áfengisneyslu C frá u.þ.b. 21:00 til upp úr23:00 umrætt kvöld, geti það ekki eitt og sér leitt sjálfkrafa til þess aðskerða eigi bótarétt hans skv. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Skerðing ábótarétti stefnanda sé auk þess háð því að stefndi sýni fram á að orsakatengslséu á milli þess að C hafi neytt áfengis fyrr um kvöldið og þess að slysiðvarð. Við mat á saknæmisstigi stefnanda gildi hefðbundin sjónarmið um sakarmat.Liðið hafi um sjöklukkustundir frá því að stefnandi sá C neyta áfengis og þar til sá síðarnefnditók við akstri bifreiðarinnar austan við […]. Ýmsir þættir hafi áhrif á þaðhversu lengi vínandi sé að hverfa úr blóðinu, svo sem magn þess áfengis seminnbyrt sé, líkamsbygging og heilsa einstaklings. Stefnandi hafi allt einsgetað talið að það áfengi sem C hefði innbyrt fyrr um kvöldið væri runnið afhonum þegar sá síðarnefndi tók við akstri bifreiðarinnar, enda liggi ekkertfyrir í gögnum málsins að C hafi verið sjáanlega ölvaður. Liðnar hafi veriðtæpar átta klukkustundir frá því að stefnandi hafi séð C neyta áfengis og þartil slysið hafi orðið. Lítið áfengismagnhafi mælst í blóði C, eða 0,66 . Samkvæmt 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga sé miðaðvið að ef áfengismagn í blóði fari yfir 0,50teljist viðkomandi ekki getað stjórnað ökutæki örugglega. Í töflu fráUmferðarráði sé áhrifum áfengis á atferli og aksturshæfni lýst þannig að séáfengismagn í blóði 0,50 , þá sé miðað við að viðkomandi hafi innbyrt tvo tilþrjá áfenga drykki. Almennt séð verði fólk ekki sjáanlega ölvað eftir að hafainnbyrt þrjá 33 cl bjóra þrátt fyrir að mælast með 0,50 vínandamagn í blóði. Áfengismagn í blóði Chafi mælst rétt yfir viðmiðunarmörkum 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga og þvíerfitt að sjá á honum að hann væri með áfengismagn í blóði. Taka verði tillittil þess að stefnandi hafi í tvígang stungið upp á því að þeir myndu leggja sigí bifreiðinni en C hafi þvertekið fyrir það. Þar sem C hafi verið umráðamaðurbifreiðarinnar hafi stefnandi ekki getað haft fullkomna stjórn áatburðarásinni. Þá hafi C staðhæft að hann væri hvorki þreyttur né fyndi fyriráhrifum áfengis. Í fyrirliggjandi gögnum bendi ekkert til þess að C hafi veriðsjáanlega ölvaður og í ofanálag hafi stefnandi ekki verið í þeirri aðstöðu aðgeta yfirgefið bifreiðina fjarri mannabyggðum og neitað C um að taka viðakstrinum. Það verði að horfa til atvika allra við mat á sök stefnanda. Stefnandi hafiekki neytt áfengis eða fíkniefna, fyrir utan hálfan bjór fyrr um kvöldið, oghafi því ekki verið í þannig ástandi að dómgreind hans væri skert vegna utanaðkomandiþátta. Umrætt tilvik séfrábrugðið þeim aðstæðum sem fyrir hendi hafi verið í dómum Hæstaréttar í málumnr. 129/2001 og 243/2004. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu aðtjónþolar hefðu sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að hafa látið aðilaeftir stjórn ökutækis, sem þeim hefði ekki getað dulist að væri verulega undiráhrifum áfengis, þrátt fyrir aðvaranir annarra. Í þeim málum hafi áfengismagnökumanna í blóði mælst annars vegar 1,65og hins vegar 2,15 . Það sé langt yfir viðmiðunarmörkum og gögn hafisýnt fram á að ökumenn hefðu greinilega verið ölvaðir og nærstaddir hefðu meiraað segja varað tjónþola við því að þiggja far í öðru málinu. Í framangreindummálum komi þó skýrt fram til hvaða atriða Hæstiréttur hafi litið við sakarmat. Það aðgæsluleysisem stefnandi kunni að hafa sýnt af sér hafi ekki verið á það háu stigi að hægtsé að jafna því til stórkostlegs gáleysis. Á stefndu hvíli sönnunarbyrði um aðstefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í aðdraganda slyssins með þvíað hafa leyft C að taka við akstri bifreiðarinnar og á því að stefnanda hefðiekki getað dulist að C væri undir áhrifum áfengis. Ekki sannað aðorsakasamhengi sé á milli áfengisáhrifa og tjónsatviksAf gögnum málsinsmegi draga þá ályktun að uppi sé þó nokkur vafi um það hvort slysið megi rekjatil þess að C hafi neytt áfengis fyrr um kvöldið eða hvort hann hafieinfaldlega sofnað undir stýri með þeim afleiðingum að bifreiðin lenti utanvegar. Í niðurstöðurannsóknarskýrslu lögreglu segi: Líkur eru á að ökumaður hafi sofnað viðaksturinn og lent út af veginum með fyrrgreindum afleiðingum, mæling í alkóhólií blóði ökumanns sýndi 0,66 prómill og var hann því undir áhrifum áfengis viðaksturinn. Í ljósi lítilsáfengismagns í blóði ökumanns og niðurstöðu rannsóknarskýrslu lögreglu um aðökumaður hafi sofnað undir stýri telji stefnandi meiri líkur en minni á því aðfrumorsök slyssins megi rekja til þess að C hafi sofnað undir stýri. Fyrir utanþað að áfengi mældist í blóði C sé ekkert annað í gögnum málsins sem bendi tilþess að C hafi verið sjáanlega ölvaður eða að slysið megi rekja beint tiláfengisneyslunnar fyrr um kvöldið. Það sé í höndum stefndu að sanna að slysiðmegi rekja til áfengisneyslu C og að ölvunin hafi verið aðalörsok slyssins. Þáeigi að túlka allan vafa stefnanda í hag, enda þurfi atvik sem leiði tilskerðingar á bótarétti samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga að vera mjög ljós.Vel megi vera að Csjálfur hafi sýnt af sér ákveðið gáleysi með því að hafa tekið við akstribifreiðarinnar ósofinn, en ekki sé hægt að færa gáleysi hans yfir á farþegabifreiðarinnar þannig að það leiði til skerðingar á bótarétti samkvæmt 2. mgr.88. gr. umferðarlaga. Ekki séu fyrir hendi skilyrði til þess að skerða bótaréttstefnanda samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og krefjist hann því fullrabóta úr hendi stefndu vegna slyssins. Komist dómurinnengu síður að því að háttsemi stefnanda megi jafna til stórkostlegs gáleysis ogað skilyrðum um orsakasamhengi á milli áfengisneyslu C og slyssins sé fullnægtbyggi stefnandi á því að hann eigi samt sem áður rétt á óskertum bótum frástefndu. Heildarmat skuli fara fram á aðstæðum og atvikum öllum ogsanngirnisrök mæli með því að stefnandi haldi fullum rétti til bóta. Eigi aðskerða bætur til handa stefnanda á grundvelli stórkostlegs gáleysis teljistefnandi að 50% skerðing sé verulega úr hófi fram og nái krafa stefnanda þvíeinnig til minni skerðingar. Um líkamstjónstefnandaStefnandi hafiverið fluttur á Fjórðungssjúkrahúsið […] í kjölfar slyssins. Hann hafi fundiðfyrir verkjum í hálsi og verið lagður inn á sjúkradeild […] til eftirlits framá næsta dag. Stefnandi hafi svo farið að finna fyrir vaxandi verkjum frá hálsiog baki. Þá hafi hann leitað til G geðlæknis vegna depurðar eftir slysið ogsömuleiðis hitti hann sóknarprestinn á […] reglulega.Stefnandi hafi aukþess verið í meðferð hjá H bæklunarlækni vegna áframhaldandi einkenna frástoðkerfi. Í matsgerð þeirra D læknis og E sé litið til þess að í slysinu þann10. apríl 2011 hafi stefnandi hlotið tognun á hálshrygg og eftir það viðvarandiverki, eymsli og ósamhverfa hreyfiskerðingu í hálshryggnum. Jafnframt hefðistefnandi orðið fyrir andlegu áfalli, en í slysinu hafi vinur hans látist oghafi hann eftir það kvíða- og þunglyndiseinkenni. Varanlegur miski stefnandavegna slyssins hafi verið metinn 15 stig og varanleg örorka 15%.Um dómkröfurstefnanda Dómkröfurstefnanda sundurliðast á eftirfarandi hátt og eru reiknaðar á grundvellimatsgerðar D læknis og E hrl.Þjáningabætur skv.3. gr. skbl. 15.430kr.2 dagarrúmliggjandi á 3.290 kr. 6.580 kr.5 dagar án rúmleguá 1.770 kr. 8.850 kr.Varanlegur miskiskv. 4. gr. skbl. 1.519.725kr.0.131.500 *15,00% Varanleg örorkaskv. 5.-8. gr. skbl. 7.164.300kr.2.750.000 * 17,368* 15%_______________________________________________________Samtals 8.699.455kr.Frá dómkröfudregst greiðsla að fjárhæð 4.349.728 krónur þann 18. febrúar 2015, sem ergreiðsla stefnda, TM hf., miðað við 50% bótaskyldu. Við uppgjör málsins gerðilögmaður stefnanda fyrirvara við mat á varanlegum afleiðingum slyssins, eiginsök og frádrátt vegna sjúkrakostnaðar.Bætur fyrirþjáningar eru reiknaðar á grundvelli 3. gr. skaðabótalaga, sbr. 15. gr. laganna,en í fyrirliggjandi matsgerð kemur fram að tímabil þjáninga sé ein vika fráslysdegi, þar af rúmliggjandi í tvo daga. Bætur fyrir varanlegan miska erureiknaðar á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 15. gr. laganna.Bætur fyrir varanlega örorku eru reiknaðar á grundvelli lágmarkslauna, sbr. 3.mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Útreikningur kröfu vegna varanlegrar örorku tekurmið af margföldunarstuðli 6. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993.Höfuðstólldómkröfunnar vegna líkamstjónsins sé því 8.699.455 krónur. Í málinu erjafnframt gerð krafa um greiðslu 4,5% vaxta samkvæmt 1. mgr. 16. gr.skaðabótalaga vegna miska og þjáninga, að fjárhæð 1.535.155 krónur, frátjónsdegi þann 10. apríl 2011 og að viðbættri kröfu vegna varanlegrar örorku,samtals að fjárhæð 8.699.455 krónur, frá stöðugleikapunkti þann 11. október2011 til 5. febrúar 2015, en þá var mánuður liðinn frá því að krafa ágrundvelli matsgerðar var send stefnda, TM hf. Þá er krafistdráttarvaxta samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, sbr.1. mgr. 6. gr. sömu laga, vegna allra bótaliða frá 5. febrúar 2015, mánuði fráþeim degi sem krafa stefnanda var send stefnda, TM hf., og til greiðsludags,samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.Auk þess er krafistgreiðslu vegna útlagðs sjúkrakostnaðar skv. 1. gr. skaðabótalaga að fjárhæð23.742 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga um vexti ogverðtryggingu, nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þingfestingumálsins þann 7. janúar 2016 til greiðsludags. Bætur fyrir annað fjártjóngrundvallast á 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.Stefnandi vísi umbótaábyrgð til XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. einkum 88. gr., 90.gr., 1. mgr. 91. gr. og 95. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Hann vísi til ákvæðaskaðabótalaga, nr. 50/1993, og meginreglna íslensks skaðabótaréttar, til laganr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, og vátryggingarskilmála stefnda, TM hf.,nr. 220, um ökutækjatryggingu. Krafa um vexti byggist á ákvæði 16. gr.skaðabótalaga, nr. 50/1993, og krafa um dráttarvexti á 6. gr. og 9. gr. laga umvexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Varðandi málskostnað vísi stefnandi tilákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa umvirðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988.Málsástæðurog lagarök stefnduÍ 2. mgr. 88. gr.umferðarlaga segi að bætur fyrir líkamstjón eða vegna missis framfæranda megilækka eða fella niður ef sá sem varð fyrir tjóni eða lést var meðvaldur aðtjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi.Um atvik aðslysinu njóti annars vegar við rannsóknargagna frá lögreglu og hins vegarfrásagnar stefnanda sjálfs af atvikum í aðdraganda slyssins. Stefndu byggi áþví að staðhæfingar málsaðila um atvik máls hafi almennt ekki sönnunargildifyrir dómi, nema um sé að ræða atriði sem honum er óhagstætt, sbr. 1. mgr. 50.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Það verði aðteljast sannað í málinu að ökumaður bifreiðarinnar, sem lést í slysinu þátæplega 18 ára að aldri, hafi neytt áfengis áður en hann lést og staðfesti þaðmæling sem bæði hafi verið gerð á blóði og þvagi. Þá hafi stefnandi haftvitneskju um áfengisneyslu ökumannsins, sbr. það sem lögregla hafi eftirhonum. Það verði og aðteljast sannað að hinn látni hafði verið að skemmta sér kvöldið og nóttinafyrir slysið, m.a. á veitingarstað á […]. Hann hafi því ekkert sofið eða hvílstað ráði þegar hann að morgni dags ók bifreiðinni. Til samanburðar þá kveðiststefnandi, sem þó hafi ekki neytt áfengis í neinum mæli og hafi hvílststuttlega áður en lagt hafi verið af stað frá […], sjálfur hafa verið þaðþreyttur að hann hafi viljað leggja sig þegar komið hafi verið austur fyrir […].Hann hafi síðan sofnað fljótlega eftir það og verið sofandi þegar slysið henti.Í 2. mgr. 44. gr.umferðarlaga segi að enginn megi stjórna eða reyna að stjórna ökutæki, sé hann,m.a. vegna svefnleysis eða neyslu áfengis, þannig á sig kominn, að hann sé ekkifær um að stjórna ökutækinu örugglega. Þá segi í 1. mgr. 45. gr. umferðarlagaað enginn megi stjórna eða reyna að stjórna vélknúnu ökutæki, sé hann undiráhrifum áfengis. Nemi vínandamagn í blóði ökumanns 0,50‰, en minna en 1,20‰,teljist hann ekki geta stjórnað ökutæki örugglega sbr. 2. mgr. 45. gr. laganna.Mælingar ávínandamagni sýni að ökumaður hafi verið yfir þeim mörkum sem 2. mgr. 45. gr.umferðarlaga setji um að bifreið sé stjórnað örugglega. Hann hafi að auki veriðungur að árum, bæði þegar tekið sé tillit til neyslu áfengis og þess að akabifreið, en stefnandi hafi verið tveimur árum eldri. Stefnanda hafi mátt veraallt þetta ljóst. Stefnandi hafi vitað að C hafi neytt áfengis í viðurvist hansog hafi að auki ekki hvílst um nóttina, en löng leið hafi verið fyrir höndum.Hafi honum því mátt vera ljós sú mikla hætta, sem m.a. sé reynt að stemma stiguvið í 44. og 45. gr. umferðarlaga, sem væri samfara því að C tæki við stjórnbifreiðarinnar. Þá háttsemi verði að meta stefnanda til stórkostlegs gáleysis.Stefndu mótmæliþeirri málsástæðu stefnanda, að jafnvel þótt hann hefði orðið vitni aðáfengisneyslu ökumanns fyrr um kvöldið, þá verði að líta til þess hve langurtími hafi liðið frá því að hann sá hann neyta áfengis og þar til slysið varð. Ífyrsta lagi geti þessi tími ekki talist langur. Í öðru lagi hafi ökumaðurinnverið að skemmta sér um nóttina, m.a. á dansleik á […], og hafi stefnandi þvíekki getað útilokað að hann hefði neytt áfengis þá. Enda hafi það veriðstefnandi sem ók frá […] um nóttina. Í þriðja lagi sé í þessu sambandi vísaðtil samspils svefnleysis og áfengisneyslu en velþekkt sé að svefnleysi ogþreyta dragi úr hæfni manna til aksturs. Sé staðhæfingu sem byggi á tilvísuntil töflu frá Umferðarráði mótmælt sem ósannaðri og í raun haldlausri í þessumáli.Stefndu mótmæliþeirri málsástæðu stefnanda að ,,lítið áfengismagn hafi mælst í blóði [C]“ leiðitil þess að ekki eigi að skerða bætur til stefnanda á grundvelli 2. mgr. 88.gr. umferðarlaga. Í fyrsta lagi hafi vínandamagn sem mælst hafi bæði í blóði ogþvagi ökumanns verið meira en miðað sé við í 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga að þágeti ökumenn ekki stjórnað ökutæki örugglega. Sönnunargildi dómskjals í þessusamhengi um að fólk sé ekki sjáanlega ölvað eftir að hafa innbyrt tiltekið magnaf bjór og mælist með 0,50‰ vínandamagn í blóði sé mótmælt sérstaklega. Þeirristaðhæfingu sé mótmælt sem haldlausri í máli þessu, enda aðstaðan önnur hér.Stefnandi hafi vitað um ástands ökumanns og að hann hefði m.a. neytt áfengisfyrir slysið.Stefndu mótmæliþeirri staðhæfingu stefnanda, sem ósannaðri, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga ummeðferð einkamála, að C hafi sagt að hann væri hvorki þreyttur né undir áhrifumáfengis. Vísað sé til vitneskju stefnanda um atvik og ástand ökumanns og þessað hann hafi sjálfur að eigin sögn ekið bifreiðinni frá […] áleiðisaustur. Stefndu mótmæliþeim ályktunum sem stefnandi dragi af tveimur tilvísuðum Hæstaréttardómum ístefnu málsins. Þótt atvik séu frábrugðin verði ekki gagnályktað á þann veg aðsé vínandamagn í blóði ökumanns lægra en í þessum málum þá teljist það ekkistórkostlegt gáleysi eða að það eigi ekki að leiða til skerðingar á bótaréttiskv. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga ef vínandamagnið mælist annað og lægra einsog í máli þessu. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 129/2001 hafi farþeginn semslasaðist haldið því fram að hún hefði ekki vitað að ökumaður bifreiðarinnarværi undir áhrifum áfengis er hann hafi boðist til að aka bifreiðinni þegarupphaflegur ökumaður gekk úr skaftinu. Vitni hafi borið á sama veg en dómstólarhafi hins vegar talið sannað út frá niðurstöðu mælinga og lýsingar lögreglu áástandi ökumanns að farþega hafi mátt vera ljóst ölvunarástand ökumanns. Íhinum dóminum, í hæstaréttarmáli nr. 243/2004, hafi farþegi viðurkennt að hafagert sér grein fyrir því að ökumaður væri ölvaður en hafi ekki veitt þvísérstaka athygli hve mikið hann drakk. Var það m.a. metið viðkomandi tilstórkostlegs gáleysis. Stefnandi haldiþví fram að orsakasamhengi milli áfengisáhrifa og tjónsatviksins séu ósönnuð ogað meiri líkur en minni séu á að orsök slyssins hafi verið sú að ökumaður hafisofnað undir stýri. Beri stefndu sönnunarbyrðina um annað. Stefndu telji að ífyrsta lagi beri stefnandi sem tjónþoli sönnunarbyrði um að orsakatengsl hafiekki verið milli áfengisáhrifa og bifreiðarslyssins. Í öðru lagi vísi stefndutil aðstæðna á vettvangi en vegur hafi verið hálkulaus, þurr og færi gott.Vegurinn liggi í aflíðandi beygjum sitt á hvað með stuttum beinum kafla ámilli, en í slíkri beygju hafi bifreiðin farið út í hægri vegöxl án þess að sjámætti í byrjun nein viðbrögð við því, en síðan hafi verið reynt að beygja bifreiðinniupp á veginn á ný. Akstursskilyrði hafi því verið góð og ekkert sem bendi tilað þau hafi haft áhrif. Þá liggi vegurinn þannig að ekki verði fullyrt aðökumaður hafi sofnað í aðdragandanum eða að viðbrögð eftir að bifreiðin fór útí hægri vegöxl bendi til að svo hafi verið. Telja verði líklegast að slysið séað rekja til ástands ökumanns sem stefnanda var eða mátti vera fullkunnugt ogmeta verði honum til stórkostlegs gáleysis. Þá byggi stefnandiá því að jafnvel þó að fallist yrði á að hann hafi sýnt af sér stórkostlegtgáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga þá eigi hann samt sem áðurrétt á óskertum bótum þar sem stórkostlegt gáleysi eigi ekki að leiðafyrirvaralaust til niðurfellingar á bótarétti, heldur verði að fara framheildarmat á aðstæðum og atvikum öllum. Bótaréttur stefnanda hafi aðeins veriðskertur á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga en ekki felldur niður og eigiþessi málsástæða ekki við í málinu. Vegna þeirrarmálsástæðu stefnanda að helmings skerðing á bótarétti sé úr hófi fram vísastefndu til þess að skerðing (helmingur eða meira) á bótarétti, þegar farþegitaki sér far með ökumanni sem sé undir áfengisáhrifum, eigi sér stoð ídómaframkvæmd. Helmings skerðing á bótarétti í málinu styðjist við niðurstöðuúrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem ekki hafi fallist á skerðingu að 2/3hlutum, en talið að skerða ætti bætur um helming vegna stórkostlegs gáleysisstefnanda. Fallast megi á röksemdir og niðurstöðu úrskurðarnefndar í málinu ogþví verði að sýkna stefndu af dómkröfum stefnanda.Málskostnaðarkrafastefnda styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr.einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Vísað sé til umferðarlaga, nr. 50/1987, einkum44. gr.-45. gr. og 2. mgr. 88. gr. þeirra, og til reglna um sönnun ogsönnunarmat í skaðabótarétti, sbr. og 1. mgr. 50. gr. laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991.NiðurstaðaSamkvæmt 1. mgr.88. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, skal sá, sem ábyrgð ber á skráningarskyldu,vélknúnu ökutæki, bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verðiekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Er hér um aðræða skaðabótaábyrgð án sakar. Eftir 1. mgr. 90. gr. sömu laga er það eigandieða umráðamaður ökutækis sem ábyrgðina ber á því og er fébótaskyldur samkvæmt88. gr. laganna. Þá segir í 1. mgr. 91. gr. sömu laga að greiðsla á bótakröfuvegna tjóns sem hlýst af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis skuli veratryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi. Bifreið sú sem stefnandivar farþegi í var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefndaTryggingamiðstöðinni hf. og var stefndi B skráður eigandi bifreiðarinnar.Í máli þessu deilaaðilar um það hvort skerða hafi mátt bætur til stefnanda vegna líkamstjóns semhann hlaut í slysi, sem stefndu bera bótaábyrgð á samkvæmt framangreindumlagaákvæðum, vegna þess að hann hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi í aðdragandaslyssins.Í 2. mgr. 88. gr.umferðarlaga segir að heimilt sé að lækka eða fella niður bætur fyrirlíkamstjón ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eðastórkostlegu gáleysi. Stefndu byggja á því að beita beri þessari heimild oglækka bætur til stefnanda, þannig að hann beri tjón sitt sjálfur að hálfu vegnastórkostlegs gáleysis, sem hafi falist í því að vera farþegi í bifreiðinni semfélagi hans ók þegar slysið varð, þótt hann vissi að ökumaður hefði neyttáfengis nokkru áður og hefði ekki sofið um nóttina.Meðábyrgð, semvirt er tjónþola til stórkostlegs gáleysis, veldur því ekki fortakslaust aðbætur skerðist eða falli niður, heldur er í ákvæðinu að finna heimild til aðláta tjónþola sjálfan bera tjónið að hluta til eða öllu leyti. Verður hennibeitt með hliðsjón af því hvort eðlilegt getur talist, í ljósi allra atvika, aðtjónþoli fái tjónið að fullu bætt þrátt fyrir meðábyrgð vegna stórkostlegsgáleysis. Með dómi Hæstaréttar í máli réttarins nr. 129/2001 var horfið fráþeirri dómvenju, sem þá hafði verið fylgt um árabil, að sá, sem tekur sér farmeð ölvuðum ökumanni og er eða má vera það ljóst, fyrirgeri rétti sínum tilbóta, lendi hann í slysi. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að hafa verði í huga aðaðdragandi þess þegar maður sest upp í bifreið með ölvuðum ökumanni geti veriðmeð ýmsum hætti, svo og önnur atvik, þannig að eðlilegt sé að hvert tilvik sémetið fyrir sig.Íframburðarskýrslu lögreglu kveðst stefnandi hafa látið það eftir C að taka viðakstri bifreiðarinnar þar sem hann hafi lagt bifreiðina til. Stefnandi kveðstþá sjálfur hafa verið þreyttur og ekki hafa treyst sér til að aka lengra vegnaþess, en öðrum ökumönnum en þeim tveimur var ekki til að dreifa eins og á stóð.Samkvæmt framburði stefnanda bæði fyrir dómi og hjá lögreglu eftir slysið hafðiC staðhæft að hann væri hvorki þreyttur né undir áhrifum áfengis þegar hann tókvið akstri bifreiðarinnar um klukkan sex að morgni. Þeir félagar hefðu þá áðurspjallað saman og C verið kátur og átt í símasamskiptum við stúlkuna sem hannkynntist á ballinu. Ekki hefði verið á honum nein áfengisáhrif eða þreytumerkiað sjá. Um þetta er stefnandi nú einn til frásagnar.Stefnandi sá Cdrekka bjór á leiðinni til […] um kvöldið, fjóra til fimm hálfs lítra bjórasamkvæmt framburði hjá lögreglu. Byggt er á þeirri frásögn í lýsingu málavaxtaí stefnu, en fyrir dóminum kvaðst stefnandi aðeins hafa séð C drekka tvo bjóra,annan á leiðinni til […] og hinn við komuna þangað, á tólfta tímanum. Verður aðleggja til grundvallar að framburður sá sem stefnandi gaf hjá lögreglu í júní2011 sé réttilega eftir honum hafður í skýrslu sem lögð hefur verið fyrirdóminn, þar sem frásögn hans er dregin saman af aðstoðarvarðstjóra. Fram kemurí lögregluskýrslunni að framburður stefnanda var hljóðritaður, en hljóðupptakahefur ekki verið lögð fram í málinu eða uppskrift af henni. Ekkert hefur komiðfram í málinu sem bendi til þess að C hafi neytt áfengis frá því áður en þeirfélagar fóru inn á skemmtistaðinn um miðnætti og þar til slysið varð rétt fyrirklukkan sjö næsta morgun. Hann var aðeins tæpra átján ára og er framburðurstefnanda um að C hafi eytt tímanum á skemmtistaðnum að mestu á dansgólfinutrúverðugur og fær stoð í framburði vitnisins F. Vitnið kvaðst aldrei hafa séð Cdrekka áfengi, enda væri hann miklu yngri en vitnið, og kvaðst hann ekki hafamerkt á honum áfengisáhrif þegar hann hitti hann stuttlega á ballinu. Fyrir liggur aðþegar slysið varð reyndist vínandamagn í blóði C hafa verið 0,66‰ og 0,77‰ íþvagi. Var vínandamagn í blóði hans því yfir þeim mörkum sem miðað er við íumferðarlögum að það megi hæst vera til að ökumaður sé talinn geta stjórnaðbifreið örugglega, sem eru 0,50‰. Lagt er til grundvallar að aksturshæfniversni eftir því sem vínandamagn í blóði ökumanns er hærra og við 1,20‰ telstökumaður óhæfur til að stjórna ökutæki samkvæmt lögunum. Um áhrifáfengisneyslu og svefnleysis á ökuhæfni er m.a. fjallað í skýrslu sem unnin varaf Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði í mars 2009. Í skýrslunni, semupphaflega var lögð fram í málinu af hálfu stefndu sem dómskjal, er vísað tilfjölda rannsókna sem sýni að vínandamagn í blóði geti haft áhrif á ýmsa færni,allt niður í 0,2‰ af vínanda í blóði, en þar segir að þau áhrif séu lítil ísamanburði við áhrif margs konar áreitis, sem menn kunni að verða fyrir íeðlilegum akstri. Í skýrslunni er einnig greint frá rannsókn sem leiddi í ljósmeð samanburði á frammistöðu þátttakenda í ökuhermi að það, að tala í farsímameð handfrjálsum búnaði við akstur og það að framkvæma ýmsar aðgerðir semalgengar eru í akstri, svo sem að stilla hita á miðstöð, hafði meiri áhrif áaksturslag en það að ökumaður hefði 0,80‰ vínanda í blóði. Önnur rannsókn hafðisamkvæmt skýrslunni leitt í ljós að álíka varasamt gæti verið að tala í símavið akstur og að vera með 0,80‰ af vínanda í blóði. Í skýrslunni kemur ennfremur fram að svefnleysi og þreyta dragi úr hæfni manna til aksturs og komiðhafi í ljós í rannsóknum að þau áhrif geti mælst meiri en áhrif 0,50‰ vínanda íblóði.Írannsóknarskýrslu lögreglu er sú ályktun dregin af ummerkjum á vettvangi aðökumaðurinn hafi sofnað við aksturinn. Stefndu telja vitneskju stefnanda umsvefnleysi C nóttina sem slysið varð auka saknæmi hegðunar hans og vísa tilsamspils svefnleysis og áfengisneyslu í því sambandi. Til þess er þó að líta aðekki er upplýst um það hversu úthvíldur C var þegar lagt var upp í ferðina aðkvöldi laugardagsins 9. apríl 2011. Um það nýtur engra gagna, en stefnandikvaðst fyrir dóminum hafa reynt að ná sambandi við C þann dag, en hann hefðihvorki svarað síma né facebook-skilaboðum hans fyrr en síðdegis. Því verðurhvorki ályktað, að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir því að C hafi veriðvakandi samfellt lengur en síðustu 12-14 klukkustundirnar áður en hann tók viðakstrinum, né verður sú ályktun dregin af lýsingu stefnanda á eigin þreytu þá,að framburður hans sé ótrúverðugur um að ekki hafi verið á C að sjá merki umsvefnleysi eða þreytu.Þegar slysið varðvar stefnandi tæplega tvítugur og hafði ökuréttindi, en var að eigin sögnóvanur áfengisneyslu. Ganga verður út frá því að honum hafi verið ljósar reglursem byggja á því að áfengisneysla og akstur fara ekki saman. Jafnvel þóttstefnandi hefði mátt gera sér grein fyrir því að óráðlegt væri að sitja íbifreið með pilti sem neytt hefði áfengis nokkrum klukkustundum fyrr og þeimmöguleika að vínandamagn í blóði hans væri enn ofan þeirra marka sem sett eru íumferðarlögum, verður að meta það sérstaklega hvort það gáleysi teljist svo stórkostlegtað leiði til skerðingar á bótarétti hans samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga.Við mat á því verður því ekki slegið föstu að stefnandi hafi átt að gera ráðfyrir því að sú áfengisneysla C sem hann varð vitni að um kvöldið hefði þauáhrif á aksturshæfni hans árla morguns að mikil hætta væri samfara því að Ctæki við stjórn bifreiðarinnar. Í ljósi þess tiltölulega lága vínandamagns semreyndist vera í blóði C er sá framburður stefnanda trúverðugur að á ökumanninumhafi ekki verið nein áfengisáhrif að sjá.Þegar alls þessaer gætt við sakarmatið verður það gáleysi, sem stefnandi sýndi af sér með þvíað fallast á að C tæki við stjórn bifreiðarinnar, eins og á stóð, ekki virt semstórkostlegt gáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og verðurstefnandi ekki talinn meðvaldur að slysinu samkvæmt ákvæðinu. Á hann því rétt áað fá tjón sitt bætt að fullu og verða dómkröfur hans teknar til greina, enekki er ágreiningur um fjárhæð þeirra. Stefnandi hefurgjafsókn í máli þessu og gerir þá kröfu, svo sem áskilið er í gjafsóknarleyfi,að málskostnaður verði dæmdur eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Eftirúrslitum málsins og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, verður stefndu gert að greiða málskostnað sem renni í ríkissjóð,eins og í dómsorði greinir. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsins semflutti málið fyrir hans hönd, Hildar Helgu Kristinsdóttur hdl., sem ákveðin erað teknu tilliti til tímaskráningar lögmannsins og samkvæmt 2. mgr. 127. gr.laga um meðferð einkamála, 1.500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti,greiðist úr ríkissjóði.Dóminn kveður uppKristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R ÐStefndu,Tryggingamiðstöðin hf. og B, greiði stefnanda, A, óskipt skaðabætur að fjárhæð8.699.455 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.519.725 krónum frá 10. apríl 2011til 10. október 2011, en af 8.699.455 krónum frá þeim degi til 5. febrúar 2015,en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., þann 18. febrúar 2015 aðfjárhæð 4.349.728 krónur. Stefndu greiðistefnanda óskipt 23.742 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 9.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 7. janúar 2016 tilgreiðsludags.Allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda, þar með talin málflutningsþóknun Hildar Helgu Kristinsdóttur hdl,1.500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndu greiðióskipt 1.500.000 krónur í málskostnað í ríkissjóð.
Mál nr. 600/2008
Kærumál Varnarþing Lúganósamningurinn Frávísunarúrskurður staðfestur
Í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness var máli J gegn danska hlutafélaginu E vísað frá dómi á þeirri forsendu að ekki væri heimilt að reka mál á hendur E þar fyrir dómi. J kærði úrskurðinn og byggði á því að heimilt væri að reka mál þetta, sem snérist um innlausn hlutabréfa samkvæmt 26. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, fyrir dóminum á grundvelli 1. mgr. 35. gr., sbr. 1. mgr. 43. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt fyrrnefnda lagaákvæðinu má sækja mál til efnda á eða lausnar undan löggerningi eða vegna vanefnda eða rofa á honum í þeirri þinghá, þar sem átti að efna hann samkvæmt hljóðan hans, tilætlun aðila eða réttarreglum. Í ljósi atvika málsins taldi Hæstiréttur ekki unnt að fallast á með J að mál þetta væri sótt til efnda á löggerningi í skilningi 1. mgr. 35. gr. laga nr. 91/1991 og 1. töluliðar 5. gr. samnings um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, sbr. lög nr. 68/1995. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. október 2008, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðili um árabil starfsmaður hjá Ístaki hf. og átti 2% hlut í félaginu þegar hann lét þar af störfum í árslok 2004. Varnaraðili mun þá hafa átt 96% hlut í félaginu. Í framhaldi af starfslokum sóknaraðila leituðu aðilarnir samninga um innlausn varnaraðila á hlut hans í félaginu. Varnaraðili gerði sóknaraðila í þessu skyni tilboð í hlutinn 17. ágúst 2005, sem hann hafnaði 12. september sama ár. Í framhaldi af því fékk sóknaraðili dómkvadda matsmenn 25. nóvember 2005 til að ákveða innlausnarverð samkvæmt 26. gr., sbr. 4. mgr. 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Matsgerð var lokið í ágúst 2006 og undu báðir aðilarnir við niðurstöðu hennar. Varnaraðili greiddi sóknaraðila 27. október 2006 innlausnarverðið samkvæmt matsgerðinni, en sá síðarnefndi tók við greiðslunni með fyrirvara um rétt sinn til vaxta af fjárhæðinni frá þeim degi, sem hann leitaði innlausnar, svo og til endurgreiðslu útlagðs kostnaðar í tengslum við hana. Sóknaraðili krafði síðan varnaraðila 2. apríl 2007 um greiðslu nánar tiltekinnar fjárhæðar af þessum sökum, sem varnaraðili hafnaði 23. maí sama ár. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 26. febrúar 2008 til greiðslu þeirrar kröfu. Samkvæmt kröfu varnaraðila, sem hefur stjórnarstöð á nánar tilteknum stað í Lyngby í Danmörku, var málinu vísað frá héraðsdómi með hinum kærða úrskurði, þar sem heimild þótti bresta til að reka það fyrir dómi hér á landi. Í héraðsdómsstefnu vísaði sóknaraðili til 1. mgr. 35. gr., sbr. 1. mgr. 43. gr. laga nr. 91/1991 um heimild til að reka mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Samkvæmt fyrrnefnda lagaákvæðinu má sækja mál til efnda á eða lausnar undan löggerningi eða vegna vanefnda eða rofa á honum í þeirri þinghá, þar sem átti að efna hann samkvæmt hljóðan hans, tilætlun aðila eða réttarreglum. Með 26. gr. laga nr. 2/1995 er hluthafa, sem á meira en 9/10 hlutafjár í hlutafélagi, gert að verða við kröfu þess, sem á minni hluta í því, um innlausn á hans hlut. Svo sem áður kom fram réðust lögskipti aðilanna af þessu ákvæði, sem skyldar ekki hluthafa í meiri hluta til að gera samning um kaup á eignarhlut þess, sem er í minni hluta, heldur veitir þeim síðarnefnda einhliða kröfu til greiðslu andvirðis hlutarins gegn framsali hans til þess fyrrnefnda. Að þessu virtu er ekki unnt að fallast á með sóknaraðila að mál þetta sé sótt til efnda á löggerningi í skilningi 1. mgr. 35. gr. laga nr. 91/1991 og 1. töluliðar 5. gr. samnings um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum frá 16. september 1988, sbr. lög nr. 68/1995 um Lúganósamninginn um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jónas Frímannsson, greiði varnaraðila, E. Pihl & Søn A.S., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 271/2004
Kærumál Lögræði
Samkvæmt fyrirmælum 10. gr. laga nr. 71/1997 var varnaraðila skipaður verjandi úr hópi starfandi lögmanna. Verjandinn mótmælti kröfunni fyrir hönd varnaraðila og krafðist þess að henni yrði hafnað. Þá gerði lögmaðurinn kröfu um greiðslu þóknunar úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2004, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um að hann verði sviptur sjálfræði verði hafnað og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, og talsmanns varnaraðila, Sigurðar Georgssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 50.000 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 313/2000
Kærumál Fjárnám Börn Meðlag
Hjónin M og K skildu á árinu 1994 og fór K með forsjá tveggja barna þeirra eftir skilnaðinn. Leyst var úr ágreiningi aðila um meðlög með börnunum með úrskurði sýslumanns og var M gert að greiða tvöfalt meðlag með báðum börnunum. Var niðurstaðan staðfest með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Ári síðar gerðu M og K með sér skriflegt samkomulag um að sonur þeirra flyttist til M, en K færi áfram með forsjá hans og M greiddi henni áfram einfalt meðlag með báðum börnum. Samkomulagið var ekki lagt fyrir sýslumann til staðfestingar. Á árinu 1999 var K gert með úrskurði sýslumanns að greiða einfalt meðlag með syninum. Gerði K eftir það beiðni um fjárnám hjá M, á grundvelli úrskurðar sýslumanns frá 1994, til fullnustu kröfu um meðlag með báðum börnunum fyrir árin 1994-1999 að því leyti sem meðlög höfðu ekki greiðst. Lauk sýslumaðurinn fjárnáminu gegn mótmælum M. Talið var að samkomulag aðila frá árinu 1995, sem ekki var lagt fyrir sýslumann til staðfestingar, gæti ekki haft gildi sem samningur um framfærslueyri með börnum M og K, sbr. 17. gr. barnalaga nr. 20/1992. Þá var ekki talið að unnt væri að líta þannig á að með samkomulaginu hefði K svo að gilt væri fallið frá kröfu um meðlag, sem tilheyrði að lögum syni M og K, sbr. 1. mgr. 19. gr. barnalaga. Þá var talið að þar sem að M hefði ekki leitast við að fá úrskurðunum breytt fyrir sýslumanni að því er varðar skyldu hans til greiðslu tvöfalds meðlags með syninum væri krafa K um fjárnám fyrir meðlögunum reist á gildri heimild, sem M hefði ekki fengið hnekkt. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um staðfestingu fjárnáms hjá M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júlí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2000, þar sem staðfest var fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 1. febrúar 2000 hjá sóknaraðila fyrir kröfu varnaraðila að fjárhæð samtals 1.555.618 krónur. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að fjárnámið verði fellt úr gildi og varnaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði, en til vara að krafa varnaraðila verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði gengu málsaðilarnir í hjúskap 1983, en skildu á árinu 1994. Höfðu þau þá eignast son 1984 og dóttur 1986. Eftir slit hjúskaparins fór varnaraðili með forsjá beggja barnanna. Við skilnaðinn varð ágreiningur milli aðilanna um meðlög með börnunum. Úr honum leysti sýslumaðurinn í Hafnarfirði með úrskurði 10. ágúst 1994, þar sem sóknaraðila var gert að greiða tvöfalt meðlag með báðum börnunum frá 1. sama mánaðar. Sú niðurstaða var staðfest með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 28. október sama árs. Aðilarnir gerðu með sér skriflegt samkomulag 1. október 1995, þar sem ákveðið var að sonur þeirra flyttist til sóknaraðila, en varnaraðili færi þó áfram með forsjá hans. Skyldi sóknaraðili eftir sem áður greiða einfalt meðlag með báðum börnunum, sem varnaraðili fengi greitt hjá Tryggingastofnun ríkisins, en fella skyldi hún niður kröfu um tvöfalt meðlag þann tíma, sem sonur aðilanna byggi hjá sóknaraðila. Þetta samkomulag var ekki lagt fyrir sýslumann til staðfestingar. Með úrskurði sýslumannsins í Reykjavík 4. október 1999 var varnaraðila hins vegar gert að greiða einfalt meðlag með syni aðilanna frá 1. apríl 1999 að telja. Varnaraðili gerði beiðni 29. október 1999 um fjárnám hjá sóknaraðila til fullnustu kröfu um meðlag með báðum börnum aðilanna fyrir tímabilið frá 1. ágúst 1994 til 1. apríl 1999 að því leyti, sem meðlög höfðu ekki greiðst frá Tryggingastofnun ríkisins. Var krafan reist á áðurnefndum úrskurði sýslumannsins í Hafnarfirði frá 10. ágúst 1994, svo og úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 28. október sama árs. Beiðni varnaraðila var árituð 10. nóvember 1999 af Héraðsdómi Reykjavíkur um heimild til fjárnáms fyrir kröfu hennar að frátöldu meðlagi fyrir tímabilið frá 1. ágúst 1994 til 31. október 1995 og dráttarvöxtum af þeim hluta kröfunnar. Lauk sýslumaðurinn í Reykjavík 1. febrúar 2000 fjárnámi samkvæmt þessari beiðni gegn andmælum sóknaraðila, sem leitast með málinu við að fá fjárnáminu hnekkt. Samkomulag aðilanna frá 1. október 1995 var sem áður segir ekki lagt fyrir sýslumann til staðfestingar. Getur það því ekki haft gildi sem samningur um framfærslueyri með börnum aðilanna, sbr. 17. gr. barnalaga nr. 20/1992. Er heldur ekki unnt að líta þannig á að með samkomulaginu hafi varnaraðili svo gilt sé fallið frá kröfu um meðlag, sem tilheyrði að lögum syni aðilanna, sbr. 1. mgr. 19. gr. barnalaga. Sóknaraðili hefur ekki leitast við að fá breytt fyrir sýslumanni áðurnefndum úrskurðum frá árinu 1994 að því er varðar skyldu hans til að greiða tvöfalt meðlag með syni aðilanna á því tímabili, sem um ræðir í málinu, svo sem heimild kynni að standa til í 2. mgr. 16. gr. barnalaga. Að því gættu er krafa varnaraðila um fjárnám fyrir meðlögum reist á gildri heimild, sem sóknaraðili hefur ekki fengið hnekkt. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2000. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 14. apríl sl. Sóknaraðili er M [...]. Varnaraðili er K [...]. Dómkröfur sóknaraðila eru þær aðallega að fjárnám sem gert var þann 1. febrúar 2000 af fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík að kröfu varnaraðila hjá sóknaraðila í hlutabréfum í Tollvörugeymslunni hf. að nafnverði 15.125 krónur, hlutabréfum í Búnaðarbanka Íslands hf. að nafnverði 3.760 krónur og bifreiðinni [...] og lokið sem árangurslausu að hluta, verði fellt úr gildi auk þess sem sóknaraðila verði úrskurðaður málskostnaður að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Til vara er gerð sú krafa að fjárnámskrafan verði lækkuð og málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. Dómkröfur varnaraðila eru þær að staðfest verði aðfarargerð, sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík þann l. febrúar 2000 í aðfararmálinu nr. 011-1999-12770. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. Með úrskurði uppkveðnum 26. apríl sl. var sóknaraðila gert að setja málskostnaðar­tryggingu að fjárhæð 60.000 kr. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 29. maí sl. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989, áður en úrskurður var kveðinn upp. I Málsatvik Málavextir eru þeir að aðilar máls þessa gengu í hjúskap á árinu 1983 en skildu árið 1994. Á hjúskapartíma sínum eignuðust aðilar málsins tvö börn, drenginn D fæddan [...] 1984 og dótturina S fædda [...] 1986. Við skilnað aðila málsins var um það samið að bæði börnin myndu njóta forsjár móður sinnar sem er varnaraðili í máli þessu. Við skilnaðinn varð ágreiningur um meðlagsgreiðslur sem kom til úrlausnar sýslumannsins í Hafnarfirði og var úrskurður kveðinn upp þann 10. ágúst 1994. Samkvæmt þeim úrskurði var sóknaraðila gert að greiða varnaraðila tvöfalt meðlag með báðum börnum þeirra frá og með 1. ágúst 1994 til 18 ára aldurs þeirra. Sóknaraðili kærði úrskurð sýslumannsins í Hafnarfirði til dómsmálaráðuneytisins. Með úrskurði dómsmálaráðuneytisins uppkveðnum 28. október 1994 var úrskurður sýslumannsins í Hafnarfirði staðfestur. Einfalt meðlag með hvoru barni aðila málsins var greitt fyrir milligöngu Tryggingastofnunar ríkisins frá 1. ágúst 1994, en sóknaraðili greiddi ekki meðlag samkvæmt greindum úrskurðum. Þann 19. október 1995 var gert árangurslaust fjárnám hjá sóknaraðila að kröfu varnaraðila vegna gjaldfallinna meðlagsgreiðslna. Hinn 1. október 1995 gerðu aðilar málsins með sér sérstakt samkomulag utan réttar varðandi son sinn og samskipti sín á milli. Þar kemur fram að drengurinn skuli, samkvæmt eigin ósk, fara til föður síns og búa þar. Konan fellir niður kröfu um tvöfalt meðlag með börnum aðila þann tíma sem drengurinn er hjá föður sínum, en maðurinn skal áfram greiða meðlag með báðum börnunum fyrir milligöngu Tryggingastofnunar ríkisins. Samningur þessi var ekki staðfestur af sýslumanninum í Reykjavík. Meðlög voru greidd með þessum hætti til 1. apríl 1999 er kveðinn var upp úrskurður sýslumannsins í Reykjavík þess efnis að frá og með 1. apríl 1999 skyldi meðlag til varnaraðila með syni aðila falla niður og hún greiða einfalt meðlag með syni sínum til sóknaraðila frá sama tíma að telja. Á árinu 1999 hófust innheimtuaðgerðir á hendur sóknaraðila til greiðslu á viðbótarmeðlagi samkvæmt úrskurðum þar um. Aðfararbeiðni var send sýslumanni í Reykjavík sumarið 1999. Það mál var fellt niður eftir fyrirtöku hjá sýslumanni í Reykjavík, þar sem ekki hafði verið aflað áritunar Héraðsdóms Reykjavíkur á beiðnina. Samkvæmt áritaðri beiðni héraðsdómara er aðför heimiluð vegna meðlaga frá 1. nóvember 1995 þar sem eldri meðlög voru talin fyrnd. Aðfararbeiðni var send sýslumanni í Reykjavík þann 17. nóvember 1999 til lögformlegrar meðferðar. Fjárnámi var síðan lokið þar þann 1. febrúar 2000 sem árangurslausu að hluta. Við gerðina var því lýst yfir af hálfu sóknaraðila að krafist yrði úrlausnar héraðsdóms um gerðina. Sóknaraðili hefur með bréfi dags. 27. mars sl. krafist úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um aðfarargerðina. II Málsástæður og lagarök sóknaraðila Sóknaraðili byggir málatilbúnað sinn á 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Málsástæður sóknaraðila lúta að tvennu eða í fyrsta lagi að því að varnaraðili eigi ekki kröfu til greiðslu þess fjár sem um sé deilt í máli þessu og því að hnekkt verði fyrir fram gildri aðfararheimild þ.e. úrskurði yfirvalds samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 1 . gr. aðfararlaga sbr. 24. gr. barnalaga nr. 20/1992. Sóknaraðili kveðst benda á það að í 14. og 15. kafla aðfararlaga sé engin takmörkun gerð á því um hvaða atriði dómstóll geti fjallað í sambandi við ágreining um aðfarargerð og þar af leiðandi sé gert ráð fyrir því að dómstóll þurfi að taka afstöðu til grundvallaratriða í réttarsambandi aðila málsins, sbr. ummæli í greinargerð með 90. gr. laganna. Þá liggi og fyrir að það felist í hlutarins eðli að mat á gildi aðfararheimildar sé eitt af því sem dómstóll sé bær að fjalla um þar á meðal gildi úrlausnar stjórnvalds sbr. úrlausn Hæstaréttar Íslands 1995:1459, sbr. og ákvæði 60. gr. stjórnarskrárinnar. Þá liggi og fyrir að sóknaraðili geti í máli sem þessu borið fyrir sig án takmarkana allar þær málsástæður sem gætu orðið grundvöllur að ógildingu stjórnvaldsákvörðunar í almennu einkamáli, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands þann 30. janúar 1997 í máli Vífilfells hf. gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík. Þá kveðst sóknaraðili telja að dómstóll verði hverju sinni í máli sem þessu að fjalla um form og efni þess úrskurðar sem um sé deilt sem og það mat sem lagt sé á skilyrði ákvæða barnalaga um fjárhæð og greiðslu meðlags. Sóknaraðili telur að líta verði til þess að um sérstakan úrskurð sé að ræða. Um sé að ræða úrskurð sem grundvallaður sé á gögnum um fortíð máls eins og það sé lagt fyrir úrskurðaraðila. Úrskurður lúti hins vegar ekki að því tímabili sem liðið sé heldur að framtíð og skapi þannig nýja skyldu mánaðarlega allt til átján ára aldurs þeirra barna sem úrskurðurinn taki til. Sé krafist fjárnáms á grundvelli úrskurðarins á síðari stigum eins og gert sé í máli þessu þurfi því hverju sinni að líta til meginsjónarmiða barnalaga um framfærslueyri með börnum og staðreynda máls áður en aðför nái fram að ganga á grundvelli úrskurðarins. Sóknaraðili krefst þess aðallega að fjárnámið verði fellt úr gildi. Byggir sóknaraðili kröfu sína á eftirfarandi: Í fyrsta lagi kveðst sóknaraðili benda á að hann hafi á árinu 1995 gert samkomulag við varnaraðila um breytingu á skipan búsetu barna sinna og framfærslu þeirra frá því sem ákveðið hafði verið í skilnaðarsamningi aðila málsins og meðlagsúrskurðum. Þar hafi verið um það samið að sonur aðila flytti til föður síns sem hann hafi gert og frá sama tíma hefði hann átt að greiða tvö meðlög fyrir milligöngu Tryggingastofnunar ríkisins en greiðsla annarra meðlaga að falla niður. Meðlagskrafa sú sem um sé deilt í þessu máli taki til meðlaga frá nóvember 1995 til mars 1999. Á öllu þessu tímabili hafi sonur aðila búið hjá föður sínum samkvæmt samkomulagi aðila málsins eins og nánar sé staðfest í skýrslu yfir drengnum sem tekin hafi verið hjá sýslumanni í Reykjavík í síðara meðlagsmáli sem og í úrskurði sýslumanns í Reykjavík sem upp hafi verið kveðinn þann 4. nóvember 1999. Fyrir liggi að allan þennan tíma hafi sóknaraðili staðið við efni samkomulags aðila. Ljóst sé að það samkomulag hafi ekki hlotið staðfestingu sýslumanns í Reykjavík vegna vanþekkingar sóknaraðila á nauðsyn þess. Það sé þó álit sóknaraðila að það skipti ekki máli heldur sú staðreynd að samkomulagið hafi verið gert og í því felist eftirgjöf og/eða greiðsla allra þeirra krafna sem um sé deilt í þessu máli. Í öðru lagi, verði ekki á fallist á framangreint sjónarmið, þá sé til þess að líta að úrskurður sá sem sé grundvöllur beiðni varnaraðila um aðför í máli þessu byggi á úrskurði sem hafi miðað við ákveðnar forsendur um að skilyrði barnalaga fyrir greiðslu meðlags væru uppfyllt. Forsenda úrskurðarins hafi verið forsjá varnaraðila fyrir börnum aðila og búseta barnanna hjá henni og sú staðreynd að hún héldi þeim heimili og stæði straum af framfærslu þeirra. Þessi meginforsenda sem úrskurðir málsins hafi gengið út frá á árinu 1994 hafi brostið árið 1995 er sonur aðila hafi flutt til föður síns sem sé sóknaraðili í máli þessu. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. barnalaga geti sá sem standi straum af útgjöldum vegna framfærslu barns krafist framfærslueyris með barninu. Ekki sé gerð krafa um að sá aðili sem krefjist framfærslueyris fari með forsjá viðkomandi barns heldur sé nægjanlegt að barn búi hjá viðkomandi aðila samkvæmt lögmætri skipan. Nú liggi fyrir í þessu máli að hvort tveggja eigi við um son sóknaraðila. Ekki sé þó verið að krefjast framfærslueyris með honum úr hendi varnaraðila á þessu tímabili heldur þess að meðlag með honum verði ekki greitt. Fyrir liggi að barnalögin gangi út frá því að sá sem barn býr hjá hverju sinni beri allan reglulegan kostnað af framfærslu barnsins. Ljóst sé að báðir foreldrar séu framfærsluskyldir með börnum sínum hverju sinni og geti samið um þátttöku hvors í framfærslu en náist ekki samkomulag um slíkt komi til úrlausnar úrskurðaraðila eins og í máli þessu. Meðlag sé eign barns hverju sinni en greiðist þeim sem hafi forsjá barns eða barn búi hjá samkvæmt lögmætri skipan. Með vísan til þess að sonur aðila málsins hafi búið hjá föður sínum frá því á árinu 1995 og verið á framfærslu hans liggi fyrir að efnisleg rök skorti fyrir því að gert verði fjárnám fyrir framfærslueyri með honum samkvæmt úrskurði sem miði við eldri forsendur. Varnaraðili sé ekki réttur aðili til að innheimta meðlagsgreiðslur frá þeim tíma sem barnið hafi flutt til sóknaraðila og beri því að hafna kröfum hennar í máli þessu enda liggi fyrir að hún hafi á sama tíma fengið greidd frá sóknaraðila tvö meðlög með því barni sem hjá henni hafi búið. Þessi sjónarmið komi fram í úrskurði sýslumannsins í Reykjavík frá 4. október 1999 þar sem viðurkennd sé sú staðreynd að barnið búi hjá föður sínum enda sé svefnstaður barnsins hjá honum sem og það að drengurinn sjálfur hafi staðfest búsetu sína hjá föður sínum undanfarin ár. Að öllu þessu virtu telji sóknaraðili að fallast beri á kröfu sína um að fjárnám það sem deilt sé um í máli þessu verði fellt úr gildi. Í þriðja lagi telur sóknaraðili úrskurð þann sem fjárnámið byggi á efnislega rangan en ekki muni reyna á þetta sjónarmið nema fyrri málsástæðum og rökstuðningi verði hafnað. Komi þar til að sóknaraðili hafi við skilnað aðila málsins tekið að sér greiðslu allra skulda heimilisins eins og fram komi í gögnum þess. Af þessu leiði að þótt brúttótekjur sóknaraðila hafi verið hærri en varnaraðila, hafi ráðstöfunartekjur hans verið minni en varnaraðila og svo lágar að ekki geti réttlætt greiðslu tvöfalds meðlags með börnunum þar sem sóknaraðili hafi á sama tíma ekki verið aflögufær umfram einfalt meðlag. Ljóst sé að dómsmálaráðuneytið hafi byggt úrskurðinn á sjónarmiðum um brúttótekjur sem sé efnislega rangt að gera sérstaklega í því ljósi að skuldir þær sem um ræðir séu til komnar í hjúskap aðila málsins og hefðu haft veruleg áhrif á möguleika varnaraðila til að framfæra börn sín hefði þeim verið skipt í samræmi við helmingaskiptareglur hjúskaparlaga. Vegna þessara sjónarmiða telur sóknaraðili að hafna beri kröfu um viðbótarmeðlag þar sem hann hafi á þeim tíma sem úrskurðurinn taki til og um sé deilt í máli þessu ekki haft fjárhagslegt bolmagn til greiðslu þeirra þrátt fyrir brúttótekjur sínar. Þá liggi og ekki fyrir nein gögn um það hverjar hafi verið ráðstöfunartekjur varnaraðila á sama tímabili þannig að hægt sé að meta framfærsluþörf barnanna í forsjá hennar. Þá telur sóknaraðili að afsaka verði að hann hafi ekki leitað eftir breytingu á meðlagsúrskurði fyrr en gert hafi verið eða á árinu 1999 þar sem honum hafi verið ókunnugt um þann möguleika sem og að úrskurðaraðilar hafi áður hafnað því meginsjónarmiði að litið verði til nettótekna aðila í málinu. Sóknaraðili vísar til ákvæða aðfararlaga eða 15. og 14. kafla laganna auk þess sem vísað er til 5. tl. 1. mgr. 1. gr. laganna, sbr. og 90. gr. Þá er vísað til 60. gr. Stjórnarskrár Íslands sem og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög 62/1994. Þá vísar sóknaraðili til samkomulags aðila um meðlagsgreiðslur. Vísað er til ákvæða barnalaga nr. 20/1992, aðallega 10. gr. og 2. mgr. 19 gr. Varðandi málskostnað vísar sóknaraðili til ákvæða XXI. kafla eml. nr. 91/1991. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt ofan á málskostnaðarþóknun er vísað til ákvæða laga 50/1988 um virðisaukaskatt. III Málsástæður og lagarök sóknaraðila Varnaraðili kveður mál þetta vera rekið samkvæmt ákvæðum 15. kafla aðfararlaga nr. 90/1989. Málsmeðferðarreglur samkvæmt þeim kafla séu um margt ólíkar þeim sem gildi um rekstur mála, sem rekin séu samkvæmt ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, m.a. er lúti að munnlegri sönnunarfærslu, sbr. l. mgr. 90. aðfararlaga, sbr. 94. gr. s.l. Mál sem rekið sé samkvæmt ákvæðum 15. kafla aðfararlaga ljúki með úrskurði, þar sem einungis sé kveðið á um réttmæti aðfarargerðar en ekki efnislegan rétt aðila. Í máli þessu sé tekist á um fjárnám, sem gert hafi verið samkvæmt heimild í 5. tölulið aðfararlaga nr. 90/1989, sem heimili aðför samkvæmt úrskurðum yfirvalda, sem aðfararhæfir séu samkvæmt fyrirmælum laga án undangengins dóms um kröfuna. Varnaraðili telur að ofangreind ákvæði aðfararlaga og þau efnisrök, sem að baki þeim liggi valdi því, að möguleikar sóknaraðila til að fá haggað efni umþrætts úrskurðar, séu mjög takmarkaðir og mun minni en ef um almennt einkamál væri að ræða, þar sem kröfurnar hafi snúist um efnislegan rétt aðila. M.a. álítur varnaraðili að sóknaraðili beri alla sönnunarbyrði fyrir því að úrskurðurinn hafi verið rangur eða honum beri að breyta og verði að bera hallann af fyrrgreindri takmörkun á sönnunarfærslu. Varnaraðili byggir kröfu sína um staðfestingu umræddrar aðfarargerðar á því að sýslumanni hafi verið rétt og skylt að taka þær eignir fjárnámi sem sóknaraðili hafi bent á og jafnframt að ljúka fjárnámi án árangurs að hluta. Varnaraðili gerir þó fyrirvara um yfirlýsingu sóknaraðila við fjárnámsgerðina um að hann hafi ekki fjárhagslegt bolmagn til að greiða kröfuna og eigi ekki frekari aðfararhæfar eignir til að tryggja hana. Varnaraðili mótmælir öllum framkomnum málsástæðum sóknaraðila, sem haldlausum. Fyrstu tvær málsástæður sóknaraðila byggi á því að frá því úrskurður dómsmálaráðuneytisins hafi gengið hafi forsendur breyst sem eigi að valda því að fjárnám verði ekki gert í samræmi við úrskurðinn. Annars vegar vísi sóknaraðili til "samkomulags" aðila frá l. október 1995 og hins vegar til efnislegra breyttra skipan mála, þegar sonur aðila hafi farið að eiga svefnstað flestar nætur hjá föður sínum. Varnaraðili mótmælir því að þessar málsástæður geti orðið til þess að hagga úrskurðinum. Úrskurðinum verði ekki breytt, nema fyrir atbeina sýslumanns eftir kröfu aðila, sbr. ákvæði l. mgr. 16. gr. barnalaga. Telur sóknaraðili (sic), að dómari væri í raun að taka að sér úrskurðarvald sem hann hafi ekki lögum samkvæmt ef hann færi að endurskoða úrskurðinn með tilliti til breyttra forsendna. Verði þrátt fyrir ofangreint talið að dómari geti endurskoðað úrskurðinn á grundvelli breyttra aðstæðna, byggir varnaraðili á neðangreindum málsástæðum. Varðandi "samkomulag" aðila frá l. október 1995, telur varnaraðili að það hafi ekkert gildi þar sem sýslumaður hafi ekki staðfest það, sbr. skýrt ákvæði í l. málslið 17. gr. barnalaga. Þá telur varnaraðili að "samkomulagið" hafi í raun aldrei tekið gildi á milli aðila, þar sem sóknaraðili hafi vanefnt 8. lið "samkomulagsins", þar sem kveðið sé á um að sóknaraðili skuli greiða allan kostnað er varði drenginn. Sóknaraðili hafi einnig rofið "samkomulagið" með því að krefjast þess fyrir sýslumanni að varnaraðili hæfi að greiða meðlag með drengnum til sín. Þá mótmælir varnaraðili því að breyttir hagir drengsins hafi kallað á efnislega breytingu á fyrirkomulagi meðlagsgreiðslna, þar sem hún hafi eftir sem áður að mestu staðið straum af framfærslu drengsins auk þess að fara áfram með forsjá hans. Þá hafi hún ein séð um alla framfærslu stúlkunnar. Loks telur varnaraðili að taka beri tillit til allra breytinga á högum aðila, sem máli skipti, en ekki eingöngu breytingu er varði svefnstað sonar hennar, ef eigi að fara að hreyfa við efni úrskurðarins. Til að mynda beri að taka með í reikninginn tekjur og eignastöðu sambúðarkonu sóknaraðila, L, en hún sé eigandi flestra skráðra eigna þeirra m.a. fasteigna og bifreiða. Upplýsingum um það sé hins vegar ekki til að dreifa í málinu. Þá telur varnaraðili að sóknaraðili hafi ekki lagt fram fullnægjandi gögn til upplýsingar um eigna- og skuldastöðu sína. Telur varnaraðili að dómara sé af þessu ástæðum ekki unnt að taka efnislega afstöðu á grundvelli breyttra aðstæðna. Þá bendir varnaraðili á að hinar breyttu forsendur snúi eingöngu að meðlagskröfu varnaraðila hvað varði son aðila en snerti ekki á neinn hátt úrskurðinn er varði dóttur aðila. Varnaraðili mótmælir því að jafna megi greiðslu á einföldu meðlagi til drengsins við greiðslu á aukameðlagi til dótturinnar, enda tilheyri meðlag viðkomandi barni. Telji sóknaraðili sig hafa ofgreitt meðlag til drengsins, sé honum fær sú leið að krefja varnaraðila um endurgreiðslu á því, sem ofgreiðslunni nemi. Þriðja málsástæða sóknaraðila lúti að því að úrskurður dómsmálaráðuneytisins hafi frá upphafi verið efnislega rangur, þar sem sóknaraðili hafi ekki haft efnislegt bolmagn til að greiðslu samkvæmt úrskurðinum þrátt fyrir brúttótekjur sínar. Varnaraðili mótmælir því að þessi málsástæða geti valdið ógildi umþrættrar fjárnámsgerðar. Telur varnaraðili að löggjafinn hafi, með því að fela sýslumönnum/dómsmálaráðuneyti úrskurðarvald í ágreinings­­málum um meðlag, þrengt heimild dómstóla til að fjalla efnislega um slíkan ágreining. Hafi sýslumaður/dómsmálaráðherra fullnaðarúrskurðarvald um greiðsluskyldu og fjárhæð meðlagsins, sem geti ekki sætt endurskoðun dómstóla, nema sýslumaður/dómsmálaráðherra þyki hafa beitt ólögmætri aðferð við úrlausn sína eða byggt úrskurðinn á ólögmætum sjónarmiðum. Dómstólum sé a.m.k mjög þröngur stakkur búinn við slíka endurskoðun, þar sem sýslumanni/dómsmálaráðherra sé veitt afar frjálst mat um það efni sbr. 1. og 2. mgr. 10. gr. barnalaga. Þá kveðst varnaraðili benda á hinar sérstöku málsmeðferðarreglur í IX. kafla laganna, sem gildi ekki í dómsmálum. Sé sérstaklega bent á ákvæði 67. gr. laganna um leiðbeiningarskyldu sýslumanns og ákvæði 69. gr., um skert málsforræði aðila. Verði þrátt fyrir ofangreint talið að dómari geti endurskoðað efnislega úrskurðinn, byggir varnaraðili á því að úrskurðurinn hafi verið efnislega réttur og í samræmi við venjuhelgaðar reglur, sem mótast hafi um úrlausn sýslumanns/dómsmálaráðherra á þessu sviði. Vísað er til þess rökstuðnings, sem fram komi í úrskurðinum. Einnig bendir varnaraðili á að við hina árangurslausu fjárnámsgerð, sem gerð hafi verið af sýslumanninum í Hafnarfirði þann 19. október 1995, hafi fulltrúi sýslumanns bókað eftir sóknaraðila að hann hefði ekkert við kröfu varnaraðila að athuga og hafi sóknaraðili staðfest bókunina með undirritun sinni. Telur varnaraðili að yfirlýsing þessi sé bindandi fyrir varnaraðila (sic). Þá byggir varnaraðili á því að sóknaraðili hafi glatað rétti sínum til að fá úrskurðinum haggað á þessum forsendum með tómlæti sínu, halda kröfu um það fram, en mótbára þessi hafi fyrst komið fram með kröfu sóknaraðila um úrlausn um umþrætta aðfarargerð eða rúmum fimm árum eftir að úrskurðurinn hafi fallið. Bendir varnaraðili á til hliðsjónar að í 2. mgr. 16. laga barnalaga sé kveðið á um að ákvörðun um framfærslueyri, sem eindöguð sé áður en krafa um breytingu sé höfð uppi, verði ekki breytt nema alveg sérstakar ástæður leiði til þess. Telur varnaraðili að sóknaraðili hafi þurft að gera sérstakan reka að því að fá úrskurðinum hnekkt með því að fara með málið fyrir dómstóla innan hæfilegs tíma frá því úrskurðurinn hafi fallið. Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðili til 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, stjórnskipunarlaga nr. 33/1944, aðfararlaga nr. 90/1989, einkum 5. tl. 1. gr., 1. mgr. 90. gr., 94. gr., 1. mgr. 95. gr., barnalaga nr. 20/1992, einkum 2. mgr. 10. gr., 16. gr., 17. gr., 24. gr., 67. gr. og 69. gr. Málskostnaðarkröfu sína styður varnaraðili við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum l. mgr. 134. gr. laganna, sbr. 94. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. IV Niðurstaða Samkvæmt samningi aðila um skilnaðarkjör dags. 7. júlí 1994 fékk varnaraðili forsjá barna aðila, þeirra D og S. Við skilnaðinn var ágreiningur um kröfu varnaraðila um það að sóknaraðili greiddi tvöfalt meðlag með börnunum og var þeim ágreiningi vísað til úrskurðar sýslumanns. Með úrskurði sýslumannsins í Hafnarfirði, uppkveðnum 10. ágúst 1994, sem staðfestur var með úrskurði dómsmálaráðuneytisins, uppkveðnum 28. október 1994, var sóknaraðila gert að greiða varnaraðila tvöfalt meðlag með báðum börnum þeirra frá og með 1. ágúst 1994 til 18 ára aldurs þeirra. Þann 19. október 1995 var gert árangurslaust fjárnám hjá sóknaraðila að kröfu varnaraðila vegna ógreiddra meðlaga á grundvelli greindra úrskurða. Aðilar gerðu með sér skriflegt samkomulag hinn 1. október 1995. Þar kemur fram að drengurinn S skuli, að eigin ósk, búa hjá föður sínum. Fyrir liggur samkvæmt gögnum máls að hann hefur síðan búið hjá sóknaraðila en aðila greinir á um það að hve miklu leyti varnaraðili hefur staðið straum af útgjöldum vegna framfærslu drengsins á þeim tíma. Samkvæmt greindu samkomulagi skyldi varnaraðili fella niður kröfu sína um tvöfalt meðlag með börnum aðila þann tíma sem drengurinn væri búsettur hjá sóknaraðila. Gerði varnaraðili og ekki reka að frekari innheimtu viðbótarmeðlags með börnum sínum fyrr en eftir að sóknaraðli hafði þann 12. mars 1999 gert þá kröfu fyrir sýslumanninum í Reykjavík að varnaraðila yrði gert að greiða honum lágmarksmeðlag með D frá 1. apríl 1999 til 18 ára aldurs hans. Fyrrgreindur samningur aðila frá 1. október 1995 var ekki staðfestur af sýslumanni í samræmi við ákvæði 17. gr. barnalaga nr. 20/1992 og sóknaraðili gerði ekki kröfu til þess að meðlagsúrskurði yrði breytt í samræmi við 1. mgr. 16. gr. barnalaga. Samkvæmt því og með vísan til þess að framfærslueyrir tilheyrir barni samkvæmt 1. mgr. 19. gr. barnalaga verður ekki fallist á kröfu sóknaraðila um það að fjárnámið verði fellt úr gildi. Ber því að taka til greina kröfu varnaraðila um það að staðfest verði aðfarargerð sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík þann l. febrúar 2000 í aðfararmálinu nr. 011-1999-12770. Sóknaraðili skal greiða varnaraðila málskostnað, sem ákveðst 40.000 kr. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Aðfarargerð, sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík þann l. febrúar 2000 í aðfararmálinu nr. 011-1999-12770, er staðfest. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 40.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 176/1999
Vöruflutningar Skuldajöfnuður
Á ók vörum fyrir S frá Reykjavík til ýmissa smásala í öðrum landshlutum samkvæmt verksamningi. Þeirra á meðal var H, sem fékk vörurnar sendar ásamt gíróseðli, en samkvæmt skilmálum um svonefndar gírókröfur, sem ekki var deilt um að voru í gildi á þessum tíma, átti farmflytjandi ekki að afhenda smásölum vörur nema gegn staðgreiðslu að viðlagðri ábyrgð. H varð gjaldþrota og skuldajafnaði S kröfum, sem það taldi sig eiga á Á vegna þess að H hefði fengið vörur afhentar án greiðslu, á móti farmgjaldareikningum frá Á, en Á stefndi S til greiðslu reikninganna. Talið var, að S hefði sjálft ekki farið eftir skilmálum um gírókröfur í viðskiptum sínum við H, heldur haft verslunina í reikningsviðskiptum. Var skuldajafnaðarrétti S því hafnað og það dæmt til að greiða kröfu Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 1999. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi, sem hefur starfstöð á Bolungarvík, hefur annast vöruflutninga milli landshluta. Á þeim tíma, sem hér skiptir máli, munu sendendur varnings frá Reykjavík hafa afhent vörusendingar í afgreiðslu Vöruflutningamiðstöðvarinnar hf. í Reykjavík og stefndi flutt þær þaðan. Málsaðilar gerðu með sér verksamning 11. maí 1994 þess efnis að stefndi tók að sér alla flutninga með bifreiðum fyrir áfrýjanda til sölustaða hans á Vestfjörðum. Í samningnum var kveðið á um tiltekið flutningsgjald og að gjaldagi þess væri á 20. degi eftir „úttektarmánuð“. Engin ákvæði voru í samningnum um skilmála, sem farið skyldi eftir þegar stefndi afhenti vöru á ákvörðunarstað. Hins vegar liggja fyrir ódagsettir og óundirritaðir „skilmálar um gírókröfur“, sem aðilar eru sammála um að hafi gilt almennt um slíkar kröfusendingar í viðskiptum sendenda, flytjenda og viðtakenda vara, er fluttar voru með milligöngu Vöruflutningamiðstöðvarinnar hf. Í 1. lið skilmála þessara segir meðal annars svo: “Sendandi vöru sem vill láta vöruflytjanda innheimta andvirði vörunnar hjá móttakanda skal láta reikning og útfylltan C-gíróseðil fylgja sendingu.” Í 3. lið skilmálanna kemur fram, að ábyrgð á gírókröfum og skilum kröfufjárhæðar sé að öllu leyti hjá flytjanda, sem skráður er á gíróseðil, en ekki vöruafgreiðslu þeirri, sem tekur á móti sendingu til flutnings. Um ábyrgð þessa er nánar kveðið á í 4. lið, sem hljóðar svo: „Vöruflytjandi skuldbindur sig til þess að viðlagðri persónulegri ábyrgð að hvorki hann né starfsmenn hans afhendi viðtakanda vörurnar nema gegn greiðslu gírókröfufjárhæðarinnar.“ Þá eru ákvæði í skilmálunum þess efnis, að flytjandi skuldbindi sig til að inna af hendi C-gírógreiðslur svo fljótt, sem verða má. Loks segir þar að varan verði endursend, ef viðtakandi greiðir ekki innan 15 daga frá því að hún kom á ákvörðunarstað. II. Verslunin Heimaval ehf. á Suðureyri var eitt af þeim fyrirtækjum, sem stefndi flutti vörur til fyrir áfrýjanda. Pantaði verslunin vörur ýmist beint frá áfrýjanda eða afgreiðslumanni hans á Ísafirði. Að sögn stefnda flutti hann vörusendingar, sem ætlaðar voru félaginu, í flestum tilvikum frá Vöruflutningamiðstöðinni hf. í Reykjavík til afgreiðslumannsins á Ísafirði, sem flokkaði þær frá vörum, sem fara áttu til annarra viðtakenda. Síðan ók stefndi með einstakar sendingar frá Ísafirði til Heimavals ehf. Óumdeilt er að ekki var farið eftir skilmálunum um gírókröfur frá upphafi viðskipta málsaðila þar til fram í október eða nóvember 1995. Fram að þeim tíma afhenti stefndi Heimavali ehf. vörur án greiðslu, en svonefndur A-gíróseðill mun hafa fylgt vörusendingum þessum. Færði áfrýjandi andvirði vörunnar versluninni til skuldar í viðskiptareikningi. Mun hún hafa haft heimild til að skulda áfrýjanda andvirði vöru allt að tiltekinni fjárhæð. Skuld verslunarinnar Heimavals ehf. vegna vöruúttektar hjá áfrýjanda nam samkvæmt viðskiptareikningi 1.025.792 krónum hinn 31. október 1995. Verslunin samþykkti um það leyti sjö víxla hvern að fjárhæð 100.000 krónur með gjalddögum á tímabilinu frá 13. nóvember 1995 til 12. febrúar 1996 til greiðslu á 700.000 krónum upp í viðskiptaskuldina. Færði áfrýjandi versluninni andvirði víxlanna að frádregnum vöxtum til tekna 2. nóvember 1995. Ekki liggur fyrir hvort verslunin og áfrýjandi sömdu um fyrirkomulag greiðslu á því, sem stóð eftir af skuldinni. Hins vegar kveðst áfrýjandi við þetta tækifæri hafa ákveðið að breyta greiðsluskilmálum þannig að framvegis fengi verslunin aðeins afhentar vörur gegn greiðslu C-gíróseðils. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda ætlaðist hann til að frá þessum tíma yrði um afhendingu og greiðslur farið eftir umræddum skilmálum um gírókröfur. Áfrýjandi hefur lagt fram 12 vörureikninga stílaða á Heimaval ehf., alls að fjárhæð 642.182 krónur, sem hann heldur fram að lúti að vörusendingum, er stefndi hafi afhent Heimavali ehf. án greiðslu, þrátt fyrir ákvæði skilmálanna. Eru þeir dagsettir á tímabilinu frá 21. nóvember 1995 til 30. janúar 1996. Á þeim öllum er ritað nafn Vöruflutningamiðstöðvarinnar hf. og stefnda. Einnig lagði áfrýjandi fram útskrift af viðskiptareikningi, sem sýnir úttektir og innborganir Heimavals ehf. hjá honum fyrir tímabilið frá 1. ágúst 1995 til 31. janúar 1997. Í viðskiptareikningnum eru Heimavali ehf. frá 2. nóvember 1995 til 29. maí 1996 færðir til skuldar 33 reikningar auk áðurgreindra 12 reikninga, sem fram voru lagðir. Upplýsingar liggja ekki fyrir um hvar þessar vörusendingar voru afhentar Heimavali ehf. eða hver það gerði. Á sama tímabili eru færðar margar greiðslur án þess að séð verði hvort þær stafi beint frá Heimavali ehf. eða stefnda. III. Heimaval ehf. hætti starfsemi í maí 1996 og mun bú félagsins síðar hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt viðskiptareikningi félagsins hjá áfrýjanda skuldaði það honum 1.095.842 krónur í maílok 1996. Viðskiptareikningurinn sýnir innborganir í júní og júlí 1996 samtals að fjárhæð 425.250 krónur. Af reikningnum verður ekki séð hver innti af hendi þessar greiðslur. Í september, október og desember sama árs eru færðar sem innborganir á viðskiptareikninginn nokkrar fjárhæðir, sem nema alls 642.182 krónum. Er nafn stefnda skráð við síðastgreindar færslur og er ekki deilt um að þar er um að ræða skuldajöfnuð áfrýjanda á reikningum stefnda vegna flutningsgjalda. Um þennan skuldajöfnuð vísar áfrýjandi til svohljóðandi bréfs, sem hann ritaði stefnda 4. febrúar 1997: „Það staðfestist hér með að Ármann Leifsson, vörufl. ..., hefur greitt til Sláturfélags Suðurlands svf. kr. 642.182,oo vegna ógreiddra gíró-krafna á Heimaval hf. ..., þar sem flutningsaðilinn afhenti viðtakanda vörurnar án þess að móttaka greiðslu. Þar sem flutningsaðilinn er í ábyrgð fyrir greiðslu á framangreindum gíró-kröfum hefur Sláturfélags Suðurlands svf. skuldfært fyrrnefnda upphæð af mánaðarreikningum Ármanns Leifssonar, vörufl. hf.“. Stefndi krafðist þess í bréfi til áfrýjanda 11. nóvember 1997 að hann greiddi sér 642.182 krónur ásamt vöxtum og innheimtukostnaði lögmanns. Áfrýjandi neitaði greiðslu og höfðaði stefndi því mál þetta 25. ágúst 1998. Áfrýjandi hefur ekki vefengt að stefnufjárhæðin, 643.743 krónur, verði lögð til grundvallar, ef fallist verði á skuldajafnaðarrétt hans. IV. Innheimtustjóri áfrýjanda gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Hann skýrði svo frá að hann hefði tekið við starfi innheimtustjóra í október 1995. Þá hafi vanskil Heimavals ehf. verið um 700.000 krónur „í formi A-gíróviðskipta, það er hann fékk vöruna afhenta og fékk svo að greiða gíróseðilinn í banka og eftir að ég byrjaði ... fórum við að setja svona yfirdráttarþök á viðskipti viðskiptamanna og þau hámörk eru miðuð við ... cirka tveggja mánaða veltu fyrirtækja þannig að menn hefðu þarna tveggja mánaða úttektarheimild.“ Kvaðst innheimtustjórinn hafa haft samband við framkvæmdastjóra Heimavals ehf. og skuld félagsins um 700.000 krónur þá verið komið á víxla. Síðar segir í framburði innheimtustjórans að „heimildin 700.000 krónur hélt áfram bara að vera á fyrirtækinu, við vorum ekkert að keyra það neitt niður ...”. Þá bar hann fyrir dómi að Heimaval ehf. hefði verið „áfram með þessa ... tveggja mánaða yfirdráttarheimild hjá okkur“. Hafi framkvæmdastjóri félagsins oft hringt suður til þess að spyrja hvort tilteknar greiðslur hafi borist áfrýjanda þannig að greiðslustaða félagsins væri innan umsamins hámarks yfirdráttar. Ef svo var hafi söludeild áfrýjanda afgreitt nýja pöntun frá félaginu. Framburður framkvæmdastjóra Heimavals ehf. um þetta er í samræmi við frásögn innheimtustjórans. Kvað framkvæmdastjórinn það hafa komið fyrir að reikningur verslunarinnar hafi verið lokaður. Hafi hann þá hringt í skrifstofumenn áfrýjanda „til að fá opnun“. Skýrsla bifreiðarstjóra, sem ók vörum til Heimavals ehf. með bifreið stefnda á árunum 1995 til 1996, er á svipaða lund. Bifreiðarstjórinn sagði forráðamann stefnda hafa brýnt fyrir sér að innheimta andvirði gíróseðla við afhendingu vöru, en framkvæmdastjóri Heimavals ehf. hafi skýrt sér frá að félagið væri í skuldareikningi hjá áfrýjanda. Bifreiðarstjórinn kvaðst þá hafa hringt suður til áfrýjanda og hafi sér verið tjáð þar að „þessi seðill í sjálfu sér skipti engu máli því að hann hafi skuldaheimild upp á rúm 200.000 krónur sem að þá átti að fara að hækka“. Telja verður nægilega leitt í ljós af framansögðu að þrátt fyrir þá breytingu, sem áfrýjandi heldur fram að hafi verið gerð á afhendingarskilmálum til Heimavals ehf. síðla árs 1995, hafi hann ekki sjálfur hagað gerðum sínum til samræmis við þá, heldur beitt samsvarandi háttum í viðskiptum sínum og tíðkuðust fyrir þann tíma. Af þeirri ástæðu verður ekki fallist á að hann geti gagnvart stefnda borið fyrir sig ákvæði í áðurnefndum skilmálum um gírókröfur um að flytjandi beri ábyrgð á vanskilum viðtakanda vöru, ef flytjandinn afhendir vörusendingar án þess að krefja viðtakandann um greiðslu. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sláturfélag Suðurlands svf., greiði stefnda, Ármanni Leifssyni vöruflutningum ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 19. febrúar sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 25. ágúst 1998 af Ármanni Leifssyni, vöruflutningum ehf., kt. 701294-5219, Búðarkanti 2, Bolungarvík, á hendur Sláturfélagi Suðurlands svf., kt. 600269-2089, Fosshálsi 1, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði skuld að fjárhæð 643.743 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 1997 til greiðsludags auk málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati réttarins að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi hefur rekið vöruflutningaþjónustu í Bolungarvík. Hann flutti matvörur frá stefnda til sölustaða á Vestfjörðum en samningur um flutningana er dagsettur 11. maí 1994. Stefnandi flutti m.a. vörur til verslunarinnar Heimavals ehf. á Suðureyri. Í málinu hefur komið fram að upphaflega var verslunin í reikningi hjá stefnda en síðar var tekinn upp sá háttur að sendar voru gírókröfur með vörunum og mátti ekki afhenda vörurnar nema gegn greiðslu. Lagðir hafa verið fram skilmálar sem giltu í þessu sambandi en í 4. lið þeirra segir að vöruflytjandi skuldbindi sig að viðlagðri persónulegri ábyrgð að afhenda viðtakanda ekki vörurnar nema gegn greiðslu gírókröfufjárhæðarinnar. Skilmálarnir eru ódagsettir og óundirritaðir en hvorki er deilt um efni þeirra né að þeir hafi almennt átt við þegar um gírókröfur var að ræða. Af hálfu stefnanda er því hins vegar haldið fram að sérstök atvik valdi því að stefnandi beri ekki ábyrgð á skuldum Heimavals ehf. eins og stefndi heldur fram. Þegar gírókröfufyrirkomulagið var tekið upp, sem var í nóvember 1995, hafði safnast upp skuld hjá versluninni við stefnda. Á árinu 1996 hætti Heimaval ehf. rekstri verslunarinnar vegna fjárhagsörðugleika. Með bréfi stefnda dagsettu 4. febrúar 1997 tilkynnti hann stefnanda að skuldfærðar hefðu verið 642.182 krónur af reikningi stefnanda vegna ógreiddra gírókrafna Heimavals ehf. sem stefnandi væri í ábyrgð fyrir. Með bréfi lögmanns stefnanda 11. nóvember sama ár var krafist endurgreiðslu á því sem stefnanda hafði þannig verið gert að greiða stefnda. Var í því sambandi vísað til þess að vörurnar hefðu verið afhentar Heimavali án greiðslu á gírókröfum með vitneskju umboðsmanns stefnda. Einnig kemur þar fram að fyrirsvarsmanni stefnanda hafi verið tjáð að útilokað væri að upp gæti safnast nokkur skuld að ráði þar sem stefndi hefði ákveðið þak á útistandandi skuld á hverjum tíma og viðskiptin stöðvuðust ef ekki yrði greitt. Þá hefði fyrirsvarsmaður stefnanda mætt á fundi hjá sölustjóra stefnda ásamt öðrum þann 6. mars 1996. Þar hafi honum verið tjáð að búið væri að gera samninga við Heimaval um greiðslu skuldarinnar og málið væri þar með úr höndum stefnanda. Beinir samningar stefnda við Heimaval hafi leitt til þess að reglur um gírókröfur hafi ekki átt lengur við. Stefnandi hafi ekki átt að bera ábyrgð á greiðslu skuldar Heimavals eftir að stefndi hafði tekið málið í sínar hendur enda hafi stefnanda verið fyrirmunað að ganga að Heimavali á sama tíma um greiðslu krafna. Með bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 19. nóvember 1997, er því haldið fram að engir samningar hafi verið gerðir af hálfu stefnda, hvorki við stefnanda né Heimaval, um að falla frá ábyrgðum stefnanda, sem hér um ræðir, og að stefndi hafi því verið í fullum rétti að skuldfæra á viðskiptareikning stefnanda þær gírókröfur sem hann bæri ábyrgð á vegna Heimavals. Stefnandi hefur höfðað málið til innheimtu á reikningum fyrir flutningana sem hér að framan hefur verið greint frá. Eru reikningarnir og fjárhæðir í því sambandi óumdeildar. Stefndi telur reikningana hins vegar greidda með skuldfærslunni sem lýst er hér að framan. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi rekið vöruflutningaþjónustu á Bolungarvík um árabil og hafi hann flutt varning frá stefnda með vöruflutningabifreiðum sínum vestur á firði til sölustaða stefnda. Milli aðila hafi verið skriflegur samningur um flutningana en allar pantanir á vörum hafi farið í gegnum umboðsmann. Einhver hluti flutnings fyrir stefnda hafi verið með þeim hætti að viðtakendur hafi orðið að framvísa greiddum gíróseðlum til að fá flutta vöru afhenta. Þó hafi komið fyrir að frá þessu væri brugðið af sérstökum ástæðum og þegar samþykki stefnda hafi legið fyrir. Þannig hafi einum vörumóttakanda, Heimavali ehf. á Suðureyri, með vitneskju umboðsmanns stefnda, Hafsteins Vilhjálmssonar á Ísafirði og jafnvel af honum sjálfum, verið afhentar sendingar þrátt fyrir að gírókröfur er sendingunum hafi fylgt væru ekki greiddar samtímis. Stefnanda hafi verið tjáð af umboðsmanni að útilokað væri að upp gæti safnast nokkur skuld að ráði þar sem stefndi hefði ákveðið þak á útistandandi skuld á hverjum tíma og að viðskiptin stöðvuðust ef ekki yrði greitt. Er halla hafi tekið undir fæti hjá Heimavali ehf. hafi komið í ljós að upp hefði safnast veruleg skuld við stefnda en stefnanda hafi ekki verið um það kunnugt þar sem greiðslur höfðu farið fram beint milli Heimavals ehf. og stefnda. Á þessu tímabili hafi því verið haldið fram af stefnda að stefnandi bæri ábyrgð á skuldum Heimavals ehf. við stefnda en því hafi verið hafnað af stefnanda. Ármann Leifsson, framkvæmdastjóri stefnanda, hafi mætt ásamt fleirum á fund hjá sölustjóra stefnda þann 6. mars 1996 vegna skuldamála Heimavals ehf. Honum hafi þá verið tjáð að stefndi væri búinn að gera samninga við Heimaval ehf. um greiðslu skuldarinnar með veðskuldabréfi og málið væri þar með úr höndum stefnanda. Eftir að skuldabréfið hafi verið gefið út hafi viðskipti stefnda og Heimavals ehf. haldið áfram en þá gegn staðgreiðslu. Haustið 1996 hafi Heimaval ehf. hætt rekstri vegna fjárhagsörðugleika og þann 4. febrúar 1997 hafi stefndi tilkynnt bréflega að hann væri búinn að skuldfæra á viðskiptareikning stefnanda alls 642.182 krónur vegna skuldar Heimavals ehf. Stefnandi hafi ekki fallist á slíka skuldajöfnun og hafi hann gert kröfur á stefnda um greiðslu en án árangurs. Stefndi hafi borið fyrir sig að stefnandi væri bundinn af skilmálum Landvara um gírókröfur, þ.e. að flutningsaðilar séu ábyrgir gagnvart vörusendara, hafi vörur verið afhentar án greiðslu gíróseðils. Skuldabréfið, sem eigendur Heimavals ehf. hafi afhent stefnda vegna skuldarinnar, hafi verið útgefið 20. febrúar 1996 að fjárhæð 610.136 krónur og tryggt með 3. veðrétti í Aðalgötu 15 á Suðureyri. Skuldabréfið hafi verið greitt upp af þeim aðilum sem hafi yfirtekið verslunarreksturinn en samkvæmt áritun stefnda hafi það verið að fullu greitt og afhent til aflýsingar 21. október 1996. Stefnandi byggir málssóknina á því að hann hafi flutt varning fyrir stefnda gegn ákveðnu gjaldi, sem samningar hafi verið um, og sé stefndi skuldbundinn til greiðslu samkvæmt meginreglu samningalaga um að samningar skuli standa. Reikningar stefnanda séu óumdeildir svo og viðskiptayfirlit hans sem sýni skuld stefnda að fjárhæð 643.743 krónur. Ágreiningur sé um réttmæti þeirrar ákvörðunar stefnda að hafna greiðslu vegna skuldar Heimavals ehf. við stefnda að fjárhæð 642.182 krónur. Stefnandi telur þá skuld sér óviðkomandi. Beinir samningar stefnda við Heimaval ehf. hafi leitt til þess að stefnandi hafi verið laus undan ábyrgð vegna gírókrafna og gírókröfureglurnar hafi ekki lengur átt við. Slíkir samningar án samráðs við stefnanda séu jafngildi yfirlýsingar um að fallið hafi verið frá kröfum á hendur stefnanda. Stefnandi hafi ekki getað borið nokkra ábyrgð á greiðslu skuldar Heimavals ehf. við stefnda eftir að stefndi hafi tekið málið í sínar hendur enda hafi stefnanda verið fyrirmunað á sama tíma að ganga að Heimavali ehf. með greiðslu krafna. Þar að auki hafi talsmaður stefnda lýst því yfir í viðurvist vitna að málið væri úr höndum stefnanda en af hálfu stefnanda er því haldið fram að það hafi þýtt að stefnandi væri laus undan ábyrgð. Því er haldið fram af hálfu stefnanda að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi ekki gert sér grein fyrir því, í ljósi atvika málsins, að stefndi teldi stefnanda ábyrgan fyrir kröfunni á Heimaval ehf. enda hafi honum ekkert verið gert viðvart um það fyrr en stefndi beitti skuldajöfnuði gagnvart honum eftir að Heimaval ehf. var komið í greiðsluþrot. Í þessu tilliti sé óheiðarlegt af stefnda að bera fyrir sig reglurnar um gírókröfusendingar. Vísar stefnandi í því sambandi til 33. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Af hálfu stefnanda er enn fremur talið að ætla megi að viðskiptaskuld Heimavals ehf. við stefnda, frá þeim tíma sem gírókröfuviðskipin fóru fram, sé þegar greidd. Því er mótmælt af hálfu stefnda sem heldur því fram að þar hafi verið um að ræða eldri skuld. Stefnandi telur að stefndi verði samkvæmt framansögðu að greiða skuld sína við hann. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveður stefnanda hafa tekið að sér alla vöruflutninga með bifreiðum sínum til sölustaða stefnda á Vestfjörðum, m.a til Heimavals ehf. á Suðureyri. Vörurnar hafi verið sendar og afhentar Heimavali ehf. í reikning allt til nóvembermánaðar ársins 1995. Þá hafi safnast upp veruleg skuld Heimavals ehf. við stefnda eða 1.025.792 krónur. Stefndi hafi þá tekið ákvörðun um að loka reikningnum og hætta frekari viðskiptum við Heimaval ehf. Hafi Heimaval ehf. þá samþykkt samtals 7 víxla, 100.000 krónur hver, vegna skuldarinnar, með gjalddögum frá 13. nóvember 1995 til 12. febrúar 1996. Um leið og þetta samkomulag hafi náðst við Heimaval ehf. eða frá byrjun nóvember 1995 hafi verið ákveðið að aðeins yrðu sendar vörur til Heimavals ehf. í gírókröfu og var það gert en vörurnar hafi stefnanda borið að fá staðgreiddar áður en þær væru afhentar. Stefndi vísar í því sambandi til skilmálanna sem hér að framan er getið. Reikningar, sem síðar hafi verið notaðir til skuldajafnaðar gagnvart stefnanda, beri það skýrt með sér með áritun að um gírókröfur hafi verið að ræða og væru þeir merktir stefnanda. Víxlarnir hafi ekki verið greiddir á gjalddaga, að einum frátöldum, og hafi þá orðið samkomulag milli stefnda og Heimavals ehf. um að Heimaval ehf. greiddi þá ásamt áföllnum vöxtum með veðskuldabréfi með veði í Aðalgötu 15 sem hafi verið starfsstöð Heimavals ehf. Samið hafi verið um skuldabréf vegna þess að hinar eldri víxilskuldir, sem hafi átt að vera greiðsla á skuld Heimavals ehf. samkvæmt reikningi fyrir eldri skuldir, þ.e. fyrir 2. nóvember 1995, hafi ekki fengist greiddar en upp frá því hafi verið teknar upp gírókröfur, sem öllum aðilum málsins hafi verið kunnugt um. Víxlarnir hafi verið bakfærðir og skuldabréfið fært sem innborgun á skuld Heimavals ehf. þann 28. mars 1996. Skuldabréfið sé nú að fullu greitt. Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnandi hafi í mörgum tilfellum krafist greiðslu fyrir gírókröfurnar og greitt stefnda eins og fram komi í gögnum málsins. Stefnandi hafi hins vegar afhent Heimavali ehf. ýmsar vörusendingar, sem sendar hafi verið sem gírókröfur, án þess að fá gírókröfufjárhæðina greidda eins og skilmálar um gírókröfur kveði skýrt á um. Sé tekið fram í 4. grein skilmálanna að vöruflytjandi skuldbindi sig til, að viðlagðri persónulegri ábyrgð, að hvorki hann né starfsmaður hans afhendi vörurnar nema gegn greiðslu gírókröfufjárhæðarinnar. Þessu hafi stefnandi augljóslega ekki farið eftir þrátt fyrir að skilmálarnir kveði skýrt á um það og beri stefnandi því persónulega ábyrgð á greiðslu þeirra gírófjárhæða, sem eigi hafi fengist greiddar. Stefndi hafi því skuldfært ógreiddar gírókröfur á Heimaval ehf. hinn 4. febrúar 1997. Stefndi byggir sýknukröfuna á því að stefnandi beri ábyrgð á þeim gírófjárhæðum sem ekki hafi fengist greiddar af Heimavali ehf. Samkvæmt þeim skilmálum, sem hafi gilt um gírósendingar, hafi afhending á vörum verið óheimil nema gegn greiðslu að viðlagðri persónulegri ábyrgð. Stefnda hafi því verið heimilt að skuldajafna við stefnanda þeim gírófjárhæðum, sem ekki hafi fengist greiddar. Engir samningar hafi verið gerðir, hvorki við stefnanda né Heimaval ehf., um að falla frá ábyrgðum gagnvart stefnanda sem flutningsaðila á þeim vörusendingum sem sendar hafi verið sem gírókröfur. Hafi öllum aðilum verið ljóst að stefnandi bæri ábyrgð á þeim gírókröfum sem ekki fengjust greiddar af Heimavali ehf. Því er enn fremur mótmælt af hálfu stefnda að óheiðarlegt sé af honum að bera ábyrgðarreglurnar fyrir sig eins og stefnandi haldi fram. Sú skuld, sem Heimaval ehf. hafi borgað með víxlum og síðar veðskuldabréfi, vegna þess að víxlarnir hafi eigi fengist greiddir, hafi verið skuld vegna krafna, sem Heimaval ehf. hafi fengið út í reikning áður en gírókröfureglurnar hafi verið teknar upp, og geti stefnandi því af þeim sökum aldrei verið laus undan ábyrgð. Þótt Heimaval ehf. hafi greitt inn á skuld sína með víxlum og síðar veðskuldabréfi án samráðs við stefnanda sé það ekki jafngildi yfirlýsingar um að fallið hafi verið frá ábyrgð á hendur stefnanda og að gírókröfureglurnar ættu þá ekki við stefnanda vegna þessara viðskipta. Stefndi hafi aðeins tekið við viðskiptabréfum þessum vegna eldri skulda Heimavals ehf. og hafi aldrei gefið út neina yfirlýsingu um að stefndi væri laus undan ábyrgð samkvæmt hinum almennu gírókröfureglum. Kröfu um skuldajöfnuð byggir stefndi á reglum kröfuréttar um skilyrði skuldajafnaðar og 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Einnig vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað á lögum nr. 50/1988. Niðurstöður. Í málinu hefur komið fram að starfsmenn stefnanda afhentu versluninni Heimavali ehf. vörur frá stefnda án þess að þær væru greiddar við afhendingu þótt greiða skyldi fyrir þær samkvæmt því sem að framan segir um gírókröfur. Það var þó gert með vitneskju starfsmanna stefnda og án þess að gerðar væru athugasemdir af hálfu stefnda af þessu tilefni. Við vitnaleiðslur kom fram að starfsmaður stefnanda hafði í einu tilfelli neitað að afhenda Heimavali ehf. vörur nema gíróseðill væri greiddur. Starfsmaðurinn, sem ekki er lengur starfsmaður stefnanda, upplýsti fyrir dóminum að framkvæmdastjóri Heimavals ehf. hafi fullyrt að heimilt væri að afhenda vörurnar þótt gíróreikningur væri ekki greiddur. Af því tilefni hafði starfsmaðurinn, að eigin sögn, samband við stefnda og fékk staðfestingu á því að heimilt væri að afhenda vörurnar og ekki skipti máli í því sambandi þótt um gírókröfu væri að ræða. Þá kom einnig fram við vitnaleiðslur að starfsmenn Heimavals ehf. sóttu vörur í sumum tilfellum sjálfir til umboðsmanns stefnda á Ísafirði og fengu þær afhentar þar án þess að greiða gírókröfurnar. Umboðsmaður stefnda á Ísafirði skýrði frá því atriði fyrir dóminum þannig að vörur hafi þó ekki verið afhentar nema fyrir lægi samþykki stefnanda. Á fundi, sem framkvæmdastjóri stefnanda ásamt öðrum starfsmanni stefnanda og framkvæmdastjóra Vöruflutningamiðstöðvarinnar átti þann 6. mars 1996 hjá innheimtustjóra stefnda í starfsstöð hans í Reykjavík, kom fram að innheimtustjórinn hafði samið við fyrirsvarsmann Heimavals ehf. um skuldir félagsins. Töldu þau þrjú fyrst töldu að niðurstaða fundarins væri sú að stefndi hefði tekið að sér að innheimta skuldir Heimavals ehf. og þar með væri skuldamál þess úr höndum stefnanda. Þá hefur einnig komið fram í málinu að stefndi gerði ekki kröfu á hendur stefnanda vegna ábyrgðar hans samkvæmt skilmálunum, sem stefndi vísar til, fyrr en eftir að hlutafélagið, sem fékk vörurnar afhentar, hafði hætt rekstri vegna fjárhagsörðugleika. Þegar framangreint er virt verður að telja ósanngjarnt af hálfu stefnda að bera skilmálana, sem um ræðir varðandi ábyrgð stefnanda á skuldum Heimavals ehf., fyrir sig. Þykir því rétt að beita reglunni í 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, og telja skilmálana óskuldbindandi fyrir stefnanda. Samkvæmt því voru ekki skilyrði til að beita skuldajöfnuði vegna reikninganna, sem stefnandi krefst í máli þessu að fá greidda, eins og stefndi hefur gert. Þar sem kröfum stefnanda er ómótmælt að öðru leyti og þær eru studdar fullnægjandi gögnum og rökum verða þær teknar til greina. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómur: Stefndi, Sláturfélag Suðurlands svf., greiði stefnanda, Ármanni Leifssyni vöruflutningum ehf., 643.743 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 1997 til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 448/2007
Líkamsárás Samþykki Ávana- og fíkniefni Vörslur
X var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa slegið A í andlitið þannig að hann nefbrotnaði en atvikið átti sér stað í knattspyrnuleik á íþróttasvæði fanga á Litla-Hrauni. Í ljósi framburðar vitna þótti varhugavert að telja að komin væri fram sönnun þess að X hefði vísvitandi slegið A. Hann var því ekki talinn hafa gerst sekur um brot samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þá var í dómi Hæstaréttar vísað til þess að með þátttöku í knattspyrnu gengju menn af frjálsum vilja til leiks sem lyti ákveðnum reglum. Kynni háttsemi í leiknum, sem við aðrar aðstæður væri refsiverð, að vera refsilaus ef hún væri innan marka venjulegs leiks og í beinum tengslum við hann. Þótti ósannað að X hefði farið út fyrir það sem vænta mætti við iðkun knattspyrnu þegar leikmönnum hlypi kapp í kinn. Yrði honum því heldur ekki refsað samkvæmt 219. gr. sömu laga. X var einnig ákærður fyrir vörslu fíkniefna sem fundust í jakka við leit í klefa hans. Með hliðsjón af því hvernig staðið hafði verið að rannsókn málsins og þar sem X hafði ekki verið spurður hvort hann hefði haft vitneskju um fíkniefnin þótti ákæruvaldinu ekki hafa tekist að sanna að hann hafi vitað eða mátt vita af þeim í klefanum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. ágúst 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu og upptöku fíkniefna, en að refsing ákærða verði þyngd. Þá er þess krafist að ákærði greiði A 243.375 krónur í skaðabætur með vöxtum eins og í ákæru greinir. Ákærði krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvalds og að bótakröfu verði vísað frá héraðsdómi. I. Óumdeilt er að í knattspyrnuleik á íþróttasvæði fanga á Litla-Hrauni 12. júlí 2006 fékk A högg í andlitið með þeim afleiðingum að hann nefbrotnaði. Ákærði neitar að hafa slegið A af ásetningi en kvað mögulegt að hann hefði rekist í hann eða slegið hendinni í hann án þess þó að hafa tekið eftir því. Samkvæmt vætti vitna var hart fram gengið í leiknum. Í vætti B kom fram að hann hefði verið í vörn ásamt A þegar ákærði kom hlaupandi í átt að þeim og hafi þeir A og ákærði síðan skollið harkalega saman. Eftir það hafi tekið að blæða úr A. Hafi þetta því verið óviljaverk. Auk A sjálfs eru ekki eru aðrir sem bera að ákærði hafi veitt A hnefahögg í andlitið en C fangavörður. Hún ber að hún hafi gengið að stórum glugga í húsi 4 á jarðhæð og litið út til þess að kanna hvort þar væri tiltekinn fangi að leik. Hefði hún fylgst með leiknum í nokkrar mínútur og séð að ryskingar hafi verið á milli ákærða og A nálægt markinu. Hafi þeir snúið að henni og axlir þeirra nuddast saman og ákærði síðan veitt A högg í andlitið. Hún gat hins vegar ekki upplýst með hvorri hendinni ákærði hefði veitt A höggið og aðspurð nánar sagði hún að sér hefði fundist að ákærði hefði gert þetta af ásetningi en hún geti kannski ekki dæmt um það. Af framangreindu athuguðu er varhugavert að telja að fram sé komin sönnun þess að ákærði hafi vísvitandi slegið A í andlitið í fyrrnefndum fótboltaleik. Er því ekki fallist á að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi sem heimfærð verður undir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvalds. Kröfu A um miskabætur er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með þar talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Mál þetta, sem þingfest var þann 8. mars 2007 og dómtekið 12. júní sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 31. janúar 2007, á hendur X, [kt. og heimilsfang], en til dvalar í fangelsinu á Akureyri, „fyrir líkamsárás og fíkniefnabrot I með því að hafa síðdegis miðvikudaginn 12. júlí 2006 á fótboltavelli við fangelsið á Litla-Hrauni, Eyrarbakka í útivistartíma fanga, slegið A, [kt.], eitt hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að A nefbrotnaði yfir til hægri og hlaut þrjá grunna skurði og töluvert mar á nefi. Telst brot ákærða varða við 1. mgr. 218. gr., sbr. 1. mgr. 73. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. með því að hafa föstudaginn 18. ágúst 2006 í klefa nr. 311 í fangelsinu á Litla Hrauni, haft í vörslu sinni 5,45 g af hassi, sem fangaverðir fundu við leit í leðurjakka sem hékk á snaga við hurð klefans, eftir að fíkniefnaleitarhundur hafði „merkt“ lykt af jakkanum. Telst brot ákærða varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, 75/1982, 13/1985, 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001 með síðari breytingum. Í málinu gerir Sveinn Andri Sveinsson hrl., f.h. A kröfu um að ákærða verði gert að greiða skaðabætur að fjárhæð kr. 243.375,- auk vaxta frá því að hið bótaskylda atvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38,2001 og dagsetningu bótakröfu. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á framangreindum fíkniefnum (efnaskrá nr. 10296), en lagt var hald á greind fíkniefni samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Einnig er þess krafist að lyf, sem haldlögð voru við klefaleit hjá ákærða þann 18. ágúst 2006, sbr. ákærulið II., verði gerð upptæk skv. 4. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93,1994 og 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30,1963 og 1. mgr. 181. gr. tollalaga nr. 88,2005.“ Ákærði kom fyrir dóminn við fyrirtöku þann 8. mars síðastliðinn og neitaði sök. Af hálfu verjanda ákærða er krafist sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krafðist hann þess að bótakröfunni yrði vísað frá dómi. Auk þess er krafist málsvarnarlauna að mati dómsins úr ríkissjóði. Skýrsla vitna fyrir dómi. Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði sök varðandi báða ákæruliði. Kvaðst hann, varðandi fyrri ákæruliðinn, hafa verið við fótboltaæfingu og hafi hann verið sjálfur í sókn en A í vörn. Mikil átök hafi verið og hart barist. Kvað ákærði þá A hafa oft snerst í leiknum. A hafi klárlega átt upptökin á því að þeir snertust í leiknum og þarna hefði A lent harkalega á sér. A hafi oft í leiknum reynt að tækla ákærða en ákærði alltaf getað hoppað frá því, auk þess að hann hafi ítrekað skorað eftir þessar tæklingar og hefði A verið orðinn pirraður. A hafi verið með hótanir í sinn garð í leiknum og veitt ákærða mörg högg í leiknum. Aðspurður um það hvort ákærði hafi getað slæmt hendinni í A, sagði ákærði það vera hugsanlegt en kvaðst þó ekki hafa orðið var við það. Ákærði kvaðst ekki hafa spilað fótbolta áður en hann kom á Litla-Hraun og því ekki þekkja annað en þennan „harða“ bolta. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið var við að A væri meiddur fyrr en hann hljóp út af vellinum í átt til fangavarða. Ákærði kvað nánast alla leikmenn hafa verið inni í teignum þegar atvikið átti sér stað. Ákærði neitaði sök varðandi ákærulið II og kvaðst ekki hafa átt þau fíkniefni sem fundust í klefa hans. Kvað hann tíu samfanga sína hafa haft aðgang að klefanum sínum á þessum tíma. Ákærði kvaðst ekki vera í fíkniefnaneyslu og telji hann að þessum efnum hafi verið komið fyrir í klefa sínum. Þá kvaðst ákærði ekki hafa átt jakkann sem fíkniefnin fundust í, sá heiti D sem hafi komið jakkanum fyrir í klefa sínum. C fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið stödd í húsi fjögur og verið að fylgjast með fótbolta fanganna. Hún hafi séð að einhverjar ryskingar hafi verið á milli A og X, þeir hafi verið að ýta öxlum saman. Því hafi hún staðnæmst við gluggann til að fylgjast með og þá hefði ákærði slegið A í andlitið, hún hafi séð það greinilega þar sem hún var að fylgjast með þeim tveimur. Kvað hún fjarlægðina hafa getað verið um tuttugu metra. Kvað hún ákærða og A hafa verið mjög þétt saman og snúið baki í varðskýlið þar sem varðstjórar voru. Kvaðst hún hafa upplifað þetta sem að A hafi verið að áreita ákærða og ákærði hafi „misst“ sig. Kvaðst hún hafa haft mjög skýra sýn yfir atvikið. C staðfesti lögregluskýrslu, sem hún gaf eftir atvikið, fyrir dóminum. E fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst ekki hafa orðið vitni að því þegar ákærði átti að hafa veitt umrætt högg. Hún hefði fyrst vitað um atvikið þegar A kom af vellinum og hefði verið blóðugur. Hún kvaðst þó hafa vitað til þess að einhver spenna hefði verið á milli þeirra í leiknum. Kvað hún orðróm hafa verið um að ákærði hafi slegið A. F fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst ekki hafa orðið vitni að umræddu tilviki. Hún hafi fyrst orðið vör við atvikið þegar A kom gangandi að varðskýlinu þar sem hún var og hafi hann verið blóðugur. Kvað hún orðróm hafa verið meðal fanganna að ákærði hafi slegið A. G fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst ekki hafa séð umrætt tilvik. Hann hafi fyrst tekið eftir A þegar hann kom gangandi að varðskýlinu en hann hafi verið blóðugur. Kvað hann fótboltaleikinn ekki hafa verið harðari en gerist og gengur í fótbolta meðal fanganna. H, fangi á Litla-Hrauni, kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa tekið þátt í umræddum fótboltaleik en ekki séð þegar umrætt atvik varð en hann hafi verið liðstjóri liðsins. Kvaðst hann ekki muna til þess að leikurinn hafi verið sérstaklega harður en X og A hafi verið með einhver læti. Hefði hann af þeim sökum tekið þá báða tali. Þá hafi A verið með tæklingar á X og verið að gefa honum olnbogaskot í leiknum og X reynt að forðast A af þeim sökum. Þá hafi hann heyrt A vera með hótanir í garð X. B, fangi á Litla-Hrauni, kom fyrir dóminn. Hann kvaðst ekki hafa orðið vitni að umræddu tilviki. Kvaðst hann hafa verið þátttakandi í umræddum leik. Kvaðst hann hafa verið í vörninni með A og séð þrjá liðsmenn koma hlaupandi, X hafi fengið sendingu rétt fyrir framan teiginn en snúið baki í sig. A hafi ætlað að stöðva sóknina en um leið og hann hafi verið kominn í boltann hafi X snúið sér mjög hratt við. Hann hafi ekki séð greinilega hvað gerðist en öxlin á X hafi skollið mjög harkalega á A. Tryggvi Ágústsson fangavörður kom fyrir dóminn og lýsti því þegar leit fór fram í fangaklefa ákærða umrætt sinn eins og greinir í ákærulið II. Kvað hann fíkniefnaleitarhund hafa verið í fangelsinu umræddan dag og verið í klefa ákærða þar sem hann hefði verið grunaður um að meðhöndla fíkniefni og ábendingar borist um það. Kvaðst Tryggvi hafa farið með leitarmanni og hundinum í klefa ákærða og hefði hundurinn „merkt“ á jakka í klefa ákærða. Í jakkanum hefðu fundist sex brúnir molar og ákærða verið sýndir þeir en hann hefði verið viðstaddur leitina. Þá hefðu fundist í svokölluðum „flakkara“ sprautur og nálar sem klárlega voru eign ákærða. Aðspurður um það hvort ákærði hefði ekki gert athugasemdir við umræddan jakka í klefa sínum, kvað hann að ákærði hefði ekki gert neinar athugasemdir við jakkann en hann hefði ekki kannast við fíkniefnin þegar honum voru sýnd þau. Í umrætt sinn hefði verið leitað í þremur klefum á deildinni en ákærði hefði legið undir sterkum grun um að höndla með fíkniefni. Ásmundur Á. Sigurgíslason fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið viðstaddur leit í klefa ákærða í umrætt sinn. Fíkniefnahundur hefði verið við leitina og hefði „merkt“ á fíkniefni á jakka sem var í klefa ákærða og í flakkara. Hefði meint fíkniefni fundist í jakkanum. Aðspurður um það hvort ákærði hefði gert einhverjar athugasemdir við jakkann í klefa hans, kvað Ásmundur ákærða ekki hafa gert það. Baldur G. Tryggvason fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst ekki hafa verið viðstaddur í klefa ákærða þegar fíkniefni fundust í jakka ákærða en hann hefði verið í klefa hans þegar nálar og fleira fannst í flakkara í klefa hans. Baldur kvaðst ekki minnast þess að ákærði hefði gert neinar athugasemdir við jakkann sem efnin fundust í. Jóhann Ágústsson fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið viðstaddur umrædda leit í klefa ákærða. Aðspurður um það hvort hann minntist þess að ákærði hafi ekki kannast við að eiga jakkann, kvaðst hann ekki minnast þess. Sævar Örn Arason fangavörður kom fyrir dóminn og kvaðst ekki muna sérstaklega eftir umræddri leit. Hann kvaðst muna eftir því að flakkarinn var opnaður. Hann kvaðst ekki muna eftir leitinni í jakkanum. A kom fyrir dóminn og kvað meinta líkamsárás hafa orðið með þeim hætti að hann og ákærði hefðu verið í fótbolta og þeir verið að nuddast öxl í öxl og ákærði í framhaldi gefið honum högg beint í andlitið. Kvað hann sig og ákærða ekki hafa þekkst áður. A neitaði því alfarið að hafa verið að reyna að fella ákærða í fótboltaleiknum. I, [kt.] fangi á Litla-Hrauni, kom fyrir dóminn. Spurður af verjanda hvort A hafi óskað eftir því við hann að segja frá því að ákærði hafi slegið A og boðið honum greiðslur fyrir, kvað I það rétt. I kvaðst ekki hafa séð atburðinn að öðru leyti en að hann hefði séð ákærða og A skella saman í leiknum og í framhaldi hefði A gengið blóðugur af velli. Niðurstöður. Óumdeilt er í málinu að A fékk högg í andlit með þeim afleiðingum að hann nefbrotnaði í fótboltaleik þann 12. júlí 2006 eins og greinir í ákærulið 1. Engin vitni sem komu fyrir dóminn hafa getað borið að þau hafi séð umrætt högg fyrir utan C fangavörð. Kvaðst hún hafa verið stödd í húsi fjögur og verið að fylgjast með fótbolta fanganna. Hún hefði séð að einhverjar ryskingar voru á milli A og X, þeir hefðu verið að ýta öxlum saman og því hafi hún staldrað við gluggann til að fylgjast með þeim og þá hefði ákærði slegið A í andlitið. Kvaðst hún hafa séð það greinilega þar sem hún var að fylgjast með þeim tveimur. Kvað hún fjarlægðina frá húsi fjögur að þeim hafa getað verið um tuttugu metra. Kvað hún ákærða og A hafa verið mjög þétt saman og snúið baki í varðskýlið þar sem varðstjórar voru. Kvaðst hún hafa upplifað þetta sem að A hafi verið að áreita ákærða og ákærði hafi „misst“ sig. Kvaðst hún hafa haft mjög skýra sýn yfir atvikið. Er framburður hennar í samræmi við skýrslu sem hún gaf hjá lögreglu eftir atburðinn. Ákærði neitaði stöðugt að hafa slegið A en kvað það mögulegt að hann hafi slengt hendinni í hann án þess þó að hafa tekið eftir því. Vitni báru fyrir dómi að umræddur fótboltaleikur hefði verið harður og hefði sérstaklega verið stirt á milli ákærða og A en vitnið H, sem var liðstjóri á þeim tíma, kvaðst hafa tekið báða aðila tali vegna framkomu þeirra í leiknum. Með þátttöku í fótboltaleik, ganga liðsmenn til leiks með þá vitneskju að meiðsl geta hlotist af, eðli leikjarins vegna. Veita þeir, með þátttöku sinni, samþykki sitt fyrir því að geta hlotið líkamleg meiðsl af hálfu annarra leikmanna, án þess að það teljist refsiverð háttsemi. Þrátt fyrir það er leikmönnum ekki heimilt að fara út fyrir þá háttsemi sem viðurkennd er í leiknum sjálfum og öll sú háttsemi sem viðhöfð er til að valda af ásetningi líkamstjóni, er komin út fyrir samþykkt atferli leikmanna og getur því verið refsiverð. Telur dómarinn að með framburði C fangavarðar, þó svo að hún sé ein til frásagnar, séu nægjanlegar sannanir fram komnar til að telja hafið yfir allan skynsamlegan vafa, að ákærði hafi veitt A hnefahögg í andlit eins og greint er í ákæru af ásetningi og í þeim tilgangi að veita honum líkamlega áverka. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi. Er brot ákærða réttilega fært til refsiákvæða. Við ákvörðun refsingar verður þó litið til þess að A virðist hafa ítrekað áreitt ákærða í leiknum eins og vitni báru. Ákærði neitaði fyrir dómi að hafa átt fíkniefni er fundust í klefa hans þann 18. ágúst 2006 og kvað annan fanga hafa átt jakkann sem efnin fundust í en jakkanum hefði verið komið fyrir í klefa hans. Í skýrslu sem gerð var í fangelsinu á Litla-Hrauni þann 18. ágúst 2006 óskaði ákærði eftir því að ráðfæra sig við lögmann áður en hann tjáði sig um málið. Við skýrslutöku hjá lögreglu þann 14. desember 2006 neitaði ákærði að svara spurningum lögreglu varðandi sakarefnið og að undirrita lögregluskýrsluna. Það var fyrst við aðalmeðferð málsins sem ákærði kvað samfanga sinn hafa átt jakkann sem efnin fundust í auk efnanna. Þykir sá framburður ákærða ekki trúverðugur enda verður að líta til þess að ákærði hafði aldrei komið með þá skýringu fyrr en við aðalmeðferð málsins. Þá hafði ákærði lykil að klefa sínum og gat læst honum að eigin sögn þegar hann vildi. Kvað ákærði það hins vegar venju að hafa klefana opna yfir daginn. Þá staðhæfðu fangaverðir að ákærði hefði ekki haft á orði við leitina, sem hann var viðstaddur, að hann ætti ekki umræddan jakka, sem þó hefði verið ærið tilefni til ef sú hefði verið staðreyndin. Ekkert í þessu máli gefur til kynna að ætla megi að samfangar ákærða hafi komið fíkniefnunum fyrir eins og ákærði heldur fram. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem greinir í ákærulið II og er hún réttilega heimfærð til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði ákærða hlaut hann átján mánaða fangelsi, þar af fimmtán mánuði skilorðsbundna til fimm ára, þann 11. mars 1997 fyrir brot gegn 252. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var sá dómur staðfestur í Hæstarétti. Þá hlaut ákærði átján mánaða fangelsi, skilorðsbundið til þriggja ára, þann 6. mars 1998 fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. og 245. gr. hegningarlaga. Í desember 2000 gekkst ákærði undir viðurlagaákvörðun vegna brota á umferðar- og fíkniefnalöggjöfinni. Þann 5. september 2003 var ákærði dæmdur í þriggja mánaða fangelsi, skilorðsbundið til þriggja ára, fyrir brot gegn fíkniefnalögum og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og þann 16. júní 2005 var ákærði dæmdur í sjö og hálfs árs fangelsi fyrir líkamsárásir og umferðarlagabrot. Ákærði hefur fjórum sinnum áður fengið dóm fyrir brot gegn 218. gr. hegningarlaga og tvisvar frá árinu 2000 verið gerð refsing fyrir brot gegn fíkniefnalögum. Að öllu ofansögðu virtu, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en rétt þykir að skilorðsbinda refsinguna og hún falla niður að þremur árum liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá skulu 5,45 grömm af hassi gerð upptæk í ríkissjóð. Hafnað er kröfu ákæruvaldsins um upptöku á lyfjum, sem haldlögð voru við klefaleit hjá ákærða þann 18. ágúst 2006 með vísan til 4. mgr. 48 gr. lyfjalaga nr. 93/1994 og 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963 og 1. mgr. 181. gr. tollalaga nr. 88/2005, þar sem ekki er ákært fyrir vörslur á öðru en 5,45 grömmum af hassi eins og kemur fram í ákærulið II. Í málinu gerir Sveinn Andri Sveinsson hrl. kröfu um að ákærða verði gert að greiða A skaðabætur að fjárhæð 243.375 krónur auk vaxta frá því að hið bótaskylda atvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laganna frá því að mánuður var liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. Bótakrafan sundurliðast þannig: Miskabætur kr. 150.000 Lögfræðiaðstoð kr. 93.375 Samtals kr. 243.375 Í málinu liggur fyrir áverkavottorð Daggar Hauksdóttur, læknis hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands, dagsett 31. júlí 2006. Segir í vottorðinu: „... Kemur strax í skoðun á heilsugæslustöðina á Selfossi kl. 17:22. Við skoðun þá er hann greinilega með brotið nef, septum nasi skagar yfir til hægri. Það er greinilega beygt og við palpatio er einnig að finna að það sé brotið. Við nánari skoðun þá er hann með pínulítinn skurð utan á nefi vi. megin og skurðurinn mjög grunnur og er honum lokað með því að setja steri-stip yfir hann. Skurðir á tveimur stöðum á sama svæði, báðir superfixial. Töluvert mar á nefi. Nef er rétt með einu taki við komu. Liggur beint í kjölfar þess en er laust og ekki hægt að stífa það af á neinn hátt.“ Árásin átti sér stað í hita leiks og að öllum líkindum eftir sífellt áreiti árásarþola. Árásin var þó unnin af ásetningi og með því gerðist ákærði sekur um grófa og ólögmæta meingerð gegn friði og persónu kæranda, sbr. a- og b-liði 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði verið sakfelldur fyrir að hafa slegið kæranda á þeim stað og tíma og með þeim afleiðingum sem í ákæruskjali greinir. Ber ákærði skaðabótaábyrgð á því tjóni brotaþola sem rekja má til hinnar refsiverðu háttsemi. Brotaþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða vegna árásarinnar á grundvelli 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem ákvarðast að atvikum máls virtum og í samræmi við dómvenju 150.000 krónur. Samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála á brotaþoli rétt til bóta vegna lögmannskostnaðar sem hann hefur haft af því að halda fram kröfu sinni í málinu. Bætur til kæranda á grundvelli nefnds ákvæðis þykja hæfilega ákveðnar 70.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Ekki liggur fyrir í málinu að ákærða hafi verið kynnt bótakrafan fyrr en við þingfestingu málsins þann 8. mars sl. Miskabótakrafa kæranda ber því vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. júlí 2006 til 8. apríl 2007, en dráttarvexti skv. 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr., frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað málsins. Hann dæmist því til að greiða 6.750 krónur vegna öflunar áverkavottorðs. Að auki verður ákærði dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, sem hæfilega teljast ákveðin 164.340 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og útlagðan ferðakostnað verjanda, 16.440 krónur. Ákærði greiði því sakarkostnað samtals að fjárhæð 187.530 krónur. Ólafur Helgi Kjartansson sýslumaður flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dóm þennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. Dómsuppsaga hefur dregist lítillega vegna anna dómarans. D ó m s o r ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjá mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Upptæk skulu gerð í ríkissjóð 5,45 grömm af hassi. Hafnað er kröfu ákæruvaldsins um upptöku á lyfjum sem haldlögð voru við klefaleit hjá ákærða þann 18. ágúst 2006. Ákærði greiði allan sakarkostnað, 187.530 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 180.780 krónur eins og segir í forsendum dómsins. Ákærði greiði A 220.000 krónur í skaðabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. júlí 2006 til 8. apríl 2007, en dráttarvöxtum skv. 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr., frá þeim degi til greiðsludags.
Mál nr. 277/2000
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Vararefsing
J, sem var einn af eigendum fyrirtækisins R og gegndi jafnframt stöðu stjórnarmanns, var ákærður fyrir vanskil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Hann var sakfelldur í héraði og þóttu brot hans vera meiriháttar. Hæstiréttur taldi að J hefði átt beinan hlut að því, með stórfelldri vanrækslu, að skilaskyldu vörsluskatta hefði ekki verið sinnt og staðfesti niðurstöðu héraðsdóms. Hæstiréttur féllst ekki á það með J að ákvörðun hárrar sektar og vararefsingar vegna hennar fælu í sér brot gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar eða mannréttindasáttmála Evrópu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari hefur skotið málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2000 að ósk ákærða, með vísan til a-, b- og c-liða 147. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 37/1994. Tveir aðrir ákærðir voru einnig sakfelldir í héraði, en ekki er áfrýjað þeirra vegna. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist, að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, að því er ákærða varðar, bæði um sakarmat og refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Til vara krefst hann þess, að sér verði ekki gerð sektarrefsing, en til þrautavara, að vararefsing vegna sektar falli niður. Í ákæru málsins er ákærði talinn eiga að sæta refsiábyrgð vegna vanskila á virðisaukaskatti, sem innheimtur var í nafni Rafsýnar ehf. á Akranesi mánuðina mars-desember 1995 og skila bar á tveggja mánaða fresti, ásamt vanskilum á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins mánuðina apríl-júní og september-desember 1995 og skila átti mánaðarlega. Að auki nær ákæran til staðgreiðsluskila vegna júnímánaðar 1994. Hér fyrir dómi hefur ákærði sérstaklega haldið því fram, að sakfelling á hendur honum vegna þessara vanskila félagsins fari í bága við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, þar sem sakarmatið sé reist á löglíkum vegna þátttöku hans í félaginu, er honum sé ekki unnt að hnekkja, og honum í raun gert að sæta hlutlægri refsiábyrgð. Á þetta verður ekki fallist, þar sem telja verður ákærða hafa átt beinan hlut að því með stórfelldri vanrækslu, að starfsemi félagsins var vísvitandi haldið uppi um tiltölulega langan tíma án þess að skilaskyldu vegna hinna mikilvægu vörsluskatta, sem hér var um að tefla, væri gegnt með nauðsynlegum greiðslum. Einnig hefur ákærði fært það fram, að ákvörðun hárrar sektar og vararefsingar vegna hennar feli í sér brot gegn 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, þar sem efnahag hans sé þannig farið, að þetta leiði til mismununar, er jafna megi við skuldafangelsi, sem einnig fari í bága við 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. gr. 4. samningsviðauka við hann, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994. Ekki eru heldur efni til þess, að á þetta verði fallist, en við ákvörðun vararefsingar á hendur ákærða hefur héraðsdómari litið til þess, hver viðurlög honum kynnu að hafa verið búin, ef ekki væri mælt fyrir um lágmark þeirra í lögum, sbr. dóm Hæstaréttar 18. febrúar 1999, H.1999.544. Að þessu athuguðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, svo sem í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Ákærði, Jón Sigurðsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, 90.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2000. Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra 22. desember 1999 sl. gegn ákærðu, A, [ ], B, [ ] og Jóni Sigurðssyni, Bólstaðarhlíð 64, Reykjavík, kennitala 110557-5239, „ A. Fyrir brot framin í rekstri R ehf. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. a. Ákærðu öllum er gefið að sök, ákærða Jóni sem stjórnarformanni, B og A sem stjórnarmönnum og öllum sem daglegum stjórnendum einkahlutafélagsins R, [ ] , sem úrskurðað var gjaldþrota 17. apríl 1997, fyrir að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Sýslumanninum á C skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í nafni einkahlutafélagsins á árinu 1995 samtals að fjárhæð kr. 1.275.977 og sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Árið 1995 Mars - apríl kr. 487.207 Maí - júní kr. 25.761 Júlí – ágúst kr.763.009 kr. 1.275.977 Samtals: kr.1.275.977 b. Ákærðu Jóni og A er gefið að sök, ákærða Jóni sem stjórnarformanni og A sem stjórnarmanni R ehf. að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Sýslumanninum á C skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í nafni einkahlutafélagsins á árinu 1995 samtals að fjárhæð kr. 1.234.948 og sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Árið 1995 September – október kr. 722.003 Nóvember – desember kr. 512.945 kr. 1.234.948 Samtals: kr. 1.234.948 c. Ákærða A er gefið að sök, [ ] Háttsemi ákærðu samkvæmt a, b, og c kafla telst varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. a. Ákærðu öllum er gefið að sök, að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Sýslumanninum á C skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna R ehf. á árunum 1994 og 1995 samtals að fjárhæð kr. 1.008.840 og sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Árið 1994 Júní kr.176.957 kr.176.957 Árið 1995 Apríl kr.237.148 Maí kr.202.015 Júní kr.283.871 September kr.108.849 kr.831.883 Samtals: kr. 1.008.840 b. Þá er ákærðu A og Jóni gefið að sök, að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Sýslumanninum á C skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna R ehf. á árinu 1995 samtals að fjárhæð kr. 588.223 og sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Árið 1995 Október kr.140.352 Nóvember kr.215.680 Desember kr.232.191 kr.588.223 Samtals: kr.588.223 Háttsemi ákærðu samkvæmt köflum a og b telst varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45, 1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. [ ] I. Fyrst verður fjallað um sakargiftir í A kafla ákæru, er lúta að R ehf. Tilgangur félagsins á því tímabili sem hér um ræðir var samkvæmt hlutafélagaskrá rekstur rafmagnsverkstæðis og nauðsynleg starfsemi tengd rekstrinum. Þetta hafa ákærðu staðfest. Stofnsamþykktir félagsins eru dagsettar 20. september 1990, sem voru mótteknar af hlutafélagaskrá daginn eftir, en þeim var breytt 17. október 1995. Frá stofnun félagsins og fram til breytinganna var stjórn félagsins skipuð ákærða Jóni Sigurðssyni, stjórnarformanni, ákærða B, varaformanni og ákærða A meðstjórnanda. S, fyrrverandi eiginkona ákærða A, var skráð fjármálastjóri og E, eiginkona ákærða B, ritari. Allir stjórnarmenn voru með prókúruumboð. Ákærði B gekk úr stjórninni 17. október 1995 og var hún nú skipuð ákærða Jóni Sigurðssyni, stjórnarformanni, og meðstjórnendunum ákærða A og S. Með bréfum 9. júlí 1996 og 27. ágúst sama ár sögðu þau Jón og S sig úr stjórninni. Bú félagsins var sem fyrr segir tekið til gjaldþrotaskipta 17. apríl 1997. Rannsókn máls þessa hófst með því að skattrannsóknarstjóri ríkisins tilkynnti skiptastjóra í þrotabúi félagsins með bréfi 6. janúar 1999 að rannsókn væri hafin á skattskilum fyrirtækisins. Rannsóknin beindist að skilum fyrrum fyrirsvarsmanna fyrirtækisins á staðgreiðsluskilum vegna tekjuáranna 1994 og 1995 og skilum virðisaukaskatts vegna uppgjörsáranna 1995 og 1996. Nánar tiltekið beindist rannsóknin að skilum á skýrslum til skattyfirvalda vegna afdreginnar skilaskyldrar staðgreiðslu opinberra gjalda af launum starfsmanna og virðisaukaskattskyldrar starfsemi á grundvelli skýrslna og skilum fyrirsvarsmannanna og skilum þeirra á staðgreiðslu og þeim virðisaukaskatti, sem tilgreind var til greiðslu samkvæmt skýrslunum. Rannsókn skattrannsóknarstjóra og ríkislögreglustjóra byggðist á upplýsingum ákærðu, sem þeir veittu við skýrslutökur, staðgreiðsluskilum og sundurliðuðum afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna félagsins fyrir greiðslutímabilin júní og desember tekjuárið 1994 og mars- júní, ágúst- desember tekjuárið 1995 og yfirlýsingu sýslumannsins á C um skuldastöðu félagsins vegna skilaskyldrar staðgreiðslu opinbera gjalda launamanna fyrir ofangreind greiðslutímabil. Þá byggðist rannsóknin ennfremur á virðisaukaskattskýrslum félagsins fyrir öll uppgjörstímabil tekjuársins 1995 og september-október 1996, samanburðar og leiðréttingarskýrslum virðisaukaskatts vegna tekjuársins 1995 í samræmi við bókhald félagsins og yfirlýsingu sýslumannsins á C um skuldastöðu félagsins vegna innheimts virðisaukaskatts fyrir ofangreind uppgjörstímabil. Skilagreinar virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir umrætt tímabil eru ýmist undirritaðar af ákærðu A og B eða X, bókara félagsins. Niðurstaða rannsóknar skattrannsóknarstjóra var sú að vangoldinn innheimtur virðisaukaskattur hjá sýslumannsins á C pr. 1. febrúar 1999, vegna þeirra tímabila sem ákæran lýtur að, nam samtals kr. 3.795.228 krónur auk álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Þá nam vangoldin skilaskyld staðgreiðsla opinberra gjalda launamanna til sama sýslumanns á ofangreindum tíma samtals 1.700.842 krónur fyrir utan álag, dráttarvexti og kostnað. Ákærðu og skiptastjóra þrotabúsins var send niðurstaða rannsóknarinnar 29. mars 1999 þar sem þeim var gefinn kostur á að tjá sig um skýrslurnar í samræmi við 13. gr., sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ákærðu sendu skattrannsóknarstjóra andmæli með bréfum er bárust 28. apríl 1999. Kváðust þeir ekki hafa komið nálægt daglegum rekstri fyrirtækisins. Andmælin breyttu ekki niðurstöðu rannsóknarinnar og lauk henni 29. apríl 1999. Skattrannsóknarstjóri sendi ríkisskattstjóra skýrsluna 3. maí 1999. Sú ákvörðun var tilkynnt ákærðu samdægurs. Ríkisskattstjóri tilkynnti skattrannsóknarstjóra ríkisins 5. sama mánaðar þá ákvörðun sína að hann hygðist ekki nýta sér heimildir sínar til endurákvörðunar í málinu. Með bréfi skattrannsóknarstjóra 27. maí 1999 var ákærðu tilkynnt fyrirhuguð ákvörðun um refsimeðferð málsins. Skattrannsóknarstóri vísaði málinu til ríkislögreglustjóra með bréfi 23. ágúst sl. Samkvæmt rannsókn efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, sem byggðist á sömu gögnum og rannsókn skattrannsóknarstjóra auk tölvuútskrifta úr bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs pr. 31. ágúst 1999, nam vangoldinn virðisaukaskattur samtals kr. 3.600.260 krónur auk álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Mismunur þeirrar fjárhæðar og fjárhæðar niðurstöðu skattrannsóknarstjóra, 194.968 krónur, byggist á því að tekið er tillit til innborgunar, sem innheimtumaður færði sem greiðslu á dráttarvöxtum og álagi virðisaukaskatts sem nam þessari fjárhæð, til lækkunar á höfuðstól. Á sama hátt nam vangoldin skilaskyld staðgreiðsla opinberra gjalda launamanna til sama sýslumanns á ofangreindum tíma samtals 1.597.063 krónur fyrir utan álag, dráttarvexti og kostnað. Mismunur þeirrar fjárhæðar og fjárhæðar niðurstöðu skattrannsóknarstjóra, 103.779 krónur, byggist einnig á því að höfuðstóll lækkar vegna innborgunar, sem innheimtumaður færði sem greiðslu á dráttarvöxtum og álagi ofangreindra gjalda sem nam þessari fjárhæð. Við meðferð málsins voru lögð fram yfirlit yfir greiðslur R ehf. til innheimtumanns frá 1. júlí 1994 til 27. desember 1999 vegna innheimts virðisaukaskatts og staðgreiðslu launamanna og skuldir vegna sömu vörsluskatta. Fram kemur á yfirlitinu að þær skuldir voru afskrifaðar 28. desember 1999. Yfirlitin sýna hvernig greiðslum var ráðstafað inn á tiltekin greiðslutímabil. Þá voru einnig lögð fram yfirlit yfir staðgreiðslur opinberra gjalda félagsins 1993-1995 ásamt gögnum um innborganir á virðisaukaskatti 1993-1995, sem einni sýna stöðu félagsins á skilum opinberra gjalda svo og tryggingargjaldi og hvernig greiðslum vörsluskattanna hefur verið háttað inn á hvert greiðslutímabil. Í skýrslu sinni hjá skattrannsóknarstjóra 1. febrúar 1999 upplýsti ákærði A að launamenn hefðu fengið öll laun greidd, þrátt fyrir að staðgreiðslu opinberra gjalda af laununum hefði ekki verið skilað til innheimtumanns staðgreiðslu. Hvorki hafi verið til fjármagn til að skila staðgreiðslunni né virðisaukaskattinum, þar sem aðalverktaki hafi ekki staðið í skilum. Enginn hafi tekið ákvörðun um það að halda fénu eftir, það hafi hreinlega ekki verið til. Umræddum vörslusköttum hafi ekki verið haldið aðgreindum og þeir runnið í reksturinn. Ákærði Jón kvaðst í skýrslu sinni 17. mars sama ár hvorki vita hvort greiðslunum var skilað né hvort þeim var haldið aðgreindum frá rekstrarfénu. A hafi borið ábyrgð á þessu. Ákærði B kvaðst ekki hafa vitað að fyrirtækið skuldaði framangreind gjöld og því ekki vitað hvers vegna þeim var ekki skilað til innheimtumanns. Ákærðu voru yfirheyrðir við rannsókn og meðferð málsins. Ákærði, A, var yfirheyrður að verjanda sínum viðstöddum hjá ríkislögreglustjóra 9. desember svo og fyrir dómi. Ákærði kvaðst vera rafvirkjameistari og hans starf á vegum félagsins hafi einkum verið að afla verkefna, sjá um tilboð í verk. Hann hafi verið „skrifaður fyrir” verklegum framkvæmdum fyrirtækisins, skrifað upp á verkin og fylgt þeim eftir. Jafnframt hafi hann haft umsjón með framgöngu verka og lúkningu þeirra. Hann kvað það alrangt að hann hafi séð um fjármálastjórn félagsins enda hafi hann aðallega séð um verklegar framkvæmdir og útvegun verkefna og eftirlit með verkum, aðallega í Reykjavík. Þar hafi hann mest starfað þótt hann hafi verið búsettur á C. Aðspurður um það hver hafi séð um daglega fjármálastjórn félagsins kvaðst hann ekki geta svarað því. Enginn sérstakur hafi séð um það, en þeir Jón hafi aðallega starfað í Reykjavík. Jón hafi verið stjórnarformaður allan tímann sem hann var í félaginu og unnið við rafvirkjastörf í Reykjavík þar sem hann var búsettur. B hafi starfað sem rafvirki á C með sama hætti og Jón í Reykjavík. Starfsstöð félagsins og bókhald hafi verið á C. Ákærði sagði að stjórnarafundir hafi ekki verið haldnir reglulega. Hann hafi aldrei verið boðaður formlega á stjórnarfundi og ekki fylgst með meðferð fjármuna félagsins. Þeir hafi haft aðgang að bókhaldsgögnum og fengið ársskýrslur og undirritað þær. Hann kvaðst heldur ekki minnast þess að hafa rætt það við meðákærðu hvernig staða umræddra vörsluskatta væri hjá félaginu. Sjálfsagt hefði það borið á góma en á þessum tíma hafi félagið tapað töluverðum fjármunum vegna gjaldþrota annarra fyrirtækja. Ákærði sagði að E og S hafi ekkert komið nálægt rekstri félagsins. Þær hafi verið skráðar í upphafi til málamynda til að uppfylla skilyrði laga um fimm stjórnarmenn. S hafi verið skráð framkvæmdarstjóri félagsins jafnframt því að vera fjármálastjóri, en aldrei starfað sem slík. Hann og meðákærðu hafi allir átt jafnan hlut í félaginu og tekið allar meiriháttar ákvarðanir sameiginlega, en enginn hafi í raun stjórnað fjármálunum. Ákærði sagði að þeir B hafi haft eftirlit og samskipti við bókarann um vinnu hans. B hafi þó í raun haft mest með höndum daglega fjármálastjórnun þar sem hann vann á C en þeir Jón í Reykjavík. Jón hafi lítið komið að þeim málum þar sem hann var búsettur í Reykjavík. Hann kvað bókara félagsins, X, hafa séð um að fylla út virðisaukaskattskýrslurnar, en hann hafi undirritað eina slíka skýrslu og nokkrar skýrslur um skil opinberra gjalda launamanna. Hann kvaðst ekki hafa fylgst með bókhaldi félagsins, enda hefði hann ekkert vit haft á því og treyst bókaranum til þess að færa bókhaldið. Ákærði kannaðist við gögn um gerð og skil skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu og virðisaukaskatt svo og leiðréttingarskýrslur og kvað þau byggð á bókhaldi félagsins og lögð fram á ábyrgð félagsins. Ákærði tók fram að hann hafi átt inni ógreidd laun hjá félaginu, sem komi fram í ársreikningum félagsins 1994 og 1995, en hluti staðgreiðslu afdreginna launa, sem fjallað er um í ákæru, sé vegna hans eigin launa sem aldrei hafi verið greidd. Hann lagði engin gögn fram þessu til staðfestu. Hann kannaðist ekki við að frekari greiðslur hafi verið inntar af hendi af hálfu félagsins en fram eru komnar í málinu. Ákærði taldi að meðákærði B hefði séð um að standa skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið. Hann kvaðst hafa haft prókúruumboð eins og meðáærðu og fengið ávísanahefti, en eingöngu notað það til kaupa á efni í Reykjavík. Félagið hafi verið með viðskipti í Íslandsbanka á C og þeir B hafi haft séð um nauðsynleg samskipti við bankann. Ákærði kvaðst engar formlegar tilkynningar hafa fengið um úrsögn meðákærðu úr stjórn félagsins í október 1995 og júlí 1996. Ákærði sagði að ekki verið nein verkleg starfsemi hjá R ehf. eftir árslok 1995. Hann hafi reynt að ganga frá lausum endum í sambandi við verk sem lokið var, svo sem uppmælingu o.fl. Ákærði, B, var yfirheyrður hjá ríkislögreglustjóra 14. desember sl. að viðstöddum verjanda sínum og við meðferð þess fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa verið stjórnarmaður hjá R ehf. en hafa gengið úr félaginu 17. október 1995. Hann hafi verið rafvirki hjá félaginu og annast verkstjórn. Hann hafi séð um verklegar framkvæmdir á C og einstaka verk í Reykjavík. Hann hafi hins vegar ekkert haft með fjármál félagsins að gera eða daglega stjórn þess utan þess að vera með prókúru sem hann notaði. Dagleg fjármálastjórn, skattskil o.fl. hafi alfarið verið í höndum meðákærða A. Hann hafi ekki þekkt til virðisaukaskýrslna, staðgreiðsluskilagreina eða frágangs á þeim, en hann hafi undirritað einhverjar slíkar skýrslur sem verkstjóri félagsins og afhent til sýslumanns. Skýrslum þessum hafi í sumum tilfellum fylgt greiðsla en í öðrum ekki. Ákærði kvaðst ekki kunna skil á því af hverju skýrslum hafi verið skilað of seint í einhverjum tilvikum og taldi hann ástæður þess að skýrslur eru undirritaðar en ekki dagsettar af honum vera þær að Unnur, starfsmaður félagsins, hafi fyllt þær út og ritað dagsetningu. Þá hafi einhverjar skýrslur farið til banka með öðrum pappírum og bankinn séð um greiðsluna, þessu hafi ekki fylgt nein beiðni um millifærslu. A hafi haldið utan um viðskipti félagsins við banka þess. Ákærði kvað hann og meðákærða, A, ekki hafa rætt skil samkvæmt þessum skýrslum og að hann hafi ekki vitað af vanskilum fyrr en fyrir rúmu ári síðan. Ákærði viðurkenndi þó að honum hafi verið ljóst að ekki hafi verið greitt á gjalddaga þegar hann skilaði skýrslum án greiðslu, en haldið að allt hefði verið gert upp síðar. Ákærði kvaðst hafa áritað ársreikning fyrir tekjuárið 1994 þrátt fyrir að hafa ekkert haft með fjármálin að gera. Skýringu þess kvað hann vera þá að hann hefði verið skráður stjórnarmaður félagsins. Ákærði kvað meðákærða, Jón Sigurðsson, hafa séð um verklegar framkvæmdir í Reykjavík og verið verkstjóri þar. Hann hafi hins vegar ekki verið með neina fjármálastjórn. Meðákærði, A, hafi mikið séð um tilboðsgerð, samninga og einstaka verk og að mestu séð um fjármál fyrirtækisins. A hafi verið meistari fyrirtækisins og ákærði litið svo á að hann leiddi starfsemina. Ákærði greindi frá því að þeir hafi stofnað félagið til að annast rafvirkjastarfsemi sem þeir unnu að saman. Þeir hafi greitt sér sömu laun hjá félaginu. A hafi tekið ákvarðanir um hvaða reikningar og skuldir, þ.á.m. virðisaukaskattur og staðgreiðsla, skyldu greiddir. Fyrir skattrannsóknarstjóra bar ákærði að hann vissi ekki hver tók ákvörðun um og bar ábyrgð á því að innheimtu virðisaukaskatts var ekki skilað til ríkissjóðs. Ákærði kvaðst hafa haft aðgang að bókhaldsgögnum á starfstöð félagsins. Hann hafi talið reksturinn ganga ágætlega og að ekki væri um vanskil að ræða. Honum hafi verið tjáð þegar hann hætti í félaginu að fyrirtækið væri í plús. Hann hafi spurt A um þetta og fengið þau svör að allt væri gott. Ekkert hafi komið fram í samtölum hans og X um að skattur væri í óreiðu. Ákærði greindi jafnframt frá því að hann hafi starfað hjá félaginu í tvo til tvo og hálfan mánuð eftir að hafa sagt sig úr félaginu. Hann hafi ekki fylgst með félaginu og rekstri þess eftir það en taldi að það hefði verið í rekstri. Engir stjórnarfundir hafi verið haldnir þegar hann var í stjórn félagsins og hafi hann ekki gert athugasemdir við það hvorki til þess að óska eftir að sjá skattskil eða önnur gögn. Tilkynningu hans um úrsögn úr félaginu hafi X sent til Hlutafélagaskrár. Hann hafi sjálfur tilkynnt meðákærðu munnlega að hann væri á leið úr fyrirtækinu. Ástæður þess að hann hafi haldið áfram að vinna hjá fyrirtækinu hafi verið þær að hann hafi ætlað fyrr erlendis en fengið að halda vinnunni þar til af því varð. Þá kvaðst ákærði ekki þekkja neitt til reksturs R á C og R Reykjavík og ekki hafa komið neitt að þeim félögum. Ákærði kvað E og S ekki hafa haft neina stöðu í fyrirtækinu. Þær hefðu verið skráðar í það til að uppfylla viss skilyrði við stofnun félagsins. S hafi aldrei gegnt starfi framkvæmdastjóra þrátt fyrir að vera tilnefnd til þess samkvæmt stofnfundargerð. Ákærði, Jón Sigurðsson, hefur skýrt svo frá í yfirheyrslum hjá Ríkislögreglustjóra 16. desember sl. og við meðferð málsins fyrir dómi, að hann hafi verið rafvirki hjá R ehf. og starfað sem verkstjóri. Meðákærði, A, hafi verið starfandi framkvæmdastjóri hjá félaginu en ekki skráður sem slíkur í Hlutafélagaskrá. A hafi verið skráður rafvirkjameistari félagsins og því ábyrgur fyrir öllum verkum þess. Hann hafi alla tíð litið á A sem framkvæmdastjóra, enda hafi A fljótlega litið á sig sem slíkan, greitt reikninga, staðið skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu ásamt fleiru. Ákærðu hafi allir haft prókúru fyrir félagið. Kvaðst ákærði Jón engin afskipti hafa haft af bókhaldi eða fjármálastjórn félagsins. Það hafi verið í verkahring A. Staða meðákærða B hafi verið sem rafvirki og verkstjóri á C. Hann hafi hinsvegar hvorki haft með skil staðgreiðslu né virðisaukaskatts að gera né komið nálægt daglegri fjármálastjórn. Ákærði kvaðst ekki hafa haft vitneskju um vanskil á staðgreiðslu og virðisaukaskatti hjá félaginu. Ákærðu hafi haldið óformlega fundi um rekstur félagsins en ekki haldið bókaða stjórnarfundi. Ákærði kvaðst hafa gengið úr félaginu 9. júlí 1996 en verið hættur störfum áður. Hann hafi ekki haft nein afskipti af rekstri félagsins eftir úrsögn sína úr því. Hann hafi leitað til F starfsmanns félagsins og A um stöðu félagsins og þá hafi ekki komið fram vanskil. Hann hafi fengið lista yfir það sem hann taldi vera skuldir og þá við birgja og því um líkt. Ákærði treysti sér ekki til að tjá sig um fjárhæðir í málinu, hvort virðisaukaskattskýrslur væru réttar eða hvaða greiðslur hefðu borist inn á skattinn. Kvað hann sig ekki hafa aðstöðu til að tjá sig um fjárhæðir hvorki í I. né II. kafla A ákærunnar. Hann hafi verið búsettur í Reykjavík og ekki starfað neitt á C. Hann hafi haft aðgang að bókhaldsgögnum félagsins en þóst hafa þær upplýsingar sem til þyrfti og því ekki leitað eftir því. Hann hafi ekki haft grun um vanskil. Ákærðu hafi fengið greidd full laun sem hafi verið jöfn á milli þeirra. Félagið hafi verið stofnað um verktakastarfsemi þeirra í rafvirkjun. Ákærði kvaðst vera rafvirkjameistari en ekki hafa verið skráður fyrir verkum fyrirtækisins. A hafi verið sá meistari sem var starfandi hjá félaginu. Að sínu áliti hefði meðákærði A haft nokkurs konar framkvæmdastjórastöðu hjá félaginu enda hefðu viðskiptavinir og aðrir komið fram við hann sem slíkan. Ákærði kvaðst hafa undirritað reikninga og framtal vegna stöðu sinnar sem stjórnarformaður og eitt bréf eftir úrsögn sína úr félaginu af sömu ástæðum. Bréfið hafi honum verið sagt að undirrita en hann hafi ekki skrifað það sjálfur. Ákærði kvað sér ekki hafa orðið ljóst að vörsluskattar hefðu ekki allir verið greiddir fyrr en við rannsókn skattrannsóknarstjóra. Hann hafi ekki haft neitt með bankamál R ehf. að gera eða haft samskipti við bankann. Ákærði taldi einhverja starfsemi hafa verið fyrir hendi eftir að hann hætti hjá R ehf. Hann hafi ekki haft upplýsingar um þá starfsemi félagsins. Ákærði kvað E og S ekki hafa komið nálægt rekstri félagsins heldur hafi þær verið skráðar í það vegna krafna hlutafélagalaga. S hafi aldrei verið starfandi framkvæmdastjóri en séð um reikninga til að byrja með til ársins 1992. Hafsteinn Hafsteinsson rannsóknarmaður hjá skattstjóranum í Reykjavík bar vitni fyrir dómi og gerði grein fyrir yfirlitum yfir greiðslur R ehf. til innheimtumanns ríkissjóðs yfir staðgreiðslur 1993-1995, skil á virðisaukaskatti 1993-1995, og stöðu á opinberum gjöldum og tryggingargjaldi. Vitnið gerði grein fyrir því að yfirlit þessi sýndu eftirstöðvar af höfuðstól gjalda. Mismunur á yfirlitum skýrðist annars vegar af því að skilað hefði verið inn leiðréttingarskýrslum varðandi virðisaukaskatt sem leiddu til hækkunar og hins vegar af því að skýrslu hafi verið skilað of seint og þá hafi hluti af greiðslu farið í greiðslu álagningar. Varðandi staðgreiðslu launamanna R ehf. væri hægt að rekja sig áfram á yfirliti varðandi það sem sýni allar greiðslur sem hafi borist frá skattaðila frá upphafi. Vitnið lýsti því yfir að við skoðun yfirlitanna sé ljóst hvaða gjöld sé verið að borga. Greiði fyriræki t.d. bifreiðagjöld komi það ekki fram í þessum yfirlitum heldur annars staðar og sé virðisaukaskattur greiddur fari greiðslan inn á virðisaukaskattinn, en ekki einhver önnur gjödl. Fái skattaðili inneign vegna inneignarskýrslu væri reynt að greiða virðisaukaskattskuldir með þeim og þá væri um millifærslu innan virðisaukainnheimtukerfisins að ræða. Ekki myndist innistæður í staðgreiðslukerfinu þannig að þar væru millifærslur sjaldgæfar. Vitnin, E, eiginkona ákærða B, og S, fyrrverandi eiginkona ákærða A, kváðust hafa verið stofnendur og hluthafar í stjórn R ehf. til málamynda til að upfylla skilyrði um 5 manna stjórn samkvæmt þágildandi hlutafélagalögum. Þær hafi ekki komið nálægt félaginu að öðru leyti en því að S hafi séð um bókhaldið á haustmánuðum ársins 1990 og árið 1991. S hafi hafi aldrei verið framkvæmdarstjóri fyrirtækisins þrátt fyrir tilnefningu til þess samkvæmt stofnfundargerð og sú hafi ekki verið ætlunin. Þá kváðust vitnin ekki vita hvernig ákærðu skiptu með sér verkum innan félagsins. Vitnið, X bókari, var starfsmaður R ehf. Vitnið kvaðst hafa verið með bókhaldsþjónustu fyrir fyrirtækið og séð um launaútreikning. Rétt hafi verið staðið að bókhaldi á þessum tíma og virðisaukaskattskýrslur verið í samræmi við það. Eftir því sem vitnið kvaðst muna hafi ákærði, A, séð um greiðslur virðisaukaskatts og staðgreiðslu fyrir R ehf. Fannst vitninu að hann hefði komið fram gagnvart sér sem daglegur stjórnandi og fyrirsvarsmaður félagsins. Hún hafi sjálf skrifað undir skýrslur til að tryggja að þeim væri skilað réttum en hana minni að hún hafi leitað eftir undirritun ákærðu. Mismunandi hafi verið hver hafi undirritað skýrslur varðandi virðisaukaskatt og staðgreiðslu vegna þess að ákærðu hafi verið vinnandi hér og þar og þá ekki verið á staðnum. Kvað vitnið B jafnvel hafa skrifað undir ef A hefði ekki verið á staðnum. Vitnið kvað ákærða Jón hafa verið að vinna í Reykjavík og mjög lítið hafa komið að daglegum rekstri R ehf. og greiðslum vegna þess. Vitnið skýrði frá því að þegar hún hóf störf, að hana minnti í kringum árin 1992 til 1993, hafi B séð um ákveðna hluti og A aðra. A hafi þá séð um útboðin og B um þetta daglega en svo hafi A tekið við öllu og viljað sjá sjálfur um reksturinn. Vitnið mundi ekki hvaða ár þetta var en taldi að einhvern tímann á árunum 1994-1996 hafi A alfarið verið farinn að sjá um daglegan rekstur. Vitnið kvaðst ekki muna hversu lengi áður en R ehf. varð gjaldþrota A hafi haft umsjón með rekstrinum en hún hefði á tilfinningunni að það væri í langan tíma. Kvað hún B hafa dregið sig í hlé frá daglegri stjórn talsvert löngu áður en hann hafi farið út úr fyrirtækinu. Vitnið kvað það geta staðist að ákærði A hafi tekið yfir reksturinn á árinu 1996. Einnig að hún hafi haft samskipti við hann einan á árinu 1996 en hún var ekki viss um árið 1995. Vitnið mundi ekki eftir fundum eða samræðum við ákærðu varðandi vanskil og greiðslustöðu á virðisaukaskatti og staðgreiðslu. Vitninu hafi þó verið kunnugt um að fyrirtækið væri að fara niður á við en gat ekki tímasett það nánar. Vitnið kvað virðisaukaskattskýrslum og skilagreinum hafa verið skilað til sýslumanns eða á skattstofuna. Án greiðslu hafi ekki verið hægt að skila þessu til banka. Vitnið taldi að bókhaldið hafi gefið bestu vitund af rekstri félagsins á þessum tíma. Vitnið taldi að í tilvikum þar sem skýrslur hafi verið mótteknar seinna en þær eru dagsettar hafi þær legið og enginn sótt þær. Hún hafi dagsett skýrslur sem ákærði B hafi skrifað undir. Hún hafi fyllt út skýrslurnar en þær ekki verið lagðar inn fyrr en síðar. Hún mundi ekki ástæður þess að skýrslurnar hafi legið svona lengi og sagði hún að engar reglur hafi gilt um hver skilaði þeim. Hún hafi sent eigendurna með þær ef þeir komu eða sent þær sjálf í pósti. Af þessum sökum hafi ákærði B stundum skrifað undir þegar A hafi ekki verið við. Vitnið mundi ekki hvaða dagsetning var undirrituð á skýrslurnar en hélt þó að þar væri um gjalddaga að ræða. Skýrslurnar hafi ekki endilega verið dagsettar sama dag og þær voru undirritaðar. Henni fannst þó ólíklegt að hún hefði verið að dagsetja skýrslur langt aftur í tímann. Einnig gæti hafa dregist að hún hafi fengið árituð eyðublöðin til baka en B og A hafi skilað þessu til hennar. Vitnið kvaðst ekki geta tjáð sig um hvaða greiðslur hafi borist inn á staðgreiðsluskilagrA og virðisaukaskattskýrslur. Vitnið, G, starfaði sem rafvirki hjá R ehf. Hann kvað ákærða A hafa verið daglegan stjórnanda fyrirtækisins á árunum 1994 og 1995. Hann hafi ekki vitað hver hafi séð um fjármál fyrirtækisins og tekið ákvarðanir um þau en sýnst það vera A, það hefði ekki leynt sér að hann hefði séð um daglega reksturinn. Þetta hafi verið frá því að hann byrjaði í maí 1993. Vitnið kvaðst ekki þekkja nákvæmlega verkaskiptingu milli ákærðu en ákærðu B og Jón hafi meira unnið með starfsmönnunum að þeim verkum sem þeir voru með. Ákærði Jón hafi alltaf unnið í Reykjavík en eiginlega aldrei komið á C. Þó hefði verið hægt að leita til B varðandi laun en ákærði A hafi að mestu leyti séð um þetta. Ákærðu hafa allir viðurkennt að að fyrirtækið hafi ekki staðið skil á þeim greiðslum sem gerð er grein fyrir í ákæru og varðar það tímabil er þeir voru í stjórn þess. Ákærðu B og Jón hafa hins vegar borið því við að þeim hafi ekki verið þetta ljóst fyrr en rannsókn skattrannsóknarstjóra hófst. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu af hálfu ákærðu A og B. Því er hins vegar haldið fram af hálfu ákærða Jóns að gögn þau er lögð hafi verið fram í málinu um innborganir félagsins til innheimtumanns fullnægi ekki skilyrðum bókhaldslaga um gegnsæi, og fullnægjandi gögn vanti um hvernig innborgunum félagsins vegna greiðslna á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda sé háttað. Því sé ekki loku fyrir það skotið að innborganir félagsins hafi verið meiri en gögnin bendi til. Hér að framan hafa verið rakin þau gögn sem sýna greiðslur R ehf. til innheimtumanns ríkissjóðs frá 1. júlí 1994 til 27. desember 1999 vegna innheimts virðisaukaskatts og staðgreiðslu launamanna og skuldir vegna sömu vörsluskatta, en skuldir þessar voru afskrifaðar 28. desember sl. Yfirlitin sýna hvernig greiðslum var ráðstafað inn á tiltekin greiðslutímabil og hvort greitt var inn á höfuðstól, dráttarvexti, álag eða kostnað. Þá hafa einnig verið lögð fram gögn er sýna staðgreiðslur opinberra gjalda félagsins fyrir það tímabil er ákæran tekur til ásamt gögnum um innborganir á virðisaukaskatti þau ár, sem einnig sýna stöðu félagsins á skilum opinberra gjalda og hvernig greiðslum vörsluskattanna hefur verið háttað inn á hvert greiðslutímabil. Fallast má á það með verjanda ákærða Jóns að ekki liggi í augum uppi við fyrstu sýn hvernig innheimtumaður ráðstafar innborgunum vegna umræddra vangoldinna vörsluskatta, en við nánari könnun þeirra yfirlita sem lögð voru fram við meðferð málsins verður ekki betur séð að þau, ásamt skilagreinum og leiðréttingarskýrslum, sýni skýrlega hvernig þessum greiðslum var ráðstafað. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að félagið hafi innt af hendi frekari greiðslur en þegar hefur verið tekið tillit til við rannsókn málsins, á þeim vangoldnu vörslusköttum, sem hér eru til umfjöllunar, áður en þær greiðslur voru afskrifaðar um síðustu áramót. Verða þær fjárhæðir sem vísað er til í I. og II. kafla A kafla ákæru samkvæmt þessu lagðar til grundvallar í málinu. Telst fyllilega sannað með þeim gögnum, sem rakin hafa verið hér að framan, að félagið hafi ekki staðið skil á þeim greiðslum, sem gerð er grein fyrir í þessum köflum ákæru. Ágreiningur í málinu snýst aðallega um það hver hafi séð um fjármál og skattskil félagsins sem hér eru til umfjöllunar og borið ábyrgð á þeim. Óumdeilt er að ákærðu voru allir stjórnarmenn í fyrirtækinu á þeim tíma sem fjallað er um í a-liðum þessara kafla ákæru, ákærðu A og Jón á þeim tíma sem b-liðir taka til og ákærði A á þeim tíma sem c-liður I. kafla tekur til. Ákærði Jón Sigurðssyni var stjórnarformaður, ákærði B varaformaður og ákærði A meðstjórnandi. Af framburði ákærðu og skilagreinum í málinu er upplýst að að ákærðu A og B rituðu stundum undir skilagreinarnar, en enginn þeirra kannast við að hafa haft daglega fjármálastjórn með höndum. Ákærðu B og Jón hafa báðir haldið því fram fyrir dómi að ákærði A hafi í raun verið framkvæmdastjóri félagsins og hann hafi séð um alla fjármálastjórn þess og tekið ákvarðanir um fjármál þess. Telja þeir sig báðir enga ábyrgð hafa borið á vanskilum umræddra vörsluskatta, enda hafi það verið í verkahring ákærða A og þeir ekki betur vitað en að hann hafi séð um að greiðslurnar væru inntar af hendi eins og lög gera ráð fyrir. Hann hafi því borið refsiábyrgð á vanskilunum. Þessu hefur ákærði A mótmælt og sagt að enginn sérstakur hafi séð um fjármálastjórnina og skil vörsluskattanna, en ákærði B hafi séð um að standa skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið og ákærði Jón hafi meðal annars undirritað ársreikninga félagsins. Framburður allra ákærðu um það hver hafi séð um daglega fjármálastjórnun félagsins hefur verið á reiki. Vætti X, bókara félagsins, styður hins vegar framburð ákærðu B og Jóns. Hún bar fyrir dómi að hún hafi séð um launaútreikning og gerð virðisaukaskattskýrslna, en ákærði A hafi annast greiðslur virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda og hafi henni fundist sem hann kæmi fram gagnvart sér sem daglegur stjórnandi fyrirtækisins. Ákærði A hafi ritað undir skýrslurnar og stundum ákærði B, ef ákærði A var ekki á staðnum. Hún hafi ritað undir skýrslurnar fyrir hönd félagsins þegar ekki náðist til ákærðu Aog B til þess að skýrslunum væri skilað tímanlega. Með framburði ákærðu B og Jóns, sem fær stoð í vætti X og G, þykir í ljós leitt að ákærði, A, hafi að verulegu leyti séð um daglega fjármálastjórn fyrirtækisins. Þó þykir ekki nægilega fram komið að það hafi eingöngu verið í hans verkahring að annast skil umræddra vörsluskatta, nema á þeim tíma er hann var einn í stjórn þess, sbr. c-lið I. kafla ákæru. Ákærðu voru hins vegar allir stjórnarmenn fyrirtækisins, á þeim tíma sem lýst er í a-liðum I. og II. kafla A. Félagið var þá í eigu þeirra þriggja og tveggja eiginkvenna þeirra og fóru allir með prókúruumboð. Þeir störfuðu einnig allir hjá fyrirtækinu. Ákærðu A og Jón voru stjórnarmenn fyrirtækisins á þeim tíma sem lýst er í b-liðum I. og II. kafla, en þá var ákærði B genginn úr stjórn þess. Í ljós er leitt að ákærði A stóð einn að rekstrinum á þeim tíma sem c-liður ákæru lýtur að, en á þeim tíma var meðákærði Jón genginn úr stjórn þess og tilkynnti það til hlutafélagaskrár 9. júlí 1996. Þetta hlaut ákærða A að vera ljóst. Verður því ekki fallist á þá viðbáru hans að honum hafi verið ókunnugt um göngu ákærða Jóns úr stjórninni og því gæti hann ekki borið refsiábyrgð á vanskilunum. Ákærðu bar að afla sér vitneskju um skuldastöðu félagsins og fylgjast með rekstrinum á þeim tíma sem þeir voru í stjórn þess, þar á meðal um hvort félagið stæði í skilum með greiðslu virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna. Þeim bar einnig að sjá um að nægilegt eftirlit væri haft með fjármunum félagsins og búa svo um hnútana að starfsemin væri í réttu og góðu horfi, sbr. 44. gr. laga um 138/1994 um einkahlutafélög, sem tóku gildi 1. janúar 1995. Lög þessi voru í gildi á því tímabili, sem I. og II. kafli A ákæru tekur til að undanskildu greiðslutímabilinu júní 1994, sbr. a-liður II. kafla, en á þeim tíma voru í gildi samsvarandi ákvæði um skyldu félagastjórnar hlutafélaga í 52. gr. laga nr. 32/1978 um hlutafélög. Enginn fjármálastjóri eða framkvæmdastjóri var ráðinn hjá félaginu og ekki er í ljós leitt að ákærði A hafi einum verið ætlað að sjá um fjármálastjórn og skattskil félagsins, enda er fram komið að ákærði Jón, sem var stjórnarformaður félagsins, undirritaði ársreikninga þess og ákærði B, meðstjórnandi, ritaði margsinnis undir virðisaukaskattskýrslur og skilagreinar staðgreiðslu opinberra gjalda, sem mál þetta snýst um. Ákærðu geta því ekki borið það fyrir sig að það hafi ekki verið í þeirra verkahring að sjá um að umræddum sköttum væri skilað til innheimtumanns ríkissjóð á þann hátt sem lög áskilja. Þeir höfðu einnig allir aðgang að bókhaldi félagsins. Ákærðu, sem voru eigendur félagsins, hlaut öllum að vera ljós bágborin fjárhagsstaða þess og var því skylda þeirra í þessu efni enn ríkari en ella. Þótt fram sé komið að ákærði A hafi að einhverju leyti séð um daglegan rekstur félagsins breytir það ekki eins og hér á stóð þeirri lögmæltu skyldu meðákærðu að fylgjast með því hvort félagið stæði í skilum með umræddar lögboðnar greiðslur. Ákærðu hafa samkvæmt þessu allir unnið sér til refsingar samkvæmt þeim ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem vísað er til í I. og II. kafla A ákæru, að öðru leyti en því að brot ákæru að því er varðar vanskil á staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir greiðslutímabilið júní 1994 varðar við 1. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, eins og hún var áður en henni var breytt með 2. gr. laga nr. 42/1995. Samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988 skal skila virðisaukaskatti eigi síðar en á fimmta degi annars mánaðar eftir lok uppgjörstímabils vegna viðskipta á því tímabili. Gjalddagi afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda er hins vegar 1. dagur næsta mánaðar samkvæmt 3. mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987. Brot ákærðu á 1. mgr. 30. gr. laga nr.45/1987, sem lýst er í a-lið II. kafla ákæru, vegna greiðslutímabilsins júní 1994, vanskil að fjárhæð 176.957 krónur, var því fullframin í gildistíð laga nr. 45/1987, áður en þeim var breytt með 2. gr. laga nr. 42/1995 um breyting á refsiákvæðum nokkurra skattalaga, sem tóku gildi 9. mars 1995. Ber því að ákveða refsingu þeirra fyrir það brot með hliðsjón af refsiákvæðum þágildandi laga, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Önnur brot þeirra, sem lýst er í I. og II. kafla A ákæru eru hins vegar fullframin eftir gildistöku laga nr. 42/1995 og ber því að gera þeim refsingu samkvæmt þeim. Með lögum nr. 39/1995 var ákvæðum 1. mgr. 262. gr. almennra hengingarlaga nr. 19/1940 breytt. Samkvæmt ákvæðinu liggur nú fangelsi allt að 6 árum við meiri háttar brotum gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 1. og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. nú l. nr. 42/1995. Lög nr. 39/1995 áttu að leysta af hólmi 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 7. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, eins og þau voru áður en þeim var breytt með lögum nr. 42/1995, en brot gegn þeim vörðuðu fangelsi allt að 6 árum ef sakir voru miklar. Lög nr. 39/1995 öðluðust hins vegar ekki gildi fyrr en 1. júlí 1995. Á tímabilinu frá 9. mars 1995, er lög nr. 42/1995 tóku gildi, fram til 1. júlí 1995, er lög nr. 39/1995 hlutu lagagildi, voru því engin gild refsiákvæði fyrir hendi er tóku til meiri háttar brota á lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Vanskil ákærðu vegna uppgjörstímabils virðisaukaskatts fyrir mars-apríl 1995, sem féll í gjalddaga 5. júní sama ár, 487.207 krónur, gátu því eingöngu varðað við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Á sama hátt gátu vanskil þeirra á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna greiðslutímabilanna apríl og maí 1995, sem féllu í gjaldaga 1. maí og 1. júní sama ár, samtals 439.163 krónur, einvörðungu varðað við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Ákærði B hefur, ásamt meðákærðu, verið sakfelldur fyrir vanskil á virðisaukaskatti að fjárhæð 1.275.977, og staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna að fjárhæð 1.008.840. Samtals nemur fjárhæð vanskila þessara 2.284.817 krónum. Þar af verða samkvæmt framansögðu samtals 926.379 krónur ekki felldar undir meiri háttar brot. Þegar litið er til þáttar ákærða, B, í brotunum verður ekki fallist á það með ákæruvaldinu að þau teljist í heild meiri háttar. Verður háttsemi hans því hvorki felld undir 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 né 7. gr. laga nr. 45/1987, eins og þau voru áður en þeim var breytt með lögum nr. 42/1995, né 262. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Vanskil virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna, sem ákærðu, A og Jón, hafa verið sakfelldir fyrir nema hins vegar verulegum fjárhæðum. Þykja brot þeirra beggja meiri háttar. Ber því jafnframt að heimfæra þau undir 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, eins og henni var breytt með fyrrgreindum lögum, sbr. og 139. gr. laga nr. 82/1998. Við refsingu þeirra er tekur til vanskila vegna uppgjörstímabils virðisaukaskatts fyrir mars-apríl 1995 og vanskil vegna staðgreiðslu opinberra gjalda vegna greiðslutímabilanna júní 1994 og apríl og maí 1995, ber jafnframt að líta til 2. gr. laganna. II. [ ] III. [ ] IV. Viðurlög Ákærði, A, hefur ekki sætt refsingu, sem skiptir máli við ákvörðun refsingar hans og ákærðu, B og Jón, hafa ekki fyrr sætt refsingu. Ákveða ber refsingu allra ákærðu með hliðsjón af þeim fjárhæðum virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna, sem ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir að eiga þátt í að standa ekki skil á svo sem lög mæla fyrir um, eins og rakið hefur verið í I-III. kafla hér að framan. Þá ber að vísa til 77. gr.almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar þeirra. Ákvæði 74. og 75. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 koma ekki til álita í máli þessu. Refsing, A, er ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Auk þess ber jafnframt að dæma hann til að greiða 9.500.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa. Vararefsing ákærðu verður ákveðin með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 327/1998. Vararefsing sektarinnar skal því vera fangelsi í 4 mánuði. Ákærði, B, er dæmdur til að greiða 1.500.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa. Vararefsing ákveðst fangelsi í 40 daga. Refsing ákærða, Jóns, er ákveðin fangelsi í 45 daga. Auk þess ber jafnframt að dæma hann til að greiða 3.300.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa. Vararefsing sektarinnar skal vera fangelsi í 75 daga. Fresta skal fullnustu fangelsisrefsingar ákærðu, A og Jóns, og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, A, er dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur, ákærði, B, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristínar Edwald héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur og ákærði, Jón, skipaðs verjanda síns, Tryggva Agnarssonar héraðsdómslögmans, 150.000 krónur krónur. Annan sakarkostnað eru þeir dæmdir til að greiða óskipt. Dómsuppsaga í máli þessu hefur dregist vegna páskahátíðar og embættisanna dómarans. Helgi Magnús Gunnarsson, fulltrúi ríkislögreglustjóra, fluttu málið af hálfu ákæruvaldsins. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, A, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði, Jón Sigurðsson, sæti fangelsi í 45 daga. Fresta skal fullnustu fangelsisrefsingar beggja ákærðu og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, A, greiði 9.500.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 4 mánuði. Ákærði, B, greiði 1.500.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði, Jón, greiði 3.300.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 75 daga. Ákærði, A, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ákærði, B, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristínar Edwald héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur. Ákærði, Jón, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Tryggva Agnarssonar héraðsdómslögmans, 150.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 647/2015
Kærumál Haldlagning
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að aflétta haldi á fjármunum á nánar tilgreindum bankareikningum. Var í dómi Hæstaréttar vísað til þess að rannsókn málsins væri umfangsmikil í ljósi fjölda sakborninga sem og fjölda þeirra gagna sem nauðsynlegt hefði verið að afla. Ekki var talið að sá tími sem ákærandi hefði haft til meðferðar málsins væri óhæfilega langur þannig að í bága færi við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. september 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að fella úr gildi ákvörðun sóknaraðila um að leggja hald á fjármuni á nánar tilgreindum bankareikningum varnaraðila. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að haldi umræddra bankareikninga verði aflétt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að hafnað verði kröfu varnaraðila um málskostnað á báðum dómstigum. Við úrlausn á því hvort rannsókn máls hafi dregist verður að líta til umfangs hennar með tilliti til sakarefnisins. Verður fallist á með sóknaraðila að málið sé umfangsmikið í ljósi fjölda sakborninga sem og fjölda þeirra gagna sem nauðsynlegt hefur verið að afla, meðal annars erlendis frá, til að varpa ljósi á ætluð brot. Rannsókn málsins lauk í febrúar 2015 og voru rannsóknargögn við svo búið send ákæranda, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Verður ekki talið að sá tími, sem ákærandi hefur haft til meðferðar málsins sé óhæfilega langur, þannig að í bága fari við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 ber ákærendum að hraða meðferð máls eftir því sem kostur er. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 406/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhaldskröfu hafnað Sératkvæði
X hafði sætt gæsluvarðhaldi meðan á rannsókn og meðferð máls hans fyrir dómstólum stóð, meðal annars á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 241/2012 var héraðsdómur í máli X ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar að nýju. Litið var til þess að í dómum Hæstaréttar hefði ítrekað verið lagt til grundvallar að það væri sjálfstætt skilyrði fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi, á grundvelli ofangreinds ákvæðis, að mál væri rekið með fullnægjandi hraða. Í ljósi þess að mál X myndi dragast, af ástæðum sem honum yrði ekki kennt um, væri því skilyrði ekki fullnægt og var niðurstaða héraðsdóms um að hafna áframhaldandi gæsluvarðhaldi yfir X því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 7. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengi á ný í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 5. júlí 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind krafa hans verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi vegna ætlaðs kynferðisbrots gegn dóttur sinni frá 1. desember 2011 til 7. júní 2012. Frá 11. desember 2011 var gæsluvarðhald hans reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 þar sem fram þótti kominn sterkur grunur um að hann hefði framið brot það, sem hann var sakaður um, og önnur skilyrði ákvæðisins voru talin fyrir hendi. Með dómi héraðsdóms 28. mars 2012 var varnaraðili sakfelldur fyrir brot það, sem hann var grunaður um, og hafði verið grundvöllur gæsluvarðhaldsins. Var hann dæmdur til að sæta fangelsi í fjögur ár. Með dómi Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 241/2012 var dómurinn ómerktur vegna þess að verjanda varnaraðila hafði ekki verið gefið nægilegt ráðrúm til þess að undirbúa sig fyrir endurflutning málsins, svo að gagni gæti komið og til væri ætlast. Auk þess hafði héraðsdómur hafnað beiðni verjandans um að leggja fram tiltekið gagn, sem talið var að gæti hafa gefið tilefni til öflunar frekari gagna og þess að tekin yrði á ný skýrsla af ætluðum brotaþola. Að gegnum dómi Hæstaréttar var varnaraðili laus úr gæsluvarðhaldi, en var þegar handtekinn og krafðist sóknaraðili þess að varnaraðili sætti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengi í máli hans en þó ekki lengur en til 5. júlí 2012. Þessari kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði. Eins og áður greinir hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá 11. desember 2011 og þar til áðurnefndur dómur Hæstaréttar gekk. Þótt skilyrði gæsluvarðhalds samkvæmt framangreindu ákvæði kunni enn að vera fyrir hendi, hefur ítrekað verið lagt til grundvallar í dómum Hæstaréttar að það sé sjálfstætt skilyrði fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi á þessum forsendum að mál sé rekið með fullnægjandi hraða, þar með talið við áfrýjun, sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008. Í ljósi þess að mál varnaraðila mun dragast af ástæðum, sem honum verður ekki um kennt, er þessu skilyrði ekki fullnægt og verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sératkvæði Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég tel nú sem fyrr að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé ekki fullnægt til þess að varnaraðili verði látinn sæta gæsluvarðhaldi. Vísa ég um rökstuðning fyrir þessu til sératkvæða minna í málum nr. 84/2012, 95/2012, 146/2012 og 217/2012. Ég er því sammála niðurstöðu meirihlutans um að staðfesta beri hinn kærða úrskurð.
Mál nr. 579/2008
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr., 106. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram farbanni, nú þar til dómur fellur í máli hans í Hæstarétti Íslands, þó eigi lengur en til föstudagsins 19. desember 2008 kl. 17. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var varnaraðili 12. mars 2008 fundinn sekur í Héraðsdómi Reykjavíkur um brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar í 60 daga. Sóknaraðili hefur áfrýjað dóminum til Hæstaréttar til sakfellingar samkvæmt ákæru og refsiþyngingar. Í greinargerð sóknaraðila í héraði nú er ekki að finna annan rökstuðning fyrir kröfu um farbann en að hann hafi áfrýjað til Hæstaréttar og verði málið flutt þar 9. desember næstkomandi. Miðist tímalengd farbannskröfu við að dómur verði fallinn í Hæstarétti áður en farbannið renni út. Í hinum kærða úrskurði er aðeins tekið fram til efnislegs rökstuðnings fyrir farbanni að varnaraðili sé „af erlendu bergi brotinn“ og þyki „því rétt að heimila að för hans frá landinu sé heft þar til fullnaðardómur er genginn í máli hans.“ Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti er látið við það sitja að krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar með vísan til forsendna hans. Farbanni samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991 verður ekki beitt með vísan til þess eins að sakborningur sé af erlendu bergi brotinn. Með þarf að fylgja rökstuðningur sem varðar sérstaklega hagi þess sakbornings sem krafa beinist að. Í kröfu sóknaraðila í héraði er ekki að finna slíkan rökstuðning en látið við það sitja að skírskota til b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Hæstiréttur hefur í dómi sínum 5. febrúar 2008, í málinu nr. 63/2008, fallist á að ekki verði séð að varnaraðili hafi mikil tengsl við landið. Af þeim sökum mætti ætla að hann myndi reyna að komast úr landi. Þrátt fyrir annmarka á rökstuðningi í hinum kærða úrskurði þykir með framangreindum hætti nægilega fram komið að skilyrði farbanns séu fyrir hendi og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess, með vísan til 110. gr., sbr. 106. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, að X verði bönnuð för frá Íslandi allt þar til dómur fellur í máli hans í Hæstarétti Íslands, þó eigi lengur en til föstudagsins 19. desember 2008 kl. 17.00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram, að með dómi Héraðsdóms Reykja­víkur í máli nr. S-128/2008 hafi X verið dæmdur í 60 daga skil­orðs­bundið fangelsi fyrir líkamsárás, sbr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en sýknaður af brotum gegn valdsstjórninni, sbr. 1. mgr. 106. gr. s.l. Ríkissaksóknari hafi áfrýjað dóminum til Hæstaréttar Íslands og verði málið flutt fyrir dóminum 9. desember nk. Dómfelldi hafi sætt farbanni frá 18. janúar s.l., nú síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-323/2008 sem upp hafi verið kveðinn 20. júní s.l. Í úrskurðarorði segi að X sé bönnuð för frá Íslandi allt þar til dómur falli í máli hans í Hæstarétti Íslands en þó eigi lengur en til föstudagsins 24. október kl. 17.00. Tímalengd farbannskröfunnar nú miðist við að dómur verði fallinn í Hæstarétti áður en farbannið renni út. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í framangreindu máli var dómfelldi sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga en sýknaður af broti gegn vald­stjórn­inni og dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi. Ríkissaksóknari hefur áfrýjað dóminum til Hæstaréttar Íslands og verður málið flutt þar 9. desember nk. Dómfelldi er af erlendu bergi brotinn og þykir því rétt að heimila að för hans frá landinu sé heft þar til fullnaðardómur er genginn í máli hans. Með vísan til þessa og samkvæmt heimild í 110. gr., sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991 verður fallist á kröfu ríkissaksóknara um að dómfelldi sæti áfram farbanni. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. úrskurðarorð Dómfellda, X er bönnuð för frá Íslandi allt þar til dómur fellur í máli hans í Hæstarétti Íslands, þó eigi lengur en til föstudagsins 19. desember 2008 kl. 17.00.
Mál nr. 772/2009
Gjaldþrotaskipti Aðild Leigusamningur Riftun
Á og H gerðu með sér kaupsamning 19. apríl 2004 um kaup H á Hótel Reykholti en umsamið kaupverð var 120.000.000. Kaupsamningurinn var bundinn því skilyrði að Á tæki umsamdar eignir á leigu og að sú fjárhæð sem eftir stæði af greiðslu, þegar veðskuldir og kostnaður hafi verið greiddur, rynni til H sem fyrirfram greidd leiga. Í samræmi við framangreint var samhliða kaupsamningi þessum gerður leigusamningur milli aðila sem gilda átti til ársloka 2004. Umsamin leiga var 18.000.000 með fimm gjalddögum og við undirritun skyldi Á greiða 9.000.000 krónur sem fyrirframgreiðslu sem ráðstafa skyldi hlutfallslega inn á leigugreiðslurnar. Ekki fór fram uppgjör vegna yfirtekinna lána eða greiðslna samkvæmt samningum aðilanna. H rifti leigusamningnum með samþykki Á og yfirtók reksturinn 10. júní 2004. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 6. janúar 2005 var bú Á tekið til gjaldþrotaskipta. Í kjölfar þess heimilaði skiptastjóri þrotabúsins þeim Ó og S, en þau voru hluthafar í Á, að höfða mál í nafni þrotabúsins vegna uppgjörs á samningunum um Hótel Reykholt við H. Krafðist þrotabú Á greiðslu að fjárhæð tæplega tólf milljónir króna, sem það taldi í fyrsta lagi að væru ógreiddar eftirstöðvar af kaupsamningi aðila, í öðru lagi vegna kröfu um endurgreiðslu vegna ofgreiddrar leigu og í þriðja lagi vegna kröfu um greiðslu á fé frá viðskiptavinum hótelsins sem ganga hefði átt til Á samkvæmt útsendum reikningum, en sem runnið hafi til H. Í héraðsdómi var fallist á með þrotabúi Á að félaginu hafi einungis borið að greiða leigu fyrir raunverulegan leigutíma eða í 52 daga reiknað sem hlutfall af heildarleigufjárhæð og að H bæri að greiða þrotabúinu eftirstöðvar ógreidds kaupverðs. Var félaginu samkvæmt framansögðu gert að greiða búinu 8.648.135 krónur. H áfrýjaði dómi héraðsdóms og krafðist aðallega frávísunar málsins en til vara sýknu, en að því frágengnu að krafa þrotabúsins yrði lækkuð. Reisti H frávísunarkröfu sína á því að áðurnefnd Ó og S hefðu ekki notið heimildar til að fara með hagsmuni þrotabúsins. Hvað þessa málsástæðu varðaði vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt 122. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri skýr lagaheimild að baki málshöfðun þrotabús Á. Var aðalkröfu H því hafnað og dómur héraðsdóms staðfestur með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2009. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Bú Árvinjar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 6. janúar 2005 og var Pétur Kristinsson héraðsdómslögmaður skipaður skiptastjóri þrotabúsins. Hann ritaði Páli Arnóri Pálssyni hæstaréttarlögmanni bréf 10. apríl 2008 sem hljóðar svo: ,,Varðar: Þb. Árvinjar ... Undirritaður skiptastjóri ofangreinds þrotabús heimilar hér með þeim Óla Jóni Ólasyni ... og Steinunni Hansdóttur ... að höfða mál í nafni þrotabúsins vegna uppgjörs á kaupsamningi og leigusamningi um Hótel Reykholt dags. 19. apríl 2004 við Hótel Sól ehf. og vegna uppgjörs vegna riftunar/loka leigusamnings við sama aðila í júní 2004. Heimildin er bundin því skilyrði að málshöfðunin verði þrotabúinu að kostnaðarlausu og að ávinningur ef einhver verður renni til þrotabúsins ...“ Áfrýjandi kveðst reisa aðalkröfu sína á því að áðurnefnd Óli Jón Ólason og Steinunn Hansdóttir njóti hvorki heimildar samkvæmt 1. mgr. né 2. mgr. 130 gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að fara með hagsmuni þrotabúsins. Þau hafi verið hluthafar í Árvin ehf., en uppfylli ekki skilyrði til að mega grípa til aðgerða með heimild í nefndri lagagrein sem sé bundin við lánardrottna þrotabús og þrotamann sjálfan þegar um einstakling sé að ræða. Umboð skiptastjóra þrotabúsins sé því markleysa. Þá sé umboðið ekki heldur fullnægjandi vegna fyrirvara í því um að málshöfðun skuli vera þrotabúinu að kostnaðarlausu. Hann vísar til dóms Hæstaréttar 12. nóvember 2009 í máli nr. 125/2009 sem hann telur vera fordæmi fyrir slíkri niðurstöðu. Ákveði skiptastjóri að halda ekki uppi hagsmunum sem þrotabú kann að njóta eða geta notið, heimilar ákvæði 130. gr. laga nr. 21/1991 þeim, sem uppfylla skilyrði samkvæmt henni að höfða mál í eigin nafni til hagsbóta þrotabúi og þarf ekki að afla sérstakrar heimildar skiptastjóra til þess, enda hafi hann ekki skuldbundið búið á annan veg. Fallist er á með áfrýjanda að hluthafarnir, sem um ræðir, njóti ekki þessarar heimildar. Samkvæmt 1. mgr. 122. gr. sömu laga fer skiptastjóri með forræði þrotabús og er einn bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess, sbr. þó 130. gr., og kemur fram af hálfu búsins fyrir dómi. Kemur þá til úrlausnar hvort stoð verði fundin í umræddu lagaákvæði fyrir umboðinu, sem skiptastjóri áfrýjanda gaf hluthöfunum 10. apríl 2008, eða fyrir höfðun málsins án tillits til umboðsins. Stefna í málinu, sem höfðað var 10. júní 2008, er orðuð á þann veg að Páll Arnór Pálsson hæstaréttarlögmaður þurfi „fyrir hönd þb. Árvins ehf. ... c/o Pétur Kristinsson hdl. ... að höfða mál ...“. Málið var þannig höfðað í nafni þrotabúsins sjálfs, en samkvæmt 122. gr. laga nr. 21/1991 var skiptastjóra heimilt hvort heldur að höfða málið með þeim hætti eða fela öðrum málshöfðun í nafni þrotabúsins. Með úrskurði héraðsdóms 27. júní 2008 var stefnda gert að kröfu áfrýjanda að setja innan þriggja vikna tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 1.000.000 krónur. (153) Næsta þinghald í málinu var háð 11. september 2008 án þess að bókað væri um trygginguna, sem óumdeilt er að hafi verið sett, en samkvæmt úrskurðinum hvíldi skyldan til að reiða fram trygginguna á stefnda sem málsaðila. Hvernig sem litið er á áðurnefnt umboð fólst ekki í því að stefndi undanskildi sig ábyrgð á greiðslu málskostnaðar, sem kynni að falla á hann gagnvart áfrýjanda. Að því virtu, sem að framan greinir, lá skýr lagaheimild að baki málshöfðun stefnda. Aðalkröfu áfrýjanda er samkvæmt því hafnað. II Árvin ehf. og stefndi gerðu kaup- og leigusamninga 19. apríl 2004, sem síðar leiddu til þess ágreinings aðila, sem er til úrlausnar í málinu. Málsatvik og málsástæður aðilanna eru ítarlega raktar í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt leigusamningi áðurnefndan dag tók Árvin ehf. á leigu hinar seldu eignir til áframhaldandi hótelrekstrar á tímabilinu frá samningsdegi til 31. desember 2004. Umsamið leigugjald fyrir allt tímabilið var 18.000.000 krónur. Skyldi helmingur þess vera fyrirframgreiddur en eftirstöðvar greiðast á tímabilinu frá ágúst 2004 til nóvember sama ár. Áfrýjandi rifti samningnum 10. júní 2004 og fól um leið félaginu Í efra ehf. reksturinn. Í forsendum héraðsdóms kemur meðal annars fram að við útreikning á leigugjaldi Árvinjar ehf. frá 19. apríl 2004 til 10. júní sama ár sé við það miðað að leiga skuli greidd fyrir 52 daga og hún þannig reiknuð sem hlutfall af heildarfjárhæð leigunnar. Þessu mótmælir áfrýjandi og telur sér óskylt að endurgreiða nokkuð af hinni fyrirframgreiddu leigu. Mótmælin reisir hann einkum á því að mestur hluti tekna hótela á landsbyggðinni falli til yfir sumarmánuðina og greiðsla Árvinjar ehf. hafi verið fyrirvaralaus. Hann hafi þurft á henni að halda til viðhalds á fasteignum hótelsins og að það hafi verið forsenda af hans hálfu við samningsgerðina. Þá hafi hann beðið tjón vegna vanefnda leigutakans á leigusamningnum og eigi af þeim sökum háar gagnkröfur. Síðastnefnd varnarástæða áfrýjanda er ekki studd öðru en staðhæfingum hans sjálfs og kemur ekki til frekari álita. Við úrlausn um þennan þátt málsins að öðru leyti er til þess að líta að í orðalagi leigusamningsins er ekki að finna stoð fyrir því að leigugjald skyldi vera annað og hærra á þeim hluta leigutímans þegar rekstrartekjur væru mestar en á öðrum hluta hans. Þá er í 2. mgr. 62. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 kveðið svo á að við riftun leigusamnings skuli leigusali strax gera nauðsynlegar ráðstafanir til að leigja húsnæðið hið allra fyrsta gegn hæfilegu gjaldi og skuli þær tekjur koma til frádráttar bótum samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins hvernig uppgjöri áfrýjanda og Í efra ehf. var háttað með tilliti til þessa, en hafi síðarnefnda félagið ekki verið krafið um leigu getur það ekki orðið til að rýra rétt stefnda. Engu skiptir þótt ekki hafi verið gerður fyrirvari við greiðslu leigu 19. apríl 2004 eða að áfrýjandi hafi þurft á henni að halda til að kosta viðhald fasteigna. Málsástæður áfrýjanda í þessum þætti málsins eru samkvæmt því haldlausar. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti krafðist áfrýjandi þess að upphaf dráttarvaxta skyldi miðast við síðara tímamark en kveðið er á um í héraðsdómi. Upphafstíma dráttarvaxta var af hans hálfu ekki mótmælt sérstaklega í héraði og koma þessi mótmæli þegar af þeirri ástæðu ekki til neinna álita. Að því virtu sem að framan er rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hótel Sól ehf., greiði stefnda, þrotabúi Árvinjar ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 22. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þrotabúi Árvins ehf. gegn Hótel Sól ehf., Tjarnargötu 4, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 10. júní 2008. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða 11.989.537 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2004 til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu að meðreiknuðum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins en til vara, að stefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málsatvik Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands, dags. 6. janúar 2005, var bú Árvins ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og var Pétur Kristinsson hdl. í Stykkishólmi skipaður skiptastjóri. Samkvæmt kröfulýsingarskrá námu lýstar kröfur 24.516.760 krónum, þar af voru búskröfur samkvæmt 111. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 2.300.895 krónur og forgangskröfur samkvæmt 112. gr. 2.598.366 krónur. Lítið er um eignir í búinu utan þeirrar kröfu er mál þetta snýst um. Árvin ehf. rak Hótel Reykholt í Borgarfirði og var það umfangsmikill rekstur og eignir talsverðar. Vegna erfiðleika í rekstri og yfirvofandi rekstrarstöðvunar var afráðið að selja hótelið. Samningar tókust við stefnda um kaup á Hótel Reykholti. Samkvæmt kaupsamningi aðila, dags. 19.apríl 2004, skyldi Hótel Sól ehf. kaupa af Árvin ehf. hótelhúsið í Reykholti ásamt veitingaaðstöðu, íbúðarhúsi (Steingrímshús), bifreiðageymslu og smíðaverkstæði fyrir alls 120.000.000 króna. Kaupverðið átti að greiða þannig: Samtímis kaupsamningi var gerður leigusamningur við Árvin ehf. sem leigutaka og átti hann að gilda til ársloka 2004 og leigan verða 18.000.000 króna. Gjalddagar leigu skyldu vera 5. ágúst 2004, kr. 4.000.000, 5. sept. 2004, kr. 5.000.000, 5. október, kr. 5.000.000 og 5. nóvember kr. 4.000.000. Var gert ráð fyrir að greiddar yrðu 9.000.000 krónur fyrir fram af kaupverði við undirritun leigusamnings. Samkomulag varð um riftun leigusamnings og lauk leigutíma 10. júní 2004. Ekki fór fram í kjölfarið uppgjör vegna yfirtekinna lána eða greiðslna samkvæmt samningum. Drög að uppgjöri frá lögmanni stefnda, dags. 8. janúar 2008, liggur fyrir í málinu, sem ekki hefur verið alls kostar fallist á af hálfu þrotabúsins. Með bréfi, dags. 10. apríl 2008, veitti skiptastjóri þeim Óla Jóni Ólasyni og Steinunni Hansdóttur heimild til að höfða mál í nafni þrotabúsins vegna uppgjörs á kaupsamningi og leigusamningi um Hótel Reykholt við stefnda gegn því að málshöfðunin yrði þrotabúinu að kostnaðarlausu. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 19. maí 2008, var krafist greiðslu á stefnufjáræð, 11.989.537 krónum ásamt vöxtum og kostnaði, en stefnandi hefir ekki orðið við þeirri kröfu. Með úrskurði, uppkveðnum 27. júní 2008, var stefnanda gert að setja tryggingu að fjárhæð 1.000.000 króna fyrir greiðslu málskostnaðar í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður kröfur sínar í máli þessu vera þríþættar. Í fyrsta lagi séu ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt samningi, í öðru lagi gerir stefnandi kröfu um endurgreiðslu ofgreiddrar leigu og í þriðja lagi gerir hann kröfu um greiðslu á fé frá viðskiptavinum hótelsins sem hefði átt að ganga til Árvins ehf. samkvæmt útsendum reikningum en stefndi hafi slegið eign sinni á. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu aðallega á meginreglu samningaréttar um að samningar skuli standa (pacta sunt servanda) en auk þess byggir hann á meginreglum kröfuréttar um skil á fé sem aðili eigi ekki tilkall til. Samkvæmt samantekt stefnanda sé skuld stefnda með eftirfarandi hætti og hafi þá verið tekið tillit til framkominna upplýsinga frá stefnda: Stefnandi lítur svo á að liðir 1-11 séu óumdeildir en með lið 12 sé færð stefnanda til gjalda sú leiga sem honum hafi borið að greiða til loka raunverulegs leigutíma. Hins vegar telji hann að aðeins skuli greiða fyrir þann tíma sem Árvin ehf. hafði hótelið á leigu þar eð samkomulag hafi orðið um lok leigusamnings án ákvæðis um (greiðslu) leigu fyrir það sem eftir var af ætluðu samningstímabili. Félag á vegum stefnda hafi strax tekið við rekstrinum þannig að leigutap hafi ekkert orðið hjá stefnda. Miklar bókanir hafi verið á hótelið sem stefndi tók við. Kröfur samkvæmt lið 14 séu þannig til komnar að Árvin ehf. hafi verið búið að senda út reikninga til viðskiptavina vegna gistingar á rekstrartíma félagsins og á þeim reikningum hafi verið tilgreindur bankareikningur sem átti að leggja inn á. Starfsmenn stefnda hafi gefið þessum viðskiptavinum upp nýjan bankareikning á vegum stefnda til að leggja inn á og jafnvel tekið við ávísun, sem hafi átt að koma til Árvins ehf., og innleyst hana. Lager víns og matvæla samkvæmt lið 15 sé mjög varlega áætlaður og hafi stefnandi fylgiskjöl sem sýni veruleg innkaup síðustu mánuði fyrir gerða samninga við stefnda. Málsatvik og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er m.a. tekið fram um málsatvik að samkvæmt kaupsamningi aðila um Hótel Reykholt áttu að standa eftir 31.335.000 krónur sem greiða átti með peningum. Það skilyrði hafi verið sett af hálfu kaupanda að það sem eftir stæði af kaupverðinu, þegar kostnaður og tilgreindar skuldir hefðu verið greiddar, rynni til kaupandans sem fyrir fram greidd leiga. Hafi verið reiknað með að það yrðu um það bil 9.000.000 króna. Fyrir fram greidd leiga hafi hins vegar einungis numið. 6.710.496 krónum, eins og framlagt uppgjör beri með sér. Auk leigu að fjárhæð 18.000.000 króna hafi stefnanda borið að láta stefnda hafa 500.000 krónur í úttekt á ári í gistingu, matar- og vínúttektum. Þá hafi stefnanda borið að sjá starfsmönnum sem ynnu að endurbótum og viðhaldi eignanna fyrir gistingu og mat, stefnda að kostnaðarlausu. Leigugreiðslur fyrir utan fyrirframgreiðsluna átti að inna af hendi með 4 mánaðarlegum greiðslum 5. ágúst til 5. nóvember 2004 auk þess sem stefnandi átti að fá tryggingar í Visa og Euro-greiðslum og tryggingar í ákveðnum greiðslum öðrum eins og getið sé um í samningnum. Ástæðan fyrir því að greiðslur átti að inna af hendi á þessum gjalddögum var sú að tekjur af hótelrekstri séu fyrst og fremst yfir sumarmánuðina frá byrjun maímánaðar til loka ágústmánaðar. Í leigusamningnum sé ákvæði um það að ef til rekstrarstöðvunar og/eða gjaldþrots stefnanda kæmi þá mætti leigusali rifta leigusamningnum einhliða og fyrirvaralaust. Um aðdraganda að riftun leigusamnings er tekið fram að rekstur hótelsins hafi verið í molum. Þann 7. júní 2004 hafi starfsmaður hótelsins fundið tilkynningu frá sýslumanni um að stöðva ætti rekstur stefnanda og innsigla hótelið þann 11. júní vegna vangoldinnar staðgreiðslu af launum starfsmanna og vegna vangoldins virðisaukaskatts. Ljóst hafi verið að ekki yrði komið í veg fyrir að hótelinu yrði lokað nema með því að skipta um rekstraraðila þess. Tekist hafi að fá fyrirsvarsmenn stefnanda til að samþykkja riftun leigusamningsins og við rekstrinum hafi tekið Í efra ehf,, sem sé félag í eigu Sverris Hermannssonar. Hafi það félag séð um reksturinn það sem eftir var sumars. Í efra ehf. hafi tekið að sér allar skuldbindingar gagnvart starfsfólki stefnanda öðrum en þeim sem stefnanda voru nátengdir. Hafi félagið séð um allar launagreiðslur til starfsfólksins vegna starfa þeirra fyrir stefnanda. Lager matar og víns hafi nánast enginn verið á þessum tíma og engin gögn því til sönnunar að lager hafi verið að verðmæti 2.500.000,- eins og hann krefur um. Tölvukerfi hafi verið hrunið og hafi mælst um 1700 vírusar í því. Bókunum hafði ekki verið svarað og ekki heldur fyrirspurnum frá ferðaheildsölum og öðrum. Reksturinn hafi verið ein rjúkandi rúst. Í efra ehf. hafi rekið hótelið út sumarið. Félagið hafi enga leigu greitt til stefnda enda ekkert aflögu til að standa straum af slíkum kostnaði. Stefndi hafi því orðið fyrir umtalsverðu tjóni vegna vanefnda stefnanda á húsaleigusamningnum þar sem stefndi hafi átt að fá alls 18.000.000 króna í húsaleigu, 500.000 krónur í úttektir og jafnframt hafi stefnandi átt að sjá verktökum og öðrum á vegum stefnda fyrir mat og gistingu. Stefndi eigi því skaðabótakröfu á hendur stefnanda sem sé mun hærri en sú krafa sem stefnandi hefði getað átt á hendur stefnda og sé því augljóst að sýkna beri stefnda af öllum kröfum. Í kröfugerð stefnanda sé m.a. á því byggt að andvirði reikninga hafi runnið inn á reikninga Sverris Hermannssonar. Því sé alfarið mótmælt að stefnandi geti átt kröfur á stefnda vegna þess þar sem ekki sé um sama aðila að ræða. Hins vegar sé rétt að taka það fram að um sumarið hafi komið allmargir hópar ferðamanna á vegum ferðaheildsala sem voru búnir að greiða stefnanda fyrir fram háar fjárhæðir. Stefnandi virðist ekki telja að þær fjárhæðir eigi að koma til frádráttar. Slíkt uppgjör sé hins vegar á milli stefnanda og rekstraraðilans sem við tók Í efra ehf., en máli þessu algjörlega óviðkomandi eins og krafa stefnanda. Krafa stefnanda vegna úttekta starfsmanna á vegum stefnda eigi engan rétt á sér enda sé ákvæði um það í leigusamningi aðila að stefnandi skyldi sjá um gistingu og mat fyrir slíka starfsmenn. Kröfu stefnanda um endurgreiðslu fyrir fram greiddrar leigu sé alfarið mótmælt. Stefnandi hafi skilið við hótelið sem eina rjúkandi rúst og hafi afkoma þess það sem eftir lifði ferðamannavertíðarinnar verið í samræmi við það. Hafi það verið rekið með tapi án þess að rekstraraðilinn greiddi eina einustu krónu í leigu fyrir afnot af hótelinu. Tjón stefnda vegna saknæmrar og ólögmætrar hegðunar stefnanda hafi því numið mismun á heildarleigu ársins auk úttektar 18.500.000 króna að frádreginni þeirri fjárhæð sem stefndi fékk greidda fyrir fram. Sé því augljóst að stefndi eigi háar kröfur á hendur stefnanda til skuldajöfnunar og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Útreikningi stefnanda á þeirri húsaleigu sem hann telji sig eiga að greiða sé alfarið mótmælt. Hann virðist deila í leigufjárhæðina með þeim dögum sem eftir lifðu af árinu á kaupsamningsdegi 19. apríl 2004 og margfalda með 52 dögum sem voru þeir dagar að hans áliti sem stefnandi hafði hótelið á leigu. Stefnandi geri enga grein fyrir útreikningum sínum í stefnu, en hvernig sem reiknað sé stemmi það ekki við niðurstöðu stefnanda. Eins og sjáist af húsaleigusamningnum þá voru gjalddagar leigu fjórir. Það sé vegna þess að 90% af tekjum hótela á landsbyggðinni komi yfir sumarið. Það leigir enginn hótel á landsbyggðinni einungis yfir vetrartímann. Leigan miðist við gang hótelsins yfir sumarið og megi segja að það séu í raun 4-5 mánuðir sem slík hótel skili hagnaði. Gjörsamlega vonlaust hafi verið fyrir þann sem við rekstrinum tók að afla nægra tekna árið 2004 því markaðssetning fari fram árinu áður og undanfarinn vetur. Fráleitt sé því að stefndi þurfi að endurgreiða það sem greitt var enda greiðslan fyrirvaralaus og hafi aldrei staðið til að endurgreiða þyrfti hvernig svo sem rekstri stefnanda yrði háttað, hvort hann yrði í viku, mánuð eða til hausts. Fyrirframgreiðslan hafi verið forsenda beggja samninganna. Það hafi alfarið verið sök stefnanda að hann var ekki út samningstímann með reksturinn. Af framangreindu sé ljóst að sýkna beri stefnda. Sérstaklega sé mótmælt tölulegum upplýsingum um eftirstöðvar skuldabréfs í eigu ríkissjóðs. Sú tala sem sett hafi verið í kaupsamning aðila hafi verið byggð á upplýsingum um stöðu lánsins á þeim tíma miðað við ákveðnar forsendur. Stefndi telur jafnframt að hafi stefnandi átt einhverja kröfu til endurgreiðslu þá sé sú krafa löngu niður fallin sökum tómlætis. Málskostnaðarkrafa stefnda er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Samkvæmt bréfi, dags. 10. apríl 2008, hefur skiptastjóri þrotabús stefnanda heimilað málshöfðun þessa í nafni þrotabúsins vegna uppgjörs á kaupsamningi og leigusamningi um Hótel Reykholt við stefnda. Með þeim hætti hefur skiptastjóri ákveðið að halda uppi hagsmunum, sem þrotabúið kann að njóta, sbr. ákvæði 130. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Eru því ekki rök fyrir þeirri kröfu stefnda, sem sett var fram í málflutningi, að fella beri málið niður á grundvelli 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 og er þeirri kröfu hafnað. Kröfur stefnanda í máli þessu eru í fyrsta lagi byggðar á því að um sé að ræða ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt samningi, í öðru lagi gerir stefnandi kröfu um endurgreiðslu ofgreiddrar leigu og í þriðja lagi gerir hann kröfu um greiðslu á fé frá viðskiptavinum hótelsins sem hefði átt að ganga til Árvins ehf. samkvæmt útsendum reikningum en sem runnið hafi til stefnda. Samkvæmt kaupsamningi, dags. 19. apríl 2004, var kaupverð hins selda, sem voru allar fasteignir og allt lausafé tilheyrandi rekstri Hótels Reykholts, 120.000.000 króna, sem greiðast skyldu með eftirfarandi hætti: Í kaupsamningi segir að kaupin séu bundin því skilyrði að seljandi taki eignirnar á leigu og að sú fjárhæð sem eftir standi af greiðslu samkvæmt lið 3, þegar veðskuldir og kostnaður við samningsgerð hafi verið greiddar, renni til kaupanda sem fyrir fram greidd leiga. Samhliða kaupsamningi tók Árvin ehf. á leigu af stefnda rekstur Hótels Reykholts og samkvæmt leigusamningi var leigutíminn frá 19. apríl 2004 til 31. desember 2004. Umsamin leiga var 18.000.000 króna og voru gjalddagar leigu 5. ágúst,. 5. september, 5. október og 5. nóvember 2004. Þá var umsamið að leigutaki skyldi greiða, við undirritun leigusamningsins, 9.000.000 króna sem fyrirframgreiðslu leigu, sem ráðstafa skyldi hlutfallslega inn á leigugreiðslurnar. Af gögnum máls verður ráðið að leigusamningi við Árvin ehf. hafi verið rift að tilhlutan stefnda og með samþykki leigutaka og hafi stefndi yfirtekið reksturinn 10. júní 2004. Ekki var gengið frá uppgjöri milli aðila í kjölfar þess og ekki virðist hafa verið um það fjallað hvort til þess kæmi að fyrirframgreiðsla húsaleigu kæmi að einhverju leyti til endurgreiðslu. Af leigusamningi verður ekkert um þetta ráðið, en líta verður svo á að riftun leigusamnings aðila hafi það í för með sér að leigutaki hafi ekki verið skuldbundinn til að greiða stefnda leigu fyrir þann tíma sem eftir stóð af leigutímabilinu. Er því fallist á með stefnanda að leigutaka hafi einungis borið að greiða rekstrarleigu fyrir raunverulegan leigutíma, frá 19. apríl 2004 til 10. júní 2004 eða í 52 daga. Stefnandi sundurliðar kröfugerð sína þannig: Ekki er ágreiningur með aðilum um töluliði 3 og 5 – 11 í sundurliðun stefnanda. Ekki þykja vera efni til að vefengja töluliði 2 og 4 vegna yfirtöku á láni frá ríkissjóði og uppgreiðslu láns frá Byggðastofnun. Vegna andmæla stefnda um útreikning stefnanda á rekstrarleigu samkvæmt tölulið 12 verður við það miðað að leiga sé fyrir 52 daga og reiknuð sem hlutfall af heildarleigufjárhæð og sé þannig fundin 3.642.023 krónur. Verður sú fjárhæð lögð til grundvallar. Ekki er fallist á að stefnda beri að greiða stefnanda samkvæmt kröfulið 13 10.940 krónur vegna úttekta gesta á vegum stefnda, enda átti stefndi að fá úttekt hjá leigutaka að fjárhæð 500.000 krónur á ári samkvæmt leigusamningi. Gegn andmælum stefnda er ósannað að andvirði reikninga samkvæmt kröfulið 14 að fjárhæð 720.539 krónur hafi runnið til stefnda og þeirri kröfu hafnað. Ekkert er kveðið á um lager víns og matvæla í kaupsamningi. Engin talning fór fram á lager við aðilaskiptin að rekstri Hótel Reykholts og er krafa stefnanda samkvæmt kröfulið 15 að fjárhæð 2.500.000 krónur órökstudd og henni hafnað. Samkvæmt framansögðu standa eftir ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs að fjárhæð 8.648.135 krónur (120.000.000 – 111.351.865). Af gögnum máls verður ekki annað séð en stefnandi hafi nægilega haldið rétti sínum til laga og er ekki fallist á að hann hafi fyrirgert rétti sínum gagnvart stefnanda sökum tómlætis. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann eigi gagnkröfu á hendur stefnanda umfram eftirstöðvar kaupverðs. Ber því að dæma stefnda til að greiða stefnanda 8.648.135 krónur og með þeim dráttarvöxtum sem krafist er, eins og nánar greinir í dómsorði. Þá ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Hótel Sól ehf., greiði stefnanda, Þrotabúi Árvins ehf., 8.648.135 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2004 til greiðsludags og 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 189/2016
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Greiðsla Skuldabréf Kröfuréttur
Í málinu krafðist K ehf. á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, riftunar á greiðslu skuldar við U, sem K ehf. taldi að hefði falist í nánar tilgreindum kaupum á hlutdeild í tveimur skuldabréfum, sem hann gaf út árið 2006 í tengslum við skuldabréfaútboð, svo og endurheimt á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Talið var að umræddar greiðslur hefðu farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. og þær að öllu leyti verið inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt skilmálum, sem giltu um skuldabréfin og komu ýmist fram í útgáfulýsingu, verðviðauka við hana eða samningi K ehf. við D, þar sem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu C, skráðs eiganda skuldabréfanna, að taka við og koma til skila greiðslum frá K ehf. vegna þeirra svo og að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt þeim, hefði K ehf. borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfunum við D í þágu C. Að þessu gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 398/2011 var talið að K ehf. hefði hvorki staðið í skuld við U né hefði U átt kröfu um greiðslu úr hendi K ehf. og hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Á hinn bóginn var litið svo á að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld væri ekki háð því að hún hefði farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefði staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur gæti ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiddi til þess í senn að kröfuhafi fengi efndir á kröfu sinni og skuldari losnaði undan greiðsluskyldu sinni. Samkvæmt þessu og að virtum atvikum málsins var talið að engu gæti breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 að umþrættar ráðstafanir hefðu farið fram beint milli K ehf. og U í stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra, sem kröfuréttarsamband hefði verið á milli. Samkvæmt þessu væri því fullnægt skilyrði ákvæðisins að ráðstafanir K ehf. hefðu falið í sér greiðslu á skuld við U. Hins vegar var litið svo á að umþrætt viðskipti hefðu virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og var U því sýknað af kröfum K ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og Viðar Már Matthíasson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. mars 2016. Hann krefst þess að rift verði sex nánar tilgreindum greiðslum sínumtil stefnda á skuld á tímabilinu frá 21. til 25. ágúst 2008 að fjárhæð samtals21.377.077,75 bandaríkjadalir og að stefnda verði gert að greiða sér þá fjárhæðmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms,en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðarfyrir Hæstarétti. ISvo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi létáfrýjandi, sem þá bar heitið Kaupþing banki hf., frá sér fara útgáfulýsingu 27.mars 2006 vegna fyrirhugaðrar lántöku með skuldabréfum samtals að fjárhæð alltað 10.000.000.000 bandaríkjadalir. Var ætlunin að skuldabréfin yrðu gefin út ásíðari stigum í áföngum með skilmálum, sem tilgreindir væru annars vegar íþeirri lýsingu og getið yrði hins vegar í svonefndum verðviðaukum, sem gerðiryrðu við hverja útgáfu. Áfrýjandi gaf út slíkan verðviðauka 27. september 2006vegna þriggja skuldabréfa, þar á meðal eins að fjárhæð 1.500.000.000 bandaríkjadalirmeð lokagjalddaga 4. október 2011 og annars að fjárhæð 500.000.000bandaríkjadalir með lokagjalddaga 4. október 2016. Bæði þessi skuldabréf áttuað bera fasta vexti, sem greiða átti á sex mánaða millibili, í fyrsta sinn 4.apríl 2007, en höfuðstóll þeirra skyldi greiddur í einu lagi á lokagjalddaga.Óumdeilt er í málinu að skuldabréf voru gefin út á þessum grunni til bandarísksfélags með heitinu Cede & Co. Í tengslum við fyrrnefnda útgáfulýsingu gerðiáfrýjandi jafnframt samning 12. apríl 2006 við Deutsche Bank Trust CompanyAmericas, þar sem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu eigandaskuldabréfanna að taka við og koma til skila greiðslum frá áfrýjanda á vöxtumaf skuldabréfunum og höfuðstól þeirra, svo og að leita eftir atvikum fullnustuá kröfum samkvæmt þeim. Í skilmálunum og samningnum, sem hér um ræðir, vargengið út frá því að tiltekin alþjóðleg fjármálafyrirtæki myndu kaupa hlutdeildí skuldabréfunum til að miðla áfram sjálf eða fyrir milligöngu annarrafjármálafyrirtækja í heild eða að hluta til fjárfesta, en hlutdeild, sem myndaðistá þennan hátt, yrði að vera að lágmarki 100.000 bandaríkjadalir og fjárhæðhennar, færi hún fram úr því, að öðru leyti í þúsundum dala. Skráður eigandiskuldabréfanna, Cede & Co., mun hafa verið tengdur öðru bandarískufyrirtæki með heitinu Depository Trust Company, sem hafi fengist viðverðbréfaskráningu og annast eða haft yfirumsjón með rafrænni skráningu áeignarhaldi að hlutdeild í skuldabréfunum. Slík hlutdeild var framseljanleg áverðbréfamarkaði, en skráður eigandi hennar á hverjum tíma naut réttar til aðfá frá Deutsche Bank Trust Company Americas sinn hluta af greiðslum, semáfrýjandi myndi inna af hendi til þess banka vegna vaxta af skuldabréfunum oghöfuðstól þeirra. Ekki verður séð af skilmálum fyrir skuldabréfin að skráðureigandi hlutdeildar teldist að öðru leyti en þessu eiga kröfu á grundvellihennar á hendur Deutsche Bank Trust Company Americas, Cede & Co. eðaDepository Trust Company. Í útgáfulýsingunni og samningi áfrýjanda við DeutscheBank Trust Company Americas voru jafnframt efnislega samhljóða ákvæði um að áfrýjandimætti hvenær sem er kaupa á verðbréfamarkaði eða öðrum vettvangi hlutdeild ískuldabréfum, sem gefin yrðu út með stoð í fyrrgreindum heimildum. Eftir slíkkaup gæti áfrýjandi ráðið því hvort hann ætti hlutdeildina til frambúðar,endurseldi hana eða afhenti hana til Deutsche Bank Trust Company Americas til aðfá hana fellda úr gildi.Í málinu liggja fyrir tölvubréf, semfóru milli starfsmanna áfrýjanda og stefnda 15. ágúst 2008 og næstu daga þar áeftir. Af fyrstu bréfunum í þeirri röð verður ekki annað ráðið en að samskiptiþessi hafi byrjað með því að áfrýjandi hafi lýst við stefnda áhuga á að kaupahlutdeild í fyrrgreindum skuldabréfum fyrir samtals allt að 20.000.000bandaríkjadali. Í framhaldi af því keypti áfrýjandi í fimm áföngum hlutdeild ískuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2016, en í einu lagi hlutdeild ískuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2011. Hlutdeild, sem áfrýjandi keyptiá þennan hátt í fyrrnefnda skuldabréfinu, var samtals að nafnverði 16.845.000bandaríkjadalir, en hana keypti hann í einu tilviki á genginu 73,25 og í hinumfjórum á genginu 73,5. Á þessum grunni nam kaupverðið 12.370.437,50 dölum, envið þá fjárhæð bættust síðan vextir, sem fallið höfðu á hlutdeildina frásíðasta vaxtagjalddaga 4. apríl 2008 og greiddust að fullu, þannig að alls vorugreiddir vegna þessa 12.764.369,42 dalir. Hlutdeildin í síðarnefndaskuldabréfinu var að nafnverði 10.000.000 bandaríkjadalir, sem áfrýjandi keyptiá genginu 83,875 eða fyrir 8.387.500 dali. Þar bættust einnig við áfallnirvextir frá 4. apríl 2008, 225.208,33 dalir, og greiddi áfrýjandi fyrir hlutdeildina8.612.708,33 dali. Heildarkaupverðið nam þannig 21.377.077,75 bandaríkjadölum.Fyrir þessum viðskiptum gaf áfrýjandi út sex kaupnótur 18., 19. og 20. ágúst2008 og var uppgjörsdagur þar tiltekinn ýmist þremur eða fimm dögum síðar. Ínótunum var seljandi í öllum tilvikum sagður vera „UBS Warburg“ í Svíþjóð. Ífimm tilvikum var einnig tekið fram að um endurkaup væri að ræða. Jafnframt liggja fyrir í málinu yfirlýsingarfrá Euroclear Bank SA/NV í Belgíu, þar sem fram kemur að þessi viðskipti hafiöll farið gegnum uppgjörskerfi, sem mun vera kennt við bankann. Að því ervarðar viðskiptin með hlutdeild í skuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2016hafi hún í þremur tilvikum verið færð af vörslureikningi ónafngreinds seljandainn á vörslureikning stefnda gegn greiðslu, en síðan af þeim reikningi inn ávörslureikning áfrýjanda gegn greiðslu á hærri fjárhæð. Í einu tilviki hafihlutdeild verið færð af vörslureikningi ónafngreinds framseljanda inn áreikning stefnda án greiðslu, en síðan af þeim reikningi yfir á reikningáfrýjanda gegn greiðslu. Loks hafi í einu tilviki verið án sérstaks undanfara færðhlutdeild af vörslureikningi stefnda inn á reikning áfrýjanda gegn greiðslu. Umviðskiptin með hlutdeild í skuldabréfinu á lokagjalddaga 4. október 2011 komfram að fyrst hafi hlutdeild að nafnverði 13.750.000 bandaríkjadalir verið færðaf vörslureikningi ónafngreinds framseljanda inn á vörslureikning stefnda ángreiðslu, en þar af hafi síðan hlutdeild að nafnverði 10.000.000 dalir veriðfærð af síðastnefndum reikningi yfir á vörslureikning áfrýjanda gegn greiðslu.Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu yfirlýsingulöggilts endurskoðanda, þar sem staðfest er að við færslur um framangreind kaupá hlutdeild í skuldabréfum í bókhaldi áfrýjanda hafi skuldir hans verið færðarniður um samtals 26.845.000 bandaríkjadali eða sem svarar samanlögðu nafnverðiþess, sem keypt var. Svo virðist sem mismunur á nafnverði og kaupverði hafi umleið verið færður áfrýjanda til tekna. Eftir gögnum málsins hafði áfrýjandi þráttfyrir þetta ekki neytt áðurgreindrar heimildar samkvæmt útgáfulýsingu fyrirskuldabréfin og samningi sínum við Deutsche Bank Trust Company Americas til aðafhenda þeim banka hlutdeildina í skuldabréfunum til að fá hana fellda úr gildi.Þess í stað átti áfrýjandi enn hlutdeildina þegar Fjármálaeftirlitið neytti 9.október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hannskilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15.nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Meðan á slitunumstóð höfðaði áfrýjandi mál þetta 19. júní 2012, en í því leitar hann ágrundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4.mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, riftunar á greiðslu skuldar við stefnda, semáfrýjandi telur hafa falist í áðurgreindum kaupum á hlutdeild í skuldabréfum,svo og endurheimt á þeim 21.377.077,75 bandaríkjadölum, sem hann lét af hendi íþeim viðskiptum.IIAf málatilbúnaði stefnda fyrir Hæstaréttiverður ekki ráðið að hann beri lengur fyrir sig málsástæður, sem hafnað var íhinum áfrýjaða dómi og lutu annars vegar að misræmi, sem stefndi taldi veramilli dómkrafna áfrýjanda og gagna málsins um dagsetningu greiðslna hans vegnaviðskipta þeirra, og hins vegar að því að stefndi hafi ekki nema í einu tilvikiverið eigandi hlutdeildar í fyrrnefndum skuldabréfum áður en viðskiptin fórufram, en hann hafi í hinum tilvikunum aðeins haft milligöngu um kaup áfrýjandaog væri að því leyti ekki réttur aðili að málinu. Þarf því ekki að víkja hér frekarað þessum atriðum.Samkvæmt því, sem áður greinir, gerðiáfrýjandi alls sex kaupnótur 18., 19. og 20. ágúst 2008 vegna viðskipta sinnavið stefnda, sem málið er sprottið af. Því til samræmis verður að leggja tilgrundvallar að þessa daga hafi komist á samningur um viðskiptin í einstakatilvikum. Hvað sem líður lítils háttar ósamræmi í gögnum málsins um dagsetningugreiðslna, sem áfrýjandi innti í kjölfarið af hendi til að efna þessa samninga,er ljóst að þær fóru fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit áfrýjanda,sem eins og fyrr segir var 15. nóvember 2008. Skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laganr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu á grundvelli ákvæðisins er því að þessu leytifullnægt.Með viðskiptunum, sem hér um ræðir,keypti áfrýjandi hlutdeild í skuldabréfum, sem greiða átti upp í einu lagi áumsömdum lokagjalddaga, annars vegar 4. október 2011 og hins vegar 4. október2016. Um leið greiddi áfrýjandi að fullu vexti, sem fallið höfðu á hlutdeild íhöfuðstól skuldabréfanna á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta, 4. apríl2008, fram til fyrirhugaðs uppgjörsdags viðskiptanna í ágúst sama ár, semtilgreindur var í einstökum tilvikum í fyrrnefndum kaupnótum. Gjalddagi þeirravaxta hefði ella verið 4. október 2008. Greiðslur þessar voru þannig að ölluleyti inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt varí skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig að þessu leytifullnægt skilyrðum ákvæðisins fyrir riftun greiðslnanna.Hér að framan var lýst nokkrummeginatriðum í skilmálum, sem giltu um skuldabréfin sem áfrýjandi keyptihlutdeild í af stefnda og komu ýmist fram í útgáfulýsingu 27. mars 2006,samningi áfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas 12. apríl sama ár eðaverðviðauka um skuldabréfin 27. september á því ári. Eins og málið liggur fyrirverður ekki annað ráðið af þessum skilmálum en að áfrýjandi hafi boriðgreiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfunum við Deutsche Bank Trust Company Americasí þágu skráðs eiganda þeirra, Cede & Co. Þessa skyldu hafi áfrýjandi á hinnbóginn ekki borið við þá, sem eignast höfðu hlutdeild í skuldabréfunum. Hann hefðiþví ekki getað losnað undan skyldunni með greiðslu beint til eigendahlutdeildar í skuldabréfunum og hefði eftir sem áður borið hana óskerta viðskráðan eiganda þeirra þótt hann hefði innt af hendi slíkar greiðslur. Þáverður ekki annað ráðið af þessum heimildum en að eigendur hlutdeildar í þessumskuldabréfum hafi ekki sjálfir getað snúið sér beint til áfrýjanda og krafiðhann um greiðslu sér til handa, heldur hafi aðeins verið á færi Deutsche BankTrust Company Americas í þágu skráðs eiganda skuldabréfanna að krefja áfrýjandaum greiðslu í einu lagi handa öllum eigendum hlutdeildar í þeim, sbr. til hliðsjónardóm Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011. Í þessu ljósi stóðáfrýjandi því hvorki í skuld við stefnda né átti stefndi kröfu um greiðslu úrhendi áfrýjanda og hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband ískilningi meginreglna fjármunaréttar. Til þess verður á hinn bóginn að líta að heimildiní 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld er ekki háðþví að hún hafi farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefurstaðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur getur ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar,sem í raun leiðir til þess í senn að kröfuhafi fái efndir á kröfu sinni ogskuldari losni undan greiðsluskyldu sinni. Í máli þessu háttar svo til að ráðstafaniráfrýjanda voru í þeim búningi að hann keypti af stefnda hlutdeild ískuldabréfum, sem áfrýjandi bar greiðsluskyldu á, en með því fékk stefndi íraun efndir á kröfuréttindum sínum, sem hann felldi sig við að gefa eftir aðhluta, með því að í viðskiptunum var ekki greitt fullt nafnverð krafna hans.Eftir þessi kaup hefði áfrýjandi getað kosið sem fyrr segir að fá kröfu Cede& Co. á hendur sér samkvæmt skuldabréfunum fellda niður að því marki, semsvaraði til hlutdeildarinnar í þeim sem hann hafði eignast með þessumráðstöfunum, en með því hefði hann losnað að þessu leyti undan skuldum sínum. Þáleið fór áfrýjandi ekki, heldur valdi hann að eiga áfram hlutdeild ískuldabréfunum, svo sem heimilt var samkvæmt skilmálunum sem giltu um þau. Þettaval hafði í raun þá afleiðingu að hann hefði á hverjum gjalddaga þurft aðstanda Deutsche Bank Trust Company Americas skil á fullri greiðslu samkvæmt skuldabréfunum,en fengið síðan fyrir atbeina milliliða til baka þann hluta af þeirri greiðslu,sem svaraði til hlutdeildar hans sjálfs í skuldabréfunum. Með þessu varáfrýjandi nánast eins settur og ef hlutdeild hans í skuldabréfunum hefði veriðfelld niður og hann losnað að því leyti undan skuldum sínum. Að þessu ölluvirtu getur engu breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 aðþessar ráðstafanir hafi farið fram beint milli áfrýjanda og stefnda í stað þessað greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra, sem kröfuréttarsamband var ámilli. Er því jafnframt fullnægt því skilyrði ákvæðisins að ráðstafaniráfrýjanda, sem hér um ræðir, hafi falið í sér greiðslu á skuld við stefnda, entil þess verður og að líta að samkvæmt yfirlýsingunum frá Euroclear Bank SA/NV,sem áður var lýst, verður að leggja til grundvallar að stefndi hafi í öllumtilvikum sjálfur verið orðinn eigandi hlutdeildarinnar í skuldabréfunum þegaráfrýjandi keypti hana.Eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 verður ekki komið fram riftun á greiðslu skuldar, þótt öllumframangreindum skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt, ef greiðslan hefur virstvenjuleg eftir atvikum. Eins og fyrr greinir var ætlast til að viðskipti gætufarið fram á verðbréfamarkaði með hlutdeild í skuldabréfunum, sem áfrýjandihafði gefið út, og verður ráðið af gögnum málsins að sú hafi einnig veriðraunin. Í skilmálunum, sem giltu samkvæmt áðursögðu um skuldabréfin, varbeinlínis tekið fram að áfrýjandi gæti sjálfur átt slík viðskipti, bæði með þvíað kaupa hlutdeild í skuldabréfunum og selja hana á ný. Liggur jafnframt fyrirað það hafi hann gert í talsverðum mæli, svo og að viðskipti af þessum togahafi verið alvanaleg í tilvikum annarra fjármálafyrirtækja, bæði innlendra og erlendra.Þegar af þessari ástæðu verður að líta svo á að fyrir liggi að viðskiptin milliáfrýjanda og stefnda, sem málið varðar, hafi verið venjuleg eftir atvikum.Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfumáfrýjanda.Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað afmálinu á báðum dómstigum.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður umannað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11.desember 2015. I Málþetta, sem var dómtekið 13. nóvember sl., er höfðað 19. júní 2012 af Kaupþingihf., Borgartúni 26 í Reykjavík, á hendur UBS AG, Bahnhofstrasse 45, 8001Zurich, Sviss. Dómkröfurstefnanda eru þær í fyrsta lagi að rift verði eftirfarandi ráðstöfunumstefnanda til stefnda, USB AG: Greiðslu, dags. 21. ágúst 2008, að fjárhæð 3.215.967,41 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dags. 18. ágúst 2008.Greiðslu, dags. 21. ágúst 2008, að fjárhæð 3.791.545,14 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dags. 18. ágúst 2008.Greiðslu, dags. 22. ágúst 2008, að fjárhæð 1.516.958,33 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dags. 19. ágúst 2008.Greiðslu, dags. 22. ágúst 2008, að fjárhæð 2.275.437,50 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dags. 19. ágúst 2008.Greiðslu, dags. 22. ágúst 2008, að fjárhæð 1.964.461,04 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dags. 19. ágúst 2008.Greiðslu, dags. 25. ágúst 2008, að fjárhæð 8.612.708,33 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dags. 20. ágúst 2008. Íöðru lagi krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 21.377.077,75Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Íþriðja lagi krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnandamálskostnað samkvæmt mati réttarins. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfufjárhæðstefnanda verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess aðstefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt matidómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Íöndverðu fór stefndi fram á að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hrundiðmeð úrskurði héraðsdóms 24. júní 2013. Að því loknu fór fram umfangsmikilgagnaöflun af hálfu beggja aðila, einkum þó stefnda. Þorri skjala er á enskritungu og hefur gagnaöflun því kallað á verulega vinnu við þýðingar. II Atvikmáls þessa eru þau að 27. mars 2006 birti stefnandi útgáfulýsingu (e. OfferingCircular) fyrir 10 milljarða Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Íútgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um starfsemi og fjárhagsstöðustefnanda. Þar eru einnig gefnar allítarlegar upplýsingar um fyrirhuguðskuldabréf og viðskipti með þau. Í upphafi þeirrar lýsingar kemur fram að húnfeli í sér almenna skilmála þeirra skuldabréfa sem gefin verði út, en aðsérstakir skilmálar hvers skuldabréfs komi fram í svonefndum verðviðaukum (e.Pricing Supplement). Segir þar að verðviðaukarnir skilgreini nánar hvaðaalmennu ákvæði útgáfulýsingarinnar gildi um skuldabréfin. Meðalskuldabréfa sem heimilt var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar vorusvokölluð „Senior Notes“ sem í þýðingum löggiltra skjalaþýðenda eru kölluðforgangsskuldabréf. Í útgáfulýsingunni kemur einnig fram að slík skuldabréfverði gefin út samkvæmt sérstökum samningi um forgangsskuldabréfin (e. SeniorIndenture) milli stefnanda sem útgefanda og Deutsche Bank Trust Company Americas(DBTCA) sem vörsluaðila (e. Trustee). Í útgáfulýsingunni er jafnframt gert ráðfyrir því að DBTCA gegni hlutverki svonefnds umsjónaraðila greiðslna (e. PayingAgent). Þar segir einnig að skuldabréf, sem verði í boði fyrir hæfastofnanafjárfesta (e. Qualified Institutional Buyers) í BandaríkjumNorður-Ameríku í samræmi við þar gildandi löggjöf, verði í formi eins eðafleiri bandarískra allsherjarskuldabréfa (e. U.S. Global Notes). UtanBandaríkja Norður-Ameríku skyldu slík bréf aftur á móti vera í formialþjóðlegra allsherjarskuldabréfa (e. International Global Notes). Ílýsingunni er gert ráð fyrir að unnt sé að framselja eignarhlutdeild íallsherjarskuldabréfum í samræmi við skilmála útgáfulýsingarinnar um rafrænaeignaskráningu. Í þeim skilmálum er við það miðað að vörslufyrirtækiðDepository Trust Company eða DTC sé „verðbréfavörsluaðiliallsherjarskuldabréfanna“ (e. securities depositary for the Global Notes), enað þau verði gefin út sem „skráð verðbréf í nafni Cede & Co“ sem DTC hafitilnefnt. Þar segir einnig að allsherjarskuldabréfin verði í vörslu DTC „eðafyrir hönd DTC í þágu þátttakenda í DTC“. Í útboðsskilmálunum eru nánarifyrirmæli um rafræna eignaskráningakerfið. Þar er vísað til þess að svonefndirbeinir eða óbeinir þátttakendur í kerfinu haldi utan um eignarhlutdeildirviðskiptavina sinna. Aukframangreindrar útgáfulýsingar liggur fyrir í málinu ítarlegur samningur millistefnanda og DBTCA, dags. 12. apríl 2006, sem ber yfirskriftina SeniorIndenture. Í þeim þýðingum sem liggja fyrir í málinu ber samningur þessi jafnanyfirskriftina skuldabréfasamningur, en stefndi kýs að kalla hannfjárvörslusamning í greinargerð. Verður fyrri þýðingin lögð til grundvallar ídóminum. Ganga verður út frá því að þessi samningur sé sá samningur sem vísaðer til í útgáfulýsingunni. Þar er nánar kveðið á um lögskipti milli útgefandaskuldabréfanna og vörsluaðila sem og umsjónarmanns greiðslna. Ágrundvelli þessara gagna gaf stefnandi út verðviðauka 27. september 2007 vegnaþriggja gerða skuldabréfa. Meðal þeirra var útgáfa á „Senior Notes due 2011“ aðnafnverði 1.500.000.000 Bandaríkjadalir, sem gefa átti út 4. október 2006. Íverðviðaukanum eru þessi bréf einnig nefnd „5.750% Notes“ þar sem þau báru5,75% ársvexti. Þá vexti bar stefnanda að greiða tvisvar sinnum á ári eða 4.apríl og 4. október, allt fram að lokagjalddaga þann 4. október 2011. Íverðviðaukanum kemur fram að útgáfa þessi beri skráningarnúmerið ISIN nr.US48632FAA93 fyrir bandarísk allsherjarskuldabréf. Framangreindurverðviðauki kvað einnig á um útgáfu á skuldabréfum sem báru heitið „SeniorNotes due 2016“. Þar eru þau einnig kölluð „6.125% Notes“, enda bera þau 6,125%ársvexti. Gjalddagi vaxta voru þeir sömu og í „5.750 Notes“, en lokagjalddagivar 4. október 2016. Þessi bréf bera skráningarnúmerið ISIN nr. US48632FAB76fyrir bandarísk allsherjarskuldabréf og ISIN nr. US48632GAB59 fyrir alþjóðlegallsherjarskuldabréf. Íverðviðaukanum er gert ráð fyrir að fjórir aðilar gegni hlutverki miðlara íviðskiptum með skuldabréfin, þ.e. Citigroup Global Markets Inc., Credit SuisseSecurities (USA) LLC, Lehman Brothers Inc. og Meryll Lynch, Pierces, Fenner& Smith Inc. Aðilarmáls þessa virðast í ýmsum atriðum vera sammála um hlutverk og stöðuframangreindra aðila samkvæmt útgáfulýsingu og öðrum gögnum málsins. Þannig eruaðilar sammála um að við hverja útgáfuröð hafi stefnandi aðeins gefið út eittskuldabréf á pappírsformi. Fyrrgreint fyrirtæki, DTC í New York, hafi tilnefntCede & Co sem skráðan handhafa þess skuldabréfs. Eftir sem áður hafi DBTCAsem fjárvörsluaðili farið að stórum hluta með hlutverk Cede & Co í samræmivið samning við útgefandann, stefnanda í máli þessu, og útgáfulýsingu. Semumsjónarmanni greiðslna og fjárvörsluaðila hafi DBTCA meðal annars verið faliðað taka við greiðslum frá útgefanda og leita eftir atvikum fullnustu á kröfumsamkvæmt skuldabréfunum. Eftir að skuldabréfin höfðu verið gefin út og skráð írafrænt eignaskráningarkerfi DTC hafi miðlarar sem voru þátttakendur í kerfinuselt hluti í hverju bréfi. Kaupendur þessara hluta eru í gögnum málsinskallaðir „Beneficial Owners“ en það hugtak er ýmist þýtt sem raunverulegireigendur eða hagsmunaeigendur í þeim þýðingum sem liggja fyrir. Ágreiningslauster að þeir eru endanlegir móttakendur á greiðslu vaxta og höfuðstóls af hverjubréfi í samræmi við eignarhlut sinn í því. Samkvæmtútgáfulýsingunni eru hagsmunaeigendur ekki skráðir eigendur hlutdeildarinnar írafrænu eignaskráningarkerfi DTC, heldur eru bréfin þar skráð eign þátttakendaí DTC. Þar segir orðrétt að eignarhlutur „eiginlegs kaupanda sérhversallsherjarskuldabréfs eða allsherjarkvittunar er síðan skráður hjá viðkomandibeinum eða óbeinum þátttakendum“, eins og fram kemur í þýðingu löggiltsskjalaþýðanda. Skyldi framsal eignarhluta í allsherjarskuldabréfum fara frammeð skráningu í bókum „þátttakenda sem koma fram fyrir hönd raunverulegueigendanna“ og er þar lögð áhersla á að þátttakendur beri ábyrgð á að „haldautan um eignarhlutdeildir sínar fyrir hönd viðskiptavina sinna“. Íútgáfulýsingunni segir að skuldabréfin og alla samninga sem tengjast þeim eigiað túlka í samræmi við lög New York-ríkis að undanskildum ákvæðum „víkjandiskuldabréfa og víkjandi vörslusamningsins og eiginfjárskuldabréfa ogeiginfárvörslusamningsins um víkjandi rétthæð“, en þau ákvæði heyra undir ogskulu túlkuð í samræmi við íslensk lög. Undantekningar þessar ná samkvæmtframansögðu ekki að neinu leyti til svonefndra forgangsskuldabréfa (e. SeniorNotes) og því ljóst að lög New York-ríkis gilda um túlkun allra ákvæða er lútaað þeim. Þetta er áréttað í framlögðum samningi milli stefnanda og DBTCA (e.Senior Indenture), en þar segir orðrétt: „THIS INDENTURE AND THE NOTES SHALL BEGOVERNED BY AND CONSTRUED IN ACCORDANCE WITH THE LAWS OF THE STATE OF NEWYORK.“ Hlutdeildí skuldabréfi sem stefnandi hafði gefið út á þessum grundvelli gat gengiðkaupum og sölu á markaði. Í útgáfulýsingunni eru ákvæði um endurkaup útgefandaá slíkum hlut. Þar segir orðrétt að hann geti „hvenær sem er keypt skuldabréf áhvaða verði eða verðum sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt“ (e. Theissuer may [...] at any time purchase Notes at any price or prices in the open market orotherwise). Sérstaklega er tekið fram að útgefandanum sé heimilt að eiga þauáfram, endurselja þau eða að eigin vali skila þeim inn til viðkomandivörsluaðila til ógildingar (e. Notes so purchased may be held or resold or, atthe discretion of the Issuer, surrendered to the applicable Trustee forcancellation). Nánastsamhljóða ákvæði er að finna í grein 10.9 í skuldabréfasamningi stefnanda viðDBTCA frá 12. apríl 2006. Þar er einnig kveðið á um niðurfellingu eða ógildinguskuldabréfa í grein 3.9. Kemur þar fram að stefnanda sé heimilt hvenær sem erað afhenda aðalumsjónaraðila greiðslna skuldabréf til ógildingar óháð því hvernigfélagið hafi eignast það og skulu slík bréf þá þegar í stað felld úr gildi „semþannig eru afhent“. Ummiðjan ágústmánuð 2008 óskaði stefnandi eftir því við hið stefnda félag að þaðhefði milligöngu um endurkaup stefnanda á „skammtímaskuldum“ bankans á frjálsummarkaði. Í kjölfarið fóru þau viðskipti fram sem mál þetta lýtur að. Stefnandihefur lagt fram sex kaupnótur um þessi viðskipti, sem allar bera með sér aðstefnandi hafi gefið þær út og sent á útibú stefnda í Svíþjóð. Tværkaupnótur gefa til kynna að aðilar hafi náð samkomulagi 18. ágúst 2008 um aðstefnandi keypti hluti í skuldabréfi með ISIN númerinu US48632FAB76, annarsvegar að nafnverði 5 milljónir Bandaríkjadala á 3.791.545,14 Bandaríkjadali oghins vegar að nafnverði 4.255.000 Bandaríkjadalir á 3.215.967,41Bandaríkjadali. Fram kemur á kaupnótunum að uppgjörsdagur þessara viðskipta sé21. ágúst 2008. Í báðum tilvikum voru meðtaldir áfallnir vextir í 137 daga. Stefnandihefur einnig lagt fram kaupnótur til staðfestingar á því að aðilar hafi 19.ágúst 2008 samið um viðskipti með hluti í sama skuldabréfi, annars vegar aðnafnverði 2.590.000 Bandaríkjadali á 1.964.461,04 Bandaríkjadali og hins vegarað nafnverði þrjár milljónir Bandaríkjadala á 2.275.437,5 Bandaríkjadali. Íbáðum tilvikum voru vextir í 138 daga meðtaldir og gert ráð fyrir aðuppgjörsdagur væri 22. ágúst 2008. Stefnandihefur einnig lagt fram í málinu kaupnótu um viðskipti sem samið var um samadag, 19. ágúst 2008, þar sem stefnandi keypti hluti í skuldabréfi með ISINnúmerinu US48632GAB59 að nafnverði tvær milljónir Bandaríkjadala á 1.516.958,33Bandaríkjadali og voru vextir í 138 daga meðtaldir í kaupverðinu. Uppgjörsdagurþessara viðskipta var einnig 22. ágúst 2008. Aðlokum hefur stefnandi lagt fram kaupnótu sem ber með sér að aðilar hafi samið20. ágúst 2008 um kaup stefnanda á hlutum að nafnvirði 10 milljónirBandaríkjadala í skuldabréfi með ISIN númerið US48632FAA93 á 8.612.708,33Bandaríkjadali að meðtöldum vöxtum í 141 dag. Uppgjörsdagur samkvæmtkaupnótunni var 25. ágúst 2008. Samtals nema greiðslur þær sem stefnandigreiddi stefnda fyrir framangreinda hluti kröfufjárhæð málsins eða21.377.077,75 Bandaríkjadölum. Framangreindarkaupnótur bera með sér að viðskiptin hafi farið fram í gegnum kerfifyrirtækisins Euroclear. Af hálfu stefnda hafa verið lagðar fram yfirlýsingarfrá Euroclear um þær færslur sem þar áttu sér stað í tengslum við viðskiptin.Þar er staðfest að umrædd viðskipti og greiðslur samkvæmt þeim hafi farið fram.Þar er þess þó getið að greiðslur í fjórum tilvikum hafi farið fram nokkrueftir tilgreindan uppgjörsdag á kaupnótunum. Þannig segir í yfirlýsingunni aðgreiðsla á 3.215.967,41 Bandaríkjadal, 2.275.437,5 Bandaríkjadölum og1.964.461,04 Bandaríkjadölum hafi farið fram 26. ágúst 2008 en ekki 21. og 22.ágúst 2008. Þá segir þar að greiðsla á 8.612.708,33 Bandaríkjadölum hafi fariðfram 5. september 2008 en ekki 25. ágúst 2008. Framkemur í stefnu og yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda að greiðslur þessar hafiverið bókfærðar sem lækkun á útistandandi skuldum. Einsog rakið er í stefnu sagði stjórn stefnanda af sér 8. október 2008. Daginneftir neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhlutahafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild tilgreiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði 13. nóvember 2009. Lögum nr.161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009 sem tóku gildi 22. apríl 2009.Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II tilbráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. nóvember 2008.Fram kemur í stefnu að við það sé miðað að upphafsdagur slitameðferðarinnar ségildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember2010 lá fyrir dómsúrskurður um formlega slitameðferð stefnanda. Meðbréfi 4. janúar 2012 óskaði stefnandi eftir upplýsingum um það m.a. hvortstefndi teldi sig aðalviðtakanda eða raunverulegan viðtakanda (e. principal(s)and/or beneficial recipient) þessara greiðslna. Með bréfum af hálfu stefnda,dags. 21. febrúar og 9. mars 2012, var fyrirspurninni svarað á þann veg aðstefndi hafi selt þau skuldabréf sem um ræðir til stefnanda og tekið á mótiandvirði þeirra frá stefnanda af eigin hálfu en ekki fyrir hönd þriðja aðila(e. UBS both sold the relevant bonds to Kaupthing and recieved the proceeds ofthe same from Kaupthing on its own behalf, and not on behalf of a third party).Þar kemur þó einnig fram að stefndi hafi keypt umrædd bréf af þriðja aðila oger því haldið fram í bréfinu að stefndi hafi komið fram sem miðlari fyrir höndstefnanda í viðskiptunum. Meðbréfi 23. apríl 2012 lýsti stefnandi yfir riftun á umræddum greiðslum frá 21.,22. og 25. ágúst 2008 og krafðist endurgreiðslu á 21.377.077,75Bandaríkjadölum. Með bréfi lögmanns stefnda 30. apríl 2012 var kröfunni mótmælt. III.. Helstumálsástæður og lagarök stefnanda Stefnandirökstyður aðild sína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtækií slitameðferð. Hann bendir á að samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnunslitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr.aðfararorða og l. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöfþess ríkis sem telst vera heimaríki við slit fjármálafyrirtækis skuli gilda viðslit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald ímálum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana. Afhálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr.161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnandakrefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana viðgjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundingjaldþrotaskipti. Stefnandibyggir riftunarkröfu sína á því að greiðslur stefnanda til stefnda hafi veriðgreiddar fyrr en eðlilegt var, en slíkar greiðslur eru riftanlegar skv. 1. mgr.134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreinderu í ákvæðinu séu fyrir hendi. Ífyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi átt sér stað á síðustusex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagur við slitameðferð stefnanda sé 15.nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuldir sína við stefnda dagana 21. ágúst2008, 22. ágúst 2008 og 25. ágúst 2008 og þannig hafi greiðslurnar átt sér staðá síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að þaðtímamark sem miða beri við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegar afhendingfjármuna fari fram. Íöðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi verið inntar af hendifyrr en eðlilegt var. Stefnandi tekur fram að stefndi hafi verið rétthafi sexskuldabréfa. Fjögur þeirra hafi verið í útgáfu US48632FAB76, en þau hafi veriðmeð gjalddaga 4. október 2016. Eitt skuldabréfanna hafi verið í útgáfuUS48632GAB59 og með sama gjalddaga, þ.e. 4. október 2016. Þá hafi eittskuldabréfanna verið í útgáfu US48632FAA93 með gjalddaga 4. október 2011.Stefnandi hafi greitt stefnda skuldir sínar samkvæmt bréfunum að fullu dagana21., 22. og 25. ágúst 2008. Stefndi hafi þannig fengið kröfur sínar samkvæmtskuldabréfum í útgáfum US48632FAB76 og US48632GAB59 greiddar rúmlega átta árumfyrir gjalddaga, en kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu í útgáfu US48632FAA93greidda rúmlega þremur árum fyrir gjalddaga. Stefnandi kveður að skuld semgreidd sé fyrir gjalddaga teljist almennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegtvar í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefndiítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar ístefnanda og setti yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn tilslitameðferðar í kjölfarið. Heldur stefnandi því fram að ef ekki hefði komiðtil hinna riftanlegu greiðslna hefði stefndi aldrei fengið kröfur sínargreiddar á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta. Stefndi hefði þess í staðeignast kröfur við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferðstefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngueftir gjalddaga. Bendir stefnandi á að það raski jafnræði kröfuhafa viðslitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfuvið slitameðferðina, fái kröfur sínar greiddar að fullu. Með því hafi stefnandimismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðslur stefnanda verið til hagsbóta meðótilhlýðilegum hætti fyrir stefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Með því aðrifta greiðslunum leitast stefnandi þannig við að skapa jafnræði milli kröfuhafa.Gangi kröfur stefnanda eftir muni stefndi njóta jafns réttar á við sambærilegakröfuhafa. Íþriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslurnar hafi veriðeðlilegar eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telurstefnandi að þessi liður greinarinnar feli í sér undantekningu sem beri aðskýra þröngt, auk þess sem hann leggur áherslu á að stefndi berisönnunarbyrðina um að hún eigi við. Stefnanditekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðslurnar„hafi virst venjuleg[ar] eftir atvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðslursem þessar, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að veravenjulegar í viðskiptum milli aðila. Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddagahafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og stefnda. Afhálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt stefnandi hafi haft heimild tilþess að kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins þábreyti það því ekki að greiðslurnar eru riftanlegar. Ákvæði sem heimiliskuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðslu­heimild.Ekkisé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindangjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu134. gr. gjaldþrotalaga. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undanriftunarreglunum. Stefnanditekur fram að með þessu sé ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttursé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkanrétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrirriftunar­reglum gjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglumgjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að ölluleyti. Geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafiekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni. Stefnandibendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógildaskuldabréfin eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldirstefnanda við stefnda voru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingönguað því að hnekkja greiðslunum sjálfum og endurheimta í peningum þann hagnaðeins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræðikröfuhafa. Stefnandigetur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla semleiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafiverið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú aðhuglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftungreiðslunnar. Stefnanditelur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðslur skuldanna þremur ogátta árum fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg[ar] eftir atvikum“. Ekkert íviðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri ígildi og þess háttar uppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda ogstefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum,til að greiða bréfin fyrir gjalddaga þeirra. Það sé stefnda að sýna fram á aðgreiðslur skuldanna, sem óumdeilanlega hafi verið inntar af hendi fyrirgjalddaga, séu þrátt fyrir allt venjulegar eftir atvikum. Það hafi stefndi ekkigert. Stefnandikveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga.Stefnandi telur að greiðslur krafnanna dagana 21. ágúst 2008, 22. ágúst 2008 og25. ágúst 2008 hafi orðið til þess að stefndi auðgaðist sem nam 21.377.077,75USD. Stefndi hefði ekki fengið kröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnandanemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi. Stefnanditekur fram að tilhögun skuldabréfa í útgáfum með númerin US48632FAA93,US48632FAB76 og US48632GAB59 hafi verið þannig að stefnandi hafi ekki greitthöfuðstól og vexti skuldabréfa beint til endanlegra rétthafa greiðslna heldurtil fjárvörsluaðila. Fjárvörsluaðilinn hafi síðan greitt í kjölfarið samsvarandifjárhæðir til þeirra sem hafi verið rétthafar greiðslna samkvæmt skuldabréfunumog tengdum samningum. Samkvæmt fyrirkomulaginu hafi greiðslur stefnanda afskuldabréfinu átt að fara til stefnda með viðkomu hjá fjárvörsluaðilanum semmillilið. Stefnandibyggir á því að jafnvel þótt litið yrði svo á að stefnandi og stefndi hafiþannig ekki verið í beinu skuldarsambandi breyti það því ekki að stefnandi hafigreitt þær greiðslur, sem krafist sé riftunar á, beint til stefnda. Þegargreiðslurnar hafi átt sér stað hafi stefndi fellt niður þá kröfu sem hann hafiátt vegna áðurnefndra skuldabréfa og stefnandi lækkað sömuleiðis útistandandiskuldir sínar. Endanleg niðurstaða hafi orðið sú að krafa sem stefndi áttivegna skuldabréfanna hafi verið greidd. Stefndi hafi fengið greidda peningabeint frá stefnanda og sé því óumdeilanlega sá sem hafði hag af hinniriftanlegu ráðstöfun. Íþessu sambandi áréttar stefnandi að riftunarreglum gjaldþrotalaganna sé ekkiætlað að ógilda samnings- eða skuldasambönd aðila. Riftun samkvæmt 134. gr.laganna beinist þannig ekki endilega að þeim sem hafi verið samningsaðiliþrotamanns. Riftuninni sé beint að sjálfri greiðslunni, burt séð frá því íhvaða formi hún var og burt séð frá því hvort og þá hvaða grundvöllur lá henniað baki. Riftunin beinist að því að endurheimta greiðslur stefnanda semóumdeilanlega hafi farið til stefnda, jafnvel þótt formlegt samningssambandstefnda hafi verið við fjárvörsluaðila. Stefnandikrefst dráttarvaxta af allri endurgreiðslukröfunni frá og með mánuði eftir aðstefnda var sent kröfubréf, dags. 23. apríl 2012. Stefnandi kveður kröfuna eigasér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá reisirhann málskostnaðarkröfu sína á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. 2. Helstumálsástæður og lagarök stefnda Stefndi reisirsýknukröfu sína á ýmsum málsástæðum. Rauði þráðurinn í málsvörn stefnda eru þóröksemdir er lúta að því að kaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfifeli ekki í sér greiðslu til stefnda sem kröfuhafa fyrir gjalddaga eins ogáskilið sé í 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Komistdómurinn eftir sem áður að þeirri niðurstöðu að fella megi slík endurkaup undirákvæðið er á því byggt af hálfu stefnda að þau virðist venjuleg eftir atvikum.Samkvæmt ákvæðinu leiði það til þess að stefnandi geti ekki borið það fyrirsig. Verður nú nánari grein gerð fyrir röksemdum stefnda sem að þessu lúta. Stefndileggur áherslu á það að um viðskipti stefnanda og stefnda gildi lög NewYork-ríkis í samræmi við ákvæði þar um í skuldabréfasamningi stefnanda og DBTCAsem og í útgáfulýsingu. Bendir stefndi sérstaklega á að í þessum gögnum séfjallað berum orðum um endurkaup útgefanda á hlutdeildum sem og skuldarsambandaðila og skuldaniðurfellingar eftir endurkaup. Stefndi vísar einnig í þessusambandi til niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 398/2011, sem taki tilskuldabréfaútgáfu samkvæmt sama verðviðauka og hér er til umfjöllunar. Þar hafistefnandi sjálfur haldið því fram að New York-réttur gilti um þá allsherjarskuldabréfaútgáfu. Stefndibendir á að það sé stefnanda að sýna fram á efni þessa erlenda réttar en þaðhafi hann ekki gert. Stefndi kveðst hins vegar hafa sýnt fram á hverjar þærreglur eru samkvæmt New York-rétti sem áhrif geti haft á sakarefni málsins,meðal annars með framlagðri álitsgerð Dr. Schwarz, en hann er lagaprófessor viðYale háskóla. Auk þess hafi fjölmargir dómar frá ýmsum ríkjum BandaríkjaNorður-Ameríku verið lagðir fram, sem og ákvæði greinar 3-604 a) í UniformCommercial Code (UCC) sem tekur til afléttingar á skuld samkvæmt hlutdeild ískuldabréfi. Eftir sem áður telur stefndi að sýkna beri hann af öllum kröfumstefnanda á þeim grunni að málsástæður stefnanda séu rangar og ósannaðar að NewYork-rétti samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Tilstuðnings því að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfunumgeti ekki hafa falið í sér greiðslu á skuld vísar stefndi meðal annars til þessað ekki er um hefðbundið skuldabréf að ræða í skilningi íslensks réttar.Útgefandi sé ekki beinn skuldari gagnvart eiganda hlutdeildar í slíkuskuldabréfi. Þvert á móti sé skuldarsamband útgefanda við eigandaallsherjarskuldabréfsins, sem í þessu tilviki sé DBTCA fyrir hönd Cede &Co. Vísar stefndi í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 398/2011sem fyrr er getið. Þar sem ekkert skuldasamband hafi verið milli aðila málsinsheldur stefndi því fram að greiðsla stefnanda til stefnda geti ekki hafa veriðgreiðsla á skuld. Stefndibyggir einnig á því að samkvæmt skýrum ákvæðum greinar 3.9 og 10.9 ífjárvörslusamningi stefnanda við DBTCA og ákvæði 3-604 a) í UCC geti stefndiekki fellt niður skuld sem reist er á allsherjarskuldabréfi nema með atbeinahandhafa þess, þ.e. DBTCA. Við endurkaup á hlutdeild í slíku bréfi falli skuldinþví ekki niður sjálfkrafa. Eina leiðin til að fella slíka skuld niður í kjölfarendurkaupa sé að útgefandinn óski sérstaklega eftir því og afhendihlutdeildina, eins og fram komi í fyrrgreindri álitsgerð Dr. Schwarz. Hafistefndi ekki gert það eigi niðurfelling skuldar sér ekki stað. Í álitsgerðinnisé á það bent að ákvæði útgáfulýsingar og fyrrgreind ákvæðifjárvörslusamningsins yrðu marklaus með öllu ef hlutdeildir féllu sjálfkrafaniður við endurkaup. Tekur stefndi fram að regla samkvæmt íslenskum rétti umsjálfkrafa niðurfellingu skuldar vegna samruna réttinda og skyldna eigi þvíekki við í þessu máli. Stefndibendir á að allsherjarskuldabréfið sjálft hafi ekki gengið kaupum og sölu. Þarsem framsal hlutdeilda í því hafi heldur ekki þau réttaráhrif að skuld falliniður samkvæmt allsherjarskuldabréfinu geti eigendaskipti á hlutdeildum ekkifalið í sér greiðslu skuldar fyrir gjalddaga. Gjalddagiallsherjarskuldabréfsins sé þannig málinu óviðkomandi. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi ekki fært sönnur á það að óskað hafi verið eftirþví að skuldin yrði felld niður. Því geti DBTCA ekki hafa fellt niður skuldvegna viðskiptanna. Þá mótmælir stefndi því sem ósönnuðu og þýðingarlausu aðendurkaup hafi verið færð til bókar hjá stefnanda sjálfum til lækkunar á skuld.Þar sé um einhliða aðgerð að ræða af hálfu stefnanda sem ekki eigi sér stoð íákvæðum útgáfulýsingar eða skuldabréfasamnings. Sú aðgerð hafi enginréttaráhrif að New York-rétti. Miðaðvið framangreint telur stefndi að stefnandi hafi við viðskiptin eignasthlutdeild í allsherjarskuldabréfi sem hann var útgefandi að og að hann hafit.d. getað ákveðið að selja það að nýju. Stefnandi hafi ekki upplýst hvort hannhafi gert það en með því væri stefnandi að krefjast þess að fá ætlað tjón sitttvíbætt með riftunarmáli þessu. Stefndihafnar því að hann hafi notið sérstakrar meðferðar á kostnað annarra kröfuhafa,eins og haldið sé fram í stefnu. Stefndi mótmælir í því sambandi að hann hafiverið kröfuhafi og því eigi þetta sjónarmið ekki við. Í öðru lagi sýni fjöldiriftunarmála á borð við þetta gegn ýmsum aðilum að um hafi verið að ræðahefðbundin kaup á eignum, en ekki dulbúnar skuldauppgreiðslur til valdrakröfuhafa fyrir gjalddaga. Stefndibendir á að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991, sem málshöfðun stefnanda sé reistá, eigi einungis við innan skuldasambands, enda gildi það einungis um greiðsluskuldar, eins og þar segi. Í því felist að greiðsla verði að vera innt af henditil kröfuhafa en ekki til þriðja aðila, og að skuldin verði að lækka við greiðsluna.Eins og að framan greinir telur stefndi að hvorugt skilyrðið sé uppfyllt ímálinu. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Meðvísan til sömu röksemda telur stefndi rangt og ósannað að greitt hafi veriðfyrr en eðlilegt var, enda hafi greiðslur ekki leitt til skuldaniðurfellingar.Gjalddagar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu séu í raun álitaefninu óviðkomandi.Ekki sé hægt að halda því fram að gjalddagi allsherjarskuldabréfs skipti málief höfuðstóll þess lækki ekki við ætlaða skuldauppgreiðslu. Aðþessu frágengnu reisir stefndi sýknukröfu sína á því að viðskipti þessi hafivirst venjuleg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.Stefndi vísar til fjölmargra atriða þessu til stuðnings. Fyrir það fyrstaleggur hann áherslu á að útgáfulýsing og fjárvörslusamningur hafi gert ráðfyrir að útgefandi gæti keypt hlutdeildir á frjálsum markaði, af hverjum sem erog á hvaða verði sem er. Þegar af þeirri ástæðu telur stefndi að viðskiptinhafi virst venjuleg. Þá hafi þau verið hefðbundin og lögmæt eigendaskipti áhlutdeildum. Aðilar hafi verið viljugir til að eiga í viðskiptum og þau hafiátt sér stað á markaðsvirði. Stefndivísar einnig til þess að kaupverð hlutdeildanna hafi verið lægra en fjárhæðskuldar og því geti kröfuhafi ekki hafa vitað eða mátt vita að um greiðsluskuldar væri að ræða. Þá hafi málsatvik öll verið afar venjuleg. Um hafi veriðað ræða frjáls viðskipti á milli viljugra aðila á markaðsvirði. Öll viðskiptinhafi verið eðlislík og hafi þeim verið lokið hratt og örugglega. Hver og einviðskipti hafi verið af dæmigerðri stærð fyrir viðskipti af þessu tagi. Öllviðskiptin hafi átt sér stað í beinu kjölfari af því að FME upplýsti aðstefnandi hefði staðist álagspróf 14. ágúst 2008. Stefndibendir á að tilgangur 134. gr. laga nr. 21/1991 sé að koma í veg fyrir mismununkröfuhafa með greiðslum fyrir gjalddaga, sem eigi sér stað rétt fyrir þrot ogeru gerðar í slæmri trú af skuldaranum og/eða með óvenjulegum hætti, til þessað hygla völdum kröfuhöfum. Þetta eigi ekki við um þessi viðskipti sem eins ogáður segir voru eins venjuleg og viðskipti af þessu tagi geti orðið. Stefndibætir við í þessu sambandi að viðskiptin hafi verið í samræmi við almenna ogyfirlýsta stefnu stefnanda um endurkaup skuldahlutdeilda. Þá hafi þau verið ísamræmi við sérstök fyrirmæli stefnanda til stefnda um endurkaup slíkrahlutdeilda. Jafnframt hafi þau verið smávægileg miðað við umfang slíkraviðskipta og hafi ekki beinst sérstaklega að því að veita honum sérmeðferð.Bendir stefndi á að stefnandi hafi þannig höfðað um 50 sambærileg riftunarmálfyrir íslenskum dómstólum og sé samanlögð stefnufjárhæð 180 milljarðar krónafyrir um hálfs árs tímabil á árinu 2008. Stefndivísar jafnframt til þess að stefnandi hafi ekki haft neina ástæðu til að hyglahonum sérstaklega, enda engin ástæða til að hygla einstökum hlutdeildareigendumsem stefnandi þekkti engin deili á. Stefnandi hafi einfaldlega haft áhuga á þvíað kaupa umræddar eignir þar sem hann hafi séð hag sínum borgið með því. Þáhafi hann greitt markaðsverð fyrir hlutina og engu hafi skipt hver seljandinnvar. Stefndibendir að auki á að viðskiptin sem um ræðir hafi verið brot afheildarhöfuðstólsfjárhæð skuldabréfaútgáfunnar. Þá séu þau lítill hlutiendurkaupa stefnanda á hlutdeildum í útgáfunni. Stefndi kveður þau einnig hafaverið lítinn hluta af heildarveltu skuldabréfaviðskipta stefnanda, auk þess semþau hafi verið lítill hluti af heildarveltu viðskipta með íslenskbankaskuldabréf hjá stefnda. Í því sambandi tekur stefndi meðal annars fram að samanlagtkaupverð allra sex viðskiptanna hafi einungis verið um 1% af heildarveltuviðskipta með íslensk bankaskuldabréf á fyrstu þremur ársfjórðungum ársins 2008og 2% af heildarveltu viðskipta með skuldagerninga stefnanda hjá stefnda á samatímabili. Hver og ein viðskipti hafi þannig verið óveruleg og smávægileg á allamælikvarða. Tilstuðnings því að viðskiptin hafi virst venjuleg eftir atvikum bendir stefndieinnig á að endurkaup útgefanda á skuldabréfum séu mjög algeng á alþjóðlegumfjármálamörkuðum. Því til sönnunar hefur stefndi lagt fram ýmis gögn þar semfjallað er um slík endurkaup. Þá hafi þau verið mjög algeng hjá öðrum íslenskumfjármálastofnunum. Staðhæfir stefndi í þessu sambandi að heildarendurkaupíslensku bankanna á eigin skuldum á þremur fyrstu ársfjórðungum ársins 2008hafi numið 3% af höfuðstólsvirði heildarumfangs endurkaupa útgefanda í Evrópu,Miðausturlöndum og Afríku, sem hafi numið a.m.k. 5.519 milljónum USD. Þettasýni að útgefandi sé eins og hver annar áhugasamur kaupandi að skuldabréfum eðahlutdeildum í allsherjarskuldabréfi. Það veki engar grunsemdir um brot gegnjafnræði kröfuhafa þó að útgefandi hafi áhuga á að kaupa eigin skuldir. Stefnditekur í þessu sambandi fram að það geti verið mjög arðbært fyrir útgefanda aðstunda slík viðskipti. Bendir stefndi á að það hafi einmitt verið mat stefnandaá þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað að það væri hagstætt fyrir bankann aðkaupa hlut í skuldabréfum sem hann hafði gefið út, sbr. fundargerð stjórnarstefnanda, dags. 25. til 26. september 2008. Þá hafi Deutsche Bank ráðlagtstefnanda að nota umtalsvert af lausu fé á árinu 2008 til að kaupa eiginskuldabréf, þar sem það væri bankanum hagfellt við erfiðar markaðsaðstæður. Stefndibyggir einnig á því að stefnandi hafi virst gjaldfær þegar viðskiptin áttu sérstað. Kaupverðið hafi t.d. gefið eitt og sér til kynna að svo væri. Bendirstefndi m.a. á að í dag sé algengt kaupverð skuldabréfa á hendur stefnanda um5% af nafnvirði. Í því felist væntingar um endurheimtur úr slitum bankans.Kaupverðið í hinum umdeildu viðskiptum hafi hins vegar verið lítillega undirnafnverði. Það gefi engan veginn til kynna að aðilar hafi talið bankannógjaldfæran. Jafnframt hafi hættumerki um íslenska bankakerfið ekki verið orðinsýnileg fyrr en í lok september 2008 og vísar um það til dómaframkvæmdar. Þessutil stuðnings vísar stefndi einnig til opinberra upplýsinga um fjárhagsstöðustefnanda á þessum tíma. Ófært sé hins vegar að taka mið af innanhússskjölumbankans þegar afstaða sé tekin til þess hvort viðskipti hafi virst venjulegfyrir þriðja aðila. Bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hafiá tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni stefnanda. Hafi stefndi enga ástæðuhaft til að ætla annað en að upplýsingar um gjaldfærni bankans væru réttar.Bendir stefndi meðal annars á að samkvæmt afkomutilkynningu 31. júlí 2008 hafihagnaður bankans eftir skatta numið 34,1 milljarði króna og tryggt lausafénumið 991 milljarði króna, sem hafi nægt til að greiða allar útistandandiskuldbindingar til meira en 360 daga. Samkvæmt þessu hafi ekki verið útlitfyrir ógjaldfærni stefnanda þegar viðskiptin áttu sér stað um þremur vikumsíðar. Skuldatryggingarálag hafi gefið það sama til kynna, en marktæk hækkunhafi ekki orðið á álaginu fyrr en eftir tilraun til þjóðnýtingar Glitnis snemmaí október 2008. Stefndi vísar til fleiri gagna þessu til stuðnings svo semniðurstöðu álagsprófs Fjármálaeftirlitsins í ágúst 2008, auk þess semstjórnmála- og embættismenn hafi lýst því ítrekað yfir að íslensku bankarnirværu gjaldfærir. Einnig hafi lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækja gefið það samatil kynna. Undir rekstri málsins hefur stefndi einnig lagt fram gögn sem hanntelur vera til marks um að stefndi hafi sjálfur metið stefnanda gjaldfæran áþeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Stefndimótmælir jafnframt endurgreiðslukröfu stefnanda á grundvelli 142. gr. laga nr.21/1991, meðal annars á þeim gruni að upphæð þeirrar kröfu geti aldrei numiðhærri fjárhæð en tjóni slitabúsins vegna viðskiptanna. Stefndi telur stefnanda ekkihafa orðið fyrir neinu tjóni vegna þeirra. Stefndi telur að íslensku bankarnirhafi allt eins getað hagnast á skuldabréfaendurkaupum, a.m.k. tímabundið, ogvísar þá til þess að stefnandi hefði getað selt hina keyptu hluti á sambærilegueða hærra verði eftir að viðskiptin áttu sér stað. Ekkert orsakasamband sé þvíá milli viðskiptanna og ætlaðs tjóns. Óeðlilegt væri að stefndi bæri allaábyrgð á eigin ákvörðunum stefnanda um ráðstöfun hlutdeildanna eftirendurkaupin. Hafi stefnanda verið mögulegt að endurselja hlutina með þessumkjörum fram að falli bankans hafi hann ekki sinnt skyldu sinni samkvæmtalmennum reglum til tjónstakmörkunar. Þá hafi stefnandi allt eins getað hafaveðsett hlutina, notað þá í endurhverfum viðskiptum eða hagnast á þeim með öðrumhætti sem stefnda sé ekki kunnugt um. Íþessu sambandi vísar stefndi jafnframt til þess að skuld samkvæmtallsherjarskuldabréfinu sé útistandandi í heild sinni. Hafi engin niðurfellingátt sér stað sé jafnræði kröfuhafa ekki raskað og ekkert tjón hafi orðið. Ígreinargerð heldur stefndi því einnig fram að sýkna beri hann á grundvelliaðildarskorts. Því til stuðnings vísar stefndi til þess í fyrsta lagi að hannhafi ekki verið kröfuhafi stefnanda og greiðslurnar hafi því ekki veriðskuldagreiðslur. Því geti stefndi ekki verið réttur aðili að málinu. Í öðrulagi sé það skuldaniðurfellingin sem raski jafnræði kröfuhafa en ekkiframsalsgerningur, sem leiði ekki til niðurfellingar. Í þriðja lagi hafi ekkiverið færðar sönnur á að stefndi hafi nokkurn tíma verið skráður eigandi hinnaseldu hlutdeilda hjá DTC, nema í einu tilviki þar sem stefndi kom fram semseljandi. Í fjórða lagi hafi endanlegir móttakendur greiðslna verið þriðjuaðilar í öllum viðskiptunum nema í einum. Áréttar stefndi í þessu sambandi að viðskiptinhafi farið fram með þessum hætti að fyrirmælum stefnanda, en hann hafi beðiðstefnda sérstaklega að afla hlutdeilda á tilteknu verði frá þriðju aðilum. Þvísé ljóst að stefndi hafi verið milligönguaðili í öllum tilvikum nema einu milliviljugs kaupanda og viljugs seljanda. Stefndikrefst einnig sýknu á grundvelli 145. gr. laga nr. 21/1991 í stefnu. Að hansmati væri það bersýnilega ósanngjarnt ef hann yrði látinn bera fulla ábyrgð áviðskiptunum þó að stefnandi hafi sjálfur gefið fyrirmæli um að miðlaviðskiptunum með hlutdeildir frá þriðju aðilum og hann hafi einungis móttekiðsmávægilegar greiðslur. Eðlilegast sé að fella áhættuna af kaupunum á stefnandasjálfan, sem hafi búið yfir öllum upplýsingum um eigin fjárhagsstöðu, vitaðallt um ástæður kaupanna og beðið stefnda að hafa samband við þriðju aðilavegna viðskiptanna. Þá leggur stefndi áherslu á að viðskiptin hafi gerstafskaplega hratt og virst vera venjuleg. Ómögulegt hafi verið fyrir stefnda aðgera sér grein fyrir því að ráðstafanirnar kynnu að vera riftanlegar. Stefndistyður þrautavarakröfu sína um lækkun einnig við 145. gr. laga nr. 21/1991 ogvísar henni til stuðnings til sömu málsástæðna og að framan greinir. Stefndimótmælir því einnig að krafa stefnanda geti borið dráttarvexti samkvæmt III.kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Telur stefndi að erlendurréttur gildi um vexti, enda gildi erlendur réttur um beitingu þeirra samningasem um ræði. Vísar stefndi í þessu sambandi til 3. gr. og 12. gr. laga nr.43/2000 og framangreindra málsástæðna og lagaraka. Af þessari ástæðu og meðvísan til c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga telur hann að erlend lög gildi aðþessu leyti. Þá vísar hann einnig til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr.9‒12/2012 þessu til stuðnings. Að auki sé engin lagaheimild til að greiðaíslenska dráttarvexti af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt. Enn fremur mótmælirstefndi upphafsdegi dráttarvaxta. Kveður hann upphafsdag þeirra aldrei getamiðast við fyrra tímamark en dagsetningu dómsuppkvaðningar, enda hafi stefndialdrei getað vitað að stefnandi ætti kröfu á hendur honum fyrr en þá. Stefndistyður málskostnaðarkröfu sína við 130. gr. laga nr. 91/1991. Viðaðalmeðferð málsins vísaði stefndi einnig til þess að gögn sem hann hefði aflaðfrá Euroclear sýni að fjórar af þeim greiðslum sem málið snýst um hafi ekkifarið fram á þeim dögum sem riftunarkrafa stefnanda tilgreini. Þannig hafiengin greiðsla að fjárhæð 3.215.967,41 USD átt sér stað 21. ágúst 2008, engingreiðsla að fjárhæð 2.275.437,50 USD eða að fjárhæð 1.964.461,04 USD hafi áttsér stað 22. ágúst 2008 og að lokum hafi engin greiðsla að fjárhæð 8.612.708,33USD átt sér stað 25. ágúst 2008. Aðrar greiðslur séu hins vegar réttilegatilgreindar í dómkröfum stefnanda. IV Einsog rakið hefur verið greiddi stefnandi stefnda samtals 21.377.077,75Bandaríkjadollara með sex greiðslum sem fram fóru seinni hluta ágústmánaðar2008. Gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu ber ekki að öllu leyti saman umhvenær þessar greiðslur voru inntar af hendi. Kaupnótur sem stefnandi hefurlagt fram um einstakar greiðslur tilgreina uppgjörsdaga (e. Settlement date)sem stefnandi leggur til grundvallar í kröfugerð sinni um riftun þessaragreiðslna. Þessar kaupnótur bera með sér að viðskiptin hafi farið í gegnumuppgjörskerfið Euroclear. Samkvæmt upplýsingum frá Euroclear Bank, sem stefndihefur lagt fram í máli þessu, fóru fjórar af þessum greiðslum fram nokkrumdögum eftir tilgreindan uppgjörsdag í framlögðum kaupnótum. Ímálinu liggja fyrir skilmálar og skilyrði um notkun Euroclear frá nóvember2006. Þar er er gert ráð fyrir að Euroclear Bank sendi þátttakendum í greiðslu-og uppgjörskerfinu yfirlit samkvæmt nánar tilgreindum verklagsreglum og að hverþátttakandi beri ábyrgð á því að bera yfirlitið saman við eigið bókhald og látavita ef hann verður var við skekkju í yfirlitinu. Í skilmálunum kemur fram aðberist ekki leiðrétting innan 30 daga frá því að tekið er á móti yfirliti skulilitið svo á að þátttakandinn sé samþykkur yfirlitinu. Stefnandi bar því ekkivið í aðalmeðferð að bankinn hefði ekki fengið yfirlit frá Euroclear Bank þarsem þessara viðskipta var getið. Eins og málið liggur fyrir dóminum þykir réttað leggja til grundvallar þær upplýsingar sem stafa frá uppgjörsaðila umdagsetningar greiðslnanna. Framangreindarupplýsingar úr uppgjörskerfi Euroclear staðfesta eftir sem áður að sexgreiðslur, samtals að fjárhæð 21.377.077,75 Bandaríkjadalir, voru inntar afhendi til stefnda sem endurgjald fyrir hluti í allsherjarskuldabréfunumUS48632FAB76, US48632GAB59 og US48632FAA93. Þessir hlutir voru samstundismillifærðir af Euroclear-reikningi stefnda yfir á Euroclear-reikning stefnanda.Greiðslur þessar eru allar sömu fjárhæðar og fram koma í dómkröfum stefnanda ogeiga sér stað á uppgjörsdegi eða örfáum dögum síðar. Ljóst má vera af kröfugerðog málatilbúnaði stefnanda hvaða greiðslur þetta eru sem krafist er riftunar á.Röng tilgreining á dagsetningu greiðslna í kröfugerð, sem tók mið aftilgreindum uppgjörsdögum á kaupnótum stefnanda, hefur í þessu ljósi engaþýðingu fyrir úrlausn málsins. Þaðer ágreiningslaust að stefndi átti í þessum viðskiptum við stefnanda og varmóttakandi þeirra greiðslna sem stefnandi innti af hendi fyrir þá hluti sem umræðir. Stefndi ber í stefnu meðal annars við aðildarskorti þar sem hann hafieinungis haft milligöngu um viðskiptin fyrir þriðja aðila sem hann hefur ekkiupplýst hver er. Á stefnda hvílir að færa sönnur á að hann hafi komið þannigfram í viðskiptunum gagnvart stefnanda að ekki sé unnt að beina kröfu um riftungreiðslnanna að honum. Ekkiliggja fyrir önnur gögn um þátt stefnda í viðskiptunum en fyrrgreindarkaupnótur og upplýsingar úr uppgjörskerfi Euroclear. Samkvæmt þeim virðiststefndi hafa a.m.k. í þremur tilvikum fengið hluti í umræddum skuldabréfummillifærða af Euroclear-reikningi óþekkts aðila yfir á sinn reikning í kerfinugegn greiðslu á nánar tilgreindum fjárhæðum áður en hlutirnir voru millifærðiryfir á reikning stefnanda gegn þeim greiðslum sem stefnandi krefst nú riftunará. Á það við um færslur 26. ágúst 2008 með hluti í US48632FAB76 að nafnverðiannars vegar 2.590.000 og hins vegar 4.255.000 Bandaríkjadalir, sem og færslu22. ágúst 2008 með hlut í US48632GAB59 að nafnverði 2.000.000 Bandaríkjadalir.Í tveimur tilvikum eru hlutirnir hins vegar millifærðir af Euroclear-reikningióþekkts aðila yfir á reikning stefnda en án greiðslu. Á það annars vegar við umfærslu 25. ágúst 2008 með hlut að nafnverði 3.000.000 Bandaríkjadalir íUS48632FAB76, en sami hlutur virðist millifærður daginn eftir á reikningstefnanda. Hins vegar er um að ræða færslu 4. september 2008 þar sem hlutur aðnafnvirði 13.750.000 Bandaríkjadalir í skuldabréfinu US48632FAA93 ermillifærður af reikningi óþekkts þriðja aðila yfir á reikning stefnda. Hluturað nafnverði 10 milljónir Bandaríkjadala í sama skuldabréfi er daginn eftirmillifærður yfir á reikning stefnanda. Í einu tilviki er ekki að sjá að neinarmillifærslur hafi átt sér stað í uppgjörskerfinu áður en hluturinn varmillifærður yfir á reikning stefnanda. Á það við um viðskipti 21. ágúst 2008 áhlut að nafnvirði 5 milljónir Bandaríkjadollara í skuldabréfinu US48632FAB76. Samkvæmtþessum gögnum seldi stefndi stefnanda umrædda hluti í framangreindumallsherjarskuldabréfum a.m.k. í þremur tilvikum fyrir lítillega hærra verð enstefndi keypti þá af óþekktum þriðja aðila. Ekki liggur þó annað fyrir en aðstefndi hafi í þessum tilvikum greitt fyrir hlutina af eigin fé og að þeir hafiverið færðir á Euroclear-reikning hans áður en stefnandi innti þær greiðslur afhendi sem krafist er riftunar á gegn afhendingu hlutanna. Með þessu hefurstefndi ekki fært sönnur á að hann hafi einungis haft milligöngu um viðskiptinsem verðbréfamiðlari fyrir þriðja aðila, er leiði til þess að hann geti ekkiátt aðild að máli þessu sem riftunarþoli. Stefnandikrefst riftunar á umræddum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991.Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki ersýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Ákvæði134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laga nr. 21/1991 sem fjallar um riftunráðstafana þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar ásíðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyrifyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetuþrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.Stefnandi byggir á því að greiðslurnar sem krafist er riftunar á hafi falið ísér greiðslu á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagurvið slitin er eins og áður segir 15. nóvember 2008 og því ljóst að greiðslurnarsem um ræðir fóru fram á síðustu sex mánuðum fyrir þann dag. Aðila greinir hinsvegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með þeim hafi stefnandi greitt skuldfyrr en eðlilegt var og ef svo er hvort þær hafi virst venjulegar eftiratvikum. Stefnandivar skuldari samkvæmt þeim allsherjarskuldabréfum sem umræddir hlutir, erstefnandi keypti af stefnda, tilheyrðu. Ekki verður af framlögðum skjölum ráðiðað eigendur hluta í þeim allsherjarskuldabréfum sem um ræðir hafi átt kröfu áhendur handhafa þeirra eða umsjónaraðila greiðslna, hvort sem það eru DTC, Cede& Co eða DBTCA, eða á hendur einstakra þátttakenda í DTC, nema að stefnandihefði áður innt af hendi greiðslur samkvæmt bréfunum. Í útgáfulýsingu segir tilað mynda að útgefandi beri ábyrgð á greiðslu höfuðstóls og vaxta til DTC, en aðDTC beri ábyrgð á „úthlutun slíkra greiðslna til beinna þátttakenda“ í hinurafræna eignaskráningarkerfi og að þátttakendurnir beri síðan ábyrgð á„úthlutun“ (e. disbursement) greiðslnanna til raunverulegra eigenda. Þá segir ígrein 3.10 í skuldabréfasamningnum milli stefnanda og DBTCA að ekkert ísamningnum verði túlkað á þá leið að umsjónaraðila greiðslna beri skylda til aðinna af hendi einhverja greiðslu til eiganda skuldabréfs áður en greiðsla hafiborist frá stefnanda. Samkvæmt framansögðu skyldu greiðslur stefnanda á grunniallsherjarskuldabréfanna renna til raunverulegra eigenda (e. Beneficial Owners)fyrir milligöngu fyrrgreindra aðila. Einsog rakið hefur verið tekur 134. gr. laga nr. 21/1991 einungis til þess þegarskuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst aðstefnandi var í skuld á grundvelli fyrrgreindra skuldabréfa þegar greiðslurnarvoru inntar af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar aðraunverulegir eigendur (e. Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átthlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á sama grunni. Við þær aðstæðursem hér eru uppi þykir ekki skipta máli við túlkun 134. gr. laga nr. 21/1991 þóað milligönguaðili hafi einn átt rétt á því að hafa uppi kröfu á grunniskuldabréfanna á hendur stefnanda í þágu eigenda kröfuréttindanna. Dómurinnfær ekki séð að í niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011, eða ísíðari dómum réttarins um hliðstæð efni, sé dregin upp önnur mynd afréttarsambandi aðila en að framan greinir. Þar var einungis fallist á þániðurstöðu héraðsdóms að DBTCA hefði sem vörsluaðila verið rétt að hafa uppikröfu við slit stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfi, en að einstakaeigendur að hlutum í því (e. Beneficial Owner) brysti heimild til að gera kröfuá grundvelli þess fyrir sitt leyti. Eins og ráðið verður af dóminum átti þessiniðurstaða sér stoð í fyrirmælum skuldabréfasamningsins frá 12. apríl 2006.Ekki verður hins vegar séð að rétturinn hafi byggt á þeirri forsendu héraðsdómsað raunverulegir eigendur ættu ekki kröfurétt á hendur útgefanda skuldabréfsins. Verðurþví næst hugað að því hvort þær greiðslur sem inntar voru af hendi af stefnandatil stefnda geti talist greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991sem farið hafi fram fyrr en eðlilegt var. Ekki er ástæða til þess að skýrafyrrgreint ákvæði svo þröngt að það taki einungis til greiðslna sem fela meðskýrum hætti í sér efndir á skuldbindingu skuldarans. Þannig hefur í dómumHæstaréttar Íslands í málum nr. 162 og 163/2010, sem í dómum réttarins í málumnr. 702/2011 og nr. 545/2013, verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðslavegna kaupa útgefanda á kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum felií sér greiðslu skuldar í þessari merkingu, enda falli krafan þá niður samkvæmtmeginreglu kröfuréttar þar eð réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á þaðjafnvel við þó að greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en semnemur lækkun á skuldbindingu útgefandans. Í þvímáli sem hér er til úrlausnar horfir svo við að samkvæmt skýrum fyrirmælum íútgáfulýsingu og skuldabréfasamningi giltu ekki íslensk lög um viðskipti meðhlutdeild í allsherjarskuldabréfi sem gefið er út á þeim grundvelli, heldur lögNew York-ríkis. Í þessum skjölum voru ákvæði er tóku til endurkaupa stefnanda áhlutum í allsherjarskuldabréfunum. Þar er vikið að réttaráhrifum slíkraviðskipta og því lýst að stefnandi geti í kjölfar þeirra ákveðið að eigaskuldabréfið áfram, selja það eða skila því inn til vörsluaðilaallsherjarskuldabréfsins til ógildingar. Þá er því lýst í grein 3.9 ískuldabréfasamningi stefnanda og DBTCA að síðarnefnda aðilanum beri að fella úrgildi þau skuldabréf sem útgefandi afhendir honum til ógildingar. Takaverður mið af löggjöf New York-ríkis við túlkun þessara samningsákvæða. Þegarlitið er til þeirra gagna sem lögð hafa verið fram um það efni virðist sem þargildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfafalli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.Orðalag útgáfulýsingarinnar og skuldabréfasamningsins sem vísað hefur verið tilgefur tilefni til að álykta að útgefandi allsherjarskuldabréfs teljist eigandiþeirra hlutdeildar í bréfinu sem hann aflar á frjálsum markaði og eigi að njótaréttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðilaallsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð semnemur nafnverði hlutdeildarinnar. Beiðni þess efnis var því nauðsynleg til þessað endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfunum gengi tillækkunar á skuld hans. Að þessu leyti eru aðstæður aðrar en í þeim dómum sem aðframan greinir. Ekkert er því heldur til fyrirstöðu samkvæmt íslenskum rétti aðskuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglu kröfuréttar um aðkrafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna, en það virðisthann hafa gert með útgáfulýsingunni og skuldabréfasamningnum sem vikið hefurverið að. Ígögnum málsins er í engu getið um það að stefnandi hafi óskað eftir því viðvörsluaðila allsherjarskuldabréfanna að skuldbindingar stefnanda yrðu felldarniður í kjölfar þeirra viðskipta sem eru tilefni málshöfðunar stefnanda. Íbókun stefnanda 19. desember 2013, þar sem áskorunum stefnda í greinargerð varsvarað, kemur fram að ekki hafi verið farið fram á niðurfellingu þessaraskuldbindinga. Verður við það miðað að það hafi ekki verið gert. Miðaðvið þær forsendur sem að framan greinir liggur ekki fyrir að endurkaupstefnanda á umræddum hlutum hafi gengið til lækkunar á skuldbindingum hanssamkvæmt allsherjarskuldabréfunum. Breytir þá engu hvort stefnandi hafi sjálfurfært kaupin þannig til bókar í reikningum sínum að skuldbindingar hans lækkuðusem þessu nemur, en það er staðhæft í yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda. Þvíliggur ekki fyrir að greiðslurnar, sem stefnandi innti af hendi til stefnda semendurgjald fyrir hlutina, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegtvar þannig að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við. Þessutil viðbótar telur dómurinn að stefndi hafi fært fyrir því viðhlítandi rök aðgreiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekkiunnt að bera 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Því til stuðnings er vísaðtil þess sem fram hefur komið að þeir skilmálar sem giltu um viðskipti meðskuldabréfin gerðu ráð fyrir því að stefnandi gæti keypt þau á frjálsum markaðimeðal annars í því skyni að lækka skuldbindingar sínar. Stefnandi áttifrumkvæði að því um miðjan ágúst 2008 að fá stefnda til að afla hluta í eiginskuldabréfum á frjálsum markaði sem stefnandi hugðist kaupa fyrir laust fébankans. Kaupverð hlutanna námu á þeim tíma 73,5% til 83,5% af nafnvirði þeirraen kaup á þessu verði gaf bankanum færi á að lækka skuldir og bókfæra muninn áendurkaupsverði og nafnverði sem hagnað. Ætla verður að það hafi verið ástæðanfyrir því að bankinn taldi að endurkaup á eigin skuldabréfum væru hagfelld einsog málum væri komið. Slík ráðstöfun gat einnig stuðlað að því aðskuldatryggingarálag á bankann lækkaði. Þessikaup virðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eiginskuldum sem ætla verður að hafi byggst á viðskiptalegum forsendum eins og rakiðhefur verið. Slík endurkaup höfðu tíðkast hjá bankanum árin 2005, 2006 og 2007en fóru vaxandi milli ára. Þannig námu þau um 35 milljónum evra að nafnverðiárið 2005, um 120 milljónum evra árið 2006 og um 170 milljónum evra árið 2007.Þegar bankinn féll í október 2008 hafði hann keypt eigin skuldabréf aðnafnverði tæplega 400 milljónir evra á því ári. Á þessu fjögurra ára tímabilimunu endurkaup af þessu tagi hafa farið fram í samtals 493 sjálfstæðumviðskiptum. Leiðamá líkur að því að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á árinu 2008 eigirætur að rekja til versnandi fjárhagsstöðu bankans og þverrandi tiltrúar áhonum. Ekki liggur þó fyrir að stefndi og aðrir aðilar á alþjóðlegum fjármálamarkaðihafi á þeim tíma er viðskiptin fóru fram mátt gera sér grein fyrir því aðgreiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Liggur raunar fyrir að það hafi veriðmat stefnda stuttu áður en viðskiptin áttu sér stað að meðan innlán á KaupthingEdge-reikninga væru stöðug væri ekki sjáanlegt að bankinn myndi lenda íverulegum fjármögnunarerfiðleikum. Í þessu ljósi, og þar sem endurkaup skuldafjármálastofnana virðast ekki vera óalgeng á alþjóðlegum fjármálamarkaði aukþess sem sýnt er að slík viðskipti höfðu tíðkast í þó nokkrum mæli hjástefnanda um nokkurt skeið, telur dómurinn ekki liggja fyrir að með þeimviðskiptum sem hér um ræðir hafi verið vikið svo frá því sem venjulegt geturtalist í rekstri banka á viðsjárverðum tímum að þau geti ekki hafa virst venjulegeftir atvikum. Afframangreindu leiðir að hafna verður kröfum stefnanda um að rifta þeim sexgreiðslum sem um ræðir á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Verðurstefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Íljósi niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinnfimm milljónir króna. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R Ð: Stefndi,UBS AG, er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf. Stefnandigreiði stefnda fimm milljónir króna í málskostnað.
Mál nr. 420/2003
Kærumál Vanreifun Vitni Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A sf. á hendur J til greiðslu bóta vegna tjóns af völdum bifreiðar hans var vísað frá dómi sökum þess að J hefði látið undir höfuð leggjast að tryggja sér sönnun um raunverulegt fjárhagslegt tjón sitt. Í málinu var ekki deilt um bótaskyldu J heldur eingöngu um fjárhæð tjónsins. Í Hæstarétti var tekið fram að mótmæli J við gildi þeirra gagna, sem A sf. studdi útreikninga sína um tjónið við, og aðrar fullyrðingar hans um að félagið hefði ekki sýnt fram á tjón sitt með viðhlítandi gögnum, vörðuðu efnishlið málsins og gætu ekki leitt til frávísunar þess. Ekki var fallist á að krafa sóknaraðila væri óljós eða að reifun hennar í stefnu væri annmörkum háð. Var úrskurðurinn því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. október 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur áður verið rekið dómsmál milli aðila um sama sakarefni, en því lauk með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2002, þar sem þeim hluta málsins, sem beint var að varnaraðila, var vísað frá dómi. Varnaraðili krefst að þessu nýja máli sóknaraðila verði einnig vísað frá héraðsdómi. Í meginatriðum reisir hann þá kröfu á því að sóknaraðili hafi ekki bætt úr þeim annmörkum, sem leiddu til frávísunar fyrra málsins. Mál þetta á rætur að rekja til tjóns af völdum bifreiðar varnaraðila. Í málinu er ekki ágreiningur um bótaskyldu varnaraðila heldur um fjárhæð tjónsins. Fjárhæð kröfu sóknaraðila er eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði byggð á viðgerðar- og kostnaðaráætlunum en ekki á raunverulegum viðgerðarkostnaði á því tjóni, sem bifreið varnaraðila var völd að. Í hinum kærða úrskurði er, með vísan til niðurstöðu héraðsdóms í fyrra máli aðila og þess að sóknaraðili hafi látið undir höfuð leggjast að tryggja sér sönnun um raunverulegt fjárhagslegt tjón sitt, talið að málið sé ekki enn í þeim búningi að unnt sé að fella efnisdóm á kröfu hans. Það er á forræði sóknaraðila hvaða gögn hann færir fram til þess að sanna tjón sitt. Mótmæli varnaraðila við gildi þeirra gagna, sem sóknaraðili styður útreikninga sína um tjónið við, og aðrar fullyrðingar hans um að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á tjón sitt með viðhlítandi gögnum, varða efnishlið málsins og geta ekki leitt til frávísunar þess. Verður ekki á það fallist að krafa sóknaraðila sé óljós eða að reifun hennar í stefnu sé annmörkum háð. Í stefnu tilgreinir sóknaðili ekki menn, sem hann hyggst leiða fyrir dóm til skýrslugjafar, sbr. h. lið 1. mgr 80. gr. laga nr. 91/1991, en áskilur sér rétt til að kalla til vitni eða leggja fram frekari gögn á síðari stigum málsins. Óski hann þess síðar að leiða vitni er það á forræði varnaraðila að andmæla því og úrskurðar þá héraðsdómari um hvort vitni verða leidd. Verður krafa varnaraðila um frávísun málsins samkvæmt þessu ekki tekin til greina. Með vísan til alls framangreinds verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 138/2006
Kærumál Res Judicata Litis pendens áhrif Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Hinn 20. apríl 2004 gekk úrskurður kærunefndar útboðsmála í málinu nr. 10/2004, Keflavíkurverktakar hf. gegn Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar, og var úrskurðarorðið svohljóðandi:
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2006, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Fyrir héraðsdómi beindi sóknaraðili máli þessu að Keflavíkurverktökum hf. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila fyrir Hæstarétti var nafni félagsins breytt 2. febrúar 2006 í Atafl hf. I. Samkvæmt gögnum málsins var í nóvember 2003 efnt til útboðs vegna byggingar bílakjallara á lóðinni við Laugaveg 86-94 í Reykjavík, byggingarréttar fyrir hús, sem reist yrði á kjallara þessum, og endurnýjun Laugavegar milli Snorrabrautar og Barónsstígs. Samkvæmt útboðslýsingu átti verkkaupi að vera Bílastæðasjóður Reykjavíkur að því er varðaði áðurnefndan bílakjallara, en Gatnamálastofa Reykjavíkur vegna endurnýjunar Laugavegar. Þá voru Orkuveita Reykjavíkur og Landssími Íslands hf. jafnframt verkkaupar varðandi yfirferð og endurnýjun lagna í götustæðinu. Af hálfu verkkaupa hafði Innkaupastofnun Reykjavíkur umsjón með útboðinu. Endurnýjun götunnar hafði verið hönnuð á vegum sóknaraðila og var útboðið við það miðað, en bílakjallarinn var á hinn bóginn boðinn út með þeim skilmála að verktaki myndi annast hönnun og byggingu. Byggingarréttur fyrir hús á lóðinni átti síðan að falla í hlut þess, sem samið yrði við um verkið. Forval hafði farið fram í tengslum við útboðið og var fimm byggingarfélögum, þar á meðal varnaraðila, gefinn kostur á að bjóða í verkið. Tilboðum átti að skila í síðasta lagi 20. janúar 2004 og var þá opnaður sá hluti þeirra, sem varðaði tæknilegar úrlausnir bjóðenda. Dómnefnd, sem skipuð var fulltrúum fjögurra stofnana sóknaraðila, gegndi síðan því hlutverki að leggja mat á þessar úrlausnir og gefa þeim einkunn í skriflegri umsögn. Áskilið var í útboðslýsingu að tæknileg úrlausn hvers bjóðanda næði lágmarkseinkunn hjá dómnefnd, en tækist það ekki yrði hann dæmdur úr leik og verðtilboð hans ekki opnað. Niðurstöður dómnefndar voru kynntar á fundi með bjóðendum 24. febrúar 2004 og kom þá fram að tæknilegar úrlausnir þriggja þeirra hefðu náð tilskilinni lágmarkseinkunn, en úrlausnir tveggja bjóðenda á hinn bóginn ekki. Varnaraðili var annar þessara síðastnefndu bjóðenda og bar hann þegar fram mótmæli gegn áliti dómnefndarinnar. Þeim mótmælum var hafnað og voru verðtilboð bjóðendanna þriggja opnuð í framhaldi af því. Með bréfi 27. febrúar 2004 til kærunefndar útboðsmála kærði varnaraðili ákvörðun Innkaupastofnunar Reykjavíkur að ógilda tilboð hans í framangreint verk. Krafðist hann þess að útboðið yrði ógilt með öllu og innkaupastofnuninni gert að bjóða verkið út á ný. Þá krafðist varnaraðili þess einnig að samningsgerð vegna útboðsins yrði stöðvuð þar til leyst hefði verið úr kæruefninu. Kærunefndin varð við síðastnefndri kröfu varnaraðila 6. mars 2004. Hún kvað síðan upp úrskurð 20. apríl sama ár, þar sem felld var úr gildi ákvörðun um að tilboð varnaraðila í verkið hafi verið ógilt og lagt fyrir Innkaupastofnun Reykjavíkur að „gefa öllum bjóðendum í útboðinu einkunn á ný“, auk þess sem henni var gert að greiða varnaraðila 300.000 krónur vegna kostnaðar af því að hafa uppi kæruna. Að gengnum framangreindum úrskurði mun dómnefndin hafa komið saman og aftur lagt mat á tæknilegar úrlausnir þeirra, sem boðið höfðu í verkið. Urðu niðurstöður dómnefndarinnar þær sömu og í fyrra skiptið. Varnaraðili bar aftur fram kæru til kærunefndar útboðsmála 7. maí 2004, þar sem hann krafðist þess að hin nýja einkunnagjöf yrði ógilt og Innkaupastofnun Reykjavíkur gert að skipa nýja dómnefnd. Þá krafðist varnaraðili þess jafnframt að samningsgerð vegna útboðsins yrði stöðvuð, en frá þeirri kröfu féll hann 14. sama mánaðar, þar sem þegar hafði verið gengið til samninga við einn bjóðendanna. Þess í stað krafðist varnaraðili þess að kærunefndin léti uppi álit um skaðabótaskyldu Innkaupastofnunar Reykjavíkur gagnvart honum. Úrskurður kærunefndarinnar í því máli gekk 5. ágúst 2004. Var kveðið þar á um að ákvörðun Innkaupastofnunar Reykjavíkur um að skipa ekki nýja dómnefnd hafi verið ólögmæt, svo og að hún hafi orðið skaðabótaskyld við varnaraðila vegna kostnaðar hans af undirbúningi tilboðs og þátttöku í útboðinu. Þá var stofnuninni gert að greiða varnaraðila 200.000 krónur vegna kostnaðar hans af því að hafa uppi kæruna. Varnaraðili höfðaði mál gegn sóknaraðila, Orkuveitu Reykjavíkur sf. og Landssíma Íslands hf. til heimtu skaðabóta að fjárhæð 11.654.963 krónur í samræmi við ákvæði fyrrgreinds úrskurðar kærunefndar útboðsmála um rétt hans til að fá bættan kostnað af undirbúningi tilboðs og þátttöku í útboði. Þá krafðist varnaraðili þess jafnframt að sóknaraðila yrði gert að greiða sér samtals 500.000 krónur vegna ákvæða úrskurða kærunefndarinnar um málskostnað. Síðastgreindri kröfu var vísað frá með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2005, þar sem sóknaraðili og aðrir stefndu í málinu voru að öðru leyti sýknaðir af kröfum varnaraðila. Var niðurstaðan um sýknu þeirra reist á því að tilboð varnaraðila í verkið hafi verið í slíku ósamræmi við útboðsskilmála að það yrði að teljast hafa verið ógilt frá upphafi. Varnaraðili áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar 2. janúar 2006. Eftir að varnaraðili hafði upphaflega höfðað framangreint mál höfðaði sóknaraðili mál þetta gegn honum 24. nóvember 2004. Dómkrafa sóknaraðila í málinu var sú að felldur yrði úr gildi úrskurður kærunefndar útboðsmála 20. apríl 2004, þar sem ákvörðun um að tilboð varnaraðila hafi verið ógilt var felld úr gildi. Í greinargerð, sem lögð var fram á dómþingi 13. janúar 2005, krafðist varnaraðili þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að hann yrði sýknaður af kröfu sóknaraðila. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki annað ráðið en að mál þetta hafi verið látið hvíla þar til áðurnefndur dómur frá 11. október 2005 hafði gengið, en það var tekið til munnlegs málflutnings um frávísunarkröfu varnaraðila 10. febrúar 2006. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi að öðru leyti en varðandi ákvæði úrskurðar kærunefndar útboðsmála 20. apríl 2004 um skyldu sóknaraðila til að bæta varnaraðila kostnað af því að hafa uppi kæru til nefndarinnar. II. Dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2005 í máli því, sem varnaraðili höfðaði gegn sóknaraðila, Orkuveitu Reykjavíkur sf. og Landssíma Íslands hf., var sem áður greinir áfrýjað til Hæstaréttar 2. janúar 2006. Því máli hefur ekki verið lokið hér fyrir dómi. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til álita að héraðsdómur í því máli hafi þau áhrif gagnvart máli þessu, sem um ræðir í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Í málatilbúnaði aðilanna er miðað við það að varnaraðili hafi höfðað mál sitt, sem lokið var í héraði með dómi 11. október 2005, áður en sóknaraðili höfðaði mál þetta. Leggja verður þetta til grundvallar, þótt fyrirliggjandi gögn beri það ekki skýrlega með sér. Í málinu, sem varnaraðili höfðaði, krafðist hann skaðabóta úr hendi sóknaraðila og þeirra, sem áttu með honum aðilasamlag, svo og greiðslu vegna kostnaðar af rekstri mála fyrir kærunefnd útboðsmála. Í máli þessu krefst sóknaraðili á hinn bóginn þess að úrskurður kærunefndarinnar frá 20. apríl 2004 verði felldur úr gildi. Samkvæmt 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 verður eftir þingfestingu máls ekki krafist dóms um þær kröfur, sem þar eru gerðar, í öðru máli, en sé svo gert skal síðara málinu vísað frá dómi. Krafa sóknaraðila í þessu máli er samkvæmt framangreindu ekki sú sama og krafan, sem varnaraðili gerir á hendur honum í sínu máli. Ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 getur því ekki átt við um mál þetta og breytir þar engu þótt sóknaraðili hafi reist vörn sína í máli varnaraðila meðal annars á þeirri málsástæðu að úrskurður kærunefndar útboðsmála frá 20. apríl 2004 hafi verið haldinn slíkum annmörkum að ógildingu hans varði. Verður sóknaraðili jafnframt talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm um kröfu sína í þessu máli án tillits til þess hvort hann verði sýknaður af kröfu varnaraðila um skaðabætur í því máli, sem nú er rekið fyrir Hæstarétti. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Atafl hf., greiði sóknaraðila, Reykjavíkurborg, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 195/2016
Kærumál Fjárslit milli hjóna Lífeyrisréttur Vanreifun Húsaleiga Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fasteign aðila hefði ekki verið metin í samræmi við þær reglur sem gildi við opinber skipti til fjárslita hjóna en K hefði engan reka gert að því að slíkt mat færi fram. Af þeim sökum var miðað við verðmat sem skiptastjóri aflaði en ekki matsgerð sem miðaði við verðlag tæpum tveimur árum síðar. Þá taldi Hæstiréttur að þegar þess væri gætt að M hefði borið allan kostnað af fasteigninni sem honum hefði enn ekki verið útlögð þótt skilyrði stæðu til þess eftir 110. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. væri sú fjárhæð sem leigan væri miðuð við í hinum kærða úrskurði hæfileg, 100.000 krónur á mánuði. Þó var talið rétt að upphaf tímabilsins miðaði við næstu mánaðarmót eftir að aðilar slitu samvistum. Þá var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að bersýnilega væri ósanngjarnt að beita helmingaskiptareglu að því er varðaði séreignarlífeyrissparnað M og kæmu þau verðmæti því ekki til skipta. Að lokum vísaði Hæstiréttur til þess að hross í eigu M hefðu ekki verið skráð og metin í samræmi við 3. mgr. 105 gr. laga nr. 20/1991 eftir reglum 17. til 23. gr. þeirra. Var því talið þótt M hefði ekki fært haldbær rök fyrir því að hrossum í hans eigu yrði haldið utan skipta, að ekki lægju fyrir í málinu víðhlítandi gögn um þá eign svo dómur yrði lagður á það. Var því þeirri kröfu K vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 7. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2016 þar sem leyst var úr nánar tilteknumágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegnahjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti ádánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við fjárslit aðila skuli viðútlagningu fasteignarinnar að [...] á [...] til varnaraðila miða innlausneignarinnar við 55.000.000 krónur. Einnig krefst sóknaraðili þess að viðfjárslitin skuli greiðsla varnaraðila til hennar vegna afnota af fyrrnefndrifasteign frá 1. apríl 2013 til 1. janúar 2016 nema 175.000 krónum á mánuði. Þákrefst hún þess að við fjárslitin skuli réttindi varnaraðila yfir séreignarlífeyrissparnaðihjá Arion banka hf. og „verðmæti sem fólgin eru í hrossum í eigu varnaraðila“koma til skipta að jöfnu. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.Þá krefst hann kærumálskostnaðar.IVarnaraðili reisir kröfu sína um frávísunmálsins frá Hæstarétti á því að málskot sóknaraðila hafi verið í ósamræmi viðreglur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um kæru til Hæstaréttar, sbr. 2.mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Til stuðnings þessu bendir varnaraðili á aðsóknaraðili hafi sent Hæstarétti gögn málsins og greinargerð föstudaginn 18.mars 2016. Varnaraðila hafi hins vegar ekki borist upplýsingar frá sóknaðila umað gögnin væru tilbúin fyrr en að kvöldi mánudags 21. sama mánaðar án þess aðgreint væri frá því að þau hefðu þegar verið afhent Hæstarétti. Telur varnaraðiliþetta fara í bága við 3. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991 þar sem segir aðsamtímis því að senda Hæstarétti málsgögn skuli sá sem kærir úrskurð héraðsdómsafhenda gagnaðila afrit gagna og greinargerð sína. Af þessu leiði að vísa berimálinu frá réttinum þar sem tilgangslaust sé að mæla fyrir um skyldu þess semkærir til að afhenda gagnaðila sínum kærumálsgögn og greinargerð samtímis þvísem rétturinn fær gögnin ef honum er síðan gert kleift að stytta tíma gagnaðilatil að halda uppi vörnum. Heldur varnaraðili því fram að frávísun verði reist álögjöfnum frá 4. mgr. 147. gr. laganna þar sem fram kemur að ekki verði frekaraf máli ef sá sem kærir afhendir ekki greinargerð eða kærumálsgögn innan þessfrests sem tiltekinn er í 3. mgr. sömu greinar.Þótt sá sem kærir úrskurð héraðsdóms vanrækiað afhenda gagnaðila sínum kærumálsgögn samtímis því að skila þeim tilHæstaréttar getur það ekki varðað frávísun máls frá réttinum heldur eftiratvikum að gagnaðila verði veittur rýmri frestur til að skila greinargerð. Málinuverður því ekki frávísað af þessari ástæðu.IIÍ annan stað reisir varnaraðili kröfu sínaum frávísun málsins frá Hæstarétti á því að sóknaraðili hafi breytt kröfumsínum fyrir réttinum frá þeim kröfum sem hún hafði uppi í héraði. Þar hafisóknaraðili í meginatriðum sett fram fjárkröfur og krafist þess að þær yrðuaðfararhæfar en kröfur hennar hér fyrir dómi séu ekki í þeim búningi. Þettaósamræmi í málatilbúnaðinum fari í bága við reglur er gildi um ágreiningsmál,sem rekið er eftir XVII. kafla laga nr. 20/1991, og valdi því að Hæstirétturgeti ekki lagt efnisdóm á þær kröfur sem ekki voru hafðar uppi í héraði.2Við opinbert skipti til fjárslita millihjóna koma til skipta samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, ef ekki verðasammæli um annað, þær eignir og þau réttindi þeirra sem ekki verða taldarséreignir annars þeirra og tilheyrðu þeim á viðmiðunardegi skiptanna. Að aukiskulu koma til skipta arður, vextir og annars konar tekjur sem hafa fengistsíðar af þeim eignum og réttindum. Með sama hætti skal við skiptin aðeins tekiðtillit til skulda aðilanna sem höfðu stofnast en voru ekki greiddar á þvítímamarki. Svo fljótt sem verða má eftir skipun skiptastjóra er annast skiptinskal hann boða aðila eða þá sem gæta hagsmuna þeirra til skiptafundar til aðleita vitneskju um hverjar eignir geti komið til skipta, hvorum aðilanum þærtilheyri, hvert verðmæti þeirra sé, hvar þær sé að finna, hver fari með umráðþeirra og hvort séreignir séu fyrir hendi og þá hverjar, sbr. 1. mgr. 105. gr.laga nr. 20/1991. Verði ekki sammæli um verðmat eigna og liggi ekki þá þegarfyrir að þeim verði komið í verð við skiptin getur hvor aðilinn sem er krafistþess eftir 3. mgr. sömu greinar að skiptastjóri æski mats á þeim samkvæmt reglum17. til 23. gr. laganna og njóta þá báðir aðilarnir þeirrar stöðu sem erfingjumer veitt í þeim ákvæðum. Á skiptafundum skal skiptastjóri enn fremur aflaupplýsinga um þær skuldir aðilanna sem koma til álita og þar skal koma fram efannað hjóna telur sig eiga endurgjaldskröfu á hendur hinu, sbr. 1. og 2. mgr.106. gr. laganna. Þegar aflað hefur verið viðhlítandiupplýsinga um eignir og skuldir sem falla undir skiptin fara þau fram með þvíað greina á milli þeirra eigna sem tilheyra hvoru hjóna fyrir sig og þeirra semtilheyra þeim í sameiningu. Eins skal farið með skuldir hvors hjóna um sig ogþær skuldir sem beinast að þeim báðum í senn, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr.20/1991. Ef sammæli verða ekki um aðra skipan skal ákveða hversu mikið hvoraðili fái í sinn hlut með því að leggja saman verðmæti eigna sem tilheyra honumeinum og verðmæti hlutdeildar hans í því sem hann á í sameign með gagnaðilasínum. Frá þessari heildareign hvors hjóna um sig skal síðan dregin fjárhæðskulda sem beinast eingöngu að hvoru þeirra, ásamt hlutdeild hvors í sameiginlegumskuldum, sbr. 2. mgr. 109. gr. laganna. Hvor aðilinn á síðan rétt á að fáeignir í sinn hlut á móti skuldum sínum að því marki sem eignir hans sjálfs,þar á meðal hlutdeild í sameign, hrökkva fyrir skuldum. Ef eignir annars hjóna nægjahins vegar ekki fyrir skuldum þess verður ekki tekið tillit til skulda semumfram eru nema aðilar ákveði annað, sbr. 3. mgr. 109. gr. laganna. Eftir nánarireglum 4. mgr. sömu greinar kemur síðan hrein eign hvors til skipta. Þegarfundið hefur verið á þennan hátt hversu mikil verðmæti hvort hjónanna eigi aðfá í sinn hlut skal skiptastjóri samkvæmt 1. mgr. 110. gr. þeirra laga gefahvorum aðila fyrir sig kost á því á skiptafundi að fá eignir lagðar sér úteftir reglum 2. til 4. mgr. ákvæðisins hafi aðilar ekki þegar komið sér samanum annað, sbr. einnig 108. og 109. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Ferútlagningin fram þegar skiptastjóri telur skilyrði standa til hennar og skuluaðilanum þá lagðar út eignir þegar í stað til frjálsrar ráðstöfunar þótt enn séóvíst um eignir og skuldir að öðru leyti, enda þyki sýnt að hvorugur aðilinnfái meira í sinn hlut með þessum hætti en hann muni eiga rétt á að endingu. Ísamræmi við þetta gefur skiptastjóri út heimildarskjöl um útlagningu ef þeirraer þörf. Að því leyti sem eignir verða ekki lagðar aðilum út skulu teknarákvarðanir á skiptafundi um ráðstöfun þeirra, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr.20/1991.Ef ágreiningur rís milli hjóna við opinberskipti um þau atriði sem hér hafa verið rakin skal skiptastjóri leitast við aðjafna hann, sbr. 112. gr. laga nr. 20/1991. Takist það ekki beinir hannmálefninu til héraðsdóms eftir ákvæðum 122. gr. laganna. 3Með aðilum er ágreiningslaust aðviðmiðunardagur skiptanna er 6. desember 2012. Í kjölfar þess að úrskurður gekk25. september 2013 um opinber skipti til fjárslita milli þeirra voru haldnirtíu skiptafundir á tímabilinu 11. október 2013 til 18. ágúst 2014. Er efni þessarafunda og bréfaskipta skiptastjóra og aðila á þessu tímabili rakið í helstuatriðum í hinum kærða úrskurði. Með bréfi skipastjóra 19. ágúst 2014 var vísaðtil héraðsdóms þeim ágreiningsefnum sem leyst var úr með úrskurðinum. Í fyrstalagi laut ágreiningurinn að því hvert væri andvirði fasteignarinnar að [...] á [...],en aðilar eru einhuga um að varnaraðili fái hana sér útlagða. Í öðru lagideildu þau um hvort við slitin ætti að miða við að sóknaraðili fengi í sinnhlut fjárhæð sem svaraði til leigu fyrir eignina vegna afnota varnaraðila eftirað samvistum þeirra lauk, en sóknaraðili mun hafa flutt af sameiginlegu heimiliþeirra í mars 2013. Í þriðja lagi var ágreiningur um hvort séreignarlífeyrissparnaðurvarnaraðila hjá Arion banka hf. kæmi til skipta og loks í fjórða lagi hvorthross í eigu varnaraðila og einkahlutafélaga hans féllu undir skiptin.Þótt ágreiningur aðila hafi aðeins lotið aðandvirði fyrrgreindrar fasteignar gerði sóknaraðili þá kröfu í héraði aðvarnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér aðallega 60.000.000 krónur en tilvara 55.000.000 krónur gegn útlagningu eignarinnar. Jafnframt krafðistsóknaraðili þess að viðurkennd yrði leigukrafa hennar vegna eignarinnar aðtiltekinni fjárhæð á tilgreindu tímabili og að varnaraðili yrði dæmdur til aðgreiða kröfuna. Þá krafðist sóknaraðili hlutdeildar að fjárhæð 90.000.000krónur í séreignarlífeyrissparnaði varnaraðila og að viðurkenndur yrði helmingshlutur hennar í verðmæti hrossa í eigu varnaraðila eða einkahlutafélaga í hanseigu. Í niðurlagi kröfugerðarinnar sagði að þess væri krafist að „viðurkennt“yrði að tillit skyldi tekið til krafna sóknaraðila við uppgjör á fjárslitumaðila og að kröfur hennar yrðu „aðfararhæfar“.Með hinum kærða úrskurði var að réttu lagihafnað að taka til greina kröfur sóknaraðila í þeim búningi að aðfararhæfskylda yrði lögð á varnaraðila, enda stendur ekki lagaheimild til þeirrarniðurstöðu í ágreiningsmáli vegna opinberra skipta til fjárslita. Þess í staðverða hafðar uppi kröfur um hvernig haga beri því uppgjöri sem felst ífjárslitunum eftir þeim reglum sem um það gilda og hér hafa verið raktar.Héraðsdómur komst að niðurstöðu í samræmi við þetta að því marki sem fallistvar á kröfur sóknaraðila. Fyrir Hæstarétti hefur hún lagað kröfugerð sína aðþessu og verður ekki á það fallist með varnaraðila að með þessu hafi grundvellimálsins verið raskað með því móti að varðað geti frávísun þess frá Hæstaréttiog er þeirri kröfu hans hafnað. Jafnframt verður ekki talið að sá annmarki semvar á kröfugerð sóknaraðila í héraði geti úr því sem komið er valdið því aðmálinu verði án kröfu vísað frá héraðsdómi.IIIEins og áður greinirgetur hvort hjóna eftir 3. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 krafist þess aðskiptastjóri æski mats á eignum, verði ekki sammæli um verðmat þeirra, og ferþað eftir 17. til 23. gr. laganna. Eftir þeim ákvæðum skal sýslumaður sem íhlut á tilnefna matsmann og skal hann vera sérfróður ef krafist er mats á eignsem sérþekkingu þarf til að meta, sbr. 2. mgr. 18. gr. laganna. Við mat á eigntil peningaverðs skal miðað við gangverð hennar gegn staðgreiðslu kaupverðs,sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna, en þó getur aðili krafist þess að matsmaður metiað auki eign til verðs á öðrum forsendum ef ætla má að slíkt mat hafi þýðingufyrir hagsmuni hans við skiptin, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Vilji aðili ekkiuna mati á eign er honum heimilt, meðan skiptum er ólokið og innan fjögurravikna frá því honum varð kunnugt um matið, að krefjast þess skriflega viðsýslumann að yfirmat fari fram á eign. Ef krafa um yfirmat kemur ekki framinnan þess tíma er matið bindandi, sbr. 2. mgr. 22. gr. laganna. Eigi að leggjaút eign við skipti á grundvelli matsverðs gildir sú regla eftir 5. mgr. þeirrargreinar að matsverðið skuli hækka frá matsdegi sem nemur meðaltali hæstu vaxtaaf innlánsreikningum í bönkum og sparisjóðum ef meira en þrír mánuðir líða fráþví mats var aflað á eign þar til skiptum lýkur.Af gögnum málsins verður ekki ráðið aðaðilar hafi gert kröfu um að fasteignin að [...] yrði verðmetin eftir reglum17. til 23. gr. laga nr. 20/1991. Þess í stað aflaði skiptastjóri verðmatsfasteignasala 10. desember 2013 en þar var söluandvirði eignarinnar áætlað100.000.000 krónur. Á skiptafundi 16. sama mánaðar kom fram að sóknaraðiliteldi mat þetta á verðmæti eignarinnar of lágt og var þess farið á leit aðskiptastjóri aflaði nýs mats. Einnig kom fram á fundinum að aðilar samþykktu aðskiptastjóri fengi annað verðmat frá nafngreindri fasteignasölu. Jafnframt varskráð í fundargerð að sóknaraðili samþykkti útlagningu eignarinnar tilvarnaraðila. Í samræmi við þetta aflaði skiptastjóri verðmats 9. janúar 2014frá þeirri fasteignasölu sem aðilar höfðu bent á, en þar var söluverðeignarinnar áætlað 125.000.000 krónur. Svo sem fram kemur í hinum kærðaúrskurði byggir sóknaraðili málatilbúnað sinn ekki á þessu mati. Hún aflaðiaftur á móti undir rekstri málsins í héraði matsgerðar dómkvadds manns 26.október 2015, en þar var söluverðið talið nema 110.000.000 krónum. Krafasóknaraðila fyrir Hæstarétti er byggð á þeirri matsgerð.Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið varfasteignin ekki metin í samræmi við þær reglur sem gilda við opinber skipti tilfjárslita milli hjóna, en sóknaraðili gerði engan reka að því að slíkt mat færifram. Verður því að leggja til grundvallar við skiptin verðmatið frá 10.desember 2013 sem skiptastjóri aflaði. Hefur sóknaraðili ekki hnekkt því verðmatimeð matsgerð 26. október 2015, enda miðar hún við verðlag á þeim tíma sem húnfór fram rétt tæpum tveimur árum síðar. Aftur á móti stóð lagaheimild til aðhækka verðmatið miðað við þann vaxtafót sem greinir í 5. mgr. 22. gr. laga nr.20/1991. Þar sem sóknaraðili tekur ekki tillit til þess í málatilbúnaði sínumverður að staðfesta þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að við fjárslitin milliaðilanna skuli miðað við að andvirði fasteignarinnar að [...] sé 100.000.000krónur. Eru engin efni til að fjalla hér frekar um hvað sóknaraðila eigi aðhlotnast af þessu andvirði við útlagningu fasteignarinnar til varnaraðila, endaleiðir af sjálfu sér að fengin verði heildarniðurstaða um það efni við uppgjörmilli aðilanna við lok fjárslitanna.2Í matsgerðinni 26. október 2015, semsóknaraðili aflaði, var fengið mat um fjárhæð mánaðarlegrar leigu fyrirfasteignina að [...] í júnímánuði á árunum 2013, 2014 og 2015. Í matsgerðinnivar komist að þeirri niðurstöðu að leigan í þeim mánuði næmi 350.000 krónumfyrsta árið, 390.000 krónum það næsta og loks 460.000 krónum. Krafa sóknaraðilatekur mið af leigunni í júní 2013 og svarar til helmings hennar á tímabilinufrá 1. apríl 2013 til 1. janúar 2016. Með hinum kærða úrskurði var miðað við aðleigan næmi 100.000 krónum á mánuði frá 1. júní 2013 til 1. janúar 2016.Varnaraðili krefst þess að sú niðurstaða verði staðfest.Þegar þess er gætt að varnaraðili hefurborið allan kostnað af fasteigninni sem honum hefur enn ekki verið útlögð þóttskilyrði standi til þess eftir 110. gr. laga nr. 20/1991, er sú fjárhæð sem leiganvar miðuð við í hinum kærða úrskurði hæfileg. Þó er rétt að upphaf tímabilsinsmiði við 1. apríl 2013 sem er næstu mánaðarmót eftir að aðilar slitu samvistir.Kemur nefndur kostnaður af eigninni, sem varnaraðili hefur ekki gertviðhlítandi grein fyrir, því ekki frekar til frádráttar frá þeirri fjárhæð einsog lagt var til grundvallar í hinum kærða úrskurði. Verður niðurstaðan um þettaefni því sú að við fjárslitin skuli miðað við að varnaraðili standi í skuld viðsóknaraðila vegna húsaleigu í 33 mánuði eða sem nemur 3.300.000 krónum.3Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði ávarnaraðili séreignarlífeyrissparnað og hefur hann ekki andmælt því að andvirðiþess sparnaðar hafi numið um 180.000.000 krónum. Jafnframt liggur fyrir aðþessara réttinda aflaði varnaraðili að mestu á síðustu tveimur árum áður enhann lét af störfum hjá [...] hf. haustið 2008.Varnaraðili reisir málatilbúnað sinn ekki áþví að honum sé á grundvelli 2. eða 3. töluliðar 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlagaheimilt að krefjast þess að umrædd réttindi komi ekki undir skiptin í ljósieðlis þeirra samkvæmt lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda ogstarfsemi lífeyrissjóða. Hann leggur því til grundvallar að um sé að ræðahjúskapareign hans en krefst þess á hinn bóginn að vikið verði fráhelmingaskiptum á grundvelli heimildar í 104. gr. hjúskaparlaga þar sem skiptinyrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn í hans garð.Aðilar gengu í hjúskap á árinu 2003 og stóðhann því í áratug. Þótt hjúskapurinn hafi staðið það lengi getur það eitt ekkiráðið úrslitum um hvort vikið verður frá helmingaskiptareglu 6. og 103. gr. hjúskaparlagaheldur verður jafnframt að líta til annarra atriða. Í þeim efnum skiptir máliað varnaraðili lagði mest til eignamyndunar við upphaf hjúskaparins og meðan áhonum stóð með tekjuöflun sinni. Þá hefur því ekki verið andmælt að varnaraðilihafi í upphafi hjónabandsins gert upp ábyrgðir sóknaraðila fyrir móður hennarog að hann hafi orðið fyrir verulegum fjárútlátum vegna atvinnurekstrarsóknaraðila. Enn fremur liggur fyrir að varnaraðili hefur verið atvinnulaus fráhausti 2008 en sóknaraðili aflaði sér menntunar á hjúskaparárunum og hefuratvinnu. Eru horfur hennar til framtíðar mun vænlegri en varnaraðila. Að ölluþessu virtu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að bersýnilega væri ósanngjarntað beita helmingaskiptareglu að því er varðar séreignarlífeyrissparnaðvarnaraðila og koma þau verðmæti því ekki til skipta.4Með hinum kærða úrskurði var vísað frá dómikröfu sóknaraðila um helmings hlutdeild í verðmæti hrossa í eigu tveggjaeinkahlutafélaga í eigu varnaraðila. Sóknaraðili leitar með kæru sinni ekkiendurskoðunar á þeirri niðurstöðu úrskurðarins. Hins vegar krefst hún þess aðhnekkt verði þeirri niðurstöðu að hrossum í eigu varnaraðila verði haldið utanskipta, svo og að þau komi til skipta að jöfnu.Hross í eigu varnaraðila voru ekki skráð ogmetin í samræmi 3. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 eftir reglum 17. til 23. gr.þeirra. Þess í stað aflaði skipastjóri verðmats 3. september 2014 á tíu hrossumsem talin voru í eigu varnaraðila. Fram kom í verðmatinu að upplýsingar um hrossinværu fengnar úr svonefndri upprunabók íslenska hestsins „WorldFengur“ en ekki hefðiverið unnt að skoða þau. Þegar af þeirri ástæðu verður ekkert byggt á þessumati en varnaraðili heldur því einnig fram að sum þessara hrossa séu ekki ísinni eigu.Þótt varnaraðili hafi ekki fært haldbær rökfyrir því að hrossum í hans eigu verði haldið utan skipta liggja ekki fyrir ímálinu viðhlítandi gögn um þessa eign svo dómur verði lagður á þetta. Verðurþví að vísa þessari kröfu sóknaraðila frá héraðsdómi.Eftir atvikum er rétt að málskostnaður ábáðum dómstigum falli niður.Dómsorð:Við opinber skipti til fjárslita millisóknaraðila, K, og varnaraðila, M, skal miðað við að verðmæti fasteignarinnar að[...] á [...] sé 100.000.000 krónur. Staðfest er sú niðurstaða hins kærðaúrskurðar að séreignarlífeyrissparnaði varnaraðila skuli haldið utan skipta.Við fjárslitin skal leggja til grundvallarað sóknaraðili eigi kröfu á hendur varnaraðila að fjárhæð 3.300.000 krónur.Vísað er frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila umað verðmæti hrossa í eigu varnaraðila komi til skipta.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifellur niður. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn. 23. febrúar 2016 Mál þetta, sem barst dóminum með bréfi skiptastjóra 21.ágúst 2014 og var þingfest 14. nóvember sl., var tekið til úrskurðar 28. janúarsl. Sóknaraðili er K, kt. [...], [...], Reykjavík, og varnaraðili er M, kt. [...],[...], Seltjarnarnesi. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að varnaraðili „verði dæmdur til að greiða“ henni60.000.000 króna gegn útlagningu á fasteigninni [...], [...], til varnaraðila,en til vara 55.000.000 króna á grundvelli matsgerðar dómkvadds mats­manns frá26. október 2015. Þá krefst sóknaraðili þess aðallega að leigukrafa hennarvegna fasteignarinnar, að fjárhæð 200.000 krónur á mánuði, frá 1. apríl 2013til 1. janúar 2016, sem nemi nú 6.800.000 krónum, „verði viðurkennd með dómi“en til vara að leigufjárhæðin miðist við niðurstöðu matsgerðar dómkvaddsmatsmanns frá 26. október 2015. Sóknaraðili krefst þess jafnframt aðvarnaraðili verði „dæmdur til að greiða“ henni fjárhæð framangreindrar kröfusamkvæmt „nánari talnalegri kröfugerð“ sem lögð hefur verið fram undir rekstrimálsins. Sóknaraðilikrefst þess einnig að krafa hennar „um hlutdeild í sér­eignar­lífeyris­sparnaðivarnaraðila sem vistaður er í Arion banka hf., að fjárhæð 90.000.000 króna,verði viðurkennd með dómi“. Þá gerir sóknaraðili þá kröfu „að krafa hennar um50% hlut­deild í verðmæti hrossa í eigu varnaraðila og einkahlutafélaga í hanseigu verði viður­kennd með dómi“. Þá er þess krafist af hálfu sóknaraðila aðviðurkennt verði með dómi að tillit skuli tekið til ofangreindra krafnasóknaraðila á hendur varnaraðila við uppgjör á fjárskiptum aðila og að „kröfursóknaraðila verði aðfararhæfar“. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendivarnaraðila samkvæmt framlögðu máls­kostnaðaryfirliti. Varnaraðilikrefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Hann krefst þess að vikiðverði frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 þannig aðvarnaraðila verði heimilað að taka að óskiptu séreignarlífeyrissparnað sinn semvistaður er í Arion banka hf., að fjárhæð 172.009.983 krónur á viðmiðunardegiskipta þann 6. desember 2012, en til vara að ákveðin verði önnur frávik fráhelmingaskiptum að mati dómsins til aukningar á búshluta varnaraðila. Þákrefst varnaraðili þess að vikið verði frá helmingaskiptareglu 103. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993 þannig að varnaraðila verði heimilað að taka aðóskiptu hross í sinni eigu, en til vara að ákveðin verði önnur frávik fráhelmingaskiptum samkvæmt mati dómsins til aukningar á búshluta varnaraðila.Jafnframt krefst varnaraðili þess að hrossum í eigu félaga í hans eigu verði haldiðutan skipta.Varnaraðilikrefst jafnframt útlagningar á fasteign að [...], [...], með fastanúmerið [...],gegn greiðslu á 50.000.000 króna að frádregnum þeim fjárskuldbindingum sem ávarnaraðila hvíldu á viðmiðunardegi skipta þann 6. desember 2012 og öllumkostnaði sem varnaraðili hefur haft af rekstri og viðhaldi eignarinnar. Þákrefst varnaraðili þess að kröfu sóknaraðila um greiðslu leigu vegna afnotavarnaraðila af fasteigninni verði hafnað.Þákrefst varnaraðili þess að sóknaraðili verði dæmdur til greiðslu máls­kostnaðarauk virðisaukaskatts samkvæmt mati dómsins.IMálsatvikSamkvæmt gögnum málsinsgengu aðilar málsins í hjúskap árið 2003 og eignuðust saman tvo drengi, fædda2002 og 2006. Hvor aðili um sig á jafnframt eitt eitt barn úr fyrra sambandi.Sóknaraðili starfar sem viðskiptastjóri[...] hjá [...]. Sóknaraðili laukBA-gráðu í sálarfræði og fjölmiðlafræði frá Háskóla Íslands árið [...] ogMBA-gráðu frá Háskólanum í Reykjavík árið [...]. Varnar­aðili starfaði semforstöðumaður [...] hjá[...]. þar til honum var sagt upp störfum haustið 2008.Hann hefur verið án atvinnu síðan. Á meðan á hjónabandi aðila stóð, nánartiltekið árið 2009, stofnaði sóknaraðili fata­hönn­un­arfyrirtækið [...] og rakverslun sem seldi fatnað og ilmvötn undir merkjum fyrir­tækisins og mun húnhafa undirbúið starfsemi þess frá því á árinu 2008. Var hún list­rænnstjórnandi þess frá árinu 2009 og forstjóri fyrirtækisins frá 2011. Samkvæmtvott­orði úr fyrirtækjaskrá var sóknaraðili skráður stjórnarformaður félagsinsen varnar­aðili varamaður í stjórn. Með úrskurði Héraðsdóms [...] 2015 varfélagið [...] tekið til gjaldþrotaskipta. Þá mun sóknaraðili hafa unnið semblaða­maður um tveggja ára skeið frá árinu 2005.Vorið2013 munu aðilar hafa slitið samvistir og flutti sóknaraðili út af sam­eigin­leguheimili þeirra. Skilnaðarmál þeirra var fyrst tekið fyrir hjá sýslumanninum áhöfuð­borgarsvæðinu 6. desember 2012. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25.september 2013 var bú aðila tekið til opinberra skipta til fjárslita vegnahjúskaparslita. Hulda Rós Rúriksdóttir hrl. var sama dag skipuð til að fara meðskiptastjórn í búinu. Samkvæmt gögnum málsins er helsta eign aðila fasteign að [...],[...], með fastanúmerið [...] sem keypt var árið 2005, á 86.000.000 króna, sbr.kaupsamning, dagsettan 8. júní 2005. Báðir aðilar eru þinglýstir eigendur fast­eignarinnarað jöfnu. Þá er fyrir hendi séreignarlífeyrissparnaður að fjárhæð 179.000.000króna í Arion banka hf. sem skráður er á varnaraðila. Þá deila aðilar jafn­framtum hvernig hross, sem varnaraðili og félög í hans eigu eru skráðir eigendur að,skuli koma til skipta auk kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila umleigugreiðslur.Átímabilinu 11. október 2013 til 18. ágúst 2014 voru haldnir 10 skiptafundir hjáskiptastjóra vegna fjárskipta aðila. Á þeim fyrsta, sem haldinn var 11. október2013, voru helstu eignir aðila tilgreindar. Auk fasteignarinnar að [...] og inn­búsvar um að ræða þrjár bifreiðar og hlutabréf í einkahlutafélögunum E ehf., Aehf., V ehf. og Högum ehf. Samkvæmt gögnum málsins eru einka­hluta­félögin Aehf. og V ehf. í eigu varnaraðila. Verðmæti einkahlutafélaga í eigu aðila láekki fyrir á fyrsta skiptafundi en ákveðið var að láta meta andvirði þeirra. Þávar lífeyrissparnaður í Arion banka hf. tilgreindur á lista yfir eignir. Áfundinum kom einnig fram að tvö dómsmál á hendur varnaraðila væru til meðferðarhjá Héraðs­dómi Reykjavíkur, sem ættu rót sína að rekja til starfa hans hjá [...].Áöðrum skiptafundi 23. október 2013 gerði lögmaður sóknaraðila tillögu um að hlutumí E ehf. yrði skipt jafnt á milli aðila. Þá kom fram á skiptafundi 3. desember2013 að varnaraðili ætti séreignarsparnað að verðmæti 179.000.000 króna og aðsóknaraðili myndi gera ítrustu kröfur vegna hans. Á sama fundi gerðivarnaraðili kröfu um að fasteignin að [...]yrði útlögð honum. Á næstuskiptafundum var áfram deilt um útlagningu eigna, þ.e. fasteignarinnar að [...],ýmis málefni fyrr­nefndra einkahlutafélaga, sem og um skiptingu innbús. Íbréfi skiptastjóra frá 17. janúar 2014 kemur fram að E ehf. væri metið á23.000.000 króna. Þá kom fram að einkahlutafélögin A ehf. og V ehf. væruverðlaus. Einnig kom fram að tvö verðmöt vegna fasteignarinnar að [...] lægjufyrir en samkvæmt meðaltali þeirra væri eignin metin á 112 milljónir króna. Íbréfinu lagði skiptastjóri enn fremur fram tillögu að sátt í málinu, sem aðilarhöfn­uðu á skiptafundi 14. mars 2014. Á þeim fundi kom einnig fram aðsóknaraðili teldi að ekki væri upplýst um allar eignir aðila, meðal annarshrossastóð í eigu varnar­aðila. Þá kom fram að vilji aðila stæði til að E ehf.yrði selt. Enn fremur var greint frá því að sóknaraðili krefðist þess aðfasteignin að [...] yrði seld en varnaraðili hafnaði því og krafðistútlagningar eignarinnar. Bókað var að engin sátt væri fyrir hendi meðal aðilavegna krafna sóknaraðila í séreignarlífeyrissjóð varnar­aðila. Á skiptafundi11. apríl 2014 var enn reynt að ná sáttum vegna þessara atriða en án árangurs. Íöðru bréfi skiptastjóra til aðila málsins, frá 15. apríl 2015, kom fram aðeftir að skiptastjóri lagði fram sáttatillögu sína 17. janúar s.á. hefðu komiðfram hross í eigu varnaraðila sem ekki hefði verið gert ráð fyrir í tillögunni.Þá var rakið í bréfinu að í málinu lægju fyrir tvö verðmöt vegnafasteignarinnar að [...], annars vegar frá Eignamiðlun að fjárhæð 100.000.000króna og hins vegar frá Fast­eigna­markaðn­um að fjárhæð 125.000.000 króna.Skiptastjóri greindi frá því í bréfinu að leitað yrði til Viðskiptahússins íþví skyni að selja E ehf. Þá kom fram af hálfu skipta­stjóra að óvíst værihvert söluverðmæti félagsins yrði, sem og hvert verðmæti hrossa í eiguvarnaraðila væri. Í ljósi þess að verðmæti þessara eigna aðila væri með ölluóljóst væri ekki unnt að leggja aðilum út eignir. Af þeim sökum væri útlagningufast­eignarinnar að [...] til varnaraðila hafnað, sem og kröfu sóknaraðila umsölu hennar, en skiptalög gerðu ráð fyrir því að aðilar ættu kost á að krefjastút­lagn­ingar áður en aðrar ákvarðanir væru teknar um ráðstöfun eigna. Íþriðja bréfi skiptastjóra til aðila málsins, frá 15. júlí 2014, kom fram aðeftir að E ehf. hefði verið sett í sölumeðferð hjá Viðskiptahúsinu ehf. hafikomið í ljós að félagið væri verðlaust. Þá kom fram að varnaraðili hefði ísínum vörslum nánast allar eigur sem til skipta kæmu, nánar tiltekið fyrrnefndafasteign, hross, meirihluta innbús og bifreið en sóknaraðili hefði í sínumvörslum hluta innbús og eina bifreið, auk félagsins E ehf. Meðal annars í ljósiþessa og fyrirmæla 2. töluliðar 2. mgr. 107. gr. skipta­laga um að skiptastjóraberi að gæta þess að sem mestur jöfnuður sé á milli þeirra verðmæta sem eru ívörslum hvors aðila á meðan á skiptum stendur, taldi skipta­stjóri rétt aðendurskoða afstöðu sína vegna fasteignarinnar að [...] frá 15. apríl 2014. Íkjölfar þess gerði skiptastjóri tillögu um að varnaraðili fengi fast­eigninasér útlagða gegn því að greiða sóknaraðila 60.000.000 króna eða þá að eigninyrði sett í sölumeðferð. Varnaraðila var veittur frestur til 1. ágúst 2015 tilað svara skiptastjóra hvort hann féllist á tillöguna. Meðsvarbréfi lögmanns varnaraðila 24. júlí 2014 til skiptastjóra var verðmati fast­eignarinnarað [...] mótmælt en varnaraðili kvaðst fallast á að greiða sókn­araðila50.000.000 króna gegn því að fá fasteignina útlagða sér á 100.000.000 krónur.Þá voru gerðar athugasemdir við verðmat E ehf. Jafnframt stóð varnaraðili fastá því að hrossum í eigu hans og séreignalífeyrissparnaði yrði haldið utanskipta. Á síðasta skiptafundi sem haldinn var 18. ágúst 2014 í því skyni aðleysa ágreininginn var enn reynt að ná sáttum vegna áðurnefndra atriða en ánárangurs. Þar sem ekki náðist sátt um fjárskipti aðila beindi skiptastjórikröfu til héraðsdóms um úrlausn ágrein­ingsins í samræmi við 122. gr.skiptalaga nr. 20/1991, með bréfi dagsettu 19. ágúst 2015.Framkemur í bréfi skiptastjóra til dómsins að ágreiningur sá sem sendur sé dóminumtil úrlausnar varði kröfu sóknaraðila vegna lífeyrissparnaðar varnaraðila, út­lagn­ingufasteignarinnar að [...], [...] og kröfu sóknaraðila um leigu­greiðslur úrhendi varnaraðila vegna búsetu hans í áðurnefndri fasteign frá 1. apríl 2013 ersóknaraðili flutti út úr henni. Þá er í bréfinu nánar gerð grein fyrir kröfumaðila vegna ofangreinds og að sóknaraðili geri einnig kröfu um helmingshlut íverðmæti hrossa í eigu aðila.IIMálsástæðurog lagarök sóknaraðila Sóknaraðili kveðst byggjakröfur sínar á helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 sem ségrundvallarregla í hjúskaparrétti við fjárslit hjóna. Málatilbúnaður hans séþví skýr og ljós. Sóknaraðilikveður engan ágreining vera um að varnaraðili fá fasteignina að [...] á [...] sérútlagða. Á hinn bóginn sé ágreiningur um það við hvaða verð útlagningeignarinnar miðist. Að mati sóknaraðila sé fasteignin a.m.k. 120.000.000 krónavirði en hún sé sameign málsaðila. Það sé sanngjarnt og eðlilegt að varnar­aðiligreiði sóknaraðila upphæð sem nemi 50% af verðmæti fasteignarinnar. Af hálfusóknaraðila sé því gerð krafa um að varnaraðili fái fasteignina gegn greiðslu60.000.000 króna. Verði ekki fallist á það er á því byggt að leggja eigi tilgrundvallar mat dómkvadds matsmanns frá 26. október sl. sem aflað hafi veriðundir rekstri þessa máls fyrir dóminum. Telur matsmaðurinn söluverðmætieignarinnar vera 110.000.000 króna. Það leiði til þess að varnaraðili ætti þvíað fá eignina útlagða sér á 55.000.000 króna. Neðar verði ekki farið að matisóknaraðila. Varnaraðili hafi ekki óskað eftir yfirmati og því beri að leggjaþetta verðmat hins dómkvadda matsmanns til grundvallar í málinu verði ekkifallist á aðalkröfu sóknaraðila.Sóknaraðilikveður varnaraðila hafa búið leigulaust í fasteign aðila síðan þau slitusamvistir í mars 2013. Sóknaraðili hafi á sama tíma þurft að leigja húsnæði áal­menn­um markaði og greiða 280.000 krónur á mánuði í húsaleigu. Þrátt fyrirítrekaðar áskor­anir hafi varnaraðili neitað að greiða henni húsaleigu. Að matisóknaraðila sé sann­gjarnt leiguverð fyrir fasteignina að [...] 400.000 krónurá mánuði. Sóknaraðili eigi rétt á 50% þeirrar fjárhæðar úr hendi varnaraðila ámánuði og geri því kröfu um 200.000 krónur í leigu á mánuði. Fjárhæð leigukröfusóknaraðila nemi nú 6.800.000 krónum fyrir þetta tímabil. Verði ekki fallist áþað sé byggt á því leiguverði sem fram komi í áðurnefndri matsgerð þar semleiguverð á þessu svæði nemi 350.000 krónum í júní 2013, 390.000 krónum í júní2014 og 460.000 krónum í júní 2015. Varnaraðili hafi ekki farið fram á yfirmathvað leiguverðið varðar og því hafi verðmatinu ekki verið hnekkt. Upphafstímihúsaleigukröfu sóknaraðila sé 1. apríl 2013, eða frá og með næstu mánaðamótumeftir að aðilar slitu samvistir og sé leigu krafist allt þar til varnaraðiliflytji úr fasteigninni eða fái hana sér útlagða og greiði sóknaraðila umkrafðafjárhæð. Dómvenja sé fyrir því að aðili sem hagnýti sér fasteign sem sé í eigufleiri aðila beri að greiða öðrum eigendum fyrir þau afnot. Við munnleganflutning málsins lagði sóknaraðili fram tölulega útlistun á þessari kröfu ogkvað hana nema 6.800.000 krónum og vera frá 1. apríl 2013 til 1. janúar 2016.Ásamvistartíma sóknar- og varnaraðila hafi varnaraðili verið útivinnandi ensóknaraðili að mestu leyti verið heimavinnandi. Varnaraðili hafi greitt ílífeyrissjóði, annars vegar í almennan lífeyrissjóð en hins vegar íséreignarsparnað sem nú sé vistaður hjá Arion banka hf. Eftir því sem næstverði komist eigi varnaraðili u.þ.b. 180.000.000 króna í séreignarsparnaði hjáArion banka hf. en hann hafi ekki lagt fram yfirlit yfir séreignarlífeyri sinnþrátt fyrir ítrekaðar áskoranir þess efnis. Ekki liggi fyrir hver almennurlífeyrissparnaður varnaraðila sé eða hvar hann sé geymdur. Sé skorað ávarnaraðila að leggja fram yfirlit um stöðu á séreignarlífeyrissparnaði sínum,sem og almennum lífeyrissparnaði. Sóknaraðiligerir því þá kröfu að hún fái í sinn hlut 50% af þessum lífeyrissparnaðivarnaraðila, sem nemi 90.000.000 króna. Hún byggir á því að séreignarsparnaðurvarnaraðila hafi orðið til á hjúskapartíma þeirra en á þeim tíma hafisóknaraðili haft litlar tekjur en varnaraðili aftur á móti mjög miklar.Sóknaraðili hafi gert varnaraðila kleift að afla þessara tekna og þar meðeinnig lífeyrisréttinda með vinnu á heimili og við barnauppeldi. Sóknaraðilieigi því að njóta áunninna réttinda til jafns við varnaraðila. Þá sé fjárhæðþessara réttinda líka þess eðlis að augljóst sé að þau eigi að koma tilhelmingaskipta eins og önnur fjárhagsleg verðmæti. Varnaraðili eigi jafnframtréttindi í almennum lífeyrissjóði sem ekki sé gerð krafa um hlutdeild í að svostöddu og sé það ekki hluti ágreiningsmáls þessa.Ásamvistartíma þeirra hafi varnaraðili fjárfest í hrossum, annaðhvort sjálfureða í gegnum einkahlutafélögin A ehf. og V ehf., sem séu félög í hans eigu.Hrossin séu þannig í eigu og vörslum varnaraðila. Hann hafi reynt að gera lítiðúr verðmæti þeirra en hafi ekki lagt fram neinar upplýsingar um hrossin þráttfyrir ítrekaðar áskoranir þar um. Að mati sóknaraðila sé verðmæti hrossannau.þ.b. 50 til 60 milljónir króna samkvæmt mati sem skiptastjóri búsins hafilátið gera. Hafi það verðmat verið lagt fyrir dóminn. Sóknaraðili geri þá kröfuað hún fái í sinn hlut helming af verðmæti hrossanna. Skorað sé á varnaraðilaað leggja fram yfirlit yfir þau hross sem séu ýmist í eigu hans sjálfs, í eigueinkahlutafélaganna A ehf. og V ehf., eða eftir atvikum annarraeinkahlutafélaga í eigu varnaraðila. Sóknaraðilikveðst alfarið hafna þeim málatilbúnaði sem fram hafi komið í málflutningsræðulögmanns varnaraðila að kröfur sóknaraðila séu með þeim hætti að ekki sé unntað taka þær til greina þar sem þær séu ýmist „ódómtækar“ eða „vanreifaðar“ ogþví beri dómara að vísa þeim frá dómi af sjálfsdáðum. Sjónarmið hvað þettavarðar séu allt of seint fram komin enda séu þau ekki reifuð í greinargerð.Þáhafnar sóknaraðili að mat á fasteigninni eigi að miðast við viðmiðunardagskipta heldur beri að miða við það verð sem kæmi inn í búið við sölueignarinnar. Því eigi að miða við söluverðmæti eignarinnar í dag.Hvaðvarðar leigugreiðslur er að mati sóknaraðila ljóst hvers er krafist. Húnkrefjist þess að varnaraðili greiði sér 200.000 krónur í leigu á mánuði frá þvíað hún fór af heimilinu og til 1. janúar 2016, eða í 34 mánuði, en þessi krafanemi nú 6.800.000 krónum. Jafnvel þótt dómari kæmist að þeirri niðurstöðu aðekki væri hægt að dæma síðastgreindu fjárhæðina þá standi fyrri hlutinn skýr ogóhaggaður.Meðvísan til alls framangreinds krefst sóknaraðili þess að fallist verði á kröfuhennar. IIIMálsástæðurog lagarök varnaraðila Varnaraðili kveðst hafna öllum kröfumsóknaraðila. Varnaraðili bendir á að bú aðila sé undir opinberum skiptum. Áskiptafundum hafi ekki náðst samkomulag um hvernig skipta beri eignum eða hvertverðmæti eigna sé. Skiptastjórar eigi þá bara þann eina kost að vísa bókuðumágreiningi aðila til úrlausnar héraðsdóms eins og skiptastjóri búsins gerði meðbréfi sínu til dómsins 19. ágúst 2014. Grunnur sé lagður að málinu í þessubréfi skiptastjóra og það sé leiðarvísir um þann ágreining sem til úrlausnargeti verið.Við munnlegan málflutningbenti varnaraðili á að kröfugerð sóknaraðila væri með þeim hætti að um„ódómtækar kröfur“ væri að ræða. Það eigi t.d. við um fyrstu kröfu sóknaraðilasem sé orðuð svo að varnaraðili verði „dæmdur til að greiða“ sóknaraðila60.000.000 króna gegn útlagningu eignarinnar að [...]. Dómari geti ekki kveðiðá um það að annar aðilinn greiði hinum einhverja fjárhæð vegna þess að þaðliggur ekki fyrir fyrr en við lok skiptanna hvernig heildaruppgjöri aðila verðiháttað. Fjárkröfur verði ekki dæmdar í málum sem rekin séu eftir XVII. kaflalaga nr. 20/1991 á því stigi sem skipti milli aðila séu. Kröfunni verði því aðvísa frá dómi. Telji dómurinn unnt að taka kröfu þessa til efnislegrarmeðferðar standi dómari frammi fyrir því að búið sé að gera fjárnám fyrir um10.000.000 króna í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni en það hafi ekkiverið lagt fyrir dóminn til efnislegrar úrlausnar. Það sama eigi við umkröfu sóknaraðila um húsaleigu. Dómari geti vissulega ákveðið hver sé hæfileghúsaleiga milli aðila á tilteknu tímabili en hann geti ekki tekið afstöðu tilþess að skuldin nemi tiltekinni heildarfjárhæð. Dómari getur heldur ekkiákveðið að sóknaraðili eigi að fá 90.000.000 króna af lífeyrissparnaði þegarþað liggi fyrir að hann er rétt liðlega 172.000.000 krónur. Yrði úrskurðurkveðinn upp í málinu í samræmi við kröfugerð sóknaraðila fengi skiptastjórirangar leiðbeiningar um skiptin. Þá kveðst varnaraðili vekja athygli á því aðséreignalífeyrissparnaður varnaraðila verði honum ekki aðgengilegur fyrr enhann verður sextugur. Því sé það ávallt svo í málum af þessu tagi að sá semgerir kröfu um hlutdeild í séreignarsparnaði fær tryggingarstærðfræðing til aðmeta verðmæti lífeyrisréttindanna til núvirðis á viðmiðunardegi skipta því þaðverði t.d. að taka tillit til greiðslu tekjuskatts af þessum réttindum. Ennfremur bendir varnaraðili á að til þess að borga 90.000.000 króna tilsóknaraðila þyrfti hann að taka lán. Það sama eigi við um kröfur sóknaraðila umað kröfur þessar verði aðfararhæfar. Í raun standist ekki nein krafasóknaraðila þær reglur sem gilda um mál af þessu tagi.Hvað varðar kröfuvarnaraðila um útlagningu fasteignarinnar að [...], [...], kveðst varnaraðiliárétta að sóknaraðili hafi þegar samþykkt kröfu varnaraðila um útlagningufasteignarinnar að [...], [...]. Ágreiningur aðila einskorðist við þá fjárhæðsem miða beri innlausn eignarinnar við en varnaraðili krefst þess að eigninverði útlögð honum gegn greiðslu á 50.000.000 króna til sóknaraðila, aðfrádregnum þeim fjárskuldbindingum sem hafi hvílt á varnaraðila áviðmiðunardegi skipta hinn 6. desember árið 2012, sbr. 100. gr. hjúskaparlaganr. 31/1993. Allur réttur til framlagningar gagna um skuldastöðu varnaraðila átilsettu tímamarki sé áskilinn. Varnaraðilikveður mat sitt á verðmæti eignarinnar taka mið af verðmati fasteignasölunnarEignamiðlunar ehf. á fasteigninni frá 10. desember 2013, að fjárhæð 100.000.000króna, sem skiptastjóri hafi aflað vegna fjárskipta aðila. Sóknaraðili hafiekki hnekkt því verðmati, enda hafi hún ekki vísað til neinna gagna tilstuðnings kröfum sínum um verðmæti eignarinnar að öðru leyti en því að vísa tilþess að það sé mat sóknaraðila sjálfs að fasteignin sé a.m.k. 120.000.000 krónavirði. Krafa sóknaraðila byggi heldur ekki á því verðmati sem hún hafi þóhlutast til um að afla hinn 9. janúar 2014, sem sé að fjárhæð 125.000.000króna. Varnaraðili hafnar því að sóknaraðili geti aukið við kröfur sínar ísamræmi við nefnt verðmat á síðari stigum. Þá sé verðmatið jafnframt þeimannmörkum háð að fasteignasalinn sem hafi unnið það hafi verið í tygjum viðsóknaraðila eftir samvistarslit aðila. Varnaraðili hafnar því alfarið að verðmatiðgeti haft sönnunargildi í málinu, enda fasteignasalinn hvorki hlutlaus néóvilhallur í störfum sínum. Að framanrituðu virtu telur varnaraðili einsýnt aðmiða beri við verðmat Eignamiðlunar ehf. hvað fjárhæð kröfu hans um innlausn áfasteigninni varði, að teknu tilliti til fjárskuldbindinga sem á varnaraðilahvíldu á viðmiðunardegi skipta. Þá sé verðmat það sem aflað hafi verið undirrekstri málsins þeim annmarka háð að það miðar ekki við verðmæti eignarinnar áviðmiðunardegi skiptanna auk þess sem varnaraðili kveðst draga niðurstöðu þessí efa og þær aðferðir sem matsmaður beitti við mat sitt. Þákveðst varnaraðili alfarið hafna kröfu sóknaraðila um greiðslu húsaleigu, endasé krafan með öllu ósönnuð. Engin gögn, mat eða annað slíkt liggi fyrir afhálfu sóknaraðila um fjárhæð þeirrar leigu sem hún krefst en tekið sé fram ígreinargerð að það sé mat sóknaraðila sjálfs að sanngjarnt leiguverð fyrirfasteignina sé 400.000 krónur á mánuði. Ekki verði byggt á mati því semsóknaraðili aflaði undir rekstri málsins enda miðist það við markaðsleigu. Þásé í engu getið um að varnaraðili hafi allt frá samvistarslitum borið allankostnað vegna eignarinnar, svo sem vegna hita, rafmagns, fasteignagjalda ogtrygginga, auk kostnaðar við viðhald hennar. Eins og krafa sóknaraðila sé framsett geri hún kröfu um að varnaraðili greiði henni húsaleigu frá 1. apríl 2013,allt fram til þess tíma að varnaraðili flytji úr fasteigninni eða fái hanaútlagða sér. Sóknaraðili hafi raunar lagt fram tölulega útlistun í munnlegummálflutningi og miði þar við 1. janúar 2016 sem í felist bindandi yfirlýsing afhennar hálfu. Á sama tíma verði krafa sóknaraðila ekki skilin öðruvísi en svoað varnaraðili eigi því til viðbótar að taka á sig allan kostnað við rekstureignarinnar. Markaðsleiga verði ekki lögð til grundvallar enda sé þetta heimilibarna þeirra að hluta. Hugsanlega geti einhver bótasjónarmið átt þarna viðfyrir þann aðila sem fer af heimili, sem valdi því að hann verði talinn eiga áendanum tilkall til greiðslna fyrir að hafa ekki haft afnot af húsinu til jafnsá við þann sem í því bjó áfram.Þásé þess getið í dómkröfum sóknaraðila að krafa verði gerð um fjárhæð húsaleigusamkvæmt „nánari talnalegri kröfugerð“, sem síðar verði lögð fram. Að mativarnaraðila brjóti slíkt í bága við grundvallarreglu ákvæðis 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þá einkum d-lið ákvæðisins og hafnarvarnaraðili því alfarið að sóknaraðili komi kröfunni að á síðari stigum. Krafasóknaraðila um greiðslu húsaleigu úr hendi varnaraðila sé þannig vanreifuð ogósönnuð og beri að sýkna varnaraðila af henni. Rétt sé að geta þess að sömusjónarmið eigi við kröfu um dráttarvexti, sem verði heldur ekki komið að ásíðari stigum. Verðiekki fallist á framangreint byggir varnaraðili á því að hann eigi gagnkröfu áhendur sóknaraðila sem hann geti skuldajafnað að fullu, án sjálfstæðs dóms,gegn kröfu sóknaraðila um greiðslu húsaleigu, sbr. 28. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Að mati varnaraðila sé skilyrðum skuldajafnaðar fullnægt,enda séu kröfurnar gagnkvæmar, samkynja og hæfar til að mætast. Gagnkröfu sínareisir varnaraðili á því að hann hafi allt frá samvistarslitum borið allankostnað af rekstri eignarinnar, svo sem vegna hita, rafmagns, fasteignagjaldaog trygginga, auk viðhaldskostnaðar. Áskilinn sé réttur til að leggja framfrekari gögn í þeim efnum á síðari stigum, einkum vegna viðhalds eignarinnar. Varnaraðili kveðst hafnakröfu sóknaraðila um hlutdeild hennar í séreignarlífeyrissparnaði hans, en hannnemi nú 172.009.983 krónum, og krefst þess að séreignarsparnaðinum verði haldiðutan skipta. Krafa sóknaraðila sé raunar órökstudd með öllu og þá sé ekki tekiðtillit til þess í kröfugerð sóknaraðila að útgreiðsla lífeyrissparnaðar sétekjuskatts- og útsvarsskyld. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfunni.Varnaraðili hafi þurft að ganga á þessi réttindi sín vegna atvinnuleysis ámeðan það var hægt samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Varnaraðilikveðst byggja kröfu um að séreignarsparnaði hans verði haldið utan skipta áskáskiptareglum 1. og 2. mgr. 104. gr. laga nr. 31/1993. Ákvæði þessi feli ísér að víkja megi frá reglum um helmingaskipti ef skipti yrðu að öðrum kostibersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna, sbr. 1. mgr. 104. gr., sem einkumeigi við þegar tekið sé tillit til fjárhags hjónanna og lengdar hjúskapar, svoog ef annað hjóna hafi flutt í búið verulega miklu meira en hitt við stofnunhjúskapar. Ákvæði 2. mgr. 104. gr. taki svo til þeirra tilvika þegar annaðhjóna hafi með vinnu, framlögum til framfærslu fjölskyldunnar eða á annan háttstuðlað verulega að aukningu þeirrar fjáreignar sem falla ætti hinu hjóna ískaut eða hafi átt hlut að því að bæta fjáreign hins að öðru leyti. Sóknaraðilihafi verið slypp og snauð og skuldað mikið þegar aðilar hófu hjúskap. Hún hafifengið ríkulegan framfærslueyri á hjúskapartíma, auk fjár til náms og hafiásamt móður sinni verið leyst úr skuldasnöru. Varnaraðilitelur að sé tekið mið af fjárhag aðila, bæði við stofnun hans sem og áhjúskapartíma þeirra, að það væri bersýnilega ósanngjarnt að miða við reglur umhelmingaskipti við fjárskiptin hvað séreignarlífeyrissparnað hans varði. Viðmat á því sé nauðsynlegt að líta heildstætt á fjárhag aðila frá því að tilhjúskapar var stofnað og á hjúskapartímanum sjálfum, sem og til atvika í heild.Þá beri einkum að líta til aflahæfis, afkomuhorfa aðila og aðstöðumunar milliþeirra í þeim efnum. Tilgrundvallar kröfum sínum vísarvarnaraðili til þess að afgerandi munur hafi verið á fjárhagsstöðu aðila viðstofnun hjúskapar, en sóknaraðili hafi verið eignalaus og í verulegumfjárhagserfiðleikum. Varnaraðili hafi samið um og innt af hendi umtalsverðarfjárhæðir til að leysa sóknaraðila úr þeim erfiðleikum sem hún hafi verið í viðupphaf hjúskapar, líkt og skjalleg gögn málsins beri vitni um, og vísist um þaðtil fyrri umfjöllunar enda hafi því ekki verið mótmælt.Þáhafi varnaraðili við upphaf sambúðar og síðar hjúskapar aðila átt fasteign að [...]á [...]. Hann hafi gert ítarlega grein fyrir því hvernig hann fjármagnaðialfarið kaup á eign aðila að [...], annars vegar með söluandvirði eignar sinnarað [...] og hins vegar með tveimur skuldabréfum sem hann hafi alla tíð greitteinn af, enda hafi hann einn verið skráður sem lántaki og greiðandi þeirra.Þetta eigi sér stoð í gögnum málsins, sbr. framlögð lánaskjöl oggreiðsluyfirlit. Sóknaraðili hafi enga fjármuni lagt til kaupa á eigninni eðaannars konar verðmæti við upphaf hjúskapar aðila, sbr. framlögð gögn málsinssvo og skattframtöl aðila. Að framanrituðu virtu telur varnaraðili því einsýntað hann hafi við upphaf hjúskapar flutt í búið verulega miklu meira en hitthjóna í skilningi 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga. Umfjárhag aðila að öðru leyti vísar varnaraðili til þess að hann hafi alfarið séðum heimilisrekstur, nánar tiltekið hafi hann bæði greitt útgjöld fjölskyldunnarsem slíkrar og persónuleg útgjöld sóknaraðila, en þeim hafi áður verið ítarlegagerð skil. Með framlögum varnaraðila, bæði til reksturs heimilis og umsjárbarna aðila, hafi hann gert sóknaraðila kleift að ljúka framhaldsmenntun viðHáskólann í Reykjavík, stofna fyrirtæki, koma því á fót og færa út kvíarnar,meðal annars með opnun verslunar og fleira. Nemi greiðslur úr hendi varnaraðilatil sóknaraðila persónulega og til fyrirtækis hennar ríflega 120.000.000 krónaá hjúskapartíma, líkt og skjalleg gögn málsins beri vitni um. Þá telurvarnaraðili nauðsynlegt að árétta að sóknaraðili hafi látið kröfur vegnasjálfskuldarábyrgðar falla á hann er tekið hafi að halla undan fæti í rekstrifélags hennar. Þá sé og rétt að fram komi að sóknaraðili hafi gengið skrefinulengra og breytt hluta af þeim kröfum sem varnaraðili átti á hendur félaginu,vegna lána við stofnun þess, í hlutafé, samtals um 15.000.000 króna, án samráðseða samþykkis varnaraðila. Vart þurfi að fjölyrða um að hlutaféð sé í dag meðöllu verðlaust þar sem félagið hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta.Varnaraðili telur nauðsynlegt að horfa heildstætt á þessi atriði við mat á þvíhvort beiting helmingaskiptareglu hjúskaparlaga sé bersýnilega ósanngjörn ígarð varnaraðila hvað séreignarlífeyrissparnað hans varði í skilningi 1. mgr.104. gr. hjúskaparlaga. Viðsanngirnismatið skipti jafnframt sköpum að horfa til þess að aflahæfivarnaraðila sé verulega skert vegna langvarandi atvinnuleysis hans og sé ekkifyrirséð að breyting verði þar á. Þá sé sóknaraðili átta árum yngri envarnaraðili, vel menntuð og í góðri vinnu, þar sem hún hafi tök á að afla séraukinna lífeyrisréttinda. Áréttað sé að sóknaraðili hafi jafnframt haft tök áað leggja inn á séreignarsparnað á meðan hún var í forsvari fyrir rekstri [...].,en kosið að gera það ekki. Varnaraðili telur það bersýnilega ósanngjarnt aðhann verði að bera hallann af þeirri ákvörðun sóknaraðila og aðséreignarsparnaður hans verði þá um leið skertur um helming af þeim sökum. Staðhæfingumsóknaraðila um að hún eigi rétt á helmingshlutdeild í séreignarsparnaðivarnaraðila þar sem hann hafi verið útivinnandi en hún að mestu leytiheimavinnandi á samvistartímanum sé alfarið hafnað og hreinlega lýst semröngum. Sambandaðila hafi staðið frá árinu 2002 til 2013 en þar af hafi varnaraðili veriðútivinnandi í um það bil sex ár, þ.e. frá 2002‒2008 en sóknaraðili í liðlega 5ár, nánar tiltekið frá 2008 allt til hjúskaparloka. Fyrir þann tíma hafi húnjafnframt sinnt störfum af ýmsum toga, svo sem hjá [...]sem sjálfboðaliði íeitt ár, auk blaðamennsku á Morgunblaðinu um tveggja ára skeið, líkt ogferilskrá hennar beri vitni um. Í heildina hafi sóknaraðili því veriðútivinnandi í lengri tíma en varnaraðili en í reynd hafi hún verið útivinnandimeginþorra af hjúskapartíma aðila, þrátt fyrir að hafa fengið litlar sem engartekjur fyrir, sbr. framlögð skattframtöl. Af hálfu varnaraðila sé því ítrekaðað staðhæfing sóknaraðila í greinargerð um að hún hafi að mestu leyti veriðheimavinnandi sé því hreinlega röng. Þá hafi sóknaraðili nú fengiðverkefnastjórastöðu hjá [...]. Sé horft heildstætt á atvik út frá fjárhagsstöðuaðila við upphaf sambands þeirra, fjárhag þeirra á samvistartíma og síðast enekki síst aflahæfi og aðstöðumun í þeim efnum, telur varnaraðili þvíbersýnilega ósanngjarnt að beita helmingaskiptareglu við fjárskipti aðila hvaðséreignarlífeyrissparnað hans varðar. Samkvæmtframangreindu gerir varnaraðili kröfu um að séreignarsparnaði hans verði haldiðutan skipta á grundvelli áðurnefnds ákvæðis 104. gr. hjúskaparlaga. Fjárhagurvarnaraðila sé í dag afar bágur og hafi jafnframt verið það við hjúskaparslitaðila og hafi hann þurft að leita fjárhagsaðstoðar hjá fjölskyldu sinni.Foreldrar varnaraðila, [...] og [...], hafi lánað honum tæpar 19.000.000 króna,annars vegar 9.000.000 króna á meðan á hjúskap stóð og hins vegar 9.860.000krónur eftir skilnaðinn. Eins og staða varnaraðila er í dag sé framfærsla hansum ókomna tíð bundin séreignarsparnaði hans. Verðiekki fallist á að halda séreignarsparnaði varnaraðila utan skipta krefst hannþess til vara að ákveðin verði önnur frávik frá helmingaskiptum að matidómsins, til aukningar á búshluta varnaraðila. Sú krafa sé að mestu leyti byggðá sömu málsástæðum og búi að baki kröfu varnaraðila um að séreignarsparnaðihans skuli alfarið haldið utan skipta. Varnaraðili áréttar í þeim efnum að hanntelji bersýnilega ósanngjarnt ef beita eigi helmingaskiptareglu við skipti áséreignarlífeyrissparnaði hans í skilningi 104. gr. hjúskaparlaga og skipti þarsköpum að horfa heildstætt á atvik málsins. Vegnaumfjöllunar sóknaraðila um almennan lífeyrissparnað varnaraðila og áskorun umframlagningu gagna hvað hann varði, þá sé rétt að geta þess að sá ágreiningursé ekki til meðferðar í þessu máli, enda hafi honum ekki verið beint tilhéraðsdóms af hálfu skiptastjóra. Þar fyrir utan telur varnaraðili einsýnt aðalmennur lífeyrissparnaður hans geti ekki komið til skipta á grundvelli 2.töluliðar 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga. Varnaraðilihafnar alfarið viðurkenningarkröfu sóknaraðila um 50% hlutdeild í verðmætihrossa í eigu varnaraðila og einkahlutafélaga í hans eigu og krefst þess aðhrossunum verði haldið utan skipta. Krafan sé raunar vanreifuð af hálfusóknaraðila. Þá sé krafan með öllu órökstudd og ekki lögð fram gögn henni tilsönnunar en það gildi reyndar um allar kröfur sóknaraðila. Sóknaraðili getieðli málsins samkvæmt ekki gert kröfu um 50% hlutdeild í verðmætum hrossa íeigu einkahlutafélaga varnaraðila, þar sem eignir félaganna séu ekki undir skiptum.Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfu sóknaraðila og krefst varnaraðiliþess að hross í eigu einkahlutafélaga hans verði því alfarið haldið utanskipta. Þá hafi ágreiningi aðila vegna einkahlutafélaga í eigu aðila ogverðmæta þeim tengdum raunar ekki verið vísað til úrlausnar héraðsdóms ogkomist kröfur þar að lútandi því ekki að. Þásé ákúrum í greinargerð sóknaraðila á þá lund að varnaraðili hafi reynt að geralítið úr þeim verðmætum sem liggi í hrossum í hans eigu og vörslum, líkt og þaðsé orðað, alfarið vísað á bug. Sóknaraðili og skiptastjóri hafi verið upplýstirum ágreining varnaraðila við [...], [...], Rangárvallarsýslu, og [...] ehf. áfundi skiptastjóra þann 3. desember árið 2013, sbr. framlagða fundargerð þessefnis. Sáágreiningur, sem hafi endað fyrir dómstólum, laut að uppgjöri vegnahestaviðskipta og vanefnda í þeim efnum í garð varnaraðila. [...] og [...] ehf.hafi á móti talið að varnaraðili og V ehf. skulduðu þeim um 30.000.000 króna íárslok 2013, meðal annars vegna ógreidds þjálfunarkostnaðar, uppihalds,fóðrunar, járningar og fleira í tengslum við rekstur hrossanna. Því sé ljóst aðverðmæti hrossa varnaraðila hafi með öllu verið óljóst á viðmiðunardegifjárskipta hinn 6. desember 2012. Allur réttur sé áskilinn til framlagningargagna hvað framangreint varði. Aðmati sóknaraðila sé verðmæti hrossanna u.þ.b. 50 til 60 milljónir króna en húntaki einnig fram að skiptastjóri hafi látið verðmeta hrossin. Þá sé krafasóknaraðila um viðurkenningu á helmingshlutdeild, bæði vegna hrossa í eiguvarnaraðila persónulega sem og þeirra sem séu í eigu félaga hans, þeimannmörkum háð að ekkert tillit sé tekið til kostnaðar sem fallið hafi til vegnareksturs hrossanna sem sé að miklu leyti ógreiddur. Varnaraðili vísi máli sínu tilstuðnings meðal annars til framlagðrar greiðsluáskorunar [...] ehf., þar semþví sé lýst yfir að verði ekki brugðist við og áfallinn kostnaður vegnaþjálfunar og járningar að fjárhæð 3.645.300 krónur greiddur, verði haldsrétturí hrossunum nýttur. Áskilinn sé réttur til að leggja fram frekari gögn um þettaatriði. Þásé rétt að taka fram að verðmatið sem skiptastjóri aflaði að beiðni sóknaraðilafrá 3. september 2014 sé þeim annmörkum háð að matsmennirnir, RíkharðurSveinsson og Teitur Árnason, hafi ekki skoðað hrossin við framkvæmd og vinnsluverðmatsins. Slíkt sé staðfest í matinu sjálfu þar sem tilgreint sé að ekkihafi reynst unnt að skoða hrossin. Verðmatið sé af þeim sökum með ölluómarktækt og geti ekki haft sönnunargildi í málinu. Því til viðbótar beri aðnefna að hluti hrossanna sem verðmatið taki til sé hvorki í eigu varnaraðila néfélaga hans og sum hver einungis í hlutfallslegri eigu. Um það sé ekki getið ímatinu eða tekið tillit til þess við mat á verðmæti. Þá sé hluti hestanna semverðmatið taki til dauðir eða veikir og til standi að fella stóran hlutaþeirra, enda geti varnaraðili ekki staðið lengur undir kostnaði við reksturþeirra sökum tekjuleysis. Það eigi bæði við um hross í persónulegri eiguvarnaraðila sem og í félögum í hans eigu. Þá hafi hrossin verið til sölu íhartnær tvö ár en ekki selst. Varnaraðili hafi upplýst skiptastjóra umframangreind atriði og þá annmarka sem verðmatið sé háð. Tilgrundvallar kröfum sínum um að hross í hans eigu verði undanskilin fjárskiptumaðila vísar varnaraðili til 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga. Varnaraðili telurbersýnilega ósanngjarnt að beita helmingaskiptareglu hjúskaparlaga viðfjárskipti um hrossin í skilningi ákvæðisins. Hann vísar í því samhengi tilframkominna raka þar sem því hafi ítarlega verið lýst að hann hafi flutt í búiðverulega miklu meira en sóknaraðili sem var eignalaus. Þá vísar varnaraðilijafnframt til ítarlegra málsástæðna um það hvernig fjárhag aðila hafi veriðháttað á samvistartíma, þar sem hann hafi alfarið séð um rekstur og framfærsluheimilis og fjölskyldu og það meira að segja eftir að hann missti vinnuna árið2008. Hvaðþau hross varði sem séu í eigu varnaraðila persónulega vísar sóknaraðilisérstaklega til þess að hann telji það bersýnilega ósanngjarnt að beita helminga-skiptaregluvið skiptingu þeirra, enda hafi hrossin verulegt tilfinningagildi fyrir hann.Að mati varnaraðila séu þetta verðmæti persónulegs eðlis í skilningi 3.töluliðar 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga og beri því að halda þeim utan skipta.Þá verður jafnframt að horfa til þess að fyrrnefnd hross hafi lítið sem ekkertverðgildi, enda umönnun þeirra og uppihald hugsað sem áhugamál fyrirvarnaraðila og syni aðila. Þess beri og að geta að sóknaraðili hafi engan áhugahaft á hestunum eða umönnun þeirra eða komið nálægt rekstri þeirra, sem styðjienn frekar að þeim sé haldið utan skipta, ef á annað borð verði talið aðverðmæti þeirra sé eitthvað. Verðiekki fallist á að halda hestum varnaraðila utan skipta krefst hann þess tilvara að ákveðin verði önnur frávik frá helmingaskiptum samkvæmt mati dómsinstil aukningar á búshluta varnaraðila. Sú krafa sé að mestu leyti byggð á sömumálsástæðum og búi að baki kröfu varnaraðila um að hestum hans verði alfariðhaldið utan fjárskipta. Varnaraðili telur að forsendur séu til þess að víkjafrá reglum um helmingaskipti, enda yrðu skipti á hrossum aðila að öðrum kostibersýnilega ósanngjörn fyrir hann þegar horft sé heildstætt til þess hvernigfjárhag aðila hafi verið háttað á samvistartíma. Þá hafi hrossin verulegt tilfinningagildifyrir varnaraðila og jafnframt hafi hann og félög í hans eigu staðið allanstraum af kostnaði og kaupum vegna þeirra. Meðvísan til alls framangreinds telur varnaraðili að hafna eigi að fallast ákröfur hans í málinu.IVNiðurstaðaMál þetta lýtur aðágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita vegna hjúskaparslita þeirra.Bú aðila var tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms 25. september2013. Skiptastjóri hefur nú, með vísan til 122. gr. laga nr. 20/1991 um opinberskipti á dánarbúum o.fl., vísað ágreiningi um eignaskiptin til úrlausnardómsins með bréfi sem móttekið var af dóminum 21. ágúst 2014. Fram kemur íbréfi skiptastjóra að ágreiningur sé með aðilum vegna útlagningar fasteignar að[...], [...], séreignarlífeyrissparnaðar varnaraðila og kröfu sóknaraðila umleigugreiðslur úr hendi varnaraðila vegna afnota hans af áðurnefndri fasteignfrá 1. apríl 2013 er sóknaraðili flutti út úr henni Þá er í bréfinu einnig gerðgrein fyrir kröfum aðila vegna ofangreinds og að sóknaraðili geri einnig kröfuum helmingshlut í verðmæti hrossa í eigu aðila. Verður að líta svo á að meðþessu hafi skiptastjóri einnig fært ágreining varðandi skiptingu verðmætishrossa í eigu aðila til úrlausnar dómsins. Þá kemur fram í bréfinu að sættirhafi ekki tekist vegna ágreiningsins. Ljóst hefur orðið af meðferð málsinsfyrir dóminum að sættir eru ekki mögulegar með aðilum.Ímálinu krefst sóknaraðili þess nánar tiltekið að varnaraðili verði „dæmdur tilað greiða“ henni 60.000.000 króna gegn útlagningu á fasteigninni [...],[...],til varnaraðila en til vara 55.000.000 króna á grundvelli matsgerðar dómkvaddsmatsmanns frá 26. október 2015. Þá krefst sóknaraðili þess aðallega aðleigukrafa hennar vegna fasteignarinnar, að fjárhæð 200.000 krónur á mánuði,frá 1. apríl 2013 til 1. janúar 2016, sem nemi nú 6.800.000 króna, „verðiviðurkennd með dómi“ en til vara að leigufjárhæðin miðist við niðurstöðumatsgerðar dómkvadds matsmanns frá 26. október 2015. Sóknaraðili krefst þessjafnframt að varnaraðili verði „dæmdur til að greiða“ sóknaraðila fjárhæðframangreindar kröfu, samkvæmt „nánari talnalegri kröfugerð“ sem sóknaraðilihafi lagt fram í málinu. Sóknaraðili krefst þess einnig að „krafa hennar umhlutdeild í séreignarlífeyrissparnaði varnaraðila sem vistaður er í Arion bankahf., að fjárhæð 90.000.000 króna, verði viðurkennd með dómi“. Þá gerirsóknaraðili þá kröfu að krafa hennar um „50% hlutdeild í verðmæti hrossa í eiguvarnaraðila og einkahlutafélaga í hans eigu verði viðurkennd með dóm“i. Þá erþess krafist af hálfu sóknaraðila að viðurkennt verði með dómi að tillit skulitekið til ofangreindra krafna hennar á hendur varnaraðila við uppgjör áfjárskiptum aðila og að kröfur hennar verði „aðfararhæfar“.Varnaraðilikrefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Hann krefst þess að vikiðverði frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 þannig aðvarnaraðila verði heimilað að taka að óskiptu séreignarlífeyrissparnað sinn,sem vistaður er í Arion banka hf. að fjárhæð 172.009.983 krónur á viðmiðunardegiskipta þann 6. desember 2012, en til vara að ákveðin verði önnur frávik fráhelmingaskiptum að mati dómsins til aukningar á búshluta varnaraðila. Þá krefstvarnaraðili þess að vikið verði frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaganr. 31/1993 þannig að varnaraðila verði heimilað að taka að óskiptu hross ísinni eigu, en til vara að ákveðin verði önnur frávik frá helmingaskiptumsamkvæmt mati dómsins til aukningar á búshluta varnaraðila. Varnaraðili krefstjafnframt útlagningar á fasteign að [...], [...], með fastanúmerið [...], gegngreiðslu á 50.000.000 króna, að frádregnum þeim fjárskuldbindingum sem ávarnaraðila hvíldu á viðmiðunardegi skipta þann 6. desember 2012 og öllumkostnaði sem varnaraðili hefur haft af rekstri og viðhaldi eignarinnar. Þákrefst varnaraðili þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um greiðslu leiguvegna afnota hans af fasteigninni og að hrossum í hans eigu og í eiguhlutafélaganna A ehf. og V ehf. verði haldið utan skipta.Við munnlegan flutningmálsins reifaði varnaraðili þau sjónarmið að kröfur sóknaraðila væru ekki„dómtækar“ og því bæri að vísa þeim frá dómi af sjálfsdáðum. Kröfugerðsóknaraðila sé þeim annmarka háð að krafist sé fjárhæða úr hendi varnaraðila ogað kröfur hennar séu aðfararhæfar en slík kröfugerð eigi ekki við í málum semrekin séu eftir XVII. kafla laga nr. 20/1991. Þá sé krafa sóknaraðila hvaðvarðar húsaleigu að auki vanreifuð og ekki tekið tillit til þess kostnaðar semvarnaraðili hafi haft af eigninni, eins og fasteignagjalda, hita- og rafmagns,trygginga og viðhaldskostnaðar. Þá sé krafa sóknaraðila um hlutdeild íséreignarlífeyrissparnaði varnaraðila þeim annmarka háð að eign varnaraðila ísjóðnum hafi hvorki verið framreiknuð til núvirðis né tekið tillit til greiðslutekjuskatts og eingreiðsluhagræðis. Sóknaraðili hafnar þessum sjónarmiðumvarnaraðila og bendir á að krafist sé viðurkenningar á tilteknum réttindum ogdómurinn geti auðveldlega dæmt þær fjárhæðir í málinu sem krafist sé.Málatilbúnaðursóknaraðila mætti að ósekju vera skýrari. Þó verður ekki fallist á meðvarnaraðila að slíkir annmarkar séu á kröfugerð sóknaraðila að kröfur hennarverði ekki teknar til efnislegrar úrlausnar. Dómurinn tekur fram að á því stigiskipta sem fjárslit aðila eru nú liggi fyrir dóminum að taka afstöðu til þesshvort beita eigi helmingaskiptareglu við fjárslitin eða undantekningum fráhenni, með þeim hætti að tilteknum eignum verði alfarið haldið utan skipta eðaþað gert í einhverjum nánar tilteknum hlutföllum til aukningar á búshlutavarnaraðila. Þá telur dómurinn unnt að taka efnislega afstöðu til þess hvortsóknaraðili eigi rétt til greiðslu mánaðarlegrar húsaleigu úr hendi varnaraðilafyrir afnot hans af húsnæðinu, hver sú greiðsla eigi að vera og við hvaðatímabil beri að miða. Að þessu sögðu tekur dómurinn ekki afstöðu til endanlegsuppgjörs aðila enda er endanleg niðurstaða skiptanna ekki ljós þar sem ekkiliggur fyrir endanleg eignaskipting og greiðsla búshluta, sem er að sjálfsögðumarkmið skiptanna. Greiðslur til sóknaraðila, lækkun þeirra eða skuldajöfnunvegna ýmiss kostnaðar sem varnaraðili hefur haft af eign aðila verða því ekki„dæmdar“ án tengsla við afdrif fjárslitanna milli þeirra að öðru leyti oglokauppgjör aðila sem er í höndum skiptastjóra. Á það sama við um mögulegarfjárskuldbindingar sem á varnaraðila hvíldu vegna eignarinnar á viðmiðunardegiskipta 6. desember 2012.Í lok kröfugerðarsóknaraðila er þess krafist að viðurkennt verði að tekið verði tillit tilkrafna hennar við uppgjör á fjárskiptum aðila. Verður að telja að þessi hluti kröfugerðarhennar felist efnislega í þeim kröfum sem hún hefur sett fram og áður er lýst,og því ekki þörf á að fjalla sérstaklega um þennan lið kröfugerðarinnar endaræðst það af efnislegum úrslitum málsins að hvaða marki tekið verður tillit tilkrafna hennar við fjárslit aðila. Að þessu sögðu og með vísan tilframangreinds, hvað varðar endanlegt uppgjör milli aðila, verður hafnað þeimþætti kröfugerðar sóknaraðila um að kröfur hennar verði aðfararhæfar eins ognánar greinir í úrskurðarorði enda verður ekki séð að lagaheimild standi tilþess að setja slíka kröfu fram í máli sem rekið er eftir lögum nr. 20/1991. Kemur þá til umfjöllunarefnislegur ágreiningur aðila. Óumdeilt er að ekki er ágreiningur um að aðilarmáls þessa eiga fasteignina að [...], [...], að jöfnu og að aðilar eru sammálaum að varnaraðili fái eignina útlagða sér. Ágreiningur aðila hvað umrædda eignvarðar snýst um hvert talið verði að sé verðmæti hennar sem miða beriútlagningu til varnaraðila við. Þá verður ekki séð að raunverulegur ágreiningursé um viðmiðunardag skipta en beiðni aðila um skilnað að borði og sæng varfyrst tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík 6. desember 2012, sbr. 101. gr.laga nr. 31/1993 og 104 gr. laga nr. 20/1991 enda var það ekki meðal þeirraágreiningsefna er skiptastjóri vísaði til úrlausnar dómsins. Miðast eigna- ogskuldastaða búsins því við áðurnefndan dag. Að öðru leyti lýturágreiningur aðila í grunninn að því hvort fjárslit þeirra við skilnað skuliráðast af helmingaskiptareglu hjúskaparlaga nr. 31/1993 hvað varðarséreignarlífeyrissjóð varnaraðila og verðmæti hrossa eins og sóknaraðili hefurbyggt á, eða hvort beita eigi skáskiptareglu hjúskaparlaga, eins og varnaraðilihefur byggt á hvað áðurnefnd verðmæti varðar, á þann hátt að verðmætum þessumverði alfarið haldið utan skipta eða í einhverjum þeim hlutföllum sem getaorðið til að auka eignarhluta varnaraðila. Þá er einnig ágreiningur með aðilumum hvort varnaraðili eigi að greiða sóknaraðila húsaleigu fyrir afnot hans afsameiginlegri eign þeirra og þá hversu há sú fjárhæð eigi að vera og við hvaðatímamark hún eigi að miðast. Ímálinu liggur því fyrir að aðilar eru sammála um útlagningu fasteignarinnar að [...]til varnaraðila en greinir á um þá fjárhæð sem miða beri innlausn eignarinnarvið. Undir skiptunum aflaði skiptastjóri mats fasteignasölunnar Eignamiðlunarehf. sem taldi söluverð fasteignarinnar að [...] á [...] 100.000.000 króna áþeim tíma er matið var unnið, 10. desember 2013. Þá aflaði sóknaraðili matsFasteignamarkaðarins ehf., Óðinsgötu 4 í Reykjavík, þar sem komist var aðþeirri niðurstöðu að áætlað söluverð eignarinnar væri 125.000.000 króna á þeimtíma er matið var unnið, í janúar 2014. Sóknaraðili aflaði einnig matsdómkvadds matsmanns undir rekstri málsins fyrir dóminum sem komst að þeirriniðurstöðu að söluverðmæti eignarinnar væri 110.000.000 króna. Matið er frá 26.október 2015 og verður ekki annað séð en niðurstaða þess taki mið af þeim degier það var unnið. Sóknaraðili hefur aðallega krafist þess að við útlagningufasteignarinnar til varnaraðila verði miðað við að söluvirði hennar nemi120.000.000 króna en til vara verði miðað við niðurstöðu matsins frá 26.október 2015. Verður ekki séð að hún styðjist við áðurnefnt matFasteignamarkaðarins ehf. enda er fjárhæð þess hærri en aðalkrafa sóknaraðila,auk þess sem varnaraðili hefur dregið sönnunargildi þess í efa vegna meintratengsla matsmanns við sóknaraðila sem ekki hefur verið mótmælt. Ekki verður þvíséð að aðalkrafa hans styðjist við nokkur sérstök gögn heldur er þetta matsóknaraðila sjálfs sem telur eignina vera 120.000.000 króna virði. Kemur þá tilskoðunar hvort miða beri við mat það er skiptastjóri aflaði 10. desember 2013eða mat hins dómkvadda matsmanns frá 26. október 2015. Varnaraðilihefur talið að ákvæði 101. gr. laga nr. 31/1993 og 1. mgr. 104. gr. laga nr.20/1991 um viðmiðunardag eigna og skulda leiði til þess að sama tímamark verðinotað við mat á verðmæti eigna. Ekki er fyllilega hægt að fallast á meðvarnaraðila að óhjákvæmilegt sé að tímamark það er tilgreint er í þessumákvæðum eigi í öllum tilvikum við bæði það tímamark sem á að miða eignir ogskuldir við sem koma til skipta og verðmat eigna. Í máli þessu þykir þó rétt aðmiða við það mat sem næst er áðurnefndum viðmiðunardegi skipta, sem er 6.desember 2012, er beiðni aðila um skilnað að borði og sæng var fyrst tekinfyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík og að verðmæti fasteignarinnar miðist viðþann dag enda hafa aðilar ekki sammælst um annað. Er til þess að líta aðtiltölulega snemma í ferli fjárslitanna, eða strax á öðrum skiptafundi semhaldinn var 23. október 2013, gerði varnaraðili kröfu um að fasteignin yrðiútlögð honum. Hvorugt þeirra mata sem liggja fyrir í málinu, og helst kemur tilálita að líta til, tekur þó mið af viðmiðunardegi skipta heldur miðastniðurstaða þeirra beggja við söluverðmæti eignarinnar á þeim degi er mötin vorugerð. Ljóst er að mat það er skiptastjóri aflaði er næst áðurnefndum tímamörkumog þykir ekki varhugavert að leggja það til grundvallar við úrlausn þessaágreiningsþáttar aðila. Er það því niðurstaða dómsins að við útlagningufasteignarinnar til varnaraðila beri að miða við að hún sé að verðmæti100.000.000 króna og að útlagning til varnaraðila miði því við 50.000.000króna. Varnaraðili verður þó ekki „dæmdur“ til greiðslu þeirrar fjárhæðar tilsóknaraðila heldur miðast útlagning til hans við áðurnefnda fjárhæð á þessustigi skiptanna eins og áður hefur verið lýst. Er þá ekki heldur tekin afstaðatil þess, eins og skiptin standa nú, hvort og þá hverjar fjárskuldbindingarvarnaraðila vegna eignarinnar eru á viðmiðunardegi skipta eða kostnaðar afrekstri og viðhaldi eignarinnar eins og fram kemur í kröfugerð hans hvað þennanágreiningsþátt varðar.Sóknaraðilihefur í málinu gert kröfu um greiðslu húsaleigu úr hendi varnaraðila vegnahagnýtingar hans á eigninni frá því að hún flutti út úr henni í mars 2013.Miðar sóknaraðili upphafstíma kröfu sinnar við 1. apríl 2013 og gerir aðallegakröfu um greiðslu mánaðarlegrar húsaleigu að fjárhæð 200.000 krónur frá þeimtíma til 1. janúar 2016 eða samtals í 34 mánuði en til vara að leigufjárhæðtaki mið af niðurstöðu matsmanns frá 26. október 2015 en þar kemur fram aðleiguverð hafi á þessu tímabili hækkað og hafi numið 350.000 krónum í júní2013, 390.000 krónum í júní 2014 og 460.000 krónum í júní 2015. Ekki kemur framhvert leiguverðið hafi verið í mars, apríl og maí 2013. Fram kemur í niðurstöðumatsins að niðurstaða matsmanns miðist við eðlilegt ástand á leigumarkaði og aðekki sé um óeðlileg frávik að ræða. Teljaverður að með hliðsjón af dómafordæmum og aðstæðum öllum eigi sóknaraðili rétttil leigugreiðslna úr hendi varnaraðila vegna hagnýtingar fasteignarinnar semer sameiginleg eign þeirra. Niðurstaða matsmanns verður skilin svo að ummarkaðsleigu sé að ræða á umræddu svæði á þeim tímabilum er hann tiltekur.Fallast verður á með varnaraðila að við mat á leigugreiðslum í tilvikum semþessum verði ekki stuðst við leigu á almennum markaði þar sem um sameiginlegtheimili aðila til átta ára var að ræða, auk þess sem synir aðila hafa dvaliðþar að jöfnu við dvöl hjá sóknaraðila. Þykir rétt að gera ráð fyrir að eðlileggreiðsla varnaraðila til sóknaraðila fyrir afnot af eigninni sé að álitum100.000 krónur á mánuði. Hvaðvarðar tímamörk greiðslunnar skal litið til þess að gera verður ráð fyrir aðaðilar í þessari stöðu hafi eitthvert svigrúm við að skipa búsetumálum sínumeftir skilnað. Þykir eðlilegt og sanngjarnt að upphaf leigugreiðslna miðist við1. júní 2013. Þá hefur sóknaraðili útfært kröfugerð sína með þeim hætti ítölulegri útlistun til dómsins að miða beri við að sóknaraðili greiði leigu til1. janúar 2016. Er því ekki annað unnt en að miða við það lokatímamark viðúrlausn málsins. Varnaraðilihefur réttilega á það bent að fjárkröfur milli aðila verða ekki dæmdar í málisem þessu á því stigi sem skiptin eru, án tillits til þeirrar eignaskiptingarog endanlegrar greiðslu búshluta sem er markmið skiptanna, eins og áður errakið, og ekki umfram það sem eignir hvors um sig hrökkva til að standa undirkröfum hins. Varnaraðili hefur tiltekið réttilega að hann hafi staðið straum afýmsum kostnaði vegna eignarinnar sem sanngjarnt sé að draga frá leigufjárhæð oghefur hann lagt fram hreyfingarlista og samantektir vegna þessara fjárútláta.Reikningar liggja þó ekki fyrir hvað þetta varðar nema að mjög takmörkuðuleyti. Verður málatilbúnaður hans skilinn svo að hann krefjist þess að tekiðverði tillit til þessa kostnaðar við ákvörðun á leigufjárhæð enda beri sóknaraðilaað endurgreiða sér helming þessa kostnaðar. Varnaraðili gerir þó ekki sérstakafjárkröfu þar að lútandi en hefur bæði orðað þetta í þeim hluta kröfu sinnar erlýtur að verðmæti fasteignarinnar við útlagningu til varnaraðila og viðafmörkun greiðslu fyrir afnot hans af fasteigninni. Þótt ekki sé dregið í efaað varnaraðili hafi staðið í ýmsum fjárútlátum vegna eignarinnar er krafa hanshvað þetta varðar því ekki svo skýr sem skyldi og gögn málsins ekki svo glöggað unnt sé að taka efnislega afstöðu eða leggja mat á kröfuna að þessu leyti áþessu stigi skipta aðila. Á hinn bóginn verður að telja eðlilegt að tekið verðitillit til þessarar kröfu varnaraðila vegna kostnaðar af rekstri eignarinnar,eins og greiðslu fasteignagjalda, hita og rafmagns, lögboðinna trygginga aukviðhalds á eigninni, sem komi þannig til frádráttar kröfum sóknaraðilavarnaraðila til hagsbóta við endanlegt uppgjör skiptastjóra á búinu. Með þessumathugasemdum verður fallist á kröfu sóknaraðila hvað varðar leigugreiðslur áþann hátt er greinir í úrskurðarorði.Þá hefur sóknaraðili ímálinu gert kröfu um 50% hlutdeild í séreignarlífeyrissparnaði varnaraðila íArion-banka og byggir hún kröfu sína á meginreglunni um helmingaskipti viðfjárslit hjóna. Varnaraðili hefur í sjálfu sér ekki á því byggt að þessumréttindum eigi að halda utan skipta á grundvelli 2. töluliðar 1. mgr. 102. gr.laga nr. 31/1993 eða að slíkur sparnaður lúti sérstökum reglum, m.a. vegna laganr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 28. maí 2014 í málinu nr. 348/2014. Þáer almennur lífeyrissparnaður aðila ekki til umfjöllunar eða úrlausnar í máliþessu. Þá verður málatilbúnaður sóknaraðila ekki skilinn svo að réttindumþessum beri að halda utan skipta á grundvelli síðari málsliðar 2. mgr. 102. gr.laganna heldur hefur hún, eins og áður sagði, krafist 50% hlutdeildar íumræddum fjármunum á grundvelli áðurnefndar meginreglu við fjárslit millihjóna. Af þessum sökum verður að leysa úr þessum þætti ágreinings aðila á þeimgrundvelli sem aðilar hafa sett mál sitt fram, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar frá 28. janúar 2014 í máli nr. 6/2014. Helmingaskiptareglan ermeginregla við fjárslit milli hjóna, sbr. 6. gr. og 103. gr. laga nr. 31/1993. Kjarni hennar er sá að hvort hjónaeigi tilkall til helmings skírrar hjúskapareignar hins. Grundvöllur hennar erfjárhagsleg samstaða í hjónabandinu. Þessari reglu er fyrst og fremst ætlað aðveita mökum fjárhagslega vernd við skilnað og byggist á því að hjón standisaman að verðmætasköpun og að í hjúskap sé að jafnaði efnahagsleg, félagsleg ogpersónuleg samstaða. Reglan stuðlar því að jafnstöðu maka við hjúskaparlok.Í1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga segir að víkja megi frá reglum um helmingaskiptief skipti yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna.Tilgangur skáskipta er að færa efnisleg skipti í sanngjarnan farveg eftir þvísem föng eru á. Beiting skáskipta getur falist í að mæla svo fyrir að verðmætieignar verði alfarið utan skipta og renni til þess maka er krefst skáskipta oghann tekur þá einnig að sér þær skuldir sem hvíla á eigninni. Skáskiptin máeinnig ákveða svo að sá er krefst þeirra fær aukna hlutdeild í eignum búsins ísamræmi við nánar tiltekin hlutföll.Frumforsendan fyrir beitingufrávika frá helmingaskiptareglunni er í öllum tilfellum sú að skiptin yrðu aðöðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Í ákvæðinu eru sérgreindtilvik sem taka ber tillit til við sanngirnismatið, en þau eru ekki tæmanditalin í greininni. Í fyrsta lagi ber að taka tillit til fjárhags hjónanna oglengdar hjúskapar. Í athugasemdum í frumvarpi að lögunum segir að hér sé áttvið svipuð tilvik og fram hafi komið í 57. gr. eldri laga nr. 60/1972, þ.e. aðhjúskapur hafi staðið skamma stund og ekki leitt til verulegrar fjárhagslegrarsamstöðu, en skammvinnur hjúskapur leiddi sjaldnast til þeirrar fjárhagslegu ogfélagslegu samstöðu sem væri grundvöllur helmingaskiptareglunnar. Þá bersamkvæmt ákvæðinu að hafa hliðsjón af því ef annað hjóna hefur flutt í búiðverulega miklu meira en hitt við hjúskaparstofnun. Samkvæmt athugasemdum ífrumvarpi að lögunum er það ekki einskorðað við að hjúskapur hafi veriðskammvinnur, en mundi hins vegar einkum eiga við þegar svo hagaði til. Þá bersamkvæmt ákvæðinu að taka tillit til þess ef annað hjóna hefur eftirhjúskaparstofnun erft fé eða fengið að gjöf frá einhverjum öðrum en maka sínum.Í 2. mgr. 104. gr. segir að frávik frá helmingaskiptum geti enn fremur átt sérstað þegar annað hjóna hefur með vinnu, framlögum til framfærslu fjölskyldunnareða á annan hátt stuðlað verulega að aukningu á þeirri fjáreign sem falla ættihinu hjóna í skaut eða hefur átt hlut að því að bæta fjáreign hins að öðruleyti. Hefur varnaraðili m.a. vísað til þessa ákvæðis máli sínu til stuðningsen einnig vísað til þess að beita eigi frávikum frá helmingaskiptareglunni þarsem önnur niðurstaða væri bersýnilega ósanngjörn fyrir varnaraðila þegar litiðer til stöðu aðila við upphaf hjúskapar, í hjúskapnum og við lok hans. Hvað þaðsíðastnefnda varðar hefur varnaraðili einkum vísað til þess að hann hafi veriðatvinnulaus frá árinu 2008, hann hafi þurft að verjast í einkamálum og sakamálivegna fyrri starfa sinna og bíði þess nú að afplána refsidóm sem hann hlaut meðdómi Hæstaréttar frá því í október sl. Umræddur séreignarlífeyrissparnaður séþví það eina er varnaraðili geti treyst á hvað varðar fjárhagslega afkomu tilframtíðar. Sóknaraðili sé aftur á móti mun yngri en varnaraðili, hún hafimenntað sig í hjónabandinu og sé nú í góðu starfi og hafi alla möguleika á aðafla sér sjálf lífeyrisréttinda kjósi hún það. Staða þeirra sé því mjög ólíkþegar litið er til framtíðarhorfa þeirra.Dómurinn telur að viðúrlausn þessa þáttar ágreinings aðila verði ekki hjá því komist að lítaheildstætt á atvik máls, fjárhagslega stöðu aðila við upphaf hjúskapar,fjárhagslegrar samstöðu í hjúskap og stöðu þeirra við lok hjúskapar og þegartil framtíðar er litið. Óumdeilt er að við upphaf hjúskapar lagði varnaraðilibæði eignir og umtalsverða fjármuni til eignamyndunar og inn í rekstur heimilisþeirra og var svo alla tíð meðan á hjúskap þeirra stóð. Hjónaband aðila stóð ítíu ár og getur í þeim skilningi ekki talist skammvinnt. Á hinn bóginn virðistfjárhagsleg samstaða aðila meðan á hjúskap stóð ekki hafa verið mikil þar semgögn málsins, og það sem fram er komið fyrir dóminum og hefur ekki veriðmótmælt, bendir til þess að framlög varnaraðila hafi staðið undir rekstriheimilisins og framfærslu fjölskyldunnar og þeirri eignamyndun sem varð íhjónabandi aðila. Þá verður ekki fram hjá því horft að varnaraðili virðisteinnig hafa staðið undir rekstri félags í eigu sóknaraðila og að sama skapieinnig tekið á sig ýmis fjárhagsleg áföll hvað varðar rekstur þess, auk ýmissafjárútláta í upphafi hjónabands þeirra sem tengdust sóknaraðila og aðila henninákomnum. Samband aðila mun hafastaðið frá árinu 2002 til 2013 en þau gengu í hjónaband árið 2003. Á þvítímabili er aðilar voru í hjónabandi virðist sóknaraðili af gögnum málsins hafaverið útivinnandi í fimm til sex ár og varnaraðili í liðlega fimm ár. Þá varsóknaraðili við nám á árunum 2008‒2010 og starfrækti á sama tíma fyrirtæki, eðafrá 2008‒-2014. Varnaraðili hefur verið atvinnulaus frá árinu 2008 og verður aðtelja óljóst eins og staða hans er nú hverjar framtíðarhorfur hans eru hvaðatvinnu varðar. Þá er einnig komið fram í málinu að hann hefur átt við veikindiað stríða. Auk þess er fram komið í málinu, og hefur því ekki verið mótmælt, aðvarnaraðili aflaði meginhluta umrædds séreignarsparnaðar á síðustu tveimurárunum fyrir starfslok hans hjá Landsbankanum árið 2008 en frá þeim tíma varsóknaraðili í framhaldsnámi og rak fyrirtæki eins og áður sagði. Virðist hún þóekki hafa gert reka að því að afla sér séreignarlífeyrissparnaðar. Sóknaraðili,sem er tæplega 42 ára, er átta árum yngri en varnaraðili, sem verður fimmtugurá þessu ári. Sóknaraðili hefur menntað sig og er í góðu starfi. Ekki er annaðfram komið en að hún hafi fulla starfsorku og verður að telja atvinnuhorfurhennar góðar með tilliti til menntunar hennar og reynslu af rekstri eiginfyrirtækis. Þegar á allt er litið verður ekki talið að sóknaraðili standihöllum fæti hvað varðar menntun og starfsreynslu. Þá verður að telja ljóst aðekki er unnt að líta fram hjá því að töluverður aðstöðumunur er á högum þeirrahvað varðar atvinnuhorfur þegar til framtíðar er litið. Þá telur dómurinn að ekkisé unnt að líta svo á að hátt viðbótarframlag vinnuveitanda varnaraðila hafiskert tekjur sem hann gat lagt til heimilis síns og sóknaraðila né að því hafiverið ætlað að koma sem uppbót fyrir fjarvistir og aðrar aðstæður í starfi hanssem kunna að hafa lagt auknar byrðar á sóknaraðila meðan á hjúskap þeirra stóð.Verður því ekki talið að fjárhæð sparnaðarins eigi ein og sér að leiða tilannarrar niðurstöðu.Þegar litið er heildstættá öll þessi atriði er það niðurstaða dómsins að það væri bersýnilegaósanngjarnt að beitt yrði helmingaskiptareglu um umræddanséreignarlífeyrissparnað varnaraðila við fjárslit aðila. Verðurséreignarlífeyrissparnaði varnaraðila því að öllu leyti haldið utan skipta einsog nánar greinir í úrskurðarorði. Þá þykir ekki unnt að færa þessa eign undirskiptin með því að beita frávikum frá helmingaskiptareglunni í einhverjumtilteknum hlutföllum.Sóknaraðili hefur ímálinu gert kröfu um 50% hlutdeild í verðmæti hrossa í í eigu varnaraðila ogfélaga í hans hans eigu. Kemur fram í greinargerð hennar að um sé að ræðaeinkahlutafélögin A ehf. og V ehf. sem munu vera í eigu varnaraðila. Ágreiningium ráðstöfun hluta umræddra félaga í hrossum hefur ekki verið skotið tildómsins af skiptastjóra heldur eingöngu ágreiningi um verðmæti hrossa í eiguaðila, enda eru félög þessi ekki undir skiptum. Er þeim þætti kröfugerðarsóknaraðila er lýtur að áðurnefndum félögum því vísað frá dómi. Kemur því eingöngu tilúrlausnar sá hluti kröfugerðar sóknaraðila er lýtur að hrossum í eiguvarnaraðila. Fram er komið í málinu, og hefur því ekki verið mótmælt afsóknaraðila, að varnaraðili keypti hross í kjölfar veikinda og eftir að honumvar ráðlagt af lækni að finna sér tómstundagaman til að lágmarka eftirköstveikindanna. Umræddur læknir kom ekki fyrir dóminn en dómurinn telur engaástæða til að draga í efa framburð varnaraðila hvað þetta varðar og lýsinguhans á aðdraganda að þessum kaupum. Dómurinn telur því að um verðmæti sé aðræða sem halda beri utan skipta með sömu rökum og tíunduð hafa verið hérframar, hvað varðar séreignarsparnað varnaraðila, en einnig með vísan tilsjónarmiða er fram kom í 3. tölulið 1. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993 enda umverðmæti að ræða sem eru persónulegs eðlis og að þeirra var aflað vegnapersónulegra aðstæðna varnaraðila. Þá þykir ekki unnt að færa þessa eign undirskiptin með því að beita frávikum frá helmingaskiptareglunni í einhverjumtilteknum hlutföllum. Verður þessari eign að öllu leyti haldið utan skipta einsog nánar greinir í úrskurðarorði. Kemur því ekki til frekari skoðunar hvaðahross er um að ræða eða hvort sýnt hefur verið fram á verðmæti þeirra.Meðhliðsjón af málsúrslitum og atvikum öllum þykir rétt þykir rétt, með vísan til3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, aðhvor aðili beri sinn kostnað af málinu.Úrskurðþennan kveður upp Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari. Dómarinn tók við meðferðmálsins 12. júní. sl.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Við fjárslit millisóknaraðila, K, og varnaraðila, M, skal við útlagningu fasteignarinnar að [...],[...], til varnaraðila miða innlausn eignarinnar til hans við 50.000.000 króna.Við fjárslit milli aðilaskal greiðsla varnaraðila til sóknaraðila vegna afnota varnaraðila af húsnæðinu[...], [...], frá 1. júní 2013 til 1. janúar 2016 nema 100.000 krónum á mánuði.Kröfu sóknaraðila um 50%hlutdeild í séreignarlífeyrissparnaði varnaraðila er hafnað og skal honumhaldið utan skipta.Kröfu sóknaraðila um 50% hlutdeildí verðmæti hrossa í eigu varnaraðila er hafnað og skal því haldið utan skipta.Kröfu sóknaraðila um 50%hlutdeild í verðmæti hrossa í eigu einkahlutafélaganna A ehf. og V ehf. í eiguvarnaraðila er vísað frá dómi.Kröfu sóknaraðila umaðfararhæfi krafna er hafnað.Málskostnaður milli aðilafellur niður.
Mál nr. 725/2016
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
A tók við greiðslu bóta úr hendi S vegna heilsutjóns sem hann hlaut og rekja mátti til mistaka í aðgerð sem A gekkst undir árið 2013. Voru bætur til A grundvallaðar á matsgerð sérfræðings sem S hafði aflað. A taldi að afleiðingar mistakanna hefðu verið vanmetnar og óskaði síðar einhliða mats lögfræðings og læknis á afleiðingunum. Á grundvelli þess sérfræðimats höfðaði A mál þetta til endurupptöku bótaákvörðunarinnar. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, kom fram að A hefði hvorki óskað eftir áliti örorkunefndar né aflað mats dómkvaddra manna eins og honum hefði staðið til boða að lögum. Þess í stað hefði A aflað einhliða mats tveggja manna án aðkomu S. Vegna þessa aðdraganda yrði síðargreint sérfræðimat ekki lagt til grundvallar ákvörðun um hvort skilyrði væru til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorku, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 639/2014 og 359/2015. Fór málatilbúnaður A því í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og var málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I.Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 3. nóvember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2016, þar sem máli sóknaraðila gegnvarnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að ,,hinn kærði úrskurðurverði ómerktur, úrskurðinum verði hrundið og héraðsdómi verði gert að takadómkröfur sóknaraðila í héraðsstefnu til efnismeðferðar.“ Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, Sjúkratryggingum Íslands hf.,350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2016.Mál þetta, sem vartekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda, 14. september sl., var höfðað29. febrúar sl. Stefnandi er A, [...], [...]. Stefndi eru SjúkratryggingarÍslands, Rauðarárstíg 10, Reykjavík. I.Stefndi krefst þessað málinu verði vísað frá dómi og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefnandi krefstþess að kröfu stefnda verði hafnað og málskostnaðar.II.Efnislega verðurágreiningur aðila í stuttu máli rakinn til þess að stefnandi sleit hásin í vinstri fæti 16. maí 2012, er hann var viðíþróttaiðkan. Á slysa- og bráðadeild LSH var áverkinn greindur sem hlutarifa áhásin: „Á mótum hásinar og vöðva er að hluta rifa. Þessi rifa mælist um 1,5 cmað lengd og 8-9 cm á breidd.“ Stefnandi hefur leitað aðstoðarhjá fjölda lækna en ekki er ástæða til að rekja allar slíkar heimsóknir eðaniðurstöður þeirra í þessum þætti málsins. Eftir nokkrar heimsóknir varðniðurstaða B sérfræðings, að líkast til væri rétt að framkvæma aðgerð ástefnanda, sem fram fór 21. janúar 2013. Sú aðgerð heppnaðist ekki sem skyldiog leiddi til taugaskaða. Í maí 2015 öfluðuSjúkratryggingar Íslands álits C, bæklunar- og handaskurðlæknis, um ástandstefnanda. Læknirinn taldi ástand stefnanda hafa orðið stöðugt sex mánuðumeftir aðgerðina, eða 21. júlí 2013. Þá taldi hann miska 10% í heildina, en meðþeim orðum að hásinaslit valdi skerðingu á getu og fylgikvillar við meðferð séusömuleiðis nokkuð algengir. Taldi hann hæfilegt að draga frá 3 prósentustig afþessum sökum og miski væri því 7%. Með ákvörðun stefnda, frá 30.júní 2015, var talið að atvikið ætti undir 1. tl. 2. gr. laga umsjúklingatryggingu, nr. 111/2000, og bótaskylda viðurkennd. Kemur fram íforsendum niðurstöðu, að af gögnum málsins sé ljóst að stefnandi hafi ekkinotið bestu mögulegu meðferðar á Landspítalanum, 16. maí 2012 þar sem, miðaðvið eðli áverkans, hefði verið rétt að hefja gipsmeðferð í hangandi stöðu. Íþví fælist hinn eiginlegi sjúklingatryggingaratburður og tjónsdagsetning þvíákveðin 16. maí 2012. Stefndi mat það svo að hefðimeðferð verið háttað með fullnægjandi hætti, hefði varanlegur miski verið 3stig vegna upphaflega áverkans. Því var varanlegur miski metinn 7 stig vegnasjúklingatryggingaratburðarins. Stefnandi var ósáttur við matiðog aflaði einhliða sérfræðimats þeirra D bæklunarlæknis og E lögfræðings, tilað meta varanlegan miska og örorku stefnanda. Sérfræðimatið lá fyrir hinn 26.október 2015 og var varanlegur miski vegna hins eiginlegasjúklingatryggingaratburðar metinn 17. stig, og varanleg örorka 10%. Í kjölfarið var gerð krafa umendurupptöku málsins með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, 2. nóvember2015, en stefndi hafnaði endurupptöku. Stefnandi krefst ógildingar á ákvörðunstefnda í máli hans, og gerir og fjárkröfu sem byggir á síðara matinu. III.Kröfusína um frávísun málsins byggir stefndi á því að málatilbúnaður stefnanda fari í bága við e-lið 1. mgr. 80. gr. laganr. 91/1991. Um kröfuna vísar hann til tveggja dóma Hæstaréttar, annars vegarfrá 31. mars 2015 í máli nr. 639/2014 og hins vegar frá 19. nóvember 2015 ímáli nr. 359/2015. Í málinu hafi legið fyrir sérfræðilegt álit C frá 8. júní2015 og hafi ákvörðun stefnda m.a. byggst á mati á þeim læknisfræðilegu þáttumsem lágu því til grundvallar, skv. 10. gr. laganna. Samkvæmt framangreindridómaframkvæmd Hæstaréttar hafi stefnandi ekki farið þær leiðir sem leiði af 10.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennum reglum, til að hnekkja niðurstöðu Cog þá stefnda. Því fari málatilbúnaður stefnanda í bága við e-lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991. IV.Stefnandikveðst eiga skýlausan rétt til að fá efnisúrlausn um ákvörðun stefnda í málihans. Það sé með öllu óeðlilegt að stefnda sé falið sjálfdæmi þegar kemur aðákvörðun bótaskyldu og bótafjárhæðar í málum samkvæmt lögum nr. 111/2000. Viðmunnlegan málflutning taldi lögmaður stefnanda upp ýmsa annmarka sem væru áákvörðun stefnda. Þannig hafi stefnandi verið kallaður til viðtals og skoðaðuren ekki látinn vita að til stæði að gera mat á honum. Þá hafi þau gögn semeinkum lágu til grundvallar mati C verið hlutdræg. Stefnandi telur aðframangreindir Hæstaréttardómar hafi ekki fordæmisgildi í máli þessu, sem varðiógildingu á stjórnvaldsákvörðun.V.Í 5. gr.laga um sjúklingatryggingu segir, að um ákvörðun bótafjárhæðar samkvæmtlögunum, fari eftir skaðabótalögum. Dómurinn telur að álit C, bæklunar- oghandaskurðlæknis, verði að teljast sérfræðilegt álit um miska- og örorkustig ískilningi 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem sé nauðsynlegt til að uppgjörbóta geti farið fram samkvæmt lögunum. Leggur enda læknirinn mat á miskastig entelur, að því er best verður séð, ekki forsendur miðað við fyrirliggjandi gögnfyrir því að fyrir liggi fjárhagsleg varanleg örorka þar sem ekki séu sýnilegarbreytingar á tekjuöflun stefnanda eftir tjónsatburðina. Það veldur því aðstefndi telur enga varanlega fjárhagslega örorku fyrir hendi í ákvörðun sinni. Eins og fram kemur ítilvísuðum dómum Hæstaréttar hefur verið litið svo á að þegar fyrir liggursérfræðilegt álit um örorku- og/eða miskastig tjónþola, eða þá læknisfræðileguþætti sem meta þarf til þess að uppgjör bóta samkvæmt skaðabótalögum geti fariðfram, getur hvor um sig, tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta, borið álitiðundir örorkunefnd, sbr. 10. gr. skaðabótalaga. Þá er sá kostur einnig fyrirhendi að óska eftir dómkvaðningu matsmanna. Að auki hefði stefnandi í þessumáli getað skotið ákvörðun stefnda til úrskurðarnefndar almannatryggingasamkvæmt heimild í 16. gr. laga nr. 111/2000, en starfsemi nefndarinnar var,með lögum nr. 85/2015, felld undir úrskurðarnefnd velferðarmála frá og með 1.janúar 2016. Þrátt fyrir fyrirliggjandimat C, sem, eins og fyrr segir, verður að telja sérfræðimat í skilningi 10. gr.laga nr. 50/1993, fór stefnandi þá leið að afla einhliða sérfræðimats þeirra D bæklunarlæknis og Elögfræðings, til að meta varanlegan miska og örorku stefnanda. Sérfræðimatið láfyrir hinn 26. október 2015, og var varanlegur miski vegna hins eiginlegasjúklingatryggingaratburðar metinn 17 stig og varanleg örorka 10%. Hann fór þvíekki þá leið sem honum stóð til boða að lögum, sbr. framangreint. Vegna þessa aðdragandaverður síðargreint sérfræðimat ekki lagt til grundvallar ákvörðun um hvortskilyrði séu til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miskaeða örorkubætur, eins og felst í raun í stefnukröfum. Fer málatilbúnaðuráfrýjanda því í bága við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. dómHæstaréttar í framangreindum málum réttarins en einnig með vísan til dómsréttarins í málinu nr. 793/2015, uppkveðins 15. september sl. Dómurinn telur aðkrafa stefnanda, um að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda frá 30. júní 2015í máli hans, sé samofin fjárkröfu hans eðli máls samkvæmt, og verði þær ekkiskildar að í málinu, miðað við málatilbúnað stefnanda. Óhjákvæmilegt er því að vísa málinuí heild frá dómi. Í samræmi við niðurstöðumálsins, og samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ber stefnanda að greiðastefnda málskostnað, sem þykir eftir atvikum og umfangi málsins hæfilegaákveðinn 300.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti máliðSteingrímur Þormóðsson hæstaréttarlögmaður og fyrir hönd stefnda Bragi DórHafþórsson héraðsdómslögmaður. Lárentsínus Kristjánssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, A, greiði stefnda,Sjúkratryggingum Íslands, 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 217/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gertað sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 30. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5.maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2009, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 12. maí 2009kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími ogað henni verði ekki gert að sæta einangrun á gæsluvarðhaldstíma. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þessað X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 12.maí 2009, kl. 16:00. Þess er krafist aðX verði látin vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Í greinargerðlögreglustjóra segir að lögreglustjórinn hafi haft til rannsóknar ætlað mansalog milligöngu vændis kærðu, þ.e. að hún hafi flutt til Íslands stúlkur sem húnhafi síðan haft milligöngu um að stundi vændi og taki hluta þóknunar sem greidder fyrir. Við rannsókn málsins hafistúlkur borið um að þær starfi við vændi á vegum X og að hún fái hlutaþóknunar, þ.e. að hún hafi milligöngu um vændi þeirra hér á landi. Þann 12.febrúar sl. hafi X farið til Hollands með kærasta sínum, Y. Hafi lögreglu borist upplýsingar um að þauhygðust koma með mikið magn fíkniefna til baka úr ferðinni. X hafi komið aftur til Íslands fyrr enáætlað hafi verið og hefði Y verið handtekinn í Amsterdam fyrir innflutning tilHollands á 12 kg af kókaíni. X hafi íkjölfarið verið úrskurðuð í gæsluvarðhald á grundvelli hins ætlaðafíkniefnamáls og ætlaðs mansals og milligöngu vændis. Rannsóknlögreglu hafi frá þeim tíma einnig beinst að ætluðum stórfelldumfíkniefnabrotum X. Á grundvellirannsóknar lögreglu hafi aðilar, sem taldir eru hafa komið hingað til lands ávegum X, verið handteknir við komu til landsins með fíkniefni innvortis,samtals um 400-500 g af kókaíni og hafi fengið dóma fyrir að flytja efnin tillandsins. Greind efni hafi verið flutttil landsins 2. og 12. apríl sl.Lögregla hafi upplýsingar um tengingu X við greinda aðila og ferðirþeirra hingað til lands. Sé flutningurefnanna hingað til lands talinn tengjast umfangsmeiri fíkniefnabrotum sem tilrannsóknar séu. Rannsóknlögreglu miði að því að finna ætlaða samverkamenn X, yfirheyra þá og vitni ogfinna út hvernig staðið hafi verið að skipulagningu og fjármögnun á ætluðumbrotum. Þurfi í því sambandi meðalannars að afla upplýsinga frá erlendum lögregluyfirvöldum. Rökstuddur grunur séum stórfellt fíkniefnabrot og milligöngu vændis, X. Nauðsynlegt sé talið að hún sæti gæsluvarðhaldi vegna málsins,svo henni sé fyrirmunað að setja sig í samband við ætlaða vitorðsmenn og/eðavitni og/eða að hún geti komið undan gögnum sem sönnunargildi hafi í málinu oghafa ekki verið haldlögð. Þykir þannignauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmuni málsins með því að X sætigæsluvarðhaldi og að hún verði látin vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldistendur. Til rannsóknar séu ætluð brot gegn 173. gr. a og 206. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, en fyrrgreinda brotið getur varðað allt að12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1.mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun. Samkvæmt rannsóknargögnummálsins er kærða undir rökstuddum grun um aðild að fíkniefnabrotum 2. og 12.apríl sl., og öðrum málum sem eru til rannsóknar. Brot ákærðu geta varðaðfangelsisrefsingu. Haldi kærða óskertu frelsi sínu með á rannsókn stendur gætihún torveldað rannsókn með því að hafa áhrif á framburð vitorðsmanna eða vitna.Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála erþví fallist á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald eins og hún er fram sett ognánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður með sömu rökum og rakin eru hér aðframan og með vísan til b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 fallist ákröfu lögreglustjóra um að kærða sæti einangrun á meðan hún sætirgæsluvarðhaldi samkvæmt úrskurði þessum. Sandra Baldvinsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærða, X, sæti gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 12. maí 2009 kl. 16:00. Kærða skal sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu.
Mál nr. 506/2004
Kærumál Gagnaöflun Samlagsaðild Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um frávísun á kröfum S á hendur þrotabúi V á þeim grunni að ekki hafi verið fyrir hendi lagaheimild til málshöfðunar á hendur honum. Þá var einnig staðfest niðurstaða héraðsdómara um að samlagsaðild væri með öðrum varnaraðilum og að málið hafi verið höfðað innan málshöfðunarfrests. Talið var að S hefði í stefnu mátt gera gleggri grein fyrir því tjóni sem skaðabótakröfu hans var ætlað að bæta. Eins og málið var vaxið hafi þó ekki verið næg efni til að telja annmarka á reifun S fyrir kröfugerð sinni svo verulegan að ekki mætti bæta úr honum við meðferð málsins, eða að vörn væri svo áfátt vegna skorts á matsgerð að vísa bæri nú málinu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 13. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 30. nóvember 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili Hótel Búðir ehf. krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili þrotabú Viktors H. Sveinssonar krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili Byggingafélag Búða ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Málavextir, málsástæður og lagarök aðila eru rakin í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram hefur sóknaraðili höfðað mál þetta til riftunar á þeirri ráðstöfun Fasteignafélagsins Kaupstaðar ehf. að flytja lóðarleigurétt undir hótelrekstur að Búðum til varnaraðilans Byggingafélagsins Búða ehf., auk þess sem krafist er skaðabóta in solidum úr hendi varnaraðila að fjárhæð 60.000.000 króna með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að vísa frá héraðsdómi kröfum á hendur varnaraðilanum þrotabúi Viktors H. Sveinssonar á þeim grunni að ekki hafi verið fyrir hendi lagaheimild til að höfða mál á hendur honum. Á sama hátt er staðfest niðurstaða héraðsdómara um að samlagsaðild sé með öðrum varnaraðilum, sbr. 19. gr. laga nr. 91/1991, og að málið hafi verið höfðað innan málshöfðunarfrests. Héraðsdómari vísaði frá dómi skaðabótakröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilum, en ákvað eigi að síður að taka skyldi til efnismeðferðar kröfu sóknaraðila um riftun á umræddum gerningi. Var frávísunin reist á þeim grunni að þar sem sóknaraðili hafi ekki tryggt sér viðhlítandi sönnun fyrir andvirði lóðarréttinda að Búðum, sem honum hafi verið í lófa lagið, eftir atvikum með matsgerð dómkvadds manns. Því bresti skilyrði til að ákveða endurgreiðslu eða skaðabætur að álitum. Engu breyti í því sambandi áskilnaður sóknaraðila um frekari gagnaöflun, enda verði málatilbúnaður að vera skýr að þessu leyti í stefnu þannig að varnaraðilar geti brugðist við af sinni hálfu í greinargerð. Fallast má á það með varnaraðilum að sóknaraðili hefði í stefnu mátt gera gleggri grein fyrir því tjóni sem skaðabótakröfu hans er ætlað að bæta. Hins vegar er grundvöllur málatilbúnaðar hans ljós í aðalatriðum og í stefnu rökstyður hann fjárhæð skaðabótakröfu sinnar sérstaklega, eins og rakið er í hinum kærða úrskurði. Í því sambandi vísar hann til gagna og atvika sem hann telur varpa ljósi á réttmæti fjárhæðar skaðabótakröfu sinnar, jafnframt því sem hann beinir áskorunum til varnaraðila um að upplýsa tilgreind atriði. Verður ekki talið að sóknaraðila hafi borið skylda fyrir höfðun málsins til að leita eftir mati dómkvadds manns um andvirði umræddra lóðarréttinda, fyrr en ljóst var að varnaraðilar féllust ekki á rökstuðning hans um fjárhæð bótakröfunnar, enda áskildi sóknaraðili sér þess vegna sérstaklega rétt til frekari framlagningar gagna og til að afla mats dómkvaddra manna til sönnunar um verðmæti þeirra lóðarréttinda er riftunin lýtur að. Eins og mál þetta er vaxið eru ekki næg efni til að telja annmarka á reifun sóknaraðila fyrir kröfugerð sinni svo verulegan að ekki megi bæta úr honum við meðferð málsins eða að vörn verði svo áfátt vegna skorts á matsgerð að vísa beri nú málinu frá héraðsdómi. Samkvæmt öllu framanrituðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Samkvæmt því er lagt fyrir héraðsdómara að taka til efnismeðferðar kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilum, öðrum en þrotabúi Viktors H. Sveinssonar sem vísað er frá héraðsdómi. Sóknaraðili greiði varnaraðila þrotabúi Viktors H. Sveinssonar málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Rétt er að hver aðila beri að öðru leyti sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um frávísun frá héraðsdómi á kröfum sóknaraðila, Sigurjóns Sighvatssonar, á hendur varnaraðila, þrotabúi Viktors H. Sveinssonar. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið að öðru leyti til efnismeðferðar. Sóknaraðili greiði varnaraðila, þrotabúi Viktors H. Sveinssonar, samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður.
Mál nr. 279/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. júlí 1999 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 433/1999
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdómara um að hafna kröfu X um að fellt yrði úr gildi samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til þess að hún yrði vistuð gegn vilja sínum á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. október 1999, þar sem staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 14. sama mánaðar um að sóknaraðili yrði vistaður gegn vilja sínum á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Skilja verður kæruna svo að sóknaraðili krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 4. mgr. 31. gr., sbr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Ólafs Birgis Árnasonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 40.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 69/2016
Kærumál Sakarefni Lögvarðir hagsmunir Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Þ gegn Í var vísað frá dómi á þeim grundvelli að Þ hefði ekki sýnt fram á að hann ætti lögvarða hagsmuni af úrlausn um þær kröfur sem hann hafði uppi um viðurkenningu á skaðabótaskyldu Í, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ágreiningur aðila snerist um það hvenær ráðherra hafi verið skylt að lögum að ákveða þann heildarafla sem veiða mætti af gulllaxi. Taldi Þ að skylt hefði verið að úthluta heildarafla fyrr en gert var og að umrætt athafnaleysi hefði valdið honum tjóni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að óumdeilt væri að aflahlutdeild í gulllaxi fæli í sér fjárhagsleg verðmæti fyrir útgerðir þeirra fiskskipa sem úthlutun fengju. Þá hefði Í ekki mótmælt útreikningum Þ á aflahlutdeild þeirri, sem hann taldi sig hafa átt rétt á að fá úthlutað, miðað við þau tímabil aflareynslu sem hann lagði til grundvallar kröfum sínum. Auk þessa mætti af málatilbúnaði Þ ráða að hann teldi fjárhagslegt tjón sitt nema mismuninum á framlegð þeirrar aflahlutdeildar, sem honum var úthlutað, og þeirri sem hann hefði notið ef ráðherra hefði ákveðið að úthluta henni fyrr en gert var. Með vísan til þessa taldi Hæstiréttur að aðalkrafa og tvær fyrri varakröfur Þ fullnægðu áskilnaði fyrrgreinds lagaákvæðis um lögvarða hagsmuni. Af þessum sökum var lagt fyrir héraðsdóm að taka þær kröfur til efnisúrlausnar. Þriðju varakröfu Þ var aftur á móti vísað frá dómi sökum vanreifunar.
DómurHæstaréttar.Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og KarlAxelsson.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. janúar 2016, en kærumálsgögn bárustréttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15.janúar 2016 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimilder í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. IÍ héraðsdómsstefnu krefstsóknaraðili þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila átjóni sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að aflahlutdeild ígulllaxi hafi ekki verið úthlutað á grundvelli veiðireynslu sem hann hafi öðlastfrá 16. ágúst 2006 til 15. ágúst 2009. Þá hefur sóknaraðili uppi þrjár varakröfurog eru tvær þeirra samhljóða aðalkröfunni að öðru leyti en því að vísað er tilveiðireynslu sem hann hafi öðlast annars vegar frá 28. maí 2007 til 27. maí2010 og hins vegar frá 8. júní 2007 til 7. júní 2010. Með þriðju varakröfunnier síðan krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu varnaraðila á tjónisóknaraðila „vegna vanrækslu ... á því að úthluta aflahlutdeild í gulllaxi átímabilinu eftir 7. júní 2010 og fram að því að aflahlutdeild í gulllaxi varúthlutað þann 26. ágúst 2013.“ Í stefnunni er síðastgreinda krafan rökstudd ásvofelldan hátt: „Þriðja varakrafa stefnanda er sett fram ef dómurinn skyldiekki fallast á aðrar dómkröfur stefnanda, en þó komast að þeirri niðurstöðu aðráðherra hafi borið að úthluta aflamarki á öðru tímamarki en því, sem aðrardómkröfur stefnanda taka til, en þó áður en ráðherra úthlutaði aflahlutdeild26. ágúst 2013 með reglugerð nr. 662/2013. Byggir stefnandi þriðju varakröfusína á öllum sömu röksemdum og færðar eru fram fyrir öðrum dómkröfum stefnandaog vísar til þeirrar umfjöllunar.“ Í hinumkærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hefði ekki leittnægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir því íhverju tjón hans fælist og hver tengsl þess væru við ætlað skaðaverk. Af þeimsökum var málinu vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að sóknaraðili hefði ekkisýnt fram á að hann ætti lögvarða hagsmuni af úrlausn um framangreindar viðurkenningarkröfursínar, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. IIÁgreiningur málsaðilasnýst um það hvenær ráðherra hafi verið skylt að lögum að ákveða þannheildarafla sem veiða mætti af gulllaxi.Með 6. gr. reglugerðar nr. 768/2013 um breytingu á reglugerð nr.662/2013 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2013/2014 var sett nýtt ákvæðitil bráðabirgða við síðarnefndu reglugerðina þar sem fiskiskipum, semaflareynslu höfðu meðal annars í gulllaxi innan íslenskrar fiskveiðilögsögu á tímabilinu16. ágúst 2010 til 15. ágúst 2013, var úthlutað aflahlutdeild í þeirri tegund ágrundvelli aflareynslu þeirra, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006 um stjórnfiskveiða. Í samræmi við bráðabirgðaákvæðið fengu fiskiskip sóknaraðilaúthlutað samtals um 10,8% aflahlutdeildar í heildarafla fyrir gulllax. Samkvæmtaðalkröfu sóknaraðila telur hann að ráðherra hafi borið skylda til þess, aðfengnum tillögum Hafrannsóknarstofnunar, að ákveða heildarafla á gulllaxi þegarfyrir fiskveiðiárið 2009/2010 og úthluta aflahlutdeild til fiskiskipa ágrundvelli aflareynslu þeirra síðustu þriggja veiðitímabila þar á undan. Efaflahlutdeild hefði verið ákveðin með þessum hætti byggir sóknaraðili á því aðaflahlutdeild hans hefði orðið 26,1442% í stað um 10,8%. Varakröfur sóknaraðilaeru reistar á þeirri sömu forsendu að ráðherra hafi borið að ákveða heildaraflafyrir gulllax fyrr en gert var, en í tveimur þeirra er sem fyrr segir vísað tilaflareynslu á öðrum og síðari tímabilumog er sú aflahlutdeild, sem sóknaraðili telur að hefði átt að koma í sinn hlut,þar af leiðandi lægri. Skilja verður dómkröfur sóknaraðilasvo að í raun leiti hann ekki annars með þeim en viðurkenningar áskaðabótaskyldu varnaraðila vegna fyrrgreinds athafnaleysis ráðherra. Þótt sóknaraðilihafi að ástæðulausu gert fleiri kröfur en eina og fellt inn í orðalag þeirraatriði, sem varða málsástæður um hvaða aflareynslu ráðherra hefði átt að leggjatil grundvallar ákvörðun sinni um úthlutun aflahlutdeildar, kemur það ekki aðsök ef frá er talin þriðja varakrafa sóknaraðila. Úr því að hann hefur kosið aðmiða aðrar kröfur sínar við aflareynslu á öðrum tímabilum er sú krafa vanreifuðog verður henni af þeim sökum vísað frá héraðsdómi, sbr. d. og e. liði 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991.IIISamkvæmt 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leitaviðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skoriðsé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins umlögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður á þann hátt að sá,sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu, verði að leiða nægar líkurað því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hansfelist og hver tengsl þess séu við atvik máls.Eins og áðurer rakið byggir sóknaraðili á því að fiskiskip hans hafi átt að fá umtalsverthærri hlutdeild við úthlutun aflaheimilda í gulllaxi. Óumdeilt er að slík aflahlutdeildfeli í sér fjárhagsleg verðmæti fyrir útgerðir þeirra fiskiskipa sem úthlutunfá. Þá hefur varnaraðili ekki mótmælt útreikningum sóknaraðila á aflahlutdeildþeirri, sem hann telur sig hafa átt rétt á að fá úthlutað, miðað við þautímabil aflareynslu sem hann leggur til grundvallar kröfum sínum. Afmálatilbúnaði sóknaraðila má ráða að hann telji fjárhagslegt tjón sitt nemamismuninum á framlegð þeirrar aflahlutdeildar, sem honum var úthlutað, ogþeirri sem hann hefði notið ef ráðherra hefði ákveðið að úthluta henni fyrr engert var. Með þessu hefur sóknaraðili fært nægar líkur að því að hann hafiorðið fyrir tjóni, gert grein fyrir í hverju það hafi verið fólgið og hver séutengsl þess við málsatvik. Vegna þess stendur 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991því ekki í vegi að leyst verði úr aðalkröfu sóknaraðila og tveimur fyrri varakröfumhans fyrir dómi. Verður því lagt fyrir héraðsdóm að taka þær kröfur tilefnisúrlausnar.Úrlausn ummálskostnað í héraði bíður efnisdóms.Varnaraðilaverður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Vísað er fráhéraðsdómi þriðju varakröfu sóknaraðila, Þorbjörns hf., en að öðru leyti erlagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur hans til efnisúrlausnar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila 300.000krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15.janúar 2016.Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 11. janúar 2016, erhöfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þorbirnihf., Hafnargötu 12, Grindavík, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli,Reykjavík, með stefnu birtri 12. júní 2015.Stefnandikrefst þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjónistefnanda vegna þess að aflahlutdeild í gulllaxi var ekki úthlutað tilstefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hann öðlaðist frá 16. ágúst 2006 til15. ágúst 2009.Fyrstavarakrafa stefnanda er að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjónistefnanda vegna þess að aflahlutdeild í gulllaxi var ekki úthlutað tilstefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hann öðlaðist frá 28. maí 2007 til 27.maí 2010.Önnurvarakrafa stefnanda er að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjónistefnanda vegna þess að aflahlutdeild í gulllaxi var ekki úthlutað tilstefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hann öðlaðist frá 8. júní 2007 til 7.júní 2010.Þriðjavarakrafa stefnanda er að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjónistefnanda vegna vanrækslu stefnda á því að úthluta aflahlutdeild í gulllaxi átímabilinu eftir 7. júní 2010 og fram að því að aflahlutdeild í gulllaxi varúthlutað þann 26. ágúst 2013. Íöllum tilvikum krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honummálskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. IStefnandi kveðst vera frumkvöðull í veiðum á gulllaxi oghafði ráðstafað miklum tíma og fjármunum í slíkar veiðar. Hann hafi byggt uppþekkingu og markaði fyrir afurðir gulllax og telur að hagsmunum sínum séverulega raskað í ljósi ákvörðunar ráðherra um að úthlutun aflahlutdeildar ígulllaxi hafi ekki verið byggð á veiðireynslu þriggja síðustu ár. Með þessariháttsemi hafi stefndi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni.IIStefnandi krefst þess aðallega að viðurkennd verðiskaðabótaskylda stefnda á tjóni stefnanda vegna þess að aflahlutdeild ígulllaxi var ekki úthlutað til stefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hannöðlaðist frá 16. ágúst 2006 til 15. ágúst 2009. Stefnandi setur fram þrjárvarakröfur þar sem krafist er viðurkenningar skaðabótaskyldu á sama grunnimiðað við önnur tímamörk, í fyrsta lagi miðað við veiðireynslu stefnanda frá28. maí 2007 til 27. maí 2010, í öðru lagi frá 8. júní 2007 til 7. júní 2010 ogí þriðja lagi „á tímabilinu eftir 7. júní og fram að því að aflahlutdeild ígulllaxi var úthlutað þann 26. ágúst 2013“. Stefnandi byggir kröfur sínar á1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Samkvæmt því ákvæði hafistefnda verið skylt að hlutdeildarsetja gulllaxstofninn í síðasta lagi fyrirfiskveiðiárið 2009/2010, sem er aðalkrafan. Í fyrstu varakröfu byggir stefnandiá því að stefnda hafi verið skylt að hlutdeildarsetja gulllaxstofninn eftir aðhann tók ákvörðun um að stöðva veiðarnar með tilkynningu dags. 27. maí 2010, íannarri varakröfu stefnanda er byggt á því að stefnda hafi borið aðhlutdeildarsetja stofninn frá því leyfi til veiða voru felld úr gildi hinn 7.júní 2010 og þriðja varakrafa stefnanda byggir á því, ef dómurinn skyldi ekkifallast á aðrar dómkröfur stefnanda, en þó komast að þeirri niðurstöðu aðstefnda hafi borið að úthluta aflahlutdeild á öðru tímamarki en því sem aðrardómkröfur stefnanda taka til, en þó áður en ráðherra úthlutaði aflahlutdeild26. ágúst 2013. Í öllum tilvikum byggir stefnandi á því að stefnda hafi boriðað úthluta aflahlutdeild á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabilaþar á undan, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006.Stefnandi byggir á því að hann hafi haft veiðireynslu semhann telur að taka hefði átt tillit til fyrr en gert var, enda var hannfrumkvöðull í þessum veiðum. Með því háttalagi stefnda að miða við 2013/2014(og veiðireynslu þriggja fiskveiðiára þar á undan) hafi aðrar útgerðir getaðhafið veiðar á gulllaxi og þannig skapað sér veiðireynslu. Það hafi komið þeimútgerðum til góða er hlutdeildarsetningin hafi verið ákveðin fyrir árið2013/2014. Stefnandi kveður að þetta hafi haft þá þýðingu að skip stefnandahafi fengið úthlutað samanlagt 10,8% aflahlutdeild fyrir fiskveiðiárið2013/2014, en hefðu fengið úthlutað samanlagt 26,1442% aflahlutdeildar ágrundvelli aflareynslu á tímabilinu frá 16. ágúst 2006 til 15. ágúst 2009.Samkvæmt fyrstu varakröfu hefði skip stefnanda fyrir fiskveiðiárið 2013/2014fengið úthlutað samanlagt 20,8285% aflahlutdeildar í stað 10.8%. Samkvæmtannarri varakröfu hefðu skip stefnanda fengið úthlutað samanlagt 19,8469%aflahlutdeildar. Ekki er tilgreint í umfjöllum um þriðju varakröfu hvaðstefnandi hefði fengið úthlutað miðað þær forsendur sem þar eru tilgreindar. Skaðabótakrafastefnanda byggir á því að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdiðhonum tjóni. Um tjón það sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir segir svo ístefnu: „Tjónstefnanda af háttsemi ráðherra felst í því að eftir úthlutun á aflahlutdeild ígulllaxi eru veiðiheimildir hans aðeins hluti þess sem hlutdeild hans var íveiðum áður en grípa þurfti til takmarkana á veiðum og ekki nægar til að haldaúti þeim veiðum eða tryggja hráefni fyrir þá markaði sem stefnandi hafði byggtupp.“ Þá hefur stefnandi reiknað út hve mikla aflahlutdeild hann telji sig hafaátt að fá og það sem hann fékk, samanber hér að framan. Þá segir stefnandi ístefnu að hann telji „óumdeilanlegt að fjárhagsleg verðmæti felist íaflaheimildum og aukinni aflahlutdeild. Leiddi þessi vanræksla til tjóns fyrirstefnanda.“ Engin gögn voru lögð fram með stefnu málsins til rökstuðningsætluðu tjóni stefnanda.III Stefndi hafnar því að honum hafiverið skylt að ákveða hlutdeildarsetningu gulllaxstofnsins fyrir fiskveiðiárið2009/2010. Stefndi telur að honum hafi verið rétt að ákveða hlutdeildarsetningufyrst fyrir árið 2013/2014 og við þá hlutdeildarsetningu hafi borið að miða viðveiðireynslu þriggja fiskveiðiára þar á undan í samræmi við 1. mgr. 9. gr.,sbr. 3. gr. laga nr. 116/2006.IV Stefnandireisir málatilbúnað sinn á heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þar segir að hafi stefnandi lögvarða hagsmuni afþví að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti hannleitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Áskilnaður ákvæðisinsum lögvarða hagsmuni hefur verið skýrður á þá leið að sá sem krefstviðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafiorðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hvertengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Verður að gera kröfu um það að í stefnu séfjallað með skýrum hætti um þessi atriði þannig að rök séu færð fyrir því aðskilyrðum um lögvarða hagsmuni sé fullnægt, samanber til dæmis dóm Hæstaréttarí málinu nr. 448/2015. Viðaðalmeðferð málsins hélt stefnandi því fram að það skilyrði, hvort leiddar hafiverið nægilegar líkur að tjóni, sé sönnunaratriði sem sé á forræði málsaðila ogvísaði til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 57/2011. Á það fellst dómurinn ekkisamanber til hliðsjónar meðal annars dóm Hæstaréttar í málinu nr. 361/1999, enþar var krafist viðurkenningar skaðabótaskyldu vegna ólögmætis tilgreindrastjórnvaldsákvarðana. Í því máli kom ekki fram frávísunarkrafa af hálfustefnda. Hæstiréttur vísaði sjálfkrafa frá héraðsdómi kröfunni um viðurkenninguá skaðabótaskyldu stefnanda. Einnig vísast til dóms Hæstaréttar í málinu nr.664/2014 sem verður að skýra svo að það sé ekki á forræði málsaðila hvort nægarlíkur hafi verið leiddar að því að skilyrðum 2. mgr. 25. gr. laga um meðferðeinkamála sé fullnægt. Því er ekki á móti mælt aðfjárhagsleg verðmæti felast í aflaheimildum. Hins vegar gerir ákvæði 2. mgr.25. gr. laga um meðferð einkamála ráð fyrir því að stefnandi leiði nægar líkur að því að hann hafiorðið fyrir tjóni og geri grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hvertengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Að mati dómsins dugar ekki að tilgreina að„óumdeilanlegt“ sé að fjárhagsleg verðmæti felist í aflahlutdeildum, frekar enað gera kröfu um missi hagnaðar, án þess að frekari rökstuðningur fylgi því ístefnu, samanber tilvitnaðan dóm. Þótt aflaheimildir séu fjárhagsleg réttindi semgeta gengið kaupum og sölum er ekkert í stefnu málsins sem gefur það til kynnaað ætlunin hafi verið að selja aflaheimildirnar. Auk þess hefði þá ekki þurftað höfða viðurkenningarmál þar sem unnt hefði verið að notast við markaðsverðiðog þannig gera fjárkröfu í málinu. Tilþess að aflahlutdeildin, það er þessi fjárhagslegu verðmæti, skapi stefnandatekjur þarf stefnandi að leggja í kostnað. Í engu er gerð grein fyrir slíkumkostnaði en eins og mál þetta liggur fyrir verður að telja það mikilvægt, þarsem stefnandi hefur upplýst í stefnu að hann sé frumkvöðull í þessum veiðum oghafi ráðstafað miklum fjármunum til að byggja upp þekkingu og aflað sérstakramarkaða fyrir afurðina. Verið getur að fjárfestingar stefnanda séu það miklarað tekjur af aflahlutdeildinni dugi ekki til að mæta honum, en stefnanditilgreinir í stefnu að sú 10,8% aflahlutdeild sem hann fékk úthlutað „hafi ekkiverið nægar til að halda úti þeim veiðum eða tryggja hráefni fyrir þá markaðisem stefnandi hafði byggt upp.“ Skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga um meðferðeinkamála er einungis að stefnandi leiði líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni, geri grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séuvið ætlað skaðaverk. Dómur telur að það hafi ekki verið gert. Til hliðsjónar erhér vísað til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 371/2005 þar sem krafist varviðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda, íslenska ríkisins, vegnakvótasetningar á löngu og keilu, en í stefnu málsins er ætlað tjón sérstaklegarökstutt. Meðvísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins, aðmálatilbúnaði stefnanda sé þannig háttað að skilyrðum 25. gr. laga um meðferðeinkamála sé ekki fullnægt, þ.e. að stefnandi hafi ekki leitt nægar líkur aðþví að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir því í hverju tjón hansfelist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Með vísan til þess sem að framangreinir er málinu vísað frá dómi án kröfu. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga ummeðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað svo sem greinir íúrskurðarorði. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómarikvað upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ Málinu er vísað frá dómi. Stefnandi, Þorbjörn hf., greiðistefnda, íslenska ríkinu, 500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 78/2005
Skaðabætur Líkamstjón Gjafsókn
H hafði í starfi sínu sem dyravörður á hóteli lent í ryskingum við F, ölvaðan mann sem H hugðist vísa af hótelinu, og hlotið tjón af. H höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu til greiðslu bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Var ekki dregið í efa að sú ákvörðun H, að vísa F af hótelinu, hafi verið réttmæt. Eins og atvikið bar að var ekki hægt að fallast á að um líkamsárás F hafi verið að ræða í skilningi 217. eða 218. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar varð að líta svo á, eins og framferði og athöfnum F var háttað, að H hafi mátt búast við því að hann léti ekki af þeim eignaspjöllum sem hann hafði þegar valdið. Var því á það fallist að H hafi, þegar hann varð fyrir tjóni, verið að afstýra refsiverðri háttsemi F og ætti því rétt á bótum úr ríkissjóði samkvæmt fyrrnefndum lögum. Þá var talið að umsókn H um bætur vegna tjónsins hafi borist innan þess frests sem settur var með bráðabirgðaákvæði laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. febrúar 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Lög nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota öðluðust gildi 1. júlí 1996, sbr. 20. gr. laganna eins og henni var breytt með 19. gr. laga nr. 144/1995. Gilda þau um tjón sem leiðir af brotum sem framin voru 1. janúar 1993 og síðar. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögunum skyldi umsókn um bætur vegna tjóns sem leiðir af broti sem framið var fyrir 1. júlí 1996 hafa borist bótanefnd innan árs frá gildistöku þeirra. Atvik þau sem voru tilefni kröfu stefnda urðu 27. maí 1995. Umsókn hans um bætur barst bótanefnd 27. júní 1997 og var það innan þess frests sem settur er með fyrrgreindri 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Stefndi hefur gjafsókn í málinu fyrir Hæstarétti og eru því ekki efni til að kveða sérstaklega á um greiðslu málskostnaðar af hálfu áfrýjanda. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Hilmars Þórarinssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2004. I Mál þetta, sem dómtekið var 11. nóvember sl., höfðaði Hilmar Þórarinsson, kt. 190460-2079, Laugarnesvegi 87, Reykjavík gegn íslenska ríkinu með stefnu birtri 26. mars 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær að ákvörðun bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota í málinu nr. 61/1997 frá 30. júní 1998 verði felld úr gildi og að stefnda verði gert að greiða kr. 4.341.202 með 2% árs­vöxtum frá 1. júlí 1996 til 27. júlí 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt 3. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum máls­kostnað ásamt virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjaf­sóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfur verði lækkaðar stórkostlega og máls­kostnaður látinn falla niður. II Stefnandi var starfsmaður í gestamóttöku á Hótel Íslandi og lenti í því starfi í átökum við Friðrik Ásmundsson, sem fæddur er árið 1975, um kl. 23.00 laugardaginn 27. maí 1995 og varð fyrir meiðslum. Stefnandi kærði Friðrik til lögreglunnar í Reykjavík 23. ágúst 1995 og krafðist bóta úr hendi hans með bréfi dags. 15. maí 1997. Hinn 27. júní 1997 sótti stefnandi um bætur úr ríkissjóði samkvæmt lögum nr. 69/1995 en bótanefnd hafn­aði þeirri kröfu með ákvörðun 30. júní 1998, eins og fram kemur í dómkröfum stefnanda. Samkvæmt örorkumati dags. 22. apríl 1997 var tímabundin læknisfræðileg örorka stefn­anda metin 100% frá 27. maí 1995 til 31. október 1996, en varanleg örorka samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga 35% og varanleg læknisfræðileg örorka 25%. Miskastig vegna varanlegs miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga var metið 25%. Samkvæmt útreikningum stefnanda, sem hann byggir á ákvæðum skaðabótalaga, örorku­matinu og árslaunum sínum, nemur tjón hans kr. 7.490.072 og greiðslur sem hann hefur fengið vegna tjónsins eru kr. 3.148.870. Mismunurinn er stefnufjárhæðin kr. 4.341.202. Stefndi hefur hvorki mótmælt örorkumatinu né útreikningi stefnanda á bóta­kröfum. Síðar verður vikið að takmörkunum á bótagreiðslum samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995. Stefnandi var sá eini sem kom fyrir dóminn til skýrslugjafar og var það 11. nóvember sl. Að öðru leyti byggja aðilar, að því er atvik varðar, á skýrslum sem gefnar voru fyrir lög­reglu. Verður nú fyrst rakið í einu lagi það sem kemur fram í skýrslum stefnanda fyrir lög­reglu og dómi og síðan það sem fram kemur í öðrum lögregluskýrslum. Stefnandi gaf skýrslu fyrir lögreglunni í Reykjavík 23. ágúst 1995 og skýrði frá því að hann hefði mætt til vinnu sinnar kl. 20.00 laugardaginn 27. maí. Þá hafi dvalið á hótelinu sjómenn frá Vestmannaeyjum, nokkuð ölvaðir og fyrirferðarmiklir, en Friðrik Ásmunds­son var einn þessara gesta. Sér hafi verið tjáð af starfsmönnum að Friðrik hefði drukkið frá hádegi þennan dag. Sumir þessara manna hafi þá um kvöldið verið á bar hótelsins en aðrir á herbergjum. Rétt fyrir kl. 23.00 hafi hann orðið þess var að Friðrik Ásmunds­son hafi verið með skæting og dónaskap við sænska ferðamenn á barnum, sem hefðu kvartað undan framkomu hans. Stefnandi kveðst þá hafa ákveðið að vísa Friðriki af hótelinu og kallað sér til aðstoðar tvo dyraverði á skemmtistað, sem sé við hlið hótelsins, og farið með þeim og Friðriki upp á herbergi til þess að hann tæki þar dót sitt. Þar hafi Friðrik haft í hótunum við sig og verið með stæla sem og á leiðinni niður í gestamóttöku. Þegar þangað kom hafi Friðrik rekið upp tryllt öskur og sparkað niður glerskilrúm sem hafi brotnað og hrunið yfir barinn. Ein kona hafi skorist í framan. Friðrik hafi síðan reynt að sparka niður glerhurðir sem ekki hafi tekist því að þær opnist sjálfkrafa þegar komið sé í geisla frá opnunarbúnaði. Stefnandi segist í lögregluskýrslunni þá hafa stokkið til, tekið Friðrik hálstaki og ætlað að hemja hann með því móti. Fyrir dómi sagðist stefnandi hafa gripið Friðrik hálstaki aftan frá til þess að hefta hann, en Friðrik, sem sé stór maður, hafi verið alveg trítilóður, barist um og slegið frá sér. Einhvern veginn hafi þeir fallið í gólfið og kveðst stefnandi hafa komið niður á hægri öxl sína undir þunga þeirra beggja. Þrjá menn hafi þurft til að halda Friðriki niðri. Lögreglan hafi síðan komið, handjárnað Friðrik og farið með hann í burtu. Stefnandi kveðst hafa kennt þungs verkjar í hægri öxl þegar líða tók á nóttina. Í læknis­vottorði frá slysadeild Borgarspítala dagsettu 1. ágúst 1995 kemur fram að stefnandi hafi komið þangað 28. maí 1995 og er þar greint frá sjúkrasögu, skoðun, grein­ingu og horfum á bata. Tvö önnur læknisvottorð hafa verið lögð fram. Hið síðara er dag­sett 25. mars 1997. Stefnandi gekkst undir fjórar aðgerðir á einu ári. Stefnandi kvaðst nú lítið sem ekkert geta unnið og sé atvinnulaus. Eins og málatilbúnaði er háttað þykir hvorki ástæða til að rekja frekar efni læknisvottorðanna né þess örorkumats sem stefnandi byggir kröfur sínar á. Friðrik Ásmundsson gaf skýrslu um atburð þennan fyrir lögreglunni í Vest­manna­eyjum 29. september 1995. Hann kvaðst hafa verið nokkuð mikið ölvaður og verið með einhver læti á hótelbarnum umrætt kvöld. Einhver starfsmaður hafi komið og sagt sér að fara af hótelinu og fylgt sér upp á herbergi til þess að taka saman farangurinn. Á leiðinni út af hótelinu hafi hann sparkað í glervegginn og þá hafi einn starfsmanna hótelsins tekið í höndina á sér og síðan hafi hann verið snúinn niður. Friðrik kvaðst ekki muna hvort hann hefði lent ofan á manninum sem sneri hann niður en taldi það ólíklegt. Það næsta sem Friðrik kvaðst muna af atburðunum hafi verið að Einar Pálsson frá Vest­mannaeyjum hafi komið að og sagt við starfsmenn hótelsins að hann væri orðinn rólegur. Síðan hafi lögreglan komið og fært sig á lögreglustöðina í Reykjavík. Í skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 27. maí 1995 segir að lögreglan hafi verið send á Hótel Ísland vegna ölvunar og rúðubrots í gestamóttöku. Þegar hún hafi komið á staðinn hafi dyraverðir hótelsins verið með Friðrik í tökum á gólfinu. Lögreglan hafi handtekið Friðrik og fært hann á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Friðrik hafi hlotið sár á vinstri úln­lið sem gert hafi verið að á lögreglustöðinni. Varðstjórinn hafi síðan lofað honum að fara. Í skýrslu varðstjóra sem dagsett er sama dag kemur fram að Friðrik hafi sparkað í gler í millivegg í anddyri (2m x 1,8m. 8mm þykkt gler) með þeim afleiðingum að hann hafi mölbrotnað. Útlensk kona, gestur á hótelinu, hafi fengið glerbrot yfir sig en geri ekki kröfur á hendur Friðriki. Þá er í skýrslunni sagt að Friðrik hafi verið nokkuð ölvaður og mjög æstur þegar lögregluþjónana bar að, og hafi þeir orðið að handjárna hann af þeim sökum. Sigurbergur Steinsson, starfsmaður í gestamóttöku hótelsins, gaf skýrslu fyrir lög­regl­unni í Reykjavík 30. ágúst 1995. Hann sagði Friðrik hafa verið til leiðinda á hótelinu. Stefnandi hefði fengið dyraverði á veitingastaðnum Hótel Íslandi til liðs við sig, þeir þrír farið með Friðriki upp á herbergi til þess að ná í dót hans og fylgja honum út af hótelinu. Sigurbergur sagðist hafa séð þá alla fjóra koma niður skömmu síðar. Þá hafi það gerst að Friðrik hafi sparkað í glerskilrúmið og brotið og síðan reynt að sparka í glerhurð sem við það hafi opnast. Þá hafi stefnandi tekið „Friðrik höndum og féllu þeir í gólfið þar sem fyrr­nefndir dyraverðir komu að málinu með Hilmari einnig,“ eins og orðrétt segir í lög­reglu­skýrslunni. Guðmundur Þóroddsson gaf skýrslu fyrir lögreglunni í Reykjavík 6. september 1995. Hann kvaðst hafa verið kallaður yfir á Hótel Ísland frá veitingastaðnum og farið ásamt öðrum dyraverði til að aðstoða starfsmann í móttöku hótelsins við að koma einum gest­anna út af hótelinu. Sá gestur hefði verið óhress, drukkinn og kjaftfor en fylgt þeim upp á herbergi og þaðan niður áleiðis út af hótelinu. Á leiðinni hefði hann sparkað í glerskilrúm og brotið og reynt að sparka í glerhurð sem ekki hefði tekist. Stefnandi hefði þá tekið þennan gest taki fyrstur þeirra og við það hafi þeir tveir strax fallið saman í gólfið. Eftir það hefðu þeir aðstoðað stefnanda við að halda manninum sem lögreglan hefði síðan handtekið. Einar Pálsson, sem var einn í hópi gestanna frá Vestmannaeyjum, gaf skýrslu fyrir lög­reglunni í Vestmannaeyjum 13. október 1995. Einar kvaðst hafa orðið vitni að átök­unum í gestamóttökunni, en hann hefði verið við afgreiðsluborðið að biðja starfsmenn hótelsins afsökunar á framferði Friðriks. Þegar starfsmenn hótelsins hefðu komið niður með Friðrik hefði hann sparkað í glervegg og brotið og síðan ætlað að hlaupa í burtu en starfs­mennirnir náð honum. Þá hefðu orðið átök sem endað hafi með því að starfs­mennirnir hafi náð að koma Friðriki í gólfið og haldið honum þar á hliðinni með aðra höndina fyrir aftan bak. Einar kvaðst ekki muna hvernig starfsmennirnir hafi náð að koma Friðriki í gólfið en sér hefðu fundist aðfarirnar harkalegar. Ekki kvaðst hann hafa tekið eftir því hvort einn starfsmannanna hefði lent undir Friðriki. Af hálfu stefnanda er á það bent að áður en þeir atburðir gerðust sem leiddu til tjóns stefnanda hafi framkoma Friðriks Ásmundssonar verið þannig að stefnandi hafi talið rétt að kalla til liðs við sig tvo dyraverði frá veitingastaðnum Hótel Íslandi við að koma Friðriki út af hótelinu. Þær aðfarir Friðriks að sparka niður og brjóta þykkt glerskilrúm í gesta­móttöku Hótel Íslands, og reyna í framhaldi af því að sparka þar í glerhurð, hafi verið þess eðlis að hann hafi sett sjálfan sig og aðra í hættu, og búast hafi mátt við því að svo yrði áfram væri ekki gripið í taumana. Einnig hafi mátt búast við því að Friðrik ylli frekari eignaspjöllum en orðið var. Lögreglan hafi handjárnað Friðrik þegar hún kom á staðinn og sýni það að mat hennar hafi verið að ástandið væri alvarlegt. Þau viðbrögð stefnanda að reyna að koma í veg fyrir áframhald þessara aðfara hafi því verið fullkomlega eðlileg og réttmæt. Stefnandi, sem staðið hafi næstur Friðriki af þeim þremur sem voru að koma honum út af hótelinu, hafi reynt að stöðva hann með háls­taki aftan frá. Vegna óláta, æsings og atgangs Friðriks hafi hann fellt stefnanda í gólfið og því sé ómótmælt að stefnandi hafi af þeim sökum orðið fyrir alvarlegu líkams­tjóni. Því sé sérstaklega mótmælt að stefnandi hafi fellt Friðrik í gólfið. Ljóst sé að Friðrik hafi með aðförum sínum gerst sekur um refsivert brot samkvæmt 218. eða 217. gr. al­mennra hegningarlaga nr. 19/1940. Það mat ríkisvaldsins að ákæra Friðrik ekki vegna þessa brots breyti hér engu um. Refsinæmi verknaðarins sé til staðar og þar með sé full­nægt skilyrði 1. gr. laga nr. 69/1995 fyrir greiðslu bóta úr ríkissjóði samkvæmt lögunum. Fráleitt sé að 3. mgr. 218. gr.a almennra hegningarlaga eigi hér við. Sú málsgrein feli ekki í sér refsileysisástæður heldur ástæður sem áhrif geti haft á refsimat. Þá heldur stefnandi því fram að stefnandi hafi með athöfnum sínum komið í veg fyrir frekari skemmdarverk Friðriks, sem séu refsiverð samkvæmt 257. gr. almennra hegn­ing­ar­laga. Samkvæmt 4. mgr. þeirrar lagagreinar sé það á valdi eiganda hins skemmda hvort höfðað sé mál vegna skemmdarverkanna en ekki stefnanda. Það að mál hafi ekki verið höfðað skipti engu um rétt stefnanda til skaðabóta samkvæmt lögum nr. 69/1995. Stefnandi hafi og sinnt skyldu sinni sem borgari, sbr. 97. gr. laga nr. 19/1991, að handtaka Friðrik og afhenda hann lögreglunni, og þannig komið í veg fyrir áframhaldandi skemmd­ar­verk hans og þá hættu sem skapast hefði með því að láta hann vera lausan á al­manna­færi. Þannig séu uppfyllt skilyrði 2. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 fyrir greiðslu bóta. Stefnandi mótmælir því sérstaklega að forsendur séu til þess að lækka bótagreiðslu til stefn­anda vegna eigin sakar, sbr. 8. gr. laga nr. 69/1995. Ástæða þess að stefnandi geri í málinu hærri bótakröfu en nemi hámarki bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995 sé sú að hvað eftir annað hafi komið fram á Alþingi tillaga um að hækka þetta hámark og vera kunni að tillaga þar um nái fram að ganga innan tíðar og skapi stefnanda rétt til hærri bóta en sé nú kveðið á um í lögunum. Stefnandi miðar við að stefndi eigi að byrja að greiða dráttarvexti mánuði eftir að hann setti fram kröfu um greiðslu bóta á hendur ríkinu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að synjun bótanefndar um að ríkið greiði stefn­anda skaðabætur samkvæmt lögum nr. 69/1995 hafi í einu og öllu verið að lögum. Ekki sé hægt að rekja meiðsl stefnanda til þess að Friðrik Ásmundsson hafi gerst sekur um líkams­árás og þar með brotið almenn hegningarlög sem sé skilyrði bótagreiðslu samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995. Hann hafi enda ekki verið ákærður fyrir brot á almenn­um hegningarlögum. Friðrik hafi ekki verið að takast á við stefnanda heldur hafi stefnandi stokkið á Friðrik og við það hafi þeir báðir fallið í gólfið og stefnandi meiðst. Þannig sé það afl stefnanda sem leitt hafi til fallsins. Friðrik hafi, þegar stefnandi stökk á hann, verið búinn að brjóta glerskilrúm og honum hafi ekki tekist að brjóta meira þótt hann reyndi. Þannig hafi þessir atburðir verið af­staðnir og skilyrði þess að líta megi svo á að aðgerðir stefnanda hafi verið nauðsynlegar til þess að afstýra refsiverðri háttsemi, eða skoða þær borgaralega handtöku í skilningi 2. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, séu ekki fyrir hendi. Stefnandi hafi heldur ekki verið að að­stoða lögreglu við handtöku. Lögreglan hafi enga tilkynningu fengið um það að Friðrik hafi verið handtekinn heldur hafi hún sjálf handtekið hann. Þannig séu ekki fyrir hendi skil­yrði 2. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 fyrir bótagreiðslu. Þótt litið yrði svo á að nauð­synlegt hafi verið að grípa til aðgerða til þess að koma í veg fyrir að Friðrik bryti eitthvað af sér hafi ekki verið nauðsynlegt að fella hann í gólfið. Stefnandi hafi haft þrjá menn sér til fylgdar og hefðu þeir saman átt að geta stillt Friðrik með öðrum hætti. Af hálfu stefnda er varakrafa rökstudd með því að lækka eigi bætur til stefnanda vegna eigin sakar hans sem eigi að minnsta kosti að leiða til þess að honum verði gert að bera sjálfum meginhluta tjóns síns. Þá greiði ríkissjóður ekki hærri fjárhæð af dæmdum eða ákvörðuðum bótum að vöxtum meðtöldum en 2.500.000 og sé sú krafa gerð að saman­lögð fjárhæð bóta og vaxta nemi ekki hærri fjárhæð. Þá mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda að því leyti að stefnandi hafi ekki gert reka að málsókn sinni fyrr en nær sex árum eftir að ákvörðun bótanefndar hafi legið fyrir. V Atvik það sem stefnandi rekur tjón sitt til, og bótakrafa hans byggist á, átti sér stað 27. maí 1995. Stefnandi kærði Friðrik Ásmundsson til lögreglunnar í Reykjavík 23. ágúst 1995 og krafðist bóta úr hendi hans 15. maí 1997. Þannig eru uppfyllt bæði skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 fyrir greiðslu bóta úr ríkissjóði. Í 2. mgr. 6. gr. laganna er kveðið á um það að umsókn um bætur skuli hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því að brot var framið. Hinn 27. júní 1997 sótti stefnandi um bætur og voru þá liðin tvö ár og einn mánuður frá því að atvikið varð. Bótanefnd synjar ekki um bætur af þessum sökum og ekki kemur fram í ákvörðun hennar, sem tekin er 30. júní 1998, að hún líti svo á að samkvæmt 3. mgr. 6. gr. megi í þessu tilviki víkja frá skilyrðinu í 2. mgr. Stefndi hefur ekki borið fyrir sig sem sýknuástæðu að stefnandi hafi ekki uppfyllt þau skilyrði sem kveðið er á um í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995. Af þeim sökum verður litið fram hjá því við afgreiðslu málsins að stefnandi uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 6. gr. um að sækja um bætur í tíma, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Upplýst má telja að hegðun Friðriks Ásmundssonar á bar Hótel Íslands að kvöldi 27. maí 1995 hafi verið óviðunandi fyrir aðra gesti sem þar voru. Engin ástæða er til þess að draga í efa að sú ákvörðun stefnanda að vísa Friðriki af hótelinu hafi verið réttmæt og tekin af gefnu tilefni. Til þess verður að líta, að því er framkomu Friðriks varðar, að stefnandi taldi ástæðu til að leita aðstoðar tveggja dyravarða á nærliggjandi veitingastað við að koma Friðriki út af hótelinu í stað þess að sjá um það einn og sjálfur. Verður varla annað sagt en það bendi til þess að stefnandi hafi talið Friðrik til alls vísan eins og á stóð. Upp­lýst er í málinu að í anddyri hótelsins braut Friðrik allrammgerðan glervegg með því að sparka í hann og olli þannig eignatjóni sem refsivert er samkvæmt 257. gr. almennra hegn­ingarlaga. Í skýrslu lögreglu kemur fram að einn hótelgesta hafi við þennan atgang fengið glerbrot úr veggnum yfir sig en gerði þó engar kröfur á hendur Friðriki vegna þess. Friðrik lét ekki við þetta sitja heldur reyndi eftir veggbrotið að sparka í glerhurðir sem voru á vegi hans, án þess að það tækist. Ekki er ólíklegt að hann hafi ætlað að gera hurð­un­um sömu skil og glerveggnum, eða a.m.k. verið sama þótt svo færi. Við þessar að­stæður tók stefnandi Friðrik hálstaki aftan frá og féllu þeir þá báðir í gólfið með þeim af­leið­ingum að stefnandi varð fyrir líkamstjóni. Eins og þetta atvik bar að er ekki hægt að fallast á það að um líkamsárás Friðriks hafi verið að ræða í skilningi 217. eða 218. gr. almennra hegningarlaga eins og stefnandi heldur fram. Verður þannig ekki á það fallist að fyrir hendi sé það skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 að tjón stefnanda hafi leitt af broti á almennum hegningarlögum. Hins vegar verður að líta svo á, eins og framferði og at­höfnum Friðriks var háttað, að stefnandi hafi mátt búast við því að hann léti ekki af þessu framferði sínu, sem óútséð var til hvers gæti leitt, og því réttlætanlegt að hann reyndi að koma í veg fyrir að það héldi áfram með því að taka hann tökum. Verður ekki talið að hann eigi sjálfur sök á því hvernig fór. Þannig verður á það fallist að stefnandi hafi, þegar hann varð fyrir tjóni, verið að afstýra refsiverðri háttsemi Friðriks og eigi því rétt á bótum úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995. Ber því að fella úr gildi ákvörðun bótanefndar frá 30. júní 1998. Óumdeilt er að bætur vegna líkamstjóns, þar með talinn miski sem af líkamstjóninu stafar, eru takmarkaðar við fjárhæðina kr. 2.500.000 samkvæmt b-lið 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995. Ekki er deilt um fjárhæð bótakröfu stefnanda en höfuðstóll hennar nemur hærri fjárhæð en kr. 2.500.000. Því er þarflaust að taka afstöðu til kröfu stefnanda um vaxta­greiðslur. Þar sem stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu eru ekki efni til að dæma stefnda til þess að greiða honum málskostnað, en um gjafsóknarkostnað stefnanda fer eins og segir í dómsorði. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð. Felld er úr gildi ákvörðun bótanefndar frá 30. júní 1998 í málinu nr. 61/1997. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Hilmari Þórarinssyni, kr. 2.500.000. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin mál­flutn­ings­þóknun lögmanns hans og virðisaukaskattur af henni, samtals kr. 790.000.
Mál nr. 648/2013
Fasteign Galli Riftun Matsgerð Söluyfirlit
G keypti sumarbústað af N. Í söluyfirliti, sem fasteignasali útbjó og reist var á gögnum frá Fasteignaskrá Íslands, var 1980 tilgreint sem byggingarár hússins en árið 1978 á þinglýsingarvottorði og veðbandayfirliti, sem vísað var til í kaupsamningi og afsali. G lýsti yfir riftun á grundvelli matsgerðar þar sem komist hafði verið að þeirri niðurstöðu að húsið væri gallað sökum þess að það fullnægði ekki kröfum sem gerðar væru í byggingarreglugerð nr. 292/1979 og reglugerð nr. 269/1978 um brunavarnir og brunamál sem í gildi hefðu verið er húsið var byggt. Talið var ósannað að sumarhúsið hafi verið byggt árið 1980 og miða yrði við að það hafi verið risið sumarið 1978, fyrir gildistöku áðurnefndra reglugerða. G gæti því ekki reist kröfu um riftun á því að húsið hafi verið haldið göllum þar sem það uppfyllti ekki kröfur umræddra reglugerða. Þá var ekki talið í ljós leitt að rangar upplýsingar um byggingarár á söluyfirliti hefðu haft áhrif á gerð eða efni kaupsamningsins og yrði riftun heldur ekki á því reist. Var hinn áfrýjaði dómur um sýknu N því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Benedikt Bogason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. október 2013. Hún krefst þess að viðurkennd verði riftun samkvæmt yfirlýsingu 20. mars 2012 á kaupsamningi 18. apríl 2011 um fasteignina Goðhólsbraut 8 í Grímsnes- og Grafningshreppi og stefnda verði gert að greiða sér 9.191.526 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 9.000.000 krónum frá 18. apríl 2011 til 13. febrúar 2012, af 9.065.315 krónum frá þeim degi til 13. mars 2012, af 9.110.578 krónum frá þeim degi til 20. mars 2012 og af 9.191.526 krónum frá þeim degi til 20. apríl 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt gegn afhendingu afsals um áðurgreinda fasteign. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. I Með kaupsamningi 18. apríl 2011 keypti áfrýjandi lítinn sumarbústað af stefnda. Skyldi kaupverðið, 9.000.000 krónur, greitt með peningum við undirritun samningsins. Afsal fyrir bústaðnum var gefið út samdægurs. Í söluyfirliti, sem útbúið var af fasteignasölu þeirri sem hafði milligöngu um söluna, var 1980 tilgreint sem byggingarár hússins. Í skýrslu fasteignasalans fyrir héraðsdómi kom fram að upplýsingar um byggingarár hússins hafi hann fengið úr gögnum frá Fasteignaskrá Íslands. Hins vegar var 1978 tilgreint sem byggingarár hússins í þinglýsingarvottorði og veðbandayfirliti, en í kaupsamningi var tekið fram að aðilar hefðu kynnt sér þinglýsingarvottorð og í afsali að veðbókarvottorð lægi frammi og kaupandi hefði kynnt sér það. Áfrýjandi hugðist stækka bústaðinn en við skoðun byggingarstjóra, sem stýra skyldi þeim framkvæmdum, komu fram að hans mati annmarkar á frágangi veggja, þaks og gólfs. Að beiðni áfrýjanda var 2. nóvember 2011 dómkvaddur maður til að meta galla á eigninni, en þeir voru í matsbeiðni einkum taldir felast í því að húsið hafi ekki verið byggt í samræmi við byggingarreglugerð nr. 292/1979 og reglugerð nr. 269/1978 um brunavarnir og brunamál, sem í gildi hefðu verið þegar húsið var byggt. Fyrrnefnda reglugerðin öðlaðist gildi 19. júlí 1979 en sú síðarnefnda 16. ágúst 1978. Matsgerð var dagsett 1. mars 2011. Hún var reist á þeirri forsendu að 1980 hafi verið byggingarár hússins og það talið til galla sem matsmaður taldi ekki samræmast þeim kröfum er gerðar voru í fyrrnefndum tveimur reglugerðum. Miðaði matsmaður áætlun um kostnað við úrbætur við að fullnægt yrði þessum kröfum. Taldi hann heildarkostnað nema 4.280.000 krónum, en frá því mætti draga 216.616 krónur vegna virðisaukaskatts af vinnu á byggingarstað. Með bréfi 20. mars 2012 lýsti áfrýjandi yfir riftun á kaupunum á grundvelli niðurstöðu matsgerðarinnar og krafðist endurgreiðslu kaupverðs ásamt greiðslu vegna ýmiss kostnaðar. Stefndi hafnaði því með bréfi 4. maí 2012 að skilyrði væru til að rifta kaupunum. Áfrýjandi höfði mál þetta með stefnu þingfestri 19. september 2012. II Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ósannað sé að sumarhúsið hafi verið byggt árið 1980 og að miða verði við að það hafi verið risið sumarið 1978, fyrir gildistöku reglugerða nr. 292/1979 og nr. 269/1978. Áfrýjandi getur því ekki reist kröfu um riftun á því að húsið hafi verið haldið göllum vegna þess að það uppfyllti ekki kröfur umræddra reglugerða, en ekkert liggur fyrir um að það hafi ekki fullnægt kröfum þeirra reglugerða sem í gildi voru við byggingu þess. Óumdeilt er að við samningsgerð lá frammi söluyfirlit þar sem 1980 var tilgreint sem byggingarár hússins. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup telst eign gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar voru í söluyfirliti. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar á þetta þó aðeins við ef upplýsingarnar hafa haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings. Þegar áfrýjandi gaf aðilaskýrslu sína fyrir héraðsdómi var hún sérstaklega spurð hvort einhverju hefði breytt um ákvörðun hennar um kaupin ef byggingarárið hefði verið tilgreint 1978 í söluyfirliti og kvaðst hún hafa „bara ekkert hugsað út í það.“ Þá er til þess að líta að árið 1978 var tilgreint sem byggingarár hússins bæði á þinglýsingarvottorði og veðbandayfirliti, sem áfrýjandi lýsti yfir við kaupin að hún hefði kynnt sér. Gaf þetta henni sérstakt tilefni til að grennslast frekar um byggingarár hússins ef hún taldi það skipta máli við kaupin. Það gerði hún ekki og verður riftun því ekki reist á því að við kaupin hafi verið gefnar rangar upplýsingar er máli hafi skipt. Samkvæmt framansögðu eru ekki uppfyllt skilyrði til riftunar og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Guðrún Kristjánsdóttir, greiði vegna málskostnaðar stefnda, Njáls Hannesar Kjartanssonar, fyrir Hæstarétti 400.000 krónur, er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 16. júlí 2013. Mál þetta, sem tekið var til dóms 24. maí sl., er höfðað með stefnu þingfestri 19. september 2012. Stefnandi er Guðrún Kristjánsdóttir, kt. [...], Eyravegi 15, Selfossi. Stefndi er Njáll Hannes Sigurðsson, kt. [...], Háahvammi 12, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru: Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins, eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krafðist þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi, en til vara krafðist stefndi þess að stefndi verði sýknaður af dómkröfum stefnanda, en til þrautavara krafðist stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega að mati dómsins. Í öllum tilvikum krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 25. mars 2013 í málinu nr. 119/2013 var frávísunarkröfu stefnda hafnað og lagt fyrir héraðsdómara að taka máli til efnismeðferðar. Aðalkrafa stefnda nú er því um sýknu, en til vara um verulega lækkun á stefnukröfum, að viðbættri málskostnaðarkröfu sem áður greinir. Við aðalmeðferð gáfu skýrslur stefnandi, stefndi, Samúel Smári Hreggviðsson dómkvaddur matsmaður, Þorsteinn Magnússon fasteignasali, Snæbjörn Þór Snæbjörnsson og Erling Magnússon lögfræðingur og húsasmíðameistari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hann hafi, þann 18. apríl 2011, keypt af stefnda umrætt sumarhús ásamt leigulóðarréttindum. Samkvæmt söluyfirliti fasteignasölunnar Árborgir hafi verið um að ræða 35 fm. hús byggt árið 1980, ásamt 15 fm. óskráðri sólstofu. Kaupverð hafi verið kr. 9.000.000 sem staðgreitt hafi verið á kaupsamningsdegi og afsal verið gefið út þann sama dag. Stefnandi hafi ætlað að stækka húsið og fengið arkitekt til að sjá um hönnun þess. Þá hafi stefnandi ráðið byggingarstjóra til verksins. Við skoðun byggingarstjórans hafi komið í ljós að engin loftræsting hafi verið undir klæðningu hússins. Húsið hafi reynst vera klætt með vatnsheldum krossvið og einangrað með tveggja tommu froðuplasti. Engar rakasperrur hafi verið og hafi klæðning að innan verið negld beint á grind. Stefnandi hafi talið að húsið væri því ekki byggt í samræmi við byggingarreglugerð nr. 292/1979, sem hafi verið í gildi á byggingartíma hússins, og að jafnframt hafi verið brotið gegn þágildandi reglugerð um brunavarnir og brunamál nr. 269/1978. Hafi dómkvaddur matsmaður, Samúel Smári Hreggviðsson byggingatæknifræðingur, verið fenginn til að meta galla sem stefnandi hafi talið vera á eigninni, en samkvæmt matsgerð hans, dags. 1. mars 2012, hafi verið verulegir gallar á hinu selda. Hafi matsmaður talið að kostnaður við úrbætur næmi kr. 4.280.000 en frá þeirri tölu mætti svo draga 60% af virðisaukaskatti af kostnaði við vinnu á verkstað alls kr. 216.616. Stefnandi hafi, þann 20. mars 2012, sent stefnda yfirlýsingu um riftun kaupsamningsins um nefnda eign og krafist endurgreiðslu kaupverðsins, ásamt dráttarvöxtum, auk annars kostnaðar sem á stefnanda hafi fallið vegna málsins. Hafi lögmaður stefnda bréflega hafnað yfirlýsingu stefnanda og byggt aðallega á því að byggingarár hússins væri ranglega tilgreint í fasteignaskrá, þar sem fram komi að byggingarárið sé 1980, en hið rétta sé að húsið hafi verið byggt 1978 og því hafi húsið verið byggt fyrir gildistöku áðurnefndra reglugerða. Kveðst stefnandi ekki fallast á þetta og sé honum því óhjákvæmilegt að stefna málinu og gera framanlýstar kröfur. Stefndi mótmælir ekki sérstaklega málavaxtalýsingu stefnanda. Í greinargerð stefnda kemur fram að hann hafi átt hið umdeilda hús árin 1994 til 2011. Hafi stefndi eignast húsið með kaupsamningi 21. júní 1995 og fengið útgefið afsal 1. mars 1995. Í þeim skjölum komi það fram að byggingarár hússins sé 1978. Fasteignaskrá Íslands hafi hins vegar skráð byggingarárið 1980. Um þetta misræmi hafi stefndi verið alfarið grunlaus þegar hann hafi falið fasteignasölunni Árborgum að annast sölu hússins í apríl 2010. Hafi stefndi og fasteignasalan gert þjónustusamning þar sem fasteignasalan hafi tekið að sér að annast skjalagerð vegna sölunnar, þ.m.t. gerð söluyfirlits. Hafi stefndi enga aðkomu haft af þeim þætti sölunnar, en við gerð söluyfirlitsins hafi fasteignasalan byggt á skráningu Fasteignaskrár Íslands og byggingarár verið tilgreint 1980. Með kaupsamningi, dags. 18. apríl 2011, hafi stefnandi keypt af stefnda umrætt hús fyrir kr. 9.000.000. Afsal hafi verið gefið út sama dag. Hvorki í kaupsamningi né afsali hafi byggingarár hússins verið tilgreint. Fram komi á skýran hátt í veðbókarvottorði að húsið hafi verið byggt árið 1978 og sé tekið fram í afsalinu að stefnandi hafi kynnt sér veðbókarvottorð eignarinnar og hafi hann engar athugasemdir við það. Hafi stefnandi aldrei óskað skýringa á misræmi milli söluyfirlits og veðbókarvottorðs um þetta atriði. Stefndi bendir á að áður en gengið hafi verið frá sölunni hafi fasteignasalinn, Þorsteinn Magnússon, hvatt stefnanda sérstaklega til að kynna sér rækilega ástand hússins, ásamt fagaðila, þar sem um gamalt sumarhús væri að ræða. Stefnandi hafi ekki farið að þessum ráðum. Ljóst sé að matsmaður hafi gengið út frá því að sumarhúsið hafi verið byggt árið 1980 og ekki hafi við byggingu þess verið fylgt ákvæðum framangreindra reglugerða. Matsgerðin sé haldin verulegum annmörkum sem valdi því að ekki sé unnt að leggja hana til grundvallar. Á matsfundum með matsmanni hafi stefndi komið því skýrt á framfæri að fyrirliggjandi gögn bentu til þess að húsið hafi verið byggt árið 1978 fyrir gildistöku nefndra reglugerða, en ekkert tillit sé tekið til þess í niðurstöðum matsgerðarinnar. Í málinu liggja fyrir loftmyndir teknar 15. september 1977 og 16. ágúst 1978. Á báðum myndum, en einkanlega þeirri yngri, sést umrætt hús og verður ekki betur séð en að búið sé að reisa húsið. Umræddar reglugerðir nr. 269/1978 og 292/1979 öðluðust gildi við birtingu í B deild Stjórnartíðinda, sú eldri 16. ágúst 1978 og hin yngri 19. júlí 1979. Málsástæður og lagarök stefnanda Kveðst stefnandi byggja riftunarkröfu sína á þeirri forsendu að stefndi hafi vanefnt samning aðilanna í verulegum atriðum. Sé krafan byggð á 1. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. c-lið 1. mgr. 37. gr. sömu laga. Í 1. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002 komi fram að kaupandi geti rift teljist galli vera veruleg vanefnd. Um galla sé fjallað í 18. og 19. gr. laganna, en stefnandi vísi sérstaklega til 18. gr. þar sem segi að fasteign sé gölluð standist hún ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiði af lögunum og kaupsamningi, en skilyrði sé að gallinn rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði til að fasteignin teljist vera gölluð. Í matsgerð dómkvadds matsmanns, Samúels Smára Hreggviðssonar, sé fjallað um galla eignarinnar. Komi þar fram að matsmaður hafi yfirfarið uppbyggingu útveggja, gólfs og þaks byggingarinnar. Hafi matsmaður komist að þeirri niðurstöðu að hún stæðist ekki þau lágmarksgildi sem krafist sé í byggingarreglugerð nr. 292/1979 og reglugerð um brunavarnir nr. 269/1978, líkt og nánar sé lýst í matsgerðinni. Sé það álit matsmanns að áætlaður kostnaður við úrbætur vegna útveggja hússins nemi kr. 1.630.000, úrbætur vegna þakvirkis hússins nemi kr. 1.200.000 og úrbætur við gólf hússins nemi kr. 1.450.000, eins og sjá megi í töflum 1-3 í matsgerðinni. Heildarmatsfjárhæð miðuð við nauðsynlegar úrbætur skv. matsgerðinni sé áætluð kr. 4.280.000, en frá þeirri tölu dragist væntanleg endurgreiðsla 60% af virðisaukaskatti af vinnu manna á byggingarstað sem sé kr. 216.616. Því hafi verið andmælt af stefnda að húsið hafi verið byggt 1980 og hafi húsið verið byggt 1978, líkt og fram komi á veðbandayfirliti og í fyrri kaupsamningi þegar stefndi hafi keypt húsið árið 1994. Ljóst sé hins vegar að stefnanda hafi ekki mátt vera ljóst annað en að húsið væri byggt 1980 eins og fram komi í fasteignaskrá og fram hafi komið á söluyfirliti sem hafi legið frammi við samningsgerðina. Stefnandi hafi átt að geta treyst því að farið hefði verið eftir gildandi reglum við byggingu hússins, en það hafi ekki verið gert, sbr. matsgerð, en á því beri stefndi alla ábyrgð gagnvart stefnanda. Um upplýsingaskyldu seljanda um ástand fasteignar vísar stefnandi til 26. og 27. gr. laga nr. 40/2002. Samkvæmt 26. gr. laganna teljist fasteign gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um eignina sem seljandi vissi eða mátti vita og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laganna teljist fasteign gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi, eða þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Sama eigi við ef fasteignin er ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar eru í auglýsingum, söluyfirliti eða öðrum sölu- og kynningargögnum um eignina. Seljandi beri því fulla ábyrgð á því að þær upplýsingar sem fram koma um fasteign við sölu séu réttar og nákvæmar. Kostnaður við úrbætur á eigninni nemi um 47% af kaupverði eignarinnar, sem hafi verið kr. 9.000.000. Sé því um að ræða verulegan galla og geti því stefnandi rift kaupsamningnum skv. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002. Stefnandi kveður fjárhæð kröfu sinnar byggja á endurgreiðslu kaupverðsins, kostnaði vegna skoðunar byggingameistara og kostnaði vegna vinnu arkitekts við teikningar á viðbyggingu við húsið sem stefnandi hafi ætlað sér að byggja áður en hinir leyndu gallar hafi komið í ljós. Vísar stefnandi til 59. gr. laga nr. 40/2002 þar sem fjallað sé um fjárhæð skaðabóta en þær skuli svara til þess fjárhagslega tjóns sem annar samningsaðila hafi orðið fyrir vegna vanefnda hins. Nemi endurgreiðsla kaupverðsins kr. 9.000.000, kostnaður vegna skoðunar byggingameistara kr. 80.948 og kostnaður vegna vinnu arkitekts við teikningar kr. 110.578. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, byggingarreglugerðar nr. 292/1979 og reglugerðar um brunavarnir nr. 269/1978. Um vexti vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Vegna sýknukröfu sinnar kveður stefndi að skilyrði riftunar samkvæmt ákvæðum 37. og 42. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 séu ekki uppfyllt. Mótmælir stefndi því að húsið hafi verið haldið leyndum galla í skilningi 18. eða 19. gr. nefndra laga, eða að stefndi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína í skilningi 26. eða 27. gr. sömu laga. Með engu móti hafi stefndi vanefnt þær skyldur sem á honum hafi hvílt samkvæmt ákvæðum laga nr. 40/2002, svo að geti réttlætt riftun eða beitingu annars konar vanefndaúrræða stefnanda. Vísar stefndi til eftirfarandi málsástæðna: Í matsgerð sé lýst uppbyggingu útveggja. Komi fram að útveggurinn sé 12 mm vatnsheldur krossviður með lóðréttum listum á samskeytum platna og á miðju þeirra. Þar fyrir innan sé 65 mm einangrun úr frauðplasti, en 35 mm loftbil sé milli frauðplastsins og innri veggklæðningar sem sé 12 mm panell. Í matsgerð sé sagt að innri klæðning sé ekki nógu þykk, án þess að útskýrt sé hvers vegna. Ekki séu í reglugerð nein fyrirmæli um lágmarksþykkt og sé því órökstutt hvers vegna hún skuli vera 15 mm eins og matsgerð byggi á. Ómögulegt sé að átta sig á því, af umfjöllun í matsgerð, hvernig bygging útveggjanna sé í andstöðu við ákvæði margnefndra reglugerða. Sé í matsgerð vísað til einhverra útreikninga um brunamótstöðu og varmatap útveggja án þess að viðhlítandi rökstuðningur og forsendur hafi fylgt með. Beinlínis sé það rangt hermt í matsgerð að húsið sé óupphitað. Meðan stefndi hafi átt húsið hafi það alltaf verið upphitað með rafmagnsofnum og kamínu. Í matsgerð sé það staðfest að engar rakaskemmdir, eða annars konar skemmdir, séu í húsinu. Liggi það því fyrir að ekkert tjón sé til staðar á húsinu. Kveðst stefndi telja að þessi staðreynd undirstriki að frágangur útveggja, þaks og gólfs sé með réttum hætti og loftun sé fullnægjandi. Þar sem fjallað sé í matsgerð um þak hússins sé sá mikli annmarki, að hvorki sé gert ráð fyrir tjörupappa sem sé milli bárujárnsklæðningar og heilklæðningar né heldur álþynnurakavarnarlagi sem sé á milli innri klæðningar og frauðplasteinangrunar. Sé þannig hreinlega rangt sem segi í matsgerð að engin rakavörn sé innanvert á þaki. Auk þess sé ekki nægilega rökstutt hvernig bygging þaksins sé í andstöðu við ákvæði reglugerðanna, einkum gr. 7.3.3.3 í byggingareglugerð nr. 292/1979 og gr. 7.5.12.1 og 7.5.12.4 í reglugerð um brunavarnir nr. 269/1978. Sú staðreynd að engar rakaskemmdir séu á sumarhúsinu staðfesti það að frágangur þaksins sé réttur. Þar sem fjallað sé um ástand gólfsins í matsgerðinni sé enginn rökstuðningur um það hvernig frágangur gólfanna sé ekki í samræmi við ákvæði umræddra reglugerða. Hins vegar sé, með takmörkuðum rökstuðningi, bent á að varmatap í gegnum gólfið sé of mikið skv. núgildandi kröfum. Telur stefndi ósannað að uppbygging gólfsins sé óforsvaranleg eða mæti ekki gildandi kröfum þess tíma þegar húsið var byggt. Á matsgerð sé sá alvarlegi annmarki, að kostnaðaráætlun vegna þeirra úrbóta, sem matsmaður telji nauðsynlegar til að lagfæra meinta galla, geri ráð fyrir að útveggjum, þaki og gólfi sé komið í það ástand sem nú sé áskilið í lögum og reglugerðum. Sé með öllu horft fram hjá því að húsið hafi verið 31 árs gamalt þegar stefnandi hafi keypt það og þ.a.l. eðli málsins samkvæmt ekki byggt á sama hátt og verið hefði í dag. Eigi stefnandi enga lögvarða kröfu til þess að stefndi greiði fyrir framkvæmdir sem miðist við að koma húsinu í samræmi við núgildandi kröfur. Sé því ekki unnt að byggja á niðurstöðum matsgerðar til stuðnings riftunarkröfu stefnanda, enda endurspegli kostnaðarliðir matsgerðarinnar alls ekki þá fjárhæð sem stefnandi gæti með réttu gert kröfur til úr hendi stefnda. Um lagarök kveðst stefndi vísa til laga nr. 40/2002, einkum 18., 19., 26., 27. og 59. gr., meginreglu samningaréttar um að gerða samninga skuli halda. Vegna málskostnaðarkröfu sinnar vísar stefndi til 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandi þess að viðurkennd verði riftunaryfirlýsing hans vegna kaupa hans á umræddu sumarhúsi sem hann keypti af stefnda. Krefst stefnandi þess jafnframt að stefnda verði gert að endurgreiða sér kaupverð hússins ásamt tilteknum kostnaði. Byggir stefnandi kröfur sínar á því húsið hafi verið haldið göllum og að gallarnir hafi falið í sér verulega vanefnd af hálfu stefnda, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002. Byggir málatilbúnaður stefnanda á því, og nýtur um það stuðnings í matsgerð dómkvadds matsmanns, að sumarhúsið uppfylli ekki ýmis skilyrði byggingarreglugerðar nr. 292/1979 og reglugerðar um brunavarnir og brunamál nr. 269/1978. Komi það fram í söluyfirliti eignarinnar að húsið sé byggt árið 1980 og hafi því átt að standast kröfur nefndra reglugerða og hafi stefnandi mátt treysta því að svo væri. Vegna þessa hefur stefndi bent á að húsið hafi ekki verið byggt árið 1980 heldur fyrr og ekki síðar en árið 1978. Hafi stefndi ítrekað bent á þetta m.a. á matsfundi. Í kaupsamningi og afsali, frá þeim tíma að stefndi eignaðist húsið, kemur fram að húsið hafi verið byggt árið 1978. Í veðbandayfirliti því sem lá frammi þegar hin umdeildu kaup voru gerð, kemur fram að húsið hafi verið byggt árið 1978. Í þinglýsingarvottorði kemur fram að húsið hafi verið byggt árið 1978. Á loftmyndum frá árinu 1978 má sjá að búið er að reisa húsið. Þá kom það fram í framburði vitnisins Snæbjörns Þórs Snæbjörnssonar, eiganda hússins Goðhólsbrautar 9, næst hinu umdeilda húsi, að hans hús var byggt á árunum 1976 til 1978, en að hið umdeilda hús hafi verið byggt á sama tíma og hafi sá maður sem byggði hið umdeilda hús látið sig hafa afganga frá byggingu þess, til að nota við byggingu Goðhólsbrautar 9. Verður að telja ósannað að húsið hafi verið byggt árið 1980, en þvert á móti bendir flest til að húsið hafi verið risið þegar um sumarið 1978 og verður byggt á því við úrlausn málsins. Af því leiðir að húsið var risið fyrir gildistöku umræddra reglugerða. Getur stefnandi þannig ekki byggt á því að húsið skuli uppfylla kröfur umræddra reglugerða á þeim grundvelli að það hafi verið byggt eftir gildistöku þeirra. Ekkert liggur fyrir um að húsið uppfylli ekki kröfur eldri reglugerða og er ekki byggt á því í málinu. Fyrir liggur að í söluyfirliti, sem lá frammi við samningsgerðina og kaupin, kemur fram að húsið hafi verið byggt árið 1980. Er þetta óumdeilt. Byggir stefnandi á því að vegna þessarar tilgreiningar í söluyfirliti hafi stefnandi mátt treysta því að húsið væri byggt eftir gildistöku reglugerðanna og uppfyllt því kröfur samkvæmt þeim. Þar sem ljóst sé að húsið standi ekki undir þeim kröfum sé húsið gallað og riftun því heimil vegna verulegra vanefnda sbr. matsgerð. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteign gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi, eða þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Hið sama á við sé fasteign ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar eru m.a. í söluyfirliti. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laganna gildir þetta þó aðeins ef upplýsingarnar hafa haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings. Við skýrslugjöf við aðalmeðferð var stefnandi spurð að því hvort það hefði haft áhrif eða breytt einhverju um ákvörðun hennar um kaupin ef byggingarárið hefði verið tilgreint 1978 í stað 1980 í söluyfirliti. Svaraði stefnandi því til að út í það hefði hún ekki hugsað. Hvorki er í afsali né kaupsamningi getið sérstaklega um byggingarár hússins. Ekki er það heldur í tilboði stefnanda. Ekki hefur það komið neitt fram að stefnandi hafi spurst sérstaklega fyrir um byggingarár eða lagt á það áherslu á einhvern hátt að húsið væri byggt árið 1980 og það þótt til þess hafi verið sérstakt tilefni að því virtu að í þinglýsingarvottorði og í veðbókarvottorði kom fram að húsið væri byggt árið 1978, en í kaupsamningi segir að aðilar hafi við kaupsamningsgerðina kynnt sér þinglýsingarvottorðið. Í afsali segir að aðilar hafi kynnt sér veðbókarvottorðið. Undir þetta ritaði stefnandi og hefur hún ekki á nokkurn handa máta sýnt fram á að þetta sé rangt, þó svo að fram hafi komið hjá henni við skýrslugjöf við aðalmeðferð að hún myndi ekki eftir þessu. Verður að telja að vegna þinglýsingarvottorðsins og veðbókarvottorðsins hafi stefnandi haft sérstaka ástæðu til að grennslast frekar fyrir um byggingarár hússins ef það skipti hana einhverju máli, en það gerði hún ekki. Verður að telja að ekki hafi verið sýnt fram á að misræmið um byggingarár hafi haft áhrif á að kaupsamningurinn var gerður, en ekki hefur heldur verið sýnt fram á að misræmið hafi haft áhrif á efni samningsins, hvorki hvað varðar kaupverð né annað. Fram kom við skýrslugjöf stefnda við aðalmeðferð að hann hafi engra gagna aflað sjálfur vegna sölunnar, en falið fasteignasölunni alfarið að sjá um sölu hússins, þ.m.t. gagnaöflun vegna hennar. Hjá vitninu Þorsteini Magnússyni fasteignasala kom fram við aðalmeðferð að hann hafi séð um að útbúa söluyfirlit og önnur skjöl vegna sölunnar, en jafnframt kom fram að upplýsingar um byggingarár hafi komið frá Fasteignaskrá Íslands, en fyrir liggur að þar var byggingarár skráð 1980. Það er mat dómsins að við þessar aðstæður verið ekki litið svo á að stefndi hafi í sviksamlegum tilgangi gefið upp rangar upplýsingar eða vísvitandi verið að blekkja stefnanda við kaupin. Við skýrslugjöf stefnda við aðalmeðferð kom það fram, að hann hafi lagt á um það við fasteignasalann að væntanlegur kaupandi eða tilboðsgjafi skoðaði húsið og hefði með sér byggingafróðan aðila við skoðunina. Kom fram við skýrslugjöf vitnisins Þorsteins Magnússonar fasteignasala við aðalmeðferð að hann hafi sérstaklega beint því til stefnanda að skynsamlegt væri fyrir hana að fá byggingafróðan aðila til að skoða húsið með sér áður en hún gerði tilboð í húsið. Hafi stefnandi sagt að hún hefði ekki aðgang að neinum slíkum. Verður að byggja á því í málinu að skorað hafi verið á stefnanda, eða því til hennar beint, að skoða húsið með byggingafróðum aðila áður en hún gerði tilboð í húsið. Breytir í því efni engu að stefnandi hafi ekki kannast við þetta í skýrslugjöf sinni við aðalmeðferð. Það er álit dómsins að við slíka skoðun hefði byggingafróður aðili séð við fremur einfalda skoðun að húsið væri ekki að öllu leyti byggt í samræmi við kröfur margnefndra reglugerða frá 1978 og 1979 og að tilefni væri til frekari skoðunar vegna þess. Verður stefnandi að bera af því hallann að hafa ekki látið gera slíka skoðun áður en kaupin gerðust, sbr. 2. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Við skýrslugjöf vitnisins Samúels Smára Hreggviðssonar, dómkvadds matsmanns, kom fram að engar rakaskemmdir kvaðst hann hafa séð á húsinu og liggur ekki fyrir að húsið hafi verið skemmt að neinu öðru leyti. Er það því álit dómsins að húsið hafi ekki verið gallað á þann hátt sem stefnandi kveður og að stefndi hafi því ekki vanefnt samning sinn við stefnanda. Leiðir þetta til þess að stefnanda voru ekki tæk þau vanefndaúrræði sem hann greip til, þ.e. að lýsa yfir riftun og krefjast endurgreiðslu á kaupverði hússins og greiðslu á öðrum kostnaði. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Að fenginni þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar, sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en hann telst hæfilega ákveðinn samkvæmt málskostnaðarreikningi kr. 1.188.822, en málskostnaðurinn er ákveðinn með virðisaukaskatti. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp þennan dóm ásamt sérfróðum meðdómendum, þeim Ástráði Guðmundssyni húsasmíðameistara og Guðmundi Hjaltasyni byggingatæknifræðingi. D ó m s o r ð : Stefndi, Njáll Hannes Kjartansson, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Guðrúnar Kristjánsdóttur. Stefnandi greiði stefnda kr. 1.188.822 í málskostnað.
Mál nr. 174/2017
Kærumál Frestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem héraðsdómari frestaði málinu af sjálfsdáðum með vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hugðist héraðsdómari kynna lögreglu staðhæfingar M um tilgang skilnaðar hans og K með tilliti til þess hvort um væri að ræða refsiverða háttsemi og fresta málinu meðan það væri til meðferðar á þeim vettvangi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem ekki lægi fyrir að lögregla hefði tekið til rannsóknar ætlaðar sakargiftir yrði málinu ekki frestað eftir 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2017sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Norðurlands eystra 6. mars 2017 þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðila var frestað um ótiltekinn tíma. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr.143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og „lagt fyrir héraðsdómara að ljúkaaðalmeðferð í málinu.“ Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.IMálsaðilar,sem stofnuðu til hjúskapar 31. desember 2011, mættu hjá sýslumanninum áNorðurlandi eystra 29. janúar 2015 og kröfðust lögskilnaðar. Samkvæmt endurritiúr hjónaskilnaðarbók var samkomulag með þeim um fjárskipti, þar á meðal um aðsóknaraðili fengi í sinn hlut fasteignina [...] á Akureyri, en aðilarnir voruþinglýstir eigendur hennar að helmingi hvort. Daginn eftir gaf sýslumaður útleyfi til lögskilnaðar fyrir aðila. Í því var tekið fram að samkomulag væri umfjárskiptin í samræmi við samning hjónanna sem færður hefði verið íhjónaskilnaðarbók.Með bréfi23. ágúst 2016 fór sóknaraðili þess á leit við varnaraðila að hann gæfi útafsal fyrir helmingshlut sínum í fyrrgreindri fasteign. Við þeim tilmælum varðvarnaraðili ekki og höfðaði sóknaraðili því mál 14. desember sama ár á hendurhonum þar sem þess var krafist að honum yrði gert að gefa út afsalið. Varnaraðilikrafðist sýknu af þeirri kröfu og reisti málatilbúnað sinn á því að skilnaðurinnhefði verið til málamynda í því skyni að hækka örorkubætur til sóknaraðila.Þrátt fyrir skilnaðinn hefðu þau haldið sambúð sinni áfram allt fram á sumarið2016 þegar henni var slitið.Aðalmeðferðmálsins í héraði hófst 6. mars 2017. Eftir að báðir aðilar höfðu gefið skýrslugerði dómari grein fyrir því að hann hygðist kynna lögreglu staðhæfingarvarnaraðila um tilgang skilnaðarins með tilliti til þess hvort um væri að ræðarefsiverða háttsemi og fresta málinu meðan það væri til meðferðar á þeimvettvangi. Þessu mótmælti sóknaraðili og í kjölfarið gekk hinn kærði úrskurður.IISamkvæmt 3.mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 er dómara heimilt að fresta máli af sjálfsdáðumef hann fær vitneskju um að sakamál hafi verið höfðað eða rannsókn standi yfirvegna refsiverðs athæfis og telja megi að úrslit þess máls eða rannsóknarskipti verulegu um úrslit einkamálsins. Verður máli frestað á þessum grunni þartil séð er fyrir enda sakamálsins eða rannsóknarinnar.Svo sem áðurer rakið frestaði dómari málinu til að tilkynna lögreglu um ætlaða refsiverðaháttsemi. Þetta var reist á þeim vörnum sem varnaraðili hefur teflt fram gegnmálatilbúnaði sóknaraðila. Þegar af þeirri ástæðu að ekki liggur fyrir að lögreglahafi tekið til rannsóknar ætlaðar sakargiftir verður málinu ekki frestað eftir3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úrgildi.Kærumálskostnaðurdæmist ekki.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er úr gildi felldur.Kærumálskostnaðurfellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 6. mars 2017.Mál þetta er höfðað til að knýja fram efndir áskilnaðarsamningi.Stefndi fullyrðir í greinargerð sinni að sá samningur hafiverið gerður til mála­mynda, í því skyni að stefnandi fengi hærri bætur enella. Ekki kemur fram hver hafi greitt þær bætur.Aðilar hafa nú gefið skýrslur. Segir stefnandi að þau hafiskilið vegna trúnaðar­brots.Stefndi segir að skilnaðurinn hafi verið til málamynda oggerður til að stefnandi fengi hærri bætur.Að svo komnu máli er ljóst að orð stendur gegn orði um þettaatriði. Með því að stefndi heldur því fram að hann hafi með gerðskilnaðarsamningsins átt þátt í verknaði sem fljótt á litið kann að varðarefsingu, þykir rétt að fresta meðferð málsins og senda það lögreglustjóra tilathugunar og þóknanlegrar meðferðar. Um heimild til frestunar vísast til 3.mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991, enda skiptir verulegu máli fyrir úrslit þessamáls til hvaða niðurstöðu athugun lögreglustjóra leiðir, sbr. t.d. 1. mgr. 24.gr. laga nr. 91/1991.Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.Ályktunarorð:Máli þessu er frestað ótiltekið.
Mál nr. 149/2009
Lóðarréttindi Fasteign Hefð
Í ársbyrjun 1992keypti B verkstæðisskúr auk lóðarréttinda af S á Akureyrarflugvelli. Í nóvember2005 fékk B sent bréf frá F þar sem lóðarréttindum hans var sagt upp og honumgert skylt innan viss tíma að flytja skúrinn af lóðinni. Þar var jafnframttekið fram að húsnæðið hefði fram til þessa staðið án þess aðlóðarleigusamningur hefði verið gerður. Í málinu byggði B á því að hann hefðiunnið hefð á lóðinni, sem var í eigu Í en í umráðum F, samkvæmt 2. gr., sbr. 3.gr. laga nr. 46/1905. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af yfirlýsingufyrirsvarsmanna S og vætti þeirra fyrir dómi var þeim ljóst að skúrinn hefðiaðeins haft stöðuleyfi til bráðabirgða og að skylt hefði verið að færa hann tilá lóðinni eða fjarlægja hann með öllu, lóðarhafa að kostnaðarlausu, yrði þesskrafist. Var þeim er B leiddi eignarhald sitt frá því kunnugt um það að Í ættilóðina og að leyfi fyrir stöðu skúrsins væri bundið þeim fyrirvara að það kynniað þurfa að víkja. Gat B því ekki byggt á því að eignarhald forvera hansbættist við þann tíma er hann sjálfur hefði haft umráð eignarinnar. Voruskilyrði 2. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 46/1905 því ekki uppfyllt, svo ogskilyrði 7. gr. sömu laga um afnotahefð. Var því fallist á kröfu S um að B væriskylt að fjarlægja skúrinn af lóð Í og færa því umráð lóðarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíassonsettur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 24. mars 2009. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi byggir kröfu sína á því aðhann hafi unnið hefð á tiltekinni lóð við Eyjafjarðarbraut á athafnasvæðiAkureyrarflugvallar, en samkvæmt afsali 1. janúar 1992 keypti hannverkstæðisskúr sem þar stendur af Svifflugfélagi Akureyrar. Byggir hann á þvíað framangreint hús hafi staðið athugasemdalaust á lóðinni í nær hálfa öld. Ermálsatvikum nánar lýst í héraðsdómi. Þar kemur meðal annars fram að húsið varreist árið 1958 og þjónaði upphaflega sem flugafgreiðsla, en var síðar nýtt afSvifflugfélagi Akureyrar. Að beiðni félagsins var húsið flutt á þann stað þarsem það nú stendur með samþykki Flugmálastjórnar Íslands og bygginganefndarAkureyrarbæjar samkvæmt bréfi bæjarstjórnar 7. október 1981. Er tekið fram aðbygginganefnd hafi fallist á erindið með þeim fyrirvara að staðsetning hússinsværi til bráðabirgða. Með bréfi 3. maí 1991 til flugmálastjórnar sóttisvifflugfélagið um leyfi til að stækka húsið til vesturs. Í svarbréfiflugmálastjórnar 31. júlí sama ár var fallist á beiðnina með þeim fyrirvara aðef framtíðarskipulag Akureyrarflugvallar, sem ekki lægi fyrir, krefjisttilfærslna eða breytinga á húsnæðinu, þá yrði slíkt framkvæmt á kostnaðsvifflugfélagsins. Húsið er ekki skráð á sérstæða lóð, en stendur áframangreindri lóð með landnúmeri 147548, ásamt ýmsum húsum sem tengjast munurekstri flugvallarsvæðisins. Sú lóð er skráð og þinglesin eign stefnda en íumráðum flugmálayfirvalda. Samkvæmt yfirlýsingu þriggja nafngreindrafyrirsvarsmanna svifflugfélagsins og vætti tveggja þeirra fyrir dómi var þeimljóst að „umræddur skúr hafði aðeins stöðuleyfi til bráðabirgða og var skylt aðfæra hann til á lóðinni eða fjarlægja hann með öllu lóðarhafa að kostnaðarlausuef þess yrði krafist.“ Í 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð segir að skilyrði þess að eignarhaldá fasteign skapist fyrir hefð sé 20 ára óslitið eignarhald. Hafi sá sem telurtil eignar fengið hlutinn að veði, til geymslu, til láns eða á leigu geti umráðhans hins vegar ekki leitt til þess að hefð vinnist. Samkvæmt 3. gr. laganna mátelja til hefðartíma óslitið eignarhald tveggja manna eða fleiri, efeignarhaldið hefir löglega gengið frá manni til manns og fullnægir skilyrðumþeim sem sett eru í 2. gr. Samkvæmt framangreindu var þeim sem áfrýjandi leiðireignarhald sitt frá kunnugt um það að stefndi ætti lóðina og að leyfi fyrirstöðu hússins á henni væri bundið þeim fyrirvara að það kynni að þurfa aðvíkja. Getur áfrýjandi því ekki byggt á því að eignarhald forvera hans bætistvið þann tíma sem hann sjálfur hefur haft umráð eignarinnar. Þegar af þeirriástæðu eru skilyrði 2. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 46/1905 fyrir því að hannhafi unnið eignarhald á lóð þeirri sem húsið stendur á ekki uppfyllt. Meðþessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Benedikt Ólafsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu 300.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. febrúar 2009. Mál þetta, semdómtekið var 16. desember 2008, hefur Ríkissjóður Íslands, kt. 540269-6459,Sölvhólsgötu 7, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi á hendur Benedikt Ólafssyni,kt. 300448-2169, Hvassaleiti 87, Reykjavík, með stefnu, birtri 16. apríl sl. Dómkröfurstefnanda eru, að viðurkennt verði með dómi, að stefnda beri að fjarlægjavörugeymslu í hans eigu, með fastanúmerið 214-5789, af lóð stefnanda áAkureyrarflugvelli með landnúmer 147548, og að stefnanda verði fengin umráðlóðarinnar. Þá krefst stefnandimálskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfurstefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, og að honum verðidæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Hinn 15.september sl. fór fram munnlegur flutningur um frávísunarkröfu stefnda, en meðúrskurði dómsins 25. sama mánaðar var kröfunni hafnað. I. Samkvæmtframlögðum gögnum eru helstu málsatvik þau, að þann 18. janúar 1952 afsalaðibæjarráð f.h. Akureyrarbæjar „Flugráði f.h. ríkisins, landi undir flugvöll viðAkureyrarkaupstað“. Í afsalinu erlandsvæðið nánar afmarkað og m.a. vísað til uppdráttar. Ágreiningslaust er að hér er um að ræðanúverandi flugvallarsvæði á Akureyri, á leirunum sunnan og vestan ósaEyjafjarðarár. Hefur Flugráð og síðarFlugmálastjórn Íslands haft umsýslu með landsvæði þessu allt frá nefndriafsalsgerð. Samkvæmtvottorði Fasteignamats ríkisins hefur umrætt landsvæði verið skráð sem lóð viðEyjafjarðarbraut, nr. 147548, og hefur svo verið allt frá stofnunFasteignamatsins árið 1976, en áður hafði lóðin verið skráð með sama hætti hjáFasteignamatsnefnd Akureyrar. Óumdeilt er að áárinu 1958 var reist á Akureyrarflugvelli timburhús, 46,4 m² aðgrunnflatarmáli, auk rislofts. Er húsþetta tilefni þeirra málaferla, sem hér er um fjallað. Húsið var upphaflega reist til að hýsaflugafgreiðslu, en síðar var því breytt í flugskýli fyrir SvifflugfélagAkureyrar. Samkvæmt Landskrá fasteignaer hús þetta nú nefnt vörugeymsla, með fastanúmerið 214-5789, og skráð eignstefnda. Samkvæmtframlögðum gögnum rituðu fyrirsvarsmenn Svifflugfélags Akureyrar tvívegis áárum áður erindi til yfirvalda vegna umrædds húss. Verður ráðið að fyrra erindið hafi varðað fyrirhugaða tilfærsluþess á Akureyrarflugvelli á árinu 1981, en vegna þessa ritaði bæjarstjórnAkureyrar þann 7. október 1981 bréf til Flugmálastjórnar, en samrit þess varsent Svifflugfélaginu. Er í bréfinuvísað til þess að á fundi bæjarstjórnarinnar hafi verið samþykkt erindi frábyggingarnefnd vegna umsóknar fyrirsvarsmanns Svifflugfélagsins á tilfærsluhússins á Akureyrarflugvelli á annan stað innan flugvallarsvæðisins, nánartiltekið í byggingarlínu sunnan flugskýlis Bílaleigu Akureyrar. Er tekið fram að með erindinu hafi fylgtsamþykki Flugmálastjórnar, en síðan segir orðrétt: „Bygginganefnd fellst á að skýlið verði flutt á umræddan stað tilbráðabirgða.“ Í bréfinu er og tekiðfram að byggingarnefndin hafi farið fram á að lagðar yrðu fram hugmyndir aðheildarskipulagi flugvallarsvæðisins.Efni síðara erindis Svifflugfélagsins varðar fyrirætlanirfyrirsvarsmanna þess, að stækka húsið.Liggur fyrir umsóknarbréf frá félaginu, dagsett 3. maí 1991, tilFlugmálastjórnar, um að fá að stækka „verkstæðishús félagsins áAkureyrarflugvelli um 4,9 metra til vesturs“.Í svarbréfi Flugmálastjórnar frá 31. júlí sama ár segir m.a: „Framtíðarskipulag Akureyrarflugvallarliggur ekki fyrir en umbeðin stækkun verkstæðisbyggingar er hér með heimiluðsamkvæmt framlögðum teikningum, með þeim fyrirvara að ef framtíðarskipulagkrefst tilfærslna eða breytinga á umræddu húsnæði, skal slíkt framkvæmt ákostnað Svifflugfélags Akureyrar.“ Íumsókn Svifflugfélagsins til bæjaryfirvalda vegna umræddrar stækkunar hinn 17.september 1991 er tekið fram að viðbygging eigi að vera úr timbri, og aðmeðfylgjandi séu uppdráttarblöð og samþykki Flugmálastjórnar. Í svarbréfi bæjarstjórnar Akureyrar þann 9.október sama ár er vísað til samþykktar byggingarnefndar vegna erindisins, svoog fyrrnefndra gagna, en síðan segir:„Samþykkt á bráðabirgðaleyfi uppsegjanlegu með 6 mánaða fyrirvara.“ Ágreiningslauster að í ársbyrjun 1992 eignaðist stefndi umrætt húsnæði, en í gögnum er þaðýmist nefnt flugskýli, verkstæðishús, verkstæðisskúr, geymsla eðafélagsheimili. Liggur fyrir aðaðdragandi kaupanna var sá, að stefndi seldi Svifflugfélagi Akureyrar sinn hlutí nýlegu flugskýli á flugvellinum, merkt bókstafnum J, og fékk umrætt húsnæðiafsalað sér sem hluta kaupverðsins. Ítilefni þessa ritaði vitnið Valdimar Valsson, f.h. Svifflugfélagsins, semseljandi, og stefndi, í viðurvist eins vitundarvotts, afsalsgerning umhúseignina. Gerningur þessi, sem erdagsettur 1. janúar nefnt ár, er á eyðublaði nafngreindrar bílasölu. Segir þar, að um sé að ræða: „ eign sem erverkstæðisskúr á Akureyrarflugvelli. Áeigninni hvíla engar veðskuldir né önnur eignabönd. Eignin selst í núverandi ástandi og sem kaupandi hefur þegarkynnt sér og sætt sig við að öllu leyti.Hið umsamda kaupverð er að fullu greitt.“ Um greindhúsaviðskipti liggja fyrir frekari gögn, þ. á m. gagntilboð stefnda til handafyrirsvarsmanni Svifflugfélagsins, en þar segir m.a.: „Ýmissa hluta vegna gæti það hentað mér að taka skúrinn ykkar uppí kaupin, þ.e. félagsheimili svifflugmanna staðsett á Akureyrarflugvelli, enþað er þó ekki skilyrði. Þú hefur sagtmér að matsverð hans sé kr. 800.000,-.“Í gagntilboðinu er söluverð hins nýja flugskýlis stefnda tilgreint2.700.000 kr., og er gerð tillaga að skiptingu þess í þrjá hluta, í fyrsta lagimeð peningum 1.000.000 kr., í öðru lagi með „skúrnum“ ásamt lóðarréttindum800.000 kr. og í þriðja lagi með skuldabréfi til eins árs, 900.000 kr. Samkvæmt gögnum tókust kaup um húsviðskiptinmillum stefnda og Svifflugfélags Akureyrar.Var söluverð húseignar stefnda á flugvellinum samkvæmt framlögðum ogundirrituðum kaupsamningi, dagsettum 9. janúar 1992, ákveðið 2.500.000 kr. Var greiðslum Svifflugfélagsins skipt í fimmgreiðslur, og var hin þriðja: „Meðvinnuskúr kaupanda á Akureyrarflugvelli kr. 800.000.“ Í neðanmálsgrein kaupsamningsins segir einnig: „Vinnuskúr skv. tl. 3 hér að ofan er seldurmeð lóðarréttindum og viðbótarframkvæmdum á viðbótarlóð.“ Í bréfiFlugmálastjórnar Íslands til stefnda, sem dagsett er 28. nóvember 2005, eruupphafsorðin: Uppsögnlóðarréttinda. Í samræmi við það erstefnda gert að flytja margnefnda vörugeymslu og fyrrum flugskýli ,,... af lóðFlugmálastjórnar á Akureyrarflugvelli eigi síðar en 1. maí 2006“. Í bréfinu er staðhæft að húsnæðið hafi„staðið á lóðinni fram til þessa án þess að lóðaleigusamningur hafi veriðgerður“. Þessu til viðbótar er þessfarið á leit við stefnda að hann afmái öll ummerki eftir húsið og grófjafnijörð. Krafa þessi var áréttuð með bréfiFlugmálastjórnar til stefnda þann 14. júní 2006 og farið fram á að húsið yrðifjarlægt þegar í stað, því ella myndi stefnandi, sem lögmætur eigandi lóðar,leita atbeina dómstóla til að fá umráð og afnot yfir eign sinni. Gekk þetta eftir, því að í septembermánuðinefnt ár krafðist stefnandi þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, að stefndi yrði„,með beinni aðfarargerð, borinn út af lóð stefnda, landnúmer 147548, áAkureyrarflugvelli, ásamt öllu því sem honum tilheyrði,“ og að stefnanda yrðufengin umráð lóðarinnar. Stefndi tóktil varna og féll úrskurður héraðsdóms hinn 28. nóvember sama ár. Var útburðarkröfu stefnanda hafnað. Stefnandi kærði úrskurðinn til HæstaréttarÍslands þann 17. desember 2006, sbr. mál nr. 639/2006. Í dómi Hæstaréttar, hinn 10. janúar 2007, erm.a. vísað til áður rakinna bréfa frá árunum 1981 og 1991, varðandi greindahúseign, en einnig til þess, að stefnandi hefði í málatilbúnaði sínum haft uppinýjar málsástæður. Tekið er fram aðfella verði dóm á málið án tillits til þessara nýju gagna og málsástæðna. Var það niðurstaða réttarins að stefnandahefði ekki tekist að sýna fram á réttmæti kröfu sinnar og að varhugavert væriað útburðargerðin næði fram að ganga, sbr. ákvæði 3. mgr. 83. gr. laga um aðförnr. 90, 1990. Staðfesti rétturinnniðurstöðu héraðsdóms. Af gögnum verðurráðið að eftir dóm Hæstaréttar hafi málsaðilar enn átt í bréfaskiptum um lóðþá, sem vörugeymsla stefnda stendur á, á Akureyrarflugvelli. Var af þessu tilefni af hálfu stefnanda lagtfram bréf, sem nefnt er yfirlýsing, og er það undirritað af fyrrumfyrirsvarsmönnum Svifflugfélags Akureyrar, m.a. vitnunum Valdimar Erni Valssyniog Stefáni Ólafi Jónssyni, þann 17. desember 2006. Varðar efni fyrrnefnd húseignarviðskipti Svifflugfélagsins ogstefnda í ársbyrjun 1992, og segir þar m.a.: „StjórnSvifflugfélags Akureyrar sem og öðrum félagsmönnum var fullkunnugt um aðumræddur skúr hafði aðeins stöðuleyfi til bráðabirgða og var skylt að færa hanntil á lóðinni eða fjarlægja hann með öllu lóðarhafa að kostnaðarlausu ef þessyrði krafist. Árið 1981 varSvifflugfélagi Akureyrar gert að færa skúrinn til á lóðinni samkvæmt beiðni, enmeð sömu skilmálum og áður, þ.e. að hann yrði fjarlægður þaðan lóðarhafa aðkostnaðarlausu ef þess yrði krafist. Þó svo að ekkikomi berum orðum fram í kaupsamningi, sem Benedikt Ólafsson, lögmaður ogfasteignasali samdi, að umræddur skúr sé lausafé átti báðum aðilum samningsinsað vera það ljóst. SvifflugfélagAkureyrar hafði fengið leyfi til að stækka skúrbygginguna áður en sala fórfram, en það var með sömu skilmálum og giltu fyrir skúrinn, þ.e. að hún yrðifjarlægð lóðarhafa að kostnaðarlausu ef þess yrði krafist. Í kaupsamningnumer sagt að vinnuskúrinn sé seldur með lóðarréttindum og viðbótarframkvæmdum áviðbótarlóð. Hið rétta er aðSvifflugfélag Akureyrar hafði ekki nein lóðarréttindi eða leigusamning um lóðheldur fékk skúrinn að standa á lóðinni til bráðabirgða sem og viðbyggingin semtil stóð að byggja en ekki varð af.“ II. Málsástæður oglagarök stefnanda. Stefnandi byggirkröfur sínar á því, að hann eigi lóðina sem um sé deilt, en eignaréttur hans,samkvæmt áður röktu afsali útgefnu 18. janúar 1952, sé óskertur. Stefnandi staðhæfir að þetta hafi alltaflegið ljóst fyrir, enda í samræmi við opinberar skráningar, allt frá skrámFasteignamatsnefndar Akureyrar, sbr, dskj. nr. 21. Í Landskrá fasteigna sé stefnandi þannig skráður eigandi lóðarvið Eyjafjarðarbraut, nr. 147548. Þarkomi jafnframt fram að á meðal þeirra bygginga sem á lóðinni standi sévörugeymsla í eigu stefnda með fastanúmerið 214-5789. Stefnandi bendir á að samkvæmt framlögðu bréfi sýslumannsins áAkureyri frá 14. desember 2006 hafi engri eignarheimild verið þinglýst„varðandi fasteignirnar Eyjafjarðarbraut, landnúmer 147548 fastanúmer214-5789“, þ.e umræddri vörugeymslu stefnda. Stefnandi byggirá því að samkvæmt framangreindu sé ljóst, að er stefndi keypti vörugeymslunahafi lóðin í heild verið þinglýst eign stefnanda. Stefnda hafi því mátt vera ljóst að húseigninni fylgdi ekkieignaréttur að lóð. Staðhæfir stefnandiað við kaupin hafi frágangur vörugeymslunnar á lóðinni og bent mjög til þess aðhenni hafi verið komið þar fyrir til bráðabirgða, enda vart hægt að segja að umvaranlega viðskeytingu hafi verið að ræða.Var um þetta í málflutningi sérstaklega vísað til framburðar vitna fyrirdómi svo og vettvangsgöngu dómsins við aðalmeðferð málsins. Stefnandi bendirá, að samkvæmt áður greindum afsalsgerningi frá 1. janúar 1992 hafiSvifflugfélag Akureyrar afsalað stefnda „verkstæðisskúr áAkureyrarflugvelli“. Gerningur þessi séskráður á eyðublaði frá bílasölu með afar takmörkuðum upplýsingum um hiðselda. Þá uppfylli vottun á gerningnumekki kröfur 22. gr. þinglýsingarlaga nr. 39, 1978 og yrði því ekki þinglýst semeignarheimild fyrir fasteign. Telur stefnandi að gerningurinn beri ótvírættvott um að aðilar hafi ekki talið sig eiga í viðskiptum með fasteign heldurlausafé. Við mat ávitneskju stefnda við gerð afsalsgerningsins bendir stefnandi á að líta verðitil þess, að stefndi sé lögmaður og hafi um árabil eða frá 1975 rekiðfasteignasölu og verið löggiltur fasteignasali. Er áréttað að stefnda hafi mátt vera ljóst að vörugeymslunnifylgdi ekki eignaréttur á lóð. Telurstefnandi að gera hefði mátt kröfu til stefnda að hann kynnti sér áður rakingögn og þekkti til reglna sem um viðskiptin varðaði, en þar um beri m.a. aðlíta til þess að stefndi hafi sjálfur annast skjalagerð um kaupin ogfyrirsvarsmenn Svifflugfélagsins treyst á þekkingu hans. Stefnandiáréttar að af gögnum sé ljóst að aðeins hafi verið veitt stöðuleyfi fyrirumræddri húseign, en síðar hafi verið veitt heimild til að byggja viðbygginguvið eignina, sem þá hafi einnig aðeins haft stöðuleyfi. Hafi alltaf legið ljóst fyrir að fjarlægjaþyrfti húseignina þegar sá er hefði umráð lóðarinnar krefðist þess. Hafi stjórnendum Svifflugfélags Akureyrarverið um þetta vel kunnugt og geti stefndi ekki unnið betri rétt með kaupumsínum en seljandi hans hafði. Af hálfustefnanda er á það bent, að í málarekstri sínum byggi stefndi m.a. á því að meðathugasemdalausri nýtingu hans og þeirra sem hann hafi leitt rétt sinn frá ífjörutíu og átta ár, hafi hann unnið hefð að hinni umdeildu lóð. Af hálfu stefnanda er þessum röksemdumandmælt með vísan til þess sem hér að ofan var rakið, m.a. um vitneskju stjórnendaSvifflugfélagsins og annarra félagsmanna um stöðuleyfi til bráðabirgða og aðskylt væri að færa húsnæðið til eða fjarlægja af lóðinni lóðarhafa aðkostnaðarlausu yrði þess krafist. Afhálfu stefnanda var við málflutning til þess vísað, að jafnvel þó svo aðfallist yrði á málatilbúnað stefnda og það lagt til grundvallar að hann hafistaðið í þeirri trú að lóðarréttindi hefðu í raun fylgt með í kaupum hans áhúsnæðinu þá uppfylli eignarhaldið samt sem áður ekki skilyrði laga nr. 46,1995 um hefð, þar eð hann hafi aðeins átt það frá árinu 1992. Stjórn Svifflugfélags hafi ætíð veriðfullkunnugt um að húsnæðið hafði aðeins stöðuleyfi til bráðabirgða og að skyltværi að færa það til eða fjarlægja af lóðinni lóðarhafa að kostnaðarlausu yrðiþess krafist. Vegna þessa sé skilyrðumhefðar gagnvart stefnda miðað við kaupár ekki fullnægt og eigi það bæði við umeignarhefð og svonefnda afnotahefð. Samkvæmt ölluframangreindu telur stefnandi ljóst að hann eigi fullan og óskoraðan rétt tillóðarinnar og beri því að taka kröfur hans í málinu til greina. Um lagarök er afhálfu stefnanda varðandi varnarþing vísað til 34. gr. laga nr. 91, 1991 ummeðferða einkamála, en krafa hans um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr.sömu laga. Kröfuna um virðisaukaskattaf málskostnaði styður stefnandi við ákvæði laga nr. 50, 1988 umvirðisaukaskatt. Málsástæður oglagarök stefnda. Stefndi byggirsýknukröfu sína á því, að hann hafi með athugasemdalausri nýtingu hinnarumdeildu lóðar, sem hann og fyrirrennarar hans hafi haft í hefðarhaldi ífjörutíu og átta ár, unnið hefð á henni.Beri því að hafna kröfum stefnanda í máli þessu. Stefndi byggir áþví að hann hafi allt frá kaupum á umræddu húsi árið 1992 nýtt það semgeymslu. Hafi hann engin samskipti áttvið stefnanda vegna hússins og aldrei verið krafinn um leigugjald vegna þeirrarlóðar, sem stefnandi telji sig eiga.Staðhæfir stefndi að er hann hafi eignast húsið hafi honum engin greinverið gerð fyrir því að það stæði á lóð, sem hann mætti ekki nýta umótakmarkaða framtíð. Þvert á móti hafihann við kaupin ekki aðeins eignast húsið sjálft heldur hafi honum, eins ogglöggt megi ráða af efni áður rakins kaupsamnings, verið seld lóðaréttindi ogviðbótarframkvæmdir á viðbótarlóð og þar með réttur til viðbyggingar við húsið,sem þá hafði verið hafinn undirbúningur á með gerð undirstaða við hliðþess. Þann rétt hafi stefndi raunarekki nýtt sér ennþá þar sem hann hafi ekki haft þörf fyrir það. Við flutning málsins og vettvangsgöngu varaf hálfu stefnda á það bent að umræddar viðbótarframkvæmdir hefðu veriðfjarlægðar að honum forspurðum. Stefndi vísartil þess að hann hafi fyrst frétt af athugasemdum stefnanda um heimild hans tilað láta húsið standa á hinni umdeildu lóð er honum barst fyrrgreint bréf ínóvember 2005. Áréttar stefndi ígreinargerð að er þetta gerðist hefði húsið verið búið að standa á hinniumdeildu lóð í full fjörutíu og sjö ár eða meira en tvöfaldan hefðartíma. Við flutning málsins var til þess vísað afhálfu stefnda að í vitnaleiðslum við aðalmeðferð málsins hefðu komið framupplýsingar um að húsið hefði verið flutt til á flugvallarsvæðinu á árinu 1981,en staðhæft að það hefði honum ekki verið kunnugt um, a.m.k. hefði það ekkiverið honum í minni þegar viðskipti voru gerð árið 1992. Af hálfu stefnda er á því byggt að hann hafialdrei skuldbundið sig til að virða eignarétt annarra að hinni umdeildu lóð ogheldur ekki þeir sem hann leiðir rétt sinn frá, a.m.k. liggi engin trúverðuggögn fyrir um það. Telur stefndi aðáður rakin yfirlýsing fyrirsvarsmanna Svifflugfélags Akureyrar frá 17. desember2006 sé ótrúverðug og beri öll merki eftir á skýringa, sem gefnar hafi verið ítilefni af málatilbúnaði stefnanda á hendur stefnda vegna útburðargerðar. Á því er byggtaf hálfu stefnda að hann hafi aldrei haft neina ástæðu til að ætla að umráðhans yfir lóð þeirri sem hús hans standi á séu takmörkuð eða að stefnandi getiað geðþótta vísað honum burtu af lóðinni fyrirvaralítið og ónýtt með þvíbótalaust verðmæti sem hann hafi eignast með lögmætum hætti og fyrir talsvertfé. Áréttað er að hann hafi meðathugasemdalausri nýtingu lóðarinnar, ásamt fyrirrennara hans, haft hana íhefðarhaldi í um fimmtíu ár. Hafi hannunnið hefð á lóðinni og beri því að hafna kröfu stefnanda í málinu, sbr. ákvæðihefðarlaga nr. 46, 1905. Byggir stefndiá því að öllum skilyrðum, hlutlægum og huglægum, sé fullnægt og það jafnvel þósvo að húsið hafi verið flutt til á núverandi lóð á flugvellinum árið1981. Þessu til stuðnings var af hálfustefnda við flutning vísað til dóma Hæstaréttar í málum nr. 482/2002 og nr.409/1999, en jafnframt andmælti hann þýðingu þeirra gagna sem stefnandi byggirmál sitt á, og að þau sanni takmörkun á hefðarhaldi hans eða sýni fram ávitneskju er komi í veg fyrir hefð.Staðhæfir stefndi að fyrr greind gögn frá árinu 1981 séu einhliðayfirlýsingar bæjaryfirvalda og byggingarnefndar, en varði ekki eða sýni ekkifram á samskipti Flugmálastjórnar og Svifflugfélags Akureyrar eða yfirleitthver hafi verið huglæg afstaða félagsins.Þá byggir stefndi á því að bréfin frá árinu 1991 varði stækkun umræddshúsnæðis, en ekki stöðuleyfi þess á flugvellinum. Af hálfu stefndaer á því byggt að hann sé lögmætur eigandi nefnds húsnæðis, fyrrum flugskýlis,sem staðið hafi athugasemdalaust í um hálfa öld á Akureyrarflugvelli. Hafi hann greitt af eigninni fasteignagjöldog nýtt sér hana í fullum rétti. Hannhafi engum lofað að hann sætti takmörkunum á heimildum sínum til nýtingarhússins og þess hversu lengi það mætti standa.Aldrei hafi verið gerður neinn samningur, svo kunnugt sé, um afnotlóðarinnar sem húsið stendur á eða takmarkanir á heimildum eiganda þess að látaþað standa verið umsamdar. Bendirstefndi á að sá er telji að hann geti með einfaldri tilkynningu gertfasteignareiganda að fjarlægja eða rífa hús verði að byggja heimildir sínar tilþess á einhverju öðru en eigin fullyrðingum um rétt til þess, en af hálfustefnanda virðist ekki byggt á neinu öðru en því að stefnda skortilóðarréttindi. Umrætt hús hafi veriðreist á hinu umdeilda landi sex árum eftir að stefnanda var afsalað landinuárið 1952. Húsið hafi því ekki staðið með neinni leynd og telur stefndifráleitt að halda því fram að það hafi verið reist með skilmálum um að þaðskyldi fjarlægt eða að umráð stefnda af landinu hafi verið tímabundin eða áannan hátt takmörkuð. Við flutningmálsins var þeirri röksemd teflt fram af hálfu stefnda að hugsanlega væri unntað líta svo á að jafnvel þó svo að ekki yrði fallist á að skilyrðumeignarhefðar væri fullnægt, hefði stofnast afnotaréttur og afnotahefð ágrundvelli 7. gr. hefðarlaga nr. 46, 1905, með þeim skilmálum að húsið mættistanda á Akureyrarflugvelli, en að það væri einhvers konar áskilnaður um að þaðværi hægt að færa það til, en um nánari skilmála þess lægi þó ekkertfyrir. Telur stefndi að niðurstaðamálsins ráðist þannig ekki eingöngu af því að sýnt hafi verið fram áafdráttarlausa eignarhefð, og var áréttað af hans hálfu að skortur áþinglýsingu breytti þarna engu um og varði ekki eignarréttindi hans. Af hálfu stefndaer á því byggt að þegar ofangreint er virt ásamt með því að stefnanda hafi ekkitekist að sanna að hann eða þeir sem hann leiðir rétt sinn frá hafi ánafdráttar gengist við því við stefnanda að þeir viðurkenndu takmarkanir áhefðarhaldi sínu á lóðarréttindum og að umráð þeirra á húseigninni væru að þvíleyti takmörkuð, bæri að sýkna hann af öllum kröfum í máli þessu. Varðandilagatilvísanir er af hálfu stefnda vísað til hefðarlaga nr. 46, 1905, en ummálskostnað til XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála í héraði meðsíðari breytingum og um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt. III. Við aðalmeðferðmálsins gaf stefndi aðilaskýrslu, en vitnaskýrslur fyrrum stjórnarmennSvifflugfélags Akureyrar, þeir Valdimar Örn Valsson sölustjóri og Jón ÓlafurJónsson flugvirki. Samkvæmtafsali útgefnu 18. janúar 1952 og öðrum framlögðum gögnum er stefnandi,íslenska ríkið, eigandi lóðar, sem skráð er hjá Fasteignamati ríkisins nr.147548. Eignarrétt sinn samkvæmt afsaliþessu, þinglýstu, leiðir stefnandi frá Akureyrarbæ. Er um að ræða landsvæði sem í daglegu tali er nefnt Akureyrarflugvöllur,en eins og áður er fram komið hefur Flugmálastjórn Íslands, en áður Flugráð,haft umsýslu með flugvellinum um árabil. Hús það sem hérum ræðir er í Landskrá fasteigna nefnt vörugeymsla, með fastanúmerið214-5789. Var eign þessi reist áumræddri lóð árið 1958, en samkvæmt framlögðu vottorði frá sýslumannsembættinuá Akureyri hafði engri eignarheimild verið þinglýst á eignina í árslok2006. Óumdeilt er að SvifflugfélagAkureyrar var eigandi vörugeymslunnar um árabil áður en stefndi keypti hana íársbyrjun 1992. Liggur og fyrir aðSvifflugfélagið setti geymsluna upp í kaup sín á flugskýli, sem stefndi áttihlut í á flugvellinum. Hefur stefndiverið eigandi vörugeymslunnar frá kaupunum og allt til þessa dags. Samkvæmt áðurröktum gögnum leitaði Svifflugfélagið tvívegis til bæjaryfirvalda á Akureyri ogFlugmálastjórnar vegna umræddrar húseignar.Annars vegar árið 1981 vegna tilfærslu hennar á flugvallarsvæðinu, semgekk eftir, og hins vegar um hálfu ári fyrir kaup stefnda vegna umsóknar umstækkun hennar. Auk þessa liggur fyrirað Flugmálastjórn gerði stefnda í bréfi í nóvember 2005 að flytja vörugeymslunaaf flugvallarlóðinni eigi síðar en 1. maí 2006. Leiddi þetta til málaferla. Sakarefnimáls þessa hefur eins og áður er rakið áður verið borið undir dóm, sbr. málHæstaréttar Íslands nr. 639/2006, þar sem stefnandi krafðist þess að stefndi,þ.e. vörugeymsla hans, yrði borinn út af lóð á Akureyrarflugvelli. Líkt og nú var þá aðalmálsástæða stefnda súað hann hefði unnið hefð á lóðinni með athugasemdalausri nýtingu hennar ífullan hefðartíma. Samkvæmt1. mgr. 2. gr. laga nr. 46, 1905 um hefð er 20 ára óslitið eignarhald áfasteign skilyrði fyrir því að eignarréttur geti stofnast fyrir hefð. Í 2. mgr. sömu greinar segir að hafi maðurnáð umráðum með glæp eða óráðvandlegu atferli geti hann ekki unnið hefð. Sama sé ef hefðandi hefur fengið vitneskjuum, áður en hefðin er fullnuð, að eignarhaldið sé þannig til komið. Og í 3. mgr. sömu greinar segir að hafihefðandi fengið hlut að veði, til geymslu, til láns, eða leigu, geti slík umráðekki heimilað hefð. Samkvæmt3. gr. laganna má telja til hefðartíma óslitið eignarhald tveggja manna eðafleiri, ef eignarhaldið hefur löglega gengið frá manni til manns. Eignarhald hvers einstaks hefðanda verður aðfullnægja skilyrðum þeim sem sett eru í 2. gr. Þá segir í7. gr. laganna, að notkun með samsvarandi skilyrðum og þeim, er gildi umeignarhefð, skapi afnotarétt. ValdimarÖrn Valsson, fyrrverandi stjórnarmaður í Svifflugfélagi Akureyrar, skýrði fráþví fyrir dómi að umrætt hús, verkstæðisskúr, hefði verið flutt til áAkureyrarflugvelli, á núverandi stað, árið 1981. Vitnið staðhæfði að þá hefði aðeins verið umbráðabirgðastöðuleyfi að ræða og að aldrei hefði verið rætt um lóðarsamningfyrir húsið. Vitnið bar að óvissan umstaðsetningu hússins hefði að hluta til ráðið því að stjórn Svifflugfélagsinsgekk til samninga við stefnda í ársbyrjun 1992 um kaup á hlut hans í nýleguflugskýli á Akureyrarflugvelli. Vitniðbar að alllangur tími væri liðinn frá þessum atburði, en ætlaði að hann hefðigert stefnda grein fyrir því við kaupin að nefndur verkstæðisskúr, sem stefndihefði tekið upp í sem greiðslu, hefði aðeins takmarkað stöðuleyfi. Staðhæfði vitnið að bráðabirgðastöðuleyfihefði og verið á vitorði allra flugáhugamanna á vellinum og þar með stefnda, aðþað ætlaði. Er kaupin gengu eftirkvaðst vitnið hafa ritað afsalsgerning þann sem liggur frammi í málinu ogvarðar sérstaklega umræddan verkstæðisskúr, dagsettur 1. janúar 2002, sbr.dskj. nr. 9, og ritað hann á afsalsform þeirrar bílasölu er hann þá vanná. Vitnið bar að stefndi hefði á hinnbóginn, sem lögmaður, annast gerð afsalsgernings, sem dagsettur er 9. janúarsama ár, sbr. dskj. nr. 11, vegna kaupa Svifflugfélagsins á umræddum hlut íflugskýli hans, en vitnið treysti sér ekki til að segja til um þýðingu orða umlóðarréttindi sem þar er kveðið á um.Vitnið staðfesti hins vegar efni áður rakinnar yfirlýsingar frá 17.desember 2006, sbr. dskj. nr. 20, og bar að tilefni hennar hefði verið bygginghins nýja Flugsögusafns á Akureyrarflugvelli og að verkstæðisskúrinn eðageymsla stefnda hefði þá verið í veginum. Vitnið JónÓlafur Jónsson bar fyrir dómi að nefnd vörugeymsla hefði verið flutt til áAkureyrarflugvelli nokkru fyrir kaup stefnda á árinu 1992, og að þá hefði henniverið fyrir komið á núverandi stað, á símastaurum og steyptum tunnum. Var það ætlan vitnisins að af þeim sökumværi mjög þægilegt að flytja húsið úr stað að nýju. Í því viðfangi vísaði vitnið jafnframt til þess að alltaf hefðilegið ljóst fyrir að húsið væri með bráðabirgðastöðuleyfi, og staðfesti að þvíleyti efni rakinnar yfirlýsingar frá 17. desember 2006, sbr. dskj. nr. 20. Vitnið kvaðst ekki hafa átt samskipti viðstefnda vegna húsaviðskiptanna í ársbyrjun 1992, en ætlaði að sá litli hópur ertengst hefði flugi á Akureyri síðustu áratugi síðustu aldar hefði veriðfullkunnugt um lóðarréttindi nefnds húss. Stefndi skýrðifrá því í aðilaskýrslu sinni, að við margnefnd viðskipti við SvifflugfélagAkureyrar í ársbyrjun 1992, hefði honum verið fullkunnugt um að ekki væri unntað þinglýsa eignarréttindum að vörugeymslunni sökum þess að húsið hafði ekkihaft þinglýstan lóðarsamning á Akureyrarflugvelli, en hið sama hefði reyndargilt um hið nýja flugskýli sem hann hefði selt félaginu hlut sinn í. Eins og hér að framan hefur verið rakið er enginn ágreiningur meðaðilum um að lóðarpartur sá á Akureyrarflugvelli, sem umrædd vörugeymslastefnda er á, sé skráð eign stefnanda, líkt og allt flugvallarsvæðið. Er þetta í samræmi við áðurlýst þinglýstafsal vegna lóðarinnar, en einnig gögn er stafa frá Fasteignamatiríkisins. Hefur stefnandi, líkt ogstefndi, lögvarða hagsmuni af því að fá dómsúrlausn um kröfur sínar Við úrlausnmálsins verður að áliti dómsins að taka mið af vitnisburðum fyrrum fyrirsvarsmannaSvifflugfélags Akureyrar, sem er trúverðugur og hefur að auki stoð í áðurröktumbréfum frá árunum 1981 og 1991 millum hlutaðeigandi aðila. Rennir þetta að áliti dómsins stoðum undirþá málsástæðu stefnanda, að nefnd vörugeymsla eða skúr hafi aðeins haftstöðuleyfi og að stjórnendum Svifflugfélagsins hafi verið það vel kunnugt. Samkvæmtframansögðu hefur eigendum nefndrar vörugeymslu alla tíð skort formleglóðarréttindi fyrir eignina. Liggurskýrt fyrir að fyrirrennara stefnda og fyrirsvarsmönnum Svifflugfélagsins varþessi staða ljós og virtu þeir eignarrétt stefnanda. Að ofangreinduvirtu, málatilbúnaði aðila og gögnum, ásamt ákvæðum 2. gr. og 7. gr.hefðarlaganna nr. 46, 1905, þykir verða að hafna því að stefndi hafi unnið tilhefðar í máli þessu. Er það ogniðurstaða dómsins að eftir öllum atvikum séu engin skilyrði til hefðar lóðarþeirrar eða lóðarparts sem stefndi heldur fram eða afnotum hennar, sbr. ákvæði3. mgr. 2. gr. hefðarlaganna. Verðurmálsástæðum og kröfum stefnda í málinu því hafnað, en dómkröfur stefnandateknar til greina. Með vísan tilframangreindra lykta þykir rétt að stefndi greiði stefnanda 390.059 krónur ímálskostnað og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Fyrirdómsuppkvaðninguna var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991, sbr. framlagðaryfirlýsingar lögmanna aðila. Dóm þennankveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Viðurkennd erkrafa stefnanda um að stefnda beri að fjarlægja vörugeymslu, með fastanúmerið214-5789, af lóð stefnanda á Akureyrarflugvelli með landnúmer 147548. Ber stefnanda að fá umráð lóðarinnar úrhendi stefnda. Stefndi greiðistefnanda málskostnað, 390.059 krónur.
Mál nr. 2/2001
Vinnuslys Íþrótt Skaðabótamál Gjafsókn
Ö varð fyrir slysi í starfi sínu sem slökkviliðsmaður hjá Varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Slysið bar að með þeim hætti að hann var að leika knattspyrnu á íþróttaæfingu, sem var hluti af skyldubundnum íþróttaæfingum slökkviliðsmanna. Í stefnu og aðilaskýrslu lýsti Ö því svo að hann hafi ætlað að spyrna knettinum frá marki er hann lenti í dæld, fóturinn hafi farið í gegnum grassvörðinn niður í stamt undirlag og um leið hafi snúist upp á fótinn. Að mati Ö mátti rekja slysið til þess að gerð vallarins og not hans hafi verið óforsvaranleg. Við gerð vallarins hafi verið notuð efni og aðferðir sem ekki séu viðurkennd og hættulegt sé að nota við gerð slíkra mannvirkja. Hæstiréttur taldi ekki sýnt fram á að gerð íþróttavallarins hafi verið óforsvaranleg miðað við þau not sem hann var ætlaður til. Þá hefði ekki verið sýnt fram á annað en að um hreint óhapp hefði verið að ræða og Ö hefði runnið til á hálu grasinu og misstigið sig. Ósannað væri að slysið yrði rakið til þess hvernig völlurinn væri úr garði gerður. Var Í sýknað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 3. janúar 2001. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara krefst hann þess, að dæmdar kröfur verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Eins og lýst er í héraðsdómi varð stefndi fyrir slysi 28. ágúst 1996 í starfi sínu sem slökkviliðsmaður hjá Varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Er slysið varð var stefndi að leika knattspyrnu á íþróttaæfingu. Óumdeilt er, að slökkviliðsmönnum var skylt að stunda íþróttaæfingar milli klukkan 18 og 19 þá daga, sem þeir voru að störfum, en þeim var í sjálfsvald sett hvaða íþróttir þeir stunduðu á þessum æfingatíma. Umræddan dag kvaðst stefndi hafa verið að æfa sig á hlaupabretti inni í húsi, er vaktstjórinn, sem stjórnaði útiæfingum, hafi komið til sín og beðið sig um að taka þátt í knattspyrnuleik og hefði hann fallist á að vera í marki. Ómótmælt er, að stefndi hafði æft og leikið knattspyrnu í mörg ár og var þaulkunnugur ástandi vallarins. Stefndi heldur því fram, að völlurinn, sem starfsmennirnir voru látnir nota, hafi verið byggður á ófullnægjandi hátt og að við gerð hans hafi verið notaðar aðferðir og efni, sem ekki séu viðurkennd og hættulegt að nota við gerð slíkra mannvirkja. Gerð vallarins og not hans hafi því verið óforsvaranleg og slysið megi rekja til þess. Í stefnu og aðilaskýrslu lýsir stefndi því svo, að hann hafi ætlað að spyrna knettinum frá markinu, er hann lenti í dæld, fóturinn hafi farið í gegnum grassvörðinn og niður í stamt undirlag og um leið hafi snúist upp á fótinn. Áfrýjandi telur þessa fullyrðingu stefnda ekki eiga stoð í gögnum málsins, heldur sé ljóst, að honum hafi orðið fótaskortur á blautum vellinum, sem algengt sé, hvernig svo sem undirbyggingu knattspyrnuvalla sé háttað. II. Stefndi fékk Narfa Hjörleifsson tæknifræðing til að skoða framangreindan íþróttavöll í október 1998. Ræddi hann við Guðmund Halldórsson slökkviliðsmann, sem hafði haft yfirumsjón með byggingu vallarins. Liggur greinargerð Narfa fyrir í málinu og hann bar einnig vitni fyrir héraðsdómi. Þar kemur fram, að fyrst hafi verið sett malbikssvarf, sem fræst hafi verið ofan af flugbrautum, þar ofan á 20 cm þykkt lag af grófri möl, svonefnt bögglaberg, síðan moldarkennt grúsarlag og þökur efst. Heildarþykkt þaka og grúsarlags hafi verið um 9 – 12 cm. Til samanburðar lýsti hann því, sem hann taldi eðlilega uppbyggingu grasvallar. Þar kemur fram, að fyrst skuli leggja grús, 30 – 40 cm, þar ofan á 12 – 15 cm lag af steinlausum sandi og síðan torf yfir. Sagði hann, að grús pakkaðist meira saman en sandur og gæti valdið umtalsvert meiri fyrirstöðu, en sandurinn gæfi eftir. Sagði hann grús ekki notaða á íþróttavöllum, sem byggðir væru upp af íþróttafélögunum. Þessa lýsingu kvað Narfi styðjast við leiðbeiningar, sem íþróttafulltrúi ríkisins hefði gefið út til íþróttafélaganna, en þær liggja ekki fyrir í málinu. Þótt æfingavöllur slökkviliðsmannanna hafi ekki verið gerður í samræmi við framangreindar leiðbeiningar um gerð íþróttavalla, hefur ekki verið sýnt fram á, að gerð hans hafi verið óforsvaranleg miðað við þau not, sem hann var ætlaður til. III. Að framan er lýst staðhæfingu stefnda í stefnu og aðilaskýrslu um hvernig slysið vildi til. Í slysaskýrslu verkstjóra, sem gerð var samdægurs af varðstjóra, sem varð vitni að atburðinum, sagði, að stefndi hefði orðið fyrir slæmu misstigi, er hann rann til á röku grasi. Sama kemur fram í tilkynningu 2. september 1996 um vinnuslys til Vinnueftirlits ríkisins. Jónas H. Marteinsson varðstjóri bar fyrir lögreglu, að boltinn hefði komið að öðru markinu og stefndi verið búinn að stíga eitt skref fram, er honum skrikaði fótur og datt. Pétur Viðar Júlíusson, bróðir stefnda, lýsti því svo fyrir lögreglu, að stefndi hefði verið að hlaupa í áttina að boltanum, þegar hann missteig sig. Hörður Hilmarsson slökkviliðsmaður bar fyrir lögreglu, að hár bolti hefði komið inn á teig, og hafi hann og stefndi báðir hlaupið að og stefndi stokkið upp í boltann til að grípa hann og hafi litið svo út sem hann hafi misstigið sig, er hann lenti. Sigurður Ámundason slökkviliðsmaður lýsti því svo fyrir lögreglu, að boltinn hefði komið frá vinstri og stefnt framhjá markinu hægra megin við stöðu stefnda, sem hefði snúið sér að boltanum og hnigið niður. Fyrir lögreglu bar stefndi, að einhverra hluta vegna væri slysið sjálft hulið í minningunni og það, sem hann myndi, væri að vítateigurinn hefði verið mikið svað og vegna mikilla rigninga hefði verið vatnselgur og fannst honum eins og hann hefði runnið til í vatnselgnum, er hann tók skref, en ekki mundi hann, að neitt sérstakt hefði verið að gerast. Fyrir dómi bar stefndi, að slysið hefði orðið með þeim hætti, að boltinn hefði verið að koma inn í vítateig út frá vellinum og hann hlaupið á móti boltanum og runnið og fest fótinn. Framangreindir framburðir styðja á engan hátt þá staðhæfingu stefnda í stefnu og aðilaskýrslu, að slysið megi rekja til þess, að hann hafi ætlað að spyrna knetti frá marki og við það hafi fótur hans lent í dæld og farið gegnum grassvörð niður í stamt undirlag. Ekki er sýnt fram á annað en að um hreint óhapp hafi verið að ræða og stefndi runnið til á hálu grasinu og misstigið sig. Er ósannað, að slysið verði rakið til þess, hvernig völlurinn er úr garði gerður. Samkvæmt framansögðu verður slys stefnda ekki rakið til atvika, sem áfrýjandi ber fébótaábyrgð á, og verður hann sýknaður af öllum kröfum stefnda. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnda, Arnar Sævars Júlíussonar. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna hans, samtals 900.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 6. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Erni Sævari Júlíussyni, kt. 230359-5719, Njarðargötu 1, Reykjanesbæ, á hendur Halldóri Ásgrímssyni, kt. 080947-2329, utanríkisráðherra og Geir H. Haarde, kt. 080451-4749, fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins, kt. 540269-6459, vegna Varnarliðsins í Keflavík, með stefnu sem birt var 15. desember sl. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmdir til að greiða 8.660.841 krónur með vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 28. ágúst 1996 til 12. nóvember 1999, en með dráttarvöxtum frá þeim degi og til greiðsludags, skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Þá er þess krafist að vextir leggist við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti í fyrsta skipti þann 28. ágúst 1997. Allt að frádregnum 3.289.914 krónum. Þá er gerð er krafa um að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað skv. málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjaf-sóknarmál þ.m.t. útlagðan kostnað stefnanda. Að auki er krafist virðisaukaskatts á málskostnaðinn. Dómkröfur stefndu eru að íslenska ríkið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og tildæmt málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Með bréfi dómsmálaráðherra 19. október 1999 var stefnanda veitt gjafsókn vegna málsins. I. Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi ásamt starfsfélögum sínum hjá slökkviliðinu á Keflavíkurflugvelli verið að leika knattspyrnu á íþróttaæfingu þegar hann hafi fallið og tognaði illa á ökkla. Stefnandi segir að knattspyrnuleikurinn hafi verið hluti af skyldubundnum íþróttaæfingum slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli og verið leikinn á íþróttarvelli Slökkviliðsins á Keflavíkurflugvelli við bygginu #848. Völlurinn hafi verið mjög blautur og innan vítateiga hafi hann verið „mikið vaðinn." Stefnandi kveðst hafa leikið stöðu markmanns þegar slysið varð og hafi hann ætlaði að spyrna knettinum frá markinu. Hafi hann þá lent í dæld og með hægri fótinn gegnum grassvörðinn og niður í stamt undirlag og um leið hafi snúist upp á fótinn þannig að eitthvað hefði brostið í ökklanum og hafi hann fallið til jarðar. Og segir svo í stefnu: Stefnandi fann strax til mikils sársauka við slysið og hann gerði sér grein fyrir að hann væri annað hvort brotinn eða illa tognaður. Starfsfélagar hans fluttu hann á Sjúkrahús Keflavíkur, þar sem teknar voru röntgenmyndir. Vegna alvarleika áverkans var stefnandi sendur áfram á Landspítalann í Reykjavík. Á Landspítalanum voru framkvæmdar frekari rannsóknir og út frá niðurstöðum þeirra var ákveðið að gera aðgerð á stefnanda strax að kvöldi 28. ágúst 1996. Við aðgerðina kom í ljós að svokallað deltoid ligament var rifið svo og liðhimna ökklaliðsins að framanverðu meðfram miðlægum ökkla og kom jafnframt í ljós að völubein (talus) settist ekki eðlilega í liðgaffalinn. Ökklaliður var færður í réttar skorður, liðbönd saumuð og sett skrúfa í gegnum sperrilegg (fibula) og yfir í sköflung (tibia). Eftir aðgerðina var stefnandi í gipsi í 8 vikur. Synthesmosuskrúfa var tekin 14. nóvember 1996. Stefnandi fann áfram mikið til, hreyfigeta hægri ökklans var takmörkuð og ökklinn tók á sig táfótarstöðu. Ekki tókst að lina þjáningar stefnanda með sjúkraþjálfun og var því ákveðið að skera ökklann á ný þann 2. júní 1997. Settar voru tvær cancelous skrúfur í ökklann og stefnandi var í gipsi til 15. júlí 1997. Árangur þessarar aðgerðar var takmarkaður. Stefnandi býr enn í dag við hreyfiskerðingu á hægri ökkla og verki í hægri il og ökkla og hefur hann því þurft að vera í þjálfun hjá sjúkraþjálfara og hefur beitt raförvun vegna verkja. Stefnandi segir að meginástæða fyrir lélegu ástandi íþróttavallar slökkvi-liðsins sé að við gerð vallarins hafi verið notuð efni í undirlag hans sem ekki hleypa vatni af honum og að moldarlag ofan á þessum efnum sé óvenjuþunnt fyrir knattspyrnuvöll. Af þeim sökum sé auðvelt fyrir menn að sparka í gegnum efsta lagið þannig að þeir lendi á stömu undirlaginu. Stefnandi greinir frá því að örorkunefnd hefur metið örorku hans. Niðurstaða þess mats sé að varanlegur miski hans vegna vinnuslysins 28. ágúst 1996 sé 20% - tuttugu af hundraði, en varanleg örorka hans sé 25% - tuttugu og fimm af hundraði. Það sé álit nefndarinnar að stefnandi hafi ekki getað vænst bata eftir 1. júlí 1998. Bótakrafa stefnanda sé grundvölluð á þessu mati. Stefnandi kveðst hafa sent skaðabótakröfu sína til skaðabótanefndar skv. lögum 110/1951 í bréfi, dags. 12. október 1999, ásamt rökstuðningi og gögnum. Skaðabótanefnd hafi hafnaði þeirri kröfu með bréfi, dags. 4. nóvember 1999. Sé honum því nauðsynlegt að höfða þetta mál til innheimtu þeirra skaðabóta sem hann eigi rétt á úr hendi stefndu vegna ábyrgðar þeirra á ástandi íþróttarvallarins sem sé meginorsök fyrir tjóni hans. Af hálfu stefndu er talið að staðhæfing stefnanda um að meiðsl hans megi rekja til þess, að við það að ætla að spyrna knetti frá marki hafi fótur hans lent í dæld og farið gegnum grassvörð niður í stamt undirlag, eigi sér ekki stoð í gögnum málsins. Af gögnum máls sé þvert á móti ljóst að stefnanda varð fótaskortur á vellinum eins og verða vill í knattspyrnu. Knattspyrnumanni getur skrikað fótur á blautum grasvelli hvernig svo sem undirbyggingu vallarins sé háttað. Slys stefnanda verði hvorki rakið til tilverknaðar annarra leikmanna né undirbyggingu vallarins og ósannað sé að slysahætta hafi verið meiri á þessum velli en öðrum. Verður slys stefnanda þannig ekki rakið til sakar starfsmanna varnarliðsins eða annarrar áhættu er það ber bótaábyrgð á gagnvart stefnanda. II. Stefnandi sundurliðar bótakröfu sína þannig: Við útreikning kröfunnar er miðað við grunnvísitölu skaðabótalaga 166.21 og vísitölu útreikningsdags í okt. 1999 sem var 191.80. Þjáningabætur. Þjáningabætur vegna rúmlegu. Aðgerð í ágúst 1996, 4 dagar á sjúkrahúsi, 4 heima 8 dagar Aðgerð í maí 1997, 3 dagar á sjúkrahúsi, 3 heima 6 dagar Samtals 14 dagar Krónur 1.500 fyrir hvern dag x 14 kr.21.000.- Þjáningabætur án rúmlegu. Stefnandi gat skv. áliti örorkunefndar eftir 1. júlí 1998 ekki reiknað með frekari bata af áverkum sínum. Frá sept. 1996 til loka júní 1998 eru 22 mánuðir eða 660 dagar. 660 dagar alls að frádregnum 14 rúmlegu dögum = 646 Krónur 810 fyrir hvern dag x 646 kr.523.260.- Þjáningabætur alls kr.544.260.- Bætur fyrir varanlegan miska. Bætur fyrir 100% miska nema kr. 4.615.850 skv. ákvæðum skaðabótalaga. 20% af þeirri fjárhæð er kr.923.170.- Bætur fyrir varanlega örorku. Tekjur stefnanda á árinu 1995 námu kr. 2.488.708.-/12 x 4 kr.829.570.- Tekjur stefnanda á árinu 1996 námu kr. 2.794.559.-/12 x 8 kr.1.863.040.- Samtals kr. 2.692.610.- Framlag í lífeyrissjóð 12% skv. reglug. um eftirlaunasjóð, dskj. 32 kr.323.113.- Alls kr. 3.015.723.- En framreiknað miðað vð vísitölu ágúst ´96 176.9/ okt´99 191.8 kr.3.269.732.- Reiknað skv. 6. gr. skbl. krónur 3.269.732.-x 10 x 25% kr.8.174.331.- Frádráttur vegna aldurs skv. 9. gr. (38 ára - 26 ára= 12) 12% (kr.980.920.-) Samtals kr.7.193.411.- Alls kr.8.660.841.- Vextir skv. 16. gr. skbl. 2% vextir af kr. 8.660.840 frá 28. ágúst 1996 til 28. ágúst 1997 kr. 173.216.- 2% vextir af kr. 8.834.056 frá 29. ágúst 1997 til 8. apríl 1998 kr. 106.009.- 2% vextir af kr. 5.544.142 frá 9. apríl 1998 til 28. ágúst 1998 kr.44.353.- 2% vextir af kr. 5.694.504 frá 29. ágúst 1998 til 28. ágúst 1999 kr.113.890.- 2% vextir af kr. 5.808.394 frá 29. ágúst 1999 til 12. nóv. 1999 kr.23.815.- Vextir samtals kr.461.283.- En með dráttarvöxtum frá 12. nóvember 1999 til greiðsludags. Allt að frádregnum greiddum bótum frá Vátryggingafélagi Íslands hf. að fjárhæð kr. 3.289.914. Stefnandi kveðst reikna tjón sitt á grundvelli ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Halldór Baldursson, dr.med. tryggingarlæknir hafi metið örorku stefnanda fyrir Tryggingarstofnun ríkisins. Í mati hans, dags. 2. mars 1998, komi fram að örorka stefnanda sé 35% frá 26. febrúar 1998. Kröfu sína kveðst stefnandi byggja á álitsgerð örorkunefndar um varanlegt miskastig og örorku. Álitið, sem dagsett er 17. ágúst 1999, hafi verið unnið að beiðni lögmanns stefnda með vísan til 10. gr. laga nr. 50/1993. Í niðurstöðu örorkunefndar sé varanlegur miski hans metinn 20% en varanleg örorka hans 25% eins og áður sagði. Stefnandi gerir með eftirgreindum hætti grein fyrir málsástæðum sínum og lagarökum í stefnu: Slökkviliðsmönnum á Keflavíkurflugvelli ber að vera í góðu líkamlegu ástandi enda getur líkamsæfing oft ráðið úrslitum í vinnu þeirra. Vegna þessa er liðsmönnum slökkviliðsins skylt að mæta á reglulegar æfingar þegar þeir eru á vakt. Stefnandi var þann 28. ágúst 1996 mættur til vinnu sinnar þar sem hann var kallaður út á aukavakt vegna forfalla annarra manna. Þann dag var venjubundin íþróttaæfing hjá vaktmönnum milli kl. 18 og 19 og tók stefnandi þátt í fótboltaleik, þar sem keppt var við slökkviliðið í Keflavík. Rigning var þennan dag og slasaðist stefnandi illa þegar hann rann til á blautum vellinum og lélegum vellinum. Fótboltaleikurinn þann 28. ágúst 1996 fór fram á íþróttavelli Slökkviliðsins á Keflavíkurflugvelli, en ástand vallarins er megin orsök fyrir tjóni stefnanda. Hönnun og gerð vallarins var að mestu unninn af liðsmönnum slökkviliðsins og engar samþykktar teikningar eru til af hönnun hans. Í undirlag vallarins var m.a. notaður malbiksruðningur, sem fræstur hafði verið af brautum flugvallarins en þar ofan á sett önnur efni. Liðsmenn slökkviliðsins bentu þeim sem umsjón höfðu með verkinu fyrir hönd slökkviliðsins á hversu óhentugt þetta efni væri og að það gæti reynst hættulegt í framtíðinni þar sem það hleypti vatni illa í gegnum sig, sbr. lögregluskýrslur og yfirlýsingu starfsmanna dags. 10. júní 1997. Ekki var tekið tillit til þessara tilmæla við byggingu vallarins heldur látið slag standa. Með árunum kom í ljós að þeir sem höfðu varað við notkun efnisins höfðu rétt fyrir sér og safnaðist iðulega mikið vatn á vellinum í rigningum. Í yfirlýsingu Sturlaugs Ólafssonar garðyrkjumanns, sem sá um hluta af viðhaldi vallarins á árinu 1996, kemur fram að grasrótarlag vallarins er víða mjög grunnt. Hann fullyrðir að stórgrýti og klappir séu víða mjög nærri yfirborði og að það hafi skemmt höggpípur götunarvélar, sem hann notar til viðhalds á grasflötum. Í skýrslu Narfa Hjörleifssonar, tæknifræðings á Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen, kemur fram að moldarlag vallarins var mjög þunnt og að völlurinn hefur ekki verið byggður í samræmi við leiðbeiningar um uppbyggingu grasvalla sem gefnar eru út af íþróttafulltrúa ríkisins. Ekki verður séð að nefnd sú sem fjalla skal um skipulags-, byggingar- og umhverfismál á varnarsvæðinu, skv. reglugerð 488/1993, hafi fjallað um gerð íþróttavallarins. Vinna við gerð íþróttavallarins, þar sem slysið átti sér stað, var unninn af starfsmönnum slökkviliðsins á Keflavíkurflugvelli og nutu þeir aðstoðar Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Yfirumsjón með verkinu hafði Guðmundur Halldórsson, varðstjóri slökkviliðsins. Í skýrslu Guðmundar, dags. 30, mars 1999, kemur skýrt fram að völlurinn var unninn með leyfi slökkvistjórans og að starfsmenn slökkviliðsins hafi unnið verkið í vinnutíma. Verkfræðideild varnarliðsins aðstoðaði við mælingu og varnarliðið lánaði tæki. Slökkvilið varnarliðsins hefur alla tíð annast viðhald vallarins og greitt kostnað þar að lútandi. Slökkviliðið á Keflavíkurflugvelli er undir stjórn og á ábyrgð varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Það er því ljóst að gerð og ástand vallarins er á ábyrgð varnarliðsins. Varnarliðið ber fébótaábyrgð í þessu máli á grundvelli ólögfestra reglna skaðabótaréttar, sem eigandi og umsjónarmaður vallarins, enda stóðst knattspyrnuvöllurinn ekki þær kröfur sem réttlætanlegt var að gera um gerð hans og ástand. Einnig ber varnarliðið á Keflavíkurflugvelli ábyrgð sem vinnuveitandi stefnanda í þessu máli þar sem sú aðstaða þar sem liðsmönnum slökkviliðsins var gert að æfa var algerlega óviðunandi. Ekki var kallað til vinnueftirlits ríkisins né lögreglu til að láta fara fram rannsókn á slysinu eins og mælt er fyrir í lögum og verða stefndu að bera hallann af því að málið var ekki rannsakað og upplýst í upphafi. Stefnda, íslenska ríkið, ber greiðsluskyldu, f.h. varnarliðsins, samkvæmt 2. tl. 12. gr. fylgiskjals með lögum nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. III. Á því er byggt af hálfu stefndu að að vísu sé slökkviliðsmönnum á Keflavíkurflugvelli skylt að stunda íþróttaæfingar milli klukkan 18 og 19 þá daga, sem þeir eru að störfum. Þeim sé hins vegar í sjálfsvald sett hvaða íþróttir þeir stundi æfingartímann. Stefnanda hafi ekki verið skylt að æfa fótbolta hvað þá að taka þátt í fótboltakeppni. Þá er vísað á bug að gerð knattspyrnuvallarins hafi verið óforsvaranleg eða að slysið megi rekja til þess að svo hafi verið. Upplýst sé að slökkviliðsmennirnir sjálfir sléttuðu völlinn á sínum tíma til að stunda þar líkamsæfingar. Völlurinn hafi verið hannaður í samráði við verkfræðideild varnarliðsins og sé hann hvorki ósléttur né sérstaklega blautur. Lögregluskýrslur staðfesti það. Bent er á það að lýsing stefnanda á aðdraganda slyssins í stefnu fari ekki saman við samtímaskýrslur né skýrslur er teknar hafi verið fyrir lögreglu um slysið í mars 1999. Um tildrög slyssins liggi eftirfarandi fyrir í gögnum málsins: Í áverkavottorði ... vegna komu á Heilsugæslustöð í kjölfar slyssins er því lýst að hann hafi misstigið sig á hægri ökkla. Í læknabréfi Landspítala ... er rakið við komu þar 28. ágúst 1996 að hann hafi verið að leika knattspyrnu. „Hann snerist þá um hægri ökklann, er alls ekki viss um hvernig hann snerist en fann eitt­hvað smella". Neðst á bls. 5 í vottorði Landspítala ... kemur fram að um sé að ræða „ungan mann sem hljóti tiltölulega algengan og að því er virðist ekki mjög alvarlegan áverka um hægri ökkla". Í slysaskýrslu verkstjóra ... gerðri 28. ágúst 1996 af Jónasi H. Marteinssyni varðstjóra er því lýst í lið 10 og 11 að hann hafi orðið fyrir slæmu misstigi, sennilega vegna rekju í grasi. Í lýsingu á tildrögum slyss, sbr. lið 16 segir: „Var að spila fótbolta og rann til á röku grasi og féll við og varð misstig þannig að hann féll með líkamann ofan á fótinn." Í tilkynningu 2. september 1996 um vinnuslys til Vinnueftirlitsins, móttekin þar 10. september 1996, ..., er því lýst að hann hafi verið að leika knattspyrnu ásamt vinnufélögum. „Hinn slasaði rann til og féll á blautu grasinu með þeim afleiðingum að hann sleit liðbönd í hægri ökkla". Í lögregluskýrslu sem tekin var af stefnanda kom fram að slysið sjálft sé hulið í minningu hans. Í vitnisburði Harðar Hilmarssonar slökkviliðsmanns á Keflavíkurflugvelli sem var mótherji stefnanda í leiknum, kemur fram að hár bolti hafi komið inn á teig sem þeir báðir hafi hlaupið að og hafi stefnandi stokkið upp í boltann til að grípa hann en Hörður þá stoppað um 2 metra fyrir framan stefnanda sem hafi síðan lent og lagst strax niður. Virtist Herði sem hann hafi misstigið sig en á engan hátt hægt að átta sig á að um alvarlegt slys væri að ræða. Sigurður Ámundarson sem var til hliðar við stefnanda bar að boltinn hafi komið frá vinstri og stefnt framhjá markinu hægra megin við stöðu stefnanda sem hafi snúið sér að boltanum og hnigið niður og emjað. Kvaðst hann ekki hafa tekið það alvarlega því stefnandi hafi gert það oft áður vegna einhverra smáóhappa. Jónas H. Marteinsson, varðstjóri, bar að boltinn hafi komið að öðru markinu og hafi stefnandi verið búinn að stíga eitt skref fram þegar honum skrikar fótur og dettur og bögglast annar fótur einhvern veginn undir honum og leit ekki út fyrir að vera neitt alvarlegt á ferðum. Pétur Viðar Júlíusson slökkviliðsmaður lýsti því svo að stefnandi hafi verið að hlaupa í áttina að boltanum þegar hann missteig sig. Hafi þetta litið sakleysislega út og þeir álitið stefnanda lítið meiddan. Á því er byggt af hálfu stefndu að stefnandi hafi með þátttöku sinni í fótboltaleik tekið á sig áhættu er því fylgi. Stefnandi hafi verið þaulkunnugur ástandi vallarins og fullkunnugt um bleytu og aðrar aðstæður á vellinum þegar hann ákvað að ganga til leiksins. Stefndu mótmæla bótakröfum stefnanda sem ósönnuðum, auk þess séu fjárkröfur stefnanda svo vanreifaðar, hvort heldur er litið til rökstuðnings eða gagna, að varðað getur frávísun málsins frá dómi. Til stuðnings varakröfu um lækkun er af hálfu stefndu byggt á því að slys stefnanda verði að mestu leyti rakið til vangæslu hans sjálfs. Sé því rétt að stefnandi beri tjón sitt að mestu leyti sjálfur. IV. Guðmundur Halldórsson slökkviliðsmaður gaf skýrslu fyrir rétti. Hann kannaðist við skýrslu sína, sem tekin var af lögreglunni á Keflavíkurflugvelli 30. mars 1999 út af slysi stefnanda 28. ágúst 1996, en skýrslan liggur frammi í málinu sem hluti af dskj. nr. 19. Hann kvaðst aðspurður ekki muna nákvæmlega hvaða ár var hafist handa við að gera knattspyrnuvöllinn við slökkvistöðina, sennilega hafi það verið á árinu 1994 eða 1995. Hann sagði að að mestu leyti hefði verið byggt á hyggjuviti manna sem voru þarna hvernig að verkinu var staðið „en eins og menn vita þá þýðir ekkert að hafa knattspyrnuvöll þar sem er forarpyttur". Reynt hafi verið eftir fremst megni að byggja völlinn þannig að yfirborðsvatn lægi ekki á honum. Guðmundur kvaðst vera húsasmíðameistari að mennt og vita nokkurn veginn hvernig byggja á undir hús. Það hefði verið „svona svipað sem átti sér stað þarna." Hann kvaðst ekki minnast þess að varað hefði verið við því að nota malbiksfræsefni í undirlag. Hann kvaðst ekki minnast þess að prófun hefði verið gerð á því hvernig vatn lekur í gegnum þetta efni. Hann kvaðst hins vegar geta fullyrt að það leki ekki mikið vatn í gegnum malbiksfræsefnið því það hafi þjappast undan því efni sem komið hafi ofan á. Vatnið renni út af vellinum ofan á malbikinu vegna þess að gróf möl sé ofan á malbikinu, sem hleypi vatninu í gegn, en hliðarhalli sé á vellinum. Guðmundur kvaðst minnast þess að athugasemdir hafi komið frá Sturlaugi Ólafssyni, sem hafði unnið við „götun, sáningu, söndun og áburðardreifingu á knattspyrnuvöll við slökkvistöðina á Keflavíkurflugvelli" skv. tilboði, dags. 8. maí 1996 [sbr. fylgiskjal með dskj. nr. 16]. Hann sagði að vélin, sem Sturlaugur vann með, sé með göddum, sem gangi niður úr henni og taktvist niður í jarðveginn. Hann hafi verið nýbyrjaður þegar þessir gaddar hefðu brotnað. Sturlaugur hefði viljað meina að grjót hefði verið undir. Guðmundur kvaðst hafa verið búinn að segja Sturlaugi hvernig þessi völlur væri byggður. Það væri bögglaberg á ákveðnu dýpi sem hann hefði ekki átt að fara niður í. Guðmundur kvaðst halda að ástæðan fyrir því hvernig fór hafi verið sú að Sturlaugur hefði stillt vélina vitlaust. Guðmundur sagði að eftir að Sturlaugur hafði lokið sínu verki þá hafi slökkviliðsmenn tekið að sér að dreifa sandi yfir völlinn og ofan í holur þær, er Sturlaugur hafði gert. Sturlaugur hefði dreift áburði yfir völlinn þannig að þetta sumar hefðu slökkviliðsmennirnir ekki þurft að gera það. Slökkviliðsmenn hefðu séð um að slá völlinn á hálfs mánaðar fresti. Aðspurður hvort í gildi hefðu verið einhverjar reglur um heimild til að nota völlinn miðað við ástand hans á hverjum tíma, sagði Guðmundur að þessi völlur hafi aðeins verið ætlaður slökkviliðsmönnum á Keflavíkurflugvelli og venjan sé sú að farið sé í fótbolta milli kl. 6 og 8 á kvöldin. Engar fastmótaðar reglur hefðu verið settar í sambandi við notkun á vellinum aðrar en að hefði mikið rignt á daginn og völlurinn mjög blautur þá hefði ekki verið talið æskilegt að fara á hann. Guðmundur sagði að einungis í fáum tilvikum hafi öðrum en slökkviliðsmönnum á Keflavíkurflugvelli verið leyft að nota völlinn en þó hafi Íslandsmót slökkviliðsmanna verið haldin á vellinum. Hann sagði að vegna smæðar vallarins færu ekki fram knattspyrnuleikir á vellinum með fullu liði heldur væru mest 7 í hvoru liði. Aðspurður kvaðst hann ekki muna sérstaklega eftir því hvernig ástand vallarins var þegar stefnandi, Örn Sævar, lenti í slysinu. Guðmundur sagði að slökkviliðsmenn á Keflavíkurflugvelli hafi frelsi til að velja hvaða íþróttir þeir stundi, hvort þeir fari á þrekhjól, lyftingar, á hlaupabretti eða í fótbolta eða körfubolta. Þarna sé um fjölbreytt val að ræða. Guðmundur kvað sér ekki kunnugt um að alvarleg slys hefðu orðið á knattspyrnuvellinum fyrr eða eftir slysið sem Örn Sævar varð fyrir. Hann sagði að Örn Sævar hefði verið þjálfaður knattspyrnumaður á árum áður og þekktur sem góður markvörður. Hann hefði oft sýnt það þarna á vellinum að hann var ósérhlífinn og kunni tökin á markvörslu. Guðmundur kvaðst ekki hafa verið á vakt þegar Örn Sævar lenti í slysinu. Guðmundur sagði að slökkviliðsstjórinn og aðstoðarslökkviliðsstjórinn hefðu falið sér að sjá um gerð knattspyrnuvallarins. Hann sagði að verkfræðideild varnarliðsins hefði lítið komið að verkinu, deildin hefði lánað þeim hæðarkíki og hann sjálfur síðan mælt út hæðirnar á vellinum. Hann kvaðst mikið hafa notað hæðarkíki sem húsasmíðameistari. Hann kvaðst ekki hafa áður stýrt uppbyggingu íþróttavallar. Hann kvaðst ekki hafa séð verklýsingu frá íþróttafulltrúa ríkisins um gerð fótboltavalla. Hann sagði aðspurður að Jón Jóhannesson, fyrrverandi landsliðsmaður, hefði tjáð sér að honum litist vel á völlinn án þess að Jón hefði sjálfur spilað fótbolta á vellinum. Guðmundur sagði að hann hefði aldrei orðið var við að treglega gengi fyrir vatn eftir rigningar að renna af vellinum. Hann kvaðst ekki vita til þess að vatn sæti á vellinum að sumarlagi, vatn sæti á vellinum þegar frost væri í jörðu að vetrarlagi eins og eðlilegt sé. Stefnandi, Örn Sævar Júlíusson, gaf skýrslu fyrir réttinum. Hann sagði m.a. að hann hefði átt að vera í fríi daginn sem hann slasaðist. Hringt hefði verið í hann um morguninn og hann beðinn um að mæta á aukavakt, vaktin hefði hafist korter fyrir átta; rignt hefði þennan morgun. Stefnandi sagði að mikið hefði rignt undanfarna daga. Stefnandi sagði að ekkert hefði borið til tíðinda yfir daginn. Hann kvaðst hafa farið á æfingu um kl. 6 um kvöldið. Stefnandi sagði að fyrirkomulag líkamsæfinga sé þannig að þær séu milli kl. 6 og 7 á kvöldin, skylt sé að stunda þær. Þennan dag hafi hann farið á hlaupabretti inni, þá hafi vaktstjóri, Jónas Marteinsson, sem stjórnaði útiæfingum, komið til hans og beðið hann um að taka þátt í leik sem átti að fara fram úti á grasinu á móti slökkviliðinu í Keflavík. Hann sagði að um undirbúning undir mót slökkviliða hefði verið að ræða. Kvaðst hann hafa fallist á að taka þátt í þessu og vera í marki. Stefnandi kveðst hafa skipt um skó áður en hann gekk til leiks, fór í svonefnda grasskó, sem gerðir eru fyrir grasvelli. Hann sagði að aðdragandi slyssins hefði verið sá að boltinn hefði verið að koma inn í vítateig utan af vellinum, hann hefði hlaupið á móti boltanum en runnið og fest hægri fótinn og fundið að eitthvað brast í fætinum er hann datt kylliflatur. Þessu hefði fylgt gífurlegur sársauki. Þegar þetta gerðist hefði ástand vallarins verið þannig að ekkert gras hefði verið innan vítateigs, moldarflag á köflum og þar hefði setið vatn. Stefnandi kvaðst halda að ástæðan fyrir því að hann slasaðist hefði verið að hann hefði farið niður úr yfirborði vallarins, rekið fæti í fast undirlagið og fest fótinn. Hann kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir að gerð vallarins var eins og raun bar vitni. Stefnandi kvaðst áður hafa stundað knattspyrnu með nokkrum íþróttafélögum en hætt keppni 1984. Stefnandi kvaðst ekki hafa komið að gerð vallarins að öðru leyti en því að hafa sett niður tré kringum völlinn. Jónas Hafsteinn Marteinsson skökkviliðsmaður gaf skýrslu. Fyrir hann var lögð lögregluskýrsla, sem tekin hafði verið 16. mars 1999, þar sem hann gerir grein fyrir atvikum varðandi slys stefnanda. Kannaðist hann við að þar væri rétt eftir honum haft. Jónas kvaðst hafa stjórnað útiæfingum 28. ágúst 1996 þegar Örn Sævar slasaðist. Hann sagði að völlurinn hefði verið blautur enda hafði rignt. Hann kvaðst ekki muna hvort rignt hefði meðan á æfingu stóð. Hann kvaðst ekki muna að yfirmenn hefðu mælt fyrir um við hvaða aðstæður ekki mætti nota völlinn en almælt hefði verið að fara varlega við íþróttaiðkanir. Jónas sagði að mönnum hefði þótt völlurinn „ræsa sig illa". Hann kvaðst muna eftir að menn hefðu tognað á vellinum og einu sinni hefði maður beinbrotnað. Jónas kvaðst hafa séð þegar stefnandi slasaðist, boltinn hefði komið rúllandi til hliðar við markið. Stefnandi hefði hlaupið á eftir boltanum, skrikað fótur er hann teygði sig eftir boltanum og „skrokkurinn dettur ofan á löppina á honum". Hann kvað þá sem nálægt stóðu hafa heyrt smell. Hlynnt hefði verið að stefnanda og menn höfðu séð bólgumyndun. Aðspurður sagði Jónas að hreyfingar stefnanda og viðbrögð í leiknum hefðu verið með eðlilegum hætti. Jónas kvaðst ekki hafa skipað stefnanda að taka þátt í knattspyrnu, engum sé skipað að taka þátt í knattspyrnu, menn séu hvattir til þess. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa beðið stefnanda að taka þátt í knattspyrnu þennan dag sem slysið varð. Lagt var fyrir Jónas dskj. nr. 20, sem er „slysaskýrsla verkstjóra". Kvaðst hann hafa gert þessa skýrslu. Hann kvaðst hafa samið þess skýrslu eftir eigin vitneskju um slysið og upplýsingum, sem hann hefði fengið frá sjúkrahúsinu. Jónas sagði að völlurinn hefði, er slysið varð, ekki verið verulega hættulegur. Ef svo hefði verið hefði mönnum ekki verið hleypt inn á völlinn. Hann kvaðst ekki minnast þess að vatn hefði legið á vellinum þennan dag. Hann sagði að leiknum hefði ekki verið haldið áfram eftir að Örn Sævar slasaðist. Hann sagði að völlurinn hefði verið notaður í framhaldi af þessu slysi og væri raunar enn notaður en að vísu í minna mæli en áður. Menn væru harðari á því en áður að fara ekki út á völlinn ef hann væri mjög blautur. Pétur Viðar Júlíusson slökkviliðsmaður gaf skýrslu. Pétur er bróðir stefnanda. Fyrir hann var lögð lögregluskýrsla, sem tekin hafði verið 16. mars 1999, þar sem hann gerir grein fyrir atvikum varðandi slys stefnanda. Kannaðist hann við að þar væri rétt eftir honum haft. Hann sagði m.a. að ekki hefði verið leyft að nota völlinn fyrr en í byrjun júní á hverju ári. Hann kvaðst minnast þess að menn hefðu misstigið sig og tognað á vellinum umfram „venjulegar tæklingar". Þá hafi Bragi Guðjónsson slökkviliðsmaður tjáð honum að hann hefði hætt að nota völlinn vegna þess að hann hefði rifið vöðva á kálfa við að leika á vellinum. Hann sagði að menn hefðu kvartað undan því að völlurinn væri of harður. Hann sagði að þeir hefðu haldið áfram að leika fótbolta á vellinum eftir að stefnandi slasaðist. Hörður Hilmarsson slökkviliðsmaður gaf skýrslu. Fyrir hann var lögð lögregluskýrsla, sem tekin hafði verið 17. mars 1999, þar sem hann gerir grein fyrir atvikum varðandi slys stefnanda. Kannaðist hann við að þar væri rétt eftir honum haft en hann muni þó ekki í smáatriðum hvernig slysið vildi til. Hann sagði m.a. að maðurinn sem vann við götun á vellinum sumarið 1996 hefði sagt að völlurinn væri harður en stykki í tækinu til götunar hefðu brotnað. Hörður sagði að slökkviliðsmönnum væri skylt að stunda líkamsrækt milli kl. 6 og 7 á kvöldin þegar þeir eru á vakt. Tvisvar á ári þurfi þeir að standast þrekpróf. Laun séu skert um svokallað þrekálag ef menn standist ekki prófið og talið sé að viðkomandi séu ekki hæfir til að vera reykkafarar. Ekki hafi reynt á hvað gerðist ef maður stæðist ítrekað ekki þrekpróf en hann gerði ráð fyrir því að viðkomandi yrði látinn hætta. Hörður sagði að það sem oft réði því að menn færu í fótbolta, frekar en í einhverja aðra líkamsrækt, væri hvernig félögunum gengi að safna í lið hverju sinni. Hann sagði að völlurinn hefði verið notaður á sambærilegan hátt eftir slys stefnanda og fyrir það. Eyjólfur Ævar Eyjólfsson slökkviliðsmaður gaf skýrslu. Fyrir hann var lögð lögregluskýrsla, sem tekin hafði verið 17. mars 1999, þar sem hann gerir grein fyrir þátttöku sinni í vallargerðinni og hvernig verkið hefði komið honum fyrir sjónir. Kannaðist hann við að þar væri rétt eftir honum haft. Hann sagði m.a. að almennt hefði komið upp í umræðuna þegar unnið var við vallargerðina að vatn næði ekki að síga í gegnum malbikssvarfið sem lagt var á völlinn. Ákveðið hefði verið að taka stóran slökkvibíl og dæla yfir völlinn til að sjá hvernig það kæmi út. Vatnið hefði runnið tiltöluleg fljótt í gegn en um það bil 20.000 lítrum af vatni hefði verið dælt yfir völlinn. Eyjólfur kvaðst hafa komið að vinnunni við vallargerðina vegna þess að hann hefði þungavinnuvélaréttindi og réttindi til að vinna á jarðýtu. Eyjólfur sagði aðspurður að frekar þungt hefði verið að moka malbikssvarfið miðað við reynslu hans í að moka jarðveg. Efnið hefði verið mjög þungt og þétt. Eyjólfur sagði að því væri fylgt eftir af yfirmönnum slökkviliðsins að menn stunduðu líkamsrækt á vaktinni milli kl. 6 og 7 á kvöldin. Bókað væri um þátttöku hvers og eins í einhvers konar æfingum á þessum tíma. Haukur Örn Jóhannesson, öryggisfulltrúi hjá varnarliðinu á Keflavíkur-flugvelli, gaf skýrslu. Fyrir hann var lögð lögregluskýrsla, sem tekin hafði verið 20. apríl 1999, þar sem hann var kallaður til vitnis út af því máli sem hér um ræðir. Hann kannaðist við skýrsluna og undirskrift sína þar. Hann sagðist hafa hafið störf sem öryggisfulltrúi hjá varnarliðinu 20. febrúar 1984. Hann sagði að undir starf hans sem öryggisfulltrúi falli að skoða vinnustaði, bæði hjá íslenskum aðilum og bandarískum aðilum, með tilliti til öryggis á tækjum og búnaði sem starfsmenn hafa á sínum vinnustöðum. Þá sé hann með starfsþjálfun bæði fyrir bandaríska og íslenska starfsmenn. Öryggisfulltrúi skoði tæki, verkfæri og byggingar, svo eitthvað sé nefnt. Öryggisfulltrúar hafi reglulegt eftirlit með öllum vinnustöðum, mánaðarlega, á þriggja mánaða fresti, einu sinni á ári, eftir aðstæðum á hverjum vinnustað. Haukur sagði að reglulega væru haldnir fundir með slökkviliðsmönnum og eitt af því sem fjallað væri um á þessum fundum væru íþróttaæfingar. Í starfi slökkviliðs-manna felist meðal annars að halda sér í ákveðinni þjálfun. Skýrt sé tekið fram að íþróttaæfingar fari fram með tilliti til aðstæðna hverju sinni og á réttan hátt. Hitað sé upp fyrir æfingar og þær æfingar gerðar sem geta hvers og eins leyfi. Þessu sé beint til manna á mjög skýran hátt. Fari svo að óhapp verði við íþróttaæfingar, sagði Haukur að öryggisfulltrúi fái það til meðferðar. Fyrst væri því beint til hans símleiðis. Í framhaldi væri farið á staðinn og skoðað hvað hefði gerst. Síðan væri tekið við skýrslu frá verkstjóra þess starfsmanns, sem varð fyrir óhappinu. Í framhaldi af því gæfi öryggisfulltrúi skýrslu til Vinnueftirlits ríkisins og væri um alvarlegri slys að ræða, væri skýrsla einnig send til Bandaríkjanna. Þá sé metið hvort íslenska lögreglan skuli einnig koma á staðinn og íslensk yfirvöld með einhverjum hætti. Lagt var fyrir Hauk dskj. nr. 13, sem er myndrit af tilkynningu um vinnuslys til Vinnueftirlits ríkisins, dags. 2. sept 1996. Haukur staðfesti að hafa undirritað þessa tilkynningu. Hann sagði að frumrit þessa skjals hefði verið gert skv. viðtölum við viðkomandi verkstjóra og starfsmann, sem varð fyrir óhappinu, og einnig hefði verið byggt á skriflegri skýrslu, sem verkstjórinn hefði gefið öryggisfulltrúa. Kvaðst Haukur hafa í framhaldi gert ítarlegri skýrslu, sem send hefði verið til Bandaríkjanna, vegna þess hvað slysið var alvarlegt. Skýrslan til Bandaríkjanna hefði verið gerð í beinu framhaldi og tilkynningin til vinnueftirlitsins var send. Hann sagði að í skýrslunni til Bandaríkjanna væru umfangsmeiri og ítarlegri upplýsingar um málið. Haukur sagði að tilkynningin hefði verið saminn án þess að hann hefði átt viðtal við stefnanda. Hann hefði síðar talað við hann. Raunar hefði ekkert nýtt komið fram í því samtali. Haukur sagði að ekki hefði orðið óhapp á vellinum í líkingu við slysið, sem hér um ræðir. Reyndar hefðu átt sér stað minniháttar óhöpp þarna. Ekki hafi verið talin ástæða til að banna notkun á vellinum. Á hinn bóginn væri því beint til yfirmanna og verkstjóra að nota ekki völlinn þegar hættumeiri aðstæður eru til staðar eins og blautt gras til að mynda og þess sé gætt að útbúnaður leikmanna hæfi aðstæðum. Narfi Hjörleifsson tæknifræðingur gaf skýrslu. Lögð var fyrir hann greinargerð hans vegna skoðunar á íþróttavelli slökkviliðsins á Keflavíkurflugvelli sem dagsett er 23. október 1998 og liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 14. Staðfesti hann undirritun sína á skjalinu. Hann sagði m.a. að stefnandi hefði fengið hann til að skoða hvernig völlurinn hefði verið byggður upp. Kvaðst hann hafa haft orð stefnanda fyrir því hvar á vellinum slysið átti sér stað. Hafi hann valið þá leið að taka sýni/holur á þremur stöðum á þessu áætlaða svæði til að geta lagt mat á uppbyggingu vallarins. Narfi sagði að komið hefði í ljós það sem greinargerðin segir. Narfi sagði að að taka yrði mið af því að þegar hann skoðaði völlinn þá hefðu tvö ár verið liðin frá því að stefnandi slasaðist þarna. Hverjar breytingar hefðu átt sér stað á vellinum á þeim tíma, kvað hann sér ekki vera kunnugt um, en greinilegt hefði verið að búið var að tyrfa völlinn aftur á þeim tíma. Þannig hafi hann ekki þekkt ástand vallarins þegar slysið varð. Kvaðst hann hins vegar með því að gera holur í völlinn hafa gert sér nokkra grein fyrir undirbyggingu vallarins. Þar að auki hefði Guðmundur Halldórsson [slökkviliðsmaður], sem séð hafði um uppbyggingu vallarins, lýst fyrir honum neðstu lögum vallarins. Narfi sagði að fyrir neðan grassvörðinn hafi reynst vera grús, frekar í grófara lagi, með steinum, en það sé ekki eðlileg uppbygging miðað við hvernig grasvellir eru byggðir upp í dag. Þar fyrir neðan sagði Narfi að bögglaberg hefði myndað lag. Til að fá vitneskju um hvort um einhvern mismun í uppbyggingu á vellinum væri að ræða hefðu þrjár holur verið teknar. Komið hafi í ljós að svo hafi ekki verið. Narfi sagði að samkvæmt hefðbundinni uppbyggingu valla, eins og grasvellir hafi verið lagðir síðustu 10 til 15 ár, jafnvel lengur, þá sé undir þökum hafður hreinn sandur, þ.e. sandur með grófustu kornastærð svona 10 mm. Þar fyrir neðan sé haft burðarlag, sem gæti bæði verið bögglaberg eins og íþróttavöllurinn á Keflavíkur-flugvelli hefur, eða jafnvel grús, eins og næst er grasinu á þeim velli. Aldrei séu þó notuð svona efni með steinum næst grasinu sjálfu í vönduðum völlum. Aðspurður hvort óhætt væri að setja þökur ofan á grúsarlag eins og þarna hefði verið gert, svaraði Narfi, að það sem ráði mestu sé, að undir þökunum sé jarðlag sem tryggi eðlilegan vöxt rótarkerfis, mjög gróft efni sé þannig ekki talið heppilegt. Hann sagði að eins og oft vilji verða þá spænist gras upp í leik, því sé að auki ekki talið æskilegt að gróft efni sé næst undir grassverðinum sem gæti valdið óþægindum. Narfi sagði að afleiðing þess að grús er undir grasvellinum á Keflavíkur-flugvelli næst grassverðinum í staðinn fyrir sand sé sú að undirlagið vera þéttara enda sé sandur mun eftirgefanlegri en grús. Efnið, sem gefið er nafnið grús hér sunnanlands, sé efni sem samanstandi af kornum sem eru stærri en 2 mm og upp í steina. Þessi dreifing korna geri það, að efnið pakkist fremur en sandur, sem er eingöngu einkorna - sandur verði alltaf eftirgefanlegri við álag. Narfi sagði að grús væri ekki notað næst graslaginu á knattspyrnuvöllum, sem byggðir séu upp af íþróttafélögum. Þetta fyrirkomulag væri grundvallað á reynslu, innlendri sem erlendri. Sturlaugur Ólafsson verktaki gaf skýrslu. Lögð var fyrir hann yfirlýsing sem dags. er 4. júní 1997 og liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 16. Staðfesti hann undirritun sína á skjalinu. Þá var lögð fyrir Sturlaug lögregluskýrsla, sem tekin hafði verið 23. mars 1999, þar sem hann var kallaður til vitnis út af því máli sem hér um ræðir. Staðfesti hann undirritun sýna undir skýrsluna. Hann sagði m.a. að hann hefði unnið við það sem kallað er að gata golfvelli og knattspyrnuvelli [Skornar eru holur í grassvörðinn með til þess gerðri vél og holurnar síðan fylltar með sandi. Þetta er gert til að fá betra og meira súrefni fyrir ræturnar]. Kvaðst hann hafa gatað samanlagt 15 mismunandi knattspyrnuvelli. Kvaðst hann hafa tekið að sér að gata knattspyrnu-völlinn á Keflavíkurflugvelli vorið 1996 og taldi hann sig aldrei hafa lent á velli sem hefði eins gróft undirlag og þessi völlur. Hafi hann lent í miklum viðgerðarkostnaði á vélinni þess vegna, kostnaði, sem varð meiri en greiðslan sem hann hefði fengið fyrir verkið - sem var skv. tilboði hans í verkið. Vélin hefði lent í miklu grjóti. Erfitt sé að meta hvers konar grjót hefði verið um að ræða en það hljóti að hafa verið stórir steinar eða klöpp sem vélin hafi lent í. Vélin sé mjög sterk og ætluð til að gata svona velli en ekki ætluð í grjótmulning. Hann kvaðst aldrei hafa lent í því að vélin hefði brotnað með þessum hætti fyrr eða síðar. Hann hefði þurft að kaupa hálfan búnað að nýju í vélina eftir þessar ófarir. Sturlaugur sagði að ekki hefði verið um það að ræða að vélin hefði verið stillt með röngum hætti, svo sem komið hefði fram í framburði Guðmundar Halldórssonar slökkviliðsmanns fyrir réttinum, vélin sé ekki stillanleg að öðru leyti en að unnt sé að setja mismunandi stórar pípur í hana. Notaðar hefðu verið 90 mm pípur við verkið eins og nánast eingöngu séu notaðar við svona verk nema beðið sé sérstaklega um annað. Sturlaugur sagði að völlurinn hefði litið illa út þegar hann hóf verkið, skellóttur og mishæðóttur. Hann taldi að það væru örugglega frostlyftingar í þessum velli. Hann kvaðst raunar ekki hafa orðið hissa þegar Örn Sævar kom til hans á sínum tíma og bað hann um að gefa yfirlýsing um völlinn. Hann hefði ekki hugsað út í þetta þegar hann var að vinna verkið, en hann hefði ekki orðið hissa á því að Örn Sævar hefði slasað sig á vellinum, þegar hann hafi komið á hækjunum til hans. Á sínum tíma hefði athygli hans beinst að því að hafa eyðilagt vélina við verkið en ekki að því að menn gætu stórslasað sig á vellinum vegna þess hvernig hann væri byggður. V. Niðurstaða: Í starfslýsingu slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli [dskj. nr. 22.] segi m.a. undir tl. 9: „Slökkviliðsmaðurinn þarf að vera heilsuhraustur og gangast undir reglulegar læknisskoðanir í sjúkrahúsi Varnarliðsins. Hann þarf að hafa góða sjón í samræmi við íslenskar og bandarískar reglugerðir. Þarf að standast sérstakar lungnalæknisskoðun vegna reykköfunar og standast þolpróf samkvæmt kröfum sem gerðar eru til slökkviliðsmanna af slökkviliðsstjóra, íslenskum og bandarískum reglugerðum..." Af framburði slökkviliðsmanna fyrir réttinum verður ráðið að þeim hafi verið skylt að stunda líkamsrækt með einhverjum hætti milli kl. 6 og 7 á kvöldin ef þeir voru á vakt. Í framburði Harðar Hilmarssonar slökkviliðsmanns kom m. a. fram að tvisvar á ári þurfi þeir að standast þrekpróf og laun séu skert um þrekálag ef þeir standist ekki prófið. Eyjólfur Ævar Eyjólfsson slökkviliðsmaður sagði m.a. fyrir réttinum að þess væri getið með bókun að menn stunduðu einhverja líkamsrækt á vaktinni milli kl. 6 og 7 á kvöldin. Raunar er því heldur ekki neitað af stefnda að stefnandi hafi verið að sinna skyldu sinni sem slökkviliðsmaður í vinnu sinni með því að fara í líkamsrækt svo sem hann gerði 28. ágúst 1996. Hins vegar er byggt á því af hálfu stefnda að stefnanda hafi ekki verið skylt að fara á fótboltaæfingu - honum hefði verið frjálst að velja einhverja aðra íþrótt. Aðilar eru sammála um að stefnanda hafi orðið fótaskortur á vellinum umrætt sinn og hafi það valdið áverka hjá honum um hægri ökkla. Ekki er deilt um niðurstöðu örorkunefndar þar sem segir að varanlegur miski vegna slyssins sé 20% og varanleg örorka 25%. En því er haldið fram af hálfu stefnda að slysið verði ekki rakið til sakar starfsmanna varnaliðsins eða annarrar áhættu er það ber bótaábyrgð á gagnvart stefnanda. Ekkert bendir til þess að slökkviliðsmenn á Keflavíkurflugvelli hafi verið varaðir við að fara í fótbolta á fótboltavellinum að kvöldi dags 28. ágúst 1996. Við skýrslutöku, hjá sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli, sagði Jónas H. Marteinsson slökkviliðsmaður, er stjórnaði útiæfingum þennan dag, m.a. að verulegur hvati sé til að menn spili fótbolta. Verður stefnandi því ekki talinn hafa tekið augljósa áhættu á eigin ábyrgð við að fara í fótbolta í stað þess að gera eitthvað annað sér til heilsubótar í þetta sinn. Ágreiningslaust er hvernig fótboltavöllurinn á Keflavíkurflugvelli er byggður. Og af gögnum málsins má ráða að völlurinn hafi verið lagður með vitund og vilja Varnaliðsins á Keflavíkurflugvelli. Hafi völlurinn verið ætlaður til þess að slökkviliðsmenn á Keflavíkurflugvelli gætu stundað fótbolta utan dyra með það að markmiði að þeir væru í líkamlegri þjálfun sem hæfði starfinu. Mönnum greinir hins vegar á um, hvort völlurinn sé þannig gerður, að hann sé hættulegri til íþróttaiðkunar en menn eiga almennt að venjast. Af greinargerð Narfa Hjörleifssonar tæknifræðings og framburði hans fyrir rétti og vitnisburði Sturlaugs Ólafssonar verður ráðið, að völlurinn sé óvenjulega harður undir grassverðinum. Þá hefur ekkert komið fram í málinu, sem bendir til þess, að stefnandi hafi hagað sér á einhvern hátt ógætilega í leiknum Þannig eru allar líkur á því að harka undirlagsins hafi valdið því að svo fór sem fór. Verður Varnarliðið því talið bera ábyrgð á slysi stefnanda. Stefnandi hefur gert ítarlega grein fyrir útreikningi á bótakröfu sinni og þykir mega fallast á kröfufjárhæðina. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda fjárhæðina með vöxtum svo sem í dómsorði greinir. Stefndi greiði málskostnað, 946.757 krónur, þar með er talinn útlagður kostnaður, 54.630 krónur, í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 946.757 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Kristjáns B. Thorlacius hdl., 892.127 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar er litið til virðisaukaskattskyldu þóknunarinnar. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Erni Sævari Júlíussyni, 8.660.841 krónu með vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 28. ágúst 1996 til 12. nóvember 1999, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Allt að frádregnum 3.289.914 krónum 8. apríl 1998. Stefndi greiði málskostnað, 946.757 krónur, er renna í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 946.757 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Kristjáns B. Thorlacius hdl., 892.127 krónur, greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 422/2012
Kærumál Stefnubirting Varnarþing Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Þrotabú F hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli þrotabúsins gegn R ehf. var vísað frá dómi á þeirri forsendu að málið hefði verið höfðað á röngu varnarþingi. Fallist var á það með héraðsdómi að þeir ágallar sem urðu á birtingu stefnu í málinu gætu ekki skipt máli þar sem R ehf. hafði sótt þing við endurupptöku málsins og tekið til varna. Hins vegar var talið að ætlað réttarbrot R ehf. hefði verið framið í Reykjavík og mátti því sækja málið þar samkvæmt 41. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2012, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann aðallega kærumálskostnaðar, en til vara að hann verði felldur niður. I Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál þetta með stefnu 21. janúar 2010 og krafðist þess með vísan til 131. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. að rift yrði greiðslum frá Fons hf. til varnaraðila samtals að fjárhæð 16.857.300 krónur. Jafnframt krafðist sóknaraðili þess með vísan til 142. gr. sömu laga að varnaraðila yrði gert að greiða sér framangreinda fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum. Við þingfestingu málsins 15. apríl 2010 var ekki sótt þing af hálfu varnaraðila og var málið dómtekið að kröfu sóknaraðila. Dómur var upp kveðinn 18. febrúar 2011. Var krafa sóknaraðila um riftum framangreinda greiðslna til varnaraðila þar tekin til greina sem og krafa hans um að varnaraðila yrði gert að greiða sóknaraðila þá fjárhæð sem krafist var í stefnu ásamt tilgreindum vöxtum. Málið var endurupptekið að ósk varnaraðila 8. apríl 2011. Varnaraðili sótti þá þing og fékk frest til að leggja fram greinargerð. Í greinargerð sem varnaraðili lagði fram í þinghaldi 26. maí 2011 krafðist hann þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Reisti hann þá kröfu annars vegar á því að félaginu hefði í upphafi ekki verið réttilega stefnt og hins vegar að málið væri ekki höfðað á réttu varnarþingi. Með hinum kærða úrskurði var fallist á þá kröfu. II Samkvæmt 4. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 breytir engu þótt stefna hafi ekki verið birt, galli hafi verið á birtingu eða birt með of skömmum fyrirvara ef stefndi sækir þing við þingfestingu máls. Þegar endurupptaka útivistarmáls í héraði er ráðin verður, samkvæmt 1. mgr. 140. gr. sömu laga, rekstri máls haldið áfram eftir reglum laganna frá því stigi er útivist varð af hálfu stefnda að því leyti sem annað leiðir ekki af ákvæðum laganna. Eins og að framan er rakið varð útivist af hálfu varnaraðila við þingfestingu málsins 15. apríl 2010. Því hafði þingsókn varnaraðila við endurupptöku málsins sömu réttaráhrif og þingsókn hans við þingfestingu þess í upphafi hefði haft samkvæmt 4. mgr. 83. gr. laganna. Samkvæmt því, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður staðfest sú niðurstaða að ekki geti varðað frávísun málsins hvernig staðið var að birtingu stefnu. Þegar málið var höfðað var skráð heimilisfang varnaraðila að Heimalind 4, Kópavogi. Um heimild til að sækja málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vísar sóknaraðili meðal annars til 41. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þeirri grein má sækja mál til skaðabóta, refsingar eða annarrar fullnustu vegna réttarbrots utan samninga í þeirri þinghá sem brot var framið. Eins og að framan er rakið var málið höfðað til riftunar á greiðslum varnaraðila og endurheimtu þeirra fjármuna á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991. Hugtakið réttarbrot tekur hér til sérhvers brots á rétti utan samninga sem getur haft í för með sér skaðabótaskyldu, refsingu eða annars konar fullnustu. Ráðstafanir sem riftanlegar eru á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991 geta fallið undir þetta hugtak, enda geta þær haft í för með sér skyldu til greiðslu skaðabóta eða annarrar fullnustu í merkingu ákvæðisins. Riftunarkrafa sóknaraðila varðar greiðslu Fons hf. á tveimur reikningum varnaraðila dagsettum 31. desember 2008 og 15. janúar 2009. Óskaði varnaraðili þess að reikningarnir yrðu greiddir inn á bankareikning félagsins, sem óumdeilt er að hafi verið í bankaútibúi í Reykjavík, og inn á þann reikning innti Fons hf. umkrafðar greiðslur 16. janúar 2009 og 23. febrúar 2009. Ætlað réttarbrot var því framið í Reykjavík og mátti sækja málið þar samkvæmt 41. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar. Varnaraðili, Ramla ehf., greiði sóknaraðila, þrotabúi Fons hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 835/2015
Kærumál Málskostnaður Gjafsókn
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem K var gert að greiða M málskostnað í máli sem M hafði höfðað gegn K og krafist þess að lögheimili barna þeirra tveggja yrði hjá sér. Sátt náðist í málinu þess efnis að annað barnið hefði lögheimili hjá K og hitt hjá M. Eftir atvikum þótti rétt að málskostnaður milli aðila í héraði félli niður en staðfest var ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsókn sem K hafði verið veitt þar fyrir dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 26. nóvember 2015 þar sem leyst var úr ágreiningi aðila um málskostnað og kveðið á um gjafsóknarkostnað í máli þeirra sem að öðru leyti var lokið með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði en til vara að hann verði felldur niður. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins hófu aðilar sambúð árið 1997 og eiga saman tvö börn, dreng fæddan [...] og stúlku fædda [...]. Þau gengu í hjúskap 2005 en munu hafa slitið samvistir um mitt ár 2014. Í kjölfarið leitaði sóknaraðili skilnaðar en við hann reis ágreiningur um hvar lögheimili barnanna ætti að vera. Höfðaði varnaraðili málið og krafðist þess að lögheimili þeirra yrði hjá sér. Aðilar gerðu dómsátt 26. nóvember 2015 um að drengurinn hefði lögheimili hjá varnaraðila en stúlkan hjá sóknaraðila. Með sáttinni lauk málinu að öðru leyti en því að málskostnaður var ákveðinn með hinum kærða úrskurði ásamt gjafsóknarkostnaði sóknaraðila. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður milli aðila í héraði falli niður en gjafsóknarákvæði hins kærða úrskurðar verður staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Málskostnaður í héraði fellur niður en ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað sóknaraðila, K, er staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 300.000 krónur.
Mál nr. 33/2020
Kærumál Börn Lögvarðir hagsmunir Málsforræði Frávísun frá Hæstarétti
A kærði dóm Landsréttar þar sem máli B gegn henni var vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að ekki hefði verið leitað sátta um ágreiningsefni dómsmálsins fyrir málshöfðunina í samræmi við 33. gr. a. barnalaga nr. 76/2003. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt meginreglu einkamálaréttarfars um málsforræði hafi stefnandi almennt einn forræði á því hvort máli verði fram haldið og að eðli máls samkvæmt geti aðrir en þeir sem mál hafa höfðað ekki haft lögvarða hagsmuni af því að kæra úrskurð eða dóm um frávísun máls. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur HæstaréttarMál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar 16. október 2020 en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar.Kærður erdómur Landsréttar 2. október 2020 þar sem máli varnaraðila áhendur sóknaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr.167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærðidómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka máliðtil efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess aðallegaað málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili höfðaði mál þetta íhéraði. Endanlegar dómkröfur hans voru aðallega að honum yrði einum falinforsjá þriggja barna hans og sóknaraðila. Til vara krafðist hann þess að aðilarfæru áfram sameiginlega með forsjá barnanna en að þau hefðu lögheimili hjá sér.Í báðum tilvikum krafðist hann meðlags með börnunum úr hendi sóknaraðila og að ákveðinnyrði umgengnisréttur þess foreldris sem börnin hefðu ekki lögheimili hjá.Sóknaraðili krafðist sýknu af kröfum varnaraðila og jafnframt að sameiginlegriforsjá yrði slitið og henni einni falin forsjá barnanna. Þá krafðist húnmeðlags frá varnaraðila með börnunum og að ákveðinn yrði umgengnisréttur þessforeldris sem ekki fengi forsjána. Með héraðsdómi voru þessar kröfursóknaraðila teknar til greina.Varnaraðili áfrýjaði dóminum tilLandsréttar og krafðist þess aðallega að málinu sem hann hafði sjálfur höfðaðyrði vísað frá héraðsdómi. Til vara krafðist hann þess að héraðsdómur yrðiómerktur en til þrautavara gerði hann sömu kröfur og hann hafði uppi í héraði.Fyrir Landsrétti krafðist sóknaraðili staðfestingar héraðsdóms. Með hinumáfrýjaða dómi var málinu vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að ekki hefði veriðleitað sátta um ágreiningsefni dómsmálsins fyrir málshöfðunina í samræmi við33. gr. a. barnalaga nr. 76/2003.Eins og hér hefur verið rakiðkrefst sóknaraðili þess að hinum áfrýjaða dómi verði hnekkt þar sem máli erhöfðað var á hendur henni var vísað frá héraðsdómi. Samkvæmt meginreglueinkamálaréttarfars um málsforræði hefur stefnandi almennt einn forræði á þvíhvort máli verði fram haldið þótt dómari sé ekki með öllu háður vilja stefnandaþar um. Hæstiréttur hefur jafnframt slegið því föstu, sbr. dóm réttarins 4.apríl 2019 í máli nr. 16/2019, að eðli máls samkvæmt geti aðrir en þeir, semmál hafa höfðað, ekki haft lögvarða hagsmuni af því að kæra úrskurð eða dóm umfrávísun máls. Í því tilliti gildir einu þótt sóknaraðili hafi á grundvellidómvenju í forsjármálum haft uppi gagnkröfur fyrir héraðsdómi án höfðunar gagnsakar,enda verður því ekki jafnað til málshöfðunar til sjálfstæðs dóms samkvæmt 2.mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, en með því hefði henni verið kleift að reka þaðmál áfram án tillits til þess hvort aðalsök yrði vísað frá dómi. Samkvæmt þessuverður málinu vísað frá Hæstarétti.Rétt er að aðilar beri hvor sinnkostnað af kærumáli þessu.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti.Kærumálskostnaður fellur niður.Dómur Landsréttar 2. október 2020.LandsréttardómarinnOddný Mjöll Arnardóttir,Ása Ólafsdóttir, prófessor og Gunnar Hrafn Birgisson, sálfræðingur,kveða upp dóm í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. mars 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2020 í málinu nr. E-2155/2018.Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Að því frágengnu krefst hann þess að honum verði dæmd full forsjá C, kt. [...], D, kt. [...] og E, kt. [...] og að lögheimili barnanna verði hjá honum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra. Til vara krefst hann þess að forsjá barnanna verði áfram sameiginleg en að lögheimili þeirra verði hjá honum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra. Í báðum tilvikum krefst hann þess að stefndu verði gert að greiða honum einfalt meðlag með börnunum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra. Þá krefst hann þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki færi með forsjá barnanna eða lögheimili þeirra. Að lokum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Landsrétti.Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Landsrétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.Málsatvik og sönnunarfærslaAðilar málsins hófu sambúð árið 1999 og gengu í hjónaband árið 2002. Á sambúðartíma eignuðust þau fjögur börn, þau F árið [...], C árið [...], D árið [...] og E árið [...]. Þau skildu að borði og sæng í [...] 2013 og gengu þá frá samkomulagi þar sem kveðið var á um sameiginlega forsjá barna þeirra. Var lögheimili barnanna hjá móður og regluleg umgengni ákveðin sjö dagar í senn hjá hvoru foreldri.Árið 2015 höfðaði áfrýjandi forsjármál sem lauk með dómsátt í september 2016. Þar var kveðið á um að forsjá barnanna skyldi vera sameiginleg og að lögheimili F og E skyldi vera hjá áfrýjanda en lögheimili C og D skyldi vera hjá stefndu. Skyldi regluleg umgengni hvors foreldris við börnin vera tvær vikur í senn. Leyfi til lögskilnaðar var gefið út í [...] 2017.Áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi 19. júní 2018. Þegar málið var flutt hafði F náð 18 ára aldri og voru endanlegar dómkröfur áfrýjanda fyrir héraðsdómi þær að honum yrði dæmd forsjá C, D og E og að lögheimili barnanna yrði hjá honum. Þá krafðist hann þess að stefnda yrði dæmd til að greiða honum einfalt meðlag með börnunum fram að 18 ára aldri þeirra. Til vara krafðist hann þess að forsjá barnanna yrði áfram sameiginleg en að lögheimili þeirra yrði hjá honum og að stefnda yrði dæmd til að greiða honum einfalt meðlag með þeim til 18 ára aldurs. Loks krafðist hann þess að kveðið yrði á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki færi með forsjá eða lögheimili barnanna.Með hinum áfrýjaða dómi 21. febrúar 2020 var kveðið á um að stefnda skyldi ein fara með forsjá barnanna C, D og E frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra og að áfrýjandi skyldi greiða einfalt meðlag með börnunum á sama tíma. Auk þess var þar kveðið á um að regluleg umgengni áfrýjanda við börnin yrði frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku og að umgengni um hátíðir og í sumarleyfum yrði með nánar tilgreindum hætti.Í málinu liggja fyrir þrjár matsgerðir um hæfni áfrýjanda og stefndu til að fara með forsjá barnanna. Er þar um að ræða undirmatsgerð sem aflað var í tengslum við fyrra forsjármál aðila og undirmatsgerð sem aflað var við meðferð málsins í héraði. Þá var aflað yfirmatsgerðar við meðferð málsins fyrir Landsrétti. Báðir málsaðilar gáfu viðbótarskýrslur fyrir Landsrétti auk þess sem yfirmatsmenn staðfestu matsgerð sína fyrir dómi. Þá voru lögð fram ný skjöl fyrir Landsrétti sem lýsa tölvusamskiptum aðila auk upplýsinga um mætingar og ástundun barnanna í skóla.Niðurstaða Fyrir Landsrétti gerir áfrýjandi kröfu um að málinu, sem hann höfðaði sjálfur í héraði, verði vísað frá dómi þar sem sáttameðferð sýslumanns uppfylli ekki skilyrði 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003. Dómnum ber að gæta að því af sjálfsdáðum hvort fullnægjandi sáttameðferð samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði hafi farið fram áður en mál þetta var höfðað, sbr. dóm Hæstaréttar 6. október 2014 í máli nr. 632/2014.Samkvæmt 33. gr. a barnalaga, sem kom inn í lögin með 12. gr. laga nr. 61/2012, er það ófrávíkjanleg skylda foreldra að undirgangast sáttameðferð áður en mál er höfðað, en markmið sáttameðferðar samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis er að hjálpa foreldrum að gera samning um þá lausn máls sem er barni fyrir bestu. Í vottorði um sáttameðferð á samkvæmt 6. mgr. ákvæðisins að gera grein fyrir því hvernig sáttameðferð fór fram, helstu ágreiningsatriðum, afstöðu aðila og sjónarmiðum barns nema það sé talið ganga gegn hagsmunum þess. Nánar er fjallað um inntak sáttameðferðar í athugasemdum við 12. gr. frumvarps til laga nr. 61/2012. Þar kemur fram að í 1. mgr. ákvæðisins sé mælt fyrir um skyldu til að undirgangast sáttameðferð áður en unnt sé að krefjast úrskurðar eða höfða mál um tiltekin ágreiningsefni og eru mál um forsjá barns þar á meðal. Rétt þyki að gera foreldrum almennt að leita sátta í hvert sinn sem krafist sé úrskurðar eða höfðað sé mál, enda megi ganga út frá því að æskilegt sé að skoða sérstaklega í hverju ágreiningur foreldra sé fólginn í hvert sinn og hvort unnt sé að hjálpa þeim að sætta mál. Í sáttavottorði 13. september 2018 kemur fram að helstu ágreiningsefni aðila við sáttameðferð hafi verið ,,forsjá barna og umgengni“. Þar kemur jafnframt fram að málinu hafi verið vísað til sáttameðferðar 9. apríl 2018 og henni hafi verið lokið 4. júní 2018 án þess að stefnda hefði mætt til boðaðra sáttafunda. Segir í athugasemdum í vottorðinu að ekki hafi farið fram virk sáttameðferð en upplýsingar um kröfur föður sé að finna í gögnum málsins. Í endurriti úr sifjamálabók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 23. mars 2018 kemur jafnframt fram að áfrýjandi hafi leitað til embættisins vegna ágreinings um þrjú mál, hið fyrsta væri forsjármál, annað umgengnismál og hið þriðja meðlagsmál. Beiðni áfrýjanda 30. nóvember 2017, sem var grundvöllur sáttameðferðarinnar, var rituð á eyðublað fyrir beiðni „foreldris með sameiginlega forsjá um breytt lögheimili barns“. Þar kemur fram að áfrýjandi krefjist breytts lögheimilis barnanna C og D og einfalds meðlags með þeim. Í beiðninni er jafnframt vísað til skriflegrar greinargerðar áfrýjanda þar sem fram kemur að um sé að ræða beiðni foreldris með sameiginlega forsjá um breytt lögheimili tveggja barna ásamt beiðni um að úrskurðað verði um umgengni og meðlag. Í hinni skriflegu greinargerð kemur orðrétt fram að ,,áður en málið verður aftur sent til Héraðsdóms Reykjavíkur, er leitast eftir því að sátt takist á milli foreldra og að fallist verði á að lögheimili allra barnanna verði hjá föður og umgengni verði í samræmi við tillögur [...], ásamt því að móður verði gert að greiða einfalt meðlag með öllum börnum þeirra.“Samkvæmt framangreindu og með vísan til 3. mgr. 71. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður lagt til grundvallar að í sáttameðferð þeirri sem lauk 4. júní 2018, sbr. sáttavottorð 13. september 2018, hafi ekki verið fjallað um ágreining aðila um forsjá barnanna þriggja sem mál þetta varðar. Aðalkrafa áfrýjanda er samkvæmt framansögðu að hann fari einn með forsjá þriggja barna aðila. Aðrar kröfur hans í málinu ráðast í öllum meginatriðum af úrlausn um kröfu hans um forsjá barnanna. Þegar litið er til málatilbúnaðar áfrýjanda í heild verður því ekki talið að leitað hafi verið sátta um ágreiningsefni dómsmálsins fyrir málshöfðunina í skilningi 1. mgr. 33. gr. a barnalaga. Verður því ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Landsrétti. Um gjafsóknarkostnað stefndu í héraði og fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráhéraðsdómi.Málskostnaður í héraði ogfyrir Landsrétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaðurstefndu, A, í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanna hennar Gunnhildar Pétursdóttur, 2.300.000 krónur ogEinars Gauts Steingrímssonar, 1.200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur Málþetta, sem dómtekið var 24. janúar 2020, höfðaði B, [...], Reykjavík, hinn 19.júní 2018, á hendur A, [...], Reykjavík. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að stefnanda verði dæmd full forsjá og lögheimilibarna aðila; C, kt. [...], D, kt. [...] og E, kt. [...], frá dómsuppsögu til 18ára aldurs þeirra. Tilvara er þess krafist að forsjá barnanna verði áfram sameiginleg með aðilum, enað lögheimili allra barnanna verði hjá stefnanda frá dómsuppsögu til 18 áraaldurs þeirra. Íbáðum tilvikum er þess krafist að stefnda verði dæmd til að greiða stefnandaeinfalt meðlag með börnunum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra. Ennfremur er þess krafist að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttarþess foreldris sem ekki fær forsjá eða lögheimili barnanna. Loks krefststefnandi málskostnaðar. Stefndakrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hún þess að sameiginlegriforsjá aðila vegna framangreindra barna aðila verði slitið og að hún fariframvegis ein með forsjá þeirra til 18 ára aldurs. Þá er þess krafist að kveðiðverði nánar á um inntak umgengnisréttar barnanna við það foreldri sem ekki færforsjá og að stefnandi greiði einfalt meðlag með börnunum frá dómsuppsögu til18 ára aldurs þeirra. Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda, eins ogmálið væri ekki gjafsóknarmál. Undirrekstri málsins var dómkvaddur matsmaður, G sálfræðingur, til að leggja mat áforsjárhæfni aðila. Matsgerð hans, dags. 22. mars 2019, var lögð fram ádómþingi 27. sama mánaðar. Í þinghaldi 24. apríl s.á. krafðist stefnandi þessað matsmanni yrði gert að endurskoða matsgerð sína. Þeirri kröfu var hafnað meðúrskurði uppkveðnum 10. júlí 2019 og var sá úrskurður ekki kærður. Aðalmeðferðmálsins hófst 10. janúar sl., en var frestað til framhaldsaðalmeðferðar 24.s.m. þar sem ekki tókst að leiða öll þau vitni fyrir dóm þann dag sem aðilartöldu nauðsynlegt. Við upphaf framhaldsaðalmeðferðar lagði stefnandi fram bókunum endanlegar dómkröfur sínar og kom þá fyrst fram varakrafa hans umsameiginlega forsjá. Stefnda mótmælir þeirri kröfu sem of seint fram kominni.IHelstu málsatvik og ágreiningsefni Aðilarmáls þessa hófu sambúð árið 1999 og gengu í hjónaband árið 2002. Þau skildu aðborði og sæng þann [...] 2013 og leyfi til lögskilnaðar var gefið út [...]2017. Þau eignuðust saman fjögur börn á árunum 2000 til 2010, og lýtur málþetta að þremur yngstu börnunum, en elsta barn þeirra hafði náð 18 ára aldri ermálið var höfðað. Aðilareru sammála um að lengi hafi stefnt í skilnað þeirra á milli. Stefnda lýsirsambúð þeirra sem stormasamri og kveðst hafa upplifað bæði andlegt og líkamlegtofbeldi af hálfu stefnanda. Stefnandi mótmælir öllum slíkum ásökunum og kveðstsjálfur vera fórnarlamb svæsins andlegs ofbeldis af hálfu stefndu, sem oglíkamlegs ofbeldis, á meðan á sambúð þeirra stóð, en samskipti þeirra hafilengi verið erfið. Viðskilnað þeirra gengu þau frá samkomulagi sem staðfest var af sýslumanni um aðforeldrar færu sameiginlega með forsjá barnanna, lögheimili þeirra væri hjámóður, faðir greiddi einfalt meðlag með hverju barni og að börnin hefðuumgengni við hann í sjö daga af hverjum fjórtán, þ.e. í viku í senn. Stefnandikveður þetta samkomulag hafa verið gert til málamynda. Stefnda mótmælir því aðsamið hafi verið til málamynda um lögheimili barnanna en kveðst ekki hafainnheimt meðlag framan af þar sem þau hafi ákveðið að skipta heldur með sérkostnaði vegna barnanna. Það hafi ekki gengið vel og því hafi hún á endanumsótt um meðlag hjá Tryggingastofnun, síðla árs 2014. Var stefnanda tilkynnt uminnheimtu meðlags frá 1. janúar 2015 með bréfum Tryggingastofnunar ogInnheimtustofnunar sveitarfélaga 28. og 29. s.m. Stefnandifór um svipað leyti fram á það hjá sýslumanni að lögheimili barnanna yrði færttil hans og að hann fengi meðlag með börnunum. Stefnda mætti ekki á fundsýslumanns vegna beiðni um lögheimilisbreytingu og ekki á boðaða sáttafundi, enmætti á fund 24. mars vegna kröfu um meðlag og mótmælti þeirri kröfu. Vottorðum árangurslausa sáttameðferð var gefið út 19. mars 2015 og sýslumaður vísaðimálunum frá 31. s.m. Stefnandihöfðaði forsjármál í júní 2015, en því lauk með dómsátt aðila 28. september2016. Hafði þá undir rekstri málsins verið aflað matsgerðar dómkvaddsmatsmanns, H sálfræðings, dags. 4. apríl 2016, og liggur sú matsgerð einnigfyrir í þessu máli. Var stefnda þar metin nokkru hæfari en stefnandi til aðfara með forsjá barnanna og tekið fram að hún mældist einnig við betri geðrænaheilsu en stefnandi. Samkvæmtdómsáttinni skyldu aðilar fara áfram sameiginlega með forsjá barna sinna fjögurra,lögheimili elsta og yngsta barnsins skyldi vera hjá föður en hinna tveggja hjámóður og foreldrar greiða einfalt meðlag með þeim börnum sem ekki hefðulögheimili hjá þeim. Þá var ákveðið að regluleg umgengni skyldi vera þannig aðöll börnin dveldu saman hjá hvoru foreldri í tvær vikur í senn. Ennfremur varkveðið á um að aðilar myndu leita aðstoðar sérfræðings vegnasamskiptaörðugleika sinna. Aðilarleituðu í framhaldi til I sálfræðings í október 2016 en fljótlega mun hafakomið á daginn að lítill grundvöllur væri fyrir sáttameðferð hans og lyktaðiþeim umleitunum vorið 2017. Það ár kveður stefnandi samskipti aðila hafaversnað og tengir það því að hann vann dómsmál á hendur tryggingafélagi, vegnaslyss sem hann varð fyrir á árinu [...] og fékk greiddar háar slysabætur.Jafnframt er þó tekið fram í stefnu að stefnanda hafi gramist það mjög að sitjauppi með kostnaðinn af málarekstrinum og það að hafa greitt meðlag í um tvö ár,vegna þess eins að stefnda hafi ekki séð hversu ósanngjarnt það væri að berafyrir sig málamyndasamkomulag milli þeirra. Stefndakveðst aftur á móti frá upphafi hafa óttast að dómsáttin myndi ekki halda, enhafa ákveðið að láta á það reyna vegna eindreginnar óskar elstu dóttur aðila umað þau næðu sáttum. Ímars 2018 tók sýslumaður fyrir kröfu stefnanda um að fá lögheimili eldri sonarog yngri dóttur fært frá móður til föður þannig að öll börnin byggju hjá föður.Þá var höfð uppi krafa um breytingu á umgengni þannig að umgengni barnanna viðmóður yrði minnkuð og færi fram aðra hverja helgi. Loks var krafist meðlags meðeldri drengnum. Í greinargerð sem fylgdi beiðnistefnanda um breytt lögheimili kom fram að ástæða kröfunnar væri einkumtvíþætt. Annars vegar var vísað til samskiptaleysis móður við elstu dóttur ogþess að eldri sonurinn hefði átt í útistöðum við móður og neitað að fara tilhennar síðastliðna fjóra mánuði. Hins vegar var vísað til þess að Isálfræðingur hefði lagt það til við sáttameðferð að lögheimili allra barnannayrði hjá stefnanda. Málinu var vísað til sáttameðferðar hjásýslumannsembættinu 9. apríl s.á. en henni lauk 4. júní s.á, án árangurs,samkvæmt vottorði um sáttameðferð, dags. 13. september 2018. Sama dag vísaðisýslumaður málinu frá. Málþetta var, eins og fyrr sagði, höfðað 19. júní 2018 og þingfest 26. s.m. Viðaðalmeðferð málsins gáfu báðir málsaðilar aðilaskýrslu. Auk þess gáfu skýrslusem vitni H og G, bæði sálfræðingar og dómkvaddir matsmenn. Auk þess gáfuvitnaskýrslu sálfræðingarnir I, J, K og L, sem jafnframt er deildarstjóriskólaþjónustunnar í þjónustumiðstöð [...]og [...]. Þá gáfu vitnaskýrslukennararnir M og N, O ráðgjafi, P, systir stefndu, og R, barnsfaðir P. Loks gafskýrslu sem vitni F, 19 ára gömul dóttir málsaðila. Þá ræddu dómendur við yngridóttur aðila, D, í viðtalsherbergi í dómhúsinu við aðalmeðferð málsins, að óskstefnanda, og könnuðu afstöðu hennar og vilja. IIMálsástæður stefnanda Forsjá og lögheimili Stefnandibyggir á því að það sé börnunum fyrir bestu að lögheimili og forsjá þeirraverði hjá honum, með vísan til 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Ljóst séað dómsátt aðila frá 28. september 2016 þjóni ekki hagsmunum barnanna og því sénauðsynlegt að gerðar verði breytingar á sáttinni. Með dómsáttinni hafi aðilarm.a. heitið því að bæta samskipti sín hvort við annað, enda hefðu samskiptiþeirra veruleg áhrif á líðan barna þeirra. Stefnda hafi hins vegar ekki sýnt afsér nægan vilja til að sættast við stefnanda og viljandi viðhaldið vondum eðaengum samskiptum. Sálfræðingur sem fenginn hafi verið til að taka ásamskiptavandamálum aðila telji samskipti aðila mjög slæm og raunar með verstamóti. Sáttameðferð milli aðila hafi engu skilað. Sálfræðingurinn teljinúverandi ástand ekki til þess fallið að þjóna hagsmunum barnanna. Hann álítistefnanda betur til þess fallinn að fara með málefni barnanna og hafi lagt tilað lögheimili barnanna verði hjá honum og að umgengni stefndu við börnintakmarkist við aðra hverja helgi. Fráundirritun dómsáttarinnar hafi stefnandi ítrekað reynt að eiga samskipti viðstefndu. Oftar en ekki fái hann engin svör við skilaboðum sem hann sendi henni,en þau svör sem hann fái einkennist af mikilli fyrirlitningu og jafnvel illsku.Þessi samskiptamáti stefndu hafi leitt til togstreitu sem bitni verst á börnumaðila. Þannig geti stefnandi ekki fengið einföldustu skilaboð frá stefndu ogverði að leita til barnanna um upplýsingar. Stefnandi kveðst átta sig á því aðþetta valdi börnunum streitu, en að sama skapi sé honum nauðugur sá kostur aðleita upplýsinga hjá börnum sínum, sérstaklega þeim eldri. Hann hafi áhyggjuraf því að þetta samskiptaleysi stefndu sé nú þegar búið að valda börnum aðilamiklum óþarfa áhyggjum og leggist sífellt þyngra á sálarlíf þeirra. Álítistefnandi að öll samskipti verði einfaldari verði fallist á dómkröfur hans oghann fari með vald lögheimilisforeldris. Stefnandi hafi sýnt að hann sé fær umað koma skilaboðum áleiðis til stefndu. Færi stefnda með valdlögheimilisforeldris og stefnandi hefði einungis takmarkaða umgengni við börninværu litlar líkur á því að hann fengi nokkrar upplýsingar frá stefndu.Stefnandi hafi lagt og muni ávallt leggja á það áherslu að upplýsa stefndu ummálefni barna þeirra. Þá vilji hann að börn þeirra heimsæki stefndu að vild ogað þau hætti að upplifa þá eilífu togstreitu sem nú ríki. Stefnandibyggir á því að stefnda hafi ekki þá fjárhagslegu getu eða fjárhagslegu yfirsýnsem nauðsynleg sé til að gæta hagsmuna barna aðila. Hún hafi ekki fjárhagslegaburði til að standa straum af nauðsynlegum kostnaði vegna barnanna eða meta meðhvaða hætti eigi að forgangsraða útgjöldum heimilisins. Dæmi séu um það að húnvilji hlutast til um hvaða tómstundir börn aðila velji sér út frá því hversudýr tómstundin er. Hún sinni því illa eða ekki neitt að sækja umtómstundastyrki. Stefnandi fái engar eða litlar upplýsingar um það hvort börninþarfnist læknismeðferðar eða tannlækninga þrátt fyrir að hann óski eftir slíkumupplýsingum. Stefnandibyggir á því að hann hafi sýnt að hann sé líklegri en stefnda til að gætahagsmuna barnanna og tryggja þeim öryggi í framtíðinni. Stefnandi sinni því velað hvetja börnin til að gera þá hluti sem þau hafa áhuga á. Hann sé duglegurvið að fylgja eftir vandamálum er tengjast skólagöngu og tómstundum,sérstaklega í tilfelli C sem eigi við nokkur vandamála að stríða, m.a.ofvirkni. Stefnandi sé mun betur til þess fallinn að veita börnunum þannstuðning sem þau þurfi á að halda og skapa þeim sem bestar aðstæður til aðþroskast og dafna. Stefnandi örvi börn sín og hvetji þau til að takast á viðerfiðleika og fylgja áhuga sínum. Hann mæti á alla boðaða foreldrafundi og sévirkur þegar komi að því að fara yfir málefni barna hans. Stefnandisé góð fyrirmynd barna sinna. Hann hafi lokið námi í [...] og [...], sé [...],hafi lokið námi við [...]og eigi sex einingar eftir til að útskrifast sem [...].Stefnandi hafi sigrast á gríðarlegu mótlæti í kjölfar slyss árið 2012, unnið [...],staðið sig vel í starfi, sé reglusamur og hafi aldrei neytt vímuefna. Hanntelji stefndu ekki standa sér jafnfætis þegar komi að því að vera börnum aðilagóð fyrirmynd, hún sé áhrifagjörn, hvatvís, springi af reiði, valdi börnumsínum ótta með skapofsaköstum og sé dónaleg og ógnandi í samskiptum. Stefnandibyggir á því að börn aðila hafi meiri persónuleg tengsl við hann en stefndu ogkveður það fá stuðning í matsskýrslu H sálfræðings, dags. 4. apríl 2016, semaflað hafi verið í tengslum við fyrra dómsmál aðila. Af lestri matsskýrslunnarsé ljóst að tengsl stefndu við börnin versni með aldri barnanna. Stefnandi séhræddur um að það sama verði uppi á teningnum með yngri börnin tvö og þau tvöeldri. Þegar yngri börnin eldist muni stefnda smátt og smátt ýta þeim frá sérmeð sama hætti og gerst hafi með eldri tvö systkinin. Stefnandibyggir á því að húsnæðismál hans séu betri en hjá stefndu, þar sé rýmra umbörnin og þar líði þeim betur. Stefnandi sé líklegri til að geta staðið viðútgjaldaliði af fasteign sinni en stefnda, þar sem stefnandi skuldi mun minna ífasteignalán en hún. Núsé svo komið að tvö af börnum aðila sýni augljós merki um að þau vilji fremurvera hjá stefnanda en stefndu. Með því að fá fulla forsjá og lögheimili barnasinna skráð hjá sér telji stefnandi að börnin muni upplifa mun meiristöðugleika og minna áreiti í sínu hversdagslega lífi. Þá telji stefnandi aðtengsl barnanna við hann séu sterkari, nánari og betri en við stefndu.Stefnandi telji að sérfræðiskýrsla sem aflað verði við rekstur málsins munileiða í ljós að andleg og líkamleg líðan barnanna verði langtum betri hjástefnanda en stefndu. Stefnandi telji sig eiga auðveldara með að nápersónulegum tengslum við börnin fjögur. Bræði stefndu komi allt of oft óþarfaróti á börnin. Stefnandi gefi sér meiri tíma til að ná til barnanna og þeimlíði vel í umsjá hans. Meðlag Krafaum einfalt meðlag frá dómsuppkvaðningu til fullnaðs átján ára aldurs hversbarns sé reist á I. kafla barnalaga nr. 76/2003, sbr. 5. mgr. 34. gr. sömulaga. Umgengni Stefnandaséu vel ljósar skyldur sínar sem foreldri til að stuðla að því að barn njótiumgengni við hitt foreldri sitt, sbr. m.a. 46. gr. barnalaga, og muni stefnandiekki koma í veg fyrir slíka umgengni. Um heimild dómara til að ákveða umgengnivísar stefnandi til 5. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Óskað sé eftir þvíað umgengi verði þannig háttað að faðir verði með börnin, nema aðra hverjahelgi frá fimmtudegi kl. 15:00 til mánudags kl. 15:00. Óskað sé eftir því aðfyrirkomulag stórhátíðardaga og sumarfría haldist eins og það hafi veriðákveðið í dómsátt aðila frá 28. september 2016. IIIMálsástæður stefndu Krafa stefndu um forsjá og lögheimili. Stefndakveðst ekki telja dómsátt aðila frá 28. september 2016 þjóna hagsmunum barnaaðila og að gera verði breytingar á henni á þann hátt að henni verði falinforsjá allra barnanna þriggja og þar með lögheimili þeirra. Krafastefnanda um sýknu af dómkröfum stefnanda og um forsjá barnanna sé reist á 2.og 3. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Hagsmunum barnanna sé best borgið í hennarumsjá, enda séu þau tengd henni afar sterkum tilfinningaböndum. Í matsgerð Hfrá árinu 2016 komi fram að geðtengsl barnanna við báða foreldra séu jafn góðog greini matsmaður ekki mun þar á. Frumtengsl barnanna hafi verið við stefndu,enda hafi það verið hún sem alla tíð hafi svarað frumþörfum þeirra og verið sáaðili sem þau hafi sótt öryggi sitt til. Hún og börnin séu nátengd. Stefndasé ósammála þeirri málsástæðu stefnanda að hann sé hæfara foreldrið, endakomist matsmaður að hinu gagnstæða. Sú ályktun stefnanda sýni að hann sé ekki ítengslum við raunveruleikann og sjái ekki sína eigin vankanta. Varðandivanhæfni hans sem forsjárforeldris að öðru leyti verði að líta til ofbeldishans og sjúklegrar stjórnsemi. Hann hafi beitt börnin líkamlegum refsingum, svosem með því að rassskella þau. Stefnda telji börnunum ekki betur borgið hjáaðila sem ráðskist með fólk og beiti það andlegu og líkamlegu ofbeldi. Aðmati stefndu eigi sameiginleg forsjá ekki við þegar saga er um ofbeldishegðun ísambandi aðila og þegar einnig komi til samskipta- og samstarfserfiðleikar séenginn vafi á því að best henti að forsjáin sé á einni hendi. Að mati stefndusé það börnunum fyrir bestu að hún fari með forsjá þeirra, enda sé hún í betrajafnvægi en stefnandi. Komi það beinlínis fram í matsgerð. Stefndabyggir kröfur sínar einnig á því að hún hafi, umfram stefnanda, til að bera þápersónulegu eiginleika sem þurfi til að sinna umsjá og forsjá barnanna tilframbúðar. Matsmaður taki undir þetta, enda mælist hún með betri geðræna heilsuen stefnandi. Stefnandi uppfylli greiningarskilmerki fyrir almenna kvíðaröskunen hann mælist með mikil kvíðaeinkenni og nokkur einkenni persónuleikaraskana.Þá komist matsmaður að þeirri niðurstöðu að stefnandi sé sjálflægur og óábyrgur.Hann fari í mótþróa og pirring þar til þolinmæði hans bresti og hann springi. Stefndakveðst óttast að stefnandi muni tala illa um stefndu og snúa börnunum á sittband, fái hann forsjána. Stefnandi hafi beitt eldri dóttur þeirra, F, andlegrikúgun og ráðskast með hana með því að láta hana vorkenna sér, sáð hjá hennifræjum um það hversu vond móðir hennar væri og fleira í þeim dúr, sem endaðhafi með því að stúlkan tók afstöðu með stefnanda. Stefnda telji að stefnandihafi vísvitandi gert þetta til að hefna sína á stefndu en að hann átti sig ekkiá því hvaða neikvæðu áhrif þetta hafi á stúlkuna til frambúðar. Þetta sé ekkigott fyrir börnin og valdi þeim þjáningum. Stefnda gæti þess að tala ekki illaum stefnanda í eyru barnanna en hún óttist að fái stefnandi forsjá barnannamuni hann gera allt til að fá þau á sitt band gegn stefndu, eins og hann hafigert með F. Slíkt sé óásættanlegt og beinlínis hættulegt fyrir börnin. Stefndahafi sinnt umönnun barnanna af alúð og samviskusemi allt frá fæðingu þeirra ogsinnt öllu því sem foreldrar sinni alla jafna varðandi börn sín. Þá hafistefnda eytt frítíma sínum með börnunum, sinnt tómstundum og heimanámi, og húnmæti á alla viðburði og fundi tengda börnunum. Þá sinni hún heilsuvernd þeirra o.fl.Stefnandi sinni heimanámi barnanna mjög illa og þau komi oft of seint í skólannþegar þau eru hjá honum. Þá heimili stefnandi C oft að sofa út á skóladögum ogvera mikið í tölvunni. Það sé ekki gott fyrir drenginn, sem glími viðhegðunarvandamál. Agi sé lítill hjá stefnanda, auk þess sem stefnda telji aðhann sé ekki í góðu jafnvægi og sé of stjórnsamur. Börnin leiti til stefndu meðallar sínar þarfir og langanir og leiki sér glöð á heimili sínu þegar þau eruekki skólanum. Þvísé alfarið mótmælt að stefnda búi við lakari húsakost. Aðstæður hennar séu mjöggóðar. Stefnda sé einhleyp og búi í eigin húsnæði í [...]. Um sé að ræðarúmgóða íbúð þar sem öll börnin hafi sér herbergi og stefnda einnig. Heimilistefnanda sé hins vegar ekki eins og venjulegt heimili, heldur eins oglíkamsræktarstöð, eins og fram komi í matsgerð H á bls. 16. Stutt sé í skólafrá báðum heimilum. Börninséu róleg hjá henni og upplifi meiri stöðugleika, en séu óróleg þegar þau komafrá stefnanda því hann tali mjög illa um stefndu í þeirra eyru. Stefnda teljiað stefnandi hafi ekki tilfinningagreind til að sjá hversu mikil neikvæð áhrifþetta hafi á börnin. Taki matsmaður í sama streng. Stefnda leggi sig í líma viðað tala ekki illa um stefnanda, þó tilefnin séu ærin, og taki hún þannighagsmuni barnanna fram yfir sína. Stefndasé róleg, reglusöm og heilsuhraust enda líði henni miklu betur nú en þegar húnvar í hjónabandi með stefnanda. Í því hafi hún upplifað ofsóknir ogöryggisleysi. Þá setji stefnda þarfir fjölskyldu sinnar ávallt ofar sínumeigin. Hún eigi mjög góð og innileg samskipti við börnin sín og þeim líði velhjá henni. Stefnda hafi lagt sig fram um að eiga góð samskipti við skólabarnanna og aðra aðila er sinni þeim. Stefnda hafi jafnframt lagt sig mjög framum að eiga góð samskipti við stefnanda en honum virðist ómögulegt að hlusta aðskoðanir hennar og því hafi samskipti þeirra reynst erfið. Aðstæðurstefnanda séu með allt öðrum hætti og skorti þar á stöðugleika og ábyrgð.Stefnandi þurfi oft að fara út á land að vinna. Hann sé mjög upptekinn afáhugamálum sínum og sé oft í útlöndum til að sinna þeim. Þá fái hann móður sínatil að passa. Hann heimili [...] ára dóttur þeirra að vera einni heima, leyfi [...]ára syni þeirra að keyra sjálfskiptan bíl, viðurkenni ekki veikindi þess sonarog telji ekki þörf á að hann fái aðstoð. Stefndakveðst telja að sókn stefnanda í peninga knýi hann til þess að höfða forsjármálþetta, en öll hans samskipti við stefndu snúist um peninga og reyni hann alltsem hann geti til að knésetja stefndu. Stefndahafi lifað mjög ábyrgu lífi eftir fæðingu barnanna. Hún hafi starfað hjá [...]frá 2007, í um níu ár, við góðan orðstír, en nú nýlega hafið störf hjá [...].Þá hafi hún starfað í aukavinnu hjá [...]frá nóvember 2016, einnig við góðanorðstír. Áheimili stefnanda séu ekki reglur og megi börnin vera í tölvunum óáreitt ef þauvilja. Auk þess heimili stefnandi eldri drengnum að vera í leikjum sem séubannaðir börnum yngri en 16 ára og að horfa á bannaðir ofbeldismyndir. Yngridrengurinn sé farinn að sýna þessum leikjum og myndum eldri bróður síns ogföður áhuga og fái oft að vera með. Þetta telji stefnda stofna hegðun og líðanþeirra í hættu. Nú þegar eigi eldri drengurinn við mikinn hegðunarvanda að stríðaí skóla en stefnandi neiti að setja drengnum mörk og heimila meðferð til aðtakast á við þennan vanda. Þá mæti eldri drengurinn illa í skóla þegar hann erhjá stefnanda, sýni mjög slæma hegðun og þurfi á mjög miklu aðhaldi að halda. Börninþurfi reglu, rútínu og aga og að skilja það að þau hafi líka skyldur, svo semað mæta í skóla á réttum tíma og læra heima. Setja þurfi mörk varðandi tölvu-og tölvuleikjanotkun. Allt þetta setji stefnda á oddinn. Ástæða þess að eldridrengurinn vildi ekki fara til móður sinnar sumarið 2018 sé sú að hún settihonum mörk um tölvuleikjanotkun. Hann hafi verið inni allan daginn í tölvunni,þrátt fyrir að stefnda hafi margítrekað sagt að nú væri komið nóg. Hún hafitekið af honum tölvuna, en þá hafi hann tekið símann af yngri bróður sínum.Þegar stefnda tók þann síma af honum og sagði honum að fara út að leika, endaþyrfti hann súrefni, hafi hann farið til föður síns og kvartað undan móðursinni. Frásögn í stefnu af þessu atviki sé röng. Í stað þess að standa með hinuforeldrinu í takmörkun tölvuleikjanotkunar og senda eldri drenginn aftur tilhennar hafi stefnandi haldið drengnum hjá sér í marga mánuði og ýtt þannigundir óæskilega hegðun drengsins. Af þessu megi ráða að stefnandi sé ekki hæfurtil að annast um börnin. Þásé einnig á því byggt að stefnda sé mun líklegri en stefnandi til að viðhaldareglulegri umgengni við stefnanda. Þetta sjáist best á því að stefnandi leyfibörnunum að ráða hvort þau fari til móður sinnar eða ekki, í stað þess að hafareglu á umgengninni. Sé framangreint dæmi með eldri drenginn skýrasta dæmiþess. Stefndabyggir á því að stefnandi sé ekki í andlegu jafnvægi og eigi við stjórnunar- ogreiðivandamál að stríða. Í greinargerð er nefnt dæmi um það, sem ekki verðurrakið hér. Þásé stefnandi mjög upptekinn af því að stefnda sé skemmdur einstaklingur og gerihann allt sem hann geti til að sannfæra alla í kringum sig um að svo sé. Andlegvanheilindi hans lýsi sér einnig í mikilli stjórnsemi í garð stefndu varðandiallt sem viðkomi börnunum. Stefnda hafi þurft að leita sér sálrænnar aðstoðareftir ofbeldi af hans hálfu. Þá kenni hann skólastjórnendum um hegðunarvandaeldri drengins í stað þess að taka á þeim vanda, og taki enga ábyrgð á því aðsetja honum mörk. Þáhafi stefnandi sýnt af sér mikið dómgreindarleysi með því að setja börnin inn ídeilur foreldranna. Hann tali illa um stefndu í þeirra eyru og ásaki hana um aðstela frá sér peningum. Vísar stefnda til atvika varðandi eldri dóttur aðila,sem sé mjög meðvirk og hafi á endanum fjarlægst móður sína og tekið afstöðu meðföður sínum. Stefnda hafi hvatt stúlkuna til að fara í skiptinám í [...] fráhausti 2016 til vors 2017 svo að hún fengi frið frá deilum foreldra sinna. Húnsé nú orðin 18 ára og því snúist þetta mál ekki lengur um hana. Fáistefnandi forsjá yfir börnunum muni hann gera allt sem hann geti til að fábörnin á sitt band gegn móður sinni með upplognum sögum, eins og hann hafi gertvið eldri dóttur þeirra. Hann blandi börnunum inn í deilur foreldranna og áttisig ekki á því hve slæm áhrif það hafi á börnin. Matsmaður hafi gert þetta aðumtalsefni í matsgerð og hafi þessi atriði verið meðal þeirra sem hún taldidraga úr forsjárhæfni hans. Um það sé stefnda sammála og telji að stefnandaskorti innsæi í þarfir barnanna. Viðmat á foreldrahæfni sé litið til sex þátta: Ástar, verndar og öryggis,líkamlegrar umönnunar og atlætis, örvunar og hvatningar, stuðnings ogfyrirmyndar. Niðurstaða matsmanns 2016 hafi orðið sú að stefnda væri mun hæfaraforeldrið. Varðandiást hafi, að mati matsmanns, ekki verið annað að sjá en báðir foreldrar hafimyndað geðtengsl við öll börnin og greindi matsmaður ekki mun þar á. Varðandivernd og öryggi þá hafi matsmaður metið það svo að stefnda hefði reynt aðvernda börnin fyrir áreiti vegna deilna foreldra en stefnandi hefði blandaðbörnunum inn í deilurnar og þar með valdið þeim streitu. Stefnda eigiauðveldara með að viðurkenna vanda eldri drengsins en stefnandi og hafi sóttnámskeið ætlað börnum með hegðunarvanda en stefnandi hafi afþakkað ráðgjöf.Stefnda hafi því staðið sig nokkuð betur en stefnandi í að tryggja vernd ogöryggi barnanna. Varðandiörvun og hvatningu þá telji matsmaður stefnanda skorta innsýn í vanda eldridrengsins og að hann skynji ekki vanlíðan eldri dóttur aðila. Stefnda hafi lagtsig eftir því að læra uppeldis- og hegðunarmótandi aðferðir sem stefnandi teljisig ekki þurfa. Hún standi því nokkuð framar stefnanda hvað varði hæfni til aðörva og hvetja börnin. Varðandistuðning þá sýni stefnandi afar slakt innsæi í þroska og þarfir barnanna þegarhann ræðir málefni aðila við þau, að mati matsmanns. Fjármál sem hann ræði viðbörnin séu fyrir ofan skilning þeirra og hann valdi börnunum sársauka og álagimeð því að saka móður þeirra um þjófnað og eigin fátækt. Þá hafi hann stillteldri dóttur aðila upp á milli þeirra stefndu og skaðað tengsl þeirra.Matsmaður telur hvorugt foreldrið hafa sýnt góða færni í að ræða málefniskilnaðarins við börnin en þar standi stefnda sig þó betur en stefnandi. Varðandifyrirmynd þá sé það mat matsmanns að stefnda leggi áherslu á að stöðvaofbeldishegðun á meðan stefnandi beiti sjálfur líkamlegum refsingum. Hann hafislakt innsæi, ásaki aðra um það sem miður fer og taki ekki ábyrgð sjálfur.Stefnda sé því börnunum ívið betri fyrirmynd en stefnandi. Matsmaður2016 hafi, m.t.t. þessara sex þátta, metið hæfni stefndu til að fara með forsjábarnanna nokkuð betri en stefnanda og tekið fram að hún mældist einnig meðbetri geðræna heilsu en stefnandi. Hafi matsmaður því mælt með því að stefnduyrði fremur falin forsjá barnanna en stefnanda. Meðþví að fela stefndu forsjá og lögheimili barnanna og gera stefnanda að greiðaeinfalt meðlag með börnunum, þannig að hún standi straum af öllum kostnaðivegna barnanna, sé hægt að koma í veg fyrir óþarfa árekstra. Krafa um inntak umgengi og meðlag Tilstuðnings kröfu um að dómurinn ákvarði inntak umgengni vísar stefnda til 4.mgr. 34. gr. barnalaga. Stefnda telji það vera best fyrir börnin að samvistirvið stefnanda verði aðra hverja helgi, langar helgar, t.d. frá fimmtudegi tilmánudags. Þá verði samvistir um stórhátíðir til skiptis hjá aðilum. Þá verðisumarleyfi barnanna skipt jafn á milli aðila og það verði ákveðið fyrir 1.apríl ár hvert hvernig sumarfríum verði háttað. Stefndatelji ekki rétt að viðhalda núverandi umgengnisfyrirkomulagi, viku og viku. Húntelji það of mikið rask fyrir börnin. Sé vísað til framangreindra málsástæðnavarðandi forsjá því til stuðnings. Stefndabyggir kröfu sína jafnframt á því að fyrra samkomulag aðila um að útgjöldumvegna barnanna yrði skipt jafnt á milli aðila hafi ekki gengið eftir og alltfrá því að aðilar slitu hjúskap hafi hún staðið straum af stærstum hlutatilfallandi kostnaðar vegna barnanna. Stefndabyggir kröfu sína um einfalt meðlag úr hendi stefnanda með börnunum áframfærsluskyldu foreldra, sbr. 53. gr. barnalaga nr. 76/2003, oglágmarksmeðlagsskyldu forsjárlauss foreldris samkvæmt 57. gr., sbr. 55. gr.laganna. Um heimild dómara til að kveða á um meðlagsskyldu í málinu vísarstefnda til 4. mgr. 34. gr. laganna. Loksmótmælir stefnda öllum kröfum stefnanda um forsjá barnanna, lögheimili ogmeðlag, sem og málatilbúnaðinum öllum. IVMatsgerð Undirrekstri þessa máls öfluðu málsaðilar sameiginlega nýrrar matsgerðar dómkvaddsmatsmanns og var G sálfræðingur dómkvaddur til starfans. Var matsgerðar aflaðað tilmælum dómara og var ákveðið að kostnaður af matinu greiddist úrríkissjóði, sbr. 42. gr. barnalaga nr. 76/2003. Með matsbeiðni var lagt fyrirmatsmann að meta forsjárhæfni aðila og hvar forsjá skyldi vera, m.t.t. atriðasem fram koma í athugasemdum við frumvarp til 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þávar þess óskað að matsmaður kannaði sérstaklega kvíða og öryggi barnanna hjáhvoru foreldri um sig og vilja barnanna, þ.e. hjá hvoru foreldrinu þau vildufrekar vera, eftir því sem aldur þeirra leyfði, sbr. 43. gr. sömu laga. Matsgerðmatsmannsins, dags. 22. mars 2018, var lögð fram á dómþingi 27. s.m. Íniðurstöðukafla er fjallað ítarlega um persónulega eiginleika og hagi hvorsaðila um sig, svo og barnanna, en að því verður nánar vikið í niðurstöðukafla.Matsmaður telur báða foreldra eiga í góðum tengslum við börnin og ekkert bendatil tengslaleysis. Báðir foreldrar sinni börnunum í tvær vikur í senn. Varðandidaglega umönnun og umsjá komi ekkert fram í matinu um að annað foreldrið sinnibörnunum betur eða verr en hitt. Matsmaður tekur fram að umönnun foreldra sé þóalvarlega ábótavant vegna deilna þeirra, sem hafi haft mikil áhrif á alltutanumhald, nám, félagsstarf, íþróttir og heilsufar barnanna. Matsmaður telursystkinin samrýmd og mælir ekki með að þau verði aðskilin, en þau hafi ávalltfylgst að í umgengni. Báðir foreldrar séu í vinnu og með húsnæði og engarbreytingar séu fyrirhugaðar hjá þeim. Ekki eru gerðar neinar athugasemdir viðhúsnæðismál foreldra, sem báðir eigi ágætar og rúmgóðar íbúðir. Foreldrar hafiekki sérstakt liðsinni vandamanna við umönnun barnanna, en foreldrar föður séuþó eitthvað með börnin og móðir fái stuðning frá systur. Varðandikvíða og öryggi barnanna tekur matsmaður fram að öll börnin segi sér líða velhjá foreldrum og lítið komi fram sem bendi til að börnin upplifi kvíða ogóöryggi hjá öðru foreldrinu fremur en hinu. C lýsi engum vandamálum og telji aðdeilur foreldra hafi ekki áhrif á sig. D lýsi því að móðir sé meira pirruð enfaðir og hið sama eigi við um E. C og E virðist líða mjög vel hjá báðumforeldrum þrátt fyrir þetta, en D segi að það sé léttara hjá föður. Vísbendingarséu um að D líði betur hjá föður sinum en ekkert komi fram hjá drengjunum um aðþeim líði verr eða þeir séu kvíðnari eða óöruggari hjá öðru hvoru foreldrinu. Cog E vilji ekki gera breytingar á núverandi fyrirkomulagi umgengni, í tvær vikurí senn. D virðist vera sátt við núverandi fyrirkomulag, en lýsi því þó að húnmyndi fremur vilja vera meira hjá föður en móður. Íniðurlagi matsgerðar er tekin saman umfjöllun um forsjárhæfni aðila og hvarforsjá skuli vera. Segir þar m.a. að foreldrar séu hvorugt með góða færni tilað sinna börnunum vegna áralangra illdeilna. Hvorugt taki næga ábyrgð eða hafinægt innsæi í það hvað þau eru að gera börnunum. Mál þetta snúist fyrst ogfremst um peninga eða hefnd en ekki um velferð barnanna. Hver svo semniðurstaða þessa máls verði séu litlar líkur á að foreldrar muni sættast eðahafa samvinnu, enda virðist þau áhugalaus um sættir og ráðalaus um hvað þausjálf geti gert til að laga ástandið. Ekkisé mikinn mun að sjá á hæfni foreldra. Bæði elski þau börnin og séu ágætlegatengd þeim. Bæði séu reglusöm, með stöðugt umhverfi og séu í vinnu. Þau séu þvígóðar fyrirmyndir, móðir auk vinnu í námi og faðir góð fyrirmynd varðandihreyfingu og tómstundir. Faðirvirðist ekki hafa eins gott innsæi og móðir í þarfir barnanna. Hann hafi ekkinýtt sér uppeldisráðgjöf og virðist gera minna úr vanda barnanna en móðir, en ámóti komi að hann virðist vera þolinmóðari við þau, sé afslappaðri og gerifrekar gott úr hlutunum. Hann sé samt stjórnsamur og hafi lítið innsæi í eiginhegðun. Hann virðist einnig beita líkamlegum refsingum til að aga börnin. Vísarmatsmaður til fyrra sálfræðimats um að faðir hafi haft eldri dóttur aðila með íöllu málinu, en móðirin ekki og hafi sálfræðingurinn talið föður hafa skemmt tengsliná milli móður og dóttur með því að láta dóttur vorkenna sér. Hafi þetta einnigkomið fram í viðtali sálfræðingsins við sálfræðinga í þjónustumiðstöð, þ.e. aðstúlkan fengi miklar upplýsingar frá föður og sé reið og ásakandi út í móður.Tekur matsmaður fram að vísbendingar séu um að faðir sé einnig að blanda yngridóttur aðila með sama hætti í málið. Vandimóður sé hvatvísi, óþolinmæði og pirringur, en hún virðist hafa betra innsæi íþarfir barnanna m.t.t. tilfinninga, hegðunar og námslegrar stöðu en faðir. Húnvirðist hafa meiri vilja til að nýta sér ráðgjöf og leiðbeiningar um börnin oghafi reynt að takast á við tölvunotkun og hegðun barnanna. Hún taki meiriábyrgð en faðir á fyrri hegðun og virðist að einhverju leyti sjá eigin sök ímálinu. Matsmaður telji hana betur til þess fallna að halda samskiptum ílágmarki og ekki reyna að „stjórnast mikið í föður“. Telur matsmaður því aðmóðir hafi betri hæfni til að tryggja öryggi og velferð barnanna en faðir.Leggur matsmaður til að móðir fái forsjá og lögheimili barnanna en að umgengniverði skipt í tvær og tvær vikur eins og verið hefur. Þá mælir matsmaður meðþví að dómurinn setji niður umgengni yfir sumartíma, jól, páska og vetrarfríbarnanna, enda virðist foreldrar ófærir um að koma sér saman um slíkt. VNiðurstaða Samkvæmt1. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 sker dómari, þegar foreldra greinir á umforsjá eða lögheimili barns, úr málinu með dómi hafi sátt ekki tekist. Samkvæmt2. mgr. sömu greinar kveður dómari á um hvernig forsjá barns eða lögheimiliverði háttað, eftir því sem barni er fyrir bestu. Í því efni lítur dómari m.a.til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra,skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið,foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi ogvilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Ekki er um tæmandiupptalningu að ræða og er gjarnan einnig litið til fleiri atriða sem rakin eruí greinargerð að baki 34. gr. laganna. Samkvæmtöðrum málslið 3. mgr. 34. gr. barnalaga getur dómari ákveðið að kröfu foreldrisað forsjáin verði sameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíktgeti þjónað hagsmunum barnsins. Heimild dómara til slíks er þannig bundin viðþað að annar hvor aðili geri kröfu um að forsjá verði sameiginleg. Viðmunnlegan málflutning mótmælti stefnda sem of seint fram kominni varakröfustefnanda um sameiginlega forsjá. Sú krafa kom fyrst fram viðframhaldsaðalmeðferð þessa máls og vísar stefnandi til 41. gr. barnalaga hennitil stuðnings, en þar er kveðið á um að aðilar geti borið fram nýjarmálsástæður og haft uppi ný andmæli allt þar til mál er dómtekið. Samkvæmtorðanna hljóðan felur það ákvæði ekki í sér frávik frá þeirri reglu almennseinkamálaréttarfars, sbr. lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómkröfuraðila skuli koma fram í stefnu og greinargerð og að ekki verði aukið við þærkröfur nema með framhalds- eða sakaukastefnu. Í athugasemdum að baki 41. gr.barnalaga kemur m.a. fram að sifjalaganefnd hafi ekki talið rétt að ganga einslangt í frumvarpinu og þágildandi barnalög, sem heimiluðu að settar væru framnýjar kröfur allt þar til mál væri flutt. Þegar af framangreindri ástæðu kemstsíðbúin varakrafa stefnanda ekki að í málinu. Auk þess þykir hún raskagrundvelli málsins, en engin gögn hafa verið lögð fram til stuðnings því aðáframhaldandi sameiginleg forsjá muni, í ljósi alvarlegs samskiptavandamálsaðila, samræmast hagsmunum barnanna. Má hér til hliðsjónar vísa til dómsLandsréttar frá 10. maí 2019 í máli nr. 25/2019. Hvorugur hinna dómkvöddumatsmanna var beðinn að leggja mat á það hvort áframhaldandi sameiginleg forsjákæmi til greina. Kemur fram í fundargerð G sálfræðings um matsfund, sem fylgdimatsgerð hans, að lögmenn aðila hafi ekki talið sameiginlega forsjá mögulega.Koma þó fram í báðum matsgerðunum sterkar vísbendingar um að áframhaldandisameiginleg forsjá þjóni ekki hagsmunum barnanna, vegna áralangra deilna ogsamskiptaörðugleika foreldra. Þótt aðilar þessa máls fari samkvæmt núverandifyrirkomulagi sameiginlega með forsjá, ólíkt því sem við átti í nefndum dómiLandsréttar, þykir hið sama eiga við hér, að hin síðbúna krafa um sameiginlegaforsjá, sem er annars eðlis en krafa um fulla forsjá, sé til þess fallin aðraska grundvelli málsins og getur hún því ekki komið til álita. Liggurþá fyrir dóminum að skera úr um það hvort málsaðila skuli framvegis fara eittmeð forsjá barnanna og lögheimili. Einsog fram er komið liggja fyrir í málinu tvær matsgerðir dómkvaddra matsmanna þarsem lagt er mat á forsjárhæfni aðila o.fl., annars vegar matsgerð H sálfræðingsfrá árinu 2016 og hins vegar ný matsgerð G sálfræðings, en meginatriðiniðurstöðu hans eru rakin í kafla IV hér að framan. Báðir matsmenn gáfu skýrslufyrir dómi til staðfestingar matsgerðum sínum. Það er meginniðurstaða þeirra aðbáðir aðilar séu í grunninn vel hæfir til að fara með forsjá barnanna en að þaðhve illa þeim hefur gengið að setja hagsmuni barnanna í forgang og leggjaágreining sinn til hliðar rýri þó verulega forsjárhæfni þeirra beggja. Báðirmatsmenn telja móður ívið hæfari til að fara með forsjá allra barnanna. Tekiðskal fram að það heyrir á endanum undir dómara, en ekki matsmenn, að leysa úrþví, á grundvelli heildstæðs mats, hvoru foreldra verði falin forsjáin. Það erhins vegar álit dómsins að báðar matsgerðir séu ítarlegar og vel unnar, ánteljandi annmarka og að þær rími vel saman. Þá hefur þeim ekki verið hnekkt meðyfirmati. Verður því litið til þeirra beggja við niðurstöðu máls þessa, einkumhinnar nýrri matsgerðar G og er átt við hana þegar ræðir um matsgerð hér áeftir, nema annað sé tekið fram. Börninþrjú sem málið lýtur að eru nú tæplega [...], [...] og [...] ára gömul. Miðaðvið aldur þeirra, sérstaklega þeirra tveggja eldri, er rétt að takatilhlýðilegt tillit til vilja þeirra í málinu. Í matsgerð kemur fram að börninséu öll sátt við ríkjandi fyrirkomulag þar sem þau dvelja í tvær vikur í sennhjá hvoru foreldri, en D lýsi því þó að hún myndi fremur vilja vera meira hjáföður en móður. Í viðtali hennar við dómendur við aðalmeðferð málsins kom þóekkert slíkt fram heldur var hún skýr um að vilja óbreytt fyrirkomulag ogdvelja jafnt hjá foreldrum sínum. Í framburði G kom fram að hann hefði ekkitalið rétt að krefja börnin frekar um afstöðu í málinu. Eru ekki gerðarathugasemdir við það mat matsmanns. Ljóst er að börnin gera ekki upp á milliforeldra sinna og er viljaafstaða þeirra þannig ekki til þess fallin að ráðaneinum úrslitum í málinu um forsjá og lögheimili. Ísamræmi við matsgerð leggur dómurinn til grundvallar að börnin þrjú hafi góðtengsl við báða foreldra sína og að ekki sé ástæða til að greina þar á milli.Þá telja dómendur ekki heldur efni til þess að gera upp á milli foreldra hvaðvarðar líðan barnanna á heimilum þeirra, kvíða og óöryggi. Ljóst er hins vegarað slæm samskipti foreldranna hafa haft veruleg áhrif á líðan barnanna í gegnumtíðina, eins og fram kom í framburði matsmanns, og má ætla að það eigi við ábáðum heimilum. Kynog aldur barna telur matsmaður ekki hafa þýðingu fyrir niðurstöðu málsins.Matsmaður telur rétt að halda systkinahópnum saman fremur en að aðskilja þau.Undir þetta tekur dómurinn og telur það sömuleiðis ekki hafa þýðingu hvar eldridóttir aðila, sem er 19 ára gömul og ekki hluti af þessu máli, er búsett. Ekkier í matsgerð gert upp á milli aðila hvað varðar húsnæðismál og liðsinnivandamanna og telur dómurinn ekki efni til þess heldur. Þá eru engar breytingarfyrirhugaðar hjá aðilum, t.d. hvað varðar búsetu, sem þýðingu geta haft, einsog tekið er fram í matsgerð. Telur dómurinn því ekki efni til að gera upp ámilli foreldra hvað stöðugleika snertir. Hvaðpersónulega hagi foreldra snertir kemur fram í matsgerð að báðir foreldrar séureglusamir og stundi fulla vinnu. Hvorugt er nú í sambúð eða sambandi. Engarathugasemdir koma fram við líkamlegt heilsufar aðila, þótt vitnað sé til þessað faðir hafi meiðst í slysi [...]og til þess að móðir ségreind með [...] og sé í lyfjameðferð við því. Hvaðgeðræna heilsu snertir kemur fram í matsgerð að ekkert bendi til þess aðmálsaðilar glími við geðsjúkdóm. Leggur dómurinn til grundvallar að þau séuandlega heilbrigð, þótt bæði hafi á köflum glímt við [...] og [...] Ljóster að báðir foreldrar glíma við skapgerðarbresti, eins og lýst er í báðummatsgerðum. Stefnandi er áberandi stjórnsamur og stefnda hefur augljóslegafengið sig fullsadda af honum. Að sama skapi er ljóst að stefnda er oft á tíðumatkvæðalítil og bregst ekki við, eða bregst við af mikilli hvatvísi. Orðavalhennar í ýmsum skeytasendingum til stefnanda eru til marks um hið síðarnefnda.Málsókn stefnanda er hins vegar til marks um þrákelkni hans og stjórnsemi, enmeð henni virðist hann leitast við að knýja stefndu til þess að eiga samskiptivið hann um málefni barnanna. Þótt það sé æskilegt að fráskildir foreldrar eigigóð samskipti um málefni barna sinna, þá verður slíkt ekki knúið fram af hálfueins foreldris í óþökk annars. Matsmaður staðfesti fyrir dómi að hann teldibáða foreldra vel hæfa til að annast börnin, styrkleikar þeirra séu margir ogekki sé stór munur á foreldrum hvað varðar umönnun barnanna, en það sem upp úrstandi séu deilur þeirra, sem séu alvarlegar, hafi staðið yfir um árabil oghaft mikil og varanleg áhrif á börnin. Matsmaður kvaðst telja að það væriæskilegt fyrir börnin ef engin eða sem minnst samskipti væru milli foreldra,enda hefðu foreldrar hingað til reynst ófærir um að fara að ráðleggingumsérfræðinga til að bæta samskipti sín. Undir þetta tekur dómurinn og einnig ertekið undir það það mat matsmanns að stefnda sé líklegri til þess að láta afilldeilum og slæmum samskiptum við stefnanda en stefnandi við hana. Þóttekki sé tekið á því í matsgerðum matsmanna, þá telur dómurinn vísbendingar ímálinu um það að stefnda sé líklegri en stefnandi til þess að viðhaldareglulegri umgengni barnanna við föður. Lítur dómurinn þar m.a. til þesshvernig stefnandi virðist hafa tilhneigingu til að gera allt of mikið úr þvíþegar stefnda setur börnunum mörk. Vísast hér t.d. til atvika á árinu 2017þegar eldri börnunum sinnaðist við móður sína, sem leiddi til þess að eldridóttirin, F, flutti til föður og sleit sambandi við móður, en eldri drengurinn,C, hélt til hjá föður um um allnokkurt skeið, eftir að stefnda hafði sett honummörk í tengslum við tölvu- og símanotkun. Einnig er litið til þess sem fram komí aðilaskýrslu stefnanda, þar sem hann virtist mest leggja upp úr viljabarnanna sjálfra varðandi umgengni, fremur en að viðhalda reglulegri umgengni. Þátekur dómurinn undir það mat matsmanns að stefnda hafi að mörgu leyti betrainnsæi til að bera, sérstaklega er kemur að málefnum barnanna og hvers konarstuðningi þau þurfi á að halda. Þá er ljóst að hún hefur fremur en stefnandilagt sig eftir því að tileinka sér hegðunarmótandi uppeldisaðferðir og þegiðráðgjöf á því sviði. Má hér m.a. vísa til þess sem málsgögn bera með sér ummismunandi viðbrögð foreldra við hinum alvarlega hegðunarvanda sem eldri sonuraðila, C, glímdi við. Þá virðist hún frekar gera sér grein fyrir eigin hlut ísamskiptum við bæði stefnanda og börnin, svo sem hlut sínum í því að sambandhennar og eldri dótturinnar, F, rofnaði um langt skeið. Lokstelur dómurinn gögn málsins eindregið hníga í þá átt að stefnandi hafi, vitandieða óafvitandi, í of miklum mæli dregið eldri dóttur aðila, F, inn í málefniforeldranna og þannig stuðlað að því að hún tæki afstöðu með honum gegn móðursinni og spillt fyrir tengslum þeirra. Þegar litið er til gagna málsins telurdómurinn að hann sé líklegur til þess að halda uppteknum hætti með yngribörnin. Stefnda hefur á hinn bóginn haldið aftur af sér og ekki upplýst börninum atvik er tengjast ágreiningi hennar og stefnanda. Aðöllu framanrituðu virtu er það einróma álit dómsins að stefnda sé hæfari tilþess að fara ein með forsjá, og þar með lögheimili, allra barnanna enstefnandi. Víkurþá að kröfu aðila um að dómurinn ákvarði umgengni barnanna við það foreldri semekki fer með forsjána. Fram er komið að báðir aðilar telja æskilegt að draga úrumgengni þess foreldris sem ekki fær forsjána frá því sem verið hefur, þar sembörnin hafa dvalið til jafns hjá báðum foreldrum í tvær vikur í senn. Leggurstefnandi til að umgengni verði fimmtudag til mánudags aðra hverja helgi, og lagðistefnda slíkt hið sama til í greinargerð, en við munnlegan málflutning lagðihún þess í stað til að umgengni yrði minnkuð í eina viku í mánuði eða haldiðóbreyttri. Hvorugur aðili telur koma til greina að fara aftur í þaðfyrirkomulag að börnin dvelji í viku og viku í senn á hvoru heimili. Þóttmatsmaður legði til að umgengni yrði haldið óbreyttri kom fram í framburði hansað það byggðist helst á því að ekki hefði virst neinn ágreiningur um þaðfyrirkomulag við matið og að börnin hefðu vanist því og væru sátt við þátímalengd. Dómurinn telur hagsmunum barnanna best borgið með því að eiga eittaðalheimili og því sé rétt, nú þegar gerðar eru breytingar á forsjá þeirra, aðgera breytingar á umgengni. Er þá nærtækt að líta til tillögu stefnanda, semsamræmist tillögu í greinargerð stefndu, en þá tilhögun telur dómurinnjafnframt heppilegasta fyrir börnin. Skal umgengni barnanna við föður þvíeftirleiðis miðast við aðra hverja helgi frá fimmtudegi kl. 15, eða eftir aðskóla lýkur, fram til sama tíma á mánudegi og skal sú tilhögun taka gildi þegarkemur að næstu skiptum milli heimila, eftir dómsuppsögu. Aðilar eru sammála um að miða umgengni að öðruleyti, þ.e. um jól, áramót, páska og í sumarleyfum, við ákvæði 6. og 7. gr.dómsáttar þeirra frá 28. september 2016, utan þess að stefnda fer fram á aðmiðað verði við að tilhögun sumarleyfis verði ákveðin fyrir 1. apríl ár hvert,í stað 1. mars. Sætti sú breyting engum andmælum af hálfu stefnanda viðaðalmeðferð málsins og verður framangreind tilhögun því ákveðin hér með dómi,eins og nánar greinir í dómsorði. Ísamræmi við niðurstöðu málsins um forsjá og meðlagskröfu stefndu verður mæltsvo fyrir að stefnanda beri að greiða einfalt meðlag, sbr. 2. mgr. 55. gr.barnalaga, með öllum þremur börnunum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra. Ekkiþykja efni til þess að kveða á um að áfrýjun fresti réttaráhrifum dóms þessa, ísamræmi við 44. gr. barnalaga, eins og stefnandi fór fram á við munnleganmálflutning. Stefndahefur gjafsókn í málinu, samkvæmt gjafsóknarleyfi, útgefnu 23. janúar 2020. Berþví að greiða allan gjafsóknarkostnað úr ríkissjóði, sbr. 127. gr. laga nr.91/1991, þar með talda gjafsóknarþóknun lögmanns hennar, GunnhildarPétursdóttur lögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin með þeirri fjárhæð sem í dómsorðigreinir, með hliðsjón af tímayfirliti lögmannsins. Við ákvörðungjafsóknarþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts, samkvæmtdómvenju. Eftiratvikum öllum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður, sbr. 3. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991. HildurBriem héraðsdómari kveður upp dóm þennan sem dómsformaður, ásamtmeðdómsmönnunum Sigríði Hjaltested héraðsdómara og Aðalsteini Sigfússynisálfræðingi.Dómsorð: Stefnda,A, skal fara með forsjá og lögheimili barna aðila; C, D og E, frá dómsuppsögutil 18 ára aldurs þeirra. Reglulegumgengni barnanna við föður sinn, stefnanda B, skal fara fram aðra hverjahelgi, frá fimmtudegi kl. 15.00 eða eftir að skóla lýkur fram til sama tíma ámánudegi. Hefst það fyrirkomulag næst þegar kemur að því að börnin fara milliheimila foreldra, eftir að dómur hefur verið kveðinn upp. Börnindvelja hjá foreldrum sínum önnur hver jól, áramót og páska. Regluleg umgengnifellur niður á meðan. a.Jólaumgengni er frá síðdegi 22. desember til síðdegis 29. desember. Börnindvelji hjá móður jólin 2020, föður jólin 2021 og svo koll af kolli. b.Áramótaumgengni er frá síðdegi 29. desember til síðdegis 5. janúar. Tekur síðanregluleg umgengni við þangað til þarnæsta mánudag. Börnin dvelji hjá föðuráramótin 2020/2021, hjá móður áramótin 2021/2022 og svo koll af kolli. c.Páskaumgengni er frá síðdegi mánudags fyrir skírdag til síðdegis annars ípáskum og tekur þá regluleg umgengni við. Börnin dvelji hjá föður páskana 2020,móður 2021 og svo koll af kolli. Börnindvelji í fjórar vikur samfleytt í sumarleyfi hjá hvoru foreldri fyrir sig árhvert. Skiptidagar verða mánudagar. Foreldrar skulu ákveða dagsetningusumarleyfa fyrir 1. apríl ár hvert. Náist ekki samkomulag um sumarleyfi skuluforeldrar skiptast á að eiga forgang um val á dagsetningu. Faðir fær forgangárið 2020 og móðir árið 2021 og svo koll af kolli. Stefnandigreiði einfalt meðlag með öllum þremur börnunum frá dómsuppsögu til 18 áraaldurs þeirra. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður. Allurgjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. gjafsóknarþóknun lögmannsstefndu, Gunnhildar Pétursdóttur, 2.300.000 krónur.
Mál nr. 215/2010
Kærumál Framsal sakamanns Sératkvæði
Um lagaheimild vísar saksóknari til II. kafla laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13/1984 og 1. mgr. 2. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. apríl 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2010, þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðherra 12. desember 2009 um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra 12. desember 2009 um að framselja hann til Póllands. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði tók dómsmálaráðherra nýja ákvörðun 12. desember 2009 þar sem fallist var á tvær beiðnir pólskra yfirvalda um framsal á varnaraðila til Póllands. Hin fyrri 23. september 2008 er vegna dóms 1. ágúst 2005 og hins síðari 14. ágúst 2009 vegna dóms 30. september 2004, sbr. dóm áfrýjunarréttar 1. desember 2005. Varnaraðili hafði fengið frestun á afplánun síðara dómsins um þrjá mánuði, en frekari beiðni um frestun var hafnað og mætti hann þá ekki til afplánunar. Dómstólar taka afstöðu til þess hvort mat stjórnvalda á því hvort fallast eigi á kröfu um framsal hafi verið framkvæmd með réttum hætti, meðal annars hvort gætt hafi verið meginreglna stjórnsýsluréttar. Varnaraðila hafa verið kynntar kröfurnar á fullnægjandi hátt og gætt hefur verið andmælaréttar hans. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest að gætt hafi verið að þessu leyti lögbundinna stjórnsýslureglna við meðferð málsins við mat á því að almenn lagaskilyrði framsals væru fyrir hendi, sbr. 3. gr. og 9. gr. laga nr. 13/1984. Varnaraðili mótmælir framsali jafnframt á grundvelli mannúðarástæðna, sbr. 7. gr. laga nr. 13/1984. Í þessari lagagrein segir að í „sérstökum tilfellum [megi] synja um framsal ef mannúðarástæður mæla gegn því svo sem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður.“ Dómsmálaráðherra hafnaði því að ákvæði nefndrar lagagreinar ættu að standa framsali í vegi. Í ákvörðun vegna hinnar fyrri beiðni um þetta mat segir: ,,Eins og að framan greinir eru persónulegar aðstæður varnaraðila þær að hann hefur verið búsettur hér á landi í rúm 3 ár og hefur aðlagast íslensku samfélagi ágætlega, hann á hér fjölskyldu, stundar atvinnu og hefur ekki komist í kast við lögin. Þessar aðstæður varnaraðila geta hins vegar ekki, að mati ráðuneytisins, talist til hinna sérstöku aðstæðna sem 7. gr. laga nr. 13/1984 fjallar um.“ Síðan er vísað til þess að um undantekningarákvæði sé að ræða sem beri eðli málsins samkvæmt að túlka þröngt og færð eru frekari rök fyrir því mati ráðherra að undanþáguákvæði þetta eigi ekki við í málinu. Í rökstuðningi sínum vegna síðari beiðninnar segir einnig: „ geta persónulegar aðstæður varnaraðila ekki, að mati ráðuneytisins, talist til hinna sérstöku aðstæðna sem 7. gr. laga nr. 13/1984 fjallar um.“ II Í athugasemdum með 7. gr. sem fylgdu frumvarpi því, sem síðar varð að lögum nr. 13/1984, er að finna leiðbeiningar um skýringu á ákvæðinu. Þar segir meðal annars: ,,Á þessum grundvelli er lagt til í 7. gr. frumvarpsins að í sérstökum tilfellum megi synja um framsal ef mannúðarástæður mæla gegn því svo sem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður. Þegar í frumvarpinu er talað um „aðrar persónulegar aðstæður“ en aldur og heilsufar eru hafðar í huga félagslegar aðstæður mannsins í heild. Við mat á því getur m.a. skipt máli hvort viðkomandi á fjölskyldu hér á landi, hversu lengi hann hefur búið hér og hvort hann reki hér atvinnustarfsemi eða hafi fasta atvinnu.“ Í áður tilvitnuðum orðum í ákvörðun dómsmálaráðherra er því slegið föstu, að þær aðstæður varnaraðila að hann hafi verið hér búsettur í rúm þrjú ár, aðlagast íslensku samfélagi ágætlega, eigi hér fjölskyldu, stundi atvinnu og hafi ekki komist í kast við lögin geti „ekki talist til hinna sérstöku aðstæðna sem 7. gr. laga nr. 13/1984 fjallar um.“ Þessi lögskýring dómsmálaráðherra samrýmist ekki tilgangi ákvæðisins samkvæmt framangreindu lögskýringargagni. Er ákvörðun dómsmálaráðherra að þessu leyti haldin þeim efnisannmarka að hún fer í bága við 7. gr. nefndra laga. Verður ákvörðunin af þessari ástæðu felld úr gildi. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist allur sakarkostnaður málsins úr ríkissjóði. Verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um þóknun til skipaðs réttargæslumanns varnaraðila fyrir héraðsdómi, en þóknun hans fyrir Hæstarétti ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra 12. desember 2009 um framsal á varnaraðila, X, til Póllands. Ákvörðun héraðsdóms um þóknun réttargæslumanns varnaraðila er staðfest. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2009 í máli 116/2009 var felld úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra 14. janúar 2009 um framsal varnaraðila til Póllands. Í forsendum þess dóms er rakinn rökstuðningur ráðherra fyrir hinni fyrri ákvörðun um framsal og tíundað hvað meirihluti dómenda Hæstaréttar taldi á skorta. Ég skilaði sératkvæði og taldi, að virtum dómum Hæstaréttar 25. febrúar 2005 í máli nr. 65/2005 og 28. júlí 2008 í máli nr. 407/2008, að ekki væru efni til að hnekkja mati dómsmálaráðherra 14. janúar 2009 um framsal varnaraðila. Málavextir eru raktir í atkvæði meirihlutans og hinum kærða úrskurði þar á meðal rökstuðningur dómsráðherra fyrir hinni nýju ákvörðun 12. desember 2009 um framsal varnaraðila. Ég er sammála meirihluta dómenda að af forsendum hinnar nýju ákvörðunar verði ráðið að hún sé byggð á svo verulega röngum skilningi á ákvæði 7. gr. laga nr. 13/1984, um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, að fella verði ákvörðunina úr gildi.
Mál nr. 408/2013
Kærumál Gagn Framlagning skjals Vitni Trúnaðarskylda
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar ákæruvaldinu var í sakamáli á hendur X o.fl. heimilað að leggja fram hluta skjalaskrár og leiða A fyrir dóm sem vitni. Skjölin sem um var að ræða voru tilkynning Seðlabanka Íslands til Fjármálaeftirlitsins, svar bankans við beiðni ákæruvaldsins, afrit af tölvupóstsamskiptum X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu. Í málinu reyndi á hvort ákæruvaldinu væri óheimilt að leggja fram fyrrgreind skjöl á grundvelli 4. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 119. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar var talið að líta yrði svo á að undir b. lið síðastgreindrar málsgreinar gætu fallið einka-, fjárhags- og viðskiptamálefni einstaklinga jafnt sem lögpersóna, að því tilskyldu að þeim sérfræðingum sem heyrðu undir ákvæðið hefði verið trúað fyrir slíkum upplýsingum í starfi þeirra. Af síðastefndu leiddi að ákvæðið ætti ekki við væri manni trúað fyrir upplýsingum utan starfs hans sem sérfræðings, til dæmis af vini eða vandamanni. Þá var í dómi réttarins meðal annars vísað til þess að við skýringu ákvæðisins, sem fæli í sér undantekningu frá vitnaskyldu, yrði að líta til þess að því sé ætlað að vernda trúnaðarsamband sérfræðings og skjólstæðings sem til hans leitar þannig að skjólstæðingurinn geti almennt treyst því að upplýsingar, sem hann láti sérfræðingnum í té um einkamálefni sín, verði ekki síðar notaðar gegn honum í sakamáli án hans vilja. Talið var að tilkynning Seðlabanka Íslands til Fjármálaeftirlitsins og svar bankans við beiðni ákæruvaldsins fælu ekki í sér trúnaðarupplýsingar í merkingu b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008. Þá yrði ekki talið að X o.fl. hefðu leitað ráðgjafar hjá A sem lögmanni, heldur sem lögfræðingi með sérþekkingu á reglum um gjaldeyrisviðskipti. Litið var svo á að tölvupóstsamskipti X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu heyrðu undir undanþágu frá vitnaskyldu með vísan til eðlis og umfangs þeirrar ráðgjafar er A hefði veitt X o.fl., enda hefðu þeir eins og atvikum málsins var háttað mátt líta svo á með réttu að viðlíka trúnaðarskylda fylgdi samskiptum þeirra við A og um væri að ræða samskipti við lögmann, þannig að þeir gætu almennt treyst því að upplýsingarnar sem þeir trúðu A fyrir yrðu ekki síðar notaðar gegn þeim í sakamáli án vilja þeirra. Ekki yrði séð að tölvupóstsamskipti X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu gætu skipt sköpum um niðurstöðu málsins og því var ákæruvaldinu synjað um að leggja fram þau skjöl. Loks var talið að A yrði ekki leidd sem vitni án leyfis X o.fl. sökum fyrirmæla b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson, Eiríkur Tómasson og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júní 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er sá hluti úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness 11. júní 2013, þar sem sóknaraðila var heimilað að leggja fram skjöl, nánar tiltekið tilkynningu Seðlabanka Íslands 11. nóvember 2009 til Fjármálaeftirlitsins, svar bankans 5. september 2012 við beiðni sóknaraðila, afrit af tölvupóstsamskiptum varnaraðila við A og skýrslu hennar hjá lögreglu, svo og að leiða hana sem vitni fyrir dóm. Kæruheimild er í n. og p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að sóknaraðila verði synjað um að leggja fram fyrrnefnd skjöl og að leiða áðurgreint vitni fyrir dóm. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I Varnaraðilarnir Y, Z og Þ störfuðu á sviði gjaldeyrisviðskipta hjá B hf. framan af árinu 2009. Á sama tíma starfaði þar A, lögfræðingur, sem hafði öðlast réttindi til málflutnings fyrir héraðsdómi og sinnti almennum lögfræðistörfum í þágu félagsins. Með bréfi Lögmannafélags Íslands 7. júlí 2008 var A veitt undanþága frá skyldum samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. þeirrar lagagreinar vegna starfa sinna í þágu B hf. Samkvæmt því mátti hún ekki veita öðrum lögmannsþjónustu en vinnuveitanda sínum og var henni ekki skylt að hafa skrifstofu opna almenningi, sérstakan vörslufjárreikning í viðurkenndri bankastofnun og gilda starfsábyrgðartryggingu, sbr. 19. gr., 23. gr. og 25. gr. laganna. Í fyrrgreindri skýrslu A hjá lögreglu kom meðal annars fram að hún hafi starfað hjá B hf. frá 1. apríl 2008 til 12. júní 2009. Eitt af því, sem hafi fallið undir verksvið hennar, hafi verið að túlka reglur um gjaldeyrisviðskipti, þar á meðal að veita vinnuveitanda sínum lögfræðilega ráðgjöf í sambandi við reglur um gjaldeyrishöft. Eftir að hún hætti þar störfum hafi hún hafið störf sem lögfræðingur hjá Seðlabanka Íslands. Hún hafi strax byrjað að fást við gjaldeyrismál og 18. september 2009 hafi hún orðið [...] bankans. Varnaraðilar segjast hafa leitað ráðgjafar A um ýmis atriði, tengd gjaldeyrisviðskiptum, sem þeir fengust við með aðkomu sænsks félags, C AB, sem mun hafa verið í eigu varnaraðilans X. Þetta hafi að minnsta kosti átt sér stað á tímabilinu 9. mars 2009 til 22. maí sama ár. Varnaraðilum og A ber ekki saman um í hverju ráðgjöf hennar hafi verið fólgin, en hún kannaðist þó við að hún hafi svarað einstökum fyrirspurnum varnaraðila um gjaldeyrisviðskipti. Hins vegar liggja fyrir afrit af áðurnefndum tölvupóstsamskiptum milli þeirra á tímabilinu 24. mars 2009 til 22. maí sama ár. Í tölvubréfi 24. mars 2009, sem bar yfirskriftina „spurning til lögfræðings“, sendi varnaraðilinn Z A skýringarmynd sem sýndi viðskiptahugmynd. Spurði hann meðal annars hvort þessi fyrirhuguðu viðskipti væru háð einhverjum starfsleyfum í Bretlandi eða Svíþjóð og þá hverjum. Í svari A 27. mars 2009 lét hún í té nöfn á tveimur sænskum lögfræðingum sem hún sagði að hefðu að einhverju leyti komið að vinnu fyrir B hf. Sama dag sendi Z henni tölvubréf með afritum til varnaraðilanna Þ og Y og fylgdu bréfinu drög að samningi sem sagt var að C AB vildi gera við annað félag. Var A beðin um að lesa drögin yfir, meðal annars með tilliti til breytinga sem varnaraðilar vildu gera á samningsdrögunum. Undir lok tölvubréfsins sagði: „Takk fyrir hjálpina, A, þú færð þitt.“ Í tölvubréfi A 30. mars 2009 var að finna svar hennar og þar sagði meðal annars: „Sjá meðfylgjandi samninginn með mínum athugasemdum. LESIÐ YFIR SAMNINGINN OG EFTIRFARANDI ATHUGASEMDIR“. Síðan fylgdu skýringar hennar á þeim breytingum sem hún lagði til að gerðar yrðu á samningsdrögunum. Frekari tölvupóstsamskipti áttu sér stað þennan dag þar sem A svaraði nokkrum spurningum Z varðandi hinn fyrirhugaða samning. Daginn eftir, 31. mars 2009, sendi Y í tölvupósti til annarra varnaraðila og A tölvubréf frá íslenskum lögmanni, þar sem fjallað var um umræddan samning. Hinn 1. apríl sama ár barst henni afrit af tölvubréfi frá varnaraðilanum X með nokkrum atriðum sem hann taldi að þyrfti að skoða áður en gengið yrði frá samningnum. Hinn 4. apríl 2009 sendi varnaraðilinn Y A tölvubréf þar sem stóð í upphafi: „Varstu búinn að kíkja á samningsmál við þriðja aðila fyrir okkur.“ Í framhaldinu skiptust þau 6. apríl sama ár á tölvubréfum um tiltekið atriði og í lok þeirra samskipta sendi hann henni drög að samningi milli íslensks einkahlutafélags og C AB. Hinn 22. apríl og 4. maí 2009 áttu sér stað tölvupóstsamskipti milli varnaraðilanna og A þar sem hún veitti þeim lögfræðilega ráðgjöf um afmörkuð atriði. Hinn 8. maí 2009 sendi Þ A tölvubréf með samskiptum ráðgjafa C AB við fjármálaeftirlitið í Svíþjóð og sagði hún álit sitt á viðbrögðum þess í tölvubréfi til Þ 22. maí sama ár. Samdægurs lét hún í tölvubréfi til Þ í ljós skoðun sína á drögum að skjali sem bar yfirskriftina „Proposal for Corporate & AdministrationServices“. Við skýrslutöku hjá lögreglu neitaði A því að varnaraðilar hefðu fengið sig til að leiðbeina þeim og ráðleggja um hvort og hvernig viðskipti þeirra gætu átt sér stað. Hún hafi svarað einstökum spurningum frá þeim og hafi það verið vinargreiði. Hún kvaðst ekki hafa þegið neinar greiðslur frá varnaraðilum og aldrei haft heildaryfirsýn yfir það sem þeir voru að gera. Í lok skýrslutökunnar var A spurð hvort hún væri tilbúin til að afhenda lögreglu ofangreind tölvupóstsamskipti og svaraði hún því játandi. Í kjölfarið afhenti hún lögreglu afrit af þeim. Ákæra var gefin út á hendur varnaraðilum 22. mars 2013 þar sem þeim eru gefin að sök brot gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum samkvæmt þeim, svo og almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Brotin hafi þeir framið „með því að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars 2009 til 2. nóvember 2009 haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmætrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands og um leið staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi“. Háttsemi varnaraðila hafi nánar tiltekið falist „í milligöngu um gjaldeyrisviðskipti með íslenskar krónur gegn erlendum gjaldeyri og fjármagnsflutningum á íslenskum krónum til Íslands tengdum þeim gjaldeyrisviðskiptum.“ Þessi starfsemi hafi verið „rekin í nafni sænska félagsins C AB“ sem varnaraðilar hafi ráðið yfir. II Samkvæmt 4. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 er óheimilt að leggja fram skjöl eða annars konar gögn í sakamáli ef þau hafa að geyma upplýsingar sem 2. mgr. 119. gr. laganna tekur til. Það ákvæði síðarnefndu málsgreinarinnar, sem einkum reynir á við úrlausn þessa máls, er b. liður hennar. Eftir þeim staflið er vitni óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um „einkahagi manns sem því hefur verið trúað fyrir í starfi sem endurskoðandi, félagsráðgjafi, lögmaður, læknir, prestur, forstöðumaður trúfélags eða sálfræðingur ellegar í öðru starfi sem viðlíka trúnaðarskylda fylgir“. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2008 sagði meðal annars um þetta ákvæði að hugsanlega gætu lögfræðingar, aðrir en lögmenn, fallið undir það á grundvelli hinnar almennu tilvísunar í niðurlagi þess á sama hátt og aðrir sem gegna störfum er rík trúnaðarskylda fylgir. Orðin „einkahagi manns“ í upphafi b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 eru ekki skýrð í lögskýringargögnum, en í fyrrgreindum athugasemdum kemur fram að fyrirmynd þeirra er sótt til b. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem sama orðalag er að finna. Þótt orðið „einkahagir“ vísi í almennri málvitund fyrst og fremst til persónulegra einkamálefna einstaklinga mælir ýmislegt á móti því að skýra það svo þröngt í því samhengi sem hér um ræðir. Í fyrsta lagi tekur ákvæðið meðal annarra til endurskoðenda sem bendir til að fjárhagsmálefni geti talist einkahagir í merkingu þess. Í öðru lagi er áþekkt orð, „einkahagsmunir“, notað í 5. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 sem samheiti á einka- og fjárhagsmálefnum einstaklinga og reyndar einnig fjárhags- og viðskiptahagsmunum fyrirtækja og annarra lögaðila. Síðast en ekki síst hafa mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, þar á meðal 70. gr. og 71. gr. hennar þar sem mælt er fyrir um réttláta málsmeðferð fyrir dómi og friðhelgi einkalífs, verið skýrð á þann veg að lögpersónur á borð við hlutafélög njóti verndar þeirra og undir þá vernd geti eftir atvikum fallið hagsmunir af fjárhags- eða viðskiptalegum toga. Er þetta í samræmi við skýringu Mannréttindadómstóls Evrópu á ákvæðum 6. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Að öllu þessu virtu verður að líta svo á að undir b. lið 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 geti fallið einka-, fjárhags- og viðskiptamálefni einstaklinga jafnt sem lögpersóna, að því tilskildu að þeim sérfræðingum, sem taldir eru upp í ákvæðinu eða gegna öðrum störfum er jafn rík trúnaðarskylda fylgir, hafi verið trúað fyrir slíkum upplýsingum í starfi þeirra. Af síðastnefnda skilyrðinu leiðir að ákvæðið á ekki við sé manni trúað fyrir upplýsingum utan starfs hans sem sérfræðings, til dæmis af vini eða vandamanni. Við skýringu á þessu ákvæði, sem felur í sér undantekningu frá vitnaskyldu, verður að líta til þess að því er ætlað að vernda trúnaðarsamband sérfræðings og skjólstæðings, sem til hans leitar, þannig að skjólstæðingurinn geti almennt treyst því að upplýsingar, sem hann lætur sérfræðingnum í té um einkahagi sína, verði ekki síðar notaðar gegn honum í sakamáli án hans vilja. III Samkvæmt 4. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 er sem fyrr greinir óheimilt að leggja fram skjöl eða annars konar gögn í sakamáli ef þau hafa að geyma upplýsingar sem 2. mgr. 119. gr. laganna tekur til. Samkvæmt orðanna hljóðan er bannið við framlagningu gagna bundið því skilyrði að í þeim sé að finna þvílíkar upplýsingar, þar á meðal trúnaðarupplýsingar sem falla undir b. lið málsgreinarinnar. Skiptir ekki máli í þessu sambandi þótt gögnin séu afrakstur ráðgjafar sem sérfræðingur hefur veitt skjólstæðingi sínum ef þar koma ekki fyrir upplýsingar sem honum hefur verið trúað fyrir. Þar sem þetta á hvorki við tilkynningu Seðlabanka Íslands 11. nóvember 2009 til Fjármálaeftirlitsins, sem er að finna á bls. 3-11 í skjalaskrá lögreglu, né svar bankans 5. september 2012 við beiðni sóknaraðila, á bls. 408 í skjalaskránni, verður þegar af þeirri ástæðu hafnað kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði synjað um að leggja þau skjöl fram í máli því sem höfðað hefur verið gegn varnaraðilum. Eins og áður er rakið starfaði A hjá B hf. þegar samskipti hennar og varnaraðila, sem mál þetta snýst um, áttu sér stað. Á þeim tíma var leyfi A til að starfa sem lögmaður bundið því skilyrði að hún mætti ekki veita öðrum lögmannsþjónustu en vinnuveitanda sínum. Af þeim sökum verður ekki talið að varnaraðilar hafi leitað ráðgjafar hjá henni sem lögmanni, heldur sem lögfræðingi með sérþekkingu á reglum um gjaldeyrisviðskipti. Að virtu því, sem segir í kafla II að framan, kemur þessu næst til skoðunar hvort þær upplýsingar, sem varnaraðilar veittu A sem lögfræðingi um gjaldeyrisviðskipti á vegum félags er þeir tengdust, hafi engu að síður verið trúnaðarupplýsingar í skilningi b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008. Þótt hún hafi gegnt fullu starfi hjá B hf. útilokar það ekki að hún hafi samhliða því sinnt starfi sem lögfræðilegur ráðgjafi þannig að það starf geti fallið undir ákvæðið að öðrum skilyrðum uppfylltum. Sé litið til eðlis og umfangs ráðgjafarinnar, sem A lét varnaraðilum í té og gerð hefur verið grein fyrir, er ekki unnt að fallast á að einungis hafi verið um að ræða vinargreiða af hennar hálfu, enda þótt þrír varnaraðilar af fjórum hafi um tíma verið samstarfsmenn hennar. Eins og aðstæðum var háttað máttu varnaraðilar líta svo á með réttu að viðlíka trúnaðarskylda fylgdi samskiptum þeirra við A og um væri að ræða samskipti við lögmann þannig að þeir gætu almennt treyst því að upplýsingarnar, sem þeir trúðu henni fyrir, yrðu ekki síðar notaðar gegn þeim í sakamáli án vilja þeirra. Samkvæmt því falla þær trúnaðarupplýsingar, sem fram koma í tölvupóstsamskiptum varnaraðila við A og skýrslu hennar hjá lögreglu, undir umrædda undanþágu frá vitnaskyldu. Í 3. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 segir að telji dómari að vitnisburður geti ráðið úrslitum um niðurstöðu máls geti hann þrátt fyrir fyrirmæli 1. og 2. mgr. ákveðið að vitni skuli svara spurningum um tiltekin atriði, enda séu ríkari hagsmunir af því að spurningunum verði svarað en trúnaði haldið. Samkvæmt þessu er það frumskilyrði fyrir því að dómari geti vikið til hliðar fyrrgreindri undanþágu frá vitnaskyldu að framburður vitnis kunni, að hans áliti, að ráða úrslitum um niðurstöðu máls. Það er fyrst að fenginni þeirri niðurstöðu að honum er ætlað að meta hvorir hagsmunirnir vegi þyngra að vitnið svari spurningum um tiltekin atriði eða að trúnaði sé haldið. Þegar virt er það, sem fram kemur í tölvupóstsamskiptum varnaraðila við A á tímabilinu 24. mars 2009 til 22. maí sama ár, sem er að finna á bls. 6792-6843 í skjalaskrá lögreglu, og skýrslu hennar hjá lögreglu, á bls. 6776-6784 í skjalaskránni, verður ekki séð að efni þeirra skjala geti skipt sköpum um niðurstöðu máls þess sem höfðað hefur verið gegn varnaraðilum. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki efni til þess gegn andmælum varnaraðila að aflétta þeim trúnaði sem hvílir samkvæmt framansögðu á þeim upplýsingum er þar koma fram. Þar sem skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að tilgangurinn með því að leiða A sem vitni fyrir dóm sé að spyrja hana um fyrrgreind samskipti varnaraðila við hana verður það heldur ekki gert án leyfis þeirra sökum fyrirmæla b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður fallist á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði synjað um að leggja fram þau tvö skjöl sem síðast var fjallað um og að leiða áðurgreint vitni fyrir dóm. Dómsorð: Sóknaraðila er synjað um að leggja fram skjöl á blaðsíðum 6776-6784 og 6792-6843 í skjalaskrá lögreglu, merktri 006-2009-1514, og að leiða fyrir dóm sem vitni A í sakamáli því sem höfðað hefur verið gegn varnaraðilum, X, Y, Z og Þ. Sóknaraðila er heimilt að leggja fram í sama máli skjöl á blaðsíðum 3-11 og 408 í skjalaskránni.
Mál nr. 391/2008
Þinglýsing Skaðabætur Málsástæða Kröfugerð
G krafði Í um skaðabætur vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna mistaka þinglýsingarstjórans í Reykjavík. Hefðu mistökin valdið því að veðskuld við B hefði um tíma fallið út af tilgreindum hluta fasteignar sem G keypti af S með kaupsamningi 7. desember 2002. Hefði þetta valdið G tjóni sem Í bæri ábyrgð á samkvæmt 49. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. G byggði á því að félagið hefði orðið fyrir fjártjóni 27. febrúar 2004 er það greiddi B 2.000.000 króna til að fá umræddri veðskuld aflétt. Það er skilyrði skaðabótaskyldu Í samkvæmt a. lið 49. gr. þinglýsingarlaga að sá sem bóta krefst hafi treyst þinglýsingarvottorði. G var ekki talinn hafa sýnt fram á að félagið hefði við kaupsamningsgerðina sérstaklega treyst á veðbókarvottorð eða aðrar tilteknar upplýsingar frá þinglýsingarstjóra um að hin umdeilda veðskuld hvíldi ekki á eigninni en ekkert var að slíkum upplýsingum vikið í kaupsamningnum. Ekki var fallist á að G teldist hafa sannað að fjártjón það, sem hann taldi sig hafa orðið fyrir 27. febrúar 2004, stafaði af mistökum þinglýsingarstjórans í Reykjavík þannig að til ábyrgðar leiddi fyrir Í samkvæmt 49. þinglýsingarlaga. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2008. Hann krefst þess nú að stefnda verði gert að greiða sér 1.656.559 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.384.464 krónum frá 27. febrúar 2004 til 1. september sama ár en af 1.656.559 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti látinn niður falla. Áfrýjandi hefur stefnt Guðjóni Ágústi Sigurðssyni og Byr sparisjóði til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Þeir hafa ekki látið málið til sín taka. Atvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í málinu krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna mistaka þinglýsingarstjórans í Reykjavík. Hafi mistökin valdið því að veðskuld við réttargæslustefnda, Byr sparisjóð, hafi um tíma fallið út af tilgreindum hluta fasteignarinnar að Suðurlandsbraut 16 í Reykjavík. Hafi þetta valdið áfrýjanda tjóni sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt 49. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi taldi áfrýjandi tjón sitt felast í því að hann hefði neyðst til að greiða réttargæslustefnda, Byr sparisjóði, 2.000.000 krónur 27. febrúar 2004 til að fá umræddri veðskuld létt af eigninni auk þess sem hann gerði kröfu um greiðslu á 218.550 krónum samkvæmt reikningi 1. september 2004 vegna kostnaðar við lögfræðilega aðstoð í tilefni af uppboðsmeðferð á nefndum eignarhluta. Var þar ekki talinn með virðisaukaskattur sem áfrýjandi kveðst hafa þurft að greiða í viðbót, þar sem áfrýjandi væri „virðisaukaskattskyldur aðili“. Samtals nam krafa áfrýjanda í héraði því 2.218.550 krónum. Krafðist hann dráttarvaxta af 2.000.000 krónum frá 27. febrúar 2004 til 1. september sama ár en af 2.218.550 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Héraðsdómur sýknaði stefnda af kröfu áfrýjanda en felldi niður málskostnað. Í áfrýjunarstefnu og greinargerð til Hæstaréttar gerði áfrýjandi sömu kröfu og hann hafði gert í héraði. Með bréfi til Hæstaréttar 2. mars 2009, daginn fyrir munnlegan flutning málsins, tilkynnti áfrýjandi réttinum að hann breytti dómkröfu sinni. Kvaðst hann nú krefjast greiðslu á 1.656.559 krónum auk dráttarvaxta af 1.384.464 krónum frá 17. mars 2003 til 1. september 2004 en af 1.656.559 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Við málflutninginn skýrði áfrýjandi kröfu sína svo að krafist væri þeirrar samanlögðu fjárhæðar sem réttargæslustefndi, Guðjón Ágúst Sigurðsson, hefði greitt seljendum eignarhlutans að Suðurlandsbraut 16, Olgu Guðmundsdóttur og Birni Óla Péturssyni, 5. desember 2002, en eins og fram kemur í héraðsdómi nam þessi fjárhæð samtals 1.384.464 krónum (565.000 krónur + 819.464 krónur). Jafnframt krafðist áfrýjandi nú fjárhæðar sem samsvaraði fyrrgreindum reikningi fyrir lögmannsaðstoð en bætti virðisaukaskattinum, 53.545 krónum, við þann kröfulið, þannig að hann nam nú 272.095 krónum. Samtals næmi dómkrafan því 1.656.559 krónum. Af hálfu stefnda var hinum nýju kröfuháttum mótmælt og talið að áfrýjandi hefði með þeim breytt þeim grundvelli málsóknar sinnar sem lagður hefði verið fyrir héraðsdóm. Jafnframt mótmælti stefndi sérstaklega breytingu áfrýjanda á upphafsdegi dráttarvaxta aftur í tímann, þannig að nú miðaði hann við 17. mars 2003 en hefði áður miðað við 27. febrúar 2004. Áfrýjandi brást við þessu í síðari málflutningsræðu sinni á þann veg að hann breytti upphafsdegi dráttarvaxtakröfu sinnar í fyrra horf og lýsti jafnframt yfir því að hann byggði enn á að tjón hans hefði orðið 27. febrúar 2004, er hann greiddi réttargæslustefnda, Byr sparisjóði, fyrrgreindar 2.000.00 krónur. Hann hefði hins vegar lækkað fjárhæð kröfunnar og væri honum það heimilt. Dómur í málinu verður ekki byggður á sjónarmiðum áfrýjanda um að tjón hans hafi orðið 5. desember 2002, þegar réttargæslustefndi, Guðjón Ágúst Sigurðsson, gerði eftirstöðvar kaupverðs umrædds eignahluta upp við seljendur eignarhlutans, en áfrýjandi telur að það hafi réttargæslustefndi gert í trausti þess að seljendurnir hafi þá verið búnir að uppfylla samningsskuldbindingu sína um að aflétta veðkröfu réttargæslustefnda, Byrs sparisjóðs, af hinni seldu eign. Á þessu var ekki byggt í héraði og verður ekki úr því bætt fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi kveðst eins og að framan var greint ennþá byggja á því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni 27. febrúar 2004, er hann greiddi réttargæslustefnda, Byr sparisjóði, 2.000.000 krónur til að fá umræddri veðskuld aflétt og stefndi beri ábyrgð á því vegna mistaka þinglýsingarstjórans í Reykjavík. Áfrýjandi keypti eignina af Suðurlandsbraut 16 ehf. með kaupsamningi 7. desember 2002. Það er skilyrði skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt a. lið 49. gr. þinglýsingalaga að sá sem bóta krefst hafi treyst þinglýsingavottorði. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi við kaupsamningsgerðina sérstaklega treyst á veðbókarvottorð eða aðrar tilteknar upplýsingar frá þinglýsingarstjóra um að hin umdeilda veðskuld hvíldi ekki á eigninni en ekkert var að slíkum upplýsingum vikið í kaupsamningnum. Verður samkvæmt framansögðu ekki fallist á að áfrýjandi teljist hafa sannað að fjártjón það, sem hann telur sig hafa orðið fyrir 27. febrúar 2004, stafi af mistökum þinglýsingarstjórans í Reykjavík þannig að til ábyrgðar leiði fyrir stefnda samkvæmt 49. gr. þinglýsingalaga. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Áfrýjandi verður með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Glitur ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 17. marz sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Glitri ehf., kt. 420702-2480, Suðurlandsbraut 16, Reykjavík, með stefnu birtri 8. og 26. marz 2007, á hendur íslenzka ríkinu, og til réttargæzlu Guðjóni Ágústi Sigurðssyni, kt. 150854, Hákotsvör 2, Bessastaðahreppi, og Byr sparisjóði, kt. 610269-2229, Borgartúni 18, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmdur til greiðslu kr. 2.218.550, ásamt dráttarvöxtum af kr. 2.000.000 samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. febrúar 2004 til 1. september s.á., en með sömu vöxtum af kr. 2.218.550 frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda, íslenzka ríkisins eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins, en til vara, að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Engar kröfur eru gerðar af hálfu réttargæzlustefndu, enda engar kröfur gerðar á hendur þeim. Með kaupsamningi, dags. 22. marz 2001, keypti réttargæzlustefndi, Guðjón Ágúst Sigurðsson, af þeim Olgu Guðmundsdóttur, kt. 140847-4969, og Birni Óla Péturssyni, kt. 281070-5929, hluta hússins nr. 16 við Suðurlandsbraut í Reykjavík ásamt tilheyrandi lóðarréttinum og öðru, er fylgja ber. Voru auðkenni eignarinnar hjá Fasteignamati ríkisins þannig tilgreind í samningnum: Staðgreinir 0000-01 1263102; fastanúmer 221-8377; landnúmer 103523; matshluti nr. 01; eign nr. 0204. Kaupandinn átti fyrir annan hluta fasteignarinnar og aðliggjandi, eignarhluta M-0205, fnr. 221-8378. Í nefndum kaupsamningi skuldbundu seljendur sig til að leysa af hinni seldu eign veðbönd Sparisjóðs vélstjóra, kt. 691086-2249, samkvæmt veðskuldabréfi, upphaflega að fjárhæð kr. 7.000.000, útgefnu til Sparisjóðs vélstjóra af VDO-verkstæðinu ehf. þann 6. nóvember 2000. Kveður stefnandi skuldabréfið hafa hvílt á fleiri veðandlögum. Umsamið kaupverð hins selda eignarhluta, M-0204, fnr. 221-8377, var kr. 20.500.000, sem skyldi greiðast í sjö áföngum, m.a. með greiðslu við undirritun kaupsamnings, kr. 2.000.000, og að fengnu veðleyfi, samkvæmt 2. tl. bréfsins, kr. 12.000.000. Lá þá þegar fyrir loforð Burnham International á Íslandi hf. um að veita kaupanda skuldabréfalán fyrir þessum greiðslulið, að fengnu veðleyfi. Lokagreiðsla kaupverðsins skyldi innt af hendi þann 10. febrúar 2002. Fram var tekið, að kaupandi gæfi út víxla fyrir útborgunargreiðslum, en þeir teldust ekki fullnaðargreiðsla, fyrr en þeir í raun væru greiddir. Kveður stefnandi seljendur hafa haft í hyggju að nýta kaupsamningsgreiðslurnar til að ná fram afléttingu áhvílandi lána, eins og um hafi samizt. Í samræmi við framangreint gaf Sparisjóður vélstjóra út þann 10. maí 2001 skilyrt veðleyfi, sem móttekið var til þinglýsingar þann 15. maí 2001 og innfært þann 31. maí 2001. Veðleyfið er áritað af Burnham Int. hf. Veðleyfið var háð því skilyrði, að Burnham Int. hf. ábyrgðist uppgreiðslu skuldar á tékkareikningi VDO verkstæðis ehf. við Sparisjóð vélstjóra, kr. 2.835.000, og greiðslu ógreiddra afborgana og vaxta af láni samkvæmt framangreindu veðskuldabréfi nr. 1195-74-032410, með gjalddögum 17.01. 2001 til 17.04. s.á., samtals um kr. 3.321.000. Stefnandi kveður greiðsludrátt af hálfu kaupanda hafa leitt til þess, að ekki varð að fullu gengið frá viðskiptum aðilanna fyrr en 5. desember 2002, sbr. uppgjörssamning samningsaðila. Uppgjörsgreiðslu hafi kaupandi þá greitt með peningum, kr. 565.000, og kr. 819.464 með þremur tékkum, og kveður stefnandi hann þá hafa verið grandlausan um þá breyttu stöðu í þinglýsingabókum, sem mál þetta er af sprottið. Hinn 17. marz 2003 gáfu seljendur út afsal fyrir eigninni, sem lagt var inn til þinglýsingar hinn 20. sama mánaðar. Var afsalið gefið út til Guðjóns Á. Sigurðssonar og Suðurlandsbrautar 16 ehf., kt. 430502-4250, en kaupandinn, Guðjón, stofnaði það fyrirtæki á árinu 2002, og lagði þá umrædda eign inn í fyrirtækið, samkvæmt stofnefnahagsreikningi, dags. 27. apríl 2002, sbr. yfirlýsingu þar að lútandi, dags. 15. maí 2002, sem þinglýst var 5. desember 2002 sem eignarheimild félagsins að umræddri fasteign, M-204, fnr. 221-8377, auk þeirrar fasteignar, sem Guðjón átti fyrir, nr. M-205, fnr. 221-8378. Í yfirlýsingu þessari eru áhvílandi lán tilgreind fyrir báða eignahlutana, og er þar ekki getið fyrrnefnds veðláns Sparisjóðs vélstjóra frá árinu 2000, upphaflega að fjárhæð kr. 7.000.000. Yfirlýsingin var innfærð sem eignarheimild án athugasemda. Þegar unnið var að undirbúningi fyrrnefnds afsals, (frá seljendunum Olgu og Birni Óla, dags. 17. marz 2003) kveður stefnandi loks hafa verið komið í ljós, að veðlán Sparisjóðs vélstjóra, sem hafði verið afmáð úr veðmálabókum, hafði verið fært inn á eignina að nýju. Reynt hafi verið til fullnustu, en án árangurs, að fá afsalsgjafa til að hlutast til um, að veðinu yrði aflýst. Hafi því ekki hjá komizt að viðurkenna orðinn hlut, svo að hægt yrði að þinglýsa afsalinu réttilega. Í afsalinu kemur eftirfarandi athugasemd aðila fram undir liðnum „greiðsla kaupverðs“: Umsamið kaupverð er að fullu greitt Áhvílandi veðskuld á 3. veðrétti við Sparisjóð vélstjóra, kr. 7.000.000 frá 6.11.2000 er skuld afsalsgjafa og afsalshafa óviðkomandi. Afsalsgjafar eru skuldbundnir til að aflétta henni, sem var endurþinglýst í óþökk afsalshafa. Allar aðrar áhvílandi skuldir eru afsalsgjöfum óviðkomandi enda til þeirra stofnað af afsalshafa. Með kaupsamningi, dags. 7. desember 2002, seldi Suðurlandsbraut 16 ehf. stefnanda máls þessa, Glit ehf., umrædda fasteign, M-204, fnr. 221-8377. Í samningnum var margumrædds veðláns Sparisjóðs vélstjóra ekki getið meðal áhvílandi skulda. Samningur þessi var afhentur til þinglýsingar þann 10. desember 2002. Embættið gerði þá einu athugasemd við hann, dags. 11. desember 2002, að ókomið væri afsal frá þeim Olgu og Birni Óla. Kveður stefnandi, að svo virðist, sem samningnum hafi verið vísað frá í bili, eða hann settur í bið. Engin athugasemd var gerð um tilgreindar áhvílandi veðskuldir. Stefnandi kveður þinglýsingu kaupsamningsins frá 22. marz 2001 (milli þeirra Guðjóns Á. Sigurðssonar annars vegar og hins vegar þeirra Olgu og Björns Óla) hafa dregizt af ýmsum ástæðum, og hafi afsal fyrir eigninni ekki fengizt útgefið fyrr en 17. marz 2003, eins og áður sé rakið. Stefnandi kveður Guðjón Á. Sigurðsson hafa, hinn 24. september 2002, lagt kaupsamninginn frá 22. marz 2001 inn til þinglýsingar. Við móttöku skjalsins hafi starfsmaður embættisins greint Guðjóni frá því, að öll lánin, sem seljendur áttu að fá aflýst og tilgreind voru á bls. 2 í kaupsamningnum, væru farin út úr veðmálabókum embættisins, og því væri óþarft að tilgreina þau í samningnum. Hafi starfsmaðurinn ráðlagt Guðjóni að strika yfir þau í samningum en færa hins vegar inn á bakhlið samningsins þau lán, sem þá væru áhvílandi og tekin höfðu verið vegna kaupanna. Hafi það verið tvö veðlán á 1. og 2. veðrétti frá Burnham Int. hf., bæði útg. 7. maí 2001, (kr. 8.000.000 og kr. 4.000.000), og á þriðja veðrétti veðlán Sjóvár-Almennra trygginga hf., útg. 26. júlí 2001, að fjárhæð kr. 4.000.000. Hafi Guðjón gert það, sem fyrir hann var lagt af starfsmanni embættisins. Skjalið hafi síðan verið innfært án athugasemda hinn 26. september 2002. Stefndi kveður réttargæzlustefnda, Guðjón Á. Sigurðsson, ekki einungis hafa stofnað Suðurlandsbraut 16 ehf., heldur hafi hann einnig stofnað stefnanda, Glitur ehf., á árinu 2002, og sé félagið, a.m.k. að hluta, í eigu fjölskyldu hans. Dóttir hans, Alda Björg Guðjónsdóttir, sé stjórnarformaður stefnanda og tilgreind í fyrirtækjaskrá sem forráðandi fyrirtækisins. Stefnandi byggir á því, að þegar í september 2002 hafi verið fram komnar efndir seljenda um lofaðar aflýsingar, og hafi það legið skjallega fyrir. Hafi kaupandinn, Guðjón Á Sigurðsson, á þessum tíma, verið grandalaus með öllu um þau mistök sýslumannsins í Reykjavík, sem síðar hafi komið í ljós. Hafi hann því innt af hendi greiðslur sínar að fullu til seljenda í góðri trú um, að þeir hefðu efnt samningsskyldur sínar, sbr. uppgjörssamninginn, dags. 5. desember 2002. Grandleysið hafi einnig tekið til Suðurlandsbrautar 16 ehf., enda hafi Guðjón verið fyrirsvarsmaður þess. Með sama hætti hafi stefnandi máls þessa, Glitur ehf., verið grandlaus við gerð kaupsamningsins 7. desember 2002, þegar það félag keypti eignina af Suðurlandsbraut 16 ehf. Með veðbókarvottorðum, dags. 05. september 2002 og 13. nóvember 2002, athugasemdalausri þinglýsingu 26. september 2002 á kaupsamningnum frá 22. marz 2001 og fyrirfarandi afskiptum sýslumanns af tilgreiningum veðskulda í því skjali, athugasemdalausri þinglýsingu 5. desember 2002 á yfirlýsingunni frá 15. maí 2002, svo og athugasemd sýslumanns 11. desember 2002 varðandi kaupsamninginn frá 7. desember 2002, liggi fullsannað fyrir í máli þessu, að umrætt veðlán Sparisjóðs vélstjóra hafi ekki verið áhvílandi á fasteigninni M-204, fnr. 221-8377, þegar Guðjón Á. Sigurðsson, Suðurlandsbraut 16 ehf. og stefnandi máls þessa, Glitur ehf., hafi, í grandleysi, gengið frá óafturkræfum fjárráðstöfunum og skuldbindingum, þ.m.t. lokagreiðslum Guðjóns gagnvart seljendunum, Olgu og Birni Óla. Einhvern tímann eftir fyrrgreindar dagsetningar, og að því er virðist eftir 11. desember 2002, hafi sýslumannsembættið hins vegar einhliða breytt skráningum í veðmálabókum. Engar tilkynningar hafi þó borizt þeim aðilum, sem hafi átt hagsmuna að gæta, sbr. fyrrgreinda upptalningu, þrátt fyrir skýr lagafyrirmæli þar um í 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978. Eftir að borizt hafði fyrrnefnd athugasemd embættisins, dags. 11. desember 2002, varðandi kaupsamning Glits ehf. og Suðurlandsbrautar 16 ehf. um, að ekki nyti við þinglýstrar eignarheimildar seljanda, (Suðurlandsbrautar 16 ehf.), og unnið hefði verið að frágangi afsals frá Olgu og Birni Óla til Suðurlandsbrautar 16 ehf., hafi hlutaðeigandi loks orðið ljóst, að embættið hefði gert þá breytingu í veðmálabókum, sem lýst hafi verið. Suðurlandsbraut 16 ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 15. september 2003, og hafi skiptum í búinu lokið samkvæmt 155. gr. laga nr. 21/1991 hinn 21. maí 2004. Vegna uppboðsaðgerða Sparisjóðs vélstjóra gagnvart fasteigninni M-204, fnr. 221-8377, út af veðláni því, sem lýst hafi verið og sem þá hafi staðið í tæpum þremur milljónum króna, hafi stefnandi verið knúinn til að greiða veðhafanum það, sem eftir stóð af láninu. Áður hafi þess verið krafizt, að sýslumaður aflýsti aftur veðláninu. Sá erindisrekstur hafi reynzt árangurslaus, sbr. bréf embættisins, dags. 2. marz 2004, en munnlegar upplýsingar hafi fengizt frá embættinu, áður en greiðslan var innt af hendi, um að eigi væri unnt að fá veðbréfinu aflýst aftur, og að formleg svör embættisins yrðu neikvæð, eins og staðfest yrði bréflega. Að undangengnum samningaviðræðum hafi kröfuhafinn, Sparisjóður vélstjóra, fallizt á, að veðskuldabréfinu yrði aflýst af eigninni gegn greiðslu á kr. 2.000.000, enda bærist greiðslan í síðasta lagi þann 27. febrúar 2004. Tilneyddur vegna uppboðsmeðferðarinnar og ella af brýnni þörf fyrir að fá veðláninu aflétt af eigninni hafi stefnandi innt þessa greiðslu, kr. 2.000.000, af hendi til Sparisjóðs vélstjóra. Sé sú fjárhæð tjón hans á þeim tíma, auk kostnaðar af nauðsynlegri lögfræðilegri aðstoð, kr. 272.095, sem honum hafi þá verið nauðsynleg. Tjónið hafi í báðum tilfellum verið vávænt og í beinum orsakartengslum við gjörðir sýslumanns. Komi til þess, að eigi verði unnt í dómsniðurstöðu að dæma nefndan kostnað, kr. 218.550, sem hluta af höfuðstól dómkröfu, óskist sá kostnaður dæmdur með málskostnaði málsins. Fyrirvari hafi verið settur, áður en greiðslan var innt af hendi, þar sem ekki hafi, á því stigi, notið við upplýsinga um hugsanlega ábyrgð Sparisjóðsins eða meðábyrgð. Sparisjóðurinn hafi hins vegar beitt stefnanda þeirri nauðung að heimta, að stefnandi félli frá fyrirvaranum gagnvart Sparisjóðnum, því ella félli niður sá verulegi afsláttur af kröfunni, sem í boði var. Stefnandi hafi verið fjárvana umfram framboðnar 2 milljónir króna og hafi því neyðzt til að draga fyrirvarann til baka. Sparisjóðurinn hafi ekki getað skilað frumriti skuldabréfsins eftir umsamda uppgreiðslu. Því hafi hins vegar verið aflýst, og sé hugsanlegt, að það hafi, fyrir misgáning, verið sent skuldara bréfsins eftir aflýsingu. Stefnandi telji fyrir liggja, í ljósi gagna málsins, að bótaskylt sé það tjón, sem af athöfnum embættisins hafi hlotizt, þar sem stefnandi, sem og aðrir, sem viðskiptunum tengdust, hafi verið grandlausir um mistök embættisins, sem seint og um síðir hafi verið leiðrétt með þeim hætti, sem lýst hafi verið. Um bótaskyldu ríkissjóðs í tilvikum sem þessum séu bein fyrirmæli í VIII. kafla þinglýsingarlaga, enda verði tjónið talið vera sennileg afleiðing af mistökum þinglýsingastjóra. Í máli þessu liggi fyrir skjalleg sönnun um mistök þinglýsingastjóra, sem sé, hvað veðlán Sparisjóðs vélstjóra áhrærir, fólgin í eftirfarandi: Að aflýsa fyrst nefndu veðskjali, - ranglega að því er séð verði. Að gefa út 5. september 2002 og 13. nóvember 2002 tvö „hrein“ veðbókarvottorð. Að þinglýsa athugasemdalaust þann 26. september 2002 kaupsamningnum frá 22. marz 2001 með innáfærðum breytingum að fyrirlagi þinglýsingarstjóra, án þess að þar væri veðlánsins getið. Að þinglýsa athugasemdalaust þann 5. desember 2002 yfirlýsingunni frá 15. maí 2002, án þess að veðlánsins væri þar getið. Að geta í engu í gerðri athugasemd um óinnkomið afsal, dags. 11. desember 2002, við kaupsamninginn frá 7. desember 2002, að eigi væri í skjalinu getið um áhvílandi veðlán Sparisjóðs vélstjóra. Af þessu verði sú ályktun dregin, að einhvern tímann eftir 11. desember 2002 hafi þinglýsingastjóri innfært á ný áður aflýst veðlán Sparisjóðs vélstjóra til að leiðrétta fyrri mistök. Allt hafi þetta verið fallið til að móta það álit og traust viðkomandi aðila, að upphaflegir seljendur eignarinnar í þessu samhengi, þau Olga og Björn Óli, hafi einhvern tímann fyrir 5. september 2002 verið búnir að fá veðláninu aflétt í samræmi við skyldur sínar sem seljenda í kaupsamningi við Guðjón Á. Sigurðsson. Fyrir liggi því, eins og áður greini, að stefnandi og fyrri hagsmunaaðilar hafi verið grandlausir um, að veittar upplýsingar þinglýsingastjóra væru rangar. Sé ekkert fram komið í málinu, sem bendi til annars. Þá sé og fullsannað í málinu, að mistökin hafi valdið því tjóni, sem stefnt sé út af og uppfylli sönnuð málsatvik ríflega þær kröfur, sem gerðar séu um sönnunarfærslu bótakrefjanda í 49. gr. þinglýsingalaga. Stefnufjárhæðin samanstandi af þeirri fjárhæð annars vegar, kr. 2.000.000, er stefnandi hafi neyðzt til að greiða Sparisjóði vélstjóra þann 27. febrúar 2004, og hins vegar af reikningi vegna lögfræðilegrar aðstoðar vegna uppboðsmeðferðarinnar á eignarhlutanum M-204, fnr. 221-8377, vegna tilrauna við að fá leiðrétta innfærslu veðsins og vegna samskipta við Sparisjóð vélstjóra og uppgjör. Reikningurinn sé útgefinn 1. september 2004 og sé að fjárhæð kr. 218.550 auk virðisaukaskatts, kr. 53.545, samtals kr. 272.095. Þar sem stefnandi sé virðisaukaskattsskyldur aðili, nemur krafa hans um skaðleysi af þessum kostnaði einungis sem þóknuninni nemi, kr. 218.550. Samtals nemi þetta stefnufjárhæðinni, kr. 2.218.550. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar vegna tjóns af greiðslu á kr. 2.000.000 vegna þinglýsingarmistaka á ákvæðum VIII. kafla laga nr. 39/1978, einkum upphafsákvæði 49. grein laganna og staflið a, og almennum reglum skaðabótaréttarins. Krafa um skaðabætur vegna kostnaðar, sem af þessu hafi hlotizt á sínum tíma, kr. 218.550, byggi á sömu lagasjónarmiðum. Stefndi kveður ekki um það deilt, að af óþekktum orsökum hafi veðlán Sparisjóðs vélstjóra fallið út úr tölvukerfi þinglýsingabóka á þessum tíma. Af hálfu stefnda sé bótakröfum stefnanda hins vegar eindregið vísað á bug. Samkvæmt a- lið 49. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 sé það skilyrði bótaréttar, að um endanlegt tjón sé að ræða. Þá verði tjónið að vera sennileg afleiðing af mistökum þinglýsingastjóra, og megi bótakrefjandi ekki sjálfur eiga sök á tjóninu, og verði hann að vera grandlaus, stafi tjónið af því, að hann hafi treyst þinglýsingarvottorði þinglýsingastjóra samkvæmt 9. gr., eða vottorði þinglýsingastjóra um efni þinglýsingabóka (veðbókarvottorði). Sama eigi við um þann, sem hann leiði rétt sinn frá, og þurfi öllum þessum skilyrðum að vera fullnægt til að stofnazt geti bótaábyrgð. Engum þessara skilyrða sé fullnægt í máli þessu. Ekki sé uppfyllt það skilyrði, að stefnandi hafi treyst þinglýsingarvottorði eða vottorði um efni þinglýsingabóka. Kaupsamningi, dagsettum 7. desember 2002, sem stefnandi hafi framvísað 10. desember 2002, hafi ekki verið þinglýst, og athugasemdir á lausu athugasemdablaði varðandi skort á þinglýstri eignarheimild seljanda séu ekki þinglýsingarvottorð í skilningi 9. gr. þinglýsingarlaga. Áritun á afsal frá Olgu og Birni til Guðjóns og Suðurlandsbrautar 16 ehf. á dskj. nr. 13, um tilvist veðskuldarinnar, hafi verið ótvíræð. Á engan hátt fái heldur staðizt, að stefnandi hafi, við gerð kaupsamnings og afsals 7. desember 2002, treyst eða mátt treysta gömlum vottorðum um efni þinglýsingabóka, útgefnum 5. september og 13. nóvember 2002, og sé ekkert til þeirra vísað í kaupsamningi hans, sem vísað hafi verið frá þinglýsingu, né sé í honum vitnað til kaupsamnings Guðjóns Á. Sigurðssonar, sem þinglýst hafi verið 26. september, eða til yfirlýsingar Suðurlandsbrautar 16 ehf., sem þinglýst hafði verið 5. desember 2002. Því sé eindregið vísað á bug sem röngu og ósönnuðu, að stefnandi, eða þeir sem hann hafi leitt rétt sinn frá, hafi verið grandlausir um áhvílandi lán Sparisjóðs vélstjóra. Samkvæmt 19. gr. sé með grandleysi í lögunum átt við það, að rétthafi samkvæmt samningi eða löggerningi hvorki þekki né ætti að þekkja óþinglýst réttindi. Við gerð kaupsamnings milli Guðjóns Á. Sigurðssonar og Olgu Guðmundsdóttur og Björns Óla Péturssonar hafi legið fyrir, að lánið hvíldi á eigninni og skýrt komi fram af skilyrtu veðleyfi Sparisjóðs vélstjóra á dskj. nr. 6, að skuldin skyldi áfram hvíla á fasteigninni Suðurlandsbraut 16, merkt M-204. Fái ekki staðizt, að Guðjón, eða síðari viðsemjendur um eignina, sem báðir hafi verið einkahlutafélög, sem stofnuð hafi verið af honum sjálfum, hafi getað verið í góðri trú um, að veðinu hefði verið aflétt. Hafi skuldabréfið verið í vanskilum allar götur frá nóvember 2001 samkvæmt yfirliti frá Sparisjóði vélstjóra á dskj. nr. 14. Hafi símbréf frá sparisjóðnum hinn 3. desember 2002 af frumriti veðskuldabréfsins á dskj. nr. 3 borið það skýrlega með sér, að því hefði ekki verið aflýst. Ósannað sé, að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni, sem telja megi sennilega afleiðingu þinglýsingarmistaka, sem hann eigi ekki sjálfur sök á. Samkvæmt stefnu og framlögðum gögnum hafi stefnandi greitt Sparisjóði vélstjóra 2 milljónir króna sem fullnaðargreiðslu hinn 27. febrúar 2003, og hafi veðinu verið aflýst í kjölfar þess. Stefnandi hafi ekki í höndum framselt frumrit veðskuldabréfsins. Ljóst sé, að skuldari samkvæmt veðskuldabréfinu hafi verið VOD-verkstæðið ehf., sem síðar hafi heitið Gamla verkstæðið ehf., með sömu kennitölu, og sjálfskuldarábyrgðarmaður samkvæmt því hafi verið Olga Guðmundsdóttir. Þá hafi hvílt á henni og Birni Óla Péturssyni sú skylda, samkvæmt kaupsamningi og afsali á dskj. nr. 5 og 13, að aflétta veðskuldinni. Af stefnu verði ráðið, að enginn reki hafi verið gerður að því að heimta ætlað tjón úr hendi framangreindra aðila á grundvelli skuldbindinga þeirra. Þá hafi heldur ekki verið hlutazt til um það, af hálfu réttargæzlustefnda Guðjóns Á. Sigurðssonar, við útgáfu afsals 17. marz 2003 á dskj. nr. 13. Meint tjón geti heldur aldrei talizt annað en bein afleiðing vanefnda framangreindra aðila, en ekki sennileg afleiðing þinglýsingarmistaka. Samkvæmt því sé hvorki fullnægt skilyrðum um endanlegt tjón, um sennilega afleiðingu þinglýsingarmistaka, né um að stefnandi eigi ekki sjálfur sök á tjóni sínu. Verði ekki á sýknukröfu stefnda fallizt, sé til vara krafizt stórkostlegrar lækkunar stefnukröfunnar. Í því sambandi sé á því byggt, að aðgæzluleysi og eigin sök stefnanda, sbr. framangreinda umfjöllun, leiði til þess, að honum verði gert að bera tjón sitt að mestu leyti sjálfur. Jafnframt beri að taka tillit til þess, að tjón sé fyrst og fremst að rekja til vanefnda Olgu Guðmundsdóttur og Björns Óla Péturssonar. Kröfum stefnanda, að fjárhæð kr. 218.550, vegna lögfræðikostnaðar sé alfarið mótmælt og krafizt sýknu af þeim lið. Kröfum stefnanda um dráttarvexti frá 27. febrúar 2004 til greiðsludags sé mótmælt og þess krafizt, að dráttarvextir miðist ekki við fyrri tíma en dómsuppsögu í málinu. Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar réttargæzlustefndi, Guðjón Á. Sigurðsson bílamálari, Bent Bjarnason, fyrrum útibússtjóri Sparisjóðs vélstjóra í Síðumúla, og Auður Arna Eiríksdóttur, útibússtjóri hjá Byr, áður þjónustustjóri Sparisjóðs vélstjóra. Ekki er um það deilt í málinu, að umrætt veðlán féll niður úr þinglýsingabókum fyrir mistök af hálfu sýslumannsembættisins í Reykjavík. Byggir stefnandi kröfur sínar á því, að hann hafi orðið fyrir fjárhagstjóni vegna þeirra mistaka. Af hálfu stefnda er því hafnað, að meint tjón stefnda sé sennileg afleiðing af þinglýsingarmistökum og því m.a. haldið fram, að réttargæzlustefndi, Guðjón Á Sigurðsson, sem stefnandi leiðir rétt sinn af, hafi ekki verið grandlaus. Kaupsamningur milli réttargæzlustefnda, Guðjóns Á Sigurðssonar, sem kaupanda, og Olgu Guðmundsdóttur og Björns Óla Péturssonar, sem seljenda, er dagsettur 22.03. 2001. Er þar m.a. getið um framangreint veðlán, sem þá hvíldi á eigninni. Kaupandi lagði samninginn fyrst inn til þinglýsingar 24. september 2002, eða rúmu hálfu öðru ári eftir undirskrift hans. Fyrir þann tíma hafði hann fengið í hendur veðbókarvottorð, dags. 05.09. 2002, þar sem umrætt veðlán kemur ekki fram sem áhvílandi á eigninni. Fyrir dómi gat réttargæzlustefndi ekki skýrt hvers vegna hann hefði farið með samninginn í þinglýsingu með láninu áhvílandi, enda þótt það kæmi ekki fram á veðbókarvottorðinu, og taldi helzt, að hann hefði ekki borið skjölin saman og ekki verið að velta því neitt fyrir sér. Réttargæzlustefndi skýrði jafnframt svo frá fyrir dómi, að þegar hann kom með kaupsamninginn til þinglýsingar hafi stúlkan í afgreiðslunni bent honum á, að búið væri að greiða upp lán, sem tilgreind voru í samningnum sem áhvílandi á eigninni, þ.m.t. umrætt veðlán, og tjáð honum jafnframt, að það væri óþarfi að fara með skjalið og láta breyta því, heldur væri nóg að hann strikaði yfir lánin, skrifaði aftan á plaggið áhvílandi lán og setti stafina sína við. Þetta hafi hann gert. Kaupsamningnum var síðan þinglýst án athugasemda. Af hálfu stefnda hefur framangreind lýsing réttargæzlustefnda á atvikum tengdum þinglýsingu kaupsamningsins ekki verið vefengd og þykir hún trúverðug. Samkvæmt kaupsamningi skyldu seljendur láta leysa hina seldu eign úr veðböndum þegar í stað, þ.m.t. hina umræddu skuld við Sparisjóð vélstjóra. Þykir þannig ljóst, að lánið hafi ekki átt að standa áfram á eigninni, enda þótt lesa megi annað úr hinu skilyrta veðleyfi á dskj. nr. 6. Réttargæzlustefndi skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hefði aldrei fengið í hendur þá peninga, sem Burnham Int. lánaði samkvæmt veðleyfinu. Það hefði verið ákvörðun Burnham og sparisjóðsins að deila þeim peningum samkvæmt samningnum. Því hafi hann ekki vitað, að peningarnir hefðu ekki farið að öllu leyti í að greiða upp lánið hjá Sparisjóði vélstjóra, heldur einungis að hluta, en einnig í að greiða ýmsar vanskilaskuldir seljenda. Hinn 13. nóvember 2002, eða um hálfum öðrum mánuði eftir að kaupsamningnum var þinglýst, fékk réttargæzlustefndi í hendur veðbókarvottorð, þar sem umdeilds láns er að engu getið. Samkvæmt öllu framansögðu þykir ekki leika vafi á því, að réttargæzlustefndi hafi verið með öllu grandlaus um, að lánið væri áfram áhvílandi á eigninni, þegar uppgjör milli hans og seljenda fór fram hinn 5. desember. Þykir ekki skipta máli þótt fyrirliggjandi veðbókarvottorð væri orðið þriggja vikna gamalt, með hliðsjón af því, sem á undan var gengið, en engar upplýsingar liggja fyrir um það af hálfu stefnda, hvenær lánið var fært á ný inn í þinglýsingabækur. Þá liggur fyrir, að kaupanda var ekki tilkynnt um það sérstaklega, þegar lánið var fært inn á ný. Stefnandi, Glitur ehf., leiðir rétt sinn frá réttargæzlustefnda, og liggur ekki fyrir, að fyrirtækið hafi haft aðra vitneskju um veðskuldina en réttargæzlustefndi, þannig að um grandsemi fyrirtækisins geti verið að ræða, en réttargæzlustefndi er nátengdur fyrirtækinu. Er skilyrðum þinglýsingarlaga nr. 39/1978, um grandleysi tjónþola, því fullnægt. Stefndi byggir á því, að tjón stefnanda sé ekki sennileg afleiðing þinglýsingarmistakanna, þar sem ekki hafi verið reynt að innheimta kröfuna hjá skuldurum, þeim Olgu Guðmundsdóttur og Birni Óla Péturssyni. Samkvæmt kaupsamningi milli réttargæzlustefnda og Olgu og Björns Óla bar seljendum að aflétta veðskuldinni. Hvorki í stefnu né gögnum málsins kemur fram, að reynt hafi verið að innheimta kröfuna hjá þeim. Stefnandi hefur lagt fram yfirlit úr vanskilaskrá Lánstrausts hf., annars vegar varðandi Olgu og hins vegar varðandi Björn Óla. Kemur fram í yfirliti yfir vanskil Olgu, að þar er getið um fyrirtöku nauðungarsölubeiðni 14.02. 2003, byrjun uppboðs 30.05 sama ár og framhaldsuppboð 20.06. 2003. Í yfirliti yfir vanskil Björns Óla er getið um byrjun uppboðs 15. marz 2003 og 3. maí s.á., framhaldsuppboð 30.08. s.á, áritaðar stefnur á sama ári og síðan fjögur árangurslaus fjárnám í desember 2004. Er ekki séð, að stefnandi eða þeir, sem hann leiðir rétt sinn af, hafi látið reyna á gjaldfærni seljenda á þeim tíma, sem ljóst mátti vera, að lánið var komið aftur á eignina. Samkvæmt óundirrituðu afsali á dskj. nr. 12, dags. 11. febrúar 2003, mun það hafa gerzt einhvern tímann eftir að það skjal er dagsett, en réttargæzlustefndi skýrði svo frá fyrir dómi, að sig minnti, að þegar hann hafi ætlað að þinglýsa afsalinu, hafi komið í ljós, að lánið væri komið inn. Nýtt afsal var síðan undirritað 17. marz 2003, þar sem lánið var tilgreint. Þar sem ósannað er, með vísan til framanritaðs, að stefnandi, eða sá, sem hann leiðir rétt sinn af, hafi gert reka að því að innheimta skuldina hjá seljendum eða sanna ógjaldfærni þeirra á þeim tíma, sem hann vissi eða mátti vita, að lánið hvíldi aftur á eigninni, hefur hann ekki sýnt fram á, að tjónið sé sennileg afleiðing þinglýsingarmistakanna og er skilyrðum 1. mgr. 49. gr. þinglýsingarlaga þannig ekki fullnægt. Ber því þegar af þeim sökum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, íslenzka ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Gliturs ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 789/2016
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Helgi I. Jónsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. desember 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað beitt verði vægari úrræðum, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddum grunum brot sem geta varðað fangelsisrefsingu samkvæmt 209. gr. og 210. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt því og þar sem fullnægt er skilyrðum a.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður hinn kærði úrskurður staðfestur áþann hátt sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Varnaraðili, Adam Kamil Pilecki, skalsæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. desember 2016 klukkan 16.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24.nóvember 2016.Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur krafist þess að kærða, Adam Kamil Pilecki, kt. 140873-2769,verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 2. desember 2016, kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum kemur fram að lögreglan áSuðurnesjum hafi nú til rannsóknar meint kynferðisbrot kærða gegn fjölda barna.Séu hin meintu brot talin hafa átt sér stað í á tímabilinu september-nóvember2016 á nokkrum stöðum í Reykjanesbæ og einnig hafi kærði verið að áreitanokkrar stúkur á skilaboðum í gegnum Facebook. Að auki hafi kærði haldið útisíðum þar sem birtust myndir af unglingstúlkum en ef ýtt var á myndina þá hafigróft klám komið og þannig verið að ýja að því að klámmyndin væri af stúlkunnisjálfri. Meðal þess sem lögregla rannsakar sémeint kynferðisleg áreitni kærða gegn fjölda allan af unglingsstúlkum áaldrinum 14-15 ára og birting á myndum af unglingsstúlkum þar sem grófarklámmyndir koma upp á skjáinn ef ýtt er á myndirnar af stúlkunum. Lögreglanhafi nú fullt í fangi með að taka á móti kærum frá foreldrum bæði í gegnum tölvupósteða síma.Búiðsé að yfirheyra kærða einu sinni vegna málsins en stefnt sé að því að taka afhonum aðra skýrslu sem allra fyrst. Hafa verði í huga umfang málsins. Vísastnánar til meðfylgjandi gagna málsins.Rannsóknmáls þessa sé enn á algeru frumstigi. Meðal þess sem rannsaka þurfi sé umfangmeintra brota kærða en að svo stöddu liggi ekki fyrir gegn hve mörgum börnumkærði kann að hafa brotið gegn. Lögregla vinni nú að því taka á móti kærum ogþarf að taka skýrslur af brotaþolum. Liggi nú fyrir að myndirnar af síðunnivoru af rúmlega 80 stúlkum. Þá liggifyrir að yfirheyra þurfi kærða aftur vegna málsins og verður það gert viðfyrsta tækifæri. Þátelji lögregla að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafaáhrif á vitni og brotaþola, gangi hann laus. Meðal þess sem lögregla þurfieinnig að rannsaka sé hvort kærða skuli gert að gangast undir geðmat. Þá vinnilögregla einnig að því að undirbúa hættumat, unnið af sálfræðingi, vegna kærða.Af þessum sökum telji lögregla að skilyrðum a liðar 1. mgr. 95. gr.sakamálalaga nr. 88/2008 sé fullnægt í þessu máli.Aukþess telur lögreglustjóri að mikil hætta sé á að kærði muni reyna aðkomast úr landi eða leynast og koma sér þannig undan málsókn eða fullnusturefsingar gangi hann laus. Sé á það bent að kærði, sem sé erlendurríkisborgari, virðist ekki eiga nein tengsl við landið. Eigi hann þannig hvorkifjölskyldu né stundi atvinnu hér. Sé skilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga ummeðferð sakamála sé einnig fullnægt.Þáhafi rannsókn lögreglu einnig leitt í ljós að fyrsta kæran gegn kærða hafikomið 10. október sl. Þá hafi kærði verið handtekinn og allur tölvubúnaðurtekin af honum og vistaður hjá lögreglu. Kærði hafi þá verið með í fórum sínummyndir af börnum sem voru klámfengar en síðan honum var sleppt úr haldi hafihann haldið áfram kynferðislegri áreitni gegn börnum og aukið mjög á grófleikabrotanna. Lögregla telji í þessu ljósi að hætta sé fyrir hendi að kærði haldibrotum sínum gegn börnum áfram á meðan að máli hans sé ekki lokið. Af þessumsökum telji lögregla að skilyrðum c liðar 1. mgr. 95. gr. sakamálalaga nr.88/2008 sé fullnægt í þessu máli.Lögreglatelji af málavöxtum þessa máls og fyrra broti kærða að ekki sé réttlætanlegt aðkærði gangi laus á meðan að vinna vegna rannsóknar málsins fari fram. Meðvísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, hættu á áframhaldandi brotumkærða, a- og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferðsakamála, 209. og 210 gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standatil þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2.desember 2016 kl. 16.00.Tilvara sé þess krafist að kærða verði gert að sæta farbanni allt til föstudagsins23. desember 2016 og að á þeim tíma verði kærða gert að tilkynna sig daglegatil lögreglu á lögreglustöð.Kærðimótmælir kröfunni og krefst að henni verði hafnað. Til vara krefst hann þess aðvægari úrræði verði beitt og til þrautavara að gæsluvarðhaldið verði stytt. Meðvísan til framangreinds, svo og gagna málsins, er fallist á það meðlögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot semfangelsisrefsing liggur við. Fram kom fyrir dóminum að nú þegar væru 17 mál írannsókn og á frumstigi og enn væru að berast kærur til lögreglu vegnasambærilegra brota. Rannsóknmálsins er á frumstigi. Ætla verður lögreglu nokkuð ráðrúm til þess að rannsakameint brot kærða en þau gögn sem þegar hefur verið aflað benda til þess aðmálið geti verið nokkuð umfangsmikið. Telja verður að gangi kærði laus megiætla að hann muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merkieftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Þá erkærði af erlendu bergi borinn og virðist ekki eiga nein tengsl við landið aukþess að vera ekki í vinnu. Einnig liggur fyrir að eftir að kærða var slepplausum eftir handtöku í byrjun október sl. hélt hann brotum sínum áfram þráttfyrir að lögreglan væri búin að hafa afskipti af honum. Telur dómarinn skilyrðia-c liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 vera uppfyllt. Verður krafalögreglustjórans því tekin til greina eins og segir í úrskurðarorði. Í ljósi þess sem áður segir um umfang málsinsþykja ekki efni til þess að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er.Úrskurðþennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði,Adam Kamil Pilecki, kt. 140873-2769, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 2. desember 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 76/2004
Ómerking Heimvísun
Í forsendum héraðsdóms var ekki tekin rökstudd afstaða til tiltekins þáttar í kröfum J. Þótti héraðsdómur af þeim sökum haldinn slíkum annmörkum að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hann og var málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. febrúar 2004. Hún krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun stefnda 20. júlí 2001 um niðurlagningu stöðu áfrýjanda sé ógild og að stefndi greiði henni 1.789.067 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. september 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.635.901 krónu með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum með sama hætti og í aðalkröfu. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 609.718 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum með sama hætti og í aðal- og varakröfu. Þá krefst hún í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Áfrýjandi er hjúkrunarfræðingur. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi starfaði hún á því sviði frá 1977, fyrst á Kleppspítala og síðar á geðdeild Landsspítala. Fór áfrýjandi í námsleyfi í ágúst 1998 og í framhaldi af því í launalaust leyfi til að stunda meistaranám í heilbrigðisfræðum. Hóf hún störf að nýju í ágúst 2000 á Landsspítala-háskólasjúkrahúsi. Hafði þá komið til framkvæmda nýtt launakerfi á grundvelli kjarasamnings og svonefndra aðlögunarsamninga. Í upphafi árs 2000 var starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítala sameinuð undir nafni stefnda. Urðu í framhaldi þess miklar skipulagsbreytingar á starfseminni. Með bréfi 20. júlí 2001 var áfrýjanda tilkynnt að ákveðið hefði verið að breyta starfi hennar og verksviði með nánar tilgreindum hætti. Áfrýjandi féllst ekki á þessar breytingar og taldi í bréfi 23. ágúst sama árs að í þeim fælist í raun niðurlagning fyrra starfs. Þann 23. nóvember sama árs ritaði hún stefnda annað bréf. Kom þar fram að þar sem engin formleg viðbrögð hafi borist við fyrra bréfinu hafi hún gegnt sínu fyrra starfi með óbreyttum hætti og myndi gera það áfram. Stefndi ritaði áfrýjanda bréf 20. desember 2001. Var þar vísað til framagreindra bréfa áfrýjanda og tekið fram að stefndi féllist ekki á að áfrýjandi gegndi áfram fyrra starfi sínu með óbreyttum hætti. Því verði að líta svo á að áfrýjandi hafi með bréfi sínu 23. nóvember 2001 tekið einhliða ákvörðun um að fara ekki að löglegum fyrirmælum stefnda. Sé því litið svo á að áfrýjandi hafi látið af störfum. Í stefnu til héraðsdóms krafðist áfrýjandi þess aðallega að viðurkennt yrði með dómi að ákvörðun stefnda 20. júlí 2001 um niðurlagningu stöðu áfrýjanda yrði dæmd ógild og stefndi yrði jafnframt dæmdur til að greiða sér 1.789.067 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Til vara krafðist áfrýjandi þess að stefndi yrði dæmdur til að greiða sér 2.635.901 krónu með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Fjárkröfur áfrýjanda voru tvíþættar bæði í aðal- og varakröfu. Taldi hún annars vegar að staða hennar hafi verið lögð niður með framangreindum aðgerðum stefnda og gerði af þeim sökum fjárkröfur á hendur honum vegna nánar greindra tímabila eftir að hún hætti störfum. Hins vegar krafði hún stefnda um vangreidd laun fyrir tímabilið frá því að hún hóf aftur störf hjá stefnda eftir áðurnefnt leyfi og þar til hún hætti störfum, það er fyrir tímabilið ágúst 2000 til desember 2001. Þessi síðari þáttur var eins í aðal- og varakröfu. Taldi áfrýjandi annars vegar að sér hefði verið raðað ranglega í launaflokk og hins vegar að ranglega hefði verið af sér tekin greiðsla fyrir óunna yfirvinnu, sem hún hefði notið í áratug. Nam þessi þáttur jafnt í aðal- sem varakröfu hennar 609.718 krónum. Var hann studdur sjálfstæðum málsástæðum, sem voru óháðar því hvort fallist yrði á hinn þátt kröfugerðar áfrýjanda, sem byggði á þeirri forsendu að staða hennar hafi verið lögð niður. Tók stefndi sérstaklega til varna í héraði um þennan þátt krafna áfrýjanda. Í forsendum héraðsdóms er ekki tekin rökstudd afstaða til þess þáttar í kröfum áfrýjanda, sem nánar er lýst hér að framan og lýtur að vangreiddum launum fyrir tímabilið ágúst 2000 til desember 2001. Er héraðsdómur af þeim sökum haldinn slíkum annmörkum að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 26. júní 2002 og var dómtekið 30. júní sl. Málið var endurflutt 4. nóvember sl. og dómtekið að nýju. Stefnandi er Jóna Siggeirsdóttir, Sólvallagötu 34, Reykjavík. Stefndi er Landspítali, háskólasjúkrahús, Eiríksgötu 5, Reykjavík. 2. Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.635.901 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla eldri vaxtala nr. 25/1987 með síðari breytingum, af 36.460 kr. frá 1. september 2000 til 1. október 2000, en af 72.920 kr. frá þeim degi til l. nóvember 2000 en af 109.380 kr. frá þeim degi til 1. desember 2000, en af 145.840 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2001, en af 182.300 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2001, en af 218.760 kr. frá þeim degi til 1. mars 2001, en af 255.220 kr. þeim degi til l. apríl 2001, en af 291.680 kr. frá þeim degi til l. maí 2001, en af 328.140 kr. frá þeim degi til 1. júní 2001, en af 364.600 kr. frá þeim degi til l. júlí 2001, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 405.453 kr. frá l. júlí 2001 til l. ágúst 2001, en af 446.306 kr. frá þeim degi til 1. september 2001, en af 487.159 kr. frá þeim degi til 1. október 2001, en af 528.012 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2001, en af 568.865 kr. frá þeim degi til 1. desember 2001, en af 609.718 kr. frá þeim degi til l. janúar 2002, en af 806.825 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2002, en af 968.932 kr. frá þeim degi til 1. mars 2002, en af 1.131.039 kr. frá þeim degi til l. apríl 2002, en af 1.293.146 kr. frá þeim degi til 1.maí 2002, en af 1.455.253 kr. frá þeim degi til 1. júní 2002, en af 1.627.260 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2002, en af 1.789.367 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2002, en af 1.951.474 kr. frá þeim degi til 1. september 2002, en af 2.113.581 kr. frá þeim degi til 1. október 2002, en af 2.275.688 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2002, en af 2.437.796 kr. frá þeim degi til 1. desember 2002, en af 2.635.901 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi í báðum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málavextir Stefnandi starfaði sem verkefnastjóri við geðdeild Landspítalans frá og með 19. apríl 1987. Samkvæmt ráðningarsamningi dags. 29. apríl 1987 var stefnandi í 40% starfi á deild 33c fyrir og fór úr því starfi í 60% starf sem verkefnastjóri 2. Stefnandi var sem launþegi með starfsheitið verkefnastjóri 2 í launaflokki 146 samkvæmt kjarasamningi milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Félags háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga. Var starfsheitið skilgreint þannig í 7. gr. kjarasamningsins: „Starfsheitið verkefna­stjóri 2 tekur til starfanna hjúkrunarstjóri, hjúkrunarfræðslustjóri og ráð­gefandi hjúkrunarfræðingur á sérsviði.” Frá árinu 1992 hafði stefnandi fasta yfirvinnu­tíma, alls 25 miðað við fullt starf. Með nýjum kjarasamningi frá 23. febrúar 1995 voru gerðar breytingar á stöðuheiti stefnanda en starfsskyldur voru þær sömu og fyrr. Í stað starfsheitisins verkefnastjóri 2 kom stöðuheitið stoðhjúkrunarfræðingur III. Í kjarasamningi sem undirritaður var 9. júní 1997 var tekið upp nýtt launakerfi sem gilti frá 1. febrúar 1998. Samkvæmt þeim kjarasamningi fór stefnandi í launaramma B. Stefnandi fór í námsleyfi 10. ágúst 1998 og í framhaldi af því í launalaust leyfi til 7. ágúst 2000. Í leyfinu stundaði stefnandi meistaranám í heilbrigðisfræðum í Bandaríkjunum í því skyni að mennta sig og auka færni sína til þeirra starfa sem hún hafði stundað um árabil. Stefnandi hóf störf að nýju á Landspítala, háskólasjúkrahúsi, í ágúst 2000 og var starfshlutfall hennar þá 60% meðan hún hugðist ljúka ritgerð sem var hluti af meistaranáminu. Þegar hún kom til baka til starfa, í ágúst 2000, kom í ljós að búið var að afnema fasta yfirvinnutíma sem hún hafði fengið til þess tíma. Kveður stefnandi það hafa verið gert án nokkurrar tilkynningar eða samráðs við hana. Hafði hún frá 1987 fengið greidda 25 fasta yfirvinnutíma fyrir fullt starf en 16.5 fyrir 65% starf. Með bréfi dags. 20. júlí 2001, undirrituðu af Önnu Stefánsdóttur, hjúkrunarforstjóra og Eydísi Sveinbjarnardóttur, sviðsstjóra á geðsviði stefnda, var stefnanda tilkynnt að breyta ætti starfi hennar. Í bréfi þessu segir m.a að vegna sameiningar stóru sjúkrahúsanna hafi orðið miklar skipulagsbreytingar á klínísku sviðunum 11 á Landspítala, háskólasjúkrahúsi. Geðsvið sé þar engin undantekning. Skipulagsbreytingar þessar hafi m.a. falist í því að fella niður “skorakerfið” og horfa á þjónustuna út frá sérhæfðum og samstæðum einingum þar sem samþjöppun þjónustu og hagræðing sé höfð að leiðarljósi. Krefjist slíkar breytingar samhliða endurskoðunar á starfssviði hvers og eins starfsmanns. Hlutverk og starfssvið hvers og eins hjúkrunarfræðings sé því í sífelldri endurskoðun. Verkefni, áherslur og forgangsröðun breytist með nýjum stjórnendum. Í umræddu bréfi kemur einnig fram að stefnandi hafi átt nokkur viðtöl við Önnu Stefánsdóttur, Eydísi Kr. Sveinbjarnardóttur og Björgu Guðmundsdóttur hjúkrunarframkvæmdastjóra á geðsviði LSH, þar sem rætt hafi verið um starfssvið stefnanda á geðsviði LSH. Þá segir þar einnig að stefnandi hafi átt viðtöl við hjúkrunarforstjóra LSH og sviðsstjóra fræðsludeildar hjúkrunar á LSH þar sem rætt hafi verið við stefnanda um möguleika á störfum innan hjúkrunar LSH. Þá segir einnig í umræddu bréfi að í ljósi fyrrnefndra viðræðna svo og út frá forgangsröðun og þörfum geðsviðs LSH, hafi verið ákveðið að breyta starfi stefnanda og verksviði með svofelldum hætti: “1) 40% vinna við svokallað RAI-verkefni við hönnun og forprófun á spurningalista sem notaður verður á geðsviði við klíniskt mat á skjóstæðingum þess (áætlaður tími 8 mánuðir). Samstarfshjúkrunarfræðingur verður Guðrún Guðmundsdóttir, hjúkrunarfræðingur. 2) 20% klínísk dagvinna á D 11, endurhæfingardeild á Landspítala að Kleppi, í samráði við deildarstjóra þar. Endurhæfingin á geðsviði verður í hugmynda­fræðilegri endurskoðun á haustmisseri 2001, vinnubrögð, áherslur, sérhæfing innan endurhæfingar o.s.frv. Rai matið verður forprófað á skjólstæðingum á D-11. 3) Sumar 2002, júní, júlí og ágúst. Klínísk vinna á D 11. 4) Starfssvið/starfslýsing endurskoðast aftur fyrir 1. september 2002. 5) Starfsheiti er hjúkrunarfræðingur. 6) Sviðsstjóri felur hjúkrunar­fræðingi hlutverk og verkefni í ljósi þróunar á sviði og þörfum hverju sinni.” Í téðu bréfi var um heimildir til breytinga á starfi og verksviði vísað m.a. til 19. gr. laga nr. 70/1997 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins (stml.). Breytingin átti að taka gildi 1. nóvember 2001. Með bréfi til stjórnar Landspítala, háskólasjúkrahúss, frá 23. ágúst 2001, mótmælti stefnandi fyrirhuguðum breytingum og taldi að með þeim væri verið að leggja niður starf sem hún hefði gegnt sem verkefnastjóri 2 og síðar stoðhjúkrunarfræðingur III og væri því um að ræða brot á samningi milli hennar og spítalans frá apríl 1987. Stefnandi mótmælti að 19. gr. stml. ætti við um hana og krafðist, með vísan til 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða stml., biðlauna í 12 mánuði eða skaðabóta sem samsvöruðu 12 mánaða launum. Ítrekaði stefnandi svo sjónarmið sín með bréfi, dags. 23. nóvember 2001, og tilkynnti að þar sem engin formleg afgreiðsla hefði borist við erindi hennar frá 23. ágúst þá mundi hún gegna fyrra starfi sínu áfram með óbreyttum hætti. Með bréfi, dags. 20. desember 2001, var sjónarmiðum stefnanda hafnað og henni m.a. tilkynnt að litið væri svo á af hálfu Landspítala, háskólasjúkrahúss, að stefnandi hefði látið af störfum og jafnframt var tilkynnt að launagreiðslur til stefnanda hefðu verið stöðvaðar. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga sendi stefnda bréf, dags. 17. apríl 2002, og krafðist þess að laun stefnanda yrðu leiðrétt. Kom fram í bréfinu að félagið teldi að stefnandi ætti rétt á greiðslu fyrir fasta yfirvinnu en sú greiðsla hafi verið felld niður þegar stefnandi kom til baka til vinnu þann l. ágúst 2000. Enn fremur var krafist leiðréttingar á skekkju í launagreiðslu þar sem stefnanda höfðu verið greidd laun á grundvelli launaflokks B8 en ekki B10 eins og ráðningarsamningur frá 3. ágúst 2000 kvæði á um. Svör bárust ekki við þessu bréfi. Varðandi málsatvik bendir stefndi á að stefnandi hafi starfað hjá stefnda, Ríkisspítölum, síðar Landspítala-háskólasjúkrahúsi, um árabil. Var stefnandi ráðin í starf hjúkrunarfræðings hjá stefnda á árinu 1977 og hafi starfað sem slík sína starfstíð. Stefnandi hafi verið ráðin til stefnda á grundvelli ráðningarsamnings og hafi gagnkvæmur uppsagnarfrestur verið 3 mánuðir. Hafi þó orðið nokkur hlé á störfum stefnanda á þessu tímabili, meðal annars vegna viðbótarnáms. Stefnandi hafi sinnt margvíslegum verkefnum í starfi sínu hjá sjúkrahúsinu. Með yfirlýsingu aðila, frá 29. apríl 1987, hafi verið gerð breyting á starfi stefnanda, eins og áður er rakið. Vekur stefndi athygli á því að bæði stefnandi og stefndi hafi ritað undir sérstaka yfirlýsingu til launadeildar um breytingar á starfi stefnanda. Stefnandi hafi starfað á geðdeild Ríkisspítala, síðar stefnda, frá því tímamarki. Hafi verkefni þau sem stefnandi hafi sinnt verið með sambærilegum hætti allt frá þeim tíma en þó tekið mið af sérstökum aðstæðum hverju sinni. Hafi stefnandi á því tímabili sinnt klínískum störfum sem og margvíslegum rannsóknum og verkefnum sem varði starfsemina. Er þá sérstaklega bent á að sú tilhögun samrýmist inntaki og eðli hjúkrunarstarfs á sjúkrahúsi stefnda. Um áratuga skeið hafi venjur og hefðir myndast um tilhögun og fyrirkomulag klínískra starfa sem og rannsóknarstarfa hjúkrunarfræðinga, og annarra sérfræðinga hjá stefnda. Á liðnum árum hafi forsvarsmenn sjúkrahússins hvatt hjúkrunarfræðinga, sem og aðra sérfræðinga sjúkrahússins, til að sinna rannsóknar­störfum samhliða klínískum störfum á vegum stofnunarinnar. Í viðleitni sinni til að stuðla að framangreindum markmiðum hafi sjúkrahúsið leitast við að hliðra til fyrir hlutaðeigandi starfsmönnum varðandi starfshlutfall, starfsaðstöðu auk þess sem leitast hafi verið við að styðja við rannsóknir starfsmanna sjúkrahússins með fjárframlögum o.fl. Af hálfu Ríkisspítala, síðar stefnda, hafi ávallt verið leitast við að samtvinna klínísk störf og rannsóknarstörf hjúkrunarfræðinga. Þannig hafi sjúkrahúsið almennt leitast við að fela hjúkrunarfræðingum rannsóknarverkefni samhliða föstu starfshlut­falli í klínískum störfum eða einvörðungu framkvæmd rannsóknarverkefna og þá tímabundið. Framangreind stefna sjúkrahússins hafi annars vegar miðað að því að tryggja að hlutaðeigandi starfsmenn viðhaldi klínískri þekkingu sinni og hins vegar að tryggja rannsóknarvirkni svo og viðgang sérfræðilegra rannsókna innan sjúkrahússins. Sama gildi um stjórnendur sjúkrahússins og séu ýmis dæmi þess að t.d. sviðsstjórar lækninga og hjúkrunar og jafnvel lækningaforstjórar og hjúkrunarforstjórar sinni klínískum störfum samhliða stjórnunarstörfum. Á árinu 1998 hóf stefnandi meistara­nám í heilbrigðisfræðum í Bandaríkjunum og hafi hún fengið námsleyfi frá 10. ágúst 1998 að telja og launalaust leyfi í kjölfar þess til byrjun ágústmánaðar 2000. Stefndi hafi þannig leitast við að hliðra til fyrir stefnanda í samræmi við hennar persónulegu þarfir og að afloknu leyfi hafi stefnandi gegnt hlutastarfi hjá sjúkrahúsinu og með því hafi henni verið gert kleift að ljúka námi. Af hálfu stefnda er athygli vakin á því að fjöldi annarra starfandi hjúkrunarfræðinga hafi stundað framhaldsnám og öðlast viðbótar­menntun. Frá upphafi starfs stefnanda hjá stefnda hafi starf stefnanda ávallt tekið mið af aðstæðum, þörfum og áherslum sjúkrahússins á hverjum tíma. Hafi sama gilt um aðra starfandi hjúkrunarfræðinga hjá stefnda. Starfsheiti stefnanda hafi á sama hátt tekið mið af gildandi kjarasamningum á hverjum tíma en starfsheiti sérhvers hjúkrunarfræðings samkvæmt ákvæðum kjarasamnings hafi í reynd ekki afdráttar­laust ráðið fyrir um verksvið hlutaðeigandi hverju sinni. Í upphafi árs 2000 hafi starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítala verið sameinuð í einni stofnun undir nafni stefnda. Í kjölfar sameiningarinnar hafi hafist breytingar sem fólust í sameiningu deilda svo og samþættingu starfseminnar að öðru leyti. Á árinu 2001 hafi Eydís K. Sveinbjarnardóttir verið ráðin nýr sviðsstjóri á geðsviði sjúkrahússins. Hafi hún, ásamt Björgu Guðmundsdóttur, hjúkrunar­framkvæmda­­stjóra, hafið viðræður við stefnanda um starf hennar hjá stefnda. Viðræður þessar hafi staðið um nokkurra mánaða skeið og af hálfu fulltrúa stefnda hafi verið leitast við að móta sameigin­legar tillögur með stefnanda um breytingar á starfi hennar. Stefnandi hafi hafnað öllum tillögum þessa efnis svo og frekari viðræðum um breytingar á starfi hennar. Þá hafi Anna Stefánsdóttir, hjúkrunarforstjóri stefnda, átt viðræður við stefnanda og boðið henni meðal annars starf á fræðasviði. Stefnandi hafi enn fremur hafnað öllum slíkum boðum frá stefnda. Virðist afstaða stefnanda hafa grundvallast á því að henni væri falið að gegna tilteknum rannsóknarverkefnum og hún hygðist ekki gegna klínískum störfum í náinni framtíð. Framangreind afstaða hennar hafi verið í andstöðu við almenna stefnu sjúkrahússins og vilja sviðsstjóra geðsviðs sjúkrahússins. Að afloknum fundum aðila hafi verið ljóst að stefnandi hygðist ekki taka þátt í mótun breytinga á starfi hennar og jafnframt að hún hafi ekki verið til samstarfs um gerð tiltekinna breytinga. Öll störf eða breytingar á störfum sem stefndi og stefnandi hafi átt viðræður um hafi tekið til starfa samkvæmt skilgreiningu B-ramma í gildandi kjarasamningi. Á árinu 1997 hafi fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, gert kjarasamning við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga. Í nefndum kjarasamningi hafi verið kveðið á um gerð breytinga á launakerfi félagsmanna og skyldi það nánar útfært í sérstökum samningi skipaðrar aðlögunarnefndar hlutaðeigandi vinnuveitanda og stéttarfélags. Með tilkomu nýs launakerfis hafi verið stefnt að því að færa föst laun sem næst mánaðarlaunum og auka hlut dagvinnulauna og draga úr yfirvinnu án þess að dregið væri úr vinnuskilum. Þessu markmiði hafi meðal annars verið náð með því að færa fastar yfirvinnugreiðslur yfir í dagvinnulaunataxta. Þann 30. júní 1998 hafi verið undirritaður samningur á milli Ríkisspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur annars vegar og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga hins vegar. Samhliða samkomulagi aðila um nýtt launakerfi hafi verið gert samkomulag um nýtt framgangskerfi hjúkrunarfræðinga. Í reynd hafi það verið svo að framangreindir samningar miðuðu í senn að því að lagfæra launakjör félagsmanna í Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga og eftir atvikum samræma kjör þeirra því sem aðrir hópar, sem hafi sambærilega menntun og sambærilegar starfsskyldur, hafi notið. Þá er bent á að í nefndum samningum aðila hafi enn fremur verið ákveðið að fella brott öll starfsheiti. Fyrrgreindir samningar á milli stefnda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga hafi verið undirritaðir að undangengnum viðræðum aðila en áður hafði nokkur fjöldi hjúkrunarfræðinga sagt upp störfum vegna óánægju með launakjör. Í fyrrgreindum samningum sé kveðið á um greiðslu launa samkvæmt þremur launarömmum, launa­rammi A, (lfl. A1-A16), launaramma B (lfl. B1-B17) og launaramma C (lfl. C1­C 16). Á bak við sérhvern launaramma hafi verið skilgreiningar um starfssvið hlutaðeigandi starfsmanna. Þrátt fyrir tilgreindar skilgreiningar á launarömmum svo og með vísan til aðdraganda gerðar samninga stefnda við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga hafi svo farið að allir starfandi hjúkrunarfræðingar innan Landspítala-háskólasjúkrahúss, fái greidd laun samkvæmt B eða C ramma. Bendir stefndi á í því sambandi að skilgreining á bak við einstaka launaramma sé því í reynd ekki lýsandi fyrir verksvið og/eða starfs­skyldur sérhvers starfsmanns heldur beri að líta til raunverulegra verkefna og starfsskyldna í hverju einstöku tilviki. Beri í því sambandi að líta til þess að sérhver starfsmaður starfi samkvæmt sérstakri starfslýsingu frá stefnda. Með bréfi stefnda til stefnanda, dags. 20. júlí 2001, hafi stefnanda verið tilkynnt um breytingar á starfssviði hennar. Er efni þess rakið hér að framan. Með bréfi stefnanda til stefnda, dags. 23. ágúst 2001, hafi stefnandi lýst því yfir að hún teldi sér ekki fært að taka við starfi því sem henni hafði verið boðið. Jafnframt hafi stefnandi lýst því yfir að hún teldi stefnda óheimilt að gera breytingar á starfssviði hennar og að starf hennar hefði verið lagt niður og henni hafi á sama tíma ekki verið boðið annað sambærilegt starf. Svo hafi farið að stefnandi hafi ekki sinnt verkefnum og störfum í samræmi við breytingar sem gerðar höfðu verið á starfi hennar. Í september og októbermánuði hafi farið fram viðræður á milli stefnanda og stéttarfélags stefnanda annars vegar og stefnda hins vegar. Í viðræðum aðila hafi verið leitast við að finna lausn á málinu og meðal annars hafi verið eftir því leitað af hálfu stefnda að stefnandi starfaði áfram innan stofnunarinnar. Með bréfi stefnanda til stefnda, dags. 23. nóvember 2001, hafi stefnandi áréttað það viðhorf sitt að engin lagaheimild stæði til þess að breyta starfi hennar og í raun hefði starf hennar verið lagt niður. Í bréfi stefnanda sagði enn fremur að hún hygðist gegna áfram því starfi sem hún hefði verið ráðin til, með óbreyttum hætti. Með bréfi stefnanda hafi fylgt vinnuskýrsla fyrir nóvembermánuð og af henni hafi ótvírætt mátt ráða fyrir um afstöðu hennar, en með öllu sé óljóst um hvaða vinnu þar gat verið að ræða. Með bréfi stefnda til stefnanda, dags. 20. desember 2001, hafi verið upplýst, með vísan til bréfs stefnanda frá 23. nóvember 2001, að stofnunin liti svo á að stefnandi hefði tekið einhliða ákvörðun um að láta af störfum hjá stofnuninni og því hefðu launagreiðslur verið stöðvaðar og orlof gert upp. Segi í bréfi að stefnandi hafi hætt störfum hjá stefnda að eigin ósk og væri harmað að starfslok skyldi bera að með þessum hætti. Af hálfu forsvarsmanna stefnda hafi verið leitast við að hafa samráð við stefnanda um gerð breytinga á starfssviði hennar í samræmi við breytingar á starfsskipulagi, sérstakar þarfir stofnunar svo og aðrar áherslur í starfsemi hennar. Þessi sjónarmið hafi í reynd verið viðurkennd af stefnanda, sbr. bréf stefnanda til stefnda, dags. 23. ágúst 2001. Þá sé enn fremur áréttað að margir fundir hafi verið haldnir með stefnanda til að leita leiða til að gera breytingar á starfi stefnanda enda hafi það verið gegn vilja stefnda að stefnandi léti af störfum hjá stefnda. Málsástæður stefnanda og lagarök Aðalkrafa Ógilding á niðurlagningu stöðu stefnanda Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að málsmeðferð Landspítalans, háskólasjúkrahúss, við niðurlagningu á stöðu stefnanda hafi verið verulegum annmörkum háð og ákvörðun stefnda um að fella niður stöðu stefnanda sé ógild af þeim sökum. Breyting og niðurlagning stöðu sé stjórnvaldsákvörðun og verði því að gæta að málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga við slíka ákvarðanatöku. Andmæla­réttur stefnanda hafi verið fyrir borð borinn, en stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri vegna fyrirhugaðra breytinga. Enn fremur líti stefnandi svo á að gera hefði mátt aðrar ráðstafanir til að ná þeim markmiðum sem að var stefnt með breytingum á stöðu hennar. Ljóst sé að sú breyting sem gera átti á stöðu stefnanda, og fól í raun í sér niðurlagningu stöðunnar, sé íþyngjandi og aðrar og vægari leiðir hafi verið tækar til að ná fram forgangsröðun og þörfum geðsviðs stefnda sem að hafi verið stefnt með breytingunum. Þar sem ákvörðun um niðurfellingu stöðu stefnanda sé ógild beri að líta svo á að ekki hafi verið tekin lögmæt ákvörðun um niðurfellingu á stöðu stefnanda. Leiði því af sjálfu sér að stefnandi eigi rétt til launa enn þann dag í dag. Sé því krafist launa frá niðurfellingu stöðunnar og fram að þingfestingardegi en allur réttur sé áskilinn til að krefja um frekari laun eftir það tímamark. Sé miðað við launaflokkinn B 10, sem hafi verið launaflokkur stefnanda þegar staðan var lögð niður að viðbættum launum fyrir óunna yfirvinnu sem stefnandi hafi átt rétt á á því tímamarki. Samtals nemi greiðslur vegna þessa 1.134.749 kr. eða 162.107 kr. í sjö mánuði. Enn fremur sé krafist desemberuppbótar að fjárhæð 35000. kr. með gjalddaga 1. desember 2001 sem stefnandi hafi átt rétt á samkvæmt ákvæði 1.7. í kjarasamningi fjármálaráðherra og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga sem undirritaður hafi verið 25. júlí 2001. Orlofsuppbótar að fjárhæð 9.600 kr. sé krafist fyrir árið 2001 á grundvelli greinar 4.2 í sama kjarasamningi með gjalddaga á þingfestingardegi. Krafa um vangreidd laun Þá krefur stefnandi stefnda um vangreidd laun á tímabilinu ágúst 2000 til desember en þá hafi hún fengið greidd laun á grundvelli annars launaflokks en gildandi ráðningar­samningur hafi kveðið á um auk þess sem hún hafi ekki fengið greitt fyrir óunna yfirvinnu eins og hún hafi átt rétt á. Frá 1. ágúst 2000 hafi stefnandi átt að fá greiðslu samkvæmt launaflokki B 10, eins og hún hafi átt rétt á samkvæmt breytingum á ráðningarsamningi, dags. 3. ágúst 2000, sem hafi átt að gilda frá 8. ágúst það ár. Stefnandi hafi hins vegar fengið greitt samkvæmt launaflokki B 8. Stefnandi byggi kröfur sínar á því að hún eigi rétt á að fá greiddan mismuninn á þessum tveimur launaflokkum frá 1. ágúst og þar til hún hætti störfum. Stefnandi hafi átt rétt á greiðslu launa samkvæmt launaflokki B 10 að fjárhæð 1.920.681. kr. en hafi fengið greitt samkvæmt B 8 1.809.635. kr. Mismunarins, alls 111.046. kr., sé krafist í máli þessu. Samkvæmt framlögðum gögnum málsins hafi stefnandi frá 1992 þegið laun fyrir óunna yfirvinnu. Krafa stefnanda um vangreidd laun byggist á rétti hennar til greiðslu óunninnar yfirvinnu sem hafi verið tekin af henni án nokkurs fyrirvara eða umræðna við hana á tímabilinu frá 1. ágúst 2000 og þar til hún hætti störfum í nóvember 2001. Hafi því verið um að ræða brot á launatengdum réttindum hennar sem hún hafi notið í áratug. Verði að líta svo á að samningi hennar hafi verið rift að hluta án nokkurrar yfirlýsingar þess efnis og jafngildi það í raun fyrirvaralausri brottvikningu hennar úr starfi því sem hún gegndi. Með þeirri ákvörðun stefnda hafi aflahæfi hennar verið skert fyrirvaralaust en aflahæfi einstaklinga njóti verndar í stjórnarskrá, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvörðun um að fella niður laun hennar hafi verið stjórnvaldsákvörðun. Í engu hafi þó verið fylgt reglum stjórnsýslulaga við þá ákvörðunartöku. Þau laun, fyrir óunna yfirvinnu, sem stefnandi hafi átt rétt á, séu alls 498.672. kr. og því sé krafa stefnanda um greiðslu vangreiddra launa alls 609.718. kr. Sundurliðun aðalkröfu Aðalkrafa stefnanda sundurliðast því sem hér segir: Laun og aðrar greiðslur frá niðurfellingu stöðu: 7 x 162.107. kr. 1.134.749. kr. Desemberuppbót 35.000. kr. Orlofsuppbót 9.600. kr. = 1.179.349. kr. Vangreidd laun: Vegna mismunar á launaflokkum 111.046. kr. Óunnin yfirvinna 498.672. kr. = 609.718. kr. =1.789.067. kr. Kröfur stefnanda um vangreidd laun hafi gjaldfallið á því tímamarki þegar hún hafi átt rétt á greiðslu þeirra, þ.e. mánaðarlega frá ágúst 2000 til desember 2001. Gert sé ráð fyrir að kröfur um greiðslu launa frá niðurfellingu stöðu stefnanda gjaldfalli á því tímamarki þegar stefnandi hafi átt rétt á greiðslu launanna, þ.e. mánaðarlega frá niður­fellingu stöðunnar til þingfestingardags. Varakrafa Varakrafa stefnanda samanstandi af kröfu um vangreidd laun eins og aðalkrafa kveði á um og að stefnandi eigi auk þess rétt á biðlaunum í 12 mánuði frá því starf hennar var lagt niður. Að auki sé krafist kjarasamningsbundinna réttinda hennar um desemberuppbót og orlofsuppbót ofan á biðlaunin. Stefnandi reisir varakröfu sína um biðlaun á því að starf hennar, sem skilgreint hafi verið sem verkefnastjóri 2 og síðar stoðhjúkrunarfræðingur III, hafi verið lagt niður. Samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða starfsmannalaga nr. 70/1996, eigi starfs­maður, sem skipaður hafi verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og fallið hafi undir lög nr. 38/1954, rétt til bóta er nemi launum í tólf mánuði ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins í meira en 15 ár og starf hans er lagt niður. Stefnandi hafi verið í þjónustu ríkisins frá árinu 1977 og falli því undir ákvæðið til bráðabirgða stml. Stefnanda hafi ekki verið boðið, og þar af leiðandi ekki hafnað, sambærilegu starfi sem sé skilyrði fyrir takmörkun á biðlaunarétti hennar samkvæmt 34. gr. stml. Af hálfu stefnanda er á því byggt að starf hennar hafi verið lagt niður í skilningi stml. Hið nýja starfssvið stefnanda, sem tilkynnt hafi verið með bréfi spítalans, dags. 20. júlí 2001, feli í sér svo veruleg frávik frá þeirri skilgreiningu á starfi hennar sem fram komi í samningum 14. apríl 1987 og 23. febrúar 1995 að augljóst sé að fyrra starf hennar sé ekki til staðar eftir breytingarnar. Þær breytingar sem gerðar hafi verið á starfi stefnanda jafngildi því að starfið hafi verið lagt niður. Stefnanda hafi verið ætlað að vinna að 1/3 að klínískri vinnu og 3 mánuði um sumarið. Jafngildi það yfir helmingstíma í klínískri vinnu yfir tímabilið sem samningur um hina nýja vinnu hafi átt að standa. Sé því ljóst að starf hennar hafi verið fellt niður um helming auk þess sem vinna við svokallað RAI verkefni feli enn fremur í sér breytingu sem jafna megi til niðurlagningar stöðu stefnanda. Sé því ekki hægt að hafna rétti stefnanda til biðlauna á þeim grundvelli að um breytingar á stöðu hennar sé að ræða í skilningi 19. gr. stml. Við niðurfellingu stöðunnar, sem reyndar hafi verið kölluð breyting með vísan til 19. gr. stml., hafi ekkert samráð verið haft við stefnanda. Verði að líta svo á að það sé skylt að hafa samráð við starfsmann þegar breytingar séu gerðar á stöðu hans samkvæmt 19. gr. stml. Til að um breytingar á stöðu geti verið að ræða í skilningi 19. gr. stml. verði starfið að vera sambærilegt því sem það var fyrir breytingar. Stefnandi byggir kröfur sínar m.a. á því að sú staða sem henni var boðin 20. júlí 2001 hafi ekki verið sambærileg þeirri stöðu sem hún hafði gegnt um árabil. Hafi hún því með því að hafna nýju stöðunni í engu misst rétt sinn til að fá greidd biðlaun. Sönnunarbyrðin um að starfið sé sambærilegt hinu fyrra hvíli á stefnda og verði miðað við það tímamark hvernig breytingin horfði við stefnanda þegar henni hafi verið boðið hið nýja starf. Stefnandi hafi verið hjúkrunarfræðingur hjá íslenska ríkinu frá 1977 og uppfylli því skilyrði til að fá biðlaun sín greidd í 12 mánuði. Starf hennar hafi verið lagt niður frá og með 1. nóvember sl. og eigi hún því rétt á biðlaunum frá þeim tíma, sbr. l. mgr. 34. gr. stml. Hafi hún ekki gegnt öðru starfi síðan, hvorki í þjónustu ríkisins eða annars aðila, og verði bætur hennar skv. 5. mgr. til bráðabirgða stml. ekki takmarkaðar af þeim sökum. Svo sem komi fram hér að framan hafi stefnandi verið í 60% starfi þegar starf hennar var lagt niður og miðist stefnufjárhæðin í máli þessu við bætur sem nemi biðlaunum miðað við 60% starf ásamt óunninni yfirvinnu sem stefnandi hafi átt rétt á við niðurfellingu stöðunnar. Stefnandi hafi verið í launaflokki B 10 þegar starf hennar hafi verið lagt niður og eigi því rétt á greiðslu að fjárhæð 128.695 kr. fyrir hvern mánuð. Yfirvinnutímar fyrir 60% starf nemi 33.412 kr. og sé því um að ræða biðlaun eða bætur samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða stml. að fjárhæð 194.528. kr. Enn fremur sé krafist desemberuppbótar á árinu 2001 sem stefnandi hafi átt rétt á samkvæmt ákvæði 1.7 í kjarasamningi fjármálaráðherra og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga sem undirritaður hafi verið 25. júlí 2001. Orlofsuppbótar sé krafist fyrir árið 2002 á grundvelli greinar 4.2 í sama kjarasamningi. Krafa um vangreidd laun Varakrafa stefnanda um vangreidd laun sé rökstudd með sama hætti og aðalkrafan um vangreidd laun og vísist til umfjöllunar um aðalkröfuna. Varakrafa stefnanda í máli þessu vegna vangreiddra launa og réttar til biðlauna sundurliðist því í heild sem hér segi: Biðlaun í 12 mánuði að viðbættum yfirvinnutímum og desemberuppbót: 12 x 128.695 kr. 1.544.340 kr. 12 x 33.412 kr. 400.943 kr. desemberuppbót 2001 og 2002 71.000 kr. orlofsuppbót 2002 9.900 kr. = 2.026.183 kr. Vangreidd laun: Vegna mismunar á launaflokkum 111.046 kr. Óunnin yfirvinna 498.672. kr. = 609.718 kr. =2.635.901 kr. Stefnandi reisir kröfur sínar um dráttarvexti af biðlaunum á því að þær greiðslur hafi gjaldfallið er starf hennar var lagt niður. Kröfur um vangreidd laun hafi gjaldfallið þegar þær greiðslur voru vanefndar, þ.e. frá 1. ágúst 2000 til 1. desember 2001. Vísað sé til 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða stml. um réttinn til biðlauna í 12 mánuði. Enn fremur sé vísað til 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Um annmarka á málsmeðferð vísar stefnandi til málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 10., 12. og 13. gr. laganna. Stefnandi reisir kröfur sínar um dráttarvexti á III. vaxtalaga nr. 25/1987 og III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu er vísað til ákvæða í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi telur í upphafi rétt að vekja athygli á atriðum varðandi málatilbúnað stefnanda og hugsanlegar frávísunarástæður. Aðalkrafa stefnanda feli í sér viðurkenningarkröfu og fjárkröfu. Viðurkenningarkrafa stefnanda feli í sér málsástæðu þar sem ágreiningsefni málsins sé forsenda, þ.e. að ákvörðun stefnda frá 20. júlí 2001 hafi verið „niðurlagning stöðu stefnanda”. Þessu sé mótmælt af hálfu stefnda enda hafi ekki verið tekin ákvörðun um að leggja niður starf eða stöðu stefnanda. Framsetning kröfugerðar af hálfu stefnanda með þessum hætti feli í sér að vísa ber henni sjálfkrafa frá dómi. Fjárkrafa stefnanda sé hins vegar krafa til greiðslu launa, sem rökstudd sé á mismunandi hátt, sem afleiðing af því að ógildingarkrafa yrði tekin til greina, með því að henni hafi á tilteknu tímabili ekki verið skipað í réttan launaflokk og hafi að auki átt rétt á greiðslum fyrir „óunna yfirvinnu”. Þá sé krafist biðlauna til vara. Fjárkröfur málsins kunni því einnig að vera haldnar annmörkum sem leiði til frávísunar, þar sem þær séu a.m.k. að stórum hluta rökstuddar í beinum tengslum við viðurkenningarkröfu, sem vart geti talist dómhæf. Fjárkröfur stefnanda kunni einnig að vera vanreifaðar þar sem lýsing þeirra og stofnunartími sé óljós. Engin grein sé gerð fyrir því á hvaða grundvelli stefnandi telji að kröfur til desemberuppbótar eða orlofsuppbótar séu vanefndar. Af hálfu stefnda byggist sýknukröfur á því að staða stefnanda hafi í reynd ekki verið lögð niður heldur hafi stefndi einungis beitt lögvarinni heimild sinni til að gera breytingar á starfssviði stefnanda. Um heimild sína til að gera breytingar á starfssviði stefnanda vísi stefndi til 19. gr. laga nr. 70/1996. Stefnda hafi, á grundvelli þess ákvæðis, verið heimilt að gera breytingar á starfssviði stefnanda og hafi breytingin verið gerð að höfðu samráði við stefnanda. Stefnanda hafi verið skylt að hlíta breytingum en hafi ella haft lögvarinn rétt til að segja upp starfi sínu. Stefnanda hafi ítrekað verið veitt færi á að koma að sjónarmiðum sínum í tengslum við umræddar breytingar. Hafi stefndi í raun haft samráð og samstarf við stefnanda um fyrirhugaðar breytingar langt umfram skyldu þar að lútandi. Vísist meðal annars um það atriði til funda sem haldnir hafi verið með samningsaðilum, bæði funda stefnanda og Eydísar K. Sveinbjarnardóttur sviðs­stjóra og Bjargar Guðmundsdóttur hjúkrunar­framkvæmdastjóra svo og funda með stefnanda og stéttarfélagi hennar í september- og októbermánuði. Stefnanda hafi gefist mörg tækifæri til að koma að sjónarmiðum sínum viðvíkjandi fyrirhugaðar breytingar og hafa áhrif á efni þeirra. Sé óhjákvæmilegt að mótmæla fullyrðingum af hálfu stefnanda um annað sem röngum. Hafi stefnandi í bréfum sínum til stefnda staðfest að fundað hafi verið með henni vegna fyrirhugaðra breytinga á starfi hennar. Framangreindu til viðbótar byggir stefndi á því að ákvörðun um breytingar á starfssviði stefnanda hafi ekki verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi laga nr. 37/1993. Ákvarðanir um niðurlagningu á starfi opinbers starfsmanns séu það almennt ekki heldur. Í því sambandi bendi stefndi á að lög nr. 70/1996 eru sérlög bæði varðandi efni svo og alla málsmeðferð varðandi ríkisstarfsmenn. Samkvæmt því eigi ákvæði laga nr. 37/1993, stjórnsýslulög, ekki við samkvæmt efni sínu varðandi ákvarðanir sem teknar séu á grundvelli hlutaðeigandi laga. Þá bendi stefndi á í því sambandi að ákvörðun um breytingu á starfi hafi á engan hátt verið íþyngjandi. Stefndi hafi engu að síður gætt allra grundvallarreglna stjórnsýsluréttar við töku ákvörðunar um að breyta starfssviði stefnanda og í reynd umfram skyldu. Verði talið að ákvæði laga nr. 37/1993 eigi við eða óskráðar reglur stjórnsýsluréttar, hafi ákvörðun stefnda eða undirbúningur hennar á engan hátt verið í andstöðu við þær. Af hálfu stefnda er því mótmælt sem röngu að breytingar á starfssviði stefnanda hafi verið verulegar og fyrirvaralausar. Byggir stefndi á því að starf það, sem stefnanda var falið að gegna að afloknum breytingum, hafi fyllilega verið sambærilegt því sem stefnandi hafði áður gegnt. Þá sé engum vafa undirorpið að starfið hafi verið stefnanda fyllilega samboðið með tilliti til menntunar, starfsreynslu o.fl. Stefnanda hafi verið gert að gegna klínískum störfum samhliða rannsóknarverkefnum og sé sú tilhögun sambærileg við það sem tíðkist um alla starfandi hjúkrunarfræðinga sem starfi hjá stefnda. Þá skuli sérstaklega áréttað að stefnandi hafi aldrei í starfi sínu hjá stefnda, hvorki með starfsheiti „verkefnisstjóri” né „stoðhjúkrunarfræðingur III” eða öðrum starfsheitum haft mannaforráð með höndum. Skuli sérstaklega áréttað að umfjöllun stefnanda í stefnu um starfsheiti og skilgreiningar starfsheita í kjarasamningi sé í reynd villandi og eigi sér ekki stoð í ráðningarsambandi milli aðila sem við lýði var. Þannig hafi starfsheiti stefnanda í reynd aldrei haft að geyma tæmandi lýsingar á starfsskyldum hennar enda hafi komið fram í framlögðum gögnum stefnanda að starfsskyldur hafi að meginstefnu til haldist óbreyttar hvað svo sem starfsheitum hennar hefur liðið á hverjum tíma. Hafi starfsheiti stefnanda í reynd fremur miðað að því að umbuna hlutaðeigandi í launalegu tilliti. Af hálfu stefnda er því enn fremur mótmælt sem röngu og órökstuddu að breyting sú sem gerð var á starfi stefnanda hafi verið íþyngjandi og aðrar vægari leiðir hafi verið tækar til að ná fram forgangsröðun og þörfum geðsviðs sem stefnt hafi verið að með breytingum. Byggir stefndi á því að ákvörðun um breytingar á starfssviði stefnda hafi ekki haft í för með sér niðurlagningu á starfi stefnanda. Í því sambandi bendi stefndi á að stefnandi hafi um árabil gegnt klínískum störfum sem og rannsóknar­störfum á vegum sjúkrahússins og við lok starfa hennar hafði hún gegnt 60% starfi sem að meginstefnu til hafi falist í rannsóknarverkefnum. Ákvörðun stefnda miðaði að því að blanda saman klínískum störfum og rannsóknarstörfum, líkt og hjá öðrum starfandi hjúkrunarfræðingum, auk þess sem ákveðið hafi verið að framkvæma áherslubreytingar varðandi val á rannsóknarverkefnum. Stefndi byggi einnig á því að skýra beri ákvæði laga nr. 70/1996 um rétt vegna niðurlagningar starfs þröngt þannig að í vafatilvikum verði að telja ákvörðun fremur eiga undir 19. gr. laganna. Komi þar margt til. Í fyrsta lagi feli lögin í sér að almennt skuli réttur til biðlauna afnuminn. Í öðru lagi hafi ákvörðun stefnda í eðli sínu verið breyting á starfi í skilningi 19. gr., enda um að ræða starf hjá nákvæmlega sama vinnuveitanda, sömu stofnun, í sömu starfsgrein með sambærilegum viðfangsefnum og starfsskyldum. Reyndar sé það ekki skilyrði samkvæmt 19. gr. að breyting viti á sambærilegt starf þó svo hafi reynst í tilviki stefnanda. Ákvörðun stefnda um breytingu á starfi hafi því ekki verið ólögmæt eða ógildanleg þótt ekki yrði fallist á að breytingin hafi miðað að sambærilegu starfi. Byggi stefndi á því að jafnvel þótt ákvörðun stefnda yrði talin niðurlagning á starfi stefnanda hafi henni að sönnu verið boðið fyllilega sambærilegt starf í skilningi 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 34. gr. laga nr. 70/1996, sem hún hafi hafnað. Réttur til bóta eða biðlauna á grundvelli niðurlagningar starfs hafi því ekki stofnast. Verði ákvörðun stefnda talin niðurlagning á starfi og að talið yrði að stefnanda hafi ekki verið boðið sambærilegt starf, kæmi einungis til skoðunar hugsanlegur bótaréttur á grundvelli 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 34. gr. um bótarétt og ákvörðun bóta, enda hafi stefnandi ekki verið embættismaður. Stefnandi hafi átt kost á starfi með launum og kjörum sem í engu hafi verið lakari en hafi hafnað því. Með því hafi hún fyrirgert rétti til bóta á grundvelli ákvæðisins. Framangreindu til viðbótar bendi stefndi á að ákvörðun sú, sem leitt hafi til starfa stefnanda sem verkefnisstjóra í stað almenns hjúkrunarfræðings á árinu 1987, hafi samkvæmt skýru, undirrituðu skjali aðila, talist til breytinga á starfi en ekki niðurlagningar fyrra starfs. Byggi stefndi á því að almennt hljóti breyting á starfi til fyrra horfs, a.m.k. að því er varðar afturhvarf til klínískra starfa, á sama hátt að teljast til breytinga á starfi en ekki niðurlagningar á starfi. Stefndi byggi enn fremur á því að hvort sem talið yrði að í fyrrgreindri ákvörðun, sem tilkynnt var stefnanda með bréfi dags. 20. júlí 2001, hafi falist breyting á starfssviði eða niðurlagning á starfi þá skorti skilyrði til að telja umrædda ákvörðun ógilda. Byggi stefndi aðallega á því að ákvörðun þessa efnis teljist á engan hátt stjórnvaldsákvörðun í þeim skilningi. Ákvörðun hafi verið tekin með formlega réttum hætti af aðila sem telst til þess bær. Jafnvel þótt talið yrði að ákvörðun þessa efnis hafi verið stjórnvaldsákvörðun hafi stefndi fylgt öllum meginreglum stjórnsýsluréttar, skráðum sem óskráðum, við töku ákvörðunar. Þá byggi stefndi enn fremur á því að jafnvel þótt talið yrði að ákvörðun stefnda hafi verið annmörkum háð myndi slíkt á engan hátt leiða til þess að ákvörðun teljist ógild. Beri í því sambandi ennfremur að hafa í huga að tilgreind ákvörðun varði samband stefnanda og stefnda sem launþega og vinnuveitanda og beri í því sambandi að leggja meginreglur vinnuréttar til grundvallar. Í máli þessu sé óumdeilt að ákvörðun hafi verið formlega tekin af þar til bærum aðila og samkvæmt því skorti öll skilyrði til að telja ákvörðun ógilda. Sé því fjárkröfum stefnanda, sem reistar séu á framangreindum sjónarmiðum, einnig mótmælt. Af hálfu stefnda er öllum fjárkröfum stefnanda mótmælt sem röngum og órökstuddum. Stefnandi hafi fengið greidd laun samkvæmt launaflokki B-8 í samræmi við efni ráðningarsamnings og aðlögunarnefndarsamnings. Þá er því enn fremur mótmælt að stefnanda hafi borið réttur til greiðslu fastrar óunninnar yfirvinnu eins og haldið sé fram í stefnu. Byggi stefndi á því að ráðningarsamningur stefnanda beri það ótvírætt með sér að ekki skuli greiða yfirvinnu, fasta og/eða óunna og séu laun stefnanda því að fullu og öllu leyti í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings og kjarasamnings. Beri í því sambandi að árétta að stefnandi hafi verið að koma úr launalausu leyfi og hafi laun hennar þá verið ákvörðuð en réttur til fastra yfirvinnutíma ekki verið fyrir hendi. Þá hafi stefnandi ekki hreyft andmælum og hafi ekki haft uppi athugasemdir vegna þessa og hafi því í reynd fallist á tilhögunina, en stefndi hafði forgangsrétt framkvæmdar kjarasamnings og til röðunar í launaflokk. Af hálfu stefnda er á því byggt að gerð aðlögunarnefndar­samninga milli stefnda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga frá 30. júní 1998, hafi verið hluti breytinga á launakerfi starfsmanna. Í breytingum kjarasamnings hafi falist meðal annars að stefnt skyldi að því að auka vægi fastra mánaðarlauna (taxtalauna) meðal annars með því að föst yfirvinna skyldi tekin inn í mánaðarlaun samkvæmt launatöxtum. Hafi svo verið gert hjá starfandi hjúkrunarfræðingum stefnda. Ef bornir séu saman launaseðlar stefnanda fyrir og eftir breytingar megi glöggt sjá að föst mánaðarlaun (taxtalaun) stefnanda hafi hækkað meira en sem nemi fastri yfirvinnu samkvæmt fyrri tilhögun. Engin ástæða hafi verið fyrir svo umfangsmikilli hækkun fastra launa stefnanda önnur en sú að verið var að breyta samsetningu fastra launa í samræmi við markmið kjarasamninga. Upptaka nýs launakerfis sem slík hafi ekki átt að horfa til hækkunar launa. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á vanefndir stefnda á greiðslu fastra launa, þótt hluti þeirra sé ekki lengur talin föst yfirvinna eða „óunnin yfirvinna”. Hafi laun hennar þvert á móti hækkað án kröfu um aukna vinnuskyldu eða annað. Kröfum stefnanda hér að lútandi sé því alfarið mótmælt. Af hálfu stefnda er kröfum stefnanda um greiðslu vangreiddra launa alfarið mótmælt. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi að fullu og öllu leyti fengið greidd laun samkvæmt ráðningarsamningi og kjarasamningi. Er öllum kröfum stefnanda þar að lútandi mótmælt. Stefndi mótmælir því alfarið að ákvörðun um breytingar á starfi stefnanda eða að hún hafi ekki lengur notið fastrar yfirvinnu hafi jafngilt fyrirvaralausri brottvikningu úr starfi sem hún gegndi. Þá mótmælir stefndi því enn fremur að í ákvörðun um breytingu á starfi stefnanda hafi falist brot á ákvæði 72, gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, þ.e. að aflahæfi stefnanda hafi verið skert með nefndri ákvörðun. Um sé að ræða stjórnunarrétt vinnuveitanda í 19. gr. en tilkall launþega til vinnu og hvernig vinnuskyldu sé fullnægt, njóti ekki verndar 72. gr. stjórnarskrár. Bendir stefndi þó á í því sambandi að starf stefnanda eftir breytingar hafi verið fyllilega sambærilegt því starfi sem hún áður hafi gegnt auk þess sem sérstaklega hafi verið tekið fram í bréfi stefnda til stefnanda, dags. 20. júlí 2001, að breytingar á starfi myndu ekki hafa áhrif á launakjör stefnanda. Þá sé því enn fremur mótmælt að ákvörðun um að fella niður laun til stefnanda hafi verið stjórnvaldsákvörðun og/eða að ekki hafi verið fylgt réttum aðferðum og reglum við töku ákvörðunar. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi einhliða ákveðið að sinna ekki starfi sem hún hafi verið ráðin til og samkvæmt því hafi hún í reynd fyrirgert rétti sínum til starfans og um leið til launagreiðslna frá stefnda. Stefnandi hafi hafnað starfi sem henni hafi borið að gegna og á því tímamarki hafi legið fyrir skrifleg afstaða hennar til starfsins svo og breytinga sem gerðar höfðu verið á starfi. Framangreindu til viðbótar skuli áréttað að allar breytingar hafi verið tilkynntar stefnanda með þriggja mánaða fyrirvara sem samsvari gagnkvæmum uppsagnarfresti samkvæmt ráðningarsamningi. Framangreindu til viðbótar byggir stefndi sýknukröfu á því að forsenda þess að félagsmenn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, sem gegnt hafi sambærilegum störfum og stefnandi gerði, gætu tekið laun samkvæmt hinu nýja launakerfi hafi verið sú að fastar yfirvinnustundir yrðu felldar brott samhliða hækkun dagvinnulauna (taxta­launa). Í máli þessu hafi stefnandi uppi kröfu um greiðslu fastra yfirvinnustunda, auk greiðslna samkvæmt nýju launakerfi. Stefnanda hafi verið skipað í launaflokk B­8 samkvæmt hinu nýja launakerfi og hafi fengið greidd laun samkvæmt því uns hún lét af störfum. Í samræmi við markmið hins nýja kjarasamnings sem kveðið hafi á um nýtt launakerfi, sem meðal annars hafi falist í að fella fastar yfirvinnugreiðslur inn í mánaðar­laun samkvæmt kauptaxta kjarasamnings, hafi laun hennar hækkað umtalsvert. Þannig hafi föst laun hennar samkvæmt launaflokki B-8, sem fyrr segi, verið hærri en þau hafi verið samkvæmt eldra launakerfi að viðbættum föstum yfirvinnugreiðslum, burtséð frá þeim almennu taxtahækkunum sem til hafi komið. Stefnandi hafi á engum stigum mótmælt að hefja töku launa samkvæmt hinu nýja launakerfi og hafi ekki hreyft andmælum við röðun í launaflokk B-8 og hafi ekki skotið slíkum ágreiningi til samstarfsnefndar eins og kjarasamningur geri ráð fyrir. Tómlæti stefnanda standi því einnig kröfum hennar í vegi að þessu leyti. Stefnanda hafi verið ljóst að með því að þiggja laun samkvæmt nýju launakerfi kjarasamnings sem hafi verið verulega frábrugðið hinum fyrri væri horfið frá fyrri röðun og yfirvinnugreiðslum. Lögum samkvæmt og með stoð í ákvæðum ráðningarsamnings hennar hafi hún þannig tekið laun samkvæmt ákvæðum kjarasamnings á hverjum tíma. Fastar yfirvinnugreiðslur hafi, eftir að hún hafi tekið laun samkvæmt nýju launakerfi, hvergi stoð í kjara- eða ráðningarsamningi, enda hafi þær áður verið reiknaðar út alfarið á grundvelli eldri kjarasamnings. Beri því að sýkna af öllum kröfum stefnanda um greiðslur fyrir óunna yfirvinnu. Stefndi byggir sýknukröfur sínar að þessu leyti enn fremur á því að skuldajafna beri mismun á föstum taxtalaunum stefnanda fyrir og eftir breytingar annars vegar og föstum yfirvinnustundum á tilgreindu viðmiðunar­tímabili hins vegar. Krafa stefnda á hendur stefnanda nemi samkvæmt því hærri fjárhæð og beri því að sýkna hann á grundvelli skuldajafnaðar. Telur stefndi skuldajöfnuð tækan, verði fallist á kröfu stefnanda um greiðslu yfirvinnustunda, enda megi ráða af kröfugerð stefnanda að hún hyggist ekki virða forsendur fyrir breytingum á launum í hinu nýja launakerfi og um leið bresti forsendur fyrir því að stefndi greiddi stefnanda laun í samræmi við það. Hafi forsendur stefnanda og stefnda að þessu leytinu til verið gagnkvæmar. Þá beri enn fremur að líta til þess að stefnanda hafi einungis borið réttur til launa samkvæmt launaflokki B-8 en hún skyldi njóta réttar til tveggja viðbótarlaunaflokka þegar hún hafði lokið mastersnámi sínu. Vísist um það atriði til aðlögunarnefndar­samnings. Meðal skjala sem merkt séu dskj. nr. 4, sé breyting á ráðningarsamningi frá 3. ágúst 2000. Riti þáverandi yfirmaður stefnanda undir breytingu er lúti að nýju starfshlutfalli, 60%, eftir að stefnandi kæmi úr leyfi. Líta verði á undirskrift stefnanda þannig að hún hafi þar áréttað að hún félli undir hið nýja launakerfi, enda hafi henni verið skipað í launaflokk B-8 í samræmi við það. Réttur hennar til að taka laun samkvæmt flokki B-10 hafi hins vegar verið háður því að hún lyki mastersprófi í grein sinni. Stefnandi hafi hins vegar ekki sýnt fram á að það skilyrði væri uppfyllt. Þá hafi launaflokkur B-10 ekki verið samþykktur af starfsmanna­stjóra, en breyting á ráðningarskilmálum hafi verið háð samþykki starfsmannastjóra, svo sem fram komi í texta skjalsins sem stefnandi hafi ritað undir. Verði talið að samningur hafi stofnast um launaflokkinn B-10 sé ókleift að leggja annan skilning í þann löggerning en að krafa til launa samkvæmt honum væri ekki lögvarin fyrr en að skilyrði uppfylltu um masterspróf. Sé það í samræmi við afstöðu stefnanda með því að hún hafi engar athugasemdir gert við það að laun væru greidd samkvæmt flokki B-8. Forsendubrestur sé því einnig fyrir því að stefnandi hafi átt rétt til launa samkvæmt launaflokki B-10 þar sem hún hafi ekki lokið mastersprófi svo vitað sé. Stefndi hafi því í engu vanefnt skyldur sínar samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi. Stefndi árétti einnig að sýkna beri af kröfu stefnanda til greiðslu launa „frá niðurlagningu stöðunnar”. Engri niðurlagningu stöðu hafi verið til að dreifa og því sjálfstæð ástæða til sýknu. Upphafstímamark þessarar kröfu stefnanda sé auk þess óljóst og fyrir liggi að stefnandi hafi ekki sinnt vinnuskyldu það tímabil sem hún krefjist launa fyrir þrátt fyrir lögleg fyrirmæli stefnda og skyldu stefnanda til að hlíta breytingu á starfi. Þar sem stefnandi hafi ekki efnt skyldur sínar samkvæmt ráðningarsamningi og lögum sé engin stoð fyrir kröfum hennar um laun það tímabil sem krafist sé. Þá sé einnig byggt á því að líta verði svo á að hún hafi sagt upp starfi sínu með bréfi því sem hún hafi ritað 23. október (sic) 2001 með því að neita að hlíta breytingunni. Það hafi hún gert innan mánaðar frá því að hún hafi tekið við bréfi stefnda, dags. 20. júlí, þegar breytingin var tilkynnt. Hún hafi fengið laun greidd í meira en þrjá mánuði eftir það eða meira en uppsagnarfestinn. Stefndi hafi því mátt líta svo á, sbr. 19. gr. laga nr. 70/1996, að stefnandi hefði sagt upp starfi sínu og hafi það í raun gengið eftir af hálfu stefnanda. Hvað sem því líði sé ráðningarsambandi aðila lokið og ekki á valdi dómstóla að dæma stefnanda starfið aftur á þann hátt sem krafist sé í formi ógildingar- og/eða launakröfu. Að öðru leyti vísist til umfjöllunar stefnda um ógildingarkröfu stefnanda svo og málavaxtalýsingar stefnda. Af hálfu stefnda sé varakröfu stefnanda um greiðslu biðlauna mótmælt. Vísist í fyrsta lagi til framangreindra mótmæla og málsástæðna stefnda gegn aðalkröfu stefnanda til greiðslu launa sem hún telur vangreidd. Stefndi mótmælir því að stofnast hafi réttur til biðlauna. Engin ákvörðun um niðurlagningu stöðu hafi verið tekin af hálfu stefnda. Stefnandi hafi engan rétt átt til svonefndra biðlauna enda ekki embættismaður. Hins vegar fari um rétt tiltekinna starfsmanna vegna niðurlagningar stöðu eftir ákvæði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, en þau skilyrði séu í engu uppfyllt í tilviki stefnanda. Engin ákvörðun hafi verið tekin af hálfu stefnda um niðurlagningu á starfi eða stöðu stefnanda. Hafi ákvörðun stefnda um breytingu á starfi verið byggð á ótvíræðri heimild í 19. gr. laga nr. 70/1996, eins og áður segi. Samkvæmt því hafi starf stefnanda ekki verið lagt niður í skilningi þeirra laga. Enginn réttur til biðlauna samkvæmt 34. gr. laganna eða 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis við þau lög hafi því stofnast stefnanda til handa og skilyrði þeirra ákvæða séu á engan hátt til staðar. Vísar stefndi til fyrri málsástæðna til stuðnings sýknu af aðalkröfu stefnanda. Af hálfu stefnda skuli áréttað að líta verði til eiginlegra verkefna, starfsskyldna og starfssviðs stefnanda við skoðun og samanburð á starfi stefnanda fyrir og eftir breytingar. Af hálfu stefnanda sé haldið fast við skilgreiningar í kjarasamningum, bæði frá 1987 svo og 1995 en ljóst megi vera að tilgreindar skilgreiningar á starfsheitum styðji í engu kröfur stefnanda. Eins og áður greini hafi stefnandi um árabil að meginstefnu til gegnt starfi sambærilegs eðlis hjá stefnda. Vísist um það atriði t.d. til dskj. nr. 11. Áður en til breytinga á starfi stefnanda hafi komið hafi stefnandi lítið sinnt klínískum störfum en svo hafi hins vegar verið á starfstíma hennar hjá stefnda fyrr á árum. Helstu breytingar hafi því verið í því fólgnar að stefnanda hafi, samkvæmt breytingum á starfssviði, verið gert að sinna klínískum störfum samhliða rannsóknarstörfum. Verkefni þau, sem stefnanda hafi verið gert að sinna eftir breytingar hafi verið henni að fullu og öllu leyti samboðin og hafi grundvallast á menntun stefnanda sem hjúkrunarfræðings sem og þess viðbótarnáms sem hún hafði stundað. Að öðru leyti vísar stefnandi til fyrri umfjöllunar um þetta atriði. Fullyrðingum stefnanda í stefnu þess efnis að vinna við svokallað RAI kerfi feli í sér breytingar sem jafna megi til niðurlagningar er alfarið mótmælt. Umrætt verkefni sé rannsóknar­verkefni og sé það unnið í þágu starfsemi stofnunar, líkt og önnur verkefni sem stefnandi hafi sinnt. Óraunhæft sé að ætla að áherslubreytingar á starfsemi geðsviðs varðandi þessa þætti, þ.e. að leggja tímabundið aukna áherslu á svonefnt RAI kerfi, megi jafna til niðurlagningar á starfi enda um að ræða rannsóknarverkefni sem telja megi sambærileg þeim sem hjúkrunarfræðingum hafi verið falið að gegna á stofnuninni á liðnum árum. Biðlaunakröfu er einnig mótmælt með vísan til þess að stefnandi telur starf sitt hafa verið lagt niður í júlí 2001, en hún hafi verið á launum út nóvember það ár hjá stefnda. Engu að síður krefjist hún biðlauna í 12 mánuði. Þá sé ekkert upplýst um hvort stefnandi hafi haft einhverjar tekjur sem til álita kæmu til frádráttar. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 70/1996 svo sem að framan sé rakið, einkum 19. gr. Enn fremur er vísað til ákvæða laganna um stjórnunarrétt vinnu­veitanda í IV. kafla, einkum 15. gr. Þá vísar stefndi til meginreglna íslensks vinnuréttar sem og ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því sérstaklega mótmælt að ákvörðun stefnda hafi verið í andstöðu við ákvæði þeirra laga sem vísað sé til af hálfu stefnanda, þ.e. 10. gr., 12. gr. eða 13. gr. Að því er fjárhæðir kröfu stefnanda varðar er þeim mótmælt og vísast til allra fram kominna málsástæðna stefnda. Af þeim mótmælum og málsástæðum leiði að sýkna beri stefnda af kröfum um desember­uppbót og orlofsuppbót. Desemberuppbót og orlofsuppbót hafi verið greiddar að því marki sem réttur hafi staðið til, en þessa kröfuliði í stefnu sé ekki reynt að rökstyðja af hálfu stefnanda og sé þeim mótmælt. Til stuðnings varakröfu stefnda er á því byggt að fari svo að fallist verði á sjónarmið stefnanda í máli þessu beri við lækka kröfur hennar verulega. Stefndi vísar í fyrsta lagi til fram kominna málsástæðna til stuðnings sýknukröfu. Þá beri að líta til málavaxta í heild sinni og þá sérstaklega einarðrar og afdráttarlausrar afstöðu stefnanda til heimildar stjórnenda til að beita lagalegum heimildum svo og stjórnunarrétti að öðru leyti. Frá þeirri stundu hafi legið fyrir ótvíræð afstaða stefnanda til allra þátta er varða mál þetta. Þá byggir stefndi kröfur um lækkun enn fremur á því að af málatilbúnaði stefnanda verði ekki annað ráðið en að sú ákvörðun að fela henni að sinna klínískum störfum hafi ráðið fyrir um afstöðu hennar til breytinga á starfi. Virðist sá þáttur vega mest varðandi ákvörðun stefnanda um að láta af störfum hjá stefnda. Byggir stefndi kröfur um lækkun á því að einungis hafi þá verið um að ræða niðurlagningu hluta starfs, þ.e. 20% starfs (klíníski hlutinn) og beri við þær aðstæður að ákvarða kröfur stefnanda með hliðsjón af því. Komi til greiðslu launa með því að ákvörðun stefnda væri ógilt kæmi einungis til álita þriggja mánaða laun, verði ekki fallist á að stefndi hafi fengið laun í uppsagnar­fresti miðað við afstöðu sína í bréfi 23. ágúst 2001, sbr. 2. málslið 19. gr. laga nr. 70/1996. Verði fallist á sjónarmið stefnda um óunna yfirvinnu beri að líta til þeirrar hækkunar sem í staðinn kom. Allt að einu verði fallist á að greiða svonefnda óunna yfirvinnu eigi stefnandi ekki rétt á óunninni yfirvinnu lengur en í þrjá mánuði eða sem samsvari uppsagnarfresti, enda um uppsegjan­leg kjör að ræða. Biðlaunakröfu er einnig mótmælt með vísan til röksemda til stuðnings sýknukröfu og því sérstaklega að stefnandi hafi fengið greidd laun vegna sama tímabils að hluta og biðlaunakrafa hennar spanni. Þá er einnig mótmælt kröfum um óunna yfirvinnu ef fallist yrði á kröfur stefnanda á þeim grundvelli að starf hennar hafi verið lagt niður svo og vegna desember- og orlofsuppbótar. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfum stefnanda, einkum upphafstíma þeirra. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi var ráðin sem hjúkrunarfræðingur að Kleppsspítala árið 1977. Hún starfaði sem hjúkrunarstjóri á göngudeild Kleppsspítala 1979 og deildarstjóri á göngudeild geðdeildar Landspítalans 1980-1982. Hún var hjúkrunarfræðingur á deild 33 C 1984-1986, verkefnastjóri við geðdeildina 1987 og stoðhjúkrunarfræðingur III frá 1995. Samkvæmt breytingu á ráðningarsamningi er stefnandi undirritaði 3. ágúst 2000 er starfsheiti hennar hjúkrunarfræðingur. Vegna eðlis málsins þykir rétt að rekja að nokkru framburð stefnanda fyrir dómi svo og nokkurra vitna sem gáfu skýrslu fyrir dómi. Stefnandi bar fyrir dómi að hún hefði ekki starfað við klínísk störf, þ.e. inni á sjúkradeildum, frá árinu 1987. Á árinu 1998 hafi hún fengið eins árs námsleyfi og hafi farið til náms til Bandaríkjanna. Eftir það hafi hún fengið eins árs launalaust leyfi og síðan komið aftur til starfa í ágúst 2000 og kveðst hún þá hafa gengið inn í það starf sem hún hafi haft áður og unnið við samskonar verkefni og áður. Hinn 20. júlí 2001 kvaðst stefnandi hafa fengið í hendur bréf þar sem henni er tilkynnt um breytingar á starfi hennar og verksviði. Í bréfinu hafi verið tilgreind breyting á starfsheiti sem yrði hjúkrunarfræðingur í stað verkefnisstjóra sem áður hafði verið. Stefnandi kveður aðdraganda þessa bréfs hafa verið þannig að á undan því hafi farið fundur í janúar með Eydísi K. Sveinbjarnardóttur, sviðsstjóra á geðsviði, þar sem Eydís hafi tilkynnt stefnanda að hún færi að vinna á göngudeild áfengisdeildar sem hjúkrunarfræðingur. Kvaðst stefnandi þetta hafa komið sér á óvart. Hafi hún litið svo á að þarna væri um að ræða verulegar breytingar á starfi sínu þar sem hún hefði ekki unnið klínískt starf inn á deild frá árinu 1987. Hafi hún litið svo á að verið væri að setja hana lægra. Hafi hún litið svo á að samkvæmt lið 6 í bréfi frá 20. júlí 2001, þar sem segi að sviðsstjóri feli hjúkrunarfræðingi hlutverk og verkefni í ljósi þróunar á sviði og þörfum hverju sinni, væri unnt að segja henni að vinna sem hjúkrunarfræðingur eftir þörfum stofnunarinnar og að hún lyti fyrirmælum næsta yfirmanns hvað þetta varðar. Tekið sé fram í bréfinu að tilgreind verkefni skyldi vinna í dagvinnu eða samkvæmt nánara samkomulagi eða fyrirmælum. Kvaðst stefnandi hafa litið svo á að þar með væri unnt að gefa henni fyrirmæli um að ganga vaktir en hún hafi áður einungis unnið dagvinnu. Kom fram hjá stefnanda að ynni hún við Rai verkefnið yrði það ekki sambærilegt við fyrri störf hennar þar sem henni hafi ekki verið ætlað að bera ábyrgð á verkefninu. Taldi hún sig geta leyst þetta verkefni af hendi en það væri ekki sambærilegt þeim störfum sem hún hefði verið að vinna að. Taldi hún umræddar breytingar sér ósamboðnar. Þórunn Sigurborg Pálsdóttir, sem var starfandi hjúkrunarforstjóri og yfirmaður stefnanda þegar hún kom aftur til starfa að loknu leyfi, bar fyrir dómi að það hefði verið hennar ætlan að stefnandi starfaði áfram á fullu, og eingöngu við rannsóknir, eins og áður. Kvaðst hún, aðspurð, líta svo á að störf almenns hjúkrunarfræðings annars vegar og störf starfsmanns sem stundaði eingöngu rannsóknir og það algerlega sjálfstætt, væru ekki sambærileg. Anna Stefánsdóttir, hjúkrunarforstjóri stefnda, bar fyrir dómi að eftir sameiningu Landspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur á árinu 2000 hafi miklar skipulagsbreytingar fylgt í kjölfarið, sem standi enn. Við þessa sameiningu hafi orðið yfirmannaskipti á mörgum svæðum og sjúkrahúsinu skipt upp í nýjar skipulagsheildir. Þá hafi öll störf í verkefna- og rannsóknarvinnu verið endurskoðuð svo og störf deildarstjóra og hjúkrunarframkvæmdastjóra, sem hafi verið hreinar stjórnunarstöður, og hafi þær margar verið felldar niður. Það hafi verið ráðið í stöður sviðsstjóra og hafi þeir margir haft aðrar áherslur en áður voru við lýði á ríkisspítölum og það eigi við um stöðu stefnanda. Áherslur á viðkomandi sviði hafi breyst og það hafi verið önnur verkefni sem stjórnendur hafi talið mikilvægari en það starf sem hér um ræði. Þess vegna hafi sú ákvörðun verið tekin að ræða um breytt störf. Vegna þessa kvaðst Anna hafa átt fund með stefnanda í mars 2001 þar sem hún hafi gert grein fyrir afstöðu sinni til þeirra breytinga á geðsviðinu sem höfðu verið ræddar við hana. Anna kvaðst hafa rætt við hana um starfa á skrifstofu kennslu, vísinda og þróunar, þar sem verið sé að vinna þróunar- og rannsóknarstörf svo og kennslustörf. Kvað hún yfirmann hjúkrunar á skrifstofu kennslu, vísinda og þróunar hafa boðið stefnanda starf, sem þær telji sambærilegt því starfi er stefnandi hafði áður gegnt á geðsviði. Kvaðst henni kunnugt um að stefnandi hefði hafnað því. Lýsti Anna þeirri skoðun sinni að þau verkefni sem stefnanda hafi verið boðin með bréfi 20. júlí 2001 hafi að hluta verið sambærileg hennar fyrra starfi, stærri hluti starfsins sé áfram rannsóknar og þróunarvinna. Kvað hún andmæli stefnanda fyrst og fremst hafa lotið að hinum klíníska þætti. Eydís K. Sveinbjarnardóttir var ráðin sviðsstjóri á geðsviði Landspítalans 1. október 2000 og tók þar við starfi Þórunnar Pálsdóttur. Hún bar fyrir dómi að hún hefði setið tvo fundi með stefnanda eftir að hún tók við þessu starfi. Þar hefði hún útskýrt fyrir stefnanda að líkur væru á að í vændum væri endurskoðun á allri starfsemi geðsviðs þar á meðal á störfum hennar. Þá hefði hún reynt að fá upplýsingar um það hjá stefnanda hvað hún hefði verið að starfa við undanfarin ár, en hún hafi vitað að stefnandi væri að koma úr löngu leyfi. Þá hafi hún átt fund með stefnanda í janúar 2001 ásamt Björgu Guðmundsdóttur. Þær hafi þá haft hugmyndir um að starf stefnanda myndi breytast í takt við annað á spítalanum. Þá hafi margt gerst í launamálum síðan stefnandi fór í frí. Kvaðst Eydís hafa hjúkrunarfræðinga í störfum sem fái ákveðin verkefni sem þörf er á hverju sinni en enginn sé ráðinn í eitthvert fast verkefni. Umræður þeirra hafi snúist um að finna stefnanda verkefni í tengslum við þá stefnumótun sem hafi verið að gerast á sama tíma. Eins og hún muni viðræðurnar hafi verið bent á að möguleikinn til launahækkunar væri í gegnum hið svonefnda framgangskerfi en síðan þá bara samkvæmt kjarasamningum. Kvað hún tveggja flokka launahækkun fást ef viðkomandi hefði lokið meistaraprófi. Kom fram hjá Eydísi að við vörpun og með tilkomu framgangskerfisins hafi yfirvinnutímar fallið niður. Bar Eydís að stefnandi hefði litið svo á að verið væri að leggja niður starf hennar en yfirmenn hennar á Landspítalanum hafi ekki verið því sammála og hafi einungis verið um að ræða ný verkefni í hlutverki hennar sem hjúkrunarfræðings. Yfirmenn hafi litið svo á að verið væri að semja við stefnanda um verkefni og innihald í starfi. Hafi hún rætt við stefnanda um að sækja um framgangskerfið til að fá fram það sem henni bæri launalega samkvæmt framgangskerfinu sem byggir á því hvaða verkefnum viðkomandi er að sinna. Björg Guðmundsdóttir hjúkrunarfræðingur bar fyrir dómi að hún hefði setið fundi með sviðsstjóra og stefnanda frá janúar 2001. Hún hafi á þessum tíma verið hjúkrunarframkvæmdastjóri sem heyrir undir sviðsstjóra, millistjórnandi. Eydís sé hennar yfirmaður en Anna sé yfir Eydísi. Kvað hún tilefni fundanna hafa verið að nýr sviðsstjóri var kominn og sú hafi boðað stefnanda á fund til þess að ákveða með henni hvaða verkefnum hún kæmi til með að sinna. Í þessum viðræðum kvað Björg hafa verið gengið út frá því að það væri verið að bjóða stefnanda sambærilega vinnu, bara önnur viðfangsefni. Stefnandi hafi verið fastráðin og hafi haft tryggingu fyrir starfi áfram. Rai verkefnið hafi verið að fara af stað og verið í þróun. Eðlilegt sé að klínísk vinna sé hluti af verkefnisvinnu til þess að hægt sé að miðla árangri og niðurstöðum verkefna yfir í klíníkina. Klínísk vinna og rannsóknarvinna geti samþæst í einu starfi þótt ólík séu þannig. Helga Birna Ingimundardóttir, hagfræðingur hjá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, bar fyrir dómi að stefnandi hefði leitað til félagsins þegar væntanlegar breytingar á starfi hennar stóðu fyrir dyrum. Hún hafi farið á fund hjá Önnu Stefánsdóttur með stefnanda í október 2001. Aðspurð kvaðst vitnið minnast þess að Anna hafi hvatt stefnanda til að segja upp, fundir hafi verið þess efnis. Viðbrögð þeirra hafi verið að þær hafi ekki verið sammála því. Þá hafi starfslokasamningur við stefnanda komið til umræðu. Hafi stefnandi og hún haft hugmyndir um að efni þess samkomulags yrði í formi biðlauna í 12 mánuði sem stefnandi hefði átt rétt á en því hafi verið hafnað. Samkomulag hafi ekki gengið eftir þar sem samkomulag hafi ekki náðst um innihaldið. Óumdeilt er að stefnandi, sem er hjúkrunarfræðingur, vann við rannsóknar- og þróunarstörf í rúm 10 ár áður en hún fór í 2 ára leyfi frá störfum á árinu 1998. Þegar stefnandi kom til baka höfðu miklar breytingar átt sér stað í hennar starfsumhverfi. Starfsemi Landspítalans og Sjúkrahúss Reykjavíkur hafði verið sameinuð. Eins og kemur fram í framburði Önnu Stefánsdóttur fylgdu miklar skipulagsbreytingar í kjölfar þessarar sameiningar sem að sögn vitnisins standa enn yfir. Yfirmannaskipti hafi orðið á mörgum sviðum og sjúkrahúsinu hafi verið skipt upp í nýjar skipulagsheildir. Stefnandi hóf störf að nýju 1. águst 2000 og var yfirmaður hennar þá Þórunn S. Pálsdóttir hjúkrunarframkvæmdastjóri en samkvæmt framburði Önnu voru stöður hjúkrunarframkvæmdastjóra lagðar niður við sameininguna en ráðið í stöður sviðsstjóra. Kom fram hjá Önnu að margir sviðsstjórar hafi aðrar áherslur en áður hafi ríkt á ríkisspítölum og eigi það við um geðsvið. Í október 2000 tók Eydís K. Sveinbjarnardóttir við sem sviðstjóri hjúkrunar á geðdeild og varð yfirmaður stefnanda. Bar hún fyrir dómi að frá þeim tíma er hún kom til starfa sem sviðsstjóri á geðsviði hafi stefnandi ekki skilað vinnu til sín. Hún hafi unnið samkvæmt samkomulagi sem hún sennilega hafi talið sig hafa gert við Þórunni Pálsdóttur, fyrrverandi yfirmann sinn. Það hafi ekki verið verkefni sem hafi verið í gangi á geðsviði á þeim tíma. Liggur hvorki fyrir í málinu hvaða verkefnum var verið að sinna á geðsviði né að hvaða verkefni stefnandi var að vinna á þessum tíma. En í ljósi þess að stefnandi var ekki að vinna að verkefni er þjónaði hagsmunum geðsviðs, þar sem hún starfaði, sbr. framburð Eydísar K. Sveinbjarnardóttur, þykir sýnt fram á að nauðsyn hafi borið til að finna stefnanda verkefni í tengslum við þá stefnumótun sem átti sér stað á sjúkrahúsinu á þessum tíma. Hefur komið fram að það var reynt á nokkrum fundum sem hjúkrunarforstjóri og sviðsstjóri héldu með stefnanda en samkomulag náðist ekki. Í kjölfarið á þessum árangurslausu viðræðum fékk stefnandi bréf, dags. 20. júlí 2001, sem áður er getið, þar sem henni var tilkynnt ákvörðun yfirmanna hennar um breytingar á starfi hennar og verksviði. Með bréfi, dags. 23. ágúst 2001, lýsti stefnandi þeirri skoðun sinni að með umræddum skipulagsbreytingum sem þá stóðu yfir hafi starf hennar sem verkefnastjóra og stoðhjúkrunarfræðings III, eins og það hafi verið skilgreint, verið lagt niður, með því að rjúfa samning sem við hana var gerður 24. apríl 1987. Kemur fram í bréfi stefnanda að um langt skeið, eða frá því í janúar 2001 hafi staðið yfir viðræður milli hennar og stjórnenda spítalans þar sem henni hafi ítrekað verið boðið að taka við nýrri stöðu með nýjum verkefnum. Farsæl lausn hafi ekki fundist enda hafi þau verkefni sem henni hafi verið boðin verið langt utan þess sviðs. Vegna þessa fer stefnandi fram á það í bréfinu að henni verði greidd biðlaun í 12 mánuði eða bætur er samsvari 12 mánaða launum. Lýsti hún því jafnframt yfir að hún myndi láta af störfum. Starfið verkefnastjóri 2 var samkvæmt þágildandi kjarasamningi skilgreint svo: „Starfsheitið verkefna­stjóri 2 tekur til starfanna hjúkrunarstjóri, hjúkrunarfræðslustjóri og ráð­gefandi hjúkrunarfræðingur á sérsviði.” Í kjölfar nýs kjarasamnings 1995 var starfsheiti stefnanda breytt í stoðhjúkrunarfræðing III. Kveður stefnandi starf sitt ekki hafa breyst við það. Á breytingu á ráðningarsamningi, dags. 3. ágúst 2000, sem stefnandi undirritaði er hún kom til starfa á ný eftir leyfi, er starfsheiti hennar tilgreint hjúkrunarfræðingur en starfsheiti voru felld niður í kjarasamningi 1997. Í framlögðu samkomulagi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Reykjalundar og St. Franciskusspítala, Reykjavíkurborgar og St. Jósefspítala annars vegar og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga hins vegar, dags. 23 febrúar 1995, er m.a. að finna skilgreiningu á starfsheitinu stoðhjúkrunarfræðingur 3. Þar segir m.a. : “3.1 Skilgreining skv. kjarasamningi (1): - ber ábyrgð og hefur umsjón með þróunar- og rannsóknarverkefnum innan stofnunar. 3.2 Viðbótarskilgreining skv. samkomulagi aðila: - sinnir tilteknum hópi sjúklinga á grunni viðurkennds framhaldsnáms á sérsviði hjúkrunar (klínískur sérfræðingur í hjúkrun) og ber auk þess ábyrgð á og hefur umsjón með þróunar- og rannsóknarverkefnum innan stofnunar.” Í kjarasamningi sem undirritaður var í júní 1997 milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Reykjavíkurborgar annars vegar og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga hins vegar var tekið upp nýtt launakerfi sem skyldi taka gildi frá 1. febrúar 1998. Í þeim kjarasamningi voru öll starfsheiti felld niður en starfsmönnum raðað í launaramma A, B og C. Var stefnanda raðað í launaramma B og fékk hún greidd laun samkvæmt launaflokki B 08. Samkvæmt kjarasamningnum eru störf er falla undir launaramma B skilgreind þannig: “Starfið felst fyrst og fremst í því að nota vísindalega þekkingu og hugtök til að leysa verkefni. Starfið felur í sér umsjón verkefna og/eða málaflokka. Með umsjón er m.a. átt við skipulagningu, samhæfingu og/eða stjórnun á áætlanagerð, kostnaðareftirlit eða viðvarandi verkefnastjórnun.” Eins og fram er komið höfðu miklar skipulagsbreytingar orðið á spítalanum er stefnandi kom aftur til starfa eftir leyfi. Samkvæmt framburði Eydísar K. Sveinbjarnardóttur voru þau verkefni sem stefnandi var að vinna að ekki í takt við þau verkefni sem verið var að vinna á geðsviði og virðast því ekki hafa nýst stjórnendum þar. Í bréfi sínu til til stjórnar Landspítala, háskólasjúkrahúss, dags. 23. ágúst 2001, lýsir stefnandi því yfir að með þeim skipulagsbreytingum sem þá stóðu yfir hafi starf hennar sem verkefnastjóra og stoðhjúkrunarfræðings, svo sem það hafi verið skilgreint fram að þeim tíma, verið lagt niður. Með því telur hún að rofinn hafi verið samningur sem gerður var við hana 24. apríl 1987. Stefnandi hefur lagt fram í málinu ljósrit ráðningarsamnings sem gerður var við hana í upphafi. Er starfsheiti hennar þar tilgreint hjúkrunarfræðingur. Stefnandi hefur einnig lagt fram fleiri ljósrit af breytingum á ráðningarsamningi. Enginn ráðningarsamningur, eða breyting á ráðningarsamningi, sem dags. er 24. apríl 1987, hefur verið lagður fram í málinu hins vegar er að að finna í skjölum málsins breytingatilkynningu til launadeildar þar sem starfsheiti er tilgreint verkefnastjóri 2. Frá árinu 1992 er hins vegar að finna breytingu á ráðningarsamningi þar sem starfsheiti stefnanda er tilgreint verkefnastjóri 2. Frá árinu 1998 og 1999 er að finna nokkrar breytingar á ráðningarsamningum, sem stefnandi undirritar, og er starfsheiti þar tilgreint hjúkrunarfræðingur nema á einum samningi er tilgreint stafsheitið stoðhjúkrunarfræðingur. Í breytingu á ráðningarsamningi, sem undirrituð var 3. ágúst 2000, eftir að stefnandi kom úr leyfi sínu, er starfsheiti hennar tilgreint hjúkrunarfræðingur. Í engum þessara samninga er að finna útlistun á starfsskyldum stefnanda og virðast starfsheiti fylgja kjarasamningum á hverjum tíma. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hún hafi verið ráðin til sjálfstæðra rannsóknar- og þróunarstarfa enda þótt henni hafi hin síðari ár verið falin verkefni á því sviði. Starfslýsing á starfi því sem hún gegndi liggur ekki fyrir. Hún hefur ekki sýnt fram á að hún hafi verið í stjórnunarstöðu eða í aðstöðu til þess að taka ákvarðanir um val á verkefnum eða að hún hafi borið stjórnunarlega ábyrgð á slíkum verkefnum. Að beiðni Eydísar K.Sveinbjarnardóttur vann stefnandi skýrslu yfir þau verkefni sem hún hafði unnið sem verkefnastjóri við geðdeildina og sem stoðhjúkrunarfræðingur III. Verður ekki annað séð en að flest verkefnin sem tilgreind eru þar hafi verið unnin í samvinnu við þáverandi yfirmann stefnanda, Þórunni S. Pálsdóttur, þar sem nafn hennar er tilgreint ásamt nafni stefnanda í tengslum við þau verkefni sem unnin voru. Í skilgreiningu á stöðuheitinu stoðhjúkrunarfræðingur III hér að framan segir m.a. að stoðhjúkrunarfræðingur III sinni tilteknum hópi sjúklinga á grunni viðurkennds framhaldsnáms á sérsviði hjúkrunar (klínískur sérfræðingur í hjúkrun) og beri auk þess ábyrgð á og hafi umsjón með þróunar- og rannsóknarverkefnum innan stofnunar. Samkvæmt framburði Önnu Stefánsdóttur hafa hjúkrunarfræðingar ýmist sinnt annað hvort rannsóknum eða klínískum störfum eða hvoru tveggja samhliða. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á, og ekki haldið því fram, að stoðhjúkrunarfræðingar III, eða þeir sem hafa raðast í sama launaramma og hún í síðustu kjarasamningum, sinni ekki klínískum störfum heldur einvörðungu rannsóknar- og þróunarstörfum í líkingu við þau störf sem hún hafði gegnt. Í greinargerð stefnda er því haldið fram að allir hjúkrunarfræðingar hjá stefnda fái greitt samkvæmt ramma B eða C í síðustu kjarasamningum og hefur því ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Þegar virt er það sem fram hefur komið þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að sú breyting er gerð var á starfi hennar, og fól ekki í sér launalækkun, hafi fallið utan starfssviðs hennar samkvæmt ráðningarsamningi eða kjarasamningi. Gegn andmælum stefnda, þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að starf hennar hafi verið fellt niður enda þótt af skipulagsástæðum hafi verið þörf á að fela henni breytt verkefni í samræmi við þarfir geðsviðsins þar sem hún starfaði. Telja verður að á þeim fundum sem haldnir voru með stefnanda hafi henni gefist kostur á að koma að öllum sínum sjónarmiðum varðandi breytingar á starfi sínu. Eins og hún segir sjálf í bréfi sínu, dags. 23. ágúst 2001 til stjórnar stefnda, og fram hefur komið hér fyrir dómi, voru ítrekaðar tilraunir gerðar til að finna stefnanda ný verkefni sem hún hafnaði. Með bréfi því er stefnandi sendi stjórn stefnda, 23. ágúst 2001, verður litið svo á að stefnandi hafi látið af störfum sjálfviljug. Þegar allt þetta er virt ber að hafna fyrri hluta aðalkröfu stefnanda um ógildingu á niðurlagningu á stöðu stefnanda enda ekki litið svo á að staða hennar hafi verið felld niður. Eins og fjárkröfur stefnanda eru fram settar í aðalkröfu og varakröfu byggja þær á þeirri forsendu að staða stefnanda hjá stefnda hafi verið lögð niður. Með því að ekki er litið svo á að staða hennar hafi verið felld niður ber þegar af þeim sökum að sýkna stefnda af fjárkröfum stefnanda. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Landspítali, háskólasjúkrahús, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jónu Siggeirsdóttur.
Mál nr. 12/2021
Kynferðisbrot Nauðgun Refsiákvörðun Tafir á meðferð máls Miskabætur
L og T voru sakfelldir fyrir nauðgun með því að hafa haft samræði við A án hennar samþykkis með því að beita hana ólögmætri nauðung. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot L og T hefðu verið alvarleg og beinst gegn ungri stúlku sem hefði verið stödd ein og ölvuð um nótt á heimili ókunnugra manna og að þeim hefði ekki getað dulist að um barn var að ræða. Þá var að nokkru litið til tafa sem hefðu orðið á rannsókn lögreglu. Var refsing L og T ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði auk þess sem þeim var hvorum um sig gert að greiða A 1.800.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2021. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd.3. Ákærði Lukasz Soliwoda krefst aðallega sýknu en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög heimila og sú refsing verði bundin skilorði. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfu verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af henni en að því frágengnu að hún verði lækkuð.4. Ákærði Tomasz Walkowski krefst þess að refsing hans verði milduð og bundin skilorði. Þá krefst hann þess að bótakrafa verði lækkuð.5. Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærðu verði hvorum um sig gert að greiða henni 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. febrúar 2017 til 27. júní 2019 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms um kröfuna. Ágreiningsefni6. Með ákæru héraðssaksóknara 2. maí 2019 var ákærðu gefin að sök nauðgun með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 4. febrúar 2017 haft samfarir við A án hennar samþykkis. Hefðu ákærðu beitt brotaþola ólögmætri nauðung með því að notfæra sér ölvunarástand hennar og yfirburðastöðu sína þar sem hún var stödd með ókunnugum mönnum fjarri öðrum og sökum aldurs- og þroskamunar. Var háttsemin talin varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 7. Ákærðu voru sakfelldir fyrir brot í samræmi við ákæru með héraðsdómi 22. nóvember 2019, að því frátöldu að ekki var fallist á að atvik hefðu gerst fjarri öðrum. Var refsing þeirra ákveðin þriggja ára fangelsi. Ákærðu var auk þess hvorum um sig gert að greiða brotaþola 1.300.000 króna miskabætur auk vaxta. Með dóminum var þriðji maður sem einnig var ákærður fyrir kynferðisbrot gagnvart brotaþola umrædda nótt sýknaður.8. Með hinum áfrýjaða dómi var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu, en refsing þeirra ákveðin fangelsi í tvö ár og þeim hvorum um sig gert að greiða brotaþola 1.500.000 króna miskabætur auk vaxta. 9. Að ósk ríkissaksóknara var veitt leyfi til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar. Í ákvörðun réttarins 2. febrúar 2021 sagði að mikilvægt væri að fá úrlausn um ákvörðun viðurlaga í því, sbr. 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þar kom einnig fram að niðurstaða Landsréttar um sakfellingu væri að hluta byggð á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu, vitna og brotaþola en það mat yrði ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 215. gr. sömu laga.Málsatvik og meðferð máls0. Brotaþoli leitaði til neyðarmóttöku Landspítala 4. febrúar 2017 og hófst rannsókn málsins með tilkynningu til lögreglu sama dag. Eins og greinir í héraðsdómi hitti brotaþoli þá um nóttina ungan pilt í miðbæ Reykjavíkur. Síðar um kvöldið hringdi pilturinn í ákærða Tomasz sem var á bifreið umrædda nótt og sóttu ákærðu piltinn og brotaþola þar sem þau voru við tónlistarhúsið Hörpu. Þaðan fóru þau fjögur í bifreiðinni að heimili ákærðu en þeir og pilturinn leigðu hver sitt herbergið í kjallara fjölbýlishúss. Þegar þangað var komið dvöldu þau fyrst um sinn í herbergi ákærða Tomasz og drukku þar bjór saman. Hafði ákærði Tomasz samræði við brotaþola eftir að hinir höfðu yfirgefið herbergið. Í framhaldi af því hafði ákærði Lukasz samræði við brotaþola í sínu herbergi. Að því loknu fór brotaþoli í herbergi unga piltsins en að skammri stundu liðinni yfirgaf hún húsnæðið og hringdi í móður sína sem sótti hana um klukkan fjögur um nóttina. Um hádegisbil næsta dag sagði brotaþoli móður sinni frá því sem gerst hafði og leitaði hún í kjölfarið til neyðarmóttöku Landspítala. 1. Með héraðsdómi voru ákærðu sakfelldir fyrir nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og var refsing þeirra ákveðin fangelsi í þrjú ár. Þeir voru taldir hafa misnotað sér ástand og aðstæður ungrar stúlku í því skyni að ná fram vilja sínum og engu skeytt um velferð hennar. Ættu þeir sér engar málsbætur. Brot ákærðu voru talin alvarleg og ófyrirleitin og til refsiþyngingar var litið til 1., 2., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. 70. gr. sömu laga. Brotaþoli hefði verið 16 ára þegar atvik gerðust og brot ákærðu sérstaklega þungbær í ljósi þess hvernig atvikum var háttað og því bæði litið til a- og c-liðar 195. gr. laganna við ákvörðun refsingar. Með hliðsjón af alvarleika brota ákærðu væru ekki efni til að skilorðsbinda refsingu þeirra þrátt fyrir að meðferð málsins hefði dregist úr hófi. Þannig hefðu 27 mánuðir liðið frá því að brot ákærðu voru framin og þar til ákæra vegna málsins var gefin út en ákærðu yrði ekki kennt um þann drátt. 2. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að ákærðu hefðu gerst sekir um nauðgun með því að hafa hvor um sig haft samfarir við brotaþola gegn vilja hennar og til þess beitt brotaþola ólögmætri nauðung með því að notfæra sér yfirburðastöðu sína gagnvart henni sökum aldurs- og þroskamunar og þeirra aðstæðna sem hún var í þar sem hún var ein og ölvuð með þremur ókunnugum og sér eldri mönnum á heimili þeirra. Voru brot ákærðu talin réttilega heimfærð til 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 2. gr. sömu laga. Vísað var til röksemda héraðsdóms fyrir refsingu ákærðu en sérstaklega til 1. töluliðar 70. gr. og a-liðar 195. gr. sömu laga. Refsing ákærðu var ákveðin fangelsi í tvö ár, meðal annars með vísan til þess að óhóflegur dráttur hefði orðið á málsmeðferðinni sem ákærðu yrði ekki kennt um.NiðurstaðaKrafa um sýknu3. Niðurstaða Landsréttar um sakfellingu ákærðu byggist að hluta á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu, vitna og brotaþola. Það mat verður ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærðu og heimfærslu til refsiákvæða. Ákvörðun refsingar4. Í 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga segir að refsing þess sem brýtur gegn ákvæðinu sé fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að sextán árum. Dómstólar hafa svigrúm til ákvörðunar refsingar fyrir brot gegn ákvæðinu innan fyrrgreindra refsimarka, en við ákvörðun refsingar er litið til málavaxta með heildstæðum hætti. Í VIII. kafla almennra hegningarlaga er fjallað um almenn atriði sem hafa áhrif á refsihæð og í 1. mgr. 70. gr. laganna eru tiltekin í níu töluliðum atriði sem einkum á að taka til greina við ákvörðun refsingar. Sérstakar refsiþyngingarástæður eiga jafnframt við þegar um brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga er að ræða, sbr. 195. gr. almennra hegningarlaga. Segir þar að við ákvörðun refsingar fyrir brot gegn 194. gr. skuli virða til þyngingar ef þolandi er barn yngra en 18 ára, sbr. a-lið ákvæðisins, ef ofbeldi geranda er stórfellt, sbr. b-lið þess, og ef brotið er framið á sérstaklega sársaukafullan eða meiðandi hátt, sbr. c-lið. 5. Brot ákærðu voru alvarleg og beindust gegn ungri stúlku sem stödd var ein og ölvuð um nótt á heimili ókunnugra manna. Gat þeim ekki dulist að um barn væri að ræða en ákærði Tomasz er nítján árum eldri en brotaþoli og ákærði Lukasz fimmtán árum eldri. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi beittu ákærðu brotaþola ólögmætri nauðung með því að nýta sér yfirburðastöðu sína sökum aldurs- og þroskamunar og þeirra aðstæðna sem stúlkan var í og höfðu gegn vilja hennar samræði við hana sem stóð yfir í nokkuð langan tíma. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 61/2007, en með 5. gr. þeirra var 195. gr. almennra hegningarlaga í núverandi mynd lögleidd, segir um a-lið greinarinnar að það segi sig sjálft að ungir þolendur hafi lítinn sálfræðilegan og líkamlegan styrk til þess að verjast nauðgunum. Tiltölulega lítið ofbeldi eða lítilfjörleg hótun geti því virkað mjög ógnvekjandi gagnvart börnum. Séu markmið með lögfestingu ákvæðisins meðal annars að leggja áherslu á hve alvarleg kynferðisbrot gegn börnum væru og ámælisverð og að það skyldi virða til þyngingar refsingu ef þolandi væri barn yngra en 18 ára. Verður samkvæmt framansögðu tekið mið af því við ákvörðun refsingar ákærðu að brotaþoli var sextán ára þegar ákærðu brutu gegn henni. Brot ákærðu fólust jafnframt í samræði við brotaþola og fellur það undir að vera sérlega meiðandi aðferð og sársaukafull í skilningi c-liðar 195. gr. almennra hegningarlaga þegar um barn er að ræða við þessar aðstæður. Verður litið til fyrrgreindra atriða við ákvörðun refsingar ákærðu sem og til 1., 2., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. 70. gr. sömu laga. Ákærðu eiga sér engar málsbætur. 6. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, ber sérhverjum þeim sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér innan hæfilegs tíma. Í greinargerð með 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 segir að mat á því hvað telst hæfilegur tími velti mjög á atvikum hvers máls en unnt sé að hafa nokkur atriði til hliðsjónar þegar metið er hvort ástæður séu fyrir seinagangi í rekstri dómsmáls sem verði taldar réttlætanlegar. Í fyrsta lagi getur komið til álita hvort mál er sérstaklega umfangsmikið og flókið og hvort sönnunargagna er þörf sem erfitt getur reynst að afla, til dæmis ef þörf er verulegs fjölda vitna. Í öðru lagi getur skipt máli hverjum er um að kenna að rekstur dómsmáls dregst úr hófi og í þriðja lagi eru gerðar meiri kröfur til að mál gangi hratt fyrir sig ef telja má að úrlausn þess sé sérstak¬lega mikilvæg fyrir þann sem í hlut á. 7. Í 2. málslið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að þeir sem rannsaka sakamál skuli hraða meðferð mála eins og kostur er. Sama skylda hvílir samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 18. gr. laganna á ákærendum. Þá er í 1. mgr. 171. gr. sömu laga mælt fyrir um að hraða skuli meðferð máls fyrir dómi eftir föngum. Kröfunni um að leyst sé úr máli innan hæfilegs tíma er ætlað að stuðla að trausti almennings til réttarvörslukerfisins og jafnframt að vernda aðila gegn óhóflegum drætti á meðferð máls og í sakamálum sérstaklega ætlað að koma í veg fyrir að sakborningur sé of lengi í óvissu um réttarstöðu sína. Við mat á því hvort brotið hefur verið gegn rétti sakaðs manns til að fá leyst úr ákæru á hendur sér innan hæfilegs tíma ber að líta til atvika í hverju máli fyrir sig með hliðsjón af umfangi og eðli þess, hvort tafir eru á ábyrgð sakaðs manns eða stjórnvalds sem hefur haft málið til meðferðar og hvort úrlausn þess er sérstaklega mikilvæg fyrir þann sem í hlut á, sbr. til dæmis dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 10. maí 2011 í máli nr. 48059/06 og 2708/09, Dimitrov og Hamanov gegn Búlgaríu. 8. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt yfirlit yfir feril rannsóknar málsins. Rannsókn lögreglu hófst 4. febrúar 2017 og stóð yfir fram í miðjan maí sama ár þegar hlé varð á henni. Af gögnum málsins má þó ráða að í október 2017 hafi lögregla átt samskipti við réttargæslumann brotaþola sem setti fram bótakröfu 25. þess mánaðar. Í mars 2018 var rannsókninni fram haldið og var málið sent héraðssaksóknara 8. október sama ár. Ákæra var gefin út 2. maí 2019 og var fyrsta fyrirtaka héraðsdóms 27. sama mánaðar. Héraðsdómur var kveðinn upp 22. nóvember sama ár. Áfrýjunarstefna var gefin út 10. desember 2019, greinargerðir ákærðu og ákæruvaldsins bárust Landsrétti í júní 2020 og fór aðalmeðferð fram í nóvember sama ár. Hinn áfrýjaði dómur var svo kveðinn upp 11. desember það ár. 9. Við mat á því hvort um er að ræða tafir sem áhrif eigi að hafa við ákvörðun refsingar verður annars vegar að meta í heild hvort málsmeðferðartíminn frá upphafi rannsóknar telst úr hófi langur og hins vegar hvort óafsakanlegar tafir hafa orðið á málsmeðferð á einstaka stigum hennar. Hefur í þeim efnum verið litið til umfangs lögreglurannsóknar, sbr. dóm Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 223/2015, og jafnframt hvort lögregla láti hjá líða að grípa til nauðsynlegra úrræða til að geta lokið rannsókn máls, sbr. dóm réttarins 25. september 2008 í máli nr. 96/2008. Hafi mál tafist á upphafsstigum málsmeðferðar er jafnframt sérlega brýnt að ekki verði frekari tafir við dómsmeðferð þess, sbr. dóm réttarins 29. janúar 2015 í máli nr. 336/2014. Þá hefur verið talið sérstaklega brýnt að meðferð og rannsókn máls sé hraðað eins og kostur er ef sakborningur sætir gæsluvarðahaldi, sbr. dóma réttarins 11. september 2009 í máli nr. 521/2009 og 7. mars 2014 í máli nr. 162/2014. 20. Fjögur ár og fjórir mánuðir eru liðnir síðan rannsókn lögreglu hófst og er málið nú til meðferðar á þriðja dómstigi. Samkvæmt framangreindu liðu 27 mánuðir frá því að rannsókn málsins hófst og þar til ákæra var gefin út. Fyrir liggur að hlé varð að mestu á rannsókninni um tíu mánaða skeið, auk þess sem ákæra var gefin út sjö mánuðum eftir að málið barst ákæruvaldi. Rannsókn málsins var ekki mjög yfirgripsmikil þótt hún beindist að þremur sakborningum en brýnt var að henni væri hraðað eins og kostur var þar sem við brotum ákærðu liggja þungar refsingar. Á hinn bóginn sættu ákærðu hvorki gæsluvarðhaldi né farbanni á tímabilinu eða öðrum þungbærum takmörkunum á réttindum sínum. Þá verður ekki talið að sá tími sem leið frá því að málið barst héraðssaksóknara þar til ákæra var gefin út hafi verið úr hófi. Þá hefur eðlilegur framgangur verið í meðferð málsins á þremur dómstigum. Að öllu þessu gættu verður með hliðsjón af dómaframkvæmd að nokkru litið til framangreindra tafa á rannsókn lögreglu við ákvörðun refsingar ákærðu. Þegar þetta er virt og með tilliti til alvarleika brota ákærðu gagnvart barni og þeirrar refsingar sem liggur við háttsemi þeirra samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga verður refsing þeirra, hvors um sig, ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Ákvörðun miskabóta21. Bótakrafa brotaþola barst lögreglu 25. október 2017. Með henni kröfðust þáverandi lögráðamenn brotaþola, fyrir hönd hennar, greiðslu 5.000.000 króna miskabóta óskipt úr hendi þriggja sakborninga auk vaxta. Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru forsendur til að dæma ákærðu sameiginlega bótaskylda þar sem ekki væri á því byggt í ákæru að um samverknað þeirra hefði verið að ræða. Voru ákærðu hvor um sig dæmdir til að greiða brotaþola 1.300.000 króna miskabætur auk vaxta. Fyrir Landsrétti krafðist brotaþoli þess að ákærðu yrðu dæmdir til að greiða henni 5.000.000 króna miskabætur auk vaxta. Ekki var tilgreint í kröfunni hver hlutur hvors ákærðu skyldi vera í þeirri kröfufjárhæð. Allt að einu var í hinum áfrýjaða dómi komist að þeirri niðurstöðu að ákærðu skyldu hvor um sig greiða brotaþola 1.500.000 króna miskabætur auk vaxta. 22. Fyrir Hæstarétti gerir brotaþoli kröfu um að ákærðu verði hvorum um sig gert að greiða henni 2.500.000 króna miskabætur að viðbættum vöxtum. Hvað sem líður framsetningu kröfu brotaþola fyrir Landsrétti verður talið að krafan, eins og hún er nú sett fram, komist að fyrir Hæstarétti. Er þá litið til þess að í henni felst í reynd að upphaflegri óskiptri bótakröfu á hendur ákærðu er skipt upp og breyting á kröfugerð þeim því til hagsbóta.23. Í kynferðisbroti felst brot gegn stjórnarskrárvörðum rétti einstaklings til friðhelgi einkalífs samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar sem veldur miska þeim er fyrir verður. Með miskabótum er brotaþola bættur sá andlegi miski sem hann verður fyrir við kynferðisbrot á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í brotum ákærðu fólst ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði og persónu brotaþola í skilningi þessa ákvæðis. Við mat á fjárhæð bóta verður meðal annars litið til alvarleika verknaða ákærðu og þeirra afleiðinga sem brotin hafa haft á hagi brotaþola.24. Brot ákærðu voru framin við auðmýkjandi aðstæður gagnvart brotaþola sem þá var barn að aldri. Ákærðu brutu báðir gegn kynfrelsi hennar þar sem hún var ein með þremur ókunnugum og sér eldri mönnum á heimili þeirra og stóðu brot ákærðu yfir í nokkuð langan tíma. Hvorutveggja var til þess fallið að auka enn á vanlíðan hennar við atburðinn og eftir hann. Í málinu liggja fyrir upplýsingar sérfræðinga um hvaða afleiðingar brotið hefur haft á andlega heilsu hennar en einnig er rétt að taka mið af þeim afleiðingum sem ætla verður að brotið muni hafa í för með sér á líf hennar til framtíðar eftir því sem hún mun öðlast meiri þroska, sbr. dóm Hæstaréttar 7. október 1999 í máli nr. 217/1999. Brot ákærðu voru þannig til þess fallin að hafa stórfelldan miska í för með sér fyrir brotaþola og má ráða af málsgögnum að þau hafa haft umtalsverðar afleiðingar, en þar verður ekki greint á milli afleiðinga brota hvors ákærðu fyrir sig. Þá verður jafnframt litið til þess að brotaþoli er í enn viðkvæmari stöðu þar sem hún hefur verið greind á einhverfurófi en telja verður að það hafi leitt til alvarlegri afleiðinga fyrir brotaþola, sbr. dóm réttarins 2. maí 2002 í máli nr. 52/2002. 25. Að öllu framangreindu virtu verður ákærðu hvorum um sig gert að greiða brotaþola 1.800.000 króna miskabætur með vöxtum eins og í dómsorði greinir.26. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest.27. Ákærðu verður í samræmi við 1. mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar á meðal málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna og þóknun réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Ákærði, Lukasz Soliwoda, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði.Ákærði, Tomasz Walkowski, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði.Ákærðu greiði hvor fyrir sitt leyti brotaþola, A, 1.800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. febrúar 2017 til 27. júní 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað.Ákærði Lukasz greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðbjarna Eggertssonar lögmanns, 992.000 krónur.Ákærði Tomasz greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar lögmanns, 992.000 krónur.Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins samtals 434.480 krónur, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Hilmars Gunnarssonar lögmanns, 311.250 krónur. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=c860f8e6-f475-4f32-b365-571866f7b9f4
Mál nr. 178/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 9. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fram er kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið gróft brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en tilviljun ein virðist hafa ráðið því hver fyrir þessu varð. Að þessu gættu og öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu fyrir hendi um að ætla megi að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er varnaraðili grunaður um að hafa framið brot sem varðar við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem refsing getur orðið allt að 16 ára fangelsi.
Mál nr. 347/2012
Kærumál Hald Gögn Kæruheimild
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var gert skylt að láta skattrannsóknarstjóra ríkisins í té yfirlit yfir nöfn og kennitölur allra þeirra sem leitað hefðu til hennar eftir lögfræðiaðstoð, vegna viðskipta sömu aðila við tiltekinn einstakling eða einkahlutafélag í hans eigu á tilteknu tímabili, á grundvelli 94. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, með vísan til þess að það ákvæði gengi framar þagnarskylduákvæði 22. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2012, þar sem varnaraðila var gert skylt að láta sóknaraðila í té yfirlit um nöfn og kennitölur allra þeirra sem leitað hefðu til hennar eftir lögfræðiaðstoð, vegna viðskipta sömu aðila við X sérfræðing [...] eða X ehf. á árunum 2006 til og með 2011. Varnaraðili hefur upplýst að hún hafi skráð nöfn og kennitölur þeirra [...], sem til hennar hafi leitað og gengust undir aðgerð hjá framangreindum [...], svo og hvaða ár aðgerðin var framkvæmd. Skilja verður niðurstöðu hins kærða úrskurðar svo, að sóknaraðila sé veitt heimild til að leggja hald á gögn með þessum upplýsingum. Kæruheimild felst í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu sóknaraðila hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 608/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 22. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22.september 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 20. október 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara aðfarbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 22. september 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjanessúrskurði að X, fæddur [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 20. október 2017 kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú tilrannsóknar innflutning á fíkniefnum hingað til lands. Rannsókn lögreglu hafihafist er henni bárust upplýsingar frá erlendum tollyfirvöldum um að grunurléki á að í Audi A6 bifreiðinni [...] væru falin fíkniefni, en bifreiðin hafiverið um borð í ferjunni Norrænu á leið hingað til lands. Ökumaðurbifreiðarinnar hafi verið A. Ferjan hafi komið hingað til lands frá Danmörku aðmorgni fimmtudagsins 24. ágúst sl. Við skoðun á bifreiðinni hafi komið í ljósfroðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Viðfrekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að um væri að ræðaamfetamínvökva. Með heimild Héraðsdóms Reykjaness hafi lögregla fengið heimildtil að hlusta síma A og koma fyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni. Þá hafilögregla fylgt bifreiðinni eftir þar sem henni hafi verið ekið áleiðis tilReykjavíkur. A hafi komið til Reykjavíkur seint sama kvöld og lögregla fylgstmeð ferðum hans. Er A hafi komið til Reykjavíkur hafi hannlagt bifreiðinni við Hótel Hilton við Suðurlandsbraut í Reykjavík þar sem hannhafi beðið þar til Lexus bifreið, sem í hafi verið C, B og X, hafi verið ekiðað honum og úr henni komið X og sest inn í Audi bifreiðina. Bifreiðunum hafisíðan báðum verið ekið að gistiheimili við [...] í Reykjavík þar semfjórmenningarnir hafi farið inn. Á leiðinni að gistiheimilinu hafi mátt heyra Aog B ræða saman m.a. um það hvort leitað hafi verið í Audi bifreiðinni átollsvæðinu á Seyðisfirði. Skömmu síðar hafi mennirnir sést fara út og skoðaAudi bifreiðina. Að morgni 25. ágúst sl. hafi síðan B og X keyrt Audibifreiðina um miðborgina og að lokum inn í bílskúr við [...] í Reykjavík þarsem B og X hafi verið handteknir skömmu síðar. Um svipað leiti hafi C komiðkeyrandi á Lexus bifreiðinni og lagt henni utan við [...] til móts viðbílskúrinn en þegar hann hafi orðið var við lögreglu hafi hann tekið tilfótanna og hlaupið suður [...] þar sem hann hafi verið handtekinn stuttu síðar.Í framhaldi hafi A verið handtekinn á gistiheimilinu við [...]. Þann 25. ágúst sl. hafi kærðu öllum, meðúrskurðum Héraðsdóms Reykjaness, verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellirannsóknarhagsmuna. Gæsluvarðhaldið hafi svo verið framlengt 8. september til dagsinsí dag. Við rannsókn á Audi bifreiðinni hafi komið íljós að við haldlagningu í framhöggvara bifreiðarinnar hafi verið 1.328millilítrar af amfetamíni en við mælingar lögreglu hafi komið í ljós aðhöggvarinn rúmi 5.240 millilítra. Þá hafi rannsókn lögreglu leitt í ljós að Bog X hafi komið hingað til lands, með flugi frá Póllandi þar sem þeir séubúsettir, að kvöldi 24. ágúst sl., þ.e. sama dag og A hafi komið til landsinsmeð ferjunni. Við yfirferð á hlustunum hafi einnig komið fram að A hafi átt í símasamskiptumvið nokkra aðila meðan hann keyrði frá Seyðisfirði til Reykjavíkur en þeirra ámeðal hafi verið X. Það sé grunur lögreglu að C, sem sé búsettur hér á landi,hafi átt að taka á móti mönnunum og vera þeim innan handar með aðstöðu, en viðrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að C sé sá sem pantaði herbergi fyrir B, Xog A á gistiheimilinu. Hann hafi samkvæmt eigin framburði haft afnot afbílskúrnum í [...] og þá hafi fundist talstöðvar bæði í Audi bifreiðinni ogLexus bifreið C sem talið sé að notaðar hafi verið í samskiptumfjórmenningarnir eftir að þeir hittust við Hótel Hilton að kvöldi 24. ágúst sl.Rannsókn lögreglu miði vel áfram, en um séað ræða yfirgripsmikla rannsókn. Kærði neiti sök. Hann segir að hann hafi komiðhingað til lands til að leita að vinnu og hann hafi hitt félaga sinn, sem hannmuni ekki hvað heiti, og tekið með honum rútu í bæinn. Þaðan hafi þeir farið íleigubíl og hitt mann á Lexus bifreið. Þeir hafi svo farið á hótel sem vinurhans hafi bókað fyrir hann, en hann viti ekki hvað þessi vinur sinn heiti. Hannneiti því að hafa farið inn í Audi bifreiðina og sagt að hann þekki ekki þannsem eigi bílinn. Hann hafi ætlað að gera við bremsukerfið á Audi bifreiðinni,en hann muni ekki hver það var sem bað hann um það. Félagi hans, sem hann muniekki hvað heiti, hafi verið með honum í bílskúrnum. Hann hafi greitt flugmiðannsinn með reiðufé og kannist ekki við að sami aðili hafi greitt fyrir flugiðhans og B. Í málinu liggi fyrir hljóðupptaka þar sem heyra megi hann ræða við Aum ferð hans hingað til lands. Kærði sé undir sterkum grun um aðild aðbroti gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðaribreytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Aðild kærða sé mikil og sétalin tengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá séeinnig lagt til grundvallar kröfu um gæsluvarðhald að um mjög mikið magn afhættulegum fíkniefnum er að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt ogþess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að kærði gangi ekki laus á meðan málhans er til meðferðar. Telja verði að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís aðjafn alvarlegu broti og kærði gangi laus áður en máli ljúki með dómi, þá valdiþað hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinuþyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttarnr. 504/2017, 790/2015, 763/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, þar semsakborningi hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms,þegar legið hafi fyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklumagni fíkniefna í ágóðaskyni. Telur lögreglustjóri því skilyrðum 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt í því máli sem hér um ræðir. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna sem liggjafyrir er það mat lögreglustjóra að kærði sé undir sterkum grun um aðild aðinnflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé aðfíkniefnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi. Með hliðsjón afalvarleika sakarefnis og þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menngangi ekki lausir þegar svo stendur á sé þess krafist að kærða verði áfram gertað sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómi.Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 sé þess krafist að krafan nái fram að gangaeins og hún er sett fram. Kærði hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 25.ágúst sl. á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Fallist er á með lögreglustjóra aðkærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi á miklu magni hættulegrafíkniefna. Um er að ræða 1.328 ml af vökva með 49% amfetamínbasa. Samkvæmtrannsóknargögnum málsins væri hægt að framleiða tæplega 9,9 kg af amfetamíni úrefninu miðað við 5,8% styrkleika. Rannsókn málsins miðar vel áfram. Ekki erfallist á með kærða að aðild hans að málinu sé minni háttar og að því komi ekkitil álita að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008. Með vísan til alls framangreinds og 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 er fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er framsett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r or ð: Kærða, X,er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október 2017 kl.16:00.
Mál nr. 269/2015
Kærumál Fjárnám Skuldabréf Traustfang Viðskiptabréf
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu D ehf. um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að stöðva framkvæmd fjárnáms hjá B. Var fjárnámsbeiðnin studd við skuldabréf sem B hafði gefið út til G, en bréfið var síðar framselt til D ehf. Deildu aðilar um hvort B og G hefðu samið um að gera skuld samkvæmt bréfinu endanlega upp með tiltekinni greiðslu en bréfið var ekki áritað um hana. Hélt D ehf. því fram að enginn slíkur samningur hefði verið gerður og B stæði því enn í skuld vegna bréfsins. Talið var að fyrirliggjandi tölvupóstsamskipti milli G og B gæfu til kynna að þau hefðu litið svo á að skuldabréfið hefði með umræddri greiðslu verið að fullu greitt. Þá var talið að þar sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður D ehf. væri maki G, yrði að ganga út frá því að D ehf. hefði einnig verið grandsamt um atvik sem G var kunnugt um og yrði það því að sæta mótbáru B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 13. ágúst 2014 um að stöðva framkvæmd fjárnáms, sem sóknaraðili krafðist að gert yrði hjá varnaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að halda gerðinni áfram. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði á málið rætur að rekja til þess að sóknaraðili krafðist með beiðni, sem barst sýslumanni 2. júní 2014, að gert yrði fjárnám hjá varnaraðila fyrir skuld að fjárhæð samtals 1.865.166 krónur. Beiðnin var studd við skuldabréf, sem varnaraðili gaf út til Gunnars Árnasonar 30. júní 2007 og var upphaflega að fjárhæð 7.300.000 krónur bundið vísitölu neysluverðs, en greiða átti þá fjárhæð í einu lagi ásamt 5% ársvöxtum á gjalddaga 1. júlí 2012. Í skuldabréfinu var jafnframt mælt fyrir um heimild kröfuhafa til að leita fjárnáms fyrir kröfu samkvæmt því án undangengins dóms eða sáttar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Óumdeilt er að samkomulag tókst í maí 2008 milli varnaraðila og Gunnars um að lækka fjárhæð kröfu samkvæmt skuldabréfinu í 2.500.000 krónur, sem varnaraðili myndi greiða í tvennu lagi, annars vegar 1.500.000 krónur 4. júní 2008 og hins vegar 1.000.000 krónur 31. desember sama ár. Þá er óumdeilt að varnaraðili innti af hendi fyrri greiðsluna, en ágreiningur er um hvernig farið hafi um þá síðari. Varnaraðili heldur því fram að hún hafi í september 2008 samið við Gunnar um að gera skuldina endanlega upp með greiðslu á 700.000 krónum, sem hún hafi svo gert 15. sama mánaðar. Sóknaraðili ber því á hinn bóginn við að enginn slíkur samningur hafi verið gerður og standi varnaraðili þannig enn í skuld vegna skuldabréfsins sem þessu nemi, en sóknaraðili kveðst hafa fengið skuldabréfið framselt úr hendi Gunnars 1. september 2013. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá um sóknaraðila er Hlédís Sveinsdóttir allt í senn stjórnarmaður í félaginu, framkvæmdastjóri þess og prókúruhafi. Í málatilbúnaði varnaraðila er vísað til þess að Hlédís sé maki áðurnefnds Gunnars Árnasonar og er ekki að sjá að ágreiningur standi um það. Við úrlausn málsins verður að ganga út frá því að Hlédís og sóknaraðili þar með einnig sé vegna þessara tengsla grandsamur um atvik, sem upphaflegum eiganda skuldabréfsins var kunnugt um. Getur sóknaraðili því ekki unnið rétt gagnvart varnaraðila á grundvelli meginreglna fjármunaréttar um viðskiptabréf. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að varnaraðili hafi fært slík rök að því að Gunnar hafi sem eigandi skuldabréfsins tekið við fullnaðargreiðslu á því í september 2008 að varhugavert verði talið að láta fjárnám ná fram að ganga á grundvelli þess. Samkvæmt framansögðu verður sóknaraðili að sæta mótbáru varnaraðila á þessum grunni þótt skuldabréfið beri ekki með sér tilefni hennar. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Dragon eignarhaldsfélag ehf., greiði varnaraðila, Bryndísi Guðmundsdóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 151/2017
Vinnuslys Líkamstjón Ábyrgðartrygging Viðurkenningarkrafa Gjafsókn
A höfðaði mál á hendur T hf. og V hf. til viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta, óskipt úr ábyrgðartryggingu B ehf. hjá V hf. og úr ábyrgðartryggingu C hf. hjá T hf., vegna afleiðinga vinnuslyss sumarið 2012. A var á þeim tíma starfsmaður hjá B ehf. og var sendur til að vinna verk sem B ehf. hafði tekið að sér um borð í fiskiskipi í eigu C hf. Við verkið þurfti A að nota vinnupall og var fenginn pallur frá C hf. sem A setti upp sjálfur. Þegar hann hafði unnið í tiltekinn tíma við verkið þurfti hann að fara niður af pallinum og við það hrundi pallurinn saman og A féll niður og slasaðist. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að C hf. bæri bótaábyrgð vegna líkamstjóns þess sem A varð fyrir og var því viðurkennd bótaábyrgð T hf. B hf. var hins vegar sýknaður af kröfu A. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að hvorki B ehf. né C hf. hefðu tilkynnt um slysið til Vinnueftirlitsins á slysdegi eða í framhaldi af því og sá fyrrnefndi fyrst er liðnir voru um sex mánuðir frá því það varð. Engin rannsókn hefði því farið fram á atvikum slyssins á vegum Vinnueftirlitsins og atvik slyssins væru í ýmsum atriðum óljós. Tilkynningarskylda til Vinnueftirlitsins vegna vinnuslysa, sbr. 79. gr. laga nr. 46/1980, hvíli á vinnuveitanda starfsmanns sem slasast og hefði B ehf. því borið að tilkynna slysið. Miða yrði við að slík rannsókn hefði getað eytt óvissu þeirri sem væri um orsök slyssins og yrði því að snúa sönnunarbyrði um orsök við og fella skaðabótaábyrgð á B ehf. Var því viðurkennd bótaábyrgð V hf. á líkamstjóni A. Þá kom fram að þar sem orsök slyssins væri óupplýst væru ekki skilyrði til að láta A bera meðábyrgð á tjóni sínu. Af sömu ástæðu yrði ekki staðhæft að slysið yrði rakið til galla eða vanbúnaðar á verkpallinum og yrði því ekki felld skaðabótaábyrgð á C hf. vegna slyssins og T hf. því sýknaður af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson ogIngibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari.ÁfrýjandinnTryggingamiðstöðin hf. skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2017. Hann krefstaðallega sýknu af kröfu áfrýjandans, A, en til vara að hann ,,verði látinn beratjón sitt sjálfur að verulegu leyti.“ Þá krefst félagið málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti úr hendi þessa áfrýjanda.A áfrýjaði héraðsdómifyrir sitt leyti 7. mars 2017. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinntil skaðabóta, óskipt úr ábyrgðartryggingu B ehf. hjá stefnda,Vátryggingafélagi Íslands hf., og úr ábyrgðartryggingu C hf. hjá áfrýjandanum,Tryggingamiðstöðinni hf., vegna afleiðinga vinnuslyss 6. júní 2012. Þá krefsthann málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnvart áfrýjandanum Tryggingamiðstöðinni hf. krefst áfrýjandinnA staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits tilgjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara aðbótaréttur áfrýjandans Averði aðeins viðurkenndur að hluta. Þá krefst hann málskostnaðarúr hendi þessa áfrýjanda fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandinn A, sem er vélsmiður að mennt, var starfsmaður B ehf. er hannvarð fyrir vinnuslysi 6. júní 2012. Félagið hafði tekið frjálsaábyrgðartryggingu hjá stefnda. Aðdragandi vinnuslyssins var sá að Avar sendurtil að vinna verk sem vinnuveitandi hans hafði tekið að sér um borð í skipinu […],sem lá við bryggju í Hafnarfirði. Skipið var í eigu C hf., sem hefur starfstöðí Grindavík, en það félag hafði tekið frjálsa ábyrgðartryggingu hjááfrýjandanum Tryggingarmiðstöðinni hf. Verkið sem átti að vinna fólst í því aðbreyta umbúnaði lyftu sem ætlað var að flytja umbúðir frá millidekki og niður ílest skipsins. Við verkið þurfti áfrýjandinn A að nota vinnupall og var fenginnröraverkpallur frá C hf., sem þessi áfrýjandi setti sjálfur upp á trégrindumsem voru á lestargólfinu í skipinu þar sem hann athafnaði sig. Upplýst er aðhann hafði oft áður sett upp slíka vinnupalla og taldi það einfalt verk. Þáhefur hann lýst því að hann hafi talið að lega trégrindanna á gólfinu hafiverið traust undirstaða fyrir vinnupallinn. Þegar hann hafði unnið í um það biltvær klukkustundir við verkið þurfti hann að fara niður af pallinum, en þaðhafði hann reyndar gert nokkrum sinnum áður á meðan á verkinu stóð. Þegar hannvar að fara niður hrundi pallurinn saman og féll áfrýjandinn við það niður álestargólfið. Hefur hann, að því er kemur fram í áverkavottorði læknis, aðlíkindum klemmst illa milli vinnupallsins og sperru sem þarna mun hafa verið,en af þessu hlaut hann slæmt brot á hægri fæti við hné. Afleiðingar slyssinsfyrir áfrýjandann voru alvarlegar. Samkvæmt álitsgerð læknis var hann algerlegaóvinnufær frá slysdegi til 21. maí 2014, eða í tæplega tvö ár og hefurvaranlegur miski hans vegna líkamstjónsins verið metinn 35 stig. Ekki liggurfyrir í málinu mat á því hver sé varanleg örorka hans vegna slyssins. Áfrýjandinn A höfðaði málið gegn áfrýjandanum Tryggingamiðstöðinni hf. ogstefnda með heimild í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga ogkrefst viðurkenningar á rétti til skaðabóta óskipt úr hendi þeirra, aukmálskostnaðar.IIEins og fram er komið var áfrýjandinn A starfsmaður B ehf. er slysið varðog sinnti því starfi sínu við verkefni sem vinnuveitandi hans hafði tekið aðsér sem verktaki um borð í […]. Þótt áfrýjandanum A væri falið að sinna starfisínu fjarri starfstöð B leysti það ekki vinnuveitanda hans undan þeim skyldumsem lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglursettar samkvæmt þeim, leggja á félagið gagnvart starfsmanninum, sbr. 41. gr.laganna. B bar því ábyrgð á að gætt væri fyllsta öryggis við framkvæmd þessstarfs sem áfrýjandinn A sinnti í hennar þágu, sbr. 37. gr. nefndra laga ogeinnig á því að sá búnaður sem notaður var við verkið, þar með talinnverkpallurinn, væru þannig úr garði gerður að gætt væri fyllsta öryggis, sbr.1. mgr. 46. gr. þeirra. Undan þessum skyldum varð B ekki leyst þótt fenginnværi að láni röraverkpallur frá verkkaupa, C hf. Í lögum nr. 46/1980 er í ýmsum tilvikum ráð fyrir því gert að aðrir envinnuveitandi geti bakað sér ábyrgð vegna líkamstjóns sem starfsmenn verðafyrir í vinnuslysum. Þannig er mælt fyrir um það í 17. gr. laganna að þar semfleiri atvinnurekendur eiga aðild að starfsemi á sama vinnustað, skuli þeir ogaðrir sem þar starfa sameiginlega stuðla að því að tryggja góðan aðbúnað,heilsusamleg og örugg starfskilyrði á vinnustaðnum. Þessar skyldur eru nánarútfærðar meðal annars í 22. gr. reglugerðar nr. 920/2006 um skipulag ogframkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum, sbr. einkum 6. og 7. mgr.greinarinnar. Samkvæmt þessu getur annar en vinnuveitandi starfsmanns einnigborið afmarkaðar skyldur gagnvart starfsmanninum og getur leitt tilskaðabótaskyldu, ef þær eru vanræktar. Þá ber sá, sem lánar eða afhendir ella meðalannars vélar, verkfæri, áhöld, tæki og annað það sem ætlað er til notkunar viðatvinnurekstur samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 46/1980 ábyrgð á því að það séútbúið með tilskildum hlífðar- og öryggisbúnaði og að notkun þess leiði ekki afsér slysa- eða sjúkdómshættu. Samkvæmt þessu bar C hf. ábyrgð á því aðröraverkpallur sá, sem félagið afhenti áfrýjandanum A til notkunar við verkið,væri með tilskilinn hlífðar- og öryggisbúnað og væri í lagi, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. desember 2005 í máli nr. 265/2005, sem birtur erá síðu 4912 í dómasafni réttarins það ár.IIIVinnuslys það sem áfrýjandinn A varð fyrir 6. júní 2012 var tilkynntlögreglu sem kom á staðinn. Í skýrslu lögreglu um atvik kemur fram að óskaðhafi verið eftir starfsmanni frá Vinnueftirlitinu á staðinn og er jafnframtupplýst að það hafi verið Neyðarlínan, sem það gerði. Lögregla tók nokkrarljósmyndir af slysstað og tók skýrslu af áfrýjandanum A í lok ágúst 2012 og afverkstjóra hjá B ehf. í september það ár. Í bréfi Vinnueftirlitsins 3. desember2012 kom fram að samkvæmt skrám stofnunarinnar hafi slysið ekki verið tilkynntþangað, en að óskað yrði eftir því við ,,atvinnurekanda“ að tilkynning umslysið yrði send. Í öðru bréfi Vinnueftirlitsins 12. desember 2012 kom fram aðtilkynning hefði þá borist og væri hún dagsett 5. sama mánaðar. Jafnframt vartekið fram að starfsmaður Vinnueftirlitsins hefði farið á vettvang á slysdegi enþar hafi þá enginn hist fyrir. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að hvorki B ehf. né C hf. tilkynntu umslysið á slysdegi eða í framhaldi af því og sá fyrrnefndi fyrst er liðnir voruum sex mánuðir frá því að það varð. Engin rannsókn fór fram á atvikum slyssinsá vegum Vinnueftirlitsins. Atvik að slysinu eru í ýmsum atriðum óljós. Ekki erupplýst hvort skástífa sú, sem notuð var á pallinum hafi verið haldinn göllumeða biluð en samkvæmt því sem fram kom í skýrslu lögreglu hafði læsing hennarlosnað. Þá kom fram í myndatexta við ljósmyndir sem lögregla tók á vettvangislyssins að trégrind sem pallurinn stóð á væri óstöðug og hreyfðist til þegarþungi var settur ofan á hana. Af ljósmyndum lögreglu af pallinum verður ályktaðað engar fótplötur hafi verið á honum og þunga hans heldur ekki dreift með þvíað reisa hann á plönkum eða með öðrum hætti, svo sem boðið er í 10. gr. reglnanr. 331/1989 um röraverkpalla. Búnaður pallsins var því ekki í samræmi viðfyrirmæli í þeim reglum. Tilkynningarskylda til Vinnueftirlitsins vegna vinnuslysa, sbr. 79. gr.laga nr. 46/1980, hvílir á vinnuveitanda starfsmanns sem slasast. Eins ogatvikum var háttað í því tilviki sem hér um ræðir bar því B ehf. að tilkynnaslysið til Vinnueftirlitsins á þann hátt sem mælt er fyrir um í lagagreininni.Rannsókn Vinnueftirlitsins beinist samkvæmt 81. gr. laganna að orsökum slysasem tilkynnt eru, meðal annars samkvæmt 79. gr. Miða verður við að slíkrannsókn hefði getað eytt þeirri óvissu sem er um hvort slysið verði rakið tilágalla eða vanbúnaðar á vinnupallinum sem áfrýjandinn A notaði eða hvortundirstaða hans, uppsetning eða annað hafi verið orsök slyssins. Þar sem óvissaer um orsök vinnuslyssins, sem leggja verður til grundvallar að ráðist af þvíað B ehf. hafi ekki sinnt tilkynningarskyldu sinni, verður að snúasönnunarbyrði um orsökina við og fella skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjandans A á Behf. Þar sem orsök þess að verkpallurinn féll saman og áfrýjandinn A varðfyrir slysinu er, sem fyrr greinir, óupplýst eru ekki skilyrði til þess að látahann bera meðábyrgð á tjóni sínu, sbr. 1. mgr. 23. gr. a. skaðabótalaga nr.50/1993. Af sömu ástæðu verður ekki staðhæft að slysið verði rakið til galla eðavanbúnaðar á verkpallinum og verður því ekki felld skaðabótaábyrgð á C hf.vegna slyssins. Samkvæmt framansögðu verður viðurkenndur réttur áfrýjandans A til bóta úrhendi stefnda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í vinnuslysinu 6. júní2012. Áfrýjandinn Tryggingamiðstöðin hf. verður sýknaður af kröfu áfrýjandans A.Stefndi verður dæmdur til að greiða íslenska ríkinu málskostnað í héraðiog fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Áfrýjandinn Tryggingamiðstöðin hf. beri sjálf kostnað af rekstri málsinsí héraði og fyrir Hæstarétti.Gjafsóknarákvæði héraðsdóms verður staðfest.Um gjafsóknarkostnað áfrýjandans A fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorðigreinir.ritað kauptilboðið aftur 30.september 2015 eftir að kaupverð fasteignarinnar g annarrar tjDómsorð:Viðurkennd er bótaábyrgð stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., álíkamstjóni því sem áfrýjandinn A varð fyrir í vinnuslysi 6. júní 2012.Stefndi greiði í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti,samtals 2.000.000 krónur.Málskostnaður gagnvart áfrýjandanum Tryggingamiðstöðinni hf. í héraðiog fyrir Hæstarétti fellur niður.Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandans A fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2016.I.Mál þetta var höfðað 19.nóvember 2014 og dómtekið 29. nóvember 2016. Stefnandier A, til heimilis að […] en stefndu eru Tryggingamiðstöðin hf., Síðumúla 24,Reykjavík, og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta in solidum úr ábyrgðartrygginguB ehf., hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., og ábyrgðartryggingu C hf., hjáTryggingamiðstöðinni hf., vegna vinnuslyss sem stefnandi varð fyrir þann 6.júní 2012. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi,Tryggingamiðstöðin hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en tilvara að stefnandi verði látinn bera hluta tjóns síns sjálfur að verulegu leyti.Þá krefst stefndi málskostnaðar. Stefndi,Vátryggingafélag Íslands hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda,auk málskostnaðar, en til vara er þess krafist að bótaréttur stefnanda verðiaðeins viðurkenndur að hluta og málskostnaður felldur niður. II.Stefnandi var starfsmaður hjá B ehf.þegar hann slasaðist á fæti þann 6. júní 2012 við vinnu að viðgerð á skipinu […]sem lá við bryggju í Hafnarfjarðarhöfn. Skipið er eigu útgerðarfélagsins C hf.í Grindavík. Við vinnuna notaði stefnandi vinnupall í eigu C hf. Þegarstefnandi fór niður af vinnupallinum að lokinni vinnu sinni hrundi pallurinn.Féll stefnandi niður með pallinum og hlaut slæmt brot á hægri fæti. Stefnandivar 59 ára á slysdegi, vélsmiður að mennt, og hafði starfað hjá B ehf. viðalmennar viðgerðir og rafsuðu í um 13 ár þegar slysið varð. Lögreglavar kvödd samdægurs á vettvang slyssins. Samkvæmt vettvangsskýrslulögreglunnar, sem dagsett er sama dag og slysið varð, þ.e. þann 6. júní 2012,skoðaði lögregla vinnupallinn og tók myndir af honum. Segir í vettvangsskýrslulögreglu að stefnandi hafi verið að vinna við breytingar á skipinu. Hann hafiverið á pallinum í einhvern tíma þegar hann færði sig til. Pallurinn hafi þáfallið saman og stefnandi fallið á gólfið. Segir í skýrslu lögreglu að við skoðun á pallinum þá er hann samsetturmeð 4 þverstífum 2 neðarlega og 2 ofarlega og einni skástífu. Læsing er á efrihluta skástífunnar og hefur hún losnað. Segir í lögregluskýrslunni að óskaðhafi verið eftir starfsmanni frá Vinnueftirlitinu á vettvang. Samkvæmtskýrslu lögreglu, þann 28. ágúst 2012, lýsir stefnandi aðstæðum þannig að hannhafi verið við vinnu á pallinum í tvo og hálfan tíma. Að lokinni vinnu þegarhann hafi verið á leið niður af pallinum hafi hann dottið í sundur. Kvaðst hannekki vita hvers vegna pallurinn datt í sundur. Hann hafi sjálfur sett pallinnsaman og það hafi hann gert hundrað sinnum og kunni alveg á þetta. Þetta værimjög einfalt. Áljósmyndum á bls. 2, sem lögregla tók á slysstað þann 6. júní 2012, er tiltekiðað trégrind undir pallinum hafi verið „óstöðug og hreyfðist til ef þungi varsettur ofan á hana þar sem fóturinn var.“ Á ljósmynd á bls. 4, sem er nærmyndtekin af pallinum, segir eftirfarandi: „... efri festing stífunnar var laus frágrind pallsins. Ekkert athugavert var að sjá við skoðun á festingunni.“ Íslysatilkynningu B ehf. til Sjúkratrygginga Íslands, dags. 30. ágúst 2012,segir í reit 20 um lýsingu á tildrögum og orsökum slyssins m.a. eftirfarandi:„Rýmið var þröngt hjá honum og þurft hann að smogra sér af stillansinum ogniður stigann á hliðinni. Þegar hann stígur svo þar á skiptir engum togum en aðstillansinn byrjar að falla með honum og datt megnið af stillansinum ofaná hannog braut á honum hnéð.“ Behf. tilkynnti Vinnueftirliti ríkisins um slysið þann 5. desember 2012. Segirm.a. í tilkynningu að vinnueftirlitið hafi verið kallað til þegar slysið varðen hafi fyrst neitað að koma þar sem slysið hafi orðið um borð í skipi. Segir ítilkynningunni að stefnandi hafi verið á vinnupalli í lest […]. Þegar hann hafifarið niður af pallinum hafi hann þurft að „smokra“ sér af honum og hafifestingar losnað, því þegar hann stígi niður á þrepin til að komast niður hafipallurinn hrunið. Hafi stefnandi dottið niður um 2,5-3 metra og pallurinn ofaná hann. Samkvæmtþví sem greinir í tölvuskeyti Vinnueftirlits ríkisins til lögmanns stefnanda,dags. 3. september 2015, fékk vinnueftirlitið tilkynningu um slysið sama dag ogþað gerðist. Segir þar að vinnueftirlitið hafi farið á slysstaðinn, en þegarþangað var komið hafi enginn verið á staðnum. Er tekið fram í tölvuskeytinu aðerfitt sé að rannsaka slys sem þetta án þess að ná sambandi við einhvern semþekki aðstæður vel og/eða hafi orðið vitni af slysinu. Því hafi verið tekinákvörðun um að ræða við vitni síðar og skoða lögregluskýrslu þegar hún lægifyrir. Eftirlitsmaður sem kom á staðinn tók ljósmyndir af vettvangi slyssinssem liggja fyrir í gögnum málsins. Á greindum ljósmyndum eru engar myndir afvinnupallinum. Stefnandigaf aðilaskýrslu fyrir dóminum. Einnig gáfu skýrslu fyrir dóminum þeir ÓmarDavíð Ólafsson, verkstjóri hjá B ehf. og Jón Halldór Gíslason, fyrrverandiverkstjóri á vélaverkstæði C hf. Stefnandikvaðst hafa verið að breyta umbúðaliftu þegar slysið varð. C hf. hafi afhenthonum vinnupall til þess að vinna verkið. Pallurinn hafi verið hífður ofan ílest skipsins og kom í bútum. Hann hafi notað allar einingar sem hafi fylgtpallinum til þess að setja hann saman. Ein skástífa hafi fylgt pallinum og hanasetti stefnandi undir miðjan pallinn. Þverböndin setti hann í lárétt böndpallsins og herti vel með lykli. Engar leiðbeiningar hafi verið á staðnumhvernig bæri að setja pallinn upp. Enginn verkstjóri hafi verið á staðnum tilað leiðbeina honum um uppsetningu. Starfsmenn C hf. hafi verið uppi, enstefnandi niðri í lest þegar hann setti upp pallinn. Enginn hafi tekið pallinnút áður en hann hafi verið tekinn til notkunar. Hann kvaðst margoft hafa settupp vinnupalla og uppsetning þessa vinnupalls hafi ekki verið á annan hátt enhann var vanur að setja þá saman. Hann tók fram að gólfið undir pallinum væritrégólf og að það hafi ekki verið laust í sér. Hann kvaðst hafa verið að vinnaí tvo tíma á pallinum þegar pallurinn lagðist á hliðina. Hann hafi verið búinnað fara oft upp og niður af honum áður en hann hrundi. Stefnandi kvað þann pallsem skoðaður var á vettvangi með dóminum ekki vera sama pall og hann notaðiumrætt sinn. Stefnandi tók fram að enginn á vegum B hafi fylgt honum ávinnustað í skipinu hjá C hf. Hann tók fram að Ómar Davíð, verkstjóri hjá Behf. hafi ekkert komið að málinu. Verkfyrirmæli hafi verið gefin af Jóni Gíslasyni. Hann hafi sett upppallinn einn og taldi sig ekki þurfa á aðstoð vegna þess. ÓmarDavíð Ólafsson, verkstjóri hjá B tók fram aðunnið væri reglulega fyrir C. Stefnandi hafi verið sendur í afmarkaðverk í lest skipsins. Hann hafi ekki skoðað sérstaklega vinnuaðstæður í skipinuog í þessu tilviki hafi starfsmaður unnið undir verkstjórn C. B hafi ekki skiptsér sérstaklega af verkinu. Almennt væru vinnuaðstæður ekki teknar út áður enstarfsmenn B færu til vinnu á einstaka staði. Hann tók fram að öryggisfulltrúiværi í fyrirtækinu. Hann tók fram að það væri allur gangur á því hvernig pallarværu settir upp og hvort þverbönd væru sett í láréttu böndin eða lóðréttustoðina. Hann vissi ekki hvernig þessu hefði verið háttað með umræddanvinnupall þar sem hann hefði ekki séð hann. Hann taldi sig ekki þurfa að leggjaneinar leiðbeiningar fyrir stefnanda um það hvernig vinnupallar væru settirupp. JónHalldór Gíslason var verkstjóri hjá C hf. 2012, þegar slysið varð. Hann tókfram að hann hefði óskað eftir því að umrætt verk yrði unnið og sýntstarfsmanninum hvaða verki væri óskað eftir. C hf. hefði átt umræddanvinnupall. Hann kvaðst hafa híft pallinn um borð í skipið og síðan hafistefnandi sett pallinn saman. Einingar pallsins hafi verið tvær endagrindur,fjórar langstífur, tvær skástífur og tveir pallar sem unnið væri á og aðpallarnir húkkuðust upp á endagrindurnar. Hann taldi að langstífur virkuðubetur ef þær væru settar á lóðréttar stoðir pallsins. Þá hefði pallurinn veriðsettur upp aftur eftir slysið og annar starfsmaður komið til að ljúka verkinu.Hann taldi að pallurinn væri enn í notkun. Hann taldi að fleiri starfsmenn B hefðuverið að vinna um borð í skipinu þennan dag.Hann sjálfur og starfsmenn C hefðu farið heim klukkan fimm þennan samadag. Hann taldi að Vinnueftirlit hefði haft greiðan aðgang að skipinu og lestþess þar sem væri stigi niður. Þá tók hann fram að hann hefði haft verkstjórnyfir stefnanda meðan hann var að vinna um boð í skipinu. Hann taldi að honumhefðu ekki verið veittar leiðbeiningar um uppsetningu pallsins og að engarleiðbeiningar hafi verið til staðar um uppsetningu pallsins. Þann28. nóvember 2016, gekk dómurinn ásamt lögmönnum málsaðila á vettvang þar semskoðaður var vinnupallur sem stillt hafði verið upp á starfsstöð C ehf. íGrindavík. Með samanburði á ljósmyndum sem liggja fyrir í gögnum málsins ogteknar voru af lögreglu á slysstað þann 6. júní 2012, og þeim palli sem stillthafði verið upp til skoðunar á vettvangi, kom í ljós að ekki var að öllu leytium sömu pallaeiningar að ræða. Þannig mátti sjá að þverstífur við skoðun ávettvangi voru aðrar en þær sem komufram á ljósmyndum lögreglu.III.. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur að slysið megi rekjatil vanrækslu og vanbúnaðar sem B ehf. og C hf. beri sameiginlegaskaðabótaábyrgð á. B ehf. hafi verið vinnuveitandi stefnanda og þannig boriðábyrgð á öryggi á vinnustað. C hf. hafi verið eigandi vinnupallsins og lagtstefnanda hann til við vinnuna. Það sé skylda vinnuveitanda að tryggja öruggtstarfsumhverfi fyrir starfsmenn sína, hvort sem starfsmenn séu að vinna fyrirvinnuveitanda á starfsstöð hans eða annars staðar, auk þess að útvegastarfsmönnum fullnægjandi og örugg tæki til að vinna vinnuna. Bæði B ehf. og C hf.hafi borið að fylgja lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum og öryggisreglum, en þá skyldu hafi báðir vanrækt. Því beri þeirbótaábyrgð á tjóni stefnanda. Stefnandivísar til 13., 14., 37., 42. og 65. gr. a í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Hafi ofangreindir aðilar ekki gætt aðnefndum lagaákvæðum, enda brotið gegn skráðum hátternisreglum. Stefnandi vísareinnig til 8. gr. reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir ábyggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996, semmælir fyrir um að atvinnurekandi eða verktaki skuli við framkvæmd verks hverjusinni sjá til þess að skipulag á byggingarvinnustað sé fullnægjandi, sbr.einnig d-lið 3. tölul. sömu greinar. Þá vísar stefnandi til greinar 3.2. íreglum um röraverkpalla nr. 331/1989 þar sem segir að atvinnurekandi skuli sjátil þess að þeir sem noti verkpalla fái nauðsynlegar leiðbeiningar um notkunþeirra. Samkvæmt grein 4.1. í sömu reglum skuli aldrei taka verkpall í notkunfyrr en frá honum hafi verið gengið á fullnægjandi hátt. Enginn hluti íverkpalli megi geta losnað við notkun hans, sbr. grein 5.2. Stefnanditelur ljóst að orsök slyssins sé að rekja til þess að skrúfa eða læsing hafilosnað á vinnupallinum með þeim afleiðingum að pallurinn féll saman undirhonum. Þetta komi fram í lögregluskýrslu sem gerð hafi verið eftir slysið og einnigí tilkynningu vinnuveitanda stefnanda til Vinnueftirlitsins þann 5. desember2012. Því sé ljóst að vinnupallurinn hafi ekki uppfyllt lögbundnaröryggiskröfur og að skyldum B ehf. og C hf. hafi ekki verið fullnægt. Stefnandivísar til þess sem fram kemur í lögregluskýrslu um að vinnupallurinn hafistaðið á trégrind sem hafi verið óstöðug og hreyfst ef þungi var settur ofan áhana. Slíkur aðbúnaður sé ófullnægjandi, sbr. grein 4.3.3. í viðauka meðreglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja. Í greindu ákvæði komi fram að tryggjaskuli að burðareiningar vinnupalls renni ekki til, með því að festa þær viðundirstöðuna eða með búnaði sem hindri að þær renni til eða á einhvern annanhátt með sömu áhrifum. Auk þess verði undirstöður og gólfeiningar að hafanægilegt burðarþol og að tryggja verði að vinnupallur sé stöðugur. Á þeimvanbúnaði beri B ehf. og C hf. ábyrgð. Stefnandi vísar til skyldna verkstjóra í 21. og 23. gr. laganr. 46/1980. Hafi áðurgreindir aðilar vanrækt að hafa verkstjóra á staðnum tilað tryggja öryggi á vinnustað í samræmi við greindar reglur. Þá vísar stefnanditil 5. og 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006, varðandi ráðstafanir atvinnurekandatil að tryggja að tæki hæfi því verki sem verið sé að vinna að og umupplýsingaskyldu varðandi notkun tækja. Stefnandi vísar einnig til 10. gr. sömureglugerðar um skoðunarskyldu atvinnurekanda eftir að tæki hafi fyrst veriðsett upp. Stefnanditekur fram að kallað hafi verið eftir lögreglu þegar slysið átti sér stað og aðhún hafi mætt á slysstað. Vinnuveitandi hafi ekki tilkynnt slysið tilvinnueftirlitsins samdægurs eins og lög geri ráð fyrir og því hafi enginrannsókn farið fram á tildrögum þess og á því hvers vegna festingin losnaði eðagaf sig með þeim afleiðingum að pallurinn hrundi. Stefnandi vísar til 79. gr.laga nr. 46/1980 þar sem fram kemur að atvinnurekandi skuli án ástæðulausrartafar tilkynna til Vinnueftirlitsins slys þar sem starfsmaður verður óvinnufærí einn eða fleiri daga. Telur stefnandi að sinnuleysi gagnvart lögbundinnitilkynningarskyldu hafi komið í veg fyrir að Vinnueftirlit og lögregla könnuðutildrög slyssins. Beri stefndu hallann af þeim sönnunarskorti. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagibyggð á aðildarskorti. Ekkert samningssamband hafi verið á milli stefnda ogÚtgerðarfélagsins C hf. og hafi félagið ekki borið vinnuveitandaábyrgð ástefnanda þegar hann vann verk sín. Bendir stefndi á að B ehf. hafi tekiðumrætt verk að sér fyrir útgerðarfyrirtækið C hf. og sinnt því verki semsjálfstæður verktaki. Stefnandi hafi verið starfsmaður þessa sjálfstæðaverktaka. Fram komi í lögregluskýrslu, dags. 28. ágúst 2012, sem tekin var afstefnanda þann sama dag, að verkstjóri og yfirmaður stefnanda hafi verið Ómar DavíðÓlafsson, starfsmaður B ehf. Stefnandi hafi því sjálfur litið svo á að hannstarfaði undir verkstjórn B. Hafi vinnuveitanda hans borið að sjá honum fyriröruggu starfsumhverfi. Þábendir stefndi á að tilkynningu til vinnueftirlitsins hafi verið fullnægt, sbr.það sem segir í lögregluskýrslu, dags. 6. júní 2012. Starfsmaður þess hafikomið á vettvang. Stefnditekur fram að ekkert sé komið fram sem bendi til þess að vinnuumhverfi áslysstað hafi ekki verið forsvaranlegt. Þá telur stefndi að slysið verði fyrstog fremst rakið til rangrar uppsetningar vinnupallsins. Stefnandi hafi einnunnið að uppsetningu hans. Stefndi telur að eignarhald á vinnupallinum skiptiengu máli í tengslum við mat á bótaskyldu í máli þessu. Það sem skipti máli séhvort pallurinn hafi verið forsvaranlegur og hvort hann hafi verið settur samaná réttan hátt. Samkvæmt gögnum málsins hafi pallurinn verið í fullkomnuástandi. Það sem hafi orsakað slysið hafi verið röng uppsetning hans og hannþví óstöðugri en annars hefði verið, sem stefnandi beri einn ábyrgð á. Hannberi því alla ábyrgð á eigin tjóni og beri því að sýkna stefnda af öllumkröfum. Varakrafastefnda um eigin sök stefnanda byggir á því að stefnandi hafi sjálfur sett upp vinnupallinnog það hafi hann í þessu tilviki gert með röngum hætti. Stefnanda hafi borið aðkanna styrkleika vinnupallsins áður en hann hóf störf á honum og með því aðgera það ekki hafi hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Á því beri hann einnábyrgð og eigi hann að bera verulegan hluta tjónsins sjálfur.3. Helstu málsástæður og lagarök stefnda, Vátryggingarfélags Íslands hf. Krafa stefnda um sýknu er í fyrstalagi byggð á því að B ehf. eigi enga sök á slysi stefnanda, þar sem B hafihvorki haft umráðarétt yfir þeim vinnustað sem slysið varð á, þ.e. um borð ítogaranum […], né heldur verkstjórnarvald á staðnum. Það hafi verið í höndumeiganda og útgerðarmanns togarans. Þá átti B ehf. ekki rörapallinn eða létstefnanda hann í té. Þannig hafi B ekki borið ábyrgð á vinnustaðnum ogvinnuörygginu þar sem slysið varð eða tækjum og tólum sem þar voru notuð. Telurstefnandi það meginreglu í íslenskum rétti að vinnuveitandi beri ekki bótaábyrgðá öðrum vinnustað en sínum eigin. Eigi staðhæfingar stefnanda um meint brot Behf. á tilvísuðum lögum og reglum um aðbúnað og öryggi á vinnustöðum, umrörapalla og um notkun tækja sér því enga stoð. Þáhafi B ehf. ekki haft neitt verkstjórnarvald á umræddum vinnustað.Verkstjórnarvald hafi verið í höndum C hf. Auk þess hafi engin þörf verið fyrirsérstaka eða viðvarandi verkstjórn af hálfu verkstjóra við að setja samanrörapallinn, þegar litið sé til fagþekkingar og starfsreynslu stefnanda og þessað um einfalt verk hafi verið að ræða. Stefndimótmælir því að vinnuveitandi hafi ekki tilkynnt slysið strax tilvinnueftirlitsins og að stefndi beri af þeim sökum ábyrgð á tjóni stefnanda. Séstaðhæfing þessi röng og bótaregla þar að lútandi ekki til í íslenskum rétti.Slysið var tilkynnt strax til vinnueftirlitsins eins og fram kemur ívettvangsskýrslu lögreglu og slysatilkynningu B ehf. Þátelur stefndi ósannað að slysið megi rekja til saknæmrar vinnuaðstöðu um borð ítogaranum, skorts á viðhaldi með búnaði og tækjum eða til bilunar eða galla írörapallinum, skorts á leiðbeiningum við uppsetningu, skorts á verkstjórn eðaskorts á áhættumati. Það eina sem liggi fyrir um orsök slyssins sé að skrúfaeða læsing á efri hluta skástífunnar hafi losnað, sbr. það sem fram kemur ílögregluskýrslu, og að pallurinn hafi hrunið af þeim ástæðum. Hvergi sé ískýrslum lögreglu minnst á bilun eða galla í pallinum eða búnaði hans. Telurstefndi að orsök slyss stefnanda sé ekki að rekja til annars en að skrúfa eðalæsing á efri hluta skáskífunnar hafi losnað og pallurinn þess vegna hrunið. Umþað hafi stefnandi hins vegar ekki við aðra að sakast en sjálfan sig. Stefnandihafi sett saman rörapallinn og staðið einn að því verki. Átti stefnandi í ljósireynslu og fagþekkingu sinnar að vita manna best, hvað þyrfti til að skrúfaneða læsingin losnaði ekki meðan hann væri að vinna á pallinum. B ehf. og C hf.áttu ekki að þurfa að vaka yfir og leiðbeina stefnanda um þetta. Leiði þettaeinnig til sýknu stefnda. Varakrafastefnda sé byggð á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með þvíað búa ekki svo um hnútana að skrúfan eða festingin á skáskífunni gæti ekkilosnað, en það hafi verið mjög brýnt þar sem unnið hafi verið í mikilli hæð.Beri því að skerða rétt stefnanda til bóta verulega og viðurkenna aðeinsbótarétt að hluta, sbr. 1. mgr. 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993. Telurstefndi að skerða beri rétt stefnanda til bóta eigi minna en að hálfu, verðifallist á bótaskyldu. IV.NiðurstaðaFyrir liggur í máli þessu að þegarstefnandi slasaðist á fæti þann 6. júní 2012 var hann starfsmaður hjá B ehf.Stefnandi er vélsmiður að mennt og hafði unnið hjá B í um 13 ár þegar slysiðvarð. Hann var sendur til vinnu um borð í togara sem er í eiguútgerðarfélagsins C hf. Við vinnu sína um borð í skipinu notaði hann vinnupallsem var í eigu C hf. Stefnandi setti vinnupallinn sjálfur saman um borð ískipinu og liggur fyrir að hann hafi oft áður reist slíka vinnupalla. Viðuppsetningu pallsins í umrætt sinn setti hann þverstífurnar á láréttu böndineins og hann hafði ávallt gert þegar hann reisti vinnupalla. Þá setti hann hannupp eina skástífu sem hann festi undir miðjan pallinn. Í skýrslu lögreglu semkom á slysstað í kjölfar slyssins segir, m.a. að pallurinn sé samsettur meðfjórum þverstífum og einni skástífu og að læsing á efri hluta skástífunnar hafilosnað. Vinnueftirlit ríkisins var kvatt á staðinn af lögreglu sama dag ogslysið varð. Á þeim tíma þegar eftirlitið kom á staðinn til að kanna slysstaðvar enginn á vettvangi til þess að taka á móti fulltrúa þess og því var slysiðekki rannsakað af vinnueftirlitinu, hvorki þá né síðar. Í skýrslum fyrirdóminum hefur komið fram að fleiri menn hafi verið að vinna um borð í skipinuþegar slysið varð og síðustu menn yfirgefið það í lok vinnudags klukkan fimm ogþví hafi ekkert verið því til fyrirstöðu að eftirlitið skoðaði aðstæður um borðí skipinu. Ekki liggur fyrir nákvæm tímasetning um það hvenær eftirlitið kom áslysstað. Telur dómurinn því ósannað að á þeim tíma sem eftirlitið kom hafistarfsmenn frá stefnda, C ehf. eða B ehf. verið um borð í skipinu. Ekkiliggja fyrir gögn í málinu um hver hafi verið rétt uppsetning á umræddumrörapalli. Stefnandi kvaðst hafa sett þverstífur í lárétt bönd vinnupallsins oghert vel með lykli. Á hinn bóginn telur vitnið Jón Halldór Gíslason aðþverstífur virki betur ef þær eru festar á lóðréttar stoðir pallsins. VitniðÓmar Davíð Ólafsson telur að allur gangur sé á því hvernig pallar væru settirupp og þar með hvort þverstífur væru settar á lárétt bönd eða lóðréttar stoðirvinnupalla. Samkvæmtframansögðu er í máli þessu deilt um tilurð slyssins. Er einkum deilt um hvaðhafi orðið þess valdandi að vinnupallurinn féll saman þegar stefnandi steigniður af pallinum. Stefnandi telur ljóst að slysið sé að rekja til þess aðskrúfa eða læsing hafi losnað af vinnupallinum með þeim afleiðingum aðpallurinn féll saman undir stefnanda, sbr. skýrslu lögreglu. Stefndu telja aðslysið verði fyrst og fremst rakið til rangrar uppsetningar vinnupallsins, meðvísan til sömu lögregluskýrslu, enda séu engin gögn eða upplýsingar um biluneða galla í umræddum vinnupalli. Úrlausnmálsins ræðst af því hvort tildrög slyssins hafi verið nægjanlega upplýst viðskoðun lögreglu á slysadegi og þar með hvort rannsókn vinnueftirlitsins ávinnupallinum hefði varpað öðru ljósi á orsök þess ef hún hefði farið framstrax eftir slysið. Í1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum er kveðið á um skyldu vinnuveitanda að tilkynna slys tilVinnueftirlits ríkisins. Eins og þar kemur fram er skylda þessi tengd viðalvarleika slyss. Samkvæmt ákvæðinu skal atvinnurekandi, m.a. tilkynna tilVinnueftirlits ríkisins öll slys þar sem starfsmaður verður óvinnufær í einneða fleiri daga. Eins og áður segir var slysið tilkynnt Vinnueftirliti ríkisinssamdægurs af lögreglu, en eftirlitið sá sér ekki kleift að rannsaka slysstað,þar sem enginn var um borð í skipinu við komu þess. Því liggja ekki fyrir aðrarupplýsingar um vinnupall þennan en þær sem fram koma í skýrslu lögreglu. Teljaverður að með skoðun vinnueftirlitsins hefði mátt fá nánari upplýsingar umorsök slyssins og þar með hvað hafi orðið þess valdandi að skrúfa eða læsinglosnaði af vinnupallinum, hvort ein eða tvær skástífur hafi fylgt pallinum,hvort tryggara væri að festa þverstífur á lárétt bönd eða lóðrétta stoðpallsins eða hvort e.t.v. aðrar ástæður kunni að hafa valdið slysinu. Þá hefurekki verið upplýst nákvæmlega hvaða tegund vinnupalls var um að ræða, enuppsetning þeirra getur verið breytileg eftir tegundum. Chf. var eigandi vinnupallsins sem stefnandi féll af og lagði honum til pallinní því skyni að hann notaði hann við störf sín um borð í skipi félagsins. Telurdómurinn með vísan til fyrrgreinds ákvæðis að sú skylda hafi hvílt á C hf. aðtilkynna um slysið til vinnueftirlitsins og sjá til þess að vinnueftirlitinuværi gert kleift að skoða slysstað um borð í skipi félagsins. Verðurþví að leggja til grundvallar í málinu að stefnandi hafi orðið fyrirlíkamstjóni umrætt sinn sem rekja megi til bilunar í festingum pallsins eðaöðrum búnaði hans eða skorts á leiðbeiningum við uppsetningu hans og frágang.Ber C hf. því skaðabótaábyrgð á tjóni sem stefnandi varð fyrir og rekja má tilófullnægjandi búnaðar pallsins. Í ljósi þessa telur dómurinn ósannað að stefnandihafi viðhaft rangt verklag við uppsetningu vinnupallsins umræddan dag. Er þvíviðurkenndur réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu C hf. hjástefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. vegna vinnuslyss sem stefnandi varð fyrirþann 6. júní 2012. Samkvæmt framansögðu er varakröfu stefnda,Tryggingamiðstöðvarinnar hf. um að bótaréttur stefnanda verði aðeinsviðurkenndur að hluta hafnað. Semfyrr segir var C hf. eigandi vinnupallsins sem stefnandi notaði um borð í skipifélagsins. B ehf. hafði því hvorki boðvald yfir stefnanda við það verk, aukþess sem B ehf. hafði engan umráðarétt yfir starfsaðstöðu stefnanda um borð ískipi C hf. Með vísan til þeirrar meginreglu íslensks réttar og dómafordæma aðvinnuveitandi beri ekki ábyrgð á öðrum vinnustað en sínum eigin, verðurstefndi, Vátryggingafélag Íslands hf. því sýknaður af öllum kröfum stefnanda ímáli þessu. Stefnandinýtur gjafsóknar í málinu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verður stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. gert að greiða málskostnað sem rennurí ríkissjóð, samtals 1.830.000 krónur. Málskostnaðurá milli stefnanda og stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., fellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun lögmanns hans, Þorsteins Einarssonar hrl., 1.800.000 krónur. Dómþennan kveða upp Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarssonbyggingaverkfræðingur og Björn Marteinsson, byggingaverkfræðingur og arkitekt. DÓMSORÐ:Viðurkenndur er réttur stefnanda, Atil skaðabóta úr ábyrgðartryggingu C hf. hjá Tryggingamiðstöðinni hf., vegnavinnuslyss sem stefnandi varð fyrir þann 6. júní 2012. Stefndi,Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknað af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Stefndi,Tryggingamiðstöðin hf. greiði 1.830.000 krónur í málskostnað sem rennur íríkissjóð. Málskostnaðurá milli stefnanda og stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., fellur niður. Allurmálskostnaður stefnanda fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun lögmanns hans, Þorsteins Einarssonar hrl., 1.800.000 krónur.
Mál nr. 287/2008
Kærumál Ákæruvald Vanhæfi Frávísunarúrskurður staðfestur
X var með dómi Hæstaréttar frá 22. febrúar 2007 dæmdur til refsingar fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa veist að Ó sýslumanni. Síðar sama ár ákærði Ó sýslumaður X fyrir nánar tilgreind brot. X krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi vegna vanhæfis Ó til að fara með ákæruvald í málinu. Með vísan til 1. mgr., sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 19/1991, eins og þau ber að skýra með hliðsjón af 6. tölul. 1. mgr. 6. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfu X og málinu vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Lögreglustjórinn á Selfossi skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 21. maí 2008, þar sem máli ákæruvaldsins á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í a. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var varnaraðili dæmdur í Hæstarétti 22. febrúar 2007 í máli nr. 356/2006 til refsingar fyrir að hafa brotið gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að veitast 1. nóvember 2005 í húsakynnum Héraðsdóms Suðurlands að Ólafi Helga Kjartanssyni, sýslumanni á Selfossi, þar sem hann var við störf sem ákærandi, þrifið í öxl hans og brugðið fyrir hann fæti svo að hann hrasaði við. Málið, sem hér er til meðferðar, var höfðað gegn varnaraðila af sama sýslumanni með ákæru 17. desember 2007, en með henni er hann borinn sökum um að hafa brotið gegn 1. mgr. 217. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr., og 233. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa 7. desember 2006 ráðist að nafngreindum manni með hótunum um líkamsmeiðingar og velferðarmissi, svo og að hafa tekið manninn föstu kverkataki með annarri hendi. Við aðalmeðferð málsins 13. maí 2008 krafðist varnaraðili að því yrði vísað frá dómi vegna vanhæfis sýslumannsins til að fara þar með ákæruvald. Samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 19/1991 ber þeim, sem ella færi með ákæruvald í máli, að víkja þar sæti ef hann er svo við efni þess eða aðila riðinn að hætta sé á að hann fái ekki við útgáfu ákæru eða önnur störf samkvæmt lögunum litið óhlutdrægt á málavöxtu. Lagaákvæði þessi verður að skýra með hliðsjón af 6. tölulið 1. mgr. 6. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í máli þessu háttar svo til að varnaraðili hlaut dóm 22. febrúar 2007 fyrir að hafa ráðist á áðurgreindan hátt að þeim manni, sem hér hefur gefið út ákæru. Þótt varnaraðili hafi með því bakað sér refsingu fyrir brot gegn 106. gr. almennra hegningarlaga, sem eftir efnisskipan þeirra laga telst meðal brota gegn valdstjórninni, verður ekki horft fram hjá því að það beindist jafnframt að persónu þess, sem fyrir því varð. Að þessu virtu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 194/2013
Lánssamningur Gengistrygging
N ehf. og SS höfðuðu mál gegn sparisjóðnum SN og kröfðust þess aðallega að viðurkennt yrði að lánssamningur milli SS og SN fæli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum sem væri tengd gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. SN var sýknað af kröfunni og var meðal annars vísað til þess að á forsíðu lánssamningsins kæmi fram að um væri að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum og að skuldbindingin væri tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Enda þótt gerður hefði verið viðauki við lánssamninginn þar sem eftirstöðvar skuldbindingarinnar voru tilgreindar í íslenskum krónum gaf skjalið ekki til kynna að gerðar hefðu verið breytingar á samningnum að öðru leyti en skipt var um skuldara. Þá var vísað til þess að samningurinn væri hlutlaus um það í hvaða gjaldmiðli skyldi greiða lánið. Ekki var talið að orðalag ákveðinna samningsákvæða hnekktu skýrri tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar í erlendum myntum í samningnum sjálfum og viðaukum við hann. Hið sama átti við um þá staðreynd að greitt hafði verið af láninu í íslenskum krónum. Þótt tryggingarbréf í íslenskum krónum hefðu verið gefið út af hálfu SS breytti það ekki efni lánssamningsins, enda voru þau til tryggingar öllum skuldum SS hjá SN og annað þeirra útgefið áður en lánssamningurinn var undirritaður. NK 8 ehf. hefði síðar lagt fram tryggingarbréf sem var bundið við tilgreindar fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum. Þá var bent á að óumdeilt væri að lánið var ætlað til endurfjármögnunar skuldum SS hjá SN sem voru í íslenskum krónum. Til vara var þess krafist að SN greiddi SS þá fjárhæð í erlendum gjaldmiðlum sem lánssamningurinn laut að gegn því að SS greiddi til baka þá fjárhæð sem hann hafði fengið í íslenskum krónum. Þar sem SN hafði greitt SS lánsfjárhæðina út í íslenskum krónum að ósk hans sjálfs var talið að SN hefði efnt aðalskyldu sína. Var SN því einnig sýknað af varakröfu N ehf. og SS.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. mars 2013. Þeir krefjast þess aðallega að viðurkennt verði að lánssamningur 23. febrúar 2006, milli áfrýjandans Sigursteins og stefnda, feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og sé verðtryggður þannig að fjárhæð samningsins sé bundin við gengi svissnesks franka og japansks jens í andstöðu við 13. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Til vara er þess krafist að stefndi greiði áfrýjandanum Sigursteini 228.950 svissneska franka og 20.805.000 japönsk jen gegn því að hann greiði stefnda 24.514.790 krónur. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur verða dæmdir óskipt til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, NK 8 ehf. og Sigursteinn Sigurðsson, greiði óskipt stefnda, Sparisjóði Norðfjarðar, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 21. desember 2012. Mál þetta, sem tekið var til dóms 31. október sl. höfðuðu NK 8 ehf., Blómsturvöllum 3, Neskaupstað og Sigursteinn Sigurðsson, til heimilis á sama stað, 17. febrúar 2012 á hendur Sparisjóði Norðfjarðar, Egilsbraut 25, Neskaupstað. Dómkröfur stefnenda eru aðallega þær að viðurkennt verði með dómi að lánssamningur, dags. 23. febrúar 2006, milli Sigursteins Sigurðssonar og Sparisjóðs Norðfjarðar, feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og sé verðtryggður þannig að fjárhæð samningsins sé bundin við gengi svissnesks franka og gengi japansks jens, í andstöðu við 13. sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001. Til vara gera stefnendur þá dómkröfu að stefnda verði gert að standa við aðalskyldu lánssamnings, dags. 23. febrúar 2006, milli Sigursteins Sigurðssonar og Sparisjóðs Norðfjarðar, þannig að stefndi greiði stefnanda Sigursteini 228.950 svissneska franka og 20.805.000 japönsk jen inn á reikninga í hans eigu gegn því að stefnandi Sigursteinn endurgreiði Sparisjóði Norðfjarðar 24.514.790 krónur sem greiddar voru inn á reikning Sigursteins þann 27. febrúar 2006. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts að því er stefnanda Sigurstein varðar. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda í málinu. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnenda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. I Málsatvik eru ítarlega rakin bæði í stefnu og greinargerð, en helstu málavextir samkvæmt gögnum málsins eru þeir að hinn 23. febrúar 2006 gerðu stefnandi Sigursteinn Sigurðsson og stefndi með sér lánssamning, sem ber heitið „Lánssamningur (lán í erlendum gjaldmiðlum)“. Samkvæmt lánssamningnum skyldi stefndi lána stefnanda Sigursteini allt að 241.000 svissneska franka (CHF) og 21.900.000 japönsk jen (JPY). Skyldi lánið bera svokallaða eins mánaðar LIBOR/EURIBOR-vexti, eins og þeir væru ákvarðaðir fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu 2,20% vaxtaálagi. Átti lánið að endurgreiðast með mánaðarlegum afborgunum á fimm árum þannig að 1/180 hluti upphaflegs höfuðstóls yrðu greiddar á hverjum gjalddaga út lánstímann en eftirstöðvar þess, þ.e. 121/180 hlutar upphaflegs höfuðstóls, skyldu greiddar að fullu undir lok lánstímans, nema lánið yrði framlengt í samræmi við ákvæði samningsins þar um. Í samningnum kemur fram að tilgangur lánveitingarinnar sé að endurfjármagna skuldir lántaka hjá lánveitanda. Í viðauka 1 við samninginn, sem dagsettur er sama dag, er að finna „beiðni um útborgun láns“, sem undirrituð er af stefnanda Sigursteini, þar sem framangreindur tilgangur lánveitingarinnar er ítrekaður og óskað eftir að lánið verði greitt út inn á tilgreindan tékkareikning stefnanda hjá stefnda. Í samræmi við framangreint voru 24.514.790 krónur millifærðar af reikningi stefnda inn á tékkareikning stefnanda þann 27. febrúar s.á. og liggur fyrir að fjárhæðinni var varið til greiðslu tilgreindra skulda stefnanda við stefnda, þ.á m. yfirdráttarskuldar. Lánssamningurinn var í samræmi við ákvæði hans upphaflega tryggður með tryggingarbréfi, útgefnu af stefnanda Sigurgeiri 7. desember 2004, að fjárhæð 25 milljónir króna, en frekari tryggingar voru lagðar fram með tryggingarbréfi stefnanda þann 4. október 2006 að fjárhæð 10 milljónir króna og loks með tryggingarbréfi stefnanda NK 8 ehf. 22. október 2008 að fjárhæð CHF 100.000 og JPY 9.100.000. Í desembermánuði 2007, með skjali sem ber yfirskriftina „Viðauki við lánssamning – skuldskeyting“, tók stefnandi NK 8 ehf. við greiðslu lánssamningsins af stefnda Sigursteini sem nýr skuldari. Var þar kveðið á um að skuldfærslureikningur skv. samningnum skyldi framvegis vera tilgreindur tékkareikningur í eigu stefnanda NK 8 ehf. Frekari viðaukar voru gerðir við samninginn 5. febrúar og 5. ágúst 2009, sem hvor um sig fól í sér að endurgreiðsluferli samningsins var frestað um 6 mánuði. Jafnframt var með viðaukum þessum gerð sú breyting á skilmálum lánsins að sett voru inn ákvæði um heimildir lánveitanda til að „myntbreyta höfuðstóli skuldarinnar“, annað hvort í evrur eða íslenskar krónur. Í stefnu greinir að með dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hafi farið að renna á stefnanda NK 8 ehf. tvær grímur um það hvort gengistrygging lánasamnings hans við stefnda væri í samræmi við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi hafi jafnan haldið því fram að um lán í erlendri mynt sé að ræða og hafi ekki fengist til að endurreikna lánið í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001. Sjái stefnendur engan annan kost í stöðunni en að stefna málinu fyrir dóm til viðurkenningar á því að lánið teljist vera skuldbinding í íslenskum krónum þar sem fjárhæð skuldbindingarinnar sé verðtryggð miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Í greinargerð stefnda er vísað til þess að til grundvallar fjármögnun stefnda á umræddu láni til handa stefnanda Sigursteins hafi legið rammasamningur á milli stefnda og Sparisjóðabanka Íslands, dags. 10. desember 2004, um lánsheimild í formi reikningsláns í erlendum gjaldmiðlum. Með beiðni um ádrátt í febrúar 2006 hafi stefndi óskað eftir því við Sparisjóðabankann að CHF 241.000 og JPY 21.900.000 yrðu greiddar inn á reikning í eigu bankans. Fjárhæðina, sem Sparisjóðabankinn hafi lánað stefnda af þessu tilefni, hafi bankinn fengið aftur lánaða frá erlendum bönkum og hafi uppruni lánsins þannig óumdeilanlega verið erlend mynt. Sé ljóst að án rammasamningsins við Sparisjóðabankann hefði stefnda ekki verið unnt að fjármagna lán stefnanda í hinum umbeðnu myntum. II Um aðild stefnenda að málinu segir í stefnu að umþrættum samningi hafi verið skuldskeytt með viðauka við lánssamninginn þann 19. desember 2007 og stefnandi NK 8 ehf. þannig gerst skuldari samningsins í stað stefnanda Sigursteins. Samkvæmt almennum reglum samningaréttar taki nýr skuldari við öllum réttindum og öllum skyldum samkvæmt samningnum við slíka skuldskeytingu. Ætti NK 8 ehf. því að öllu eðlilegu að vera einn stefnandi í máli þessu. Stefnendur telji þó að nauðsynlegt að Sigursteinn sé aðili málsins með vísan til 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, en með því ákvæði skapist sjálfstæður réttur til handa fyrri skuldara lánssamninga þar sem ákvæði verðtrygginga eða vaxta teljist ógild. Fallist héraðsdómur á kröfur stefnanda beri stefnda að endurreikna samninginn með tilliti til 18. gr. laga nr. 38/2001. Við þann endurreikning myndist mögulega inneign stefnanda Sigursteins hjá stefnda. Hafi stefnandi Sigursteinn því lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins, þótt hann teljist ekki skuldari að lánssamningnum í dag. Teljist báðir stefnendur því réttir aðilar málsins skv. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, enda eigi dómkrafa aðila rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings og samningurinn skapi sjálfstæðan rétt til beggja aðila nái aðalkrafa stefnenda fram að ganga. Í stefnu er helstu málsástæðum stefnenda lýst svo að byggt sé á því að lánssamningurinn sé skuldbinding í íslenskum krónum og fjárhæð hans verðtryggð miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Slíkt fyrirkomulag sé í mótsögn við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt 14. gr. fyrrnefndra laga sé einungis heimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum við vísitölu neysluverðs sem Hagstofa Íslands reikni samkvæmt lögum sem um vísitöluna gildi. Þá sé einnig heimilt að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda sem erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Ákvæði 14. gr. laganna sé ófrávíkjanlegt. Ekki sé deilt um það að um lánssamning sé að ræða og snúist deila málsaðila því eingöngu um það hvort lánið teljist vera í íslenskum krónum eða í erlendum myntum. Vísi stefnandi til dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010 og 155/2001, þar sem rétturinn hafi mótað þau sjónarmið sem líta verði til þegar ákvarðað sé hvort lán skuli teljast hafa verið veitt í íslenskum krónum eða í erlendri mynt. Stefnendur telji að lánssamningurinn sem um hér um ræði sé í erlendri mynt [sic] og því eigi að endurreikna lánið í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001. Telji stefnendur það engu máli skipta þótt fjárhæð lánssamningsins sé tilgreind í erlendri mynt, heldur sé þar einungis um að ræða hina raunverulegu tímasetningu verðtryggingu miðað við gengi hinna erlendu gjaldmiðla. Í stað þess að fjárhæð hinna erlendu mynta hafi verið ákveðin við útborgunardag, líkt og í þeim samningum sem framangreind mál fjalla um, þá hafi fjárhæð hinna erlendu mynta verið ákvörðuð við undirritunardag lánssamningsins. Stefnandi Sigursteinn hafi óskað eftir láni að fjárhæð 25 milljónir króna eða sömu fjárhæð og nægt hafi til að endurfjármagna skuldir hans hjá stefnda. Tryggingarbréf sömu upphæðar hafi verið gefið út til tryggingar lánasamningsins. Lánssamningurinn hafi hinsvegar verið saminn einhliða af stefnda og því hafi ekki verið um neinar samningaviðræður að ræða, enda hafi stefnandi fengið greiddar íslenskar krónur inn á tékkareikning sinn og nýtt þær krónur til uppgreiðslu á skuldbindingum sínum hjá stefnda. Stefnandi kveður að í lánssamningnum hafi þeirri fjárhæð sem stefnandi Sigursteinn óskað eftir, 25 milljónir króna, í raun verið breytt í 21.900.000 japönsk jen og 241.000 svissneska franka. Í 1. gr. samningsins segi: ,,Lántaki lofar að taka að láni og lánveitandi að lána umsamdar lánsfjárhæðir“. Sé lánið í erlendri mynt eins og stefndi haldi fram sé ljóst að ekki hafi verið staðið við þetta umrædda ákvæði, enda hafi lánið verið greitt til stefnanda Sigursteins inn á íslenskan tékkareikning hans í íslenskum krónum. Í 2. gr. samningsins sé tekið fram í þriðju málsgrein: ,,Dragist greiðsla höfuðstóls eða vaxta fram yfir gjalddaga er lánveitanda heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.“ Hér komi beinlíns fram heimild stefnda til þess að láta gengistryggingu lánsins haldast, eða hina raunverulegu gengistryggingu. Þá segi í 7. og 8. mgr. sömu greinar: ,,Við greiðslu á lánshluta í erlendri mynt, þegar greitt er með viðkomandi mynt, skal lántaki greiða, á gjalddaga afborgana og/eða vaxta, inn á gjaldeyrisreikninga sem lánveitandi tilgreinir hverju sinni“ og einnig: ,,Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur af lánshluta í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi lánveitanda á gjalddaga“. Með þessum ákvæðum samningsins sé fjallað um endurgreiðsluskyldu stefnenda. Samningurinn sé ruglingslegur að þessu leyti, enda ljóst að ekki sé tekið af skarið um það með hvaða mynt skuli endurgreiða lánssamninginn. Stefnendur hafi ekki fengið neinar upplýsingar um umrædda gjaldeyrisreikninga enda hafi afborganir vaxta og höfuðstóls ávallt verið greiddar í íslenskum krónum. Veki það upp þá spurningu hvort lánið sé ekki í raun í íslenskum krónum. Aðalskylda stefnda sem lánveitanda hafi verið að lána ákveðna fjármuni, skylda sem hann hafi efnt í íslenskum krónum. Aðalskylda stefnenda hafi verið að endurgreiða lánssamninginn sem þeir hafi gert í íslenskum krónum án nokkurra mótmæla frá stefnda. Hafi því báðir samningsaðilar, stefnendur og stefndu, efnt meginskyldur sínar samkvæmt samningnum með greiðslum í íslenskum krónum. Hljóti lánið því að teljast hafa verið í íslenskum krónum í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Í 6. gr. samningsins sé kveðið á um myntbreytingarheimild. Þar segi: ,,Lántaka er heimilt að óska eftir breytingu á myntsamsetningu lánsins, þannig að það miðist við aðrar erlendar myntir, eina eða fleiri [ ].“ Hér sé annars vegar fjallað um samsetningu myntar í lánssamningnum og hins vegar að lánið ,,miðist við“ einhverjar ákveðnar erlendar myntir. Hafi lánssamningurinn átt að vera raunverulega í erlendri mynt, þá hljóti það að vera í þeim myntum en ekki að það miðist við slíkar myntir. Þá segi einnig í 2. mgr. 6. gr.: ,,Valréttur lántaka takmarkast hverju sinni við gjaldmiðlanna USD, JPY, CHF, EUR og GBP. Lánið má aldrei vera samsett úr fleiri gjaldmiðlum en tveimur í seinn og fjárhæð hvers gjaldmiðils má ekki vera lægri en jafnvirði einnar milljónar króna. [...] Við myntbreytingu skal við umreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils sem fallið er frá og kaupgengi þess gjaldmiðils sem valinn er, miðað við gengisskráningu Sparisjóðabanka Íslands hf. á viðkomandi myntum [..]..“ Hér sé aftur miðað við ákveðnar myntir og miðað við gengisskráningu þeirra mynta í íslenskum krónum hjá Sparisjóðabanka Íslands hf. en ekki t.d. innbyrðis skráningu þeirra á milli. Hér sé því enn eitt dæmið um það hvernig hin íslenska króna birtist í lánssamningnum og verði þannig að horfa á lánssamninginn í heild sem skuldbindingu í íslenskum krónum. Þá sé athyglisvert að stefndi hafi aldrei talið stefnanda vera að vanefna samninginn, jafnvel þótt í 2. tl. 1. mgr. 11. gr. komi skýrt fram að það teljist vera vanefnd lántaka ef hann greiði ítrekað ekki á réttum tíma og ekki í réttum gjaldmiðli. Stefnendur hafi, eins og áður segi, ávallt greitt af samningnum í íslenskum krónum. Í 16. gr. samningsins sé tekið sérstaklega af skarið um þetta, en þar komi fram heimild lánveitanda til þess að skuldfæra reikning lántaka. Þar segi: ,,Lántaki veitir lánveitanda heimild til þess að skuldfæra viðskiptareikning sinn hjá Sparisjóði Norðfjarðar, nr. 1106-26-1743, fyrir afborgunum, vöxtum, gengismun, verðbótum, dráttarvöxtum og hvers konar kostnaði [ ]“. Hér lýsi stefndi því beinlínis yfir í hinum einhliða samda lánssamningi að hann geri ráð fyrir því að skuldfærsla reikningsins geti verið vegna gengismunar sem komi til vegna samningsins. Sé lánssamningurinn hinsvegar í erlendum myntum, þá geti slíkur gengismunur aldrei komið upp. Samningnum hafi verið skuldskeytt þann 14. desember 2007 og hafi stefnandi NK 8 ehf. gerst skuldari að lánssamningnum. Hafi lánssamningnum verið skuldskeytt með viðauka samkvæmt samningnum sjálfum. Í viðaukanum sé fjallað um lánssamninginn og segi að stefnandi Sigursteinn og stefndi hafi gert með sér lánssamning um lán upphaflega að fjárhæð CHF 241.000 og JPY 21.900.000. Svo segi: ,,Lánið er nú að eftirstöðvum kr. 22.357.652 miðað við 15. desember 2007.“ Þá samþykki nýr skuldari, stefnandi NK 8 ehf., að íslenskur tékkareikningur hans nr. 1106-26-1743 verði skuldfærður skv. samningnum til greiðslu á afborgunum og vöxtum. Hér sé skýrt að lánssamningurinn sé í íslenskum krónum enda ljóst að við yfirtöku samningsins eigi nýr skuldari rétt á að vita stöðu samningsins. Sú staða sé tilgreind eingöngu í íslenskum krónum. Með tveimur viðaukum, dags. 5. febrúar 2009 og 5. ágúst 2009, hafi verið gert samkomulag milli stefnanda NK 8 ehf. og stefnda um að fresta greiðslum á afborgun lánsins í 6 mánuði. Hafi þetta verið vegna þess að greiðslur höfðu rúmlega tvöfaldast vegna falls krónunnar á haustmánuðum 2008. Jafnframt því að samþykkja þessa breytingu hafi viðaukinn kveðið á um aukinn rétt stefnda samkvæmt samningnum, en viðaukinn hafi verið einhliða saminn af stefnda. Í viðaukanum segi m.a.: ,,Þá er gerð sú breyting á skilmálum lánsins að lánveitandi skal hafa heimild, hvenær sem er á lánstímanum að myntbreyta höfuðstól skuldarinnar þannig að í stað þess að miðast við jafnvirði íslenskra króna í ofangreindum mynt/myntum og tilgreindum hlutföllum þá skuli fjárhæð framvegis miðast við jafnvirði íslenskra króna í evrum. Við myntbreytingu í evrur skal við umreikning nota sölugengi þeirrar gjaldmiðla sem myntbreytt er, miðað við gengisskráningu lánveitanda á viðkomandi myntum [ ]“. Þá sé lánveitanda (stefnda) veitt heimild til þess að myntbreyta láninu í íslenskar krónur en þó með þeim hætti að framvegis skuli nota verðtryggða kjörvexti skuldabréfalána hjá lánveitanda og að lánið verði þá verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs. Eins og sjá megi á framangreindu þá komi fram í viðaukunum að stefndi líti svo á að höfuðstóll skuldarinnar miðist við jafnvirði íslenskra króna í þeim myntum sem samningurinn samanstandi af. Hafi Hæstiréttur þegar tekið af skarið um slíkt jafnvirðisorðalag eins og nánar sé lýst í dómum réttarins í málum nr. 603 og 604/2010. Þá hafi stefnendur fengið sendar við hverja greiðslu greiðslukvittanir þar sem sérstaklega sé tekin fram fjárhæð greiðslunnar í íslenskum krónum miðað við gengi hinna erlendu gjaldmiðla. Stefnendur leggi áherslu á þá meginreglu samningaréttar að líta skuli til efnis samnings en ekki heitis hans. Þannig verði að skoða samninginn í heild sinni, en ekki endilega einstaka liði eins og fyrirsögn samningsins eða að fjárhæð hinna umræddu mynta komi fram í samningnum. Stefnendur bendi á að eini mismunurinn milli þess samnings sem deilt sé um hér og þeirra samninga sem dæmdir hafi verið ólögmætir í Hæstarétti sé sú að fjárhæð hinna erlendu mynta komi fram í samningnum sjálfum. Sú staðreynd leiði þó ekki ein til þess að samningurinn skuli teljast vera í erlendri mynt. Það sem skiptir hvað mestu máli sé að fjárhæð samningsins hafi verið greidd út í íslenskum krónum og sé greidd til baka í íslenskum krónum. Þannig hafi báðir samningsaðilar, eins og áður segi, fullnægt aðalskyldu sinni með greiðslum í íslenskum krónum. Að auki bendi viðaukar samningsins til þess að litið sé á lánið sem svokallað jafnvirðislán en í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi slík lán verið talin vera í íslenskum krónum. Sé þetta ljósast í viðauka varðandi skuldskeytingu þar sem hin raunverulega höfuðstólsfjárhæð lánsins komi fram í íslenskum krónum. Að auki telji stefnendur að umþrættur lánssamningur sé alltaf skuldbinding í íslenskum krónum, burt séð frá framangreindu, þó svo að lánsfjárhæð hafi verið tilgreind í erlendum gjaldmiðli þar sem greiðslur hafi ávallt farið fram í íslenskum krónum. Í 13. gr.laga nr. 38/2001 segi: ,,Ákvæði þessa kafla gilda um skuldbindingar sem varða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar. Með verðtryggingu er í þessum kafla átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu. Um heimildir til verðtryggingar fer skv. 14. gr. nema lög kveði á um annað.“ Í frumvarpi til laganna segi eftirfarandi: „Í 1. mgr. er lagt til að heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla verði felldar niður.“ Áfram segi: „Samkvæmt 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins verður ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Er talið rétt að taka af allan vafa þar að lútandi.“ Af framangreindu megi ráða að löggjafinn hafi sérstaklega tekið fram að undir VI. kafla laga nr. 38/2001 falli ekki einungis skuldir sem skráðar séu í íslenskum krónum heldur skuldbindingar í íslenskum krónum með víðtækari hætti. Sérstaklega hafi þótt þurfa að taka fram að taka skuli af allan vafa þar að lútandi. Lánveiting stefnda til stefnenda hafi að mati stefnenda verið að öllu leyti skuldbinding í íslenskum krónum þ.e. sótt hafi verið um lán í íslenskum krónum, útborgun lánsins hafi verið í íslenskum krónum og afborganir hafi farið fram í íslenskum krónum. Eina sem frábrugðið sé frá þeim samningi sem dæmdur hafi verið ólögmætur samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011 og 603 og 604/2010 sé að fjárhæð lánasamningsins sé tilgreind í erlendri mynt. Ágreiningur þessa máls snúist því fyrst og fremst um það hvort lánveitingin hafi verið skuldbinding í íslenskum krónum eða ekki. Stefnendur kveða tilgang 13. og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/2001 hafa verið þann að fella niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og að taka af allan vafa þar að lútandi. Vilji löggjafans hafi verið ótvíræður og skýr. Stefnendur telji að ekki sé hægt að semja sig frá lögunum, sem taka hafi átt af allan vafa, með þeim einfalda hætti að snúa hlutunum við með því að setja fram í lánssamningi skuld í erlendri mynt, sem síðan hafi verið greidd út í íslenskum krónum og taka jafnframt við greiðslum í íslenskum krónum. Að halda því fram að slík skuld sé lán í erlendri mynt fáist ekki staðist. Verði litið á slíka útfærslu á lánveitingu sem skuldbindingu í erlendri mynt sé ljóst að hinn ótvíræði vilji löggjafans um að banna skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla sé með öllu merkingarlaus og tilviljun ein ráði hvort um lögmætt eða ólögmætt lán sé að ræða, allt eftir því hvernig lánveitandi hafi hagað orðalagi og uppsetningu samningsins. Lánveiting stefnda hafi verið veitt til viðskipta stefnanda þar sem undirliggjandi verðmæti hafi verið í íslenskum krónum og greiðsla hafi farið fram í íslenskum krónum þrátt fyrir að erlend lánsfjárhæð væri tilgreind í texta samningsins. Stefnendur ítreki að þeir telji að lánið sé í íslenskum krónum þar sem fjárhæð þess sé bundið við gengi JPY og CHF og að eini munurinn á þessum lánssamningi og þeirra sem hafi verið til umfjöllunar fyrir Hæstarétti sé sá að hin svokallaða gengistrygging hafi verið lögð á við undirritun samningsins (eða við gerð hans) en ekki við útborgunardag eins og tíðkast hafi á grundvelli þeirra samninga þar sem fjárhæðin hafi komið fram í íslenskum krónum. Þannig kveði samningurinn sjálfur á um það að lánveitanda sé heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldföllnum fjárhæðum til greiðsludags. Þá byggi stefnendur á andskýringarreglu samningaréttar sem sé meginregla við skýringu og túlkun staðlaðra samninga. Í reglunni felist að komi upp vafi við túlkun eða skýringu staðlaðs samnings beri að skýra slíka samninga þeim í óhag sem samið hefur hina einhliða skilmála. Með varakröfu stefnenda sé farið fram á að stefndi standi við samninginn samkvæmt aðalefni hans. Telji stefnendur að þá beri stefndi þá skyldu að greiða stefnanda Sigursteini 228.950 svissneska franka og 20.805.000 japönsk jen inn á reikninga í hans eigu gegn því að Sigursteinn greiði stefnanda 24.514.790 kr. en það sé sú fjárhæð sem lögð hafi verið inn á reikning hans þann 27. febrúar 2006. Stefnandi byggi varakröfu sína á meginreglu samningaréttar um að samninga skuli halda. Í 1. gr. samningsins sé skýrt kveðið á um að lánveitandi skuli lána ,,umsamdar fjárhæðir“. Ljóst sé að stefndi geti ekki bæði haldið og sleppt í þessum efnum, lánað íslenskar krónur og talið að lánið sé í erlendum myntum. Sé fallist á skýringar stefnda um að lánið hafi verið í erlendri mynt hafi honum samkvæmt lánssamningnum borið að greiða lánið út í hinum erlendu myntum, eða 228.950 CHF og 20.805.000 JPY að loknum frádrætti vegna lántökukostnaðar. Stefnandi Sigursteinn muni þá, þegar greiðsla hafi verið innt af hendi, endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem lögð hafi verið inn á reikning hans í íslenskum krónum. Þá loks sé aðalskylda lánveitanda uppfyllt samkvæmt samningnum. Leggi stefnendur áherslu á að þrátt fyrir að fallist sé á varakröfu stefnenda þýði það ekki að lánssamningurinn sé settur í uppnám við þá viðurkenningu. Hér sé eingöngu gerð sú krafa að aðalskylda stefnda sé uppfyllt samkvæmt samningnum. Engu breyti þótt gengi hinna erlendu gjaldmiðla hafi hækkað eða lækkað á lánstímanum enda ljóst að þar sem stefndi líti svo á að hann sé einungis að lána erlendar myntir þá skipti verðmæti þeirra mynta gagnvart hinni íslensku krónu engu máli. Um lagarök kveðast stefnendur vísa til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, meginreglna samninga- og kröfuréttar og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað styðjist við lög nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum sé gert skylt að skila virðisaukaskatti af þjónustu sinni en stefnandi Sigursteinn sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir honum. III Stefndi kveður aðalkröfu sína um sýknu byggja á því að skuldbinding stefnenda samkvæmt lánssamningi aðila sé skuldbinding í erlendri mynt. Þegar af þeirri ástæðu eigi ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, ekki við, enda sé því ekki um að ræða verðtryggingu samningsfjárhæðarinnar í skilningi VI. kafla nefndra laga. Vísist um það einkum til 1. mgr. 13. gr. laganna, þar sem kveðið sé á um að ákvæði kaflans taki eingöngu til skuldbindinga um lánsfé í íslenskum krónum. Af hálfu stefnda sé á því byggt að samningur aðila beri með sér að hann hafi tekið til svokallaðrar myntkörfu í tilgreindum erlendum gjaldmiðlum. Skuldbindingin hafi verið ákveðin í japönskum jenum og svissneskum frönkum og fjárhæðin tilgreind sem JPY 21.900.000 og CHF 241.000. Jafnframt sé ljóst að í lánssamningnum sé hvergi minnst á skuldbindingu í íslenskum krónum og engin krónufjárhæð tilgreind. Telji stefnandi því hafið yfir vafa að lánssamningurinn falli utan gildissviðs laga nr. 38/2001. Stefndi árétti að hann hafi sjálfur tekið samsvarandi lán í viðkomandi myntum hjá viðskiptabanka sínum og endurlánað stefnanda Sigursteini á þennan hátt svo sem að framan greini. Samningar af þessum toga hafi verið algengir, enda hafi vextir af erlendu lánsfé verið lágir á þessum tíma miðað við lán í íslenskum krónum og hafi stefnandi Sigursteinn því sótt það fast að lánið yrði veitt með þessum hætti. Í lögum nr. 38/2001 sé ekki að finna skilgreiningu á því hvað skuli teljast vera ,,skuldbinding um lánsfé í íslenskum krónum“. Af því leiði að túlka verði skuldbindingu aðila í hvert og eitt skipti samkvæmt fyrirliggjandi samningi og orðalagi hans. Við þá túlkun verði sem endranær að horfa til grundvallarreglu samningaréttar um samningafrelsi aðila, en af henni leiði meðal annars að allar takmarkanir frá henni verði að túlka þröngt. Þá hafi því verið slegið föstu í Hæstarétti Íslands að við þetta mat þurfi fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þess gernings sem liggi til grundvallar skuldbindingunni. Hafi rétturinn og lagt á það áherslu að hér skipti einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í viðkomandi löggerningi, sbr. einkum dóm réttarins frá 23. nóvember 2011 í máli nr. 552/2011. Við útgreiðslu lánsins hafi hin erlenda lánsfjárhæð verið sú sama og í lánssamningnum og gengi fjárhæðarinnar tilgreint. Vísi stefndi þar um til viðauka I við lánssamninginn („beiðni um útborgun“) og framlagðrar kaupkvittunar. Þá hafi einnig verið sett fram áætlað greiðsluflæði lánsins miðað við „núverandi greiðsluskilmála og vexti“ og sé hún tiltekin í hinum lánuðu myntum, japönskum jenum og svissneskum frönkum. Sé framangreint einnig ótvírætt til marks um að lánveitingin sé í erlendri mynt. Framangreint fái jafnframt stoð í neðangreindum ákvæðum lánssamningsins: 1. Á forsíðu lánssamningsins komi skýrum orðum fram að um sé að ræða ,,lán í erlendum gjaldmiðlum“. Í þessu felist að mati stefnda skýr yfirlýsing beggja aðila um að lánið hafi ekki verið veitt í íslenskum krónum, heldur erlendri mynt. 2. Í upphafi lánssamningsins komi skýrt fram að stefndi láni stefnanda Sigursteini ,,CHF 241.000 ***tvöhundruðfjörutíuogeittþúsund svissneska franka***“ og ,,JPY 21.900.000***tuttuguogeinamilljónogníuhundruðþúsund japönsk jen***“. Að mati stefnda felist í þessu að stefnandi Sigursteinn hafi samþykkt að undirgangast skuldbindingu um að taka lán í erlendum gjaldmiðlum en ekki íslenskum krónum. 3. Í 2. grein lánssamningsins sé greinilega gert ráð fyrir endurgreiðslu í japönskum jenum og svissneskum frönkum, en ekki íslenskum krónum. Þannig sé t.d. gert ráð fyrir því að við greiðslu á lánshluta í erlendri mynt skuli lántaki greiða inn á gjaldeyrisreikninga í eigu stefnda. Sé af þessu ljóst að ætlun aðila hafi greinilega verið að miða lánssamninginn við þær erlendu myntir sem tilgreindar hafi verið í samningnum. 4. Í 3. gr. samningsins komi fram skylda stefnanda til að greiða vexti af láninu. Samkvæmt greininni lofi stefnandi að greiða stefnda vexti jafnháa LIBOR/EURIOBOR-vöxtum eins og þeir ákvarðist fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu 2,20% vaxtaálagi. Með umræddri skammstöfun sé átt við vexti á millibankamarkaði í London/Frankfurt. Skuldbinding stefnanda hafi samkvæmt þessu ekki falist í greiðslu vaxta á íslenskar krónur. Sé enda ljóst að ef ætlun aðila hefði verið að miða við íslenskar krónur hefði skuldbindingin byggst á stýrivöxtum Seðlabanka Íslands og vextirnir þannig orðið umtalsvert hærri en samkvæmt fyrirliggjandi samningi. Í ljósi þessa byggi stefndi á því að skilgreina verði skuldbindingu aðila samkvæmt lánssamningnum sem skuldbindingu í erlendri mynt, en ekki íslenskum krónum. 5. Í 6. gr. lánssamningsins sé að finna ákvæði sem veiti skuldara heimild til að breyta þeirri erlendu mynt sem lánið hafi upphaflega verið tekið í. Þó séu sett fram ákveðin skilyrði í tengslum við myntbreytingarheimildina. Þannig sé t.d. kveðið á um að slíka beiðni þurfi að setja fram með ákveðnum fyrirvara og að valréttur skuldara í þessum efnum takmarkist við ákveðna gjaldmiðla. Sé og gengið út frá því að ef lánveitandi geti ekki útvegað viðkomandi gjaldmiðil sé honum heimilt að nota USD í stað þess gjaldmiðils. Af þessu sé ljóst að lán stefnda til handa stefnanda Sigursteini hafi verið veitt í erlendri mynt. Hafi enda verið óþarft að hafa fyrirvara um að stefndi gæti útvegað myntina ef lánið hefði í reynd átt að vera í íslenskum krónum. 6. Þá sé jafnframt í 11. gr. heimild til handa lánveitanda að breyta láninu úr hinni erlendu lánsmynt yfir í íslenskar krónur komi til vanskila af hálfu lántaka, en slíkt hefði verið óþarfi ef lánið hefði frá upphafi verið í íslenskum krónum. Af hálfu stefnda sé á því byggt að framangreind atriði varpi skýru ljósi á þá staðreynd að skuldbinding stefnanda Sigursteins, og síðar NK 8 ehf., samkvæmt lánssamningi aðila hafi verið í erlendum myntum, en ekki íslenskum krónum. Þegar af þeirri ástæðu eigi ákvæði laga um nr. 38/2001, vexti og verðtryggingu, ekki við um skuldbindinguna. Auk framangreinds skuli á það bent að af kaupkvittunum, sem sendar hafi verið stefnanda Sigursteini frá Sparisjóðabankanum, sem lánað hafi stefnda umbeðnar myntir samkvæmt framansögðu, megi greinilega ráða að áður en lánsfjárhæðin var greidd inn á tékkareikning stefnanda hafi japönsk jen og svissneskir frankar verið seldir fyrir íslenskar krónur. Þannig sé ljóst að lánveitingin hafi kallað á að gjaldeyrisviðskipti færu fram, þar sem gjaldeyrir og íslenskar krónur skiptu um hendur. Renni þetta að mati stefnda stoðum undir það sem að framan greinir, þ.e. að andvirði lánsins hafi verið myntbreytt í íslenskar krónur hjá Sparisjóðabankanum og lánið síðan greitt út til stefnanda á íslenskan reikning í hans eigu, reikning sem tilgreindur hafi verið í viðauka við lánssamninginn. Stefndi bendi jafnframt á að enda þótt lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum þá helgist það af þeirri einföldu ástæðu að stefnandi hafi sjáanlega viljað nýta sér lánsfjárhæðina í íslenskum krónum, sbr. tilgang lánsins eins og honum sé lýst í 3. mgr. 1. gr. lánssamningsins, sbr. og framangreint. Ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að greiða lánsfjárhæðina út í hinni erlendu mynt hefði stefnandi farið þess á leit. Stefndi telji það hins vegar með öllu fráleitt og í andstöðu við viðurkennd sjónarmið um samningsfrelsi, að leggja þá skyldu á lánveitanda að greiða „fýsískt“ út fjármunina í hinni erlendu mynt, eða á gjaldeyrissreikning, til þess að um lánsskuldbindingu í erlendri mynt geti verið að ræða. Enn síður geti gildi samnings verið háð því, að lánveitandi gangi gegn fyrirmælum lántaka um útborgun láns. Í þessu sambandi verði og að horfa til þess að niðurstaðan í fjárhagslegu tilliti sé sú sama þegar lánið var greitt út, hvort heldur fyrir lánveitanda eða lántaka. Sömu sjónarmið eigi við um greiðslu afborgana og vaxta að breyttu breytanda. Í öllu falli geti greiðsla lánsins og afborgana og vaxta aldrei leitt til þess að lánið teljist í íslenskum krónum þegar svo sé ástatt að lánsfjárhæðin og þar með lánsskuldbindingin sé í grunninn tiltekin í hinni erlendu mynt svo sem hér sé ástatt, sbr. og umfjöllun um dóma Hæstaréttar nr. 520/2011, nr. 551/2011 og nr. 552/2011, hér síðar. Jafnframt bendi það endurgreiðslufyrirkomulag, sem gert hafi verið ráð fyrir í viðskiptum aðila, eindregið til þess að um lán í erlendri mynt hafi verið að ræða. Þannig sýni greiðslutilkynningar, sem sendar hafi verið til stefnanda NK 8 ehf., svo ekki verði um villst, að tilgreining á lánsfjárhæðinni hafi verið í erlendum myntum. Sé þannig ljóst að aðilar hafi gert ráð fyrir að stefndi fengi lánið endurgreitt í japönskum jenum og svissneskum frönkum, sem hann skyldi síðan greiða Sparisjóðabankanum í samræmi við ofangreint. Ennfremur sé ljóst að kvittanir fyrir greiðslu á vöxtum og afborgunum sýni glögglega að endurgreiðsla lánsins hafi raunverulega farið fram í erlendri mynt, enda komi þar skýrt fram að þar hafi verið keyptur gjaldeyrir. Þannig hafi afborganir af láninu verið teknar út af áðurnefndum tékkareikningi stefnanda og fjárhæðinni ráðstafað til að kaupa erlendan gjaldeyri, sem síðan hafi verið greiddur stefnda í samræmi við ákvæði samningsins. Sé og ljóst að á öllum greiðslukvittunum vegna lánsins hafi ávallt verið tekið fram hver afborgunarfjárhæðin og vaxtagreiðslur væru hverju sinni í hinum erlendu myntum, svo og vaxtaprósenta. Síðan hafi gengi myntanna verið tiltekið og greiðslufjárhæð í íslenskum krónum að teknu tilliti til þess. Tilgreining fjárhæðarinnar í íslenskum krónum vísi einvörðungu til þess hvert söluandvirði hinna erlendu mynta, að teknu tilliti skráðs gengis þeirra í íslenskum krónum, hafi verið á afborgunardegi. Stefndi hafni alfarið þeirri málsástæðu stefnenda að dómar Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010 og 604/2010, þar sem rétturinn sló föstu að óheimilt væri að binda skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlenda gjaldmiðla, séu fordæmisgefandi fyrir mál þetta. Í því sambandi bendi stefndi einkum á að í nefndum málum hafi atvik verið með allt öðrum hætti en í máli þessu. Þannig hafi t.d. háttað til í máli nr. 155/2011 að á forsíðu samningsins hafi verið tilgreint að lánsfjárhæðin væri í íslenskum krónum og lánsfjárhæðin sömuleiðis tilgreind sem jafnvirði tiltekinnar íslenskrar krónutölu í nánar tilgreindum myntum. Af forsendum dómanna megi ráða að framangreint atriði hafi haft verulega þýðingu um þá niðurstöðu að talið var að um lán í íslenskum krónum væri að ræða bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi vísi hér jafnframt til dóma Hæstaréttar í málunum nr. 603 og 604/2010, þar sem einnig sé sérstaklega til þess vísað að hin erlenda lánsfjárhæð sé hvergi tilgreind. Hér hátti hins vegar ekki svo til. Í máli þessu reyni á skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum sem sé gjörólík þeim lánssamningum sem á hafi reynt í ofangreindum málum. Stefndi vísi í þessum efnum til dóms Hæstaréttar Íslands frá 23. nóvember 2011 í máli nr. 552/2011. Í greindu máli hafi því einnig verið haldið fram að þeir dómar, sem stefnendur vísi til máli sínu til stuðnings, væru fordæmisgefandi fyrir lánssamninginn sem aðilar deildu um. Rétturinn hafi hins vegar hafnað því með eftirfarandi rökum: „Með skírskotun til þess að heiti lánsins ber með sér að um sé að ræða skuldbindingu í erlendum myntum og enn frekar að í beiðni um lánið er hún nákvæmlega tilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum og eingöngu í staðfestingu þess, eru áðurgreindir dómar Hæstaréttar ekki fordæmi fyrir ólögmæti skuldbindingarinnar. Í þeim málum, sem þar var leyst úr, var þessu ólíkt farið að því leyti að þær skuldbindingar, sem krafist var efnda á, voru ekki tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum, heldur ýmist sem tilteknar fjárhæðir í íslenskum krónum eða jafnvirði fjárhæða í íslenskum krónum er skiptast skyldu eftir ákveðnum hlutföllum í tvær eða fleiri erlendar myntir.“ Hafi rétturinn þannig lagt til grundvallar að í ljósi þess m.a. að fjárhæð hinna erlendu mynta væri tilgreind í samningnum, en ekki hin íslenska fjárhæð lánsins, hefðu dómar í málum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010 og 604/2010 ekki fordæmisgildi fyrir mat á lögmæti hins umþrætta samnings. Hefði í þeim málum enda háttað svo til að skuldbindingarnar voru ekki tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum, heldur ýmist tilteknar sem fjárhæðir í íslenskum krónum eða jafnvirði fjárhæða í íslenskum krónum sem skiptast skyldu eftir nánar tilgreindum hlutföllum í erlendar myntir. Hafi sama niðurstaða verið lögð til grundvallar í dómum Hæstaréttar frá 3. nóvember 2011 í máli nr. 520/2011 og frá 23. nóvember 2011 í máli nr. 551/2011. Í máli þessu hátti þannig til að í samningi aðila hafi, líkt og í málum nr. 552/2011 og 520/2011, verið um það að ræða að lánsfjárhæðin var ekki tilgreind í íslenskum krónum, heldur í erlendum myntum. Í samningi aðila sé ekki að finna neina skírskotun til íslensku krónunnar eða jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Þá beri heiti lánsins það glögglega með sér að um sé að ræða lánssamning í erlendum myntum. Í ljósi þessa sé á því byggt af hálfu stefnda að dómar Hæstaréttar, sem vísað sé til af hálfu stefnenda, hafi ekkert gildi fyrir mál þetta. Þvert á móti verði að sýkna stefnda af kröfum stefnenda með vísan til þess að lánssamningurinn aðila hafi, öfugt við það sem um var að ræða í ofangreindum málum, þ.e. nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010 og 604/2010, sannarlega verið í erlendri mynt. Byggi stefndi þannig á því að dómar Hæstaréttar í málum nr. 551/2011, 552/2011 og 520/2011 séu réttu fordæmin sem líta beri til við mat á lögmæti lánssamnings aðila. Af hálfu stefnda er jafnframt vísað til þess að litið hafi verið til fordæma Hæstaréttar í málum nr. 520/2011, 551/2011 og 552/2011 í tveimur dómum Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. mars 2012, þ.e. í málum nr. E-3210/2011 og E-3209/2011. Að mati stefnda sé áréttað að stefnandi Sigursteinn hafi raunverulega fengið lán í erlendum myntum og stefndi borið skuldbindingar á móti gagnvart sínum lánardrottni í erlendum myntum. Aðilar hafi gert með sér gagnkvæman samning í erlendum myntum sem samkvæmt meginreglu samningaréttarins skuli standa óbreyttur. Meginreglan um samningsfrelsi sé grundvallarregla í íslenskum rétti og sé ljóst að takmarkanir á því verða almennt ekki gerðar nema með settum lögum. Í ljósi þessa og með vísan til þess sem að framan greini verði að telja að stefnendur séu skuldbundnir samkvæmt skýru orðalagi samningsins. Að síðustu skuli áréttað að það hafi verið eindregin ósk stefnanda Sigursteins að lánið yrði veitt í erlendri mynt. Séu skilmálar lánsins, útborgun þess og greiðslutilhögun að öðru leyti þannig í fullu samræmi við vilja stefnanda. Þá sé ljóst að stefnendur hafi greinilega gert ráð fyrir hinu sama, enda hafi í ársreikningi stefnanda NK 8 ehf. verið tilgreindar sérstaklega skuldir í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Sé ljóst að stefnanda hefði verið í lófa lagið að tilgreina skuldina í íslenskum krónum, líkt og aðrar skuldir, ef hann hafi staðið í þeirri trú að lánið væri íslenskt. Enda þótt stefnandi hafi á endanum fengið lánið greitt út í íslenskum krónum þá hafi það einfaldlega helgast af þeirri staðreynd að stefnandi hafi viljað fá fjárhæðina lagða inn á tékkareikning sinn og nýta sér andvirði lánsfjárhæðinnar í íslenskum krónum til þess að greiða skuldir sínar hjá stefnda, sbr. lýstan tilgang í 3. mgr. 1. gr. lánssamningsins og beiðni um útborgun lánsins. Sé ljóst að ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að greiða stefnanda lánið út í erlendri mynt hefði hann kosið það greiðslufyrirkomulag, sbr. hér að framan. Í þessu sambandi sé og bent á að einungis einn einstaklingur og átta fyrirtæki hafi fengið erlend lán hjá stefnda á greindum tíma. Hafi það enda verið yfirlýst stefna að halda lánveitingum í erlendri mynt í hófi og hafi slík lánskjör einungis verið veitt þeim sem voru í miklum viðskiptum eða sóttu það mjög fast. Fyrir utan stefnanda Sigurstein hafi þannig engin erlend lán verið veitt einstaklingum. Stefndi hafni sérstaklega þeirri röksemdafærslu stefnenda að skuldskeyting samningsins þann 14. desember 2007, þar sem stefnandi NK 8 ehf. hafi verið gerður að skuldara samningsins, skipti nokkru máli í þessu sambandi. Enda þótt lánsfjárhæðin hafi í greindum viðauka verið tilgreind í íslenskum krónum skipti það engu um efni og form upphaflegu lánsskuldbindingarinnar eða mat á því hvort lánið hafi verið í íslenskum krónum eða erlendri mynt. Sé enda ljóst að tilgreining fjárhæðarinnar í íslenskum krónum hafi eingöngu vísað til þess hver lánsfjárhæðin í hinum erlendu myntum, umreiknuð í íslenskar krónur, hafi verið á afborgunardegi. Það hafi eingöngu verið til upplýsinga fyrir stefnendur að getið hafi verið um skuldbindinguna í íslenskum krónum. Í greindum viðauka hafi engin frekari skírskotun eða vísbending falist um það að láninu hefði verið breytt í íslenskt lán. Í þessu sambandi sé og bent á að eftir umrædda skuldskeytingu hafi stefnanda NK 8 ehf. verið sendar fjölmargar greiðslutilkynningar, en á þeim hafi alltaf komið fram eftirstöðvar lánsins í erlendu myntunum. Samkvæmt framansögðu sé ljóst að lánssamningur aðila hafi verið um skuldbindingu í erlendum myntum. Í öllu falli sé ósannað að um hafi verið að ræða íslenskt lán. Sé ljóst að stefnendur beri sönnunarbyrðina fyrir því að lánið hafi verið veitt í íslenskum krónum, þvert á fyrirliggjandi gögn og skýrt orðalag samningsins. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að um hafi verið að ræða gengistryggt íslenski lán andstætt lögum nr. 38/2001, sé á því byggt að skuldbindingin sé allt að einu lögmæt. Þannig hafi stefnda verið heimilt að víkja frá ákvæðum IV. kafla laga nr. 38/2001 þar sem það hafi verið til hagsbóta fyrir stefnendur, sbr. 2. gr. laganna. Á því tímamarki sem samningurinn hafi verið gerður hafi sú fjármögnun sem samningurinn fól í sér verið stefnanda hagfelldari en aðrar sem honum hafi staðið til boða og hún því um leið verið lögmæt á grundvelli tilvitnaðs ákvæðis. Gerð samningsins hafi þannig ekki verið andstæð lögum nr. 38/2001 Um varakröfu stefnenda kveðst stefndi vísa til sömu röksemda og að framan greinir, að breyttu breytanda. Svo sem fram sé komið hafi stefnendur gengist undir skuldbindingu sem þeir geti ekki vikið sér undan að efna í samræmi við efni hennar. Verði réttarsambandi aðila hvorki breytt né það gert upp og efnt að nýju af hálfu stefnda sex árum síðar. Því sé alfarið hafnað að nokkur efni séu til þess að stefndi greiði umbeðnar fjárhæðir inn á reikning stefnanda Sigursteins. Í fyrsta lagi liggi fyrir, svo sem að framan greini, að samningurinn sé löngu efndur samkvæmt efnu sínu af hálfu stefnda. Sé ljóst að krafan beinist að því að stefndi greiði sömu fjárhæðir í erlendum myntum og hann hafi þegar greitt með láni frá Sparisjóðabankanum. Hafi stefnendur engin rök fært fyrir því að rétt sé að þær efndir verði látnar ganga til baka og síðan endurteknar sex árum síðar. Í öðru lagi sé sjálfstætt byggt á því að sex ár séu liðin frá því að samningur aðila hafi verið undirritaður og efndur. Jafnvel þótt stefnendur kynnu að eiga réttmætt tilkall til þess að stefndi greiddi honum á ný umræddar myntir verði í öllu falli að telja að sú krafa sé fallin niður fyrir tómlætissakir. Stefndi bendi í þessu sambandi á að aðilar hafi lagt sama skilning í efni skuldbindingarinnar fyrir sex árum, þ.e. að stefndi væri að lána stefnanda Sigursteini 241.000 svissneska franka og 21.900.000 japönsk jen. Hafi stefnendur staðið í þeirri trú að þrátt fyrir skýrt orðalag samnings aðila hafi lánið raunverulega verið veitt í íslenskum krónum, og að stefndi hafi þannig virt að vettugi samkomulag aðila, hafi þeim verið í lófa lagið að setja fram slíka kröfu þegar í upphafi. Í öllu falli hafi þeim borið að koma að athugasemdum þar að lútandi eins fljótt og kostur var á. Stefnendur hafi hins vegar engum athugasemdum hreyft við greiðslufyrirkomulag lánsins. Þegar af þessari ástæðu beri að hafna varakröfu stefnenda. Í þriðja lagi sé á það bent að verði talið að lánssamningur aðila hafi verið í erlendri mynt, svo sem haldið sé fram af hálfu stefnda, felist jafnframt í því viðurkenning á því að lánsfjárhæðin, svo sem hún hafi verið tilgreind í hinum umþrætta samningi, hafi þegar verið greidd. Stefnendur hafi þannig enga lögvarða hagsmuni af úrlausn um varakröfu sína í málinu verði aðalkröfu þeirra hafnað. Um lagarök kveðst stefndi vísa til meginreglna kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga. Kröfu sína um dráttarvexti styðji stefndi við III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. þeirra sömu laga. Krafa stefnda um málskostnað byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Í máli þessu greinir aðila á um hvort framangreindur lánssamningur, dags. 23. febrúar 2006, sem upphaflega var gerður milli stefnda og stefnanda Sigurgeirs, en sem stefnandi NK 8 ehf. tók síðar við sem skuldari, sé skuld í erlendum myntum eða hvort um sé að ræða skuld í íslenskum krónum sem bundin sé með ólögmætum hætti við gengi erlends gjaldmiðils, í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Óheimilt er að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla eða á annan hátt en þann sem sérstaklega er heimilaður í lögum nr. 38/2001, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, frá 14. febrúar 2010 í málum nr. 603/2010 og 604/2010, frá 8. mars 2011 í málum nr. 30/2011 og 31/2011 og frá 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, þar sem í öllum tilvikum var komist að þeirri niðurstöðu að um lán í íslenskum krónum væri að ræða, sem með ólögmætum hætti væru bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Lán í erlendri mynt falla hins vegar ekki undir reglur laga nr. 38/2001 um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Stefnendur vísa til þeirra dóma sem fyrr voru taldir, einkum í máli nr. 155/2011, til stuðnings staðhæfingum sínum um að skuldbinding sú sem stefnandi Sigurgeir gekkst undir og stefnandi NK 8 ehf. tók síðar við sé í íslenskum krónum og með ólögmætum hætti bundin gengi erlendra gjaldmiðla. Byggja stefnendur á því að líta verði heildstætt á samninginn, viðauka við hann og framkvæmd samningsins. Að undanförnu hafa gengið nokkrir dómar í Hæstarétti þar sem fjallað hefur verið um það hvort skuldbindingar teldust lán í erlendum gjaldmiðli eða ólögmæt gengistryggð lán í íslenskum krónum. Með dómi Hæstaréttar frá 3. nóvember 2011 í máli nr. 520/2011 og dómum réttarins frá 23. sama mánaðar í málum nr. 551/2011 og 552/2011 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að um lán í erlendum myntum væri að ræða. Vísaði rétturinn þar einkum til þess að fjárhæð skuldbindinganna væri nákvæmlega tilgreind í hinum erlenda gjaldmiðli. Í dómunum frá 23. nóvember kemur fram að af orðalagi ákvæða 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 og lögskýringargögnum verði ráðið að við úrlausn um það hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skipti einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í viðkomandi gerningum. Í dómi Hæstaréttar frá 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011, þar sem rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að skuldbinding samkvæmt skuldabréfi væri í erlendum myntum, var auk þess sem litið var til heitis skuldabréfsins og tilgreiningar þess á lánsfjárhæð, litið til þess að vextir samkvæmt skuldabréfinu væru tilgreindir sem Libor og Euribor vextir og til skilmálabreytinga bréfsins, sem hvort tveggja þótti samræmast því að um erlent lán væri að ræða. Hinn 27. september 2012 kvað Hæstiréttur síðan upp dóm í máli nr. 50/2012, þar sem fjallað var um lánssamning, ekki ósvipaðan þeim sem hér á í hlut, þar sem annar sparisjóður átti hlut að máli. Staðfesti rétturinn þar með vísan til forsendna þá niðurstöðu héraðsdóms að um skuldbindingu í erlendum myntum væri að ræða en ekki í íslenskum krónum. Eins og háttar til í máli þessu er á forsíðu lánssamningsins milli stefnda og stefnanda Sigursteins frá 23. febrúar 2006 tilgreint að um sé að ræða „lán í erlendum gjaldmiðlum“. Þá er skuldbindingin einvörðungu tilgreind í svissneskum frönkum og japönskum jenum í lánssamningnum, ólíkt því sem á við um skuldbindingar þær sem voru til umfjöllunar í þeim dómum Hæstaréttar sem stefnandi vísar til. Í viðauka sem gerður var við lánssamninginn í desember 2007, þar sem stefnandi NK 8 ehf. tók við samningnum sem nýr skuldari, er efni lánssamningsins lýst þannig að hann sé „um lán upphaflega að fjárhæð CHF 241.000 og JPY 21.900.000“. Tekið er fram að lánið sé nú ,,að eftirstöðvum kr. 22.357.652 miðað við 15. desember 2007“. Undir skjalið ritar stefnandi Sigurgeir fyrir sjálfs síns hönd sem fyrri skuldara og einnig fyrir hönd nýs skuldara, stefnanda NK 8 ehf, sem stjórnarmaður félagsins. Ekkert í skjali þessu gefur til kynna að breytingar séu gerðar á lánssamningnum að öðru leyti en því að skipt sé um skuldara. Í viðaukum sem gerðir voru við lánssamninginn 5. febrúar og 5. ágúst 2009 er sömuleiðis tilgreint að lánssamningurinn sé „um lán upphaflega að fjárhæð CHF 241.000 og JPY 21.900.000“ og hvergi getið um aðrar myntir í lýsingu á lánssamningnum. Efni lánssamningsins styður að öðru leyti að um erlent lán sé að ræða, enda ber það skv. 3. gr. samningsins svokallaða LIBOR/EURIBOR-vexti, eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu vaxtaálagi. Lánssamningurinn er hlutlaus um það hvort lánið sé endurgreitt í „viðkomandi mynt“ inn á gjaldeyrisreikninga sem lánveitandi tilgreini eða hvort greitt sé í íslenskum krónum samkvæmt sölugengi lánveitanda á gjalddaga, sbr. 2. gr. samningsins. Síðar í samningnum er kveðið á um heimild lánveitanda til að skuldfæra viðskiptareikning lántaka er greiðslur teljist fallnar í gjalddaga. Verður að skýra ákvæði 2. tölul. 11. gr. lánssamningsins um að það teljist vanefnd lántaka á samningnum ef hann greiði ítrekað ekki á réttum tíma og „ekki í réttum gjaldmiðli“ í ljósi 2. gr. samningsins og er því haldlaus sú málssástæða stefnenda að athyglisvert sé að stefndi hafi aldrei talið um vanefnd af hálfu stefnenda að ræða, þótt ávallt væri greitt af samningnum í íslenskum krónum. Eins og rakið er í kafla um málsástæður stefnenda hér að framan er af þeirra hálfu byggt á því að tiltekin ákvæði lánssamningsins og viðauka við hann bendi til þess að um ólögmætt gengistryggt lán sé að ræða. Að áliti dómsins geta þau ákvæði ekki hnekkt því sem rakið hefur verið hér að framan um skýra tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar í erlendum myntum í lánssamningum sjálfum og viðaukum við hann. Sama á við um þær málsástæður stefnenda sem lúta að framkvæmd samningsins og því að aðilar hafi efnt meginskyldur sínar samkvæmt samningnum í íslenskum krónum, en fyrir liggur að lánið var greitt út í íslenskum krónum að ósk stefnanda Sigursteins sjálfs. Þá verður af dómi Hæstaréttar í máli nr. 524/2011 dregin sú ályktun að þegar tilgreining lánsins í erlendum myntum er eins skýr og ótvíræð og hér um ræðir geti það að útgreiðsla og endurgreiðsla láns fari fram í íslenskum krónum ekki skipt máli. Framlagðar kaupkvittanir vegna útgreiðslu lánsins, greiðslutilkynningar og greiðslukvittanir styðja sömuleiðis að um lán í erlendum myntum sé að ræða, en í þessum skjölum eru fjárhæðir ýmist einungis tilgreindar í hinum erlendu myntum eða bæði í þeim og íslenskum krónum og gengisviðmiðs þá getið. Þá breytir engu að áliti dómsins þótt til tryggingar lánssamningum hafi að hálfu stefnanda Sigurgeirs verið lögð fram tryggingarbréf í íslenskum krónum, en þau bréf voru lögð fram til tryggingar öllum skuldum stefnanda við stefnda, og annað þeirra gefið út allnokkru áður en lánssamningurinn var undirritaður. Tryggingarbréf sem lagt var fram af hálfu stefnanda NK 8 ehf. á árinu 2008 er aftur á móti bundið við tilgreindar fjárhæðir í svissneskum frönkum og japönskum jenum, sem styður að litið hafi verið svo á að um erlent lán væri að ræða. Stoð fyrir því er einnig að finna í ársreikningi stefnanda NK 8 ehf. fyrir árið 2008, þar sem m.a. eru tilgreindar langtímaskuldir félagsins í japönskum jenum og svissneskum frönkum. Óumdeilt er og tekið fram í lánssamningnum að lánið var ætlað til endurfjármögnunar skulda lántaka hjá lánveitenda, sem fyrir liggur að voru í íslenskum krónum. Stefnendur hafa ekki skýrt hvers vegna ekki voru fyrr settar fram athugasemdir við tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar í svissneskum frönkum og japönskum jenum ef ætlun þeirra var að gangast undir skuldbindingu í íslenskum krónum en ekki í hinum erlendu gjaldmiðlum. Með vísan til framanritaðs og til dóma Hæstaréttar í m.a. málum nr. 520/2011, 524/2011 og 50/2012 verður ekki fallist á það með stefnendum að þeir dómar réttarins sem vísað er til af þeirra hálfu í málum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010, 30/2011, 31/2011 og 155/2011 hafi fordæmisgildi í máli þessu. Verður að telja að í lánssamningi þeim sem hér um ræðir felist skuldbinding í erlendum myntum, sem ekki sé í andstöðu við reglur laga nr. 38/2001, sbr. dóma réttarins í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Samkvæmt öllu framanrituðu verður að hafna aðalkröfu stefnenda um að viðurkennt verði að lánssamningurinn, dags. 23. febrúar 2006, feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum, sem verðtryggður sé þannig að fjárhæð samningsins sé bundin við gengi svissnesks franka og japansks jens, í andstöðu við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 Varakrafa stefnenda lýtur að því að stefnda verði gert að standa við aðalskyldu lánssamningsins frá 23. febrúar 2006, þannig að stefndi greiði stefnanda Sigursteini 228.950 svissneska franka og 20.805.000 japönsk jen inn á reikninga í hans eigu gegn því að stefnandi Sigursteinn endurgreiði Sparisjóði Norðfjarðar 24.514.790 krónur sem greiddar voru inn á reikning hans þann 27. sama mánaðar. Framangreind fjárhæð, 24.514.790 krónur, samanstendur af lánsfjárhæðinni, 241.000 svissneskum frönskum og 21.900.000 japönskum jenum, miðað við sölugengi þessara mynta umræddan dag, að frádregnum lántökugjöldum. Að ósk stefnanda sjálfs, samkvæmt skriflegri beiðni hans um útgreiðslu lánsins í viðauka við lánssamninginn, var lánsfjárhæðin greidd inn á íslenskan tékkareikning hans og þar með í íslenskum krónum. Hefur stefndi því efnt aðalskyldu sína samkvæmt lánssamningnum og ber þegar af þessum ástæðum að sýkna stefnda af varakröfu stefnenda. Með hliðsjón af úrslitum málsins verða stefnendur dæmdir in solidum til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, eins og í dómsorði greinir. Dómur þessi er kveðinn upp af Hildi Briem héraðsdómara, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Stefndi, Sparisjóður Norðfjarðar, er sýkn af kröfum stefnenda, NK 8 ehf. og Sigursteins Sigurðssonar, í máli þessu. Stefnendur greiði stefnda in solidum 376.500 krónur í málskostnað.
Mál nr. 38/2003
Tékkar Umboð Einkahlutafélag
I ehf. höfðaði mál á hendur H ehf. til greiðslu á tveimur tékkum sem voru gefnir út af J fyrir hönd H ehf. Af hálfu H ehf. var byggt á því að J hafi ekki haft heimild félagsins til að gefa út tékkana, en þá var enginn skráður framkvæmdastjóri eða prókúruhafi fyrir það. Í málinu lá fyrir yfirlýsing frá viðskiptabanka H ehf. þess efnis að J hafi á umræddum tíma haft heimild til að gefa út tékka á reikning félagsins. Jafnframt gaf J skýrslu þar sem hann staðhæfði að hann hafi haft slíka heimild. Var H ehf. talið bera sönnunarbyrðina fyrir því að J hafi þrátt fyrir framangreint ekki notið heimildar til að gefa út tékkana. Þá sönnun færði H ehf. ekki fram í málinu. Var því fallist á kröfu I ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2003. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.120.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 560.250 krónum frá 15. ágúst 2001 til 15. september sama ár, en af 1.120.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur stefnda 4. maí 2002 til heimtu skuldar samkvæmt tveimur tékkum, hvorum að fjárhæð 560.250 krónur. Tékkar þessir voru gefnir út til áfrýjanda til greiðslu af reikningi nr. 19102 við Höfðabakkaútibú Landsbanka Íslands hf. og bar annar þeirra útgáfudaginn 15. ágúst 2001, en hinn 15. september sama ár. Við nafn útgefanda á tékkunum var stimplað „Glit hf. Heildverslun Kt. 701294-2389“ og ritaði Jón Hólm Einarsson nafn sitt þar undir. Samkvæmt framlögðum gögnum frá hlutafélagaskrá átti Jón á þessum tíma sæti í stjórn stefnda ásamt Kristínu Jóhönnu Guðmundsdóttur, sem var formaður hennar. Var enginn skráður framkvæmdastjóri eða prókúruhafi fyrir félagið. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing 4. október 2002 frá fyrrnefndu útibúi Landsbanka Íslands hf., þar sem staðfest var að Jón Hólm Einarsson hafi á tímabilinu frá 1. júní til 30. september 2001 haft heimild til að gefa út tékka á reikningi nr. 19102. Í skýrslu, sem Jón gaf við aðalmeðferð málsins í héraði, staðhæfði hann jafnframt að hann hafi haft þá heimild. Þótt Jón hafi ekki farið með prókúruumboð fyrir stefnda á umræddum tíma verður stefndi að bera sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi þrátt fyrir framangreint ekki notið heimildar til að gefa út tékka til greiðslu af bankareikningi stefnda. Þá sönnun hefur stefndi ekki fært fram í málinu. Verður hann því dæmdur til að greiða áfrýjanda umkrafða fjárhæð ásamt málskostnaði í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Heildverslunin Glit ehf., greiði áfrýjanda, I. Guðmundssyni ehf., 1.120.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 560.250 krónum frá 15. ágúst 2001 til 15. september sama ár, en af 1.120.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2002. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 25. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af I. Guðmundssyni og Co hf., kt. 650169-0189, Vatnagörðum 26, Reykjavík, á hendur Heildversluninni Glit ehf., kt. 701294-2389, Krókhálsi 5, Reykjavík, með stefnu birtri hinn 4. maí 2002. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.120.500 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 af 560.250 krónum frá 15. ágúst 2001 til 15. september 2001, en af 1.120.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi, en til vara krefst stefndi sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Mál þetta er rekið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi kveður umstefnda skuld vera samkvæmt tveimur tékkum, útgefnum 15. ágúst 2001 og 15. september 2001, af tékkareikningi nr. 19102, í Landsbanka Íslands, Höfðabakkaútibúi, Reykjavík. Tékkarnir, sem hvor um sig er að fjárhæð 560.250 krónur, eru gefnir út til stefnanda af stefnda, Gliti ehf. Tékkarnir voru sýndir í Landsbanka Íslands, Sundahöfn, þann 27. febrúar 2002, en innstæða reyndist þá ekki vera fyrir hendi. Samtals sé skuld vegna ofangreindra tékka stefnufjárhæðin. Um lagarök vísar stefnandi til tékkalaga nr. 94/1933, einkum 7. kafla. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir kröfu sína á því, að Jón Hólm Einarsson, sem gefið hafi út umstefnda tékka f.h. hins stefnda félags, hafi ekki haft til þess tilskilið prókúruumboð, hvorki samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár né frá stjórn félagsins. Hafi hinu stefnda félagi því skort hæfi að lögum til að taka á sig skuldbindingu, sem felist í útgáfu og undirskrift umstefndra tékka. Beri því annaðhvort að vísa málinu frá dómi eða sýkna stefnda. Samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, sé það einungis stjórn einkahlutafélagsins, sem hafi getað veitt Jóni Hólm prókúruumboð, en það hafi hún ekki gert. Samkvæmt 2. mgr. 123. gr. sömu laga beri félaginu að tilkynna til hlutafélagaskrár, ef breytingar verði á prókúruhöfum félagsins, en slíkar tilkynningar eigi einnig að fylgja með til hlutafélagaskrár við stofnun hlutafélaga. Einungis sá, sem hafi prókúruumboð frá stjórn félagsins, geti bundið félagið við greiðslu slíkra tékka, am.k. verði sá, sem geti bundið félagið, að hafa heimild til að rita firma þess, en það hafi Jón Hólm ekki haft. Fylgja verði ákveðnum formreglum um það, hver megi binda hlutafélag, svo sem, að formlega hafi verið tekin um það ákvörðun hver hafi prókúruumboð, og tilkynna þá ákvörðun til hlutafélagaskrár. Þar sem þessum formreglum hafi ekki verið fylgt og þar sem Jón Hólm hafi ekki haft umboð frá félaginu til útgáfu tékkanna, hafi félagið ekki haft hæfi að lögum til að taka á sig umdeilda skuldbindingu. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, og laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Einnig vísar stefndi til firmalaga nr. 42/1903. Eins og áður greinir er mál þetta höfðað á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Umdeildir tékkar liggja frammi í málinu og svara að öllu leyti til lýsingar stefnanda. Eru þeir gefnir út af Jóni Hólm, f.h. stefnda. Tékkar þessir voru sýndir til greiðslu eftir sýningarfrest, samkvæmt 29. gr. laga nr. 94/1933, en ekki er haldið uppi vörnum á grundvelli þess. Fyrir dóminum bar Jón Hólm, að hann hefði haft umboð til þess að gefa út tékka f.h. félagsins af fyrrgreindum reikningi þess og margoft hafa gefið út tékka f.h. stefnda, án þess að athugasemdir væru gerðar. Hann staðfesti undirritun sína á tékkana og kvað þá hafa verið gefna út í júní árið 2001, en gert ráð fyrir, að þeir væru ekki greiddir fyrr en á útgáfudegi þeirra, eins og þeir eru skráðir á tékkana, sem hafi verið í ágúst og september árið 2001. Í málinu liggur og frammi yfirlýsing frá Landsbanka Íslands, Höfðabakka, dagsett 4. október 2002, þar sem segir svo: „Það staðfestist hér með að samkvæmt skjölum bankans hafði Jón Hólm Einarsson, kt. 200547-3579 heimild til útgáfu tékka á tékkareikningi 0116-26-19102 á tímabilinu 01.06. - 30.09.2001.” Samkvæmt vottorði Hagstofu Íslands, hlutafélagskrá, dags. 21. júní 2002, er dagsetning samþykkta stefnda 25. október 1996. Stjórn félagsins skipa, samkvæmt fundi þann 14. nóvember 2000, Kristín Jóhanna Guðmundsdóttir, formaður stjórnar, Jón Hólm Einarsson, meðstjórnandi, og Eyjólfur Gíslason, varstjórn. Enginn er skráður í framkvæmdastjórn eða með prókúruumboð. Samkvæmt bréfi frá Hagstofu Íslands, dagsettu 27. maí 2002, kemur fram, að Hálfdán Kristjánsson hafi verið ráðinn framkvæmdastjóri með prókúruumboð við skráningu félagsins í desember 1994. Um fimm árum síðar, eða hinn 11. desember 1999, hafi hann látið af framkvæmdastjórn og prókúruumboð hans þá verið afturkallað. Ekki verði séð, að aðrir hafi haft skráð prókúruumboð fyrir félagið. Samkvæmt 1. mgr. 49. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög kemur félagsstjórn fram út á við fyrir hönd félagsins og ritar firma þess. Hún getur þó veitt öðrum heimild til að rita firmað. Samkvæmt vottorðum Hagstofu Íslands, er enginn skráður í framkvæmdastjórn eða með prókúruumboð. Jón Hólm, sem ritaði undir umrædda tékka, er stjórnarmaður í hinu stefnda félagi. Bar hann, að hann hefði haft til þess umboð. Samkvæmt framlagðri yfirlýsingu Landsbankans hafði hann umboð til þess. Í málinu liggja hins vegar ekki frammi nein gögn, sem styðja þessar yfirlýsingar. Gegn andmælum stefnda verður því ekki fallist á, að Jóni Hólm hafi verið veitt umboð til að skuldbinda félagið, sbr. fyrrgreinda lagagrein. Samkvæmt því, er hið stefnda félag ekki skuldbundið samkvæmt umstefndum tékkum, og ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Heildverslunin Glit ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, I. Guðmundssonar og Co hf. Stefnandi greiði stefnda 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 635/2006
Skaðabótamál Fasteign Líkamstjón Húsfélag
E krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hún varð fyrir er hún rann í hálku á göngusvölum hússins, Fannborg 3, 5, 7 og 9. Hálkan stafaði af leka meðfram niðurfallsrennu frá svölum á hæðinni fyrir ofan og var hálkuglæra á einum bletti. Lýsing var takmörkuð og var því erfitt að sjá hálkublettinn. H bar á grundvelli III. og IV. kafla laga nr. 26/1994 að annast viðhald hússins með tilliti til þeirrar starfsemi sem í því var. Þessarar skyldu var ekki nægilega gætt og mátti rekja orsakir slyssins til þess. Bar H samkvæmt þessu skaðabótaábyrgð á tjóni E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. desember 2006. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.417.252 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.199.633 krónum frá 7. desember 1999 til 7. desember 2000, en af 2.417.252 krónum frá þeim degi til 9. mars 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 422.730 krónum sem hún fékk greiddar frá Tryggingastofnun ríkisins 31. mars 2001. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfum áfrýjanda og að málskostnaður falli niður. Eins og fram kemur í héraðsdómi mun Fannborg 3, 5, 7 og 9 vera eitt fjöleignarhús í skilningi laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og er þar starfrækt húsfélag svo sem skylt er samkvæmt lögunum. Á fyrstu hæð hússins er heilsugæslustöð í rými sem mun vera 85% í eigu íslenska ríkisins en 15% í eigu Kópavogsbæjar. Slys áfrýjanda varð er hún gekk frá heilsugæslustöðinni eftir yfirbyggðum göngusvölum hússins og rann þar í hálku. Fram er komið að hálkan stafaði af leka meðfram niðurfallsrennu frá svölum á hæðinni fyrir ofan og var hálkuglæra á einum bletti. Lýsing var takmörkuð og vegna myrkurs var erfitt að sjá hálkublettinn. Búast mátti við umferð gangandi fólks á þessari leið vegna þeirrar starfsemi sem fram fór í húsinu og þess vegna var brýnt að gerðar væru ráðstafanir til að fyrirbyggja óvænta hættu fyrir fólk á þessum stað. Þegar litið er til ákvæða III. og IV. kafla laga nr. 26/1994 bar stefnda sem húsfélagi að annast viðhald hússins með tilliti til þeirrar starfsemi sem í því var. Þessarar skyldu var ekki nægilega gætt og má rekja orsakir slyssins til þess. Stefndi ber samkvæmt þessu skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda, en áfrýjandi þykir ekki hafa sýnt af sér slíkt gáleysi að bætur til hennar verði lækkaðar af þeim sökum. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra manna 19. janúar 2005 var varanleg örorka og miski áfrýjanda vegna slyssins metin 20%, en tímabundið atvinnutjón 100% frá slysdegi 7. desember 1999 til og með 16. apríl 2000, en 50% frá og með 17. apríl 2000 til stöðugleikapunkts 7. desember 2000. Áfrýjandi var rúmliggjandi vegna slyssins í sjö daga, en veik án þess að vera rúmliggjandi í 124 daga, eða frá 14. desember 1999 til 16. apríl 2000. Mati þessu hefur ekki verið hnekkt og verður við það miðað við ákvörðun bóta. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir kröfum áfrýjanda sem reistar eru á niðurstöðu hinna dómkvöddu manna. Voru þær lagðar fram í endanlegri mynd í þinghaldi 11. september 2006. Einstakir kröfuliðir endanlegrar dómkröfu áfrýjanda hafa ekki sætt tölulegum andmælum af hálfu stefnda. Fjárkrafa sú sem áfrýjandi gerir fyrir Hæstarétti verður því tekin til greina. Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2006 í málinu nr. 406/2005 var ómerktur dómur héraðsdóms að því er varðar stefnda og málinu vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar að nýju. Hins vegar hafði hvorki verið áfrýjað til Hæstaréttar þeim þætti héraðsdóms er laut að sýknu íslenska ríkisins og Kópavogsbæjar né kærð frávísun kröfu áfrýjanda á hendur þremur nánar tilgreindum húsfélögum. Stóðu þessir þættir héraðsdóms því óhaggaðir sem og gjafsóknarákvæði dómsins. Að þessu virtu og með hliðsjón af 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal stefndi greiða samtals 650.000 krónur málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Húsfélagið Fannborg 3, 5, 7 og 9, greiði áfrýjanda, Eddu Óskarsdóttur, 2.417.252 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.199.633 krónum frá 7. desember 1999 til 7. desember 2000, en af 2.417.252 krónum frá þeim degi til 9. mars 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 422.730 krónum miðað við 31. júlí 2001. Stefndi greiði samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar fyrir báðum dómstigum, samtals 600.000 krónur. Mál þetta var þingfest 4. desember 2002 og tekið til dóms 11. september sl. Stefnandi er Edda Óskarsdóttir, Löngubrekku 20, Kópavogi en stefndi er húsfélagið Fannborg 3, 5, 7 og 9, Kópavogi, Stefnandi krefst þess að sér verði dæmdar 2.417.252 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.199.633 krónum frá 7. desember 1999 til 7. desember 2000 en af 2.417.252 krónum frá þeim degi til 9. mars 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni var veitt í héraði. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar en í varakröfu að málskostnaður falli niður. Mál þetta var upphaflega höfðað gegn stefnda, Kópavogsbæ, íslenska ríkinu og þremur öðrum húsfélögum. Með dómi héraðsdóms 9. júní 2005 var stefndi, íslenska ríkið og Kópavogsbær sýknuð af kröfum stefnanda en kröfum á hendur þremur húsfélögum vísað frá dómi. Málinu var áfrýjað hvað stefnda varðar en stefnandi undi dómi að öðru leyti. Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2006 var dómur héraðsdóms ómerktur gagnvart stefnda og málinu heimvísað hvað hann varðar. I. Málsatvik eru þau að hinn 7. desember 1999 er stefnandi var að yfirgefa Heilsugæslustöðina í Kópavogi að Fannborg 7-9 á leið sinni í pósthúsið, sem þá var handan byggingarinnar að Digranesvegi 9, rann hún til í hálku á göngusvölum sem tilheyra fasteigninni. Húsin nr. 3, 5, 7, og 9 við Fannborg í Kópavogi eru eitt fjöleignarhús í skilningi laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og sérstakt húsfélag er starfrækt í húsinu. Heilsugæslan í Kópavogi er til húsa á 1. hæð að Fannborg 7-9 en á næstu hæðum fyrir ofan eru íbúðir í eigu einstaklinga. Það húsnæði sem starfsemi heilsugæslunnar er í eiga ríkið að 85 hundraðshlutum en Kópavogsbær að 15 hundraðshlutum. Frá inngangi heilsugæslunnar liggja göngusvalir meðfram húsinu til sitthvorra handa. Steyptur handriðsveggur er á göngusvölunum og aðskilur veggurinn þær frá bifreiðastæðum. Sérstök lýsing var ekki á göngusvölunum til suðurs, þá leið er stefnandi gekk, en einhverja birtu mun hafa gætt frá gluggum heilsugæslunnar. Tilkynnt var um slysið til lögreglu kl. 10:17 en þá var samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands skýjað, frost 1,3 stig og jörð alþakin jafnfallinni lausamjöll. Nóttina áður hafði verið hiti en tekið að frysta undir morgun. Nánar bar atvikið að með þeim hætti að stefnandi var í vinnu sinni þar sem hún hafði meðal annars þann starfa að fara í Búnaðarbanka Íslands í Hamraborg og síðan á pósthúsið. Hún kvaðst að jafnaði hafa lagt bifreið sinni á bifreiðastæði við bankann og síðan gengið framhjá heilsugæslunni og áfram á umræddum göngusvölum til suðurs á leið sinni á pósthúsið. Þessa leið hafi hún oft gengið síðastliðin 11 ár. Umræddan morgun hafði hún átt erindi á heilsugæsluna og hitt þar lækni sinn, Hjört Þór Hauksson. Hún hafi verið að fara af hans fundi er slysið varð. Hafi hún verið komin nokkra metra út á göngusvalirnar á leið sinni í pósthúsið er hún hafi skyndilega tekist á loft og dottið. Myrkur hafi verið og hún ekki séð hálku á svölunum. Stefnandi kvaðst hafa getað gert vart við sig með því að banka á glugga heilsugæslunnar og kalla á hjálp. Læknir hennar Hjörtur Þór og hjúkrunarkonan Rhotalind Ingólfsdóttir hafi komið út og veitt henni fyrstu hjálp en síðan hafi sjúkrabíll komið og sótt hana. Fyrir dómi sagði Hjörtur Þór að mikil hálka hafi verið á göngusvölunum umræddan morgun og hafi hún stafað af leka meðfram niðurfallsrennum frá hæðinni fyrir ofan. Hálkuglæra hafi náð frá húsi og næstum alveg út að handriði. Ómögulegt hafi verið að sjá hálkuna vegna ónógrar lýsingar. Rhotalind sagði að renna á húsinu hafi lekið og skæni myndast á svölunum. Myrkur hafi verið og því ómögulegt að sjá hálkuna. Aðspurð sagði Rhotalind að hún hafi unnið á heilsugæslustöðinni í þessu húsnæði frá 1980 og hafi engin slys orðið á fólki á svölunum á þessum tíma svo hún viti. Hún sagði jafnframt að hálka myndaðist alltaf á vetrum annað slagið á þessum svölum. Hafi svo verið bæði fyrir og eftir slysið. Í lögregluskýrslu 7. desember 1999 segir að hálka hafi myndast á litlum stað þar sem vatn hafi lekið með niðurfalli frá svölum á næstu hæð fyrir ofan. Júlíus Jónasson hefur verið formaður húsfélagsins Fannborg nr. 3, 5, 7 og 9, frá 2001. Hann sagði að ráðist hafi verið í nokkrar framkvæmdir utandyra árið 2000 og þá meðal annars skipt um rennur og húsið málað. Er slysið varð hafi ekki verið búið að stofna eitt sameiginlegt húsfélag fyrir öll húsin heldur hafi hver stigagangur verið með sér húsfélag. Á árinu 1997 hafi eitthvað viðhald farið fram á rennum húss nr. 7 og 9. Við byltuna fór stefnandi úr ökklalið á vinstri fæti og brotnaði á ökkla. Á slysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss í Fossvogi þurfti stefnandi að gangast undir aðgerð sama dag og var brotið rétt af og fest með plötu á innanverðum sköflungi og innanverðum sperrilegg ásamt skrúfu. Gifs var fjarlægt þann 21. janúar 2000 og 4. febrúar 2000 var skrúfa fjarlægð. Eftir þetta hefur stefnandi verið hjá sjúkraþjálfa í æfingum og í desember 2001 dvaldist hún á Heilsuhælinu í Hveragerði til að reyna að ná einhverjum bata. Í örorkumati Júlíusar Valssonar læknis frá 11. júní 2001 segir meðal annars að stefnandi hafi verið hraust og einkennalaus fyrir slysið en eftir það hafi hún talsverð óþægindi frá vinstri ökklalið og vinstra legg. Hún sé með verki í ökklaliðnum og upp eftir fætinum sem versni við gang og stöður og göngugeta hennar sé takmörkuð. Talsverður þroti og bjúgur sæki á fótinn og þurfi hún að nota sérstakan teygjusokk. Göngugeta hennar sé stórlega skert eftir slysið og einkennin hái henni talsvert í daglegu lífi. Niðurstaða læknisins er sú að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% frá 7. desember 1999 til 1. apríl 2000. Varanlegur miski sé 20% en varanleg örorka 30%. Málinu var skotið til örorkunefndar og í áliti hennar 25. nóvember 2003 segir meðal annars að greinilegur bjúgur sé yfir vinstri ökkla og stefnandi sé aum við þreifingu bæði yfir ökklanum miðjum og innanverðum. Hún hafi verið í fullu starfi fyrir slysið en eftir slysið hafi hún farið í 50% vinnu. Hún hafi reynt síðar að auka vinnuna í 100% en það ekki gengið og hún farið að vinna 60% vinnu. Þannig hafi hún unnið til áramóta 2002 en þá hafi hún hætt störfum utan heimilis vegna vandamála frá ökkla og astmavandamáls. Hún hafi haft stöðuga verki og óþægindi og lítið álagsþol frá ökklanum. Niðurstaða örorkunefndar er að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% frá slysdegi 7. desember 1999 til 1. apríl 2000. Varanlegur miski hennar sé 15% en varanleg örorka 20%. Að ósk stefnanda voru dómkvaddir sem matsmenn 3. febrúar 2004 þeir Brynjólfur Jónsson bæklunarlæknir og Gísli Einarsson endurhæfingalæknir. Matsgerð þeirra er dagsett 19. janúar 2005 og er niðurstaða hennar að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% frá slysdegi til 16. apríl 2000 en 50% frá þeim degi til 7. desember 2000. Varanleg örorka stefnanda sé metin 20% og miski ennfremur 20%. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að líkamstjón hennar megi rekja til stórfellds gáleysis húseiganda og stórfellds vanbúnaðar á fasteigninni. Vanbúnaður hafi verið á þakrennulögnum hússins og gangvegurinn verið óupplýstur fyrir almenning sem sé ótækt á svo fjölfarinni leið. Vatnslekastraumur hafi frosið þvert yfir gangveginn og myndað hálkubletti og slysagildru fyrir gesti og gangandi. Þessi aðbúnaður á gangstétt í kringum eignina hafi verið óforsvaranlegur og vítaverður sem stefndi beri fulla og ótakmarkaða skaðabótaábyrgð á. Ábyrgð stefnda sé þeim mun ríkari þar sem svalagangurinn sé eini gangvegurinn fyrir almenna vegfarendur sem leita þurfi eftir þjónustu á heilsugæslustöðina, bókasafnið eða pósthús. Þá þurfi gestir og íbúar hússins að fara um þennan gangveg. Stefnandi telur stefnda hafa valdið tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og tjónið sé sennilega afleiðing af því athafnaleysi stefnda sem vítaverður skortur á viðhaldi fasteignar sé. Stefnandi kveður útreikning á kröfunni miðast við 9. mars 2005 en matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi veið lögð fram 9. febrúar 2005. Við útreikning á bótum fyrir varanlega örorku sé miðað við lágmarkstekjur og verðbætur með breytingum skv. lánskjaravísitölu frá gildistöku skaðabótalaga hinn 1. júlí 1993 til stöðuleikapunkts 7. desember 2000. (1.200.000 x 3990/3282=1.458.866) Þjáningabætur skv. 3. gr. skaðabótalaga Rúmliggjandi 1300 x 4733/3282=1.875 x 7 13.125 kr. Batnandi 700 x 4733/3282=1.009 x 124 125.116 – Miski skv. 4. gr. skaðabótalaga 3.680.000 x 4733/3282=5.306.959 x 20% 1.061.392- 1.199.633- Varanleg örorka skv. 5.-8. gr. skaðabótalaga 1.458.866 x 5.622 x 20% 1.640.349 Örorkubætur frá Tryggingastofnun (422.730) 1.217.619- Samtals 2.417.252- II. Stefndi byggir á því að stefnandi hefði með eðlilegri aðgæslu auðveldlega getað komið í veg fyrir slysið. Hún hafi verið kunn aðstæðum og hafnað sé því að lýsingu hafi verið ábótavant. Stórir gluggar séu á heilsugæslunni fyrir framan þann stað er slysið varð. Þessir gluggar gefi góða birtu. Engin skylda hvíli á húseigendum að lýsa sérstaklega upp gönguleiðir eins og þær sem hér um ræðir. Samkvæmt vottorði veðurstofu hafi snjór verið yfir öllu og frost þannig að vegfarendur hafi mátt gera ráð fyrir hálkublettum hvar sem var. Umrædd gönguleið sé opin fyrir úrkomu og því geti hálkublettir auðveldlega myndast á henni óháð tilfallandi leka úr rennum hússins. Fyllsta ástæða hafi því verið til að sýna varkárni. Í lögregluskýrslu komi fram að hálka hafi myndast á litlum stað og það hafi gerst nýlega. Því sé skiljanlegt að ekki hafi verið búið að grípa til einhverra ráðstafana vegna hennar. Auk þess séu veðurskilyrði á Íslandi þannig yfir vetrarmánuðina að hálka geti myndast mjög skyndilega og því verði þeir er hér búa alltaf að vera viðbúnir því. Því er mótmælt að ástand rennanna hafi verið á þann veg að talist geti saknæmur vanbúnaður af hálfu stefndu. Lögð sé áhersla á að útilokað sé að koma í veg fyrir leka af því tagi sem hér um ræðir. Verði ekki fallist á ofangreind sjónarmið er samt sem áður krafist sýknu á eftirfarandi forsendum. Það húsnæði sem Heilsugæslustöðin í Kópavogi sé í sé 85% eign ríkissjóðs og 15% eign Kópavogskaupstaðar. Þessir aðilar beri því fjárhagslega ábyrgð á rekstri stöðvarinnar þar með talið hugsanlega skaðabótaábyrgð. Heilsu­gæslustöðin sé opinber stofnun sem stefni til sín fólki til að sinna lögbundinni þjónustu sinni og því hljóti forráðamenn hennar að þurfa að sjá til þess að aðgengi sé forsvaranlegt. Tvímælalaust hvíli ríkari ábyrgð að þessu leyti á forsvarsmönnum heilsugæslunnar en hinum ýmsu eigendum íbúða í húsinu. Sú staðreynd að heilsugæslan sé til húsa þarna leiði óhjákvæmilega til mun meiri umferðar um svæðið en annars væri. Ábyrgð heilsugæslustöðvarinnar ætti því að vera meiri. Varakröfu sína um lækkun byggir stefndi í fyrsta lagi á því að verði ekki fallist á sýknukröfuna hljóti stefnandi að verða að bera meginhluta tjónsins sjálf vegna eigin sakar. Útreikningi á tjóni stefnanda er mótmælt af hálu stefnda og því hafnað að hann sé í samræmi við reglur skaðabótalaga. Samkvæmt 7. gr. þeirra laga beri að leggja til grundvallar meðaltalslaunagreiðslur þriggja síðustu ára en það hafi stefnandi ekki gert. Þá standist ekki að tvöfalda árslaun eins og stefnandi geri í aðalkröfu sinni en hún hafi unnið fullt starf utan heimilis á þessum tíma. Leggja beri til grundvallar lágmarkslaun. Stefndi mótmælir tímabundnu tjóni og telur það ósannað. Í kröfugerð stefnanda sé ekki heldur tekið tillit til aldurs stefnanda eða bóta sem hún kann að hafa fengið. Loks mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda en engin krafa hafi verið gerð af hálfu stefnanda fyrr en stefna var birt í þessu máli 19. desember 2001. III. Óumdeilt er að Fannborg 3, 5, 7 og 9 telst eitt fjöleignarhús í skilningi laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og er þar starfrækt húsfélag. Formaður þess húsfélags kom fyrir dóm og staðfesti tilvist og starfsemi félagsins. Slysið varð 7. desember 1999 um klukkan 10:00 um morgun. Lögregla fór á vettvang og í skýrslu hennar segir að stefnandi hafi dottið á litlum hálkubletti sem hafi myndast á göngusvölunum vegna leka frá vatnsrennu. Í málinu hafa verið lagðar fram ljósmyndir er teknar voru á vettvangi tveimur dögum eftir slysið og dómari fór á vettvang og skoðaði aðstæður fyrir aðalmeðferð. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands var þíða daginn áður og um nóttina en tók að frysta undir morgunn þann 7. desember. Jörð var þá alþakin jafnfallinni lausamjöll. Fram hefur komið að stefnandi var að fara sína venjulegu leið sem hún hafði margoft farið um ellefu ára skeið á vegum vinnu sinnar. Þá fór hún í Búnaðarbanka Íslands og á pósthúsið og lagði að jafnaði bifreið sinni hjá bankanum og gekk síðan á pósthúsið. Þá lá leið hennar framhjá anddyri Heilsugæslunnar í Kópavogi og til suðurs meðfram húsinu á hinum umræddu göngusvölum þar sem slysið varð. Í þetta skipti átti hún erindi á heilsugæsluna. Er því erindi lauk gekk hún út á göngusvalirnar til suðurs og hafði ekki gengið lengi meðfram húsinu er hún féll með fyrrgreindum afleiðingum. Hún sagðist ekki hafa séð hálkuna og engin sérstök lýsing var þá á þessari leið. Steyptur handriðsveggur er á göngusvölunum. Vitnin tvö, Hjörtur Þór Hauksson og Rhotalind Ingólfsdóttir, sögðu að myrkur hafi verið og ómögulegt að sjá hálkuna. Rhotalind sagði jafnframt að engin slys hafi áður orðið á fólki á þessum stað svo hún viti en hún hafði starfað hjá heilsugæslunni í þessu húsi frá árinu 1980. Hún sagði að hálka myndaðist alltaf annað slagið á göngusvölunum yfir vetrarmánuðina. Komið hefur fram að núna er þessi leið upplýst. Við mat á bótaábyrgð verður að taka tillit til að stefnandi hafði margoft farið þessa leið og gjörþekkti því aðstæður. Þó lekið hafði frá vatnsrennu og hálka vegna þess myndast voru það svipaðar aðstæður og við mátti búast utandyra í desember en umræddar göngusvalir standa opnar fyrir veðri. Getur rignt og snjóað á svalirnar eins og á öðrum gönguleiðum utandyra. Ekki er í ljós leitt að stefndu hafi mátt vita af einhverri sérstakri slysahættu á göngusvölunum. Það er því mat dómsins að aðstæður hafi ekki verið með þeim hætti að lögð verði bótaskylda á stefndu. Verður talið að rekja megi tjón stefnanda til óhappatilviks. Stefndi verður því sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu. Gjafsóknarkostnaður hennar, sem er þóknun lögmanns hennar, Benedikts Ólafssonar hrl., 218.547 að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Húsfélagið Fannborg 3, 5, 7 og 9, skal vera sýkn af kröfum stefnanda í þessu máli. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals að fjárhæð 218.547, krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 186/1999
Kröfugerð Vanreifun Meðdómsmaður Matsgerð Frávísun frá héraðsdómi
Í keypti fasteign K á uppboði og rann hluti uppboðsandvirðisins til greiðslu á kröfum Í vegna opinberra gjalda. K stefndi Í til að þola lækkun á kröfum sínum um mismun markaðsverðs og nauðungarsöluverðsins í samræmi við ákvæði laga um nauðungarsölu. Þá aflaði hann sér mats dómkvaddra matsmanna um hvert hefði verið verðmæti hússins á söludegi. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, taldi ekki unnt að byggja á matsgerðinni þar sem ekki hafði verið staðið réttilega að gerð hennar. Féllst hann á kröfu K og lækkaði kröfu Í um þann mismun, sem hinir sérfróðu meðdómsmenn töldu hafa verið á raunvirði og nauðungarsöluverði. Hæstiréttur taldi að krafa K hefði verið vanreifuð, meðal annars að því leyti að ekki hefði verið gerð nægilega grein fyrir þeim kröfum Í, sem krafist væri lækkunar á. Þar sem mat hinna dómkvöddu matsmanna yrði ekki lagt til grundvallar, hefðu engar sönnur verið færðar á fullyrðingar K um verðmæti hússins og væri sérfróðum meðdómsmönnum ekki ætlað að bæta úr þeim annmörkum á málatilbúnaði. Var málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. maí 1999. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 15. júlí 1999 og krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að lækka eftirstöðvar krafna sinna á hendur honum vegna launaskatts, virðisaukaskatts og annarra opinberra gjalda áranna 1988 til 1996 um 2.800.000 krónur miðað við 11. maí 1994, svo og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins var fasteign Karvels L. Karvelssonar að Grenigrund 33 á Akranesi seld nauðungarsölu á uppboði 11. maí 1994, þar sem innheimtumaður ríkissjóðs á Akranesi varð hæstbjóðandi með því að bjóða í eignina 7.200.000 krónur. Þetta boð var samþykkt hinn 19. sama mánaðar. Við nauðungarsöluna hafði innheimtumaðurinn lýst kröfu á hendur Karvel vegna launaskatts áranna 1989 og 1990, tryggingagjalds frá árinu 1992, virðisaukaskatts áranna 1990 til 1993 og staðgreiðslu opinberra gjalda 1992, sem með álagi og dráttarvöxtum nam samtals 5.272.997 krónum. Krafa þessi mun hafa verið tryggð með veðrétti í fasteigninni samkvæmt tveimur fjárnámum. Samkvæmt frumvarpi sýslumannsins á Akranesi 25. maí 1994 til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar áttu 1.378.094 krónur að koma til greiðslu upp í fyrrnefnda kröfu. Liggja fyrir í málinu kvittanir fyrir greiðslu þeirrar heildarfjárhæðar inn á gjaldaskuldir Karvels 26. ágúst sama árs. Þann dag gaf sýslumaður út afsal fyrir fasteigninni til ríkissjóðs. Nýi eigandinn bauð fasteignina til sölu með útboðum, sem ríkiskaup önnuðust. Tókst að selja hana með samningi 24. maí 1995 fyrir 7.000.000 krónur. Með beiðni 12. mars 1997 leitaði innheimtumaður ríkissjóðs á Akranesi eftir fjárnámi hjá Karvel fyrir eftirstöðvum fyrrnefndra opinberra gjalda ásamt síðar tilkomnum gjöldum, samtals að fjárhæð 7.968.051 króna að meðtöldum dráttarvöxtum og kostnaði. Var fjárnámið gert án árangurs 21. sama mánaðar. Krafðist innheimtumaðurinn í kjölfarið gjaldþrotaskipta á búi Karvels 21. apríl 1997 og varð Héraðsdómur Vesturlands við þeirri kröfu með úrskurði 19. júní sama árs. Karvel L. Karvelsson höfðaði mál þetta með stefnu útgefinni 19. júní 1997 og krafðist þess með vísan til 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu að aðaláfrýjanda yrði gert að lækka eftirstöðvar krafna sinna á hendur sér vegna launaskatts, virðisaukaskatts og annarra opinberra gjalda frá árunum 1988 til 1996 um fjárhæð, sem næmi mismun uppboðsverðs fasteignarinnar Grenigrund 33 á Akranesi og markaðsverðs hennar á uppboðsdegi 11. maí 1994. Stefnan var birt aðaláfrýjanda 23. júní 1997 og málið þingfest 26. sama mánaðar. Með bréfi 18. júní 1997 til Héraðsdóms Vesturlands leitaði Karvel eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta söluverðmæti fasteignarinnar í maímánuði 1994 miðað við þau greiðslukjör, sem aðaláfrýjandi keypti hana á við uppboð. Í matsgerð tveggja dómkvaddra manna 21. desember 1997 var komist að þeirri niðurstöðu að umrætt söluverðmæti skyldi talið 10.000.000 krónur. Því til samræmis var dómkröfu í stefnu breytt á dómþingi 6. maí 1998 í það horf, sem greinir í aðalkröfu gagnáfrýjanda hér fyrir dómi. Í sama þinghaldi var lögð fram yfirlýsing skiptastjóra gagnáfrýjanda, þar sem fram kom að ekki væru gerðar athugasemdir við að þrotamaðurinn ræki þetta dómsmál áfram. Var um leið fært til bókar að gagnáfrýjandi hefði tekið við aðild að málinu af þrotamanninum. II. Þegar málið var höfðað 23. júní 1997 hafði Karvel L. Karvelsson samkvæmt áðurgreindu ekki lengur forræði á þeim fjárhagslegu réttindum, sem málsókn hans laut að, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en í engu var þess getið við þingfestingu málsins hvort hann hefði aflað sér heimildar skiptastjóra til að höfða það. Kröfugerð hans í héraðsdómsstefnu var að auki svo óákveðin að frávísun málsins varðaði, sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Undir rekstri málsins var kröfugerðinni að vísu breytt, en eftir sem áður er þó sá meginannmarki á henni að ekki er gerð viðhlítandi grein fyrir þeirri kröfu aðaláfrýjanda, sem gagnáfrýjandi krefst að færð verði niður samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991. Stoðar gagnáfrýjanda ekki að vísa í því sambandi til þess að fyrir liggi í málinu kröfulýsing, sem innheimtumaður ríkissjóðs á Akranesi lagði fram við uppboð 11. maí 1994 á fasteigninni að Grenigrund 33, enda krefst gagnáfrýjandi þess í málinu að færð verði niður krafa aðaláfrýjanda vegna tiltekinna gjalda frá árunum 1988 til 1996, án þess að greina frá fjárhæð hennar. Í héraðsdómi var réttilega komist að þeirri niðurstöðu að slíkir annmarkar hafi verið á matsgerð dómkvaddra manna að ekki yrði við hana stuðst til að ákveða markaðsverð umræddrar fasteignar þegar boð í hana var samþykkt 19. maí 1994. Að þessu gættu lágu ekki fyrir í málinu fullnægjandi gögn til þeirrar ákvörðunar. Sérfróðum meðdómsmönnum er ekki að lögum ætlað að bæta úr annmörkum á gagnaöflun málsaðila með því að leggja á grundvelli eigin þekkingar mat á atvik, sem viðhlítandi gögn skortir um, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Er málið því vanreifað af hendi gagnáfrýjanda um hvert markaðsverð fasteignarinnar hafi verið á þeim tíma, sem hér um ræðir. Með skírskotun til þess, sem að framan greinir, verður fallist á kröfu aðaláfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Gagnáfrýjandi, þrotabú Karvels L. Karvelssonar, greiði aðaláfrýjanda, íslenska ríkinu, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 1999. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 9. febrúar sl., er höfðað fyrir Hér­aðs­dómi Reykja­víkur af Karvel L. Karvelssyni, kt. 130352-2009, Vitateig 1, Akranesi, gegn fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins með stefnu birtri 23. júní 1997. Dómkröfur stefnanda eru þær að eftirstöðvar krafna stefnda á hendur stefnanda vegna launaskatts, virðisaukaskatts og annarra opinberra gjalda vegna áranna 1988 til 1996 verði lækkaðar um 2.800.000 krónur miðað við uppboðsdag 11. maí 1994. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands uppkveðnum 19. júní 1997 var bú stefnanda tekið til gjaldþrotaskipta. Með úrskurði uppkveðnum 30. júní 1998 var hafnað kröfu stefnda um frávísun málsins. I Málsatvik Málsatvik eru þau að hinn 11. maí 1994 fór fram nauðungarsala á fasteigninni Grenigrund 33, Akranesi, sem var eign stefnanda, og var hún slegin stefnda sem hæstbjóðanda á 7.200.000 kr. Af hálfu innheimtumanns stefnda var lýst kröfu í uppboðsandvirði að fjárhæð 5.272.997 kr. Var þar um að ræða kröfur vegna launaskatts, tryggingagjalds, virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda ásamt dráttarvöxtum og kostnaði. Samkvæmt úthlutunargerð greiddust 1.378.094 kr. upp í þá kröfu. Samkvæmt afsali dags. 26. ágúst 1994 varð stefndi eigandi fasteignarinnar. Eignin var seld þriðja aðila 24. maí 1995 og var kaupverð 7.000.000 kr. að undangengnu útboði Ríkiskaupa, sem auglýst var í Morgunblaðinu. Einbýlishúsið að Grenigrund 33, Akranesi, stendur á 816 fm lóð og skiptist í íbúðarhús sem er 135 fm að stærð, bílskúr sem er 41 fm að stærð og skrifstofu sem er 27 fm að stærð. Heildarflatarmál hússins er því 203 fm. Á sama tíma og eignin var seld nauðungarsölu var hún til sölumeðferðar á Fasteignamiðlun Vesturlands. Ásett verð eignarinnar þar var 13.500.000 kr. Fasteignamat eignarinnar hinn 1. desember 1993 nam 7.447.000 kr. en brunabótamat hennar nam samtals 13.710.082 kr. Samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna var söluverð eignarinnar miðað við almenna greiðsluskilmála við uppboð talið vera 10.000.000 kr. Í málinu gerir stefnandi kröfu til þess að eftirstöðvar krafna stefnda á hendur stefnanda vegna opinberra gjalda verði lækkaðar um 2.800.000 kr. sem er mismunur á matsverði eignarinnar og uppboðsverði til stefnanda. Er sú kröfugerð byggð á því að eignin hafi verið seld stefnda undir markaðsverði, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu . Stefndi hefur hafnað kröfugerð stefnanda. II Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er tekið fram að þar sem eiginkona hans hafi verið mikið fötluð hafi stefnandi gert margvíslegar endurbætur á húsinu og megi í raun segja að það hafi verið sérhæft til afnota fyrir fólk í hjólastól. Eftir að ríkissjóður eignaðist húsið hafi það verið leigt Þroskahjálp Vesturlands, sem hafi notað húsið sem meðferðarheimili fyrir fötluð börn. Á sama tíma hafi Grundaskóli haft afnot af húsinu fyrir dagvist barna. Á þessum tíma hafi ekkert viðhald verið á húsinu og almennt hafi það sætt slæmri meðferð. Klæðning hússins hafi eyðilagst vegna meðferðar vistmanna sem brutu hana og beygluðu, auk þess sem verulega hafi séð á öllum innréttingum og búnaði hússins. Þessi slæma meðferð og nýting hússins sem meðferðar- og dagheimilis hafi haft þau áhrif að verðmæti hússins hafi rýrnað stórkostlega á meðan það var í eigu ríkisins. Hinn 21. apríl 1997 hafi sýslumaðurinn á Akranesi gert kröfu um það fyrir Héraðsdómi Vesturlands að bú stefnanda yrði tekið til skipta sem gjaldþrota. Grundvöllur kröfu sýslumanns hafi verið árangurslaust fjárnám sem hafi verið gert hjá stefnanda vegna innheimtu virðisaukaskatts og opinberra gjalda fyrir árin 1988-1996, samtals að fjárhæð 7.968.051 kr. með vöxtum og kostnaði. Árangurslausa fjárnámið hafi því að verulegum hluta til verið gert vegna sömu krafna og innheimst hafi við uppboðið í maí 1994. Stefndi hafi því ekki látið stefnanda njóta raunvirðis eignarinnar eins og það hafi verið þegar stefndi eignaðist húsið heldur einungis miðað við uppboðsandvirðið, sem hafi verið langt undir sannvirði eignarinnar. Virðist stefndi þannig ætla að hagnast á kaupum eignarinnar sem nemi mismun uppboðsverðs og markaðsverðs. Krafa stefnanda í málinu er byggð á 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þar sem stefnandi telur að við nauðungarsöluna á fasteigninni Grenigrund 33, Akranesi hinn 11. maí 1994 hafi söluverð eignarinnar verið undir sannvirði hennar. Gerir stefnandi kröfu til þess að eftirstöðvar krafna stefnda á hendur stefnanda sem ekki fengust greiddar af uppboðsandvirði verði lækkaðar um 2.800.000 kr. sem er mismunur uppboðsverðs eignarinnar og söluverðs hennar samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna. Krafan um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur ósannað að markaðsverð fasteignarinnar að Grenigrund 33 á Akranesi hafi verið hærra en sem nam því verði sem eignin var seld fyrir á uppboði, þ.e. 7.200.000 kr. Telur stefndi að stefnandi hafi alla sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum fyrir réttmæti niðurfærslu skulda eftir ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 91/1990, en sönnun þar um hafi ekki tekist. Stefndi hafi ítrekað reynt að selja eignina í kjölfar nauðungarsölunnar án þess að viðunandi boð kæmu. Um síðir hafi eignin verið seld fyrir 7.000.000 kr. enda útséð að markaðurinn byði hærra verð. Sá kaupsamningur hafi verið vanefndur og hafi annar kaupandi gengið inn í samninginn við hliðstæð kjör. Stefndi telur að þegar virt séu skilyrði til niðurfærslu eftir 1. mgr. 57. gr. nauðungarsölulaga beri í fyrsta lagi að líta til þess verðs sem eignin sjálf hafi verið metin á í kaupum stuttu eftir uppboð. Stefndi hafi haft hagsmuni af því að sem mest fengist fyrir eignina. Stefndi bendir á að þann 2. apríl 1993 hafi hann selt einbýlishúsið að Bjarkargrund 30 á Akranesi, sem er 217 fermetrar að stærð auk 35 fermetra bílskúrs. Hafi þar verið um að ræða veglegri eign en Grenigrund 33, Akranesi. Fyrir húsið hafi fengist 7.000.000 kr. þar sem greiðsluskilmálar voru þeir að 2.000.000 kr. voru greiddar við undirritun samnings og 5.000.000 kr. með skuldabréfi til 10 ára. Áður en til þeirra kaupa var gengið höfðu borist í þá eign önnur tilboð að fjárhæð 5.000.000 kr. Með hliðsjón af þessum kaupum telur stefndi einnig vera sterka vísbendingu fyrir því að fasteignin að Grenigrund 33, Akranesi, hafi ekki verið seld á nauðungaruppboði undir markaðsvirði. Stefndi bendir einnig á að fasteignamat eignarinnar hafi verið litlu hærra en það verð sem fengist hafi á uppboði, en samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna sé skráð fasteignamatsverð gangverð umreiknað til staðgreiðslu, sem ætla megi að eignin hefði í kaupum og sölum, svo sem nánar greinir í 17. gr. laga nr. 94/1976 um skráningu og mat fasteigna. Stefndi bendir á að í ljósi framangreinds hefði undir engum kringumstæðum fengist fyrir eignina jafnvirði skráðs fasteignamats í formi staðgreiðslu. Til stuðnings sýknukröfu byggir stefndi einnig á því að hann hafi engan hagnað haft af hinni umræddu fasteign eftir að hann eignaðist hana á nauðungaruppboði. Af þeim sökum einnig beri að sýkna af öllum kröfum stefnanda. Stefndi mótmælir því að vanskil stefnanda eftir að fasteignin hafði verið seld nauðungarsölu og innheimtuúrræði stefnda vegna þeirra hafi áhrif á sakarefnið eða að með því hafi stefndi reynt að hagnast á kostnað stefnanda. Er mótmælt sem röngum staðhæfingum stefnanda í þá veru að stefndi hafi með innheimtuúrræðum reynt að áskilja sér ólögvarða hagsmuni eða ólögmætan hagnað. Stefndi mótmælir því að áhrif geti haft á kröfur málsins hverja meðferð fasteignin hlaut af leigutaka meðan hún var í eigu stefnda. Er því eindregið mótmælt að eignin hafi rýrnað í verði á þeim tíma. Stefnandi hafi enga haldbæra sönnun fært fram fyrir staðhæfingum í þá átt. Þroskahjálp á Vesturlandi hafi leigt húsakynnin í fyrstu af stefnanda. Þá er tekið fram að stefndi hafi kostað viðhald og nauðsynlegar viðgerðir á fasteigninni áður en hún var seld. Eins og málið sé lagt fyrir dóminn sé ekki unnt fyrir stefnda að setja fram eiginlega lækkunarkröfu. Verði málið talið hæft til efnisdóms er þó á því byggt að aðeins verði viðurkenndur réttur stefnanda á grundvelli 1. mgr. 57. gr. nauðungarsölulaga er samsvari tiltekinni fjárhæð sem næmi þeim mismun sem stefnandi sýndi fram á að hafi verið á nauðungarsöluverði og markaðsverði. Stefndi mótmælir því sérstaklega að vanskil stefnanda á virðisaukaskatti sæti niðurfærslu eftir nefndu ákvæði vegna eðlis kröfunnar sem vörslufjár. Stefndi mótmælir framlagðri matsgerð sem rangri og órökstuddri og einnig framkvæmd hennar sem andstæðri 62. gr. laga nr. 91/1991 og dómkvaðningunni, og sé matsgerðin ónothæf. IV Niðurstaða Stefnandi var úrskurðaður gjaldþrota hinn 19. júní 1997. Af hálfu þrotabús hans, sem tekið hefur við aðild málsins sóknarmegin í samræmi við ákvæði 72. gr. laga nr. 21/1921 um gjaldþrotaskipti o.fl., eru ekki gerðar athugasemdir við rekstur máls þessa, sbr. framlagt bréf skiptastjóra dags. 6. maí 1998. Dómkröfu sína um niðurfærslu skulda byggir stefnandi á 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Ákvæði þetta er svohljóðandi: “Nú hefur einhver sá, sem hefur notið réttinda yfir eigninni, gerst kaupandi að henni við nauðungarsölu án þess að réttindum hans hafi verið fullnægt með öllu af söluverðinu og hann krefur síðan gerðarþola eðan annan um greiðslu þess sem stendur eftir af skuldbindingunni. Getur þá sá, sem kröfunni er beint að, krafist þess að hún verði færð niður um fjárhæð sem nemur mismun á því verði sem eignin var seld fyrir og því sem þykir sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör sem eignin var seld gegn.” Telja verður að samkvæmt lagaákvæði þessu sé nægjanlegt að sýnt sé fram á að eign hafi verið seld á lægra verði við nauðungarsölu en nemur gangverði hennar í frjálsum viðskiptum gegn sambærilegum kjörum, án tillits til þess hvort kaupandi hafi hagnast á því í raun eða ekki. Svo sem fram er komið var verð eignarinnar að Grenigrund 33, Akranesi, 7.200.000 kr. við nauðungarsöluna 11. maí 1994. Á þeim tíma var eignin til sölumeðferðar á Fasteignasölu Vesturlands og var ásett söluverð 13.500.000 kr. Af hálfu stefnda var Ríkiskaupum falið að auglýsa eftir tilboðum í eignina. Engin tilboð bárust í eignina samkvæmt útboðum í október og desember 1994, en eitt tilboð barst í hana samkvæmt útboði í mars 1995. Því tilboði var ekki tekið. Á grundvelli útboðs, sem auglýst var í Morgunblaðinu 7. apríl 1995, með tilboðsfresti til 3. maí 1995, barst tilboð í eignina, sem leiddi til endursölu hennar 24. maí 1995 fyrir 7.000.000 kr. Ekki verður talið að samanburður á söluverði Grenigrundar 33, og Bjarkargrundar 30, Akranesi, sem stefndi seldi í apríl 1993, hafi þýðingu við úrlausn málsins, enda engin gögn lögð fram um sölu síðargreindu eignarinnar. Ekki verður heldur byggt á sjónarmiðum stefnda um tengsl fasteignamats og staðgreiðsluverðs fasteigna, sem ekki hefur verið sýnt fram á að hafi við rök að styðjast varðandi sölu greindrar eignar. Á þessum tíma gengu fasteignaviðskipti almennt treglega og þurfti verulega vinnu í hverja einstaka sölu að mati hinna sérfróðu meðdómenda. Telja þeir að sölutilraunir stefnda með útboði, eins og gert var, hafi ekki verið til þess fallnar að ná almennu markaðsverði, sérstaklega með hliðsjón af ástandi fasteignamarkaðarins á þeim tíma. Fyrir liggur samkvæmt gögnum máls að lögmanni stefnda, sem ekki gat mætt á boðan fund með matsmönnum, var ekki gefinn kostur á því að mæta á öðrum matsfundi, þrátt fyrir beiðni hans. Þá var honum ekki heldur gefinn kostur á því að tjá sig um gögn, sem matsmenn höfðu aflað sér til afnota við matið. Þessi framkvæmd matsins braut í bága við 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Af þeim sökum þykir ekki unnt að byggja á framlagðri matsgerð við úrlausn málsins. Hinir sérfróðu meðdómsmenn telja að eðlilegt markaðsverð fasteignarinnar að Grenigrund 33, Akranesi, hafi verið 9.500.000 kr. við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör sem eignin var seld gegn. Ber því í samræmi við ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 að færa niður lýsta kröfu stefnda í uppboðsandvirði eignarinnar að Grenigrund 33, Akranesi, um 2.300.000 kr. og þykir með þeim hætti mega fallast á kröfu stefnanda. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 200.000 kr. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Birni Þorra Viktorssyni og Sverri Kristinssyni, löggiltum fasteignasölum. Dómsorð: Lýst krafa stefnda í uppboðsandvirði eignarinnar að Grenigrund 33, Akranesi, skal færð niður um 2.300.000 kr. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Þb. Karvels L. Karvelssonar, 200.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 657/2014
Kærumál Dánarbússkipti Hjón Erfðaskrá Samningur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að sameiginleg erfðaskrá G og H frá 1970 skyldi lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi G, en ekki erfðaskrá hennar frá 1993. Í dómi Hæstaréttar kom fram að heimild G til að ráðstafa þeim eignum, sem hún fékk með sameiginlegu og gagnkvæmu erfðaskrárinnar, var ekki takmörkuð með samningnum á þann hátt að slík ráðstöfun gæti ekki gerst með dánargjafagerningum eða erfðaskrá. Var því ekki girt fyrir að annað hjónanna gæti, án atbeina hins, ráðstafað eignunum með þeim takmörkunum sem leiðir af ákvæðum 19. og 20. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Samkvæmt þessu og að því gættu að í erfðaskránni frá 1993 var tekið fram að hún hróflaði á engan hátt við gagnkvæmu erfðaskránni frá 1970, taldi Hæstiréttur að G hafi verið heimilt að ráðstafa eignunum með þeim hætti sem hún gerði í erfðaskránni frá 1993. Var því kveðið á um að við skipti á dánarbúi G skyldi erfðaskrá hennar frá 1993 lögð til grundvallar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2014 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að við skipti á dánarbúi G skuli lögð til grundvallar sameiginleg erfðaskrá hennar og H frá 8. september 1970. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að við skipti á dánarbúinu verði lögð til grundvallar erfðaskrá G frá 20. desember 1993. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti er vakin athygli á því að í hinum kærða úrskurði sé tilgreining varnaraðila sem niðja H ekki tæmandi en jafnframt tekið fram að það komi ekki að sök við úrlausn málsins. Í hinum kærða úrskurði er rakið meginmál sameiginlegrar og gagnkvæmrar erfðaskrár sem H og G gerðu 8. september 1970. Jafnframt er þar rakið meginmál þeirrar erfðaskrár er G gerði 20. desember 1993. Af því sem þar kemur fram um efni erfðaskrárinnar 8. september 1970 er ljóst að heimild langlífari maka til að ráðstafa þeim eignum, sem hann fékk með þeirri erfðaskrá, var ekki takmörkuð með erfðasamningi á þann hátt að slík ráðstöfun gæti ekki gerst með dánargjafagerningum eða erfðaskrá. Með þeim erfðasamningi sem fólst í ákvæðum sameiginlegu og gagnkvæmu erfðaskrárinnar 8. september 1970 var því ekki girt fyrir að annað hjónanna gæti, án atbeina hins, ráðstafað eignunum með þeim takmörkunum sem leiðir af ákvæðum 19. og 20. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Samkvæmt þessu og að því gættu að í erfðaskránni 20. desember 1993 var tekið fram að hún hróflaði á engan hátt við gagnkvæmu erfðaskránni frá 8. september 1970 gat G ráðstafað eignunum með þeim hætti sem hún gerði í erfðaskránni 20. desember 1993. Er því fallist á með sóknaraðila að við skipti á dánarbúi G verði erfðaskrá hennar frá 20. desember 1993 lögð til grundvallar. Rétt er að málskostnaður í héraði falli niður en eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Við skipti á dánarbúi G skal erfðaskrá hennar frá 20. desember 1993 lögð til grundvallar. Málskostnaður í héraði fellur niður. Varnaraðilar, B, C, D, E og F, greiði óskipt sóknaraðila, A, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 435/2002
Ráðningarsamningur Uppsögn Aðilaskipti Evrópska efnahagssvæðið
Deilt var um hvort yfirtaka A hf. á farmiðasölu og pakkaafgreiðslu, sem K ehf. hafði annast fyrir það samkvæmt sérstökum samningi þar um, hefði falið í sér aðilaskipti í skilningi þágildandi laga nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum og hvort því hafi á þeim grundvelli borið að greiða R, fyrrum starfsmanni K ehf., þriggja mánaða laun á uppsagnarfresti. Tekið var fram að þjónusta sú sem A hf. tók að sér hefði verið afmarkaður þáttur í rekstri K ehf. Hún hefði ekki verið innt af hendi af starfsmönnum, sem sinntu henni eingöngu, heldur hefði hún verið samofin veitingarekstri þess. Gat þessi þjónusta því ekki talist hafa verið efnahagsleg eining, sem haldið hefði sérkennum sínum þegar A hf. tók sjálft við henni vegna vanskila viðsemjanda síns og sinnti henni á sama stað, en hún var óhjákvæmilegur þáttur í starfsemi þess sjálfs. Með vísan til orðalags laga nr. 77/1993 og athugasemda í greinargerð með frumvarpi til þeirra yrði því að telja að uppsögn A hf. á samningum við K ehf. og yfirtaka hans á þjónustunni hefði ekki falið í sér aðilaskipti í skilningi laganna. A hf. tók því ekki við ráðningarsamningi R við K ehf. og hélt hún ekki rétti til þriggja mánaða uppsagnarfrests hjá honum. Var A hf. því sýknað af kröfu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. september 2002 og krefst sýknu af kröfum stefndu en til vara lækkunar þeirra. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraði höfðaði hún málið einnig gegn Kaffi Bistró ehf., sem var sýknað af kröfum hennar. Hefur því ekki verið stefnt fyrir Hæstarétt. I. Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort yfirtaka áfrýjanda á farmiðasölu og pakkaafgreiðslu umferðarmiðstöðvar á Selfossi, sem Kaffi Bistró ehf. hafði annast fyrir hann frá júníbyrjun 2000, hafi falið í sér aðilaskipti í skilningi þágildandi laga nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, sbr. nú lög nr. 72/2002. Deilt er um hvort honum hafi á þeim grundvelli borið að greiða stefndu þriggja mánaða laun á uppsagnarfresti í samræmi við ákvæði sérkjarasamnings sem fyrri vinnuveitandi hennar, Kaffi Bistró ehf., hafði gert við Verkalýðsfélagið Báruna-Þór. Verði fallist á með héraðsdómi að um aðilaskipti í skilningi laganna hafi verið að ræða er einnig deilt um lögmæti uppsagnar Kaffi Bistró ehf. á ráðningarsamningi stefndu 30. nóvember 2000. II. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Kaupfélag Árnesinga rak veitinga- og greiðasölu undir nafninu Fossnesti við Austurveg á Selfossi. Áfrýjandi gerði 1996 leigusamning við kaupfélagið um aðstöðu vegna afgreiðslu áætlunarbifreiða sinna, afnot af húsnæði undir farmiðasölu, afgreiðslu á pökkum, upplýsingagjöf til farþega og viðskiptavina ásamt aðstöðu fyrir bifreiðastjórana. Gildistími hans var frá 7. mars 1996 til 1. mars 2001. Sagði í samningnum meðal annars að aðilar væru sammála um að rekstur hins leigða gæti talist umferðamiðstöð Selfoss í framtíðinni, þar sem til húsa verði eina afgreiðslan við viðskiptavini áfrýjanda í bænum. Einkahlutafélagið Kaffi Bistró tók við rekstri verslunar og veitingasölu kaupfélagsins og gekk inn í leigusamninginn við áfrýjanda í júní 2000 og hóf stefnda störf hjá því fyrirtæki. Fyrir þessa þjónustu ásamt leigu fyrir afnot af húsnæði og aðstöðu fyrir bifreiðar áfrýjanda greiddi hann Kaffi Bistró ehf. 93.390 krónur á mánuði. Fljótlega eftir að einkahlutafélagið tók við farmiðasölunni hætti það að standa skil á uppgjörum fyrir selda farmiða. Í lok nóvember 2000 þótti áfrýjanda sýnt að skuldin, sem þá var komin í tæpar 6 milljónir króna, fengist ekki greidd og því ákvað hann að taka farmiðasöluna úr höndum félagsins og annast hana sjálfur. Það var gert 1. desember 2000, en jafnframt gert ráð fyrir því að starfsfólk Kaffi Bistró, stefnda og önnur stúlka, myndi sinna starfinu áfram og að áfrýjandi endurgreiddi félaginu laun þeirra, sem hann hugðist gera með jöfnuði við skuld félagsins við sig. Þegar kom að launagreiðslu fyrir desember taldi það félag sig ekki geta greitt launin, sem leiddi til þess að áfrýjandi greiddi launin 20. desember. Í janúarbyrjun hóf stefnda störf hjá áfrýjanda og hætti störfum hjá Kaffi Bistró ehf. Skriflegur ráðningarsamningur var ekki gerður en stefnda hélt sömu launakjörum og vöktum og áður. III. Með lögum nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum voru lögfestar reglur tilskipunar Evrópubandalagsins nr. 77/187/EBE um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd launþega við eigendaskipti að fyrirtækjum, atvinnurekstri eða hluta atvinnurekstrar. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna segir að með aðilaskiptum sé átt við þau tilvik þegar nýr aðili, einstaklingur eða lögaðili, verði lagalega ábyrgur fyrir rekstri fyrirtækis, atvinnurekstrar eða hluta hans. Afgerandi sé einnig í því sambandi hvort fyrirtækið eða sá hluti þess sem framseldur sé, haldi áfram rekstri með sama eða svipuðum hætti og áður. Samkvæmt gögnum til skýringar á tilskipun Evrópubandalagsins hefur það verið skilningur dómstóls Evrópubandalaganna að það sem framselt sé til annars rekstraraðila sé stöðug, starfshæf, efnahagsleg eining með skipulag og einkenni, sem nauðsynleg séu til rekstrar einingar, og ekki takmarkist við sérgreint verkefni. Í athugasemdum með frumvarpi til nýju laganna nr. 72/2002 kemur fram að ný tilskipun bandalagsins, nr. 98/50/EB, um þetta efni hafi verið sett 1998. Þar hafi hugtakið aðilaskipti verið skýrt nánar með tilliti til túlkunar dómstólsins á 1. mgr. 1. gr. fyrri tilskipunar. Í máli C-24/85 hafi dómstóllinn talið meginviðmiðið til að ákvarða hvort um væri að ræða aðilaskipti vera hvort fyrirtækið héldi einkennum sínum. Því þurfi að líta til þess um hvaða tegund fyrirtækis sé að ræða, hvort áþreifanleg verðmæti séu framseld, svo sem fasteignir eða lausafé, og hvert sé virði óhlutbundinna verðmæta þegar aðilaskipti fara fram. Einnig, hvort meiri hluti starfsmanna flyst til hins nýja vinnuveitanda og hvort framsalshafi haldi viðskiptavinum framseljanda. Líta þurfi heildstætt á þessi atriði. Hefur þetta verið staðfest í dómum EFTA-dómstólsins. Í nýju lögunum eru orðskýringar í 2. gr. Þar segir í 4. tölulið: „Aðilaskipti eru aðilaskipti á efnahagslegri einingu sem heldur einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efnahagslegum tilgangi, hvort sem um er að ræða aðal- eða stoðstarfsemi.” IV. Þeir sem voru með verslunar- og veitingarekstur í húsnæðinu við Austurveg á Selfossi tóku að sér farmiðasölu og böggla- og upplýsingaþjónustu fyrir áfrýjanda, svokallaða umferðamiðstöð, og felldu hana inn í sína starfsemi, væntanlega til þess að auka viðskipti hjá sér. Áfrýjandi rifti þessum samningi vegna vanskila á uppgjörum fyrir selda farmiða og tók sjálfur að sér þessa þjónustu. Þjónustan var og er nauðsynlegur þáttur í starfsemi áfrýjanda, en var einungis afmarkaður þáttur í rekstri viðsemjanda hans á staðnum. Hér er til úrlausnar hvort hún geti talist efnahagsleg eining sem hafi haldið einkennum sínum eftir að áfrýjandi tók hana til sín úr höndum Kaffi Bistró ehf. Þjónusta fyrri vinnuveitanda stefndu við áfrýjanda var ekki innt af hendi af starfsmönnum, sem sinntu henni eingöngu, heldur var hún samofin veitingarekstri hans. Þjónustan var afmarkaður rekstrarþáttur í starfsemi Kaffi Bistró ehf. og getur ekki talist hafa verið efnahagsleg eining, sem haldið hafi sérkennum sínum þegar áfrýjandi tók sjálfur við henni vegna vanskila viðsemjanda síns og sinnti henni á sama stað. Þessi tiltekna þjónusta var óhjákvæmilegur þáttur í starfsemi áfrýjanda sjálfs, sem fenginn hafði verið Kaupfélagi Árnesinga og síðar Kaffi Bistró ehf. með sérstökum og tímabundnum samningi. Þegar þetta er virt í ljósi orðalags laga nr. 77/1993 og athugasemda í greinargerð með frumvarpi til þeirra, sbr. og athugasemdir með frumvarpi til laga nr. 72/2002, verður að telja að uppsögn áfrýjanda á samningnum við einkahlutafélagið og yfirtaka hans á þjónustunni hafi ekki falið í sér aðilaskipti í skilningi fyrrgreindu laganna. Áfrýjandi tók því ekki, eins og hér stóð á, við ráðningarsamningi stefndu við Kaffi Bistró ehf. og hélt hún ekki rétti til þriggja mánaða uppsagnarfrests hjá honum. Hann sagði stefndu upp störfum 15. janúar 2001 og greiddi henni laun í uppsagnarfresti út febrúar. Er það í samræmi við 13. kafla heildarkjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Verkalýðsfélagsins Bárunnar-Þórs fyrir veitinga- og greiðasölustarfsemi. Á stefnda því ekki frekari kröfur á áfrýjanda vegna uppsagnarinnar og ber að sýkna hann af kröfu hennar í máli þessu. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. apríl 2002. Mál þetta var höfðað 17. ágúst 2001. Málið var dómtekið að loknum málflutningi 1. mars 2002 en það var ekki flutt af hálfu stefnda Kaffi Bistró ehf. Stefnandi er Ragnheiður Eggertsdóttir, kt. 221274-3509, Eyrarbraut 45, Stokkseyri. Stefndu eru Austurleið-SBS hf., kt. 430169-7509, Hvolsvegi 14, Hvolsvelli og Kaffi Bistró ehf., kt. 660500-2430, Austurvegi 46, Selfossi. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir in solidum til greiðslu launaskuldar að fjárhæð kr. 361.311 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 32.401 frá 1. mars 2001 til 1. apríl 2001, af kr. 201.422 frá þeim degi til 1. maí 2001, en af kr. 361.311 frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn þann 1. mars 2002. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi, Austurleið-SBS hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Stefndi, Kaffi Bistró ehf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Stefndi Kaffi Bistró ehf. sá um rekstur umferðarmiðstöðvar í Fossnesti fyrir stefnda Austurleið-SBS hf. auk þess að vera þar með rekstur verslunar og veitingasölu. Umferðarmiðstöðin annaðist sölu farmiða, afgreiðslu á pökkum og upplýsingagjöf til viðskiptavina stefnda Austurleiðar-SBS hf. Fékk stefndi Kaffi Bistró ehf. greidda mánaðarlega þóknun fyrir að annast reksturinn. Seinni hluta nóvember 2000 tók stefndi Austurleið-SBS hf. ákvörðun um að hætta að láta stefnda Kaffi Bistró ehf. annast rekstur umferðarmiðstöðvarinnar og taka hann yfir. Ástæður þess kveður stefndi Austurleið-SBS hf. hafa verið vanskil stefnda Kaffi Bistró ehf. Stefndi Austurleið-SBS hf. kveður ekki hafa staðið til að taka yfir ráðningarsamninga starfsmanna stefnda Kaffi Bistró ehf., sem unnið höfðu á umferðarmiðstöðinni, heldur endurgreiða stefnda Kaffi Bistró ehf. laun starfsmannanna til 1. janúar 2001. Hafi stefndi Austurleið-SBS hf. ætlað að nota tímann fram að áramótum til að endurskipuleggja rekstur umferðarmiðstöðvarinnar. Um 20. desember 2000 hafi það hins vegar gerst að forsvarsmaður stefnda Kaffi Bistró ehf. hafði samband við launafulltrúa stefnda Austurleiðar-SBS hf. og tilkynnti honum að hann gæti ekki greitt starfsmönnum umferðarmiðstöðvarinnar út laun vegna rekstrarerfiðleika. Hafi stefndi Austurleið-SBS hf. þá tekið ákvörðun um að greiða laun starfsmannanna til að forða þeim frá leiðindum og peningaerfiðleikum skömmu fyrir jól. Stefnandi hafi svo hafið störf hjá stefnda 1. janúar 2001 þegar uppsagnarfrestur hennar samkvæmt uppsagnarbréfi stefnda Kaffi Bistró ehf. hafi runnið út. Stefndi Kaffi Bistró ehf. heldur því hins vegar fram að stefnandi hafi hafið störf hjá Austurleið-SBS hf. við yfirtökuna 1. desember 2000 og þar með hafi samskiptum stefnanda og stefnda Kaffi Bistró ehf. lokið. Stefndi Austurleið-SBS hf. sagði stefnanda upp störfum með bréfi dags. 15. janúar 2001 og við það var miðað að stefnandi léti af störfum 31. sama mánaðar. Ástæður uppsagnarinnar voru sagðar að ákveðið hefði verið að hagræða í rekstri og fækka starfsfólki á skrifstofu stefnda Austurleiðar-SBS hf. á Selfossi og sameina starfsemina þar rekstri umferðarmiðstöðvarinnar. Í uppsagnarbréfinu kemur m.a. fram að til hafi staðið í byrjun að stefndi Austurleið-SBS hf. keypti af stefnda Kaffi Bistró ehf. þjónustu starfsmanna sem unnið höfðu við umferðarmiðstöðina til 1. janúar 2001 en því miður hafi það ekki orðið raunin og verði Austurleið-SBS hf. því að segja stefnanda upp störfum. Stefnandi taldi sig eiga rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti á grundvelli samnings á milli Kaffi Bistró ehf. annars vegar og Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs og Verslunarmannafélags Suðurlands hins vegar um kaup og kjör starfsfólks við verslunar- og veitingasölu, dags. 29. ágúst 2000. Leitaði stefnandi því fulltingis Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs vegna málsins. Með bréfi Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs dagsettu 22. janúar 2001 til stefndu er eins mánaðar uppsagnarfresti stefnanda mótmælt sem of stuttum og vísað til samkomulagsins frá 29. ágúst 2000 um að henni beri þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Í bréfinu kemur fram að stefnandi hafi ákveðið að gera ekki athugasemdir við uppsögnina þar sem aðeins væri um tilfærslu til annars launagreiðanda að ræða og hún héldi starfi sínu. Í samræmi við það hafi hún hafið störf hjá stefnda Austurleið-SBS hf. um áramót. Lýsti verkalýðsfélagið undrun sinni vegna þeirra vinnubragða sem viðhöfð voru af stefnda Austurleið-SBS hf. við uppsögn stefnanda og gerði kröfu um leiðréttingu í samræmi við gildandi kjarasamning. Vísað er til þess að um réttarstöðu stefnanda fari eftir 2. gr. laga 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Gerð er krafa um að ef ætlun stefndu sé að segja stefnanda upp störfum verði það gert með samningsbundnum fyrirvara og á löglegan hátt. Með bréfi stefnda Austurleiðar-SBS hf. dags. 24. sama mánaðar til verkalýðsfélagsins var afstöðu stefnanda mótmælt með vísan til þess að stefndi teldi sig óbundinn af samkomulaginu frá 29. ágúst 2000 og vísaði málinu alfarið til stefnda Kaffi Bistró ehf. Jafnframt mótmælti stefndi Austurleið-SBS hf. að um aðilaskipti samkvæmt lögum nr. 77/1993 hafi verið að ræða. Hinn 1. febrúar 2001 ritaði lögmaður Samtaka atvinnulífsins bréf til Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs. Í bréfinu er áréttað að um aðilaskipti hafi ekki verið að ræða í skilningi laga nr. 77/1993 og því hafi stefndi Austurleið-SBS hf. sagt stefnanda upp störfum 15. janúar 2001 með uppsagnarfresti miðað við störf hjá félaginu. Þá kemur þar fram að hafi aðilaskipti átt sér stað í skilningi laganna taki nýi vinnuveitandinn við sömu réttindum og skyldum gagnvart launþega og eldri vinnuveitandi hafði, sbr. 2. gr. laganna, og þá sé uppsögn stefnanda frá 30. nóvember 2000 í fullu gildi gagnvart stefnanda. Í samræmi við kröfu stefnanda um þriggja mánaða uppsagnarfrest hafi félagið ákveðið að ljúka málinu með því að greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti til 1. mars 2001, þ.e. þann uppsagnarfrest sem stefnandi telji sig hafa átt hjá stefnda Kaffi Bistró ehf. Svarbréf Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs er dagsett 13. febrúar 2001. Í því kemur fram að skýringar sem fram koma í bréfinu frá 1. febrúar standist ekki og séu ekki í samræmi við staðreyndir málsins. Síðan segir: “Á haustmánuðum þegar samkomulag varð um það með umbj. þínum og Kaffi Bistró að umbj. þinn yfirtæki þann þátt rekstrar sem laut að rekstri umferðarmiðstöðvar varð strax ljóst að starfsmenn sem unnu við þá starfsemi hlutu að fylgja með til nýs rekstraraðila. Þetta er enda í samræmi við lögin um aðilaskiptum að fyrirtækjum. Uppsögn Kaffi Bistró er í raun sett fram fyrir misskilning og varðar engu í málinu. Þar að auki var sú uppsögn sett fram með ólögmætum skilmálum og því ógild. Það má enda segja að fram komi viðurkenning á þessu af hálfu umbj. þíns í bréfi hans til Bárunnar Þórs dags. 24. janúar. Samkvæmt framansögðu er það svo að Ragnheiði Eggertsdóttur ber þriggja mánaða uppsagnarfrestur frá 1. febrúar s.l. og verði henni ekki greitt í samræmi við það mun koma til innheimtu eftirstöðvanna þegar fyrir liggur hverjar þær verða.” Stefnanda var gert að láta af störfum um mánaðamótin janúar/febrúar 2001. Stefnandi byggir dómkröfu sína á útreikningi Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs sem miðar við laun hennar í janúar 2001 hjá stefnda Austurleið-SBS hf. Til frádráttar eru laun stefnanda frá stefnda Austurleið- SBS hf., Alpan hf. og Kaupási á tímabilinu. Stefnukrafan sundurliðast þannig: Laun í uppsagnarfresti í febrúar 2001 kr. 215.124 Laun í uppsagnarfresti í mars 2001 kr. 215.124 Laun í uppsagnarfresti í apríl 2001 kr. 215.124 Samtals kr. 645.372 Laun á tímabilinu frá Austurleið hf., Alpan hf. og Kaupás til frádráttar kr. 284.061 Samtals dómkrafa kr. 361.311 Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því að aðilaskipti í skilningi laga nr. 77/1992 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum hafi átt sér stað þegar stefndi Austurleið- SBS hf. tók yfir rekstur umferðarmiðstöðvarinnar í Fossnesti þann 1. desember 2000. Samkvæmt 2. gr. laganna hafi stefndi Austurleið-SBS hf. tekið yfir öll réttindi og allar skyldur gagnvart starfsfólki sem það hafði áunnið sér í starfi hjá stefnda Kaffi Bistró ehf. Samkvæmt því haldi stefnandi þriggja mánaða uppsagnarétti sínum samkvæmt ákvæði 7. gr. samkomulagsins milli stefnda Kaffi Bistró ehf. annars vegar og Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs og Verslunarmannafélags Suðurlands hins vegar dags. 29. ágúst 2000. Stefndu beri að efna skyldur samkvæmt ráðningarsamningi aðila in solidum og eigi því að greiða stefnanda laun út áunninn uppsagnarfrest vegna uppsagnarinnar 15. janúar 2001. Engar breytingar hafi orðið á starfstilhögun stefnanda við yfirfærslu rekstrarins frá stefnda Kaffi Bistró ehf. til stefnda Austurleiðar-SBS hf. Aðilaskiptin ein og sér geti ekki réttlætt uppsögn stefnanda hvorki fyrir né eftir aðilaskiptin sbr. 3. gr. laganna. Uppsögn stefnda Kaffi Bistró ehf. þann 30. nóvember 2000 hafi því verið ólögmæt. Stefnandi mótmælir því að stefndi Austurleið-SBS hf. geti komið sér undan lögum nr. 77/1993 með því að telja að nýtt ráðningarsamband hafi skapast þegar hún hóf störf hjá stefnda. Stefnda beri því að virða þriggja mánaða uppsagnarfrest stefnanda. Stefnandi byggir á lögum nr. 77/1993, meginreglum vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglum samningaréttar um skyldu til efnda samninga, auk laga nr. 30/1987 um orlof. Einnig á lögum nr. 55/1980, lögum nr. 19/1979 og lögum nr. 80/1938. Vaxtakröfur styður stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Málskostnaðarkröfu styður stefnandi við 130. gr. eml. nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Austurleiðar-SBS hf. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda um þriggja mánaða uppsagnarfrest frá stefnda Austurleið SBS-hf. hafi enga stoð í lögum, kjarasamningum aðila eða ráðningarsamningi. Hvorki lög nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum eða heildarkjarasamningur Samtaka atvinnulífsins og Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs veiti stefnanda rétt til þriggja mánaða uppsagnarfrests hjá stefnda. Breyting á starfsmannahaldi hafi verið ástæða þess að stefnanda var sagt upp hjá stefnda Kaffi Bistró ehf. en skýrt komi fram í 2. ml. 3. gr. laganna að uppsagnir af efnahagslegum, tæknilegum og skipulagslegum ástæðum, sem leiða til breytinga á starfsmannahaldi, séu leyfilegar. Ljóst hafi verið að stefndi Kaffi Bistró ehf. myndi hætta rekstri umferðarmiðstöðvarinnar í Fossnesti og ekkert hafi legið fyrir um að stefndi Austurleið-SBS hf. ætlaði að ráða stefnanda þar til áframhaldandi starfa. Fullyrðingar stefnanda um að uppsögn stefnda Kaffi Bistró ehf. hafi verið gildislaus og ólögmæt séu því rangar. Stefndi Austurleið-SBS hf. hafi talið sig hafa ráðið stefnanda til starfa frá og með 1. janúar 2001, þegar tilkynntum uppsagnarfresti hjá Kaffi Bistró lauk. Það að stefndi hafi í greiðaskyni greitt stefnanda laun fyrir desember 2000 breyti því ekki að um nýráðningu hafi verið að ræða. Þegar ákveðið hafi verið að sameina starfsemina í Fossnesti og skrifstofu stefnda á Selfossi hafi stefndi þurft að segja stefnanda upp störfum þar sem að um nýráðningu hafi verið að ræða en samkvæmt heildarkjarasamningi Samtaka Atvinnulífsins og Bárunnar Þórs fyrir veitinga og greiðasölustarfsemi hafi stefnandi aðeins átt eins mánaðar uppsagnarfrest. Stefnda og lögmanni Samtaka atvinnulífsins hafi hins vegar verið ljóst að uppsagnarfrestur stefnanda hjá stefnda Kaffi Bistró ehf. kynni að hafa verið rangt metinn, þ.e. átt að vera 3 mánuðir í stað eins mánaðar. Ef aðilaskipti í skilningi laga nr. 77/1993 að ráðningarsamningi stefnanda og stefnda Kaffi Bistró ehf. hefðu átt sér stað gat stefnandi því hugsanlega krafið stefnda um laun fyrir desember, janúar og febrúar. Af þessum sökum hafi stefndi ákveðið að greiða stefnanda laun út febrúar 2001. Með þeirri ákvörðun hafi öll verndarákvæði laga og kjarasamninga vegna aðilaskipta verið virt, sbr. einnig bókun í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambandsins. Hafi verið um að ræða yfirtöku stefnda Austurleiðar-SBS hf. á ráðningarsamningi stefnanda við stefnda Kaffi Bistró ehf. þá hafi stefndi Austurleið-SBS hf. átt að vera í sömu stöðu gagnvart stefnanda og stefndi Kaffi Bistró ehf. þar sem samkvæmt 2. gr. laga nr. 77/1993 um aðilaskipti að fyrirtækjum taki nýr aðili yfir réttindi og skyldur fyrri eigenda samkvæmt ráðningarsamningi og skuli virða starfskjör og starfsskilyrði sem samþykkt hafa verið í almennum kjarasamningi. Fyrir yfirtöku stefnda Austurleiðar-SBS hf. á rekstri umferðarmiðstöðvarinnar hafi verið búið að segja stefnanda upp störfum og sú ákvöð í fullu gildi og fluttist því til stefnda eins og ráðningarsamningurinn sjálfur. Að mati stefnanda og Samtaka atvinnulífsins hafi deilumáli þessu því verið lokið með ákvörðun stefnda um að greiða stefnanda laun fyrir febrúar 2001 umfram skyldu og án vinnuframlags. Stefndi byggir á að stefnandi reisi allan málatilbúnað sinn á rangri túlkun á efni og gildi laga nr. 77/1993. Aðilaskipti að fyrirtæki eða hluta þess leiði ekki til þess að kjarasamningur þess fyrirtækis verði skuldbindandi fyrir yfirtöku fyrirtækið. Ráðningarkjör starfsmanna fyrirtækis samkvæmt ráðningarsamningi haldist hins vegar óbreytt þar til þeim er sagt upp sbr. 2. gr. laganna. Sérstakur og óvanalegur kjarasamningur Kaffi Bistró gildi því alls ekki fyrir Austurleið-SBS hf. heldur heildarkjarasamningur Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambandsins fyrir veitinga- og greiðasölustörf, sem stéttarfélag stefnanda, Verkalýðsfélagið Báran Þór sé aðili að. Þá byggir stefndi á að kröfunni sé beint gegn röngum aðila, þ.e. eingöngu hefði átt að beina henni gegn Kaffi Bistró ehf., sbr. ákvæði í bókun Samtaka Atvinnulífsins og Starfsgreinasambandsins. Sýknu og varakröfu sinni til stuðnings vísar stefndi til þess að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni umfram það sem hún beri sjálf ábyrgð á. Stefnandi hefði getað unnið launuð störf á uppsagnarfresti, sem koma eigi að fullu til frádráttar bótakröfunni. Laun stefnanda fyrir febrúar 2001 séu reiknuð út frá raunverulegum vöktum stefnda og launaseðlar samstarfskonu stefnanda í desember – febrúar 2001 hafðir þar til samanburðar. Í útreikningi stéttarfélags stefnanda sé hins vegar eingöngu byggt á launaseðli og vinnu stefnanda fyrir janúar 2001, sem sé rangt, því að í þeim mánuði hafi stefnandi unnið bæði aukavaktir og stórhátíðar- og helgidaga, sem ekki falli til í febrúar – apríl, 2001. Stefndi mótmælir öllum kröfum um dráttarvexti. Málskostnaðarkröfu byggir stefndi á 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Kaffi Bistro ehf. Sýknukrafa stefnda byggir á því að stefnandi hafi fengið greidd laun í þrjá mánuði frá því að hún fékk uppsagnarbréf stefnda þann 30. nóvember 2000. Stefnandi geti í mesta lagi átt rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt 7. gr. samkomulags milli Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs og Verslunarmannafélags Suðurlands annars vegar og stefnda hins vegar frá 29. ágúst 2000. Uppsagnarfresti stefnanda hjá stefnda hafi því átt að ljúka í endaðan febrúar. Samkvæmt gögnum málsins hafi stefnandi fengið greidd laun út uppsagnarfrestinn, þ.e. til 1. mars 2001, eftir þann tíma geti stefnandi ekki átt neinar kröfur á hendur stefnda. Yrði krafa stefnanda á hendur stefnda tekin til greina þá væri stefnandi augljóslega að öðlast betri rétt á hendur félaginu en hún hefði átt hefðu aðilaskiptin ekki átt sér stað. Slíkt væri í andstöðu við tilgang laga nr. 77/1993 sem er einungis að vernda þann rétt sem launþegar eiga samkvæmt gildandi kjarasamningum. Stefnandi hafi verið komin í vinnu hjá öðrum aðila í desember 2000 og hafi stefndi ekki lengur getað ráðið neinu um réttindi og skyldur í því vinnusambandi, utan umsamins þriggja mánaða uppsagnarfrests sem þegar hafi verið greiddur. Engin rök séu því til að krefja stefnda um greiðslu launa til handa stefnda vegna lengri uppsagnarfrests en hún hefur þegar fengið. Síðari uppsagnir stefnanda hjá öðrum vinnuveitanda komi stefnda ekki við og beri því að sýkna félagið af frekari kröfum vegna þess. Kröfur sínar byggir stefndi á meginreglum vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglna samningaréttar um skyldu til að efna samninga. Þá er vísað til laga nr. 77/1993. Málskostnaðarkrafa byggir á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 92/1991. Niðurstaða Stefndi Kaffi Bistró ehf. sá um rekstur svokallaðrar umferðarmiðstöðvar fyrir stefnda Austurleið-SBS hf. í Fossnesti. Í umferðarmiðstöðinni var farmiðasala og pakkaafgreiðsla en auk þess fór þar fram upplýsingagjöf til viðskiptavina stefnda Austurleiðar-SBS hf. Ekki liggur annað fyrir en að umferðarmiðstöðin hafi verið sérgreind rekstrareining. Greiddi stefndi Austurleið-SBS hf. stefnda Kaffi Bistró ehf. ákveðna mánaðarlega þóknun fyrir að annast rekstur umferðarmiðstöðvarinnar. Stefnandi starfaði hjá stefnda Kaffi Bistró ehf. við afgreiðslustörf í umferðarmiðstöðinni auk þess sem hún hafði yfirumsjón með “sjoppunni” í Fossnesti og sá um pantanir. Í lok nóvember 2000 tók stefndi Austurleið SBS hf. ákvörðun um að hætta að láta stefnda Kaffi Bistró ehf. annast rekstur umferðarmiðstöðvarinnar og taka hann yfir frá og með 1. desember s.á. Lögum nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum er fyrst og fremst ætlað að tryggja rétt starfsmanna við aðilaskipti. Samkvæmt 1. gr. laganna gilda þau um aðilaskipti eða samruna fyrirtækja, atvinnurekstrar eða hluta atvinnurekstrar á hinu Evrópska efnahagssvæði að svo miklu leyti sem atvinnureksturinn heyrir undir íslenska lögsögu. Í athugasemdum með 1. gr. frumvarps til laganna kemur fram að með aðilaskiptum sé átt við þau tilvik þegar nýr aðili, einstaklingur eða lögaðili, verður lagalega ábyrgur fyrir rekstri fyrirtækis, atvinnurekstrar eða hluta þess. Afgerandi sé einnig í því sambandi hvort fyrirtækið eða sá hluti þess, sem framseldur er, heldur áfram rekstri með sama eða svipuðum hætti og áður. Samkvæmt því verður að telja að meginmáli skipti varðandi það hvort aðilaskipti hafi átt sér stað í skilningi laganna, hvort nýr aðili hafi orðið ábyrgur fyrir rekstri starfseminnar og rekstri sé haldið áfram með sama eða svipuðum hætti og áður. Hvorutveggja skilyrðinu þykir fullnægt í máli þessu þar sem stefndi Austurleið-SBS hf. tók yfir rekstur umferðarmiðstöðvarinnar og hélt honum áfram eftir yfirtökuna með sama hætti og stefndi Kaffi Bistró ehf. hafði gert og kom fram sem vinnuveitandi starfsfólks í stað stefnda Kaffi Bistró ehf. Þegar það er virt og hliðsjón höfð af tilgangi laga nr. 77/1993 verður talið að aðilaskipti í skilningi laganna hafi átt sér stað þegar stefndi Austurleið-SBS hf. yfirtók rekstur umferðarmiðstöðvarinnar. Naut stefnandi samkvæmt því réttarverndar laganna og var stefnda Kaffi Bistró ehf. því óheimilt samkvæmt 3. gr. laganna að segja stefnanda upp störfum vegna aðilaskiptanna. Var uppsögn stefnda Kaffi Bistró ehf. því ólögmæt enda aðilaskiptin eina ástæða hennar. Stefnandi hélt áfram störfum sínum við umferðarmiðstöðina eftir aðilaskiptin. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 77/1993 tókst stefndi Austurleið-SBS hf. við aðilaskiptin á hendur réttindi og skyldur stefnda Kaffi Bistró ehf. gagnvart stefnanda samkvæmt ráðningarsamningi. Þá bar stefnda Austurleið-SBS hf. að virða þau launakjör og starfsskilyrði sem samþykkt höfðu verið í almennum kjarasamningi með sömu skilmálum og giltu fyrir stefnda Kaffi Bistró ehf. Bar stefnda Austurleið-SBS hf. því að virða þriggja mánaða uppsagnarfrest stefnanda samkvæmt 7. gr. samnings á milli stefnda Kaffi Bistró ehf. annars vegar og Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs og Verslunarmannafélags Suðurlands hins vegar um kaup og kjör starfsfólks við verslunar- og veitingasölu, dags. 29. ágúst 2000. Átti stefnandi þannig rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti frá næstu mánaðarmótum eftir að henni barst uppsagnarbréf stefnda Austurleiðar-SBS hf. eða frá 1. febrúar 2001, sbr. 6. mgr. laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- eða slysaforfalla. Uppsögn stefnda Austurleiðar SBS hf. sem sagði stefnanda upp starfi með eins mánaðar uppsagnarfresti var því ólögmæt. Uppsögn stefnda Kaffi Bistró ehf. var eins og að framan greinir ógild og hafði því engin réttaráhrif gagnvart stefnanda. Austurleið-SBS hf. tók við öllum réttindum og skyldum sem Kaffi-Bistró ehf. bar gagnvart stefnanda á grundvelli ráðningar- og kjarasamnings samkvæmt 2. gr. laga nr. 77/1993 og getur stefnandi því einungis átt kröfur á stefnda Austurleið-SBS hf. vegna hinnar ólögmætu uppsagnar stefnda Austurleiðar-SBS hf. Verður stefnda Kaffi Bistró ehf. því sýknað af kröfum stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á útreikningi Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs sem miðaður er við laun stefnanda í janúar 2001. Samkvæmt útreikningnum hefðu laun stefnanda verið 215.124 krónur á mánuði á uppsagnartímanum eða samtals 645.372 krónur. Samkvæmt framburði Njarðar Helgasonar sem reiknaði út launin fyrir verkalýðsfélagið var við útreikninginn ekki einvörðungu miðað við laun stefnanda í janúar heldur var við útreikning vaktaálags og yfirvinnu einnig höfð hliðsjón af desemberlaunaseðli og eldri launaseðlum. Kvað hann yfirvinnu hafa verið nokkuð misjafna milli mánaða en yfirvinnutímar þeir sem við hafi verið stuðs við útreikninginn séu nokkuð nálægt þeim fjölda yfirvinnutíma sem stefnandi hafði verið með mánuðina áður. Stefnda bar að greiða stefnanda umsamin laun út uppsagnarfrestinn. Við ákvörðun launa stefnanda verður að miða við laun hennar fyrir starfslok. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að viðmiðun við laun stefnanda í lengri tíma en gert er í útreikningi Verkalýðsfélagsins Bárunnar Þórs hefði leitt til annarrar niðurstöðu. Útreikningurinn hefur verið skýrður og stefndi Austurleið-SBS hf. þykir ekki hafa hnekkt honum. Eru því ekki efni til annars en að leggja hann til grundvallar við úrlausn málsins enda hefur ekki verið sýnt fram á að forsendur hans séu tölulega rangar. Samkvæmt því verður stefndi Austurleið-SBS hf. dæmt til að greiða stefnanda samtals 645.372 krónur að frádregnum þeim launum sem stefnandi fékk á tímabilinu og ekki er ágreiningur um að þau hafi numið samtals 284.061 krónum. Ber stefnda samkvæmt þessu að greiða stefnanda 361.311 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Eftir niðurstöðu málsins verður stefndi Austurleið-SBS hf. dæmdur til að greiða stefnanda 260.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður á milli stefnanda og stefnda Kaffi Bistró ehf. falli niður. Dóm þennan kveður upp Þorgerður Erlendsdóttir settur héraðsdómari en uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna starfsanna dómara. Dómsorð: Stefndi Austurleið-SBS hf. greiði stefnanda Ragnheiði Eggertsdóttur 361.311 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 32.401 frá 1. mars 2001 til 1. apríl 2001, af kr. 201.422 frá þeim degi til 1. maí 2001, en af kr. 361.311 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi Kaffi Bistró ehf. er sýkn af kröfum stefnanda. Stefndi Austurleið-SBS hf. greiði stefnanda 260.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður milli stefnanda og Kaffi Bistró ehf. fellur niður.
Mál nr. 276/2001
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Ósamræmis þótti gæta milli dómkröfu V ehf., sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, og lýsingar hans á málsástæðum og helstu lagaákvæðum og réttarreglum, sem hann byggði málatilbúnað sinn á, sbr. e. og f. lið sama lagaákvæðis. Var málið því vanreifað af hálfu V ehf. og þótti ekki verða úr þeim annmarka bætt undir rekstri málsins. Málinu var því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2001, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hnekkt og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða þeim kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Vísir.is ehf., greiði varnaraðilum, Eskli ehf., Ragnari Gunnlaugssyni, Friðjóni Guðjohnsen, Guðmundi Guðmundssyni, Hrafni Áka Hrafnssyni, Ólafi Þresti Viggóssyni, Ragnari Þórarni Ágústssyni, Sigfinni Vali Viggóssyni og Snæbirni Konráðssyni, samtals 100.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 20. júní síðastliðinn að afloknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefndu, er höfðað með stefnu, þingfestri 8. mars 2001, af Vísi.is ehf., kt. 560299-2819, Þverholti 11, gegn Eskli ehf., kt. 551299-2289, Lyngási 13, Garðabæ, Ragnari Gunnlaugssyni, kt. 120974-4599, Túnhvammi 15, Hafnarfirði, Friðjóni Guðjohnsen, kt. 021267-4819, Engjasmára 3, Kópavogi, Guðmundi Guðmundssyni, kt. 140566-3499, Sundlaugavegi 24, Reykjavík, Hrafni Áka Hrafnssyni, kt. 170970-­5949, Hraunbæ 118, Reykjavík, Ólafi Þresti Viggóssyni, kt. 041069-5709, Kleppsvegi 132, Reykjavík, Ragnari Þórarni Ágústssyni, kt. 041075-4309, Sóleyjargötu 1, Hafnarfirði, Sigfinni Val Viggóssyni, kt. 010467-5869, Arnarsmára 18, Kópavogi, Snæbirni Konráðssyni, kt. 260376-3149, Stapaseli 6, Reykjavík, og til réttargæslu Lee Roy Tipton, kt. 220972-4889, Skjólbraut l, Kópavogi og Vilhjálmi H. Vilhjálmssyni, kt. 201071-5699, Baldursgötu 3, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að staðfestur verði með dómi eignarréttur stefnanda á 15% eignarhlut í einkahlutafélaginu Eskli, kt. 551299-2289, að nafnverði 1.500.000 krónur. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins. Stefndu gera þær kröfur aðallega, að máli þessu verði vísað frá dómi, en til vara að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda. Þá krefjast stefndu þess, að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti á þann málskostnað, sem dæmdur verður þeim einstaklingum, er aðild eiga að máli þessu. Af hálfu réttargæslustefndu eru ekki gerðar neinar efniskröfur, en hins vegar krefjast þeir málskostnaðar úr hendi stefnanda, að viðbættum virðisaukaskatti. Málavextir eru þeir, að með samningi, dagsettum 3. mars 2000, keypti stefnandi 15% hlut í stefnda fyrir 6.000.000 króna. Stefnandi skuldbatt sig til að greiða kaupverð hlutanna í þrennu lagi. Stefnandi innti fyrstu greiðsluna af hendi. Aðra greiðslu samkvæmt kaupsamningnum, að fjárhæð 1.500.000 krónur, átti stefnandi að greiða 20. september 2000. Var greiðslan bundin tveimur skilyrðum, öðru varðandi veltu og hinu varðandi afkomu stefnda. Af gögnum málsins verður eigi annað ráðið en að stefndu hafi mætt báðum þessum skilyrðum, en þrátt fyrir það greiddi stefnandi ekki umsamda greiðslu. Þegar vanskilin höfðu staðið í tólf daga sendi framkvæmdastjóri stefnda rafbréf til Þorvaldar Jacobsen, framkvæmda­stjóra stefnanda, og minnti hann á hina gjaldföllnu greiðslu. Framkvæmdastjórinn sendi annað rafbréf 18. október 2000 og 1. desember 2000 var stefnanda á ný send áminning um hina gjaldföllnu skuld. Þann 4. janúar 2001 sendi framkvæmdastjóri stefnda stefnanda enn á ný rafpóst, ásamt innheimtubréfi, þar sem krafist var greiðslu skuldarinnar innan 7 daga. Þar sem greiðsla var ekki innt af hendi sendi framkvæmdastjóri stefnda stefnanda bréf 10. janúar 2001, þar sem veittur var 7 daga frestur til efnda á skuldbindingunni, sem fallið hafði í gjalddaga 20. september 2000. Greiðsla barst ekki frá stefnanda innan frestsins og var stefnanda þá sent símskeyti 25. janúar 2001, þar sem lýst var yfir riftun og óskað eftir uppgjöri. Í kjölfarið voru stefnanda sendar 3.750.000 krónur, sem var sú fjárhæð sem hann hafði greitt af kaupverðinu. Stefnandi mótmælti riftuninni og greiddi einn eigenda stefnanda 1.610.000 krónur inn á reikning stefnda 26. janúar 2001, sem skilað var samdægurs til greiðanda. Stefndu reisa frávísunarkröfu sína á því, að á milli dómkrafna stefnanda annars vegar og málsástæðna hans og lagaraka hins vegar sé ekkert samhengi. Málsástæður stefnanda lúti allar að því að fá dóm fyrir því, að riftun kaupsamnings aðilanna hafi verið ólögmæt, en kröfugerðin að því að fá viðurkenningu fyrir því, að stefnandi eigi 15% hlut í stefnda, Eskli ehf. Málatilbúnaður stefnanda sé því í andstöðu við d., e. og f. lið 1. mgr., 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Beri því að vísa máli þessu frá. Dómur, sem tæki kröfur stefnanda til greina, leiddi til þess, að stefnandi teldist eiga 15% hlut í stefnda, án þess að hann hefði nokkru sinni efnt kaupsamning um kaup þeirra hluta eða þyrfti að gera það. Sé því málið í þeim búnaði, að það sé með öllu ótækt til efnismeðferðar. Stefnandi vísar um mótmæli sín við frávísunarkröfu stefndu til þess, að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands aðila og geti hann þá leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þurfi hann því ekki að leita dóms, sem mætti fullnægja með aðför. Málatilbúnaður stefnanda miðast við að fá dóm í þá átt, að framkvæmdastjóri stefnda, Eskils ehf., hafi farið út fyrir valdsvið sitt með því að rifta umræddum samningi um hlutabréfakaup og að kröfuréttarlegum skilyrðum riftunar hafi ekki verið fullnægt. Hugtakið málsástæða hefur verið skilgreint svo, að það merki staðhæfingu um atvik, sem aðili máls telur hafa þá afleiðingu í för með sér að lögum, að krafa hans verði tekin til greina. Allar málsástæður stefnanda lúta að því að fá dóm fyrir því, að riftun kaupsamnings aðilanna hafi verið ólögmæt. Hins vegar er kröfugerðin um, að fá viðurkenningu fyrir því, að stefnandi eigi 15% hlut í stefnda, Eskli ehf. Ber í því sambandi að geta þess, að stefndu hafa skilað stefnanda þeim fjármunum, sem hann greiddi þeim í tilefni af hlutabréfakaupunum. Að áliti dómsins er ósamræmi milli áðurnefndrar dómkröfu stefnanda, sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, og lýsingar hans á málsástæðum og helstu lagaákvæðum eða réttarreglum, sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á, sbr. e. og f. lið sama lagaákvæðis. Er málið því vanreifað af hans hálfu. Samkvæmt því og þar sem ekki verður úr þessum réttarfarsannmarka bætt undir rekstri málsins, ber að taka frávísunarkröfu stefndu til greina. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi úrskurðaður til að greiða stefndu málskostnað óskipt, sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur. Eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli stefnanda og réttargæslustefndu falli niður. Úrskurðinn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefndu, Eskli ehf., Ragnari Gunnlaugssyni, Friðjóni Guðjohnsen, Guðmundi Guðmundssyni, Hrafni Áka Hrafnssyni, Ólafi Þresti Viggóssyni, Ragnari Þórarni Ágústssyni, Sigfinni Val Viggóssyni og Snæbirni Konráðssyni, óskipt 150.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður milli stefnanda og réttargæslustefndu, Lee Roy Tipton og Vilhjálms H. Vilhjálmssonar, fellur niður.
Mál nr. 629/2012
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli T hf. gegn X ehf. var vísað frá dómi þar sem T hf. þótti ekki eiga hagsmuni af því að fá dóm um staðfestingu veðréttar í tiltekinni bifreið. Hinn kærði úrskurður var felldur úr gildi þar sem héraðsdómari hafði ekki tekið afstöðu til kröfu T hf. er laut að því að X ehf. yrði gert að þola aðför og eftirfarandi nauðungarsölu bifreiðarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. september 2012 sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 3. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2012, þar sem málinu var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Fram er komið að sóknaraðila hafi ekki borist vitneskja um hinn kærða úrskurð fyrr en 12. september 2012. Í héraðsstefnu krafðist sóknaraðili þess í fyrsta lagi að varnaraðili yrði dæmdur til að þola staðfestingu 1. veðréttar í bifreiðinni AS-902 fyrir skuld að fjárhæð 1.425.770 krónur og bankakostnaðar að fjárhæð 2.975 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. mars 2008 til greiðsludags. Í öðru lagi krafðist hann þess að varnaraðila yrði gert að þola aðför og eftirfarandi nauðungarsölu á fyrrgreindri bifreið vegna kröfu samkvæmt veðskuldabréfi, upphaflega að fjárhæð 1.555.806 krónur, útgefnu í Reykjavík 6. febrúar 2007 af 5x ehf. til sóknaraðila. Þá krafðist sóknaraðili málskostnaðar. Við þingfestingu málsins í héraði var ekki sótt þing af hálfu varnaraðila. Héraðsdómari vísaði málinu frá dómi án kröfu á þeim forsendum að sóknaraðili hefði ekki hagsmuni af því að fá dóm fyrir staðfestingu á veðrétti í umræddri bifreið. Héraðsdómari tók hins vegar ekki afstöðu til þeirrar kröfu sóknaraðila sem lýtur að því að varnaraðila verði gert að þola aðför og eftirfarandi nauðungarsölu á bifreiðinni. Er þetta slíkur annmarki á úrskurðinum að óhjákvæmilegt er að fella hann úr gildi og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 664/2012
Kærumál Hæfi dómara
Í dómi Hæstaréttar vegna áfrýjunar á máli ákæruvaldsins gegn X o.fl var þætti X vísað aftur heim í hérað. Í kjölfarið viku héraðsdómarar málsins sæti með úrskurði en sá úrskurður var síðan kærður til Hæstaréttar og felldur úr gildi. Vísað var til þess að rétturinn hefði í fyrrgreindum dómi sínum ekki ómerkt héraðsdóms á þeirri forsendu að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að vera röng. Vegna þess að ákvæði 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, um að sömu dómarar og áður mættu ekki fara með málið við nýja meðferð þess í héraði, væri bundið við þau tilvik ein væri rétt að þeir dómarar sem kváðu upp héraðsdóminn skipuðu dóm við áframhaldandi meðferð málsins nema þeir væru vanhæfir af öðrum ástæðum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. október 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2012 um að dómarar í héraðsdómsmálinu nr. S-476/2010, Arngrímur Ísberg, Einar Ingimundarson og Ragnheiður Harðardóttir, vikju sæti. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili tekur ekki afstöðu til kröfu varnaraðila. Eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði gekk dómur í héraði 29. júní 2011 á hendur ákærða og tveimur meðákærðu þar sem þeir voru allir sýknaðir. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar sem leysti úr því með dómi 7. júní 2012 í máli nr. 442/2011 þar sem meðákærðu voru sakfelldir og þeim gerð refsing. Á hinn bóginn var héraðsdómur ómerktur hvað varðaði sakargiftir í garð ákærða samkvæmt II. kafla ákæru og þeim þætti málsins vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar með hliðsjón af 2. mgr. 169. gr., sbr. 210. gr. laga nr. 88/2008. Þótt í dómi Hæstaréttar væri vísað til 2. og 3. mgr. 208. gr. þeirra laga var þar með engu móti tekin afstaða til þess hvort niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að vera röng að því er varðaði fyrrgreindar sakargiftir á hendur ákærða. Það er meginregla sakamálaréttarfars að héraðsdómari getur leyst efnislega úr máli þótt dómur, sem hann hefur kveðið upp í því, hafi verið ómerktur af æðra dómi, enda er hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu. Samkvæmt því verður ekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrir því að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 4. júlí 2012 í máli nr. 466/2012. Undantekning er gerð frá fyrrgreindri meginreglu í 3. mgr. 208. gr. laganna. Þar er svo fyrir mælt að hafi héraðsdómur verið ómerktur fyrir þá sök, að niðurstaða dómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls, megi þeir dómarar, sem skipa dóm í málinu við nýja meðferð þess í héraði, ekki vera hinir sömu og áður fóru með það. Samkvæmt framansögðu var sá hluti áðurgreinds héraðsdóms, sem laut að sakargiftum í garð ákærða, ekki ómerktur af Hæstaréttiá þeirri forsendu að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að vera röng, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Vegna þess að undantekningarákvæðið í niðurlagi málsgreinarinnar er bundið við þau tilvik ein, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 24. maí 2012 í máli nr. 33/2012, er rétt að þeir dómarar, sem kváðu upp héraðsdóminn, skipi dóm við áframhaldandi meðferð málsins í héraði, nema þeir séu vanhæfir til þess af öðrum ástæðum, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 297/2004
Kærumál Óvígð sambúð Opinber skipti
M krafðist að fram færu opinber skiptitil fjárslita milli hans og K vegna loka óvígðrar sambúðar. Með vísan til þessað veruleg óvissa væri um það hvort sambúð aðila hefði verið lokið áður entiltekin fasteign var keypt, og þar með hvort hún ætti að koma undir skiptin,og þess að aðilar áttu að minnsta kosti bifreið og innbú við sambúðarslitin,þótti ekki unnt að synja kröfu M á þeim grundvelli að aðilar hefðu veriðeignalausir við sambúðarslitin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og ÓlafurBörkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 9. júlí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 2004, þar semfallist var á kröfu varnaraðila um að fram fari opinber skipti til fjárslitamilli hans og sóknaraðila vegna loka óvígðrar sambúðar. Kæruheimild er í 133.gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þessaðallega að kröfu varnaraðila um opinber skipti verði vísað frá dómi, en tilvara að henni verði hafnað. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekkidæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
Mál nr. 280/2004
Skaðabætur Fasteign Líkamstjón Örorka Gjafsókn
R bar skaðabótaábyrgð á tjóni sem A varð fyrir er skyggni, sem R hafði komið fyrir á torgi í miðborg R, féll niður. Hafði G fengið leyfi lögreglu til tónleikahalds á torginu og leyfi R fyrir afnot af því. Skyggnið var úr járngrind og klætt bláu segli og ætlað sem skjól fyrir svið þar fyrir neðan. Unnt var að komast upp á skyggnið með því að klifra upp á þak veitingasölu við torgið og fara síðan út á segldúkinn. Í umrætt skipti höfðu unglingar, sem voru að fylgjast með skemmtiatriðunum, klifrað upp á þakið og þaðan farið út á skyggnið. Lét járngrindin undan þunga þeirra með þeim afleiðingum, að framhlið skyggnisins féll niður. Tugir manna urðu undir skyggninu, þar á meðal A, sem fékk höfuðhögg og skurð á höfuðið, auk þess að togna í hálsi og baki. Talið var að við gerð mannvirkja og annarrar aðstöðu, sem sérstaklega er útbúin fyrir hvers kyns fjöldasamkomur, líkt og umrætt torg, yrði að hafa í huga tilhneigingu barna og ungmenna til að komast eins nærri flytjendum og kostur er og koma sér fyrir þar sem vel sést til þeirra. Auðvelt hafi verið að komast út á umrætt skyggni. Í ljósi þessara aðstæðna hafi verið varhugavert að hafa skyggnið uppi á umræddum stað þegar svið, sem var undir því, var ekki notað við skemmtanahald, heldur annað eða önnur svið. Unnt hafi verið að taka niður skyggnið með óverulegri fyrirhöfn og hafi verið til þess full ástæða í þeim fáu tilvikum þar sem dagskrá á mjög fjölmennum samkomum var flutt af öðru sviði en því, sem var undir skyggninu. Með því að skyggnið var ekki fjarlægt þessu sinni hafi aðstaðan á þessum stað verið hættuleg og hafi sú hætta ekki verið ófyrirsjáanleg. Hafi öryggi manna því ekki verið tryggt svo vel sem ástæða var til. Þótt kenna megi ungmennunum, sem í hlut áttu, um tjón A yrði það einnig rakið til gáleysis R. Samkvæmt því bæri að fella skaðabótaskyldu á R vegna tjóns A. Aftur á móti var G ekki talið bera ábyrgð á tjóni A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. júlí 2004. Hún krefst þess, að stefndu verði, aðallega in solidum en til vara pro rata, gert að greiða sér 2.877.130 krónur með 4,5% ársvöxtum af 821.210 krónum frá 10. ágúst 2002 til 10. nóvember sama ár og af 2.877.130 krónum frá þeim degi til 16. september 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en henni hefur verið veitt gjafsókn fyrir báðum dómstigum. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, er stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar skrásett félag, sem stofnað var af öðrum félagssamtökum og starfar samkvæmt samþykktum frá 12. mars 2001. Nýtur félagið þannig hæfis til að eiga aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Eins og fram kemur í héraðsdómi var á vegum stefnda Gay Pride – Hinsegin daga haldin skemmtun í miðborg Reykjavíkur 10. ágúst 2002. Milli 25 og 30 þúsund manns tóku þátt í dagskránni, sem hófst með skrúðgöngu niður Laugaveg og endaði á Ingólfstorgi, þar sem boðið var upp á skemmtiatriði. Hafði stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar fengið leyfi frá lögreglustjóranum í Reykjavík til tónleikahalds á torginu og leyfi stefnda Reykjavíkurborgar fyrir afnot af því og látið koma fyrir sviði á torginu framan við Aðalstræti 6, sem sneri í átt að Austurstræti. Nokkru frá því sviði var stórt skyggni fyrir sunnan húsnæði veitingasölunnar Hlöllabáta, sem stendur við Hafnarstræti. Það skyggni var úr járngrind og klætt bláu segli og ætlað sem skjól fyrir svið þar fyrir neðan. Skyggni þetta, sem var í eigu stefnda Reykjavíkurborgar, var haft uppi allt sumarið en tekið niður fyrir veturinn. Unnt var að komast upp á skyggnið með því að klifra upp á þak veitingasölunnar og fara síðan út á segldúkinn. Unglingar, sem voru að fylgjast með skemmtiatriðunum, klifruðu upp á þakið og fóru þaðan út á skyggnið. Lét járngrindin undan þunga þeirra með þeim afleiðingum, að framhlið skyggnisins féll niður. Tugir manna urðu undir skyggninu, þar á meðal áfrýjandi, sem fékk höfuðhögg og skurð á höfuðið, auk þess að togna í hálsi og baki. Varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins hefur verið metinn 10% og varanleg örorka 5%. Í máli þessu sækir áfrýjandi stefndu til greiðslu skaðabóta vegna slyssins, sem hún telur að rekja megi til gálausrar háttsemi skipuleggjanda hátíðarinnar og/eða eiganda skyggnisins. Stefndi Reykjavíkurborg beri ábyrgð á slysi, sem rekja megi til hættueiginleika skyggnisins, en um hafi verið að ræða galla á byggingu þess. Stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar, sem mótshaldari, og stefndi Reykjavíkurborg, sem eigandi skyggnisins, hafi ekki gætt þess, að börn færu ekki upp á það, sem augljóslega hafi skapað mikla hættu bæði fyrir börnin og þá gesti, sem undir voru. Hafi þeim mátt vera ljós hættan á því, að börn færu upp á skyggnið, en það hafi einnig gerst árið áður. Stefndu hafi því borið annaðhvort að fella skyggnið niður eða koma í veg fyrir að börn færu upp á það. III. Stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar fékk sem fyrr segir leyfi hjá stefnda Reykjavíkurborg til að nota Ingólfstorg undir hátíðahöldin 10. ágúst 2002 og leyfi lögreglustjórans í Reykjavík til tónleikahalds á torginu. Það leyfi var einungis bundið þeim skilyrðum, að fulltrúi frá Umhverfis- og heilbrigðisstofu yrði á staðnum og gætti þess, að hávaði færi aldrei yfir ákveðin mörk, komið yrði í veg fyrir aðgengi að hátölurum og þess gætt, að börn kæmust ekki nær þeim en 25 metra. Eins og fyrr greinir var sviðið undir skyggninu við hús veitingasölunnar ekki notað heldur var sett upp annað svið. Stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar var með eigin gæslumenn við það svið. Voru 12 þeirra fyrir framan sviðið og 4-5 fyrir aftan það. Engar kröfur höfðu verið gerðar um það, hvorki af hálfu lögreglu né stefnda Reykjavíkurborgar, að stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar héldi uppi sérstakri gæslu á torginu umfram gæsluna við sitt eigið svið. Verður ekki talið, að á þessum stefnda hafi hvílt frekari eftirlitsskylda með fasteignum á torginu, en almennt eftirlit á hátíðinni var á hendi lögreglunnar. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda Gay Pride – Hinsegin daga af kröfu áfrýjanda. IV. Stefndi Reykjavíkurborg er eigandi Ingólfstorgs og hefur útbúið það sérstaklega með tilliti til þess að þar séu haldnar samkomur af ýmsum toga. Við skýrslutökur í málinu af nokkrum starfsmönnum stefnda kom fram að fjölmargir viðburðir eru skipulagðir þar á hverju sumri. Meðal þeirra eru skemmtanir, sem mjög margt fólk sækir, svo sem á 17. júní, menningarnótt og árleg hátíð stefnda Gay Pride - Hinsegin daga. Eru sumar samkomur á torginu haldnar á vegum stefnda Reykjavíkurborgar, en í öðrum tilvikum nýta aðrir torgið til samkomuhalds, eins og stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar gerði í umrætt sinn með leyfi eigandans. Eigandi áðurnefndrar veitingasölu gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann ekki hafa verið viðstaddur þegar slysið varð, en hann hafi hins vegar verið í veitingasölunni ári fyrr þegar sams konar hátíð var haldin. Bar hann að þá hafi hann fljótt orðið var við að krakkar hafi klifrað upp á þak hússins, farið þaðan út á skyggnið og jafnvel setið á brún þess. Hafi þeir í engu hlýtt fyrirmælum hans um að hætta þessu athæfi og hann því þurft að kalla til lögreglu til að ná ungmennunum niður. Lýsti hann aðstæðum þarna svo að utan á húsinu væru þverbitar og mjög auðvelt að fara upp á þak, það væri „ekkert mál að labba upp ... þetta er eins og stigi.“ Uppi á skyggninu sjáist vel yfir, rétt eins og að vera í stúkusætum. Unglingar hafi hins vegar ekki sótt út á skyggnið þegar sviðið undir því var í notkun. Einn starfsmanna stefnda Reykjavíkurborgar lýsti þeirri skoðun sinni að það væri barnaleikur að príla upp á þakið á þessu húsi. Í greinargerð stefnda Reykjavíkurborgar fyrir héraðsdómi er atvikum 10. ágúst 2002 lýst á þann veg að tilraunir starfsmanna veitingasölunnar og fleiri manna, sem voru á staðnum, til að reka unglingana af skyggninu hafi ekki borið árangur. Hafi járngrindin loks látið undan þunga þeirra og skyggnið fallið niður. Ingólfstorg er notað til samkomuhalds, þar sem oft er mikill mannfjöldi. Alþekkt er að við skemmtanir, og ekki síst tónleikahald, reyni margir að komast eins nærri flytjendum og kostur er og koma sér fyrir þar sem vel sést til þeirra. Slíka tilhneigingu barna og ungmenna verður að hafa í huga við gerð mannvirkja og annarrar aðstöðu, sem sérstaklega er útbúin fyrir hvers kyns fjöldasamkomur. Að framan var því lýst að auðvelt var að komast út á skyggnið, sem féll niður á áfrýjanda og fleira fólk. Í ljósi þessara aðstæðna var varhugavert að hafa skyggnið uppi á þessum stað þegar sviðið undir því var ekki notað við skemmtanahald, heldur annað eða önnur svið. Stefndi Reykjavíkurborg ber fyrir sig að ekki hafi verið ástæða til að ætla að fólk færi út á skyggnið, sem augljóslega væri ekki gert til að þola þunga margra manna. Þótt fallast verði á að fullorðnir hafi mátt gera sér grein fyrir þessu er til þess að líta að dómgreind barna og unglinga er ekki sú sama og fullorðinna. Í málinu liggur fyrir að unnt var að taka niður skyggnið með óverulegri fyrirhöfn og var til þess full ástæða í þeim fáu tilvikum þar sem dagskrá á mjög fjölmennum samkomum var flutt af öðru sviði en því, sem var undir skyggninu. Með því að skyggnið var ekki fjarlægt þessu sinni var aðstaðan á þessum stað hættuleg og sú hætta var ekki ófyrirsjáanleg eins og stefndi Reykjavíkurborg ber fyrir sig. Var því ekki séð til þess að öryggi manna væri tryggt svo vel sem ástæða var til. Þótt kenna megi ungmennunum, sem í hlut áttu, um tjón áfrýjanda verður það samkvæmt framansögðu einnig rakið til gáleysis stefnda Reykjavíkurborgar, sem hann verður að bera ábyrgð á. Ber því að fella skaðabótaskyldu á hann vegna tjóns áfrýjanda. V. Áfrýjandi reisir kröfu sína um bætur á örorkumati Jónasar Hallgrímssonar læknis 26. ágúst 2003, eins og nánar greinir í héraðsdómi. Áfrýjandi krefst þess að fá greiddar 200.000 krónur í bætur vegna annars fjártjóns, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um sé að ræða margvíslegan kostnað vegna afleiðinga slyssins, svo sem læknisaðstoð, sjúkraflutning, sjúkraþjálfun, verkjalyf og aksturskostnað. Er krafa þessi að mestu áætluð, en áfrýjandi hefur lagt fram reikninga vegna sjúkrakostnaðar, að fjárhæð 27.532 krónur. Hefur stefndi Reykjavíkurborg fallist á þá fjárhæð, en að öðru leyti eru ekki skilyrði til að verða við þessum kröfulið. Áfrýjandi krefst bóta vegna tímabundins atvinnutjóns við heimilisstörf, sbr. 1. mgr. 2. gr. og 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Vísar hún til örorkumatsins, þar sem segir, að hún hafi verið óvinnufær til heimilisstarfa í einn mánuð vegna afleiðinga slyssins. Er slysið varð var áfrýjandi í sambúð með eitt barn. Hún stundaði ekki launaða vinnu en var í fullu námi í Kennaraháskóla Íslands. Hún sinnti því ekki eingöngu heimilisstörfum, heldur var hún í námi, sem svaraði til fulls starfs utan heimilis. Verður því ekki fallist á, að hún eigi rétt til bóta vegna óvinnufærni til heimilisstarfa. Áfrýjandi krefst þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga. Reisir hún þá kröfu á örorkumatinu þar sem þjáningatímabil var talið vera þrír mánuðir. Krefst hún 85.500 króna í bætur vegna þessa. Stefndi Reykjavíkurborg hefur ekki andmælt þessum lið í kröfu áfrýjanda og verður hann því tekinn til greina. Varanlegur miski áfrýjanda var metinn 10%, og er ekki ágreiningur um það. Krefst áfrýjandi bóta samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, að fjárhæð 545.500 krónur, og er fallist á, að miski hennar nemi þeirri fjárhæð. Varanleg örorka áfrýjanda var metin 5%. Krefst hún þess að bætur fyrir örorkuna verði ákveðnar samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999. Stefndi Reykjavíkurborg telur, að áfrýjandi falli undir 8. gr. laganna þar sem hún hafi ekki haft neinar vinnutekjur og eigi að miða við 3. mgr. 7. gr. að því er tekjur varðar. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna skal við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku miða við árslaun, sem nema meðalatvinnutekjum tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs, þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma, er upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 2. mgr. 7. gr. segir síðan, að árslaun skuli þó metin sérstaklega, þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Áfrýjandi hafði haft skertar tekjur síðastliðin þrjú almanaksár fyrir slysið, þar sem hún hafði tekið sér frí frá vinnu og skóla á árunum 1999 til 2001 vegna veikinda barns síns. Fyrir þann tíma hafði hún unnið sem leikskólakennari, auk þess sem hún var við nám í Kennaraháskóla Íslands. Þegar áfrýjandi varð fyrir slysinu var hún langt komin með nám sitt, hafði lokið 60 einingum af 90. Fyrir liggur, að hún lauk námi sínu í júní 2003 og hefur starfað sem kennari síðan. Er því fallist á með áfrýjanda að meta skuli árstekjur hennar sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Miðar áfrýjandi kröfu sína við meðaltekjur leikskólakennara hjá Reykjavíkurborg á árinu 2001. Fallist er á, að sú tekjuviðmiðun gefi rétta mynd af framtíðartekjutjóni áfrýjanda og verður krafa hennar um bætur vegna varanlegrar örorku, 1.855.920 krónur, tekin til greina. Samkvæmt framansögðu verður stefndi Reykjavíkurborg dæmdur til að greiða áfrýjanda 2.514.452 krónur með vöxtum svo sem í dómsorði greinir. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt þykir, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi Gay Pride – Hinsegin dagar er sýkn af kröfu áfrýjanda, Önnu Kristínar Gunnarsdóttur. Stefndi Reykjavíkurborg greiði áfrýjanda 2.514.452 krónur með 4,5% ársvöxtum af 631.000 krónum frá 10. ágúst 2002 til 10. nóvember sama ár, en af 2.514.452 krónum frá þeim degi til 25. september 2003 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af síðastgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl 2004. I Málið var höfðað 22. og 24. september sl. og dómtekið 26. mars sl. Stefnandi er Anna Kristín Gunnarsdóttir, Reykjabraut 18, Þorlákshöfn. Stefndu eru Reykjavíkurborg og Gay Pride Hinsegin dagar, Laugavegi 3, Reykja­vík. Til réttargæslu er stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykja­vík og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði aðallega óskipt en til vara hvorum um sig gert að greiða sér 2.877.130 krónur ásamt 4,5% vöxtum af 821.210 krónum frá 10. ágúst 2002 til 10. nóvember s.á. en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til 16. september 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­­tryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Réttargæslustefndu gera engar kröfur, enda engar kröfur gerðar á hendur þeim. Stefnandi kveður málavexti vera þá að 10. ágúst 2002 hafi stefndi, Gay Pride -Hinsegin dagar, haldið skemmtun í Reykjavík sem hafi hafist með skrúðgöngu niður Lauga­veg og endað á Ingólfstorgi. Á torginu hafi verið fyrirhuguð skemmtidagskrá og af því tilefni hafi svið verið reist á miðju torginu sem sneri í átt að Austurstræti og hafi gestum verið ætlað að standa í Austurstræti, á torginu sjálfu og til hliðar við sviðið. Stefnandi kveðst hafa verið meðal gesta og, eins og margir aðrir, staðið norðan megin við sviðið sem hafði verið reist á torginu, nánar tiltekið á palli sem al­mennt er notaður sem svið á torginu. Yfir palli þessum hafi verið járngrind sem klædd var segli. Stefnandi kveður að skyndilega hafi skyggnið fallið niður og á þá sem þar stóðu, þar á meðal á sig. Stefnandi kveðst hafa verið flutt á slysadeild og við skoðun þar kom í ljós að hún hafði tognað í vöðvum í hálsi, herðum og mjóbaki auk þess að hafa skorist á vinstra eyra og höfði. Stefnandi kveðst hafa verið undir eftirliti heimilislæknis og gengið til sjúkra­þjálfara vegna slyssins sem hún kveður hafa haft slæmar afleiðingar fyrir sig. Læknir mat afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda og samkvæmt niðurstöðu mats­gerðar var varanlegur miski stefnandi 10% og varanleg örorka 5%. Dómkröfur stefnanda sundurliðast þannig: 1. Annað fjártjón kr. 200.000 2. Tímabundið atvinnutjón kr. 190.210 3. Þjáningabætur 90 x 950 kr. 85.500 4. Varanlegur miski 10% af 5.455.000 kr. 545.500 5. Varanleg örorka 2.303.740 kr. x 1,06 x 228,1/212,4 = 2.622.467 x 14,154 x 5% kr. 1.855.920 Samtals kr. 2.877.130 Stefnandi krefst bóta fyrir annað fjártjón á grundvelli 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og kveðst hafa haft margvíslegan kostnað vegna afleiðinga slyssins. Hún leggur fram reikninga vegna kostnaðar að fjárhæð 86.006 krónur en áætlar að á að giska 114.000 krónur sé vegna annars kostnaðar, svo sem vegna aksturs og lyfjakaupa en hún hafi þurft að kaupa mikið af lyfjum vegna afleiðinga slyssins. Stefnandi krefst bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, enda hafi hún, að mati læknis, verið óvinnufær til heimilisstarfa í 1 mánuð vegna afleiðinga slyssins. Til grundvallar bóta­fjárhæðinni kveðst hún taka mið af meðaltekjum verkamanna og samkvæmt yfir­liti tryggingarstærðfræðings hafi meðaltekjur þeirra á árinu 2001 verið 2.282.528 krónur og samsvari það því 190.210 krónum í mánaðartekjur. Krafa stefnanda um þjáningabætur byggir á 3. gr. skaðabótalaga og er tímabil þeirra reiknað frá slysdegi og fram til 10. nóvember 2002 en þá hafi verið settur stöð­ug­leikapunktur með tilliti til þess að ekki hafi verið frekari bata að vænta. Fyrir hvern dag reiknast 950 krónur eftir að fjárhæðin hafi verið uppfærð miðað við láns­kjara­vísitölu í september 2003. Krafa um miskabætur er byggð á 4. gr. skaðabótalaganna og mati læknis og taki mið af grunnfjárhæð 4. gr., uppfærðri miðað við láns­kjaravísitölu í september 2003. Stefnandi kveðst hafa haft skertar tekjur síðustu 3 almanaksárin fyrir slysið. Ástæðan hafi einkum verið sú að hún hafi tekið sér frí frá vinnu á árunum 1999 til 2001 vegna veikinda barns en fyrir þann tíma hafi hún unnið sem leikskólakennari auk þess að stunda nám í Kennaraháskólanum. Kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku reiknar hún út frá meðaltekjum starfs­manna í Félagi íslenskra leikskólakennara á árinu 2001 sem voru 2.303.740 krónur eða 2.622.467 krónur þegar tekið hafi verið tillit til 6% framlags vinnuveitenda til líf­eyr­issjóðs og uppfærslu miðað við launavísitölu frá miðju ári 2001 til stöð­ug­leika­marks 10. nóvember 2002. Þannig uppreiknuð árslaun hafa verið margfölduð með upp­gefnum stuðli 6. gr. skaðabótalaganna og örorkuprósentu stefnanda. Stefndi, Gay Pride - Hinsegin dagar, bætir við framangreinda málavaxtalýsingu að hann hafi fengið leyfi frá lögreglu og meðstefnda, Reykjavíkurborg, fyrir skemmt­uninni svo og fyrir afnot af Ingólfstorgi á meðan á henni stóð. Á Ingólfstorgi kveðst stefndi hafa látið reisa svið sem sneri í átt að Austurstræti svo áhorfendur gætu fylgst með skemmtiatriðum, sem þar fóru fram. Norðan megin við sviðið hafi verið stórt járn­skyggni fyrir ofan skyndibitastað, sem þar er, um hafi verið að ræða járngrind sem klædd hafi verið með bláu segli og ætlað sem skyggni yfir svið sem þar er. Grindin hafi verið fest við steyptan kant, sem festur hafi verið ofan á sex steyptar súlur og braggalaga þak fest á milli kantsins og húsnæðis skyndibitastaðarins. Stefndi kveður að samkvæmt upplýsingum frá eiganda skyggnisins, meðstefnda Reykja­víkurborg, hafi segldúkurinn á skyggninu verið hafður uppi allt sumarið þegar svið undir því var í notkun en hann hafi verið tekinn niður fyrir veturinn. Þegar slysið varð hafi skyggnið fallið skyndilega niður á stefnanda og tugi annarra manna, sem voru þar. Tildrög slyssins hafi verið þau að fólk hafi klifrað upp á skyggnið með þeim af­leiðingum að járngrindin gaf sig undan þunganum. Stefndi kveður réttargæslustefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., sem ábyrgðar­tryggjanda stefnda hafa hafnað bótakröfu stefnanda. Af hálfu stefnda eru ekki gerðar at­hugasemdir við þær niðurstöður matsmanns að varanleg örorka stefnanda sé 5% og var­anlegur miski 10%. Af hálfu stefnda, Reykjavíkurborgar, er því haldið fram að hann hafi á engan hátt komið nálægt skipulagningu skemmtunarinnar og enga aðild átt að henni. Stefndi kveður meðstefnda hafa látið reisa svið á Ingólfstorgi, sem hafi snúið í átt að Austur­stræti, en norðan megin við það svið hafi verið skyggni úr járngrind og klætt með bláu segli og haft uppi yfir sumarið en tekið niður á veturna. Stefndi kveður orsök slyssins hafa verið þá að áhorfendur hafi klifrað upp á skyggnið og við það hafi járngrindin látið undan þunganum og fallið niður á gesti, þar á meðal stefnanda. III Stefnandi byggir á því að slysið megi rekja til galla á byggingu skyggnisins. Telur hún liggja ljóst fyrir að járngrindin, sem hélt uppi skyggninu, hafi gefið sig undan þunga fólks sem hafi klifrað upp á skyggnið. Annað hvort hafi skyggnið verið gallað og/eða ekki byggt á forsvaranlegan hátt í ljósi ætlaðra nota og aðstæðna. Byggir stefnandi á því að stefndi, Reykjavíkurborg, beri ábyrgð á slysinu sem rekja megi til hættueiginleika skyggnisins samkvæmt reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð fast­eignaeigenda. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi borið að gæta þess að fólk færi ekki upp á skyggnið enda ljóst að það þoldi ekki þá byrði. Bendir stefnandi einnig á að alls ekki hafi verið ætlunin að nota skyggnið við skemmtunina heldur hafi annað svið verið reist á torginu til þess. Það hafi því verið full ástæða til að taka skyggnið niður eða að tryggja að fólk færi ekki upp á það. Byggir stefnandi á því að stefndu hafi borið að tryggja öryggi gesta með því að gera annað hvort eða að koma í veg fyrir að gestir fengju að standa undir skýlinu. Samkvæmt framansögðu byggir stefnandi á því að slysið verði rakið til gálausrar háttsemi skipuleggjenda hátíðarinnar og/eða eiganda skyggn­isins. Þá bendir hún á að fólk hafi verið hvatt til að sækja skemmtunina, þar á meðal með auglýsingum, og verði að gera ríkar kröfur til þeirra sem standa að slíkum skemmt­unum að gæta öryggis þeirra sem hvattir eru til að sækja þær. Stefnandi vekur og athygli á því að stefndi, Reykjavíkurborg, var styrktaraðili skemmtunarinnar og því ekki aðeins eigandi skyggnisins heldur beinn aðili að dagskránni. Kröfur sínar um bætur byggir stefnandi á ákvæðum skaðabótalaganna. Hún byggir sérstaklega á því að árstekjur hennar verði að meta sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna, enda hafi hún búið við óvenjulegar aðstæður síðustu 3 árin fyrir slysið. Hún hafi tekið sér frí frá vinnu vegna veikinda barns en þar áður hafi hún unnið sem leik­skólakennari auk þess að vera við nám í Kennaraháskólanum. Það verði því ekki hægt að byggja á tekjum hennar fyrir slysið heldur verði að meta þær sérstaklega, sbr. áður­nefnt ákvæði. Byggir stefnandi á því að leggja skuli til grundvallar meðaltekjur leik­skólakennara hjá Reykjavíkurborg á árinu 2001. Sú tekjuviðmiðun sé eðlileg í ljósi starfa stefnanda fyrir slysið og þeirrar staðreyndar að hún hafi verið langt komin með nám þegar hún slasaðist og gefi því þessi tekjuviðmiðun réttasta mynd af fram­tíð­artekjutjóni hennar. Sýknukrafa stefnda, Gay Pride - Hinsegin daga, er á því byggð að hann eigi enga sök á slysinu og beri hann því ekki ábyrgð á tjóni stefnanda. Stefndi kveðst ekki hafa notað sviðið undir skyggninu, sem hrundi, heldur hafi hann sett upp sitt eigið svið annars staðar á torginu. Þar kveðst stefndi hafa verið með gæslumenn en enginn þeirra hafi tekið eftir því að fólk hafði klifrað upp á skyggnið, enda ekki í þeirra verka­hring að hafa eftirlit eða gæslu þar. Eftirlit og gæsla á úti­sam­komum sé í hönd­um lögreglunnar. Ekki verði lagt á stefnda að koma í veg fyrir að fólk fari upp á hús­þök eða önnur mannvirki. Þá bendir stefndi og á að skyggnið hafi ekki verið hannað eða smíðað til að bera fólk. Bendir stefndi á að þeir sem hafi klifrað þarna upp á hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og komið sjálfum sér og þeim, sem stóðu fyrir neðan, í hættu. Á þessu geti stefndi ekki borið ábyrgð. Stefndi bendir á að hann hafi fengið leyfi hjá meðstefnda til þess að nota Ingólfstorg og hafi hann enga heimild haft eða ástæðu til að fella niður skyggnið sem var í eigu meðstefnda. Engin hætta hafi heldur stafað af skyggninu sem slíku heldur hafi hættan skapast þegar fólk klifraði upp á það en það hafi stefndi ekki getað séð fyrir. Þá kveðst stefndi auk þess hafa mátt treysta því, þegar hann fékk afnot af torginu, að ekki leyndust hættur á því. Varakröfu sína byggir stefndi á því að tjón stefnanda verði ekki reiknað á þann hátt sem hún gerir. Stefndi kveðst fallast á greiðslu reikninga vegna sjúkrakostnaðar að fjárhæð 27.532 krónur en telur annað fjártjón vera ósannað. Þá byggir stefndi á því að samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga skuli ákvarða bætur til tjónþola, sem að verulegu leyti nýti vinnugetu sína þannig að þeir hafi engar eða takmarkaðar vinnu­tekjur, á grund­velli örorkustigs samkvæmt 5. gr. laganna. Stefnandi hafi verið nemi og falli því undir 8. gr. Þá byggir stefndi á því að miða eigi við 3. mgr. 7. gr. skaða­bóta­lag­anna varðandi viðmiðunartekjur stefnanda en ekki séu skilyrði fyrir hendi til að miða við 1. og 2. mgr. sömu greinar. Byggir stefndi á því að aðstæður stefnanda hafi ekki verið óvenjulegar, enda geti ekki talist óvenjulegt að fólk sé í námi og með lágar tekjur þess vegna. Bendir stefndi á að framangreind regla sé undan­tekn­ing­ar­regla sem beri að skýra þröngt. Stefndi byggir á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir raunverulegu tíma­bundnu tekjutapi vegna heimilisstarfa. Bendir hann á að í matsgerðinni sé ekki tekin afstaða til þess að hve miklu leyti stefnandi hafi verið óvinnufær til þeirra starfa. Verði það hins vegar niðurstaðan að stefnandi eigi rétt á bótum fyrir tímabundið tekju­tap þá byggir stefndi á því að til grundvallar verði að leggja laun leikskólakennara en ekki meðaltekjur verkamanna enda hafi stefnandi ekki unnið við þau störf þegar hún varð fyrir slysinu. Stefndi, Reykjavíkurborg, byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að tjón stefn­anda verði ekki rakið til atvika sem hann beri ábyrgð á. Skemmtunin hafi ekki verið á vegum stefnda og hann hafi ekki tekið að sér að annast öryggisgæslu á staðnum. Stefndi byggir á því að hann verði ekki gerður ábyrgur fyrir tjóni stefnanda á grund­velli reglna um tjón sem verða vegna hættueiginleika fasteigna. Skyggnið, sem fólk klifraði upp á, hafi ekki verið sett upp sem áhorfendapallur og það hafi ekki verið hættu­legt í sjálfu sér. Hættan hafi fyrst skapast þegar fólk klifraði upp á það og það féll niður með framangreindum afleiðingum. Stefndi verði ekki gerður ábyrgur fyrir tjóni sem rekja megi til þess að þriðji aðili eða þriðju aðilar, sem tengist honum ekki á nokkurn hátt, gerist sekir um ranga meðhöndlun á eign hans. Stefndi hafi enga ástæðu haft til þess að fyrra bragði að óttast það að fólk tæki upp á því að klifra upp á skyggnið með þessum afleiðingum. Af þessum sökum hafi hann heldur enga ástæðu haft til þess að fella skyggnið niður áður en skemmtunin hófst. Varakröfu sína um lækkun bóta byggir stefndi á því að krafa stefnanda um annað fjár­tjón sé ósönnuð umfram það sem meðstefndi hafi samþykkt. Þá byggir stefndi enn­ fremur á því að ekki sé réttlætanlegt í þessu máli að beita 2. mgr. 7. gr. skaða­bóta­lag­anna þar sem engar sérstakar eða óvenjulegar aðstæður réttlæti slíkt. Verði ekki fallist á að miða beri við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. byggir stefndi á því að miða beri við byrjunarlaun leikskólakennara en ekki meðallaun, þar sem stefnandi hafi enn verið við nám þegar tjónið varð. IV Eins og rakið hefur verið slasaðist stefnandi er hún varð undir skyggni, sem stefndi, Reykjavíkurborg, hafði komið fyrir ofan við svið á Ingólfstorgi norðanverðu. Það er ágreiningslaust að skyggnið féll niður á stefnanda og fleira fólk vegna þess að fólk hafði klifrað upp á þak skyndibitastaðar, en skyggnið gekk út frá þaki hans, og komist þaðan út á skyggnið. Skyggnið er úr segldúk, er ekki þoldi þungann, og féll niður. Starfsmaður stefnda, Reykjavíkurborgar, bar að skyggnið hefði verið sett upp á vorin og ekki tekið niður aftur fyrr en að hausti. Á sviðinu væru haldnir tónleikar og annað þvíumlíkt að sumri til og væri skyggninu ætlað að verja þá, er þar kæmu fram. Það hafi reynst óþjált í meðförum og þess vegna látið vera uppi allt sumarið. Þetta svið og skyggnið tengdist þó í engu skemmtun, sem stefndi, Gay Pride - Hinsegin dagar, hélt á torginu daginn sem stefnandi slasaðist, enda hafði hann sett upp eigið svið annars staðar þar sem skemmtiatriði hans fóru fram. Þrátt fyrir að stefndi hafi fengið leyfi meðstefnda og lögregluyfirvalda til halda skemmtun í borginni, þ.á m. á Ingólfstorgi, auglýst hana og hvatt fólk til að koma þá verður hann ekki af þeim sökum einum gerður ábyrgur fyrir tjóni, er fólk, sem sækir skemmtunina, verður fyrir. Það verður að vera orsakasamband á milli athafna eða athafnaleysis stefnda og tjónsins. Slys stefnanda verður á engan hátt rakið til athafna stefnda og ekki var skyggnið eign hans. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að honum hafi borið að hafa eftir­lit með því sem fram fór á torginu, en fram kom við aðalmeðferð að hann hélt uppi gæslu við sitt eigið svið. Önnur gæsla er lögum samkvæmt á hendi lögreglunnar. Það er því heldur ekki fallist á að stefndi hafi með athafnaleysi sínu orðið valdur að slysinu. Stefndi, Gay Pride - Hinsegin dagar, er því sýknaður af kröfu stefnanda. Það er ágreiningslaust að stefnandi slasaðist við það að fólk klifraði út á skyggnið, sem ekki þoldi þungann og féll niður. Ekki hefur verið sýnt fram á að skyggnið hafi verið hættulegt þar sem það var haft uppi. Það er úr segldúk og myndir, sem lagðar hafa verið fram, sýna að ekki hefur verið traustvekjandi að ganga út á það. Verður ekki fallist á það með stefnanda að stefndi, Reykjavíkurborg, hafi mátt gera ráð fyrir að fólk hætti sér út á það, jafnvel þótt það klifraði upp á þak skyndi­bita­stað­arins. Það er því ekki hægt að fallast á að skyggnið hafi verið slysagildra og stefnda því borið að fjarlægja það, hvorki vegna skemmtunar meðstefnda né af öðru tilefni. Sá, sem olli stefnanda tjóni, var einhver eða einhverjir þeirra, sem klifruðu upp á skyggnið og felldu það niður. Um það verður stefnda ekki kennt og verður hann því einnig sýknaður af kröfu stefnanda. Málskostnaður skal falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiddur úr ríkis­sjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Stefáns G. Þórissonar hrl., 481.815 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndu, Gay Pride - Hinsegin dagar og Reykjavíkurborg, eru sýknaðir af kröfu stefnanda, Önnu Kristínar Gunnarsdóttur. Málskostnaður fellur niður en gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiddur úr ríkis­sjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Stefáns G. Þórissonar hrl., 481.815 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 246/2006
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabætur Gjafsókn
Ó slasaðist í umferðarslysi í janúar 2002 með þeim afleiðingum að hún hlaut 20% varanlega örorku. Aðila greindi á um hvort miða skyldi bætur fyrir varanlega örorku við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eða meta árslaun sérstaklega samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Tekið var fram að í nánar tilgreindum dómum Hæstaréttar hefði því verið slegið föstu að þegar tjónþoli er við nám þegar slys ber að höndum, en ekki kominn svo langt á veg að námslok séu fyrirsjáanleg, eigi regla 3. mgr. 7. gr. um lágmarkslaun við. Vísað var til þess að Ó hefði verið 26 ára á slysdegi og lokið 39 einingum af 120 í hjúkrunarfræði eða tæplega þriðjungi námsins. Þótt hún hefði á þessum tíma fengist við störf á þeim vettvangi, sem nám hennar stefndi að, voru aðstæður hennar taldar sambærilegar þeim sem fyrir hendi voru í framangreindum dómsmálum. Með hliðsjón af því var talið að við uppgjör á tjóni Ó skyldi fara eftir 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þar sem Á og V höfðu þegar greitt Ó bætur samkvæmt því var krafa þeirra um sýknu tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. maí 2006 og krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Svo sem í héraðsdómi greinir er óumdeilt að áfrýjandinn Árni Jón Gissurarson beri skaðabótaábyrgð á tjóni, sem stefnda varð fyrir í umferðarslysi 27. janúar 2002, og að áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. sé greiðsluskyldur vegna tjónsins. Ágreiningur málsaðila stendur hins vegar um það hvort bætur fyrir varanlega örorku stefndu skuli miðaðar við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999, eða hvort árslaun skuli metin sérstaklega þar sem óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Verði fallist á að síðastnefnt lagaákvæði eigi við deila aðilar um við hvaða laun skuli miða, meðallaun hjúkrunarfræðinga, sem stefnda krefst, eða byrjunarlaun þeirra, eins og varakrafa áfrýjenda er reist á. Fyrra ágreiningsefnið, hvort miða beri við 2. mgr. eða 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þegar námsmenn eiga í hlut, hefur komið til kasta réttarins í allmörgum málum, eins og rakið er í dómum hans 13. febrúar 2003 í máli nr. 375/2002 og 4. nóvember 2004 í máli nr. 188/2004. Þar hefur verið slegið föstu að þegar tjónþoli er við nám þegar slys ber að höndum, en ekki kominn svo langt á veg að námslok séu fyrirsjáanleg, eigi regla 3. mgr. 7. gr. um lágmarkslaun við. Stefnda var 26 ára á slysdegi og hafði þá lokið 39 einingum af 120 í hjúkrunarfræði, eða tæplega þriðjungi námsins. Þótt hún hafi á þessum tíma fengist við störf á þeim vettvangi, sem nám hennar stefndi að, voru aðstæður hennar sambærilegar þeim, sem fyrir hendi voru í framangreindum dómsmálum. Með hliðsjón af þessu verður að fallast á með áfrýjendum að við uppgjör á tjóni stefndu skuli farið eftir núgildandi 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Áfrýjendur hafa greitt bætur samkvæmt því. Verður krafa þeirra um sýknu því tekin til greina. Rétt er að hver aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Árni Jón Gissurarson og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýknir af kröfu stefndu, Ólínu Kristínar Jónsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2006. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 6. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ólínu Kristínu Jónsdóttur, kt. 191275-4119, Furubyggð 30, Mosfellsbæ, með stefnu birtri 21. júní 2005 á hendur Árna Jóni Gissurarsyni, kt. 160565-3819, Miðvangi 65, Hafnarfirði og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða henni kr. 6.950.402 með 4,5% vöxtum frá 27. apríl 2002 til 22. desember 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafizt, að stefndu verði dæmd til greiðslu málskostnaðar, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið mið af því, að stefnandi máls þessa sé ekki virðisaukaskattskyld. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, og að stefnandi verði dæmd að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Til vara krefjast stefndu þess, að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður falli niður. Málavextir Hinn 27. janúar 2002 var stefnandi farþegi í bifreið, þegar hjólbarði sprakk undir bílnum með þeim afleiðingum, að stefnandi, sem sat í aftursæti bifreiðarinnar, kastaðist út um þakglugga og hlaut af talsverða áverka. Samkvæmt matsgerð læknanna, Atla Þórs Ólasonar og Ragnars Jónssonar, dags. 2. nóvember 2004, er varanleg örorka stefnanda vegna slyssins 20% og varanlegur miski 15%. Ágreiningslaust er, að stefndi, Árni Jón, beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli 88. - 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., sé greiðsluskylt vegna þess, sbr. 91. og 95. gr. sömu laga. Hins vegar er ágreiningur um tekjuviðmiðun örorkutjónsútreiknings og bótafjárhæð. Telur stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., að ákvarða beri bætur fyrir varanlega örorku á grundvelli lágmarkstekjuviðmiðs, sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Á það getur stefnandi ekki fallizt og telur að beita eigi 2. mgr. 7. gr. laganna og leggja til grundvallar meðaltekjur hjúkrunarfræðinga, en hún var nemandi í hjúkrunarfræði í Háskóla Íslands, þegar hún lenti í slysinu og hafði þá stundað það nám frá því í september 1999. Um það leyti sem stefnandi lenti í slysinu vann hún 20% vinnu við umönnun á hjúkrunarheimili samhliða námi. Vorið 2004 útskrifaðist hún sem hjúkrunarfræðingur og hélt áfram að vinna á hjúkrunar­heimili sem hjúkrunarfræðingur í 80% starfi. Kveðst hún ekki treysta sér til að vinna fulla vinnu vegna óþæginda, sem hún fái í bakið við þá áreynslu, sem fylgi hefð­bundnum hjúkrunarstörfum. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiddi stefnanda tjónið miðað við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Kvittaði lögmaður stefnanda fyrir móttöku bótanna með fyrirvara um viðmiðunar­launafjárhæð vegna varanlegrar örorku. Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst byggja mál sitt á því, að tjón hennar sé rakið til notkunar ökutækis stefnda, Árna Jóns, sem tryggt hafi verið ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands. Byggir stefnandi kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku á 5. - 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og matsgerð læknanna, Atla Þórs Ólasonar og Ragnars Jónssonar, dags. 2. nóvember 2004, sbr. dskj. nr. 17. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. l. nr. 37/1999, skuli, við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku, miða við árslaun, sem nemi meðalvinnutekjum tjónþola, að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs síðustu þrjú almanaksárin fyrir þann dag, er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma, er upphaf varanlegrar örorku miðist við. Í 2. mgr. lagagreinarinnar segi síðan, að árslaun skuli þó metin sérstaklega, þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi, að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefnandi telji, að byggja eigi á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku vegna afleiðinga ofangreinds slyss. Aðstæður stefnanda séu að því leyti óvenjulegar, að síðustu árin fyrir slysið hafi hún verið í hjúkrunarfræðinámi, auk þess að vera tímabundið í störfum, sem tengzt hafi mjög námi hennar í hjúkrun. Er stefnandi lenti í slysinu, hafi hún verið vel á veg komin með nám sitt í hjúkrunarfræði og hafi verið búin að stunda það af mikilli einurð undanfarin ár, auk þess sem hún hafi unnið samhliða námi við hjúkrunarstörf og sýnt þar með ætlun sína um framtíðarstarf í verki. Stefnandi hafi enn fremur starfað á sama hjúkrunarheimili, áður en hún hóf nám í hjúkrunarfræði. Með hliðsjón af þessu telji stefnandi rétt, að leggja til grundvallar ákvörðun um bætur fyrir varanlega örorku meðaltekjur hjúkrunarfræðinga hjá ríkinu á árinu 2002 með vísan til 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda verði að ætla, að sá mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefnanda en sá, sem um ræði í 1., sbr. 3. mgr. 7. gr. laganna. Krafa stefnanda um bætur á grundvelli meðaltekna hjúkrunarfræðinga sé auk þess í samræmi við athugasemdir með 8. gr. skaðabótalaga. Í athugasemdum með 7. gr. laga nr. 37/1999, sem breytt hafi 8. gr. skaðábótalaga, komi fram, að við þær aðstæður, að námslok, tengd starfsferli eða starfsréttindum, megi teljast fyrirsjáanleg, verði að meta möguleika námsmannsins til að gegna því starfi, sem hann hafi stefnt að með menntun sinni. Eigi þetta við, hvort heldur sem slys valdi því, að hann verði að hætta námi eða það dragi úr starfsgetu í fyrirhuguðu starfi. Af þessu megi ráða, að bætur til handa stefnanda vegna varanlegrar örorku skuli meta sérstaklega. Með hliðsjón af því, að stefnandi hafi þá þegar lokið við 39 einingar í hjúkrunarfræðinámi, sbr. dskj. nr. 21, og hafi verið búin að starfa við fag sitt samhliða námi, megi telja, að starfsferill hennar sem hjúkrunarfræðings hafi verið fyrirsjáanlegur í skilningi ákvæðisins. Stefnandi hafi nú lokið námi sínu að fullu, eins og fyrr segi. Jafnframt sé til þess að líta, að meðaltekjur hjúkrunarfræðinga séu ekki langt frá almennum meðal­tekjum hér á landi og því eðlilegt og sanngjarnt að leggja þær til grundvallar fremur en lágmarkstekjuviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Meðalárslaun hjúkrunarfræðinga hjá ríkinu á árinu 2002 hafi verið kr. 3.783.319, sbr. dskj. nr. 22, sem hafi að geyma niðurstöðu Kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna um það efni. Við þá tölu bætist 6% framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Margföldunar­stuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga á stöðugleikapunkti hafi verið 14,424. Krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku sundurliðist því svo: 3.783.319 x 1,06 x 14,424 x 20% = kr. 11.568.966. Hið stefnda tryggingafélag hafi greitt stefnanda kr. 4.618.564 í bætur vegna varanlegrar örorku hinn 11. janúar 2005. Höfuðstóll stefnufjárhæðar sé því: 11.568.966 - 4.618.564 = kr. 6.950.402. Að auki krefjist stefnandi 4,5% vaxta af ofangreindri fjárhæð frá stöðugleikapunkti til upphafsdags dráttarvaxta, sbr. 16. gr. skaðabótalaga. Þá krefjist stefnandi dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af fjárhæðinni frá 22. desember 2004, en þá hafi verið liðinn mánuður frá þeim degi, er stefnandi sannanlega hafi lagt fram þær upplýsingar, sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. sömu laga, en það hafi stefnandi gert í síðasta lagi með tölvupósti, dags. 22. nóvember 2004, sbr. dskj. nr. 18. Stefnandi kveðst styðja kröfur sínar við 88. - 90., 91. og 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 5.-8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um aðild vísist til 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Kröfur um vexti og dráttarvexti styðji stefnandi við III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og 16. gr. skaðabótalaga. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um virðisaukaskatt á málskostnaðarkröfu vísist til laga nr. 50/1988. Málsástæður stefnda Sýknukrafa stefndu sé byggð á því, að með þegar uppgerðum bótum sé stefnandi búin að fá tjón sitt af völdum slyssins að fullu bætt samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 og eigi hún ekki rétt til frekari bóta úr hendi stefndu. Í 5. gr. skaðabótalaga sé fjallað um, hvernig mat á varanlegri örorku fari fram. Það sé svo 6. gr. sömu laga, sem kveði á um að meta skuli varanlega örorku til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónaþola samkvæmt 5. gr., árslauna hans skv. 7. gr. og töflu, sem sé hluti af ákvæðinu. Þannig séu margfölduð saman örorkustig, árslaun og stuðull töflunnar í samræmi við aldur tjónþola á þeim tíma, sem upphaf varanlegrar örorku miðist við. Ákvæði 1. mgr. 7. gr. laganna sé meginreglan varðandi árslaunaviðmiðið. Í ákvæðinu segi, að árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. skuli teljast vera meðaltekjur tjónaþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag, er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma, sem upphaf varanlegrar örorku miðist við. Undantekningin frá þessari reglu í 1. mgr. 7. gr., sem skýra beri þröngt, birtist í 2. mgr., en þar segi, að árslaun skuli þó metin sérstaklega, þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi, að annar mæli­kvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í 3. mgr. 7. gr. laganna sé sett fram regla um lágmarkslaun, sem miða skuli við. Tekjusaga stefnanda fyrir slys sé stutt og því ekki unnt að miða við meðalatvinnutekjur hennar síðustu þrjú almanaksárin fyrir tjónsdag, eins og 1. mgr. 7. gr. skaða­bótalaganna geri ráð fyrir. Tekjur stefnanda árið 1999 séu samkvæmt skattframtali kr. 269.562. Tekjur ársins 2000 samkvæmt skattframtali séu kr. 1.313.375, og loks séu tekjur fyrir árið 2001 kr. 1.379.092. Það sé því eðlilegt að styðjast við tekjuviðmið 3. mgr. 7. gr. skbl. Stefndu hafni því, að sérregla 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eigi við í máli þessu, enda hafi aðstæður stefnanda á slysdegi ekki verið óvenjulegar í skilningi ákvæðisins. Þegar slysið verði þann 27. janúar 2002, hafi stefnandi lokið 39 einingum af 160 eininga námi. Það sé ekki óvenjulegt, að námsfólk vinni hlutastarf með námi sínu og hafi stefnandi m.a. starfað við aðhlynningu á hjúkrunarheimilinu Eir samhliða náminu. Í athugasemdum við frumvarp til skaðabótalaga nr. 50/1993 segi í umfjöllun um ákvæði 7. gr., að stundi tjónþoli nám, þegar líkamstjón beri að höndum og þiggi laun í tengslum við námið, t.d. iðnnám, verði venjulega að miða árslaun við tekjur, sem tjónþoli myndi hafa haft, ef hann hefði verið nýbúinn að ljúka námi. Stefnandi hafi sinnt almennum aðhlynningarstörfum á hjúkrunarheimili og ekki liggi fyrir í málinu, að starfið hafi verið í beinum tengslum við nám stefnanda. Í athugasemdum við 6. gr. frumvarps nr. 37/1997, sem breytt hafi 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, segi, að m.a. sé eðlilegt að ákveða viðmiðunarlaun við nýjar aðstæður, t.d. þegar um sé að ræða námsmann, sem væri að ljúka starfsréttindanámi. Í slíkum tilfellum væri eðlilegast, að tekjuviðmiðun námsmannsins miðaðist við það starf, sem hann sé að öðlast réttindi til að starfa við. Stefnandi hafi einungis verið búin að ljúka ¼ af námi sínu, þegar slysið varð, og hafi hún því verið langt frá því að ljúka námi sínu og því eðlilegt að miða tekjuviðmiðið við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Á þeim tímapunkti, þegar slysið varð, hafi ekki verið fyrirsjáanlegt, að stefnandi myndi ljúka námi sínu, enda ekki langt á veg komin í því. Í þó nokkrum dómum Hæstaréttar hafi reynt á beitingu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þar sem um námsmenn hafi verið að ræða, sem hefðu lokið innan við helming af námi á háskólastigi. Í þeim málum hafi niðurstaðan verið sú, að ekki bæri að beita sérreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna varðandi tekjuviðmið, heldur miða við lágmarkslaun skv. 3. mgr. 7. gr. laganna. Það sé meginregla skaðabótalaga, sem dómstólar hafi staðfest, að bótauppgjör beri að miða við aðstæður tjónþola á slysdegi, en ekki ímyndaðar aðstæður hans í óvitaðri framtíð. Þegar þetta sé haft í huga, sé slík óvissa tengd þeim þáttum, sem geti verið hinu sérstaka mati 2. mgr. 7. gr. skbl. til grundvallar, að á þeim verði ekki byggt, þegar metin séu árslaun til grundvallar fjárhagslegri örorku stefnanda. Það sé því ekki unnt að líta svo á, að sýnt hafi verið fram á, að annar mælikvarði, en sá sem stuðzt hafi verið við í bótauppgjöri, sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Málskostnaðarkrafa stefndu sé byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varakröfu sína um lækkun dómkrafna byggi stefndu á því að miða beri við byrjunarlaun hjúkrunarfræðinga, en ekki meðallaun hjúkrunarfræðinga, þegar varanleg örorka stefnanda sé reiknuð út. Verði ekki fallizt á aðalkröfu stefndu, hefði verið eðlilegra, í ljósi þess, hversu stutt á veg stefnandi hafi verið kominn í námi sínu á tjónsdegi, að miða við byrjunarlaun hjúkrunarfræðinga í stað meðallauna, því stefnandi hafi eingöngu verið búin að ljúka ¼ af námi sínu, þegar slysið átti sér stað. Sé miðað við stofnanasamning milli Landspítala háskólasjúkrahúss og starfsmanna spítalans, sem starfi samkvæmt kjarasamningi Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga frá árinu 2002, raðist nýútskrifaðir hjúkrunarfræðingar í svokallaða B1-B2 launaramma (dskj. 26). Samkvæmt launatöflu sjáist, að nýútskrifaður hjúkrunarfræðingur, yngri en 30 ára, fái kr. 178.052, ef raðist í launaramma B1 og kr. 183.434, ef raðist í B2. Sé tekið meðaltal þessara tveggja talna sé útkoman kr. 180.743 í mánaðarlaun, sem geri kr. 2.168.916 í árslaun, að teknu tilliti til leiðréttingar samkvæmt launavísitölu, til þess dags, sem upphaf varanlegrar örorku miðist. Við þá tölu bætist 6% framlag vinnu­veitanda í lífeyrissjóð. Margföldunarstuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga á stöðugleika­punkti hafi verið 14,424. Bótafjárhæðin vegna bóta fyrir varanlega örorku sundurliðist því svo: 2.656.512 x 1,06 x 14.424 x 20% = kr. 7.663.505. Við uppgjör bóta hinn 11. janúar 2005 hafi stefnanda verið greiddar kr. 4.618.564 í bætur vegna varanlegrar örorku, dskj. nr. 25. Höfuðstóll kröfunnar ætti því að vera: 7.663.505 - 4.618.564 = kr. 3.044.941. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu sé mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi skv. 3. mgr. 5. gr. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa byggist á 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála. Forsendur og niðurstaða Stefndu, Árni Jón Gissurarson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði in solidum stefnanda, Ólínu Kristínu Jónsdóttur, kr. 6.950.402 með 4,5% vöxtum frá 27. apríl 2002 til 22. desember 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt greiði stefndu in solidum kr. 600.000 í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu, kr. 600.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 166/1999
Skaðabótamál Líkamstjón Viðurkenningarkrafa Sératkvæði
Sjúkraflutningamaðurinn G féll aftur fyrir sig í stigagangi við flutning sjúklings á sjúkrabörum, þegar læknirinn Ó smeygði sér fram hjá honum og öðrum sjúkraflutningamanni, sem hélt á börunum. Talið var að aðstæður við flutning sjúklingsins hefðu verið erfiðar og erindið af brýnasta tagi. Þóttu ekki hafa verið lögð fram gögn, sem veiktu það mat héraðsdómara, að Ó hefði ekki gætt nægilegrar varúðar, er hann fór niður stigann meðfram sjúkrabörunum í því skyni að opna útidyr hússins. Ekki var talið að krafa G væri niður fallin fyrir tómlæti, en um fjögur ár voru liðin þegar ábyrgð var lýst á hendur Ó og G. Var dómur héraðsdóms, þar sem viðurkennd var sameiginleg bótaskylda Ó og S vegna líkamstjóns G, staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjendur hafa skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 21. apríl 1999. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi um efni málsins, en til vara þess, að ábyrgð á tjóni sínu verði skipt og meiri hluti sakar lagður óskipt á áfrýjendur. Jafnframt krefst hann staðfestingar á málskostnaðarákvæði héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Óumdeilt verður að telja, að stefndi hafi orðið fyrir meiðslum, er leiddu til starfsorkuskerðingar, þegar hann féll eða hrasaði aftur fyrir sig við flutning sjúklings á sjúkrabörum niður stiga af efri hæð að Suðurgötu 64 í Hafnarfirði að kvöldi 14. ágúst 1990. Hafi meiðslin valdið forföllum frá vinnu næstu daga og hann þurft að leita til læknis, þannig að yfirboðurum hans á slökkvistöð Hafnarfjarðar hafi verið kunnugt um. Einnig hafi hann skýrt áfrýjandanum Ólafi Eyjólfssyni lækni frá því, að hann hefði meiðst. Aðstæður við flutning sjúklingsins út úr húsinu voru erfiðar, og erindið jafnframt af brýnasta tagi. Við meðferð málsins í héraði fór dómari á vettvang og skoðaði slysstaðinn ásamt málsaðilum og lögmönnum þeirra. Er það mat hans, að aðstæðurnar gefi til kynna, að læknirinn hafi ekki gætt nægilegrar varúðar, er hann fór niður stigann meðfram sjúkrabörunum í því skyni að opna útidyr hússins. Þetta gerði hann án aðvörunar til sjúkraflutningamannanna. Áfrýjendur hafa ekki lagt fram gögn, er veiki þetta mat dómarans, eða annars leitt að því líkur, að efni séu til að draga niðurstöðu þess í efa. Eðlilegt sýnist að miða við, að stefndi hafi hlotið meiðslin í þessum svifum, enda er það stutt vitnisburði hins sjúkraflutningamannsins. Að þessu athuguðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjendur, Ólafur Eyjólfsson og Heilsugæslustöðin Sólvangi, greiði stefnda, Guðmundi B. Kristjánssyni, 120.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í héraðsdómi voru aðstæður til sjúkraflutnings mjög erfiðar niður þröngan, brattan og snúinn stiga hússins að Suðurgötu 64 í Hafnarfirði. Brýnt var að koma sjúklingnum sem fyrst á sjúkrahús, og voru stefndi og áfrýjandinn Ólafur undir miklu álagi. Læknirinn fór ekki niður stigann að nauðsynjalausu heldur til að opna útidyr hússins og flýta fyrir flutningi sjúklingsins. Hann telur sig hafa farið eins varlega og aðstæður framast leyfðu. Engin skýrsla var gerð um atvikið á sínum tíma, og það var ekki fyrr en 1996, 6 árum síðar, að sjúkraflutningsmaðurinn, sem var að störfum með stefnda, skrifaði skýrslu um atvikið, og dómskýrslur voru ekki teknar fyrr en í janúar 1999. Ég tel með öllu ósannað, að áfrýjandinn Ólafur hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi, er hann fór niður stigann, og tel að sýkna beri áfrýjendur af kröfu stefnda. Ég tel rétt að fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. janúar 1999. Ár 1999, föstudaginn 22. janúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er í Dómhúsinu að Brekkugötu 2, Hafnarfirði, af Jónasi Jóhannssyni héraðs­dómara kveðinn upp dómur í máli nr. E-358/1998: Guðmundur Breiðfjörð Kristjáns­son gegn Ólafi Eyjólfssyni og Heilsugæslustöðinni Sólvangi, sem dómtekið var 8. sama mánaðar að loknum munnlegum málflutningi. Málið höfðaði Guðmundur Breiðfjörð Kristjánsson, kt. 300665-5359, Dverg­holti 25, Hafnarfirði, á hendur Ólafi Eyjólfssyni, kt. 010847-3469, Lyngbergi 53, Hafnar­­­firði og Heilsugæslustöðinni Sólvangi, kt. 671289-1299, Hörðuvöllum, Hafnar­firði, með stefnu birtri 17. apríl 1998. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi óskipt bótaskylda stefndu á tjóni, sem stefnandi varð fyrir 14. ágúst 1990 er hann féll niður stiga í húsinu nr. 64 við Suðurgötu í Hafnarfirði. Þá krefst stefnandi greiðslu máls­­kostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skað­­lausu að mati dómsins. I. Aðfaranótt þriðjudagsins 14. ágúst 1990 var stefndi Ólafur vakthafandi læknir á bæjarvakt hjá stefnda Heilsugæslustöðinni Sólvangi, með aðstöðu á slökkvistöðinni í Hafnarfirði. Meðal vakt­hafandi slökkviliðsmanna sömu nótt voru stefnandi og Jóhannes Rúnar Jóhanns­son. Að boði varðstjóra hafði þeim verið falið að sinna til­fallandi sjúkraflutningum um nóttina. Um klukkan 01 fór stefndi Ólafur í vitjun til sjúklings, sem bjó að Suðurgötu 64 í Hafnarfirði. Þar var karlmaður á sjötugsaldri þungt haldinn. Stefndi taldi að um bráða kransæða­stíflu væri að ræða og óskaði strax eftir sjúkra­bifreið. Stefnandi og Jóhannes Rúnar fóru á staðinn og komu sjúklingnum fyrir á sjúkrabörum, en bera þurfti hann af efri hæð íbúðarhússins niður þröngan stiga. Á leið sinni niður þurftu sjúkra­flutningsmennirnir að lyfta börunum upp fyrir tréhandrið til að koma þeim fyrir tvö 90° horn, efst og neðst í stiganum. Stefnandi gekk aftur á bak niður stigann, með hand­riðið á vinstri hönd og steinvegg á hægri hönd. Jóhannes Rúnar fylgdi á eftir, með handriðið sér á hægri hönd, en fyrir aftan hann gekk stefndi Ólafur. Áður en kom að seinni vinkilbeygjunni smeygði stefndi sér fyrirvaralaust með fram sjúkra­­börunum vegg­megin og kom um leið við börurnar, en fyrir honum vakti að opna úti­dyr við neðsta stiga­þrepið og flýta fyrir að sjúklingurinn kæmist út. Stefnandi kveður stefnda Ólaf hafa annað hvort tekið í eða rekið sig í börurnar með þeim afleiðingum að slinkur hafi komið á þær og jafnvægi burðar­manna hafi raskast. Hafi engu mátt muna að þeir misstu börurnar yfir handriðið og niður stiga­­­opið. Við slinkinn hafi stefnandi fallið aftur fyrir sig og rekið mjó­bakið í lítið hand­rið á útidyra­vegg, en Jóhannes Rúnar hafi marist á handar­­baki. Þeir hafi engu að síður lokið flutningi á sjúkrahús, en á leiðinni hafi stefnandi liðið miklar kvalir, sem leitt hafi niður í nára og eistu. Stefndi Ólafur kveður sjúkraflutningsmennina hafa gengið hratt niður stigann með sjúkrabörurnar á milli sín. Ekki hafi verið unnt að fara með börurnar niður í einni atrennu heldur hafi þurft að bakka upp að minnsta kosti einu sinni og skáskjóta börunum niður. Sjúkra­flutnings­mennirnir hafi því þurft að ýta á og toga í börurnar á víxl. Við þær aðstæður hafi jafnvægi stefnanda ekki verið gott og hafi honum einu sinni skrikað fótur og bak hans sveigst aftur og hafnað á handriði neðarlega í stiganum. Eftir það hafi stefndi smeygt sér með fram sjúkra­­börunum í því skyni að opna úti­dyrnar. Í þrengslunum hafi hann óvart snert börurnar, án þess þó að slinkur kæmi á þær. Stefndi hafi síðan farið með sjúkrabifreiðinni á bráðamóttöku Land­­spítalans, en skömmu eftir komu þangað hafi sjúklingurinn verið úrskurðaður látinn. Ágreiningslaust er, að stefnandi greindi stefnda Ólafi frá því eftir sjúkra­flutninginn að hann hefði fengið slæman bakhnykk í stiganum og að tveimur dögum síðar var hann færður á sjúkra­hús til rannsókna. Því er einnig ómótmælt, að við út­skrift 23. ágúst 1990 hafi verið búið að staðreyna sprungu í spjaldhrygg stefnanda og áverka á hryggjarliðum, sem rekja má til slyssins 14. sama mánaðar. Stefnandi hefur æ síðan átt við bakmeiðsli að stríða og verið meira og minna undir læknishendi frá því í mars 1993. Hann gekkst undir tvær aðgerðir, annars vegar 1994 og hins vegar 1996, þar sem hryggur hans var spengdur saman. Stefndi Ólafur kveðst hafa frétt að stefnandi ætti enn við bakmeiðsli að stríða árið 1993 og segir að sér hafi verið ljóst í ágúst 1994 að stefnandi hyggðist gera kröfur á hendur honum vegna slyssins. Framlögð bréf frá 20. ágúst 1994, 21. janúar 1996 og 6. mars 1996 bera með sér að stefndu hafi verið ljóst að mál­sókn væri í undir­búningi. Samkvæmt örorkumati dagsettu 9. júní 1998 er stefnandi metinn 100% öryrki í samtals 946 daga frá slysinu, en síðan 25% varanlegur öryrki. Telur stefnandi tjón sitt nema tæplega 12 milljónum króna. Verður ekki fjallað nánar um bætur í þessu máli, enda samkomulag milli málsaðila að ágreiningur um fjárhæð tjóns verði látinn bíða og aðeins verði leyst úr um ætlaða bótaskyldu stefndu. II. Í þágu málsmeðferðar fóru héraðsdómari, aðilar og lögmenn þeirra í vett­vangs­­­göngu að Suðurgötu 64 í Hafnarfirði og skoðuðu aðstæður á slysstað. Sam­kvæmt mælingu reyndist breidd stigans, mæld milli tréhandriðs og stigaveggjar, minnst 96,5 cm. efst og mest 98 cm. neðst í stiganum. Hæð efri brúnar handriðsins frá stiga­þrepum nam 89 cm. Þrepin voru talin og reyndust þau fjórtán, auk stigapalls uppi. Grænmálað járn­handrið er neðst í stiganum, á útidyravegg, í sama lit og veggurinn. Lengd handriðsins mældist 86 cm. og hæð frá stigaþrepi 80-83 cm. Af hálfu stefndu er ómótmælt, að stefnandi hafi rekist utan í greint handrið er hann féll aftur fyrir sig í stiganum. Ágreiningur er hins vegar um það hvort hvítmálað járn­handrið, sem liggur með grænmáluðum stigaveggnum hafi verið til staðar á slys­degi. Breidd milli þess handriðs og tréhandriðsins mældist 86,5 cm. efst og 89 cm. neðst í stiganum. III. Stefnandi byggir málsókn sína á almennum skaðabótareglum og reglum um húsbóndaábyrgð, en slysið verði alfarið rakið til þess að stefndi Ólafur hafi tekið í eða rekið sig í sjúkrabörurnar er hann hafi að nauð­synja­lausu verið að troða sér með­ fram börunum í kröppum og þröngum stiga með þeim afleiðingum að stefnandi hafi hlotið áverka sína. Verði tjónið alfarið rakið til þessa gá­leysis stefnda Ólafs, en með­stefndi Heilsugæslustöðin Sólvangi beri húsbónda­ábyrgð á honum, þar sem hann hafi verið vakthafandi læknir hjá meðstefnda er slysið varð og verið að sinna læknisstarfi. IV. Stefndu byggja málsvörn sína á því, að slysið verði rakið til hreinnar óhappa­tilviljunar, en stefnandi hafi verið að sinna sjúkraflutningi við mjög erfiðar aðstæður í þröngum, bröttum og snúnum stiga er hann hafi misst fótanna og slasast. Stefndi Ólafur hafi ekki sýnt af sér gáleysi er metið verði honum til sakar, þrátt fyrir að hann hafi snert sjúkrabörurnar lítillega þegar hann hafi smeygt sér fram hjá börunum, enda rangt og ósannað að slinkur hafi komið á börurnar við þá snertingu, sem valdið hafi því að stefnandi hafi misst jafnvægi í stiganum og slasast. Beri því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Þá er sýknukrafan einnig á því byggð, að stefnandi hafi með tóm­læti sínu fyrir­gert öllum rétti til bóta úr hendi stefndu, þar sem hann hafi látið undir höfuð leggjast að tilkynna slysið til yfirboðara sinna og ekki gert rek að kröfum á hendur stefndu fyrr en með birtingu stefnu 17. apríl 1998. Stefndu vísa um lagarök til reglna skaðabótaréttarins um bætur fyrir tjón af völdum réttarbrota utan samninga, einkum til reglna um bótagrund­völl, sakarábyrgð og um sönnunarskyldu tjónþola. Málskostnaðarkröfuna styðja stefndu við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V. Jóhannes Rúnar Jóhannsson, nú lögmaður í Reykjavík, kom fyrir dóm vegna málsins og skýrði frá helstu málsatvikum á sama veg og stefnandi. Vitnið staðhæfði að stefndi Ólafur hefði rekið sig í sjúkrabörurnar er hann hefði troðist fram hjá vitninu og þannig valdið því að slinkur hefði komið á börurnar, sem leitt hefði til slyss stefnanda. Vitnið kvaðst ekki muna hvort járn­handrið hefði verið á stigaveggnum milli hæða. Magnús Bjarnason ellilífeyrisþegi bar fyrir dómi að hann hefði verið við­staddur er sjúkraflutningsmenn færðu bróður hans í sjúkra­börum út úr íbúð á efri hæð hússins nr. 64 við Suðurgötu, en vitnið bjó og býr enn í kjallara hússins. Vitnið kvaðst ekki muna hvort komið hefði til erfiðleika við flutning bróður síns niður stigann eða hvort stefndi Ólafur hefði smeygt sér með fram börunum meðan á flutningi stóð og opnað útidyr. Vitnið kvaðst ekki muna hvort búið hefði verið að setja hvítt járnhandrið á stigavegginn milli hæða er slysið varð, en gat þess að hand­riðið hefði verið sett upp fyrir eiginkonu hins látna, en hún hefði átt erfitt með gang. Sigurður Ólafsson var vakthafandi varðstjóri á slökkvistöðinni í Hafnarfirði er slys stefnanda bar að höndum. Vitnið bar fyrir dómi að sjúkrabörur þær sem notaðar voru 14. ágúst 1990 hefðu verið um 55 cm. á breidd og u.þ.b. 200 cm. langar. VI. Ágreiningslaust er að stefnandi slasaðist 14. ágúst 1990 við flutning sjúklings milli hæða í íbúðarhúsinu nr. 64 við Suðurgötu í Hafnarfirði. Er slysið bar að höndum voru stefnandi og Jóhannes Rúnar Jóhannsson, báðir reyndir sjúkra­flutnings­menn, að bera sjúklinginn niður þröngan stiga við erfiðar aðstæður. Stefndi Ólafur, sem er læknir, gekk á eftir þeim niður stigann. Áður hafði hann undirbúið sjúklinginn fyrir flutning út í sjúkrabifreið. Er hann varð þess áskynja að útidyr voru lokaðar smeygði hann sér fyrirvaralaust með fram sjúkrabörunum í því skyni að opna dyrnar fyrir sjúkra­­flutningsmönnunum. Rak hann sig þá í börurnar. Sannað er með vitnisburði Jóhannesar Rúnars, að við snertinguna hafi slinkur komið á börurnar og jafnvægi burðar­­­­manna raskast með þeim afleiðingum að stefnandi féll aftur fyrir sig og slasaðist. Er ómótmælt af hálfu stefndu, að mjóbak stefnanda hafi rekist í grænmálað járnhandrið neðst í stiganum. Þótt umræddur sjúklingur væri í lífshættu bar stefnda Ólafi, við greindar aðstæður, að bíða þess að sjúkraflutningsmennirnir óskuðu aðstoðar, en ella að gera þeim viðvart að hann hyggðist ganga með fram börunum og gefa þeim kost á að stöðva burðinn á meðan. Stefndi lét þær varúðarráðstafanir undir höfuð leggjast og fór ekki einasta niður stigann án samráðs við sjúkraflutnings­mennina, heldur valdi þann kost að fara veggmegin með fram sjúkrabörunum í stað þess að ganga á milli þeirra og tréhandriðs við stigaop, en með því hefði stefndi dregið úr hættu á því að eitthvað færi úrskeiðis ef hann hreyfði við börunum. Telur dómurinn sam­kvæmt framanröktu að stefndi Ólafur hafi ekki viðhaft nægilega aðgát og að slys stefnanda verði rakið til þess. Þykir engu breyta um þá niðurstöðu hvort hvít­málað járn­handrið, sem fyrr er getið, hafi legið með stigaveggnum, en ósannað er að handriðið hafi verið til staðar á slysstundu. Af hálfu meðstefnda Heilsugæslustöðvarinnar Sólvangs er því ekki mótmælt, að stefndi Ólafur hafi verið að sinna læknisstarfi fyrir heilsugæsluna er slysið bar að höndum og að hann teljist starfsmaður hennar í skilningi skaðabótaréttar. Stefndu bera því óskipta bóta­ábyrgð gagnvart stefnanda. Gögn málsins bera með sér að stefnandi hafi átt við bakmeiðsli að stríða frá slys­degi, en alvarleiki þeirra hafi ekki verið ljós fyrr en á árinu 1993. Einnig verður ráðið af málsgögnum að ábyrgð hafi formlega verið lýst á hendur stefndu í ágúst 1994 og staðfesti stefndi Ólafur fyrir sitt leyti að svo hefði verið, í aðilaskýrslu fyrir dómi. Þykir stefnandi þannig hafa gert rek að kröfu sinni innan hæfilegs tíma. Krafan er því ekki fallin niður fyrir sakir tómlætis. Í ljósi framangreindra málsúrslita ber að dæma stefndu óskipt til greiðslu máls­­kostnaðar. Þykir hann hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda samkvæmt lögum nr. 50/1988 til að greiða virðisaukaskatt af þóknun til lög­manns síns. Undirritaður héraðsdómari tók við málinu 1. október 1998, en hafði fram að þeim tíma engin afskipti af meðferð þess. Jónas Jóhannsson héraðs­dómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndu, Ólafur Eyjólfsson og Heilsugæslustöðin Sólvangi, kt. 671289-1299, bera óskipta bótaábyrgð á tjóni, sem stefnandi, Guðmundur Breiðfjörð Kristjánsson, varð fyrir er hann féll niður stiga í húsinu nr. 64 við Suðurgötu í Hafnarfirði. Stefndu greiði stefnanda óskipt 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 54/2007
Rán Skilorðsrof
A var ákærður fyrir vopnað rán í verslun. Hann játaði brot sitt. Með brotinu rauf A skilorð og bar því að ákveða honum refsingu að teknu tilliti til ákvæða 60. gr., sbr. 77. gr. alm. hgl. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. janúar 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og að hún verði að öllu leyti skilorðsbundin. Í máli þessu er ekki til endurskoðunar sakfelling héraðsdóms, sem byggir meðal annars á skýlausri játningu ákærða. Gerðist hann sekur um rán með því að fara með hulið andlit sitt inn í verslun, ógna afgreiðslustúlku með 24 cm löngum fjaðurhníf, skipa henni að afhenda sér peninga úr sjóðsvél verslunarinnar og hafa á brott með sér 94.911 krónur. Samkvæmt ákæru átti ákærði að hafa skýrt tveimur öðrum mönnum frá fyrirætlan sinni um að fremja ránið. Fóru þeir þrír saman á bifreið sem lagt var við verslunina og eftir að brotið var framið óku þeir að dvalarstað eins þeirra þar sem þeir voru handteknir. Báðir þessir menn voru ákærðir fyrir hlutdeild í broti ákærða, en héraðsdómur sýknaði annan þeirra. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi hefur ákærði einu sinni hlotið dóm fyrir fíkniefnalagabrot, fjórum sinnum fyrir þjófnað eða tilraun til þjófnaðar og einu sinni fyrir rán. Ákærði hefur ekki áður afplánað fangelsisrefsingu, en allir þeir dómar sem hann hefur hlotið voru bundnir skilorði, utan einn þar sem ákærða var ekki gerð sérstök refsing fyrir þjófnaðarbrot. Ákærði framdi öll fyrri brot sín áður en hann náði 18 ára aldri, en hann var einungis 15 ára gamall er hann framdi fyrra ránsbrotið. Refsingu ákærða ber að ákveða að teknu tilliti til ákvæða 60. gr., sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og gert er í hinum áfrýjaða dómi. Því verður dæmd upp samtals 11 mánaða skilorðsbundin fangelsisrefsing samkvæmt tveimur dómum 27. október 2004 og 13. febrúar 2006 og felld inn í þá refsingu sem honum verður nú gerð. Að öllu framanrituðu virtu, einkum þegar litið er til þeirrar aðferðar sem ákærði beitti við ránið og þess að hann rauf skilorð, en hins vegar til þess að ákærði var einungis 18 ára er hann framdi brotið, er refsing hans ákveðin fangelsi í tvö ár. Í ljósi sakarferils ákærða og eðlis brots hans eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna, en frá henni skal draga gæsluvarðhaldsvist er ákærði sætti 16. til 26. júlí 2006. Ákvæði héraðsdóms um greiðslu sakarkostnaðar verður staðfest. Með vísan til 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal áfrýjunarkostnaður falla á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Arthur Geir Ball, sæti fangelsi í tvö ár en frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald hans með fullri dagatölu frá 16. júlí 2006 til 26. júlí 2006. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 2. október 2006 á hendur ákærðu, Arthur Geir Ball, kt. 150388-2529, Miðholti 5, Mosfellsbæ, X, kt. [...] og Y, kt.[...], “fyrir hegningarlagabrot og brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni framin í Mosfellsbæ laugardagskvöldið 15. júlí 2006: 1. Gegn ákærðu öllum fyrir rán í versluninni Krónunni, Háholti 24, sem þeir framkvæmdu eins og hér greinir: Eftir að ákærði Arthur Geir hafði greint meðákærðu frá fyrirætlan sinni um að fremja rán í versluninni Krónunni, fóru ákærðu saman í bifreiðinni LU-718, sem ákærði X, ók að útibúi KB banka við Þverholt 1, skammt vestan við verslunina Krónuna, þar sem ákærði Arthur Geir fór út úr bifreiðinni. Ákærði Arthur Geir huldi andlit sitt með húfu sem búið var að klippa toppinn af og fór inn í verslunina vopnaður fjaðurhnífi, ógnaði afgreiðslustúlkunni A með hnífnum og skipaði henni að afhenda sér peninga úr sjóðsvél verslunarinnar og hafði á brott með sér kr. 94.911 úr versluninni. Ákærði Arthur Geir fór því næst aftur að bifreiðinni LU-718 og fóru ákærðu saman á brott í bifreiðinni en voru handteknir skömmu síðar á dvalarstað ökumanns bifreiðarinnar, ákærða X, að [...]. Brot ákærða Arthurs Geirs telst varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot ákærðu X og Y við sama lagaákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga. 2. Gegn ákærða Atla fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa að [...], haft í vörslum sínum, í hægri buxnavasa, 0,55 g af amfetamíni er lögregla fann við leit á ákærða í tengslum við handtöku hans og meðákærðu í kjölfar ráns þess sem getið er í 1. lið ákæru. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til að sæta upptöku á fjaðurhníf úr málmi, sbr. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, og að 0,55 g af amfetamíni verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni. Einkaréttarkrafa: Kaupás hf., kennitala 711298-2239, gerir kröfu um að ákærðu verði gert að greiða félaginu samtals 144.911, ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá tjónsdegi 15. júlí 2006 en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags.” Málavextir 1. ákæruliður. Að kvöldi laugardagsins 15. júlí 2006, kl. 22.48, var lögreglan kvödd að versluninni Krónunni, Bjarkarholti, Mosfellsbæ, vegna tilkynningar um rán sem þar hefði verið framið. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hittust þar fyrir starfsmenn verslunarinnar, þeir B og C sem kváðu samstarfskonu þeirra, A, hafa komið til þeirra grátandi og skelfda eftir að hún hafði verið rænd af manni með hníf. Var A tekin tali og lýsti hún manninum svo að hann hefði verið um 170-180 cm á hæð, klæddur í dökka peysu, sennilega gallabuxur, dökka skó, húfu og með svartan trefil yfir nefi og munni, hugsanlega með Manchester United merki framan á. Maðurinn hefði rétt henni gulan Bónus-plastpoka og sagt henni að setja peningana í hann. Þá hefði hann otað að henni hnífnum. Á vettvangi gaf sig fram við lögreglu D og staðfesti hann frásögn A. Kvaðst hann hafa verið að versla en farið út í bíl sinn þegar maðurinn snéri sér að honum með hnífinn í höndunum. Sagði hann hnífinn hafa verið um 10-20 cm langan og lýsti manninum svo að hann væri um 170-180 cm á hæð með sólgleraugu, klæddur dökkri jogging-peysu með hettu á höfði, einhverskonar grímu fyrir munni og nefi og í svörtum skóm. Í kjölfarið hóf lögreglan leit af ræningjanum í næsta nágrenni. Rákust þeir á mann, móðurbróður ákærða X, að nafni E, sem var á ferli í Byggðarholti en í fórum hans fundust þrír hnífar og klæðnaður sem kom heim og saman við þá lýsingu sem vitni höfðu gefið af klæðaburði ræningjans. Beindist grunur þá að fimm piltum sem staddir voru í [...] og voru ákærðu á meðal þeirra. Voru A sýndir hnífarnir og benti hún á silfraðan vasahníf með rauðum lit í skefti og sagði það hnífinn úr ráninu. Liggja ljósmyndir af hnífnum frammi í rannsóknarskýrslu lögreglu. Er um að ræða ómerktan fjaðurhníf með málmskefti og hnífurinn festur saman með þremur hnoðum. Á miðju skeftisins er fest rautt plastefni. Heildarlengd hnífsins er 24 cm, skefti 13,3 cm og hnífsblað því 10,7 cm. Mesta breidd þess er 2,7 cm og mesta þykkt 3 mm. Engin nothæf fingraför hafi fundist á hnífnum. Lögreglumenn fóru í [...]. Í handtökuskýrslu, dagsettri 16. júlí sl., er aðkomu þar lýst svo að í stofu hafi verið ákærðu Arthur Geir, X og Y ásamt tveimur öðrum piltum og virtust allir vera í annarlegu ástandi. Á gólfi hafi verið gulur Bónuspoki með skiptimynt. Við leit á ákærða Y hafi fundist zip-poki með hvítu efni. Leiddi efnarannsókn lögreglu í ljós að um var að ræða 0,55 g af amfetamíni. Aðilar þessir voru vistaðir í fangageymslu og í kjölfar yfirheyrslna var þeim gert að sæta gæsluvarðhaldi. Samkvæmt skýrslu Húnboga Jóhannssonar, rannsóknarlögreglumanns, frá 16. júlí sl., var myndbandskerfi í verslun Krónunnar og því til upptaka af ráninu. Þá hefði komið í ljós að ræninginn hafði á brott með sér um 100.000 krónur í peningum. Samkvæmt skýrslunni sagði X lögreglu það að hann hefði verið heima hjá sér ásamt E og boðið meðákærðu Arthuri Geir og Y til sín. Hefðu þeir farið saman á “rúntinn” á bíl hans, LU-718, og kvaðst hann hafa verið ökumaður. Þeir hefðu lagt bifreiðinni í stæði aftan við KB-banka og þar hefði Arthur Geir farið út úr bifreiðinni en komið aftur eftir skamma stund og sagt þeim að drífa sig í [...]. Undan jakka sínum hefði hann tekið plastpoka, merktan versluninni Bónus, með peningaseðlum og smámynt í. Lögreglan fann ljósbrúna derhúfu á bifreiðastæði þessu. Síðar þennan dag var farið með X aftur í [...] en grunur lék á að peningunum hefði verið komið fyrir í arni í stofu hússins. Reyndist það rétt því í arninum fundust samtals 93.000 krónur í peningaseðlum. Á myndbandsupptökunni úr eftirlitsmyndavél verslunarinnar, sem liggur frammi í málinu, má sjá mann koma inn í verslunina. Er hann í dökkum jakka með derhúfu á höfði og í hettupeysu, með hettuna yfir derhúfunni. Hann er með ljósa fingravettlinga. Í hendi hans má sjá ílangan hlut og virðist hann munda hann með höndina eilítið á lofti. Þá sést hann rétta afgreiðslustúlkunni plastpoka sem hann tekur upp úr jakkavasanum og tekur við honum aftur þegar hún hefur sett í hann peninga­seðla og smámynt. Þá liggja frammi í málinu ljósmyndir af vettvangi og útkeyrslu að bifreiðar­planinu sunnan megin við KB-banka þar sem bifreiðinni LU-718 var lagt og derhúfan fannst. Bifreiðin var rannsökuð og fannst í henni hnífur með svörtu skefti í hólfi í framhurð. Af ljósmyndum úr íbúðinni [...] má þar m.a. sjá Bónus-poka liggja á stofugólfi. Þá má sjá hvar peningaseðlum hafði verið komið fyrir í arni í stofunni. Í rannsóknarskýrslu tæknideildar, dagsettri 2. ágúst 2006, kemur fram að fingurfar Arthurs Geirs hafi fundist á 500 króna seðli og hafi hann verið sendur til fingrafarasérfræðings til rannsóknar. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 18. júlí sl. játaði Arthur Geir verknaðinn en kvaðst muna lítið eftir atvikinu þar sem hann hafi verið undir áhrifum áfengis- og fíkniefna. Hann kvaðst hafa þurft fé til að fjármagna neyslu sína og hefði hann átt hugmyndina að þessu og ekki sagt hinum tveimur frá fyrirætlunum sínum. Hefði þeim fyrst verið kunnugt um ránið þegar þeir snéru aftur í [...]. Ákærði Y greindi svo frá í skýrslutöku 16. júlí sl. að honum hafi ekki verið kunnugt um ránið og kannaðist ekki við að hafa ekið með meðákærðu að KB-banka í bifreiðinni LU-718. Við yfirheyrslu 18. júlí sl., sem gefin var að viðstöddum verjanda, kannaðist hann við að hafa verið í bílnum með meðákærðu. Kvað hann Arthur Geir hafa hlaupið út úr bílnum og komið aftur með “fullt af peningum í Bónus-poka”. Hefði Arthur Geir sagt við þá heima hjá X að hann ætlaði að fremja rán og að hann myndi deila með þeim afrakstrinum ef þeir færu með honum. Kvaðst ákærði hafa álitið að hann væri að ljúga þessu og ekki trúað því að hann léti verða af því. Þeir X hefðu farið með Arthuri Geir þar sem hann hefði ekki viljað fara einn en þeir samt ekki trúað því að hann myndi gera þetta. Hefðu þeir reiðst honum þegar þeim var ljóst hvað hann hafði gert og kvaðst ákærði hafa verið í “sjokki”. Kvað hann þá alla hafa neytt áfengis og fíkniefna. Ákærði X sagði frá í skýrslutöku hjá lögreglu 16. júlí sl. að Arthur Geir hefði beðið sig um að aka með sig að KB-banka og hefði Y farið með þeim í bílnum. Hefði hann spurt Arthur Geir hvert hann ætlaði og hann þá svarað að hann ætlaði að ræna verslunina Krónuna. Kvaðst hann hafa orðið skelfingu lostinn en þó beðið eftir Arthuri Geir í bílnum. Við bankann hefði Arthur Geir farið út úr bílnum og komið nokkru síðar hlaupandi aftur og sagt “brunaðu í burtu, ég er með fullt af peningum” og sagst hafa rænt Krónuna. Hefði hann svo ekið með þá heim til sín í [...]. Við yfirheyrslu 18. júlí sl. sem verjandi ákærða var viðstaddur kvað X sig hafa grunað að Arthur Geir hafi ætlað að “vesenast eitthvað” inni í Krónunni vegna þess sem hann hafði sagt. Hefði hann verið að “tuða” um þetta áður en þeir lögðu af stað frá [...]og hann því grunað þetta og reyndar verið alveg viss um það, enda þekkt Arthur Geir og verið búinn að heyra af honum sögur. Hafi Arthur Geir sagt að hann ætlaði að stela peningum úr versluninni. Hann kvaðst hafa reynt að telja Arthur Geir hughvarf en hafa að lokum samþykkt að “skutla” honum að KB-banka og ekið þangað. Hefði Y setið frammí en Arthur Geir í aftursæti. Hefði ákærði talað um að eiga peninga sjálfur. Hann kvaðst muna það eitt af ökuferðinni heim frá bankanum að Y hefði sagt við Arthur Geir að hann skyldi beygja sig niður. A skýrði svo frá í skýrslu hjá lögreglu að hún hefði verið að afgreiða viðskiptavin þegar hún tók eftir strák með trefil fyrir andlitinu koma inn í verslunina. Hann hefði tekið upp hjá sér og haldið fyrir framan hana hníf, sagt “peningana núna” og rétt henni Bónus-innkaupapoka. A kvaðst hafa orðið mjög óttaslegin og gert eins og hann sagði. Hún kvaðst hafa leitað sér aðhlynn­ingar á slysadeild. Kvaðst hún hafa átt erfitt með svefn eftir þetta og treysti hún sér ekki til að vera ein. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins fyrir dómi. Ákærði Arthur Geir kveður ákæruna vera rétta að því er hann varðar og viður­kennir að hafa farið í verslunina Krónuna og rænt þeim verðmætum sem greinir í ákærunni. Ákærði segir meðákærðu vera saklausa af ákærunni en segist samt muna lítið eftir atvikum málsins, enda verið í mikilli vímu eftir nokkurra daga óreglu þegar atburðurinn varð og hafi hann ekki vitað hvað hann gerði. Hafi þeir farið út að keyra og kveðst hann hafa beðið strákana um að stöðva bílinn. Hafi hann svo stokkið úr bílnum. Hann kveðst ekki hafa verið búinn að greina meðákærðu frá fyrirætlan sinni. Undir ákærða er borið það sem haft var eftir meðákærða X í lögregluskýrslum um það sem ákærði hefði sagst ætla að gera, þ. e. að ræna Krónuna, og kveðst hann ekki muna eftir þessu. Um það sem haft var eftir meðákærða Y í lögregluskýrslu um þetta atriði, þ. e. að ákærði hefði sagst ætla að ræna peningum og að þeir skyldu fá af fengnum ef þeir kæmu með honum í þetta, segir hann að þetta hafi hann sagt til þess að þóknast lögreglunni. Ákærði segist muna óljóst eftir sér fyrir utan búðina og inni í henni og svo næst að hann var á gangi í áttina að bílnum. Hann kveðst ekki muna eftir að hafa verið með vopn en frekar finnist honum hann hafa verið með prik, sem líktist hnífi, í hendinni og hent því frá sér eftir ránið á leið að bílnum. Hefði einhver verið með slíkt fyrr um kvöldið. Hann segir þó aðspurður að hann geti ekki alveg fullyrt að hann hafi ekki verið með hníf frekar en þetta prik. Hann kveðst muna eftir því að þeir óku heim til X og svo að hann sat í sófa þar inni með peninga í höndunum. Þá muni hann eftir því að lögreglan kom inn til þeirra. Ákærða eru sýndar ljósmyndir af hnífum sem fundust í fórum ákærðu og kveðst hann ekki kannast við þá. Ákærði kveðst hafa sótt AA-fundi reglulega eftir að hann losnaði úr varðhaldi vegna málsins. Þá hafi hann gert sér far um að stunda líkamsrækt og hreyfingu og haldið sig frá vímuefnum. Ákærði X neitar sök. Hann kannast við að hafa ekið meðákærðu í bílnum í umrætt sinn. Hann kveðst hafa beðið með bílinn eftir að Arthur Geir fór úr honum og hafa ekið meðákærðu frá bankanum eftir að Arthur Geir kom í bílinn aftur. Hafi Arthur Geir verið í vímu þegar þetta gerðist. Ákærði kveðst fyrst hafa gert sér grein fyrir því í bílnum á leið heim til sín að Arthur Geir hefði rænt peningum enda hafi hann verið með peninga í poka. Ekki muni hann hvort Arthur Geir sagði nokkuð um þetta þegar hann kom aftur í bílinn til þeirra. Undir ákærða er borin lögregluskýrsla sem hann gaf í málinu 16. júlí sl. Hann ítrekar að hann hafi ekki vitað hvað til stóð hjá Arthuri Geir. Hann kannast við að hafa verið búinn að heyra eitthvað á Arthuri Geir um þetta áður en hafa tekið það sem spaug. Um skýrslu sem hann gaf 18. sama mánaðar þar sem haft var eftir honum að hann hafi grunað að Arthur Geir hafi ætlað að “vesenast” eitthvað í Krónunni og verið “alveg viss um” það og Arthur Geir auk þess verið búinn að segja þetta, kannast ákærði við að hann hafi grunað þetta. Um það að hann hafi látið undan suði Arthurs Geirs um að aka honum í ránsleiðangur segir hann að Arthur Geir hafi eitthvað verið búinn að tala um þetta en kveðst hafa tekið það sem spaug. Arthur Geir hafi sagt þegar hann kom aftur í bílinn að ákærði skyldi aka heim. Ekki muni hann hvort Arthur Geir hafi þá einnig sagst vera með “fullt af peningum”. Hann segist ekki minnast þess að Arthur Geir hafi beinlínis sagt að tilgangurinn með bílferðinni væri sá að fremja rán enda kveðst hann þá ekki myndu hafa ekið með ákærða. Arthur Geir hafi heldur ekki sagt neitt um fyrirætlun sína á leiðinni að bankanum. Hann hafi sagt þegar hann fór þar úr bílnum að hann kæmi eftir smástund. Hafi hann komið skokkandi aftur eftir 10 mínútur og sagt að ákærði skyldi aka heim. Kveðst hann þá hafa farið að gruna hvað gerst hafði. Segist hann aðspurður muna eftir því að á leiðinni hafi Y sagt Arthuri Geir að hann skyldi beygja sig niður. Ákærði segist hafa unnið við byggingavinnu eftir þetta. Ákærði Y neitar sök. Hann kannast við að hafa verið í bílnum sem X ók með þá Arthur Geir heiman frá sér að bankanum og þaðan aftur. Hann kveðst ekki hafa vitað fyrir að Arthur Geir ætlaði sér að fremja rán, ekki trúað því. Arthur Geir hafi hins vegar talað um heima hjá X að gera þetta en kveðst hafa tekið það sem spaug. Ekki muni hann hvernig orð féllu en Arthur Geir hafi talað um Krónuna í þessu sambandi. Ekki viti hann hver hafi átt frumkvæðið að ökuferðinni. Hann kannast við það að Arthur Geir hafi lofað þeim hluta af fengnum, andstætt því sem haft er eftir honum í lögregluskýrslu, og að hann hafi sagt heima hjá X að hann ætlaði að ræna peningum. Hann kveðst ekki hafa trúað því að Arthur Geir léti verða af þessu og einungis farið með í bílnum svo X væri ekki einn, eins og haft er eftir honum hjá lögreglu. Hann segir öskur og læti hafa orðið þegar Arthur Geir kom aftur í bílinn og segist hafa fengið áfall, enda hefði hann ekki trúað því að Arthur Geir léti verða af þessu. Hann kveðst hafa séð poka með peningunum eftir að þeir komu heim til X. Hafi Arthur Geir farið að telja peninga þar sem hann sat í sófa. Hann kveðst hafa verið búinn að sjá hníf hjá Arthuri Geir fyrr um kvöldið en ekki séð að hann væri með hann í ferðinni. Ákærði segist hafa setið frammi í bílnum en Arthur Geir í aftursætinu, að hann minnir. Ákærði segist alls ekki hafa liðsinnt Arthuri Geir við þetta verk og ekki heldur hvatt hann til þess á nokkurn hátt. Hann kannast við að hafa sagt Arthuri Geir á leiðinni að beygja sig niður á leiðinni frá bankanum. Hafi hann gert þetta vegna þess að þá var hann orðinn áskynja þess sem gerst hafði. A hefur skýrt frá því að hún hafi verið við störf í búðinni umrætt sinn og hafi þá komið í búðina maður með hníf sem hann hélt á við hlið sér og var hnífskeftið rautt að sjá. Hafi hann heimtað að fá strax peninga og hún orðið við því. Að svo búnu hafi hann farið út. Hafi hann verið mjög dökkklæddur, með trefil fyrir niðurandliti og hettu á höfði. Vitnið sér ljósmyndir af hnífum sem hald var lagt á. Ber hún kennsl á hníf með rauðu efni í skeftinu og segir það vera hnífinn sem maðurinn var með. Maðurinn hafi svo farið út með peningana í plastpoka og hún hringt á hjálp. Hún segist ekki hafa treyst sér til þess fyrst í stað eftir þetta að vinna ein á kvöldin en nú sé hún farin að geta gert það. Ingólfur Bruun rannsóknarlögreglumaður, tók skýrsluna af ákærða X 16. júlí. Segir hann víst að skýrslan sé rétt höfð eftir ákærða, þótt hann muni ekki eftir einstökum atriðum í henni. Kveðst hann geta staðfest þessa skýrslu fyrir sitt leyti. Snorri Magnússon, rannsóknarlögreglumaður, tók skýrslur af ákærðu X og Y 18. júlí. Hann segir skýrslurnar vera rétt eftir ákærðu hafðar. Hann kveðst sérstaklega minnast þess að verjandi ákærða Y hafi lesið skýrsluna upphátt fyrir hann þar sem ákærði sé lesblindur. Niðurstaða Ákærði Arthur Geir hefur játað brot sitt og er játning hans studd vætti A og framburði meðákærðu og auk þess sýnilegum sönnunargögnum. Ákærði hefur ekki neitað því með öllu að hafa verið með hníf og A hefur borið kennsl á einn hnífanna sem fundust hjá ákærðu og segir þar vera kominn hnífinn sem ránsmaðurinn lét sjást í hjá sér þegar hann heimtaði peningana. Telst sannað að ákærði hafi rænt peningunum eins og í ákærunni segir og að hann hafi beitt hnífi við verknaðinn. Telst hann hafa brotið gegn 252. gr. almennra hegn­ingarlaga. Skilja verður þennan ákærulið svo að ákærða X sé þar gefið að sök að hafa, eftir að Arthur Geir hafði sagt að hann hygðist ræna verslun Krónunnar, liðsinnt honum í verki með því að aka honum að KB-bankanum við Þverholt, bíða þar eftir honum á meðan Arthur Geir framdi ránið og aka honum loks heim til sín með ránsfenginn. Ákærði hefur neitað sök fyrir dómi. Skýrslu hans hjá lögreglu 18. júlí, sem gefin var að viðstöddum verjanda og yfirheyrandi hefur staðfest fyrir sitt leyti og telja verður því að sé rétt eftir honum skráð, er þó ekki unnt að skilja á annan veg en þann að hann hafi vitað, af þeim ástæðum sem hann tiltekur þar, að meðákærði Arthur Geir ætlaði sér að ræna Krónubúðina áður en hann tók að sér að aka honum í bílnum. Í framburði sínum fyrir dómi dregur hann mjög úr. Sú skýrsla hans er bæði losaraleg og mótsagnakennd og hann hefur heldur ekki gefið neina viðhlítandi skýringu á breyttum framburði sínum. Þykir mega byggja á játningu ákærða hjá lögreglu og slá því föstu að ákærði hafi gerst sekur um hlutdeild í ránsbroti Arthurs Geirs með því að aka honum í bílnum að bankanum, bíða hans þar og aka honum heim til sín með ránsfenginn. Hefur hann gerst sekur um brot gegn 252. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Um þátt ákærða Y í málinu er það að segja að í ákærunni segir hvorki að hann hafi liðsinnt Arthuri Geir í orði né verki. Þá er því heldur ekki lýst að hann hafi á annan hátt átt þátt í því að brotið var framið, nema með því að sitja í bílnum á ferðinni til og frá bankanum og meðan beðið var þar eftir Arthuri Geir. Getur sú háttsemi ákærða ekki talist vera hlutdeild í broti Arthurs Geirs og ber að sýkna ákærða af þessum ákærulið. 2. ákæruliður. Ákærði Y hefur skýlaust játað það brot sem hann er saksóttur fyrir. Hefur hann orðið sekur um athæfi það sem lýst er í ákærunni og réttilega er þar fært til refsiákvæða. Viðurlög, skaðabætur og sakarkostnaður. Ákærði Arthur Geir er ungur að aldri en á samt að baki nokkurn sakferil. Hann var sakfelldur en ákvörðun refsingar frestað skilorðsbundið í 2 ár með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 2. desember 2003, fyrir þjófnað og tilraun til þjófnaðar. Þá var hann 14. maí 2004 dæmdur í 7 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár fyrir rán og þjófnað. Hinn 27. október var hann sakfelldur fyrir þjófnað en ekki gerð sérstök refsing. Þá var hann dæmdur í 8 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir fíkniefnalagabrot, með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 27. júní 2005 og var þá fyrri dómurinn dæmdur upp. Loks var hann dæmdur með dómi Héraðsdóms Reykjaness 13. febrúar 2006 í 3 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir nytjastuld og þjófnað. Í þeim dómi er byggt á því að ákærði hafi ekki áður gerst sekur um refsilagabrot. Ákærði hefur með broti sínu nú rofið skilorð hins síðastgreinda dóms. Með vísan til 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga ber að dæma upp báða skilorðsdómana, samtals 11 fangelsismánuði, og gera ákærða refsingu í einu lagi. Þykir hún, með vísan til aldurs ákærða, sakferils hans, þess að hann hefur játað brot sitt en einnig þess að hann beitti hnífi við það, vera hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Frá refsingu þessari ber að draga 10 daga gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti vegna málsins. Ákærði X hefur ekki áður sætt refsingu. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Rétt er að fresta því að framkvæma refsingu þessa og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Komi refsingin til framkvæmdar ber að draga frá henni 5 daga gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti vegna málsins. Ákærði Y var á árinu 2005 sektaður tvisvar sinnum hjá lögreglustjóra, í fyrra sinnið fyrir umferðarlagabrot en í hið síðara fyrir fíkniefnabrot. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin 40.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 4 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Í málinu eru bótakrafa fyrirtækisins Kaupáss, samtals að fjárhæð 144.911 krónur. Jafnframt er krafist vaxta. Engan rökstuðning eða skýringar er að finna með kröfugerð þessari og ber að vísa henni frá dómi, eins og krafist hefur verið af hálfu ákærða X. Dæma ber ákærðu Arthur Geir og X til þess að sæta upptöku á fjaðurhnífi samkvæmt lagaheimild sem tilfærð er í ákærunni og ákærða Y til þess að sæta upptöku á 0,55 g af amfetamíni samkvæmt tilfærðri lagaheimild. Loks ber að dæma ákærðu Arthur Geir og X hvorn um sig til þess að greiða verjanda sínum 250.000 krónur í málsvarnarlaun, þeim Brynjari Níelssyni og Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmönnum, en ákærða Y til þess að greiða verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 45.000 krónur í málsvarnarlaun. Úr ríkissjóði ber að greiða verjandanum 205.000 krónur í málsvarnarlaun. Málsvarnarlaunin eru tiltekin að meðtöldum virðisaukaskatti. Annan kostnað mun ekki hafa leitt af málinu. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Arthur Geir Ball, sæti fangelsi í 3 ár. Frá refsingunni dregst 10 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, X, sæti fangelsi í 8 mánuði. Frestað er því að framkvæma refsingu þessa og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærði almennt skilorð. Frá refsingunni dragist 5 daga gæsluvarðhaldsvist komi hún til framkvæmdar. Ákærði, Y, greiði 40.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 4 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Ákærðu Arthur Geir og X sæti upptöku á fjaðurhnífi og ákærði Y upptöku á 0,55 g af amfetamíni. Ákærðu Arthur Geir og X greiði hvor um sig verjanda sínum 250.000 krónur í málsvarnarlaun, Brynjari Níelssyni og Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmönnum. Ákærði Y greiði verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 45.000 krónur í málsvarnarlaun en úr ríkissjóði greiðist 205.000 krónur í málsvarnarlaun til verjandans.
Mál nr. 293/2004
Kærumál Víxill Fjárnám
H krafðist þess að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem gert var að kröfu K hf. á grundvelli víxils. Var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hafna kröfum H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 16. júní 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hnekkt yrði fjárnámi, sem sýslumaðurinn á Blönduósi gerði hjá honum 17. mars 2004 fyrir kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind fjárnámsgerð verði felld úr gildi. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Í kæru og greinargerð til Hæstaréttar ber sóknaraðili fram allmargar nýjar málsástæður. Á þeim verður ekki byggt við úrlausn málsins. Vísast um það til 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991 og 4. mgr. 150. gr. og 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hjalti Jósefsson, greiði varnaraðila, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 239/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. maí 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og þá jafnframt að gæsluvarðhaldið verði án takmarkana samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti með kæru 12. maí 2009. Hann krefst þess að úrskurðinum verði breytt þannig að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. júní 2009 kl. 16. Fallist er á með héraðsdómi að skilyrði séu fyrir því að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Um lögmæti handtöku varnaraðila verður ekki dæmt í máli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 388/2005
Fasteignakaup Jörð Vatnsréttindi Vanheimild Galli Afsláttur Aðild
S ehf. keypti jörðina Krók af B árið 1992. Ekki kom fram við kaupin að vatnsréttindi í Þjórsá höfðu verið seld frá jörðinni árið 1918. Þessa var heldur ekki getið í fasteignabók jarðarinnar, sem mun hafa verið vélrituð 1977, eða á veðbókarvottorði sem lá frammi við kaupin. Krafðist S ehf. skaðabóta úr hendi B vegna vanheimildar, sbr. 59. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, en til vara skaðabóta eða afsláttar af kaupverðinu, sbr. 42. gr. sömu laga. Fyrir Hæstarétti krafðist B sýknu af kröfum S ehf. og að hnekkt yrði úrskurði héraðsdóms um að heimila S ehf. að leggja fram í málinu nánar tilgreind skjöl. Talið var að B hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinum hnekkt enda hefði S ehf. neytt heimildar 159. gr. laga nr. 91/1991 til að leggja umrædd skjöl fram í Hæstarétti. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 og dómafordæma réttarins var á það fallist að S ehf. hefði mátt gera ráð fyrir því að vatnsréttindi í Þjórsá fylgdu jörðinni og var því um vanefnd af hálfu B að ræða. Í ljósi eðlis þessara vanefnda var hins vegar ekki talið að S ehf. ætti skaðabótakröfu á hendur B samkvæmt meginreglu 59. gr. laga nr. 39/1922. Hins vegar var fallist á að félagið ætti rétt á afslætti af kaupverðinu, sbr. 42. gr. sömu laga, þar sem hinu selda var áfátt að þessu leyti. Var B því dæmt til að greiða S ehf. afslátt af kaupverðinu í samræmi við rökstudda niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, sem B hafði ekki hnekkt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. ágúst 2005 og krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda. Þá krefst hann þess að hnekkt verði úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 11. október 2004, þar sem gagnáfrýjanda var heimilað að leggja fram tíu nánar tilgreind skjöl. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 19. október 2005 og krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 9.000.000 krónur en til vara 6.750.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2003 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Mál þetta var höfðað fyrir Héraðsdómi Suðurlands 2. apríl 2002. Dómi héraðsdóms, sem kveðinn var upp 9. maí 2003, var áfrýjað til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 5. febrúar 2004 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Boðað var til þinghalds í héraði 5. maí sama árs. Þar var málið tekið fyrir af nýjum dómara, sem bókaði að hann tæki við málinu frá og með þeim degi. Lögmaður gagnáfrýjanda óskaði þá eftir að leggja fram tíu ný skjöl og tók fram að þau hefðu verið send Hæstarétti til framlagningar. Lögmaður aðaláfrýjanda mótmælti framlagningu þessara skjala með vísan til þess að málið hafi ekki fengið efnislega meðferð í Hæstarétti og ekki hafi verið tekin afstaða til greindra skjala. Hann taldi að gagnaöflun ætti ekki að leyfa, heldur ætti að fara fram munnlegur málflutningur í samræmi við dóm Hæstaréttar á grundvelli þeirra gagna sem lágu fyrir við fyrri meðferð málsins. Málið var næst tekið fyrir 23. september 2004 og tekið til úrskurðar um ágreininginn. Í niðurstöðu úrskurðar héraðsdóms 11. október 2004 kom fram að þau gögn sem gagnáfrýjandi gerði kröfu um að leggja fram væru öll tilkomin eftir að dómur var kveðinn upp í héraði og hafi því eðli máls samkvæmt ekki verið unnt að leggja þau fram við aðalmeðferð málsins. Tilefni hinna nýju skjala hafi verið athugasemdir aðaláfrýjanda, sem fram hafi komið eftir að öflun sýnilegra sönnunargagna hafi lokið í héraði. Gagnáfrýjandi hafi verið búinn að kynna gögnin Hæstarétti þegar málinu hafi verið vísað heim í hérað. Dómara í héraði hefði verið heimilt að endurupptaka málið eftir dómtöku og fyrir dómsuppsögu og heimila framlagningu gagna. Þar sem héraðsdómur hafi verið ómerktur í Hæstarétti og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju væri héraðsdómari ekki bundinn af þeim dómi sem upp hafi verið kveðinn í héraði 9. maí 2003. Ekki væri fallist á það með aðaláfrýjanda að dómur Hæstaréttar fæli það í sér að héraðsdómara bæri einungis að láta fara fram munnlegan málflutning og gæti ekki heimilað framlagningu nýrra gagna. Slík niðurstaða kynni að leiða til þess að staðreyndir sem málið varði kæmu ekki fram. Var gagnáfrýjanda því heimilað með úrskurðinum að leggja fram hin umdeildu skjöl. Aðaláfrýjandi skaut úrskurðinum til Hæstaréttar með kæru 14. október 2004. Með dómi réttarins 8. nóvember sama árs í máli nr. 426/2004 var því vísað frá Hæstarétti þar sem kæruheimild brast. Þar sem málinu var með dómi Hæstaréttar 5. febrúar 2004 vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju var ekki heimilt að leggja fram ný sönnunargögn fyrir héraðsdómi, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, nema í þeim sérstöku tilvikum sem þar eru nefnd. Hins vegar hefur gagnáfrýjandi neytt heimildar í 159. gr. sömu laga, sbr. 13. gr. laga nr. 38/1994, til að leggja þessi gögn nú fram í Hæstarétti. Vegna þessa hefur aðaláfrýjandi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá hinum kærða úrskurði hnekkt og verður krafa hans um það því ekki tekin til greina. II. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi seldi Ólafur Gunnlaugsson, þáverandi eigandi jarðarinnar Króks í Ásahreppi í Rangárvallasýslu, öll þau réttindi sem tilheyrðu jörðinni til vatns- og vatnsafls í Þjórsá 26. febrúar 1917 til Orion hf., og var kaupsamningurinn þinglesinn 27. maí 1918. Afsal var gefið út 23. júlí sama árs og þinglesið 2. júní 1919. Það hlutafélag afsalaði hlutafélaginu Titan þessi réttindi 20. mars 1919 ásamt réttindum þriggja annarra jarða og var afsal þinglesið 1. júní 1920. Með samningi 8. júní 1951 seldi Titan hf. íslenska ríkinu öll vatnsréttindi sem félagið átti í Þjórsá, sem upp voru talin í tíu þinglesnum skjölum, þar á meðal vatnsréttindi jarðarinnar Króks samkvæmt afsalinu frá 20. mars 1919. Afsal fyrir þessum eignum var gefið út 16. janúar 1952 og því þinglýst 19. sama mánaðar. Borghildur Ólafsdóttir eignaðist jörðina Krók eftir föður sinn í október 1936. Hún seldi og afsalaði Ingólfi Guðmundssyni jörðina 7. maí 1956 að undanskildu því landi sem væri fram yfir 280 hektara. Í afsalinu er ekki getið um vatnsréttindin í Þjórsá, en við þinglýsingu þess 5. júlí sama árs var skrifuð á það þessi athugasemd: „Ríkissjóður á vatnsréttindi í hinni seldu eign.“ Jörðinni mun þannig hafa verið skipt upp í tvo nokkuð jafna hluta, u.þ.b. 280 hektara hvor, sem hafa verið nefndir jörðin Krókur og Krókur land. Samkvæmt fasteignabók eignaðist Leó Viggó Johansen jörðina Krók í janúar 1977. Heimildarbréfi hans var þinglýst 8. júlí 1977 án athugasemda um vatnsréttindi. Í yngri fasteignabók, sem er vélrituð og mun vera frá 1977, voru ýmsar athugasemdir skráðar, en engin um vatnsréttindi. Við nauðungaruppboð á jörðinni, sem haldið var 14. febrúar 1991, varð aðaláfrýjandi hæstbjóðandi með boði að fjárhæð 10.600.000 krónur. Sýslumaður Rangárvallasýslu gaf út uppboðsafsal til hans 26. júní sama árs, þar sem honum var lögð út veðbandalaus jörðin til fullrar eignar og umráða með öllum þeim réttindum og skyldum er því fylgdu. Ekkert var þar getið um vatnsréttindi og ekkert var um þau skráð við þinglýsingu afsalsins 7. nóvember sama árs. Aðaláfrýjandi seldi gagnáfrýjanda jörðina Krók með kaupsamningi 8. apríl 1992. Lýsing hins selda er orðrétt rakin í héraðsdómi. Þar er ekkert getið um vatnsréttindi. Eigninni var afsalað 14. ágúst sama árs og var afsalinu þinglýst 20. sama mánaðar án athugasemda um vatnsréttindi. Fyrir héraðsdómi bar forsvarsmaður gagnáfrýjanda aðspurður að vatnsréttindi hafi ekkert verið í huga þeirra á þeim tíma, þeir hafi bara verið að kaupa jörð með því sem henni fylgdi og fylgja bæri. Meðfylgjandi pappírar hafi sýnt hvað fylgdi jörðinni og hvergi hafi þar staðið að vatnsréttindin væru undanskilin, en þess vegna hafi þetta ekkert komið upp. Forsvarsmaður aðaláfrýjanda bar fyrir héraðsdómi að hann minntist þess ekki að rætt hafi verið, þegar aðaláfrýjandi eignaðist jörðina, hvort vatnsréttindi í Þjórsá væru með eða undanskilin og hann hafi ekki leitt hugann að því. Aðaláfrýjandi hafi síðan bara selt það sem hann keypti. III. Með vísan til forsendna hins áfrýjanda dóms verður hafnað málsvörnum aðaláfrýjanda, sem lúta að aðildarskorti. Svo sem rakið er að framan er í ljós leitt að vatnsréttindi í Þjórsá voru seld frá jörðinni Króki og fleiri jörðum sem liggja að ánni á fyrsta fjórðungi 20. aldar vegna fyrirhugaðra virkjana. Skjölum vegna þessara kaupa var þinglýst á sínum tíma. Einnig er í ljós leitt að þegar jörðin Krókur skipti um eigendur var athugasemd þessa efnis rituð á afsal við þinglýsingu 5. júlí 1956. Í yngri fasteignabók, sem mun hafa verið vélrituð 1977, voru engar athugasemdir skráðar um vatnsréttindi jarðarinnar. Er og ágreiningslaust, að við sölu jarðarinnar til aðaláfrýjanda 14. febrúar 1991 og þinglýsingu afsals til hans 7. nóvember sama árs var ekkert getið um vatnsréttindi í Þjórsá og ekki heldur þegar aðaláfrýjandi seldi gagnáfrýjanda jörðina 8. apríl 1992. Hvorki við gerð kaupsamnings né afsals 14. ágúst sama árs var um þetta rætt, þess var ekki getið í veðbókarvottorði sem lá frammi og ekkert var skráð um vatnsréttindin við þinglýsingu afsals 20. ágúst 1992. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 er heimilt að láta vatnsréttindi af hendi án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt látinn. Í 2. mgr. 16. gr. laganna segir að láti maður af hendi hluta landareignar er liggur að vatni eða á, séu vatnsbotn og vatnsréttindi falin í kaupinu nema öðruvísi semji. Enda þótt almenn vitneskja hafi verið um stórfelld kaup vatnsréttinda frá jörðum við Þjórsá snemma á síðustu öld, eins og fyrr er getið, verður ekki litið svo á að gagnáfrýjandi hafi við kaup sín af aðaláfrýjanda mátt af þeim sökum reikna með að svo hafi verið farið með vatnsréttindi jarðarinnar Króks. Að þessu gættu og með vísan til 2. mgr. 16. gr. vatnalaga, svo og dóma Hæstaréttar í dómasafni 1955, bls. 431 og 1963, bls. 173, verður því að fallast á með héraðsdómi að taka hefði þurft skýrlega fram í samningi aðila að vatnsréttindin fylgdu ekki jörðinni við kaupin. Þess var að engu getið í kaupsamningi að þau væru undanskilin og engin athugasemd um það var í veðbókarvottorði sem lá frammi. Gagnáfrýjandi mátti því gera ráð fyrir því að vatnsréttindin í Þjórsá fylgdu jörðinni. Þar sem þau gerðu það ekki var að ræða um vanefnd af hálfu seljanda, aðaláfrýjanda. Þegar virt er hvers eðlis vanefnd seljanda var í þessum kaupum er ekki unnt að fallast á að gagnáfrýjandi eigi skaðabótakröfu á hendur aðaláfrýjanda samkvæmt meginreglu 59. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem þá giltu. Hins vegar var hinu selda áfátt að þessu leyti og á gagnáfrýjandi því rétt á afslætti af kaupverðinu, sbr. 42. gr. laganna. Í mati hinna dómkvöddu matsmanna, sem aðaláfrýjandi hefur ekki hnekkt, er komist að rökstuddri niðurstöðu um hæfilegan afslátt af kaupverði, sem nemur þeirri fjárhæð sem dæmd var í héraðsdómi. Verður niðurstaða hans því staðfest um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi, Byggðastofnun, greiði gagnáfrýjanda, Suðutækni ehf., samtals 1.300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 31. maí 2005. Mál þetta var tekið til dóms í dag Stefnandi er Suðutækni ehf., Hringbraut 97, Reykjavík. Stefndi er Byggðastofnun, Ártorgi 1, Sauðárkróki. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 9.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 6. febrúar 2003 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu afsláttar að fjárhæð 6.750.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 6. febrúar 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara krefst stefndi lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Mál þetta var höfðað 2. apríl 2002 og þingfest 17. sama mánaðar. Dómur var uppkveðinn 9. maí 2003. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 5. febrúar 2004 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Með úrskurði héraðsdóms 11. október 2004 var fallist á kröfu stefnanda um að leggja fram frekari gögn. Úrskurður þessi var kærður til Hæstaréttar. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 8. nóvember 2004 var kærumálinu vísað frá Hæstarétti. Málavextir. Með uppboðsafsali 26. júní 1991 eignaðist stefndi jörðina Krók í Ásahreppi, en stefndi hafði verið hæstbjóðandi á nauðungaruppboði 14. febrúar 1991 og var eignin slegin stefnda á 10.600.000 krónur. Stefnandi keypti jörðina Krók í Ásahreppi af stefnda, með kaupsamningi dags. 8. apríl 1992. Í kaupsamningi er hinu selda lýst svo: „Hið selda er jörðin Krókur, Ásahreppi, Rangárvallasýslu, ásamt öllum húsum, sem á jörðinni eru, svo og öllu sem fylgir og fylgja ber. Jörðin er í allt 280 hektarar að stærð, en af þeim eru ca. 13 hektarar (við Lónsholt við Krók) skipulagt sem sumarbústaðaland og fylgir það ekki með í kaupunum. Kaupanda er kunnugt um, að enginn fullvirðisréttur fylgir jörðinni, sbr. fjóra þinglýsta samninga um seldan fullvirðisrétt og búháttabreytingu, sjá skjöl nr. 88/823, 88/117, 89/136 og 86/1086.“ Í kaupsamningi er athugasemd um umdeilda beitarsamninga. Umsamið kaupverð jarðarinnar var 16.000.000 krónur. Veðbókavottorð jarðarinnar, dagsett 13. mars 1992, lá frammi við samningsgerð og er tekið fram að kaupandi hafi kynnt sér það. Stefnandi fékk jörðina afhenta 15. maí 1992 samkvæmt afsali dagsettu 14. ágúst 1992. Með kaupsamningi, dagsettum 15. ágúst 1995, seldi stefnandi síðan jörðina til Róberts G. Einarssonar og Steinunnar Gunnarsdóttur, eigenda stefnanda, á sama verði og stefnandi hafði keypt jörðina af stefnda. Þar var hinu selda lýst svo: „ ... jörðina Krók, Ásahreppi, Rangárvallasýslu, ásamt fasteignum og öðrum mannvirkjum sem jörðinni fylgir og fylgja ber að engu undanskildu“. Tekið er fram í kaupsamningnum að annar tveggja eigenda seljanda, Suðutækni ehf., sé Róbert G. Einarsson, sem jafnframt var annar tveggja kaupenda. Kaupendum sé fullkunnugt um landamerki jarðarinnar og ástand hennar og að 13 ha sumarbústaðasvæði fylgi ekki með í kaupunum og að enginn fullvirðisréttur til kjöt- eða mjólkurframleiðslu fylgi. Kaupverð var það sama og seljandi hafði keypt jörðina á, 16.000.000 krónur, að stærstum hluta yfirtaka skulda sem tekið er fram að séu í vanskilum. Veðbókarvottorð, dagsett 19. maí 1995, lá frammi við samningsgerð. Tekið er fram í kaupsamningi að á því komi fram þinglýstir samningar um lóðir við Lónsholt og víðar, samningar um seldan fullvirðisrétt, búháttabreytingu og fleira. Afsal dagsett 17. apríl 1996, er samhljóða kaupsamningi. Í janúar 2001 komu fyrirsvarsmenn Landsvirkjunar á fund með eigendum jarðarinnar, Róberti og Steinunni, til að kynna fyrirhugaðar framkvæmdir í Neðri-Þjórsá. Þar upplýstist að vatnsréttindi höfðu verið seld frá jörðinni árið 1917. Í minnisblaði Þórðar Bogasonar hdl., sem var fullrúi Landsvirkjunar, kemur fram að þetta hafi komið eigendum jarðarinnar á óvart. Við eftirgrennslan eigenda komu í ljós skjöl um að Ólafur Gunnlaugsson, þáverandi eigandi jarðarinnar, seldi Orion hf. „öll þau rjettindi sem tilheyra jörðinni Króki í Ásahreppi í Rangárvallasýslu til vatns-og vatnsafls í Þjórsá“ samkvæmt samningi undirrituðum 17. og 26. febrúar 1917 og afsali frá 23. júlí 1918. Í kaupunum fylgdi réttur „til þess að gjöra í landi jarðarinnar ábyggingar, stíflur eða hvað annað mannvirki sem vera skal, að meðtaldri áveitu og fráveitu vatns í sambandi við eða tilefni af notkun vatnsafls í Þjórsá eða í sambandi við hana og taka úr landi jarðarinnar til allra slíkra mannvirkja, gegn því að greiddar sjeu bætur eftir mati dómkvaddra matsmanna fyrir skaða þann, sem yrði á landi jarðarinnar vegna slíkra mannvirkja eða fyrirtækja.“ Orion hf. afsalaði Títan hf. sömu réttindum 20. mars 1919. Með samningi undirrituðum 8. júní 1951 og 16. janúar 1952 var landbúnaðarráðherra f.h. ríkisins afsalað „vandrettigheder tilhörende gården Krókur í Ásahreppi, dateret d. 20. marts 1919.“ Þessara kaupsamninga og afsala um vatnsaflsréttindi er getið í eldri veðmálabókum handfærðum. Við þinglýsingu afsals um eignina, dagsettu 7. maí 1956, er skráð athugasemd um að ríkissjóður eigi vatnsréttindi á hinni seldu eign. Síðasta færsla er frá 1977. Yngri veðmálabók er vélrituð, fyrsta færsla er frá 1977 og sú síðasta frá 1996, afsal til handa núverandi eigendum. Þar eru ýmsar athugasemdir skráðar en engin varðandi vatnsréttindi. Á þinglýsingavottorði staðfestu 4. nóvember 2003 er getið ýmissa athugasemda, en engin varðar vatnsréttindi. Í málinu liggur frammi „samkomulag“ milli Róberts G. Einarssonar og Steinunnar Gunnarsdóttur og stefnanda þess efnis að stefnandi samþykki að kaupendur jarðarinnar, Róbert og Steinunn, eigi rétt til skaðabóta og/eða afsláttar vegna þess að vatnsréttindi jarðarinnar hafi ekki fylgt með er þau keyptu jörðina af stefnanda. Segir í samkomulaginu að aflað verði mats dómkvadds matsmanns á verðmæti vatnsréttindanna og samþykki stefnandi að „kaupandi eigi rétt til greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem hinn dómkvaddi matsmaður metur“. Dómkvaddir voru matsmennirnir Eyvindur G. Gunnarsson hdl. og Ólafur Björnsson hrl. til: „1. Að metin verði til fjár verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Króks í Ásahreppi. 2. Að metin verði til fjár verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Króks í Ásahreppi þann 8. apríl 1992. 3. Að metin verði til fjár verðmæti jarðarinnar Króks í Ásahreppi þann 15. ágúst 1995. 4. Matsbeiðandi telur að um vanheimild af hálfu matsþola hafi verið að ræða þegar jörðin var seld honum og því er óskað að metið verði hver sé kostnaður landeiganda við að bæta úr, þ.e. við kaup eða öflun sambærilegra vatnsréttinda? 5. Þá er þess óskað, að matsmaður meti sérstaklega, hvert söluverð jarðarinnar hefði átt að vera að teknu tilliti til þess að vatnsréttindi jarðarinnar fylgdu ekki með, miðað við að umsamið söluverð hafi verið markaðsverð jarðarinnar með umræddum réttindum; a) Miðað við kaupsamning matsbeiðanda og matsþola hinn 8. apríl 1992 b) Miðað við kaupsamning matsbeiðanda og Róberts G. Einarssonar og Steinunnar Gunnarsdóttur hinn 15. ágúst 1995.“ Matsgerð er dagsett 17. janúar 2003. Í X. kafla hennar, sem ber yfirskriftina „Niðurstöður matsmanna“ segir að niðurstaða matsmanna sé sú að verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Króks í Ásahreppi séu 9.000.000 króna. Verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar hafi verið 6.071.000 krónur 8. apríl 1992, og 6.636.000 krónur 15. ágúst 1995. Þá segja matsmenn að 9.000.000 króna sé sú fjárhæð sem það kosti landeiganda að afla sambærilegra vatnsréttinda. Hæfilegan afslátt af söluverði meta matsmenn 2.560.000 krónur miðað við 16.000.000 króna kaupverð 8. apríl 1992 og 15. ágúst 1995. Kaupverð jarðarinnar hefði því átt að vera 13.440.000 krónur. Að fenginni matsgerð fór fram uppgjör á milli stefnanda og núverandi eigenda jarðarinnar, dagsett 15. maí 2003, í samræmi við samskomulag sömu aðila frá 13. mars 2002, með því að stefnandi gaf út skuldabréf að fjárhæð 9.000.000 króna. Ágreiningur aðila málsins snýst um rétt stefnanda til skaðabóta og/eða afsláttar vegna þess að vatnsréttindi jarðarinnar hafi ekki fylgt með við sölu stefnda á jörðinni til stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að um vanheimild af hálfu seljanda hafi verið að ræða, þar sem vatnsréttindi hafi ekki fylgt með við söluna, og eigi hann af þeim sökum rétt til skaðabóta úr hendi stefnda. Verði ekki fallist á að um vanheimild af hálfu stefnda hafi verið að ræða teljist jörðin gölluð í skilningi kröfuréttar af þessum sökum og eigi stefnandi því skaðabóta- eða afsláttarkröfu á hendur seljanda með vísan til 42. gr. laga nr. 39/1922, sem í gildi hafi verið er kaup áttu sér stað. Ljóst sé að hvorki í kaupsamningi aðila né veðbókavottorði fyrir jörðina, sem legið hafi fyrir við kaupin, sé þess getið að vatnsréttindi jarðarinnar hafi verið undanskilin. Í veðbókarvottorði hafi ekki heldur verið að finna tilvísun til eldri fasteignabókar, þar sem sala vatnsréttinda jarðarinnar hafi verið skráð. Hið sama sé að segja um samning stefnanda við núverandi eigendur, Róbert og Steinunni, sem byggt hafi á sömu forsendum, gögnum og upplýsingum og samningur stefnanda við stefnda. Stefnandi og viðsemjendur hans hafi því mátt treysta því að þessi réttindi fylgdu jörðinni við söluna. Sökum þess að vatnsréttindin hafi ekki fylgt með, sé jörðin ekki eins verðmæt og búi ekki yfir þeim kostum og notagildi sem stefnandi og viðsemjendur hans hafi gengið út frá. Það að stefnandi hafi gert ráð fyrir að vatnsréttindi jarðarinnar fylgdu hafi haft afgerandi áhrif á það verð sem hann og síðari viðsemjendur hans hafi verið tilbúnir að greiða fyrir jörðina, enda alkunna að verð jarða fari að verulegu leyti eftir þeim hlunnindum sem fylgi með. Hefðu réttar upplýsingar legið fyrir við kaup, sé víst að stefnandi hefði ekki boðið það verð sem greitt var, og viðsemjendur hans ekki greitt honum það sem verð sem þeir greiddu. Það hafi verið forsenda fyrir kaupunum, a.m.k. fyrir verði jarðarinnar að vatnsréttindin væru ekki undanskilin. Stefnandi hafi ekki haft tök á því að gera sér grein fyrir því að vatnsréttindin væru undanskilin þegar kaup voru gerð. Upplýst sé að í þeim gögnum sem fyrir lágu hafi ekkert verið tekið fram um að þessi réttindi ættu ekki að fylgja. Stefnandi sé ekki sérfróður á þessu sviði og því hafi hann mátt treysta því sem fram hafi komið í veðbókarvottorði eignarinnar og fyrirliggjandi gögnum. Við kaupin hafi stefnandi því ekki getað vitað annað en að stefndi væri eigandi vatnsréttindanna og gæti afsalað þeim. Lög geri og beinlínis ráð fyrir að þessi hlunnindi fylgi jörð, sbr. vatnalög nr. 15/1923, orkulög nr. 58/1967, sbr. nú einnig lög 57/1998 um rannsóknir á nýtingu auðlinda í jörðu. Það hafi því verið löglíkur fyrir því að þessi réttindi fylgdu jörðinni. Viðurkennt sé að vatns- og orkuréttindi njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar sem eign, hvort heldur sem hluti fasteignar eða ein sér, sbr. 2. og 9. gr. vatnalaga nr. 15/1923, 12.-13. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967, sem í gildi hafi verið þegar atvik máls þessa gerðust, sbr. nú III. og IV. kafla laga nr. 57/1988. Í vatnalögum hafi verið greint á milli minni háttar og meiri háttar vatna og jarðhita. Landeiganda séu veittar mjög víðtækar heimildir til hagnýtingar og ráðstöfunar á þeim vötnum sem teljast minni háttar og jarðhita, sbr. t.d. 9. og 10. gr. vatnalaga, 12. og 13. gr. þágildandi orkulaga, sbr. nú III. kafla laga nr. 57/1988. Hafi því verið litið svo á að yfir þessum vötnum hafi landeigandi hvers konar ráð og not, nema í lögum sé gerð sérstök undantekning eða takmörkun frá því. Hafi þessi vatnsréttindi því samstöðu með öðrum heimildum, sem landeigandi hafi yfir eign sinni í skjóli eignarréttar yfir landareigninni. Landeigandi megi því hagnýta þessi vatnsréttindi með þeim hætti sem lögin tilgreini sérstaklega og hið sama gildi um nýja nýtingarmöguleika, sem kunni að koma til síðar, enda séu ekki takmarkanir gerðar á þeirri nýtingu í lögum. Yfir öðrum vötnum, sem þá séu gjarnan nefnd meiri háttar vötn, hafi landeigandi aðeins þær heimildir, sem sérstaklega séu tilgreindar í vatnalögum. Þessar heimildir séu m.a. hagnýting vatns til heimilisþarfa, búsþarfa og jarðræktar, nýting til iðnaðar og iðju, til áveitu, til orkuvinnslu, til ístöku, til nauðsynlegrar mannvirkjagerðar vegna þessara nota, til mannvirkjagerðar til varnar landi, til mannvirkjagerðar til að þurrka land, rétt til að framselja vatnsréttindi þriðja manni, auk þess sem landeigandi eigi einn alla veiði í miðlínu straumvatna. Allt frá fornlögum hafi verið ákvæði í lögum um meðferð vatns og heimildir til að nýta það og út frá því gengið að þessi réttur fylgdi viðkomandi landareign, þ.e. vatn, vatnsréttur, sem og jarðhiti. Af þessu leiði að sé ætlunin að undanskilja vatnsréttindi og jarðhita við sölu jarðar eða landareignar þurfi að taka það skýrt fram. Af öllu framangreindu leiði, að taka hefði þurft sérstaklega fram í kaupsamningi ef vatnsréttindi jarðarinnar hefðu ekki átt að fylgja með í kaupunum. Stefnandi hafi því talið að þessi réttindi fylgdu með við kaup jarðarinnar af stefnda og stefnandi síðan selt jörðina áfram í trausti þess. Fyrir tilviljun hafi hann hins vegar komist að því að vatnsréttindi jarðarinnar hefðu verið undanskilin. Eins og fram komi í afsali Ólafs Gunnlaugssonar og Orion hf. hafi hlutafélagið keypt „öll þau réttindi sem tilheyra jörðinni Króki í Ásahreppi í Rangárvallasýslu til vatns og vatnsafls í Þjórsá“. Hér hafi því verið afsalað öllum vatnsréttindum jarðarinnar, þ.á. m. rétti til hagnýtingar á heitu vatni og jarðhita. Kaupverð réttindanna hafi verið 2.000 krónur og ljóst að umrædd réttindi hafi verið talin mjög verðmæt á þessum tíma. Ólafur Gunnlaugsson hafi keypt jörðina Krók 23. nóvember 1915 á 900 krónur. Stefnandi byggir á því að um vanheimild af hálfu stefnda hafi verið að ræða, sem stefndi beri ábyrgð á, samkvæmt almennum reglum eignar- og fasteignakauparéttar. Af því sem að framan greini sé ljóst að umrædd vanheimild stefnda hafi valdið því að stefnandi hafi ekki öðlast eignarrétt yfir vatnsréttindum jarðarinnar og þann eignarrétt yfir jörðinni sem leiða hafi átt af kaupsamningi þeirra. Úr þessari vanheimild verði ekki bætt nema með því að stefndi greiði stefnanda bætur, sem nemi verðmætum þessara réttinda. Verði ekki fallist á að um vanheimild hafi verið að ræða, sé ljóst að þar sem stefnandi hafi keypt jörðina í trausti þess að henni fylgdu vatnsréttindi eigi hann afsláttar- eða skaðabótakröfu á hendur seljanda með vísan til þágildandi 42. gr. laga nr. 39/1922. Hafi stefndi vitað um framsal vatnsréttindanna og búið yfir vitneskju um að þau hefðu verið skilin frá jörðinni hafi sú skylda hvílt á honum að lögum að gera stefnanda grein fyrir því. Stefndi hafi látið það ógert og með því gerst brotlegur við reglur kröfuréttar. Sú háttsemi verði að mati stefnanda ótvírætt metin stefnda til sakar og sé því grundvöllur bótakröfu stefnanda. Samkvæmt þessu eigi stefnandi rétt á greiðslu skaðabóta fyrir því tjóni sem hann hafi orðið fyrir. Stefndi sé stofnun í eigu ríkisins og umrædd vatnsréttindi jarðarinnar séu í eigu ríkisins, hafi því vitneskja um vatnsréttindin verið til staðar. Verði ekki fallist á að skilyrði séu til að dæma stefnanda skaðabætur sé því haldið fram að stefnandi eigi rétt til afsláttar af kaupverði í samræmi við niðurstöðu matsmanna. Byggist krafan á því, að stefnandi og síðar viðsemjendur hans hafi fengið afhenta jörð sem ekki hafi verið eins verðmæt og þau hafi mátt gera ráð fyrir. Stefnandi kveðst hafa samþykkt kröfu Róberts Einarssonar og Steinunnar Gunnarsdóttur um bætur vegna þess að vatnsréttindi fylgdu ekki með jörðinni, eins og báðir aðilar hafi gengið út frá, sbr. samkomulag, dagsett 13. mars 2002. Stefnandi byggi á því að stefndi beri ábyrgð gagnvart stefnanda á því tjóni, sem hann verði fyrir að þessum sökum. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar sem gilt hafi í fasteignakaupum, sem og dómaframkvæmd á því sviði. Ennfremur á almennum reglum eignar- og samningaréttar um að seljandi svari til vanheimildar. Jafnframt byggir stefnandi á því að reglur laga nr. 39/1922, einkum 42. gr. um skaðabætur og afslátt, gildi í máli þessu með lögjöfnun eftir því sem við geti átt. Þá vísar stefnandi til vatnalaga nr. 15/1923, orkulaga nr. 58/1967, sbr. einnig nú lög 57/1998. Um dráttarvexti sé vísað til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að sýkna eigi hann vegna aðildarskorts með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Kröfugerð stefnanda á hendur Byggðastofnun virðist reist á „samkomulagi“ Suðutækni ehf. annars vegar og Róberts Einarssonar og Steinunnar Gunnarsdóttur hins vegar, um að stefnandi samþykki að þau Róbert og Steinunn eigi rétt til skaðabóta eða afsláttar. Stefndi telur skjal þetta vera haldlaust plagg, gert með það í huga að komast fram hjá heimildarmanni núverandi eiganda, Suðutækni ehf., og að Byggðastofnun. Í stjórn einkahlutafélagsins Suðutækni sitji áðurnefnd Róbert og Steinunn og engir aðrir. Þau séu því í raun að semja við sjálf sig þegar stefnandi sé látinn samþykkja bóta- eða afsláttarkröfu. Þá bendir stefndi á að í áðurnefndu „samkomulagi“ komi ekki annað fram en að stefnandi samþykki að þau Róbert og Steinunn eigi rétt til greiðslu þeirrar fjárhæðar sem hinn dómkvaddi matsmaður meti. Ekkert verði hins vegar af samkomulaginu ráðið hvort Róbert og Steinunn samþykki þá fjárhæð fyrir sitt leyti og verði því ekki séð að um raunverulegt samkomulag sé að ræða. Í málinu liggi fyrir að stefnandi hafi viðurkennt og samþykkt kröfu þeirra Róberts og Steinunnar um bætur og samkvæmt því hljóti þau að hafa beint kröfum sínum um bætur að stefnanda. Þegar samkomulagið var gert hafi þessir aðilar ekki verið búnir að leysa úr því sín í milli hver fjárhæð bóta eða afsláttar skyldi vera, eða yfirleitt hvort um væri að ræða afslátt eða skaðabætur. Við munnlegan málflutning var lögð áhersla á það af hálfu stefnda að greint skjal væri málamyndagerningur. Krafa Róberts og Steinunnar gæti þó í engu falli verið annað en afsláttarkrafa þar sem þau gætu ekki hafa beitt sjálfa sig svikum, en þegar samkomulag sé gert hafi slík afsláttarkrafa verið fyrnd. Sama gildi um uppgjör frá 15. maí 2003 með vísun í samkomulagið. Einnig verði að athuga að stefnda hafi á engu stigi málsins verið boðin einhver aðild að samningaviðræðum þeim sem leitt hafi til framangreinds samkomulags, enda sé samkomulagið dagsett sama dag og stefnandi hafi krafið stefnda um bætur. Því sé augljóst að stefnda hafi ekki verið ætlað á því stigi að hafa nokkrar skoðanir á fjárhæð hugsanlegra bóta eða afsláttar, eða réttmæti slíkra krafna. Stefnda sýnist mál þetta snúast frekar um mögulegan fjárhagslegan ávinning stefnanda en tjón hans. Það sé grundvallarskylda aðila, þegar hann telji sig hafa orðið fyrir tjóni að leitast við að takmarka tjón sitt. Áðurnefnt samkomulag verði hins vegar ekki skilið öðru vísi en svo að reynt sé að gera tjónið eins mikið og nokkur kostur er. Með vísan til ofangreinds verði ekki talið að fyrir liggi framsal þeirra Róberts Einarssonar og Steinunnar Gunnarsdóttur, á hugsanlegum bóta- eða afsláttarrétti sínum í hendur stefnanda, enda ein af meginreglum kröfuréttar að krafa sú sem ætlun sé að framselja sé nægilega skýr og ákveðin, og þannig vaxin að hægt sé að framselja hana. Þá beri að hafa í huga að kröfur stefnanda virðist að verulegu leyti byggjast á því að veðbókavottorð sem frammi hafi legið við söluna hafi verið rangt. Sýnist því eðlilegt að kröfum um tjón sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir af þeim sökum sé beint að ríkissjóði á grundvelli reglna VIII. kafla þinglýsingalaga nr. 39/1978, takist stefnanda á annað borð að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni af þeim sökum, og sem telja megi sennilega afleiðingu þinglýsingarmistaka, og að hann hafi verið grandlaus um þau. Þá sé enn fremur á það að líta að stefndi telji, hvað sem öðru líði, að á grundvelli þinglýstra heimilda sé íslenska ríkið réttur eigandi þeirra réttinda sem stefnukröfur stefnanda lúti að, að svo miklu leyti sem hægt sé að átta sig á þeim. Afsal Ólafs Gunnlaugssonar til hlutafélagsins Títan sé gert fyrir gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 sem stefnandi vísi til m.a. til stuðnings kröfum sínum. Gildi þess afsals og þýðing sé óljós og hefði stefnanda verið rétt að höfða mál á hendur íslenska ríkinu til þess að láta reyna á gildi þess. Að öllu framansögðu virtu beri að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts. Stefndi hafnar því að um vanheimild hafi verið að ræða. Stefndi kveðst ekki hafa selt stefnanda annað en það sem hann hafi átt og hafi ekki verið að selja stefnanda vatnsréttindi. Fráleitt sé að tala um vanheimild í sambandi við réttindi sem ekki séu nefnd einu orði í kaupsamningi eða afsali. Stefndi hafi ekki selt stefnanda önnur og meiri réttindi en stefndi hafi eignast með uppboðsafsali rúmum níu mánuðum fyrr, 26. júní 1991. Hafi það átt að vera forsenda fyrir kaupum stefnanda að vatnsréttindi umfram hefðbundin heimilis- og búskaparnot fylgdu með í kaupunum, hefði honum verið í lófa lagið að láta geta þess sérstaklega í kaupsamningi. Telur stefndi að það hefði reyndar verið nauðsynlegt. Ákvæði í kaupsamningi og afsali aðila séu hefðbundin ákvæði í samningum við sölu jarða. Fylgi einhver frekari réttindi, svo sem til dæmis réttindi til laxveiði, eða ítök af einhverju tagi, þá beri að geta þeirra sérstaklega. Sé það með ólíkindum að stefnandi hafi, í lok 20. aldar, haldið sig vera að kaupa virkjunarrétt í Þjórsá, á mesta virkjunarsvæði landsins, réttindi sem seld hafi verið fyrir yfir 70 árum. Þá verði séð af lýsingu á hinu selda í kaupsamningi sem núverandi eigendur jarðarinnar hafi gert við stefnanda, að með þeim samningi taki stefnandi á sig ríkari skyldur en stefndi hafi gert í sínum kaupsamningi, sbr. orðalagið: „ sem jörðinni fylgir og fylgja ber að engu undanskildu“. Þá sé í þeim kaupsamningi tekið fram að annar tveggja eigenda stefnanda, sé kaupandinn Róbert og að kaupendum sé fullkunnugt um landamerki jarðarinnar og ástand hennar og hafi ekkert við það að athuga. Kaupendur hafi því kynnt sér þinglýst skjöl er varði eignina og því hlotið að gera sér grein fyrir því að jörðinni fylgdu ekki sérstök vatnsréttindi umfram þau not sem þau hafi haft fram að þeim tíma, enda búin að búa á jörðinni og stunda þar umsvifamikinn hrossabúskap í rúm þrjú ár. Stefndi mótmælir þeirri skoðun stefnanda að löglíkur séu fyrir því að vatnsréttindi fylgi jörð og bendir í því sambandi á 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923, þar sem beinlínis sé gert ráð fyrir að heimilt sé að aðskilja vatnsréttindi og eignarrétt að landi. Sama geti gerst með jarðhita samkvæmt orkulögum. Hins vegar sé skýrt tekið fram í 15. gr. vatnalaga, að réttur landeiganda til vatns, sem á jörð hans sé, til heimilisþarfa, búsþarfa og til jarðræktar, eftir því sem nánar sé skilgreint í ákvæðinu, verði ekki skilinn við eignina nema samkvæmt sérstakri lagaheimild. Stefnandi hafi aldrei haldið því fram að hann skorti vatn til slíkra nota. Stefndi kveður sér hafa verið ókunnugt um samning hlutafélagsins Títan og Ólafs Gunnlaugssonar, enda sé hans ekki getið á veðbókavottorði eignarinnar og mótmælir fullyrðingum stefnanda þar að lútandi. Bendir stefndi á að Byggðastofnun sé sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins, sbr. 1. gr. laga nr. 106/199 og þar liggi engar upplýsingar fyrir um athafnir annarra stofnana í eigu ríkisins. Stefndi bendir á að samkvæmt vottorði fasteignamats ríkisins sé gjaldstofn til fasteignamats Króks sundurliðaður mjög ítarlega í 14 liðum. Þar sé hvergi minnst á vatnsréttindi af neinu tagi, hvorki til veiði, virkjunar né annarra nota. Stefnandi geti ekki hafa verið í góðri trú, þar sem hann hafi ekki þurft að greiða skatta og skyldur af slíkum réttindum sem stefnandi meti nú til hárra fjárhæða. Samkvæmt lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga beri að greiða fasteignaskatt af öllum hlunnindum, sem jarðeignum fylgi. Engum slíkum sérstökum réttindum sé til að dreifa á Króki, og þannig hafi það líka verið þegar stefnandi hafi keypt jörðina árið 1992. Stefndi hafnar því að stefnandi geti nú haldið fram að þetta hafi hann fyrir tilviljun uppgötvað í ársbyrjun 2001 eftir níu ára búsetu og rekstur fyrirtækis á jörðinni. Þá sé á það að líta að hafi stefnandi talið að hér væri um slík verðmæti að ræða hefði verið sérstök ástæða fyrir hann að kynna sér vandlega öll þinglýst skjöl er eignina varða, ekki síst frá fyrri tíð, en alkunna sé að á fyrri hluta síðustu aldar hafi Einar Benediktsson skáld, haft miklar fyrirætlanir um virkjun vatnsafls í Þjórsá og víða keypt af bændum rétt til virkjunar í ánni fyrir löndum þeirra. Hefði slík könnun leitt í ljós að mistök hefðu orðið við gerð veðbókarvottorðs fyrir eignina. Stefndi beri enga ábyrgð á þeim mistökum. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi rétt til skaðabóta eða afsláttar og að jörðin hafi verið haldin galla eða hafi skort einhverja þá kosti sem ætla megi að áskildir hafi verið í skilningi þágildandi 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922. Ekkert liggi fyrir um skert verðgildi eða notagildi jarðarinnar, eða að hún henti ekki til þeirra afnota sem sambærilegar eignir séu nýttar til, eða til hinna sérstöku afnota sem stefnandi hafi haft í hyggju að nýta jörðina til. Tilgangur stefnanda hafi verið að reka hrossaræktarbú að Króki og komi það m.a. fram í bréfum eigenda Króks til stefnda frá 12. nóvember 1998 og frá 30. nóvember 2000. Ekki verði séð að nokkuð hafi skort sem þurfi til þess rekstrar sem á jörðinni er. Þannig hafi stefnandi vatn til heimilisþarfa, búsþarfa og jarðræktar, sbr. 15. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Þá megi einnig benda á að veiði, ef um slíkt sé að ræða, fylgi landinu, sbr. og ákvæði 4. gr. tilskipunar um veiði á Íslandi frá 20. júní 1849, sbr. og ákvæði 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Stefndi hafi á engan hátt gefið stefnanda til kynna að við kaupin að eigninni fylgdu einhver réttindi umfram það sem getið er í kaupsamningi þeirra. Í ljósi verðlagningar stefnanda á réttindum þessum verði einmitt að telja að hér sé um að ræða slík réttindi að taka verði fram sérstaklega séu þau innifalin í sölu jarðarinnar. Kröfur á grundvelli þess að jörðin hafi verið haldin galla í skilningi 42. gr. kaupalaga séu því órökstuddar og ódómhæfar. Stefndi vísar til þeirra málsástæðna og lagaraka sem að ofan greinir til stuðnings varakröfu sinni um lækkun kröfufjárhæðar. Niðurstaða. Stefndi seldi stefnanda jörðina Krók í Ásahreppi með kaupsamningi dagsettum 8. apríl 1992, en afsal er útgefið 14. ágúst sama ár. Stefnandi seldi núverandi eigendum, Róberti G. Einarssyni og Steinunni Gunnarsdóttur, jörðina Krók með kaupsamningi dagsettum 15. ágúst 1995 og gaf út afsal til þeirra 17. apríl 1996. Ljóst er að Róbert G. Einarsson er í öll skiptin prókúruhafi stefnanda, Suðutækni ehf., og skrifar sem slíkur ásamt öðrum upp á þá löggerninga sem hér eru nefndir. Samkvæmt upplýsingum lögmanns stefnanda verður Steinunn Gunnarsdóttir annar tveggja eigenda félagsins árið 1995, en fram að þeim tíma voru eigendur fleiri. Eignabreyting þessi er ekki skráð fyrr en árið 1998. Hinn 13. mars 2002 gera stefnandi og Róbert og Steinunn samkomulag vegna kaupa hinna síðarnefndu á jörðinni Króki í tilefni af því að kaupendum hafi hinn 14. janúar 2001 orðið ljóst að „vatnsréttindi jarðarinnar hefðu verið undanskilin og því ekki fylgt með við kaup á jörðinni“. Síðan segir: „Seljandi samþykkir að kaupendur eigi rétt til skaðabóta og/eða afsláttar af þessum sökum og viðurkennir kröfur þeirra að öllu leyti. Verður aflað mats dómkvadds matsmanns á verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Króks og samþykkir seljandi að kaupandi eigi rétt til greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem hinn dómkvaddi matsmaður metur.“ Þetta skjal undirrita Róbert og Steinunn og Róbert f.h. Suðutækni ehf. Matsgerð Eyvindar G. Gunnarssonar hdl. og Ólafs Björnssonar hrl. er dagsett 17. janúar 2003. Hinn 15. maí 2003 undirrita sömu aðilar og á sama hátt uppgjör í samræmi við samkomulag sitt frá 13. mars 2002 og gefið er út skuldabréf að fjárhæð 9.000.000 króna í samræmi við niðurstöðu dómkvaddra matsmanna til handa Róberti G. Einarssyni og Steinunni Gunnarsdóttur, dagsett sama dag, undirritað af Róbert Einarssyni pr.pr. Suðutækni ehf. Af hálfu stefnda er því haldið fram að framangreind lögskipti séu málamyndagerningur, þar sem þau Róbert og Steinunn séu einu eigendur Suðutækni ehf. Ekki er unnt að fallast á þessa málsástæðu stefnda. Suðutækni ehf. er sjálfstæður lögaðili og viðsemjandi stefnda. Til ársins 1995 er félagið í eigu Róberts G. Einarssonar og fleiri aðila, en frá þeim tíma í eigu hans og Steinunnar Gunnarsdóttur. Það eitt og sér, að félagið og eigendur þess persónulega eiga í lögskiptum, þykir ekki sönnun þess að um málamyndagerning sá að ræða. Ekkert annað styður þá fullyrðingu og eru samningar þessir formlega gildir. Þykir mega líta svo á að framangreint samkomulag og uppgjör sé fullnægjandi grunnur fyrir kröfu stefnanda á hendur stefnda og jafngildi framsali Róberts og Steinunnar á kröfunni til hans. Telst því ekki vera um aðildarskort að ræða að þessu leyti. Þá krefst stefndi sýknu vegna aðildarskorts þar sem stefnandi snúi sér ranglega að stefnda í stað þess að láta reyna á það gagnvart íslenska ríkinu hvort umdeild réttindi séu í eigu þess og hvert inntak þeirra sé. Ef einhver ábyrgð sé til staðar þá liggi hún beint hjá ríkinu, en ekki hjá stefnda. Þá vísar stefndi til þess að vera kunni að um sé að ræða mistök við færslu í veðmálabækur og útgáfu veðbókarvottorðs en stefndi sé ekki ábyrgur fyrir þinglýsingarmistökum og beri að beina kröfum þar að lútandi að viðkomandi yfirvöldum. Ekki verður á það fallist að um aðildarskort á þessum forsendum sé að ræða. Stefnandi byggir málsókn sína á því að vatnsréttindi hafi átt að fylgja jörðinni og þar sem annað hafi ekki verið tekið fram í samningi sé um vanheimild að ræða. Stefndi seldi stefnanda jörðina og þykir stefnandi geta beint kröfum sínum, að því er þau viðskipti varðar, að honum sem sínum viðsemjanda. Í samningi aðila þessa máls um kaup og sölu á jörðinni Króki í Ásahreppi segir að hið selda sé jörðin: „ Krókur, Ásahreppi, Rangárvallasýslu, ásamt öllum húsum, sem á jörðinni eru, svo og öllu sem fylgir og fylgja ber.“ Sama orðalag er í kaupsamningi og í afsali. Í báðum skjölunum er tekið fram að enginn fullvirðisréttur fylgi og að ekki fylgi með í kaupunum 13 ha sumarbústaðaland við Lónsholt. Einnig er í kaupsamningi getið um athugasemd vegna beitarsamninga. Ekki er minnst á vatnsréttindi í kaupsamningi eða afsali og óumdeilt er að þess var ekki getið að vatnsréttindi væru undanskilin á veðbókarvottorði sem lá frammi við söluna. Í eldri handfærðri veðmálabók er þinglesinn kaupsamningur og afsal Orion á vatnsaflsréttindum jarðarinnar 1917 og 1918 og síðan yfirfærsla þessara réttinda til Titan 1919 og loks til ríkissjóðs Íslands 1952. Aðilar deila um það hvort löglíkur séu fyrir því að vatnsréttindi fylgi jörð við sölu sé þess ekki sérstaklega getið að þau séu undanskilin við kaupin, eða hvort það sé sérstaklega tekið fram ef slík réttindi fylgja jörð. Í lögum nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem beitt var með lögjöfnun um fasteignakaup á þeim tíma sem viðskipti aðila áttu sér stað, segir í 59. gr. „Nú kemur það fram, að söluhlutur var annars manns eign en seljanda, þá er kaupin gerðust, og getur þá kaupandi krafist skaðabóta af seljanda, og það þótt seljandi hafi eigi betur vitað en að hann ætti hlutinn. Ef kaupandi hafði fullan grun eða vitneskju um vanheimild seljanda, þá er kaupin gerðust, þá á hann engan rétt til skaðabóta.“ Felst í ákvæði þessu hlutlæg ábyrgð seljanda á því að hann eigi það sem selt er og með í kaupum fylgi það sem fylgja ber. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr., sbr. 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923 fylgja landi sem selt er vatnsréttindi í vatni eða á er liggur á eða að landi, nema annað sé sérstaklega tekið fram. Réttindi til vatns vegna heimilisþarfa, búsþarfa og jarðræktar er þó óheimilt að skilja frá landi, nema samkvæmt sérstakri lagaheimild, sbr. 15. gr. sömu laga. Eignarrétti að tilteknu landi fylgir að jafnaði heimild til þess að nýta þær auðlindir sem þar er að finna, og eru gjarnan tilgreindar sem sérstök réttindi, svo sem veiðiréttur, námuréttur eða vatnsréttindi, þar með talinn réttur til að hagnýta vatnsaflsorku. Má um þetta m.a. vísa til hæstaréttardóms 1955, bls. 431. Taka þarf fram berum orðum fylgi slík réttindi ekki með jörð við kaup, sbr. til dæmis hæstaréttardóm 1963, bls. 173. Það er niðurstaða dómsins, að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir því að hin umdeildu vatnsréttindi fylgdu jörðinni, þar sem þess var að engu getið í kaupsamningi að þau væru undanskilin og óumdeilt er að á veðbókarvottorði kom ekki fram nein athugasemd varðandi vatnsréttindi. Stefnandi öðlaðist því við kaupin ekki allan þann rétt sem löglíkur voru fyrir að hann myndi fá yfir gæðum jarðarinnar. Þar sem annar aðili en seljandi átti þá þegar þessi réttindi, þ.e. umdeild vatnsréttindi, er fallist á það með stefnanda að hér hafi verið um vanheimild að ræða. Eigandi hinna umþrættu réttinda er íslenska ríkið. Stefndi, Byggðastofnun, er sjálfstæð stofnun í eigu íslenska ríkisins og gilda um hana sérstök lög. Fallist er á það með stefnda að ekki verði gerð krafa til þess að stofnuninni hafi átt að vera kunnugt um allar eignir ríkisins, þar á meðal, að vatnsréttindi jarðarinnar Króks væru í eigu ríkisins þegar jörðin var seld stefnanda. Þó almennt sé þekkt að Einar Benediktsson skáld var á sínum tíma mikill áhugamaður um virkjanir, verður sú staðreynd ekki talin ígildi þess að stefnandi hafi átt að hafa „fullan grun eða vitneskju“ um að vatnsréttindi jarðarinnar hefðu verið seld, enda er þess ekki getið í því veðbókarvottorði sem lá frammi og verður ekki séð nema farið sé í eldri veðmálabækur. Samkvæmt 59. gr. laga nr. 39/1922 ber stefnda því að greiða stefnanda skaðabætur vegna vanheimildar, þrátt fyrir að hann hafi ekki um það vitað að vatnsréttindin fylgdu ekki jörðinni. Þessar bætur eru óháðar því hvort til virkjunar kemur. Fyrir liggur í málinu matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna og hafa þeir staðfest hana fyrir dómi. Samkvæmt henni og skriflegum skýringum matsmanna er ljóst að metin voru vatnsréttindi jarðarinnar Króks, andlag viðskipta aðila, og annað ekki. Samkvæmt gögnum og framburði matsmanna er matið óháð því hvort til Urriðafossvirkjunar kemur eða ekki. Matið er ítarlegt og rökstutt, ekki hefur verið beiðst yfirmats, verður matið því lagt til grundvallar við tölulega niðurstöðu málsins. Matsgerð var lokið 17. janúar 2003. Matið er á verðlagi nóvember 2002. Í IX. kafla matsgerðar er lýst verðmæti jarðarinnar án vatnsréttinda, byggt á þeim forsendum sem matsmenn leggja til grundvallar og rökstuddar eru framan í matsgerðinni. Stefnandi keypti jörðina 8. apríl 1992 á 16.000.000 króna. Matsmenn líta svo á, að þar sem sala stefnanda til núverandi eigenda hafi í raun verið yfirfærsla eignarinnar frá einni kennitölu yfir á aðra í eigu sömu aðila, sé eðlilegt að miða við að verðmæti jarðarinnar 1995 sé það sama og 1992 að viðbættri verðlagshækkun. Síðan segir: „Til þess að leggja mat á hvert söluverð jarðarinnar hefði átt að vera 1992, án vatnsréttinda í Þjórsá, verður að finna út hvert hlutfall vatnsréttindanna er af heildarverðmæti eignarinnar. Við úrlausn þess leggja matsmenn til grundvallar að hlutfall vatnsréttinda jarðarinnar eins og það er í dag af heildarverðmæti jarðarinnar, sé það sama og 1992, enda hefur eignin ekki breyst í grundvallaratriðum, og mannvirki á henni eru hin sömu.“ Matsmenn komast síðan að þeirri niðurstöðu að verðmæti jarðarinnar Króks ásamt mannvirkjum en án vatnsréttinda sé á matsdegi samtals 36.000.000 króna, en vatnsréttindi eru metin á 9.000.000 króna. Síðan segir: „Jörðin í heild í dag með vatnsréttindum sé þeim bætt við að fullu kr. 45.000.000 (svo). Hlutfall vatnsréttindanna er því 20% af heildarverðmætinu samkvæmt þessu. Þrátt fyrir þetta telja matsmenn að verðmæti vatnsréttindanna eitt og sér sé nokkru meira en sem hluti af heild. Þegar vatnsréttindi eru seld sem hluti af heild telja matsmenn eðlilegt að miða við u.þ.b. 75% af verðmæti vatnsréttinda sem seld eru ein og sér, þ.e. 6.750.000, og að verðmæti jarðarinnar í heild í dag með vatnsréttindum sé því kr. 42.750.000. Vatnsréttindin eru samkvæmt þessu tæplega 16% af heildarverðmæti jarðarinnar. Niðurstaða matsmanna er því sú að verðmæti jarðarinnar án vatnsréttinda árið 1992 hafi því verið kr. 16.000.000 - 16% eða (2.560.000) = kr. 13.440.000. Verðmæti árið 1995 er það sama að viðbættri verðtryggingu.“ Fasteignir, þar á meðal bújarðir, hafa hækkað mikið í verði frá því kaup aðila áttu sér stað og þar til mat fór fram. Eins og fram kemur í matsgerð var matsmönnum ekki hald í könnun á verðlagningu annarra jarða á svæðinu við matið. Við ákvörðun skaðabóta í máli þessu þykir verða að taka mið af verði eignarinnar þegar viðskipti aðila fóru fram. Með vísan til framangreinds rökstuðnings matsmanna er verðmæti vatnsréttinda sem seld eru með eign metin heldur lægri en þegar slík réttindi eru seld sérstaklega eða um 75% af verðmæti þeirra, og samsvarar það um 16% af heildarverðmæti eignarinnar. Stefnandi byggir kröfu sína á því að vatnsréttindi hafi verið talin fylgja með við kaupin á jörðinni. Samkvæmt þessu skal stefndi greiða stefnanda 2.560.000 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum svo sem krafist er. Stefndi skal greiða stefnanda málskostnað 871.500 krónur vegna málflutningslauna lögmanns og er þá virðisaukaskattur meðtalinn auk 567.243 króna vegna matskostnaðar. Samtals 1.438.743 krónur. Hjördís Hákonardóttir, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Stefndi, Byggðastofnun, skal greiða stefnanda, Suðutækni ehf., 2.560.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2003 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnda 1.438.743 krónur í málskostnað.