Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 212/2008
|
Kynferðisbrot Börn
|
P var sakfelldur fyrir brot gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa haft í vörslum sínum 14.713 ljósmyndir og 207 hreyfimyndir sem sýndu börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Með brotinu rauf hann skilorð dóms frá 3. desember 2004 þar sem hann hlaut sjö mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Í samræmi við 60. gr. almennra hegningarlaga var sá dómur tekinn upp og bæði málin dæmd í einu lagi, sbr. 77. gr. sömu laga. Að þessu virtu var refsing P ákveðin fangelsi í 15 mánuði en ekki þóttu efni til að skilorðsbinda refsinguna að neinu leyti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars 2008 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð. Ákærði hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti. Krafa hans um breytingu á niðurstöðu dómsins getur því ekki komið til álita fyrir Hæstarétti nema að því leyti, sem leiðir af 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt ákæru ríkissaksóknara 4. desember 2007 er ákærði borinn sökum um að hafa brotið gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft 12. október 2006 í vörslum sínum á fimm hörðum diskum í tölvu af nánar tiltekinni gerð samtals 14.713 ljósmyndir og 207 hreyfimyndir, sem sýni börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Fyrir héraðsdómi gekkst ákærði við þessu broti og var farið með málið eftir 125. gr. laga nr. 19/1991. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir brotið og er sú niðurstaða ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann tvívegis undir lögreglustjórasátt á árinu 2002 vegna umferðarlagabrota, sem engu skipta við ákvörðun refsingar nú. Á hinn bóginn var ákærða með dómi Héraðsdóms Reykjaness 3. desember 2004 gert að sæta fangelsi í sjö mánuði, skilorðsbundið í fimm ár, fyrir að hafa brotið gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa 5. júlí sama ár haft önnur kynferðismök en samræði við fimm ára stúlku. Með brotinu, sem mál þetta varðar, rauf ákærði skilorð samkvæmt þeim dómi og ber samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga að ákveða refsingu fyrir bæði brotin í einu lagi eftir fyrirmælum 77. gr. sömu laga. Að þessu virtu er sú refsing hæfilega ákveðin fangelsi í fimmtán mánuði, en ekki eru efni til að skilorðsbinda hana að hluta eða öllu leyti. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað verða látin standa óröskuð. Samkvæmt 2. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður ákærði dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Páll Rúnar Geirdal, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 340.911 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Þorra Viktorssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. febrúar 2008. Mál þetta er dómtekið var 18. febrúar s.l. er höfðað með ákæru dagsettri 4. desember 2007 á hendur Páli Rúnari Geirdal, kennitala 100483-4329, Lyngbergi 23, Hafnarfirði, "fyrir kynferðisbrot, með því að hafa, þann 12. október 2006 haft í vörslu sinni á þáverandi dvalarstað sínum að Grófarsmára 18, Kópavogi, á fimm hörðum diskum í Fujitsu Siemens turntölvu, 14.713 ljósmyndir og 207 hreyfimyndir, sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Telst þetta varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000 og 2. gr. laga nr. 74/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Jafnframt er þess krafist með vísan til 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga að ákærði verði dæmdur til að sæta upptöku á framangreindri turntölvu og fimm hörðum diskum." Farið var með mál þetta samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sín. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og eru brot hans þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Sakaferill ákærða er þannig að á árinu 2002 var tvívegis gerð við hann lögreglustjórasátt og honum gert að greiða sektir fyrir brot á umferðarlögum og sviptur ökurétti í 1 mánuð í annað skiptið, en ennfremur var hann 3. september 2004 dæmdur til að sæta fangelsi í 7 mánuði skilorðsbundið í 5 ár fyrir brot gegn 202. gr. almennra hegningarlaga. Með því broti sem ákærður er nú sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilorð þessa dóms og verður með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að dæma upp refsinguna samkvæmt framangreindum dómi og dæma bæði málin í einu lagi og ákvarða refsinguna með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Við refsiákvörðun í málinu verður að líta til þess, að um er að ræða mikinn fjölda ljósmynda og hreyfimynda, sem ákærður geymdi í tölvu sinni og meginhluti þeirra sýna grófa misnotkun á börnum og teljast brotin því stórfelld, en á hinn bóginn verður litið til tiltölulega ungs aldurs ákærða og að hann hefur játað brot sitt greiðlega. Þá er töluverður tími liðinn frá því að hann framdi brotin og samkvæmt því, sem fram kemur hjá verjanda er hann er nú í góðri vinnu og á unnustu. Þá er fram komið að ákærður leitaði sér sálfræðilegrar aðstoðar vegna fyrra málsins og leitaði sér aftur af sjálfsdáðum aðstoðar vegna síðara málsins og hefur verið í sálfræðilegri meðferð vegna þess með viðtölum hjá Birni Harðarsyni sálfræðingi frá því í janúar 2007 og kemur fram í vottorði Björns að hann hafi komið reglulega í viðtöl í samtals 29 tíma vegna barnahneigðar sinnar og er það álit sálfræðingsins að ákærði hafi nýtt sér tímann mjög vel og með því dregið úr hættu á að hann viðhaldi barnahneigð sinni áfram og sé þar af leiðandi ólíklegri til að brjóta af sér aftur. Sálfræðingur telur samkvæmt því mikilvægt að hann haldi áfram reglubundnum viðtölum, svo sem hann hafi í hyggju. Af öllu þessu virtu þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin 13 mánaða fangelsi, en rétt þykir að fresta fullnustu á 10 mánuðum af fangelsisrefsingunni og falli hún niður að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955 og hlíti hann jafnframt sérstöku skilorði samkvæmt 2. og 3. tölulið greinarinnar, þar sem umsjónarmaður gæti þess m.a. að hann haldi áfram viðtalsmeðferð hjá sálfræðingi, svo lengi sem það er til nausynlegt að mati sálfræðings til að vinna bug á hneygð sinni til barna. Rétt er að Fangelsismálastofnun ríkisins hafi eftirlit með framkvæmd umsjónarinnar. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga ber ákærða að hlíta upptöku á haldlagðri turntölvu í málinu og 5 hörðum diskum. Dæma ber ákærða til greiðslu þóknunar til skipaðs verjanda síns Guðbjarna Eggertssonar hdl. vegna starfa hans á rannsóknarstigi og hér fyrir dómi sem ákveðst 323.700 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, en annan kostnað leiddi ekki sökinni. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. Af hálfu ákæruvaldisns fór með málið Ragna Bjarnadóttir fulltrúi ríkissaksóknara. Ákærður sæti upptöku á turntölvu og 5 hörðum diskum, sem haldlagðir voru í málinu. Ákærður greiði skipuðum verjanda sínum Guðbjarna Eggertssyni héraðsdómslögmanni í þóknun vegna verjandastarfs hans á rannsóknarstigi og hér fyrir dómi 323.700 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 764/2014
|
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 717/2014
|
Kærumál Frestur
|
Máli K hf. á hendur D, E, F, C, A og B varfrestað þar til lokið væri rannsókn sérstaks saksóknara á ætlaðri refsiverðriháttsemi í tengslum við lánveitingar K hf. til G hf. og tengdra félaga átilgreindu tímabili. Fyrir Hæstarétti settu A og B fram þá varakröfu að málinuyrði frestað að öðru leyti en því að leyst yrði úr kröfu K hf. á hendur þeim.Taldi Hæstiréttur að ekki yrði til skýringar eða hagræðis við úrlausn málsins,sem sprottið væri af sömu atvikum og löggerningum, að leyst yrði úr kröfum áhendur A og B í sjálfstæðu máli, sbr. 3. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og HelgiI. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilinn Kaupþing hf. skaut málinu til Hæstaréttar með kæru5. nóvember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október 2014 þar sem máli hans áhendur varnaraðilum og öðrum sóknaraðilum var frestað þar til „niðurstaðarannsóknar sérstaks saksóknara í máli nr. 090-2011-[...] er lokið.“ Kæruheimilder í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilinnkrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi aukkærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Sóknaraðilarnir A og B kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sittleyti með kæru 11. nóvember 2014 sem barst réttinum degi síðar. Þeir krefjastþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði fellur úr gildi, en til vara aðhann verði felldur úr gildi hvað þá varðar. Í báðum tilvikum krefjast þeirkærumálskostnaðar úr hendi varnaraðilanna D, E og F. VarnaraðilarnirD, E og F krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. VarnaraðilinnC hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmtframansögðu gera sóknaraðilarnir A og B þá varakröfu að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi að því er þá varðar þannig að leyst verði sérstaklega úrkröfum sóknaraðilans Kaupþings hf. á hendur þeim, en málinu frestað að öðruleyti. Ekki verður séð að það yrði til skýringar eða hagræðis við úrlausnmálsins, sem er sprottið af sömu atvikum og löggerningum, að leyst yrði úrkröfum á hendur fyrrgreindum sóknaraðilum í sjálfstæðu máli, sbr. 3. mgr. 30.gr. laga nr. 91/1991. Að því gættu, en annars með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðilargreiði varnaraðilunum D, E og F kærumálskostnað eins og nánar greinir ídómsorði. Það athugastað láðst hefur að greina hinn kærða úrskurð glögglega frá öðru því sem skráðvar í þingbók þegar hann var kveðinn upp, svo sem venja stendur til. Dómsorð: Máli þessuer frestað þar til lokið er rannsókn sérstaks saksóknara á ætlaðri refsiverðriháttsemi í tengslum við lánveitingar sóknaraðilans Kaupþings hf. til G hf. ogtengdra félaga í [...] 2007 og [...] 2008. Sóknaraðilar,Kaupþing hf., A og B, greiði óskipt varnaraðilunum D, E og F hverjumum sig 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 436/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. janúar 2001 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2000. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess með vísan til a- og b-liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að X [ . . . ] verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, frá lokum þess gæsluvarðhalds sem hann nú sætir en lýkur í dag kl. 16:00, uns dómur gengur í málinu, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 10. janúar 2001, kl. 16:00. [ . . . ] Kærði hefur mótmælt framkominni kröfu. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi, sem lýkur í dag kl. 16.00, vegna rannsóknar á ætlaðri aðild hans og tveggja annarra Ítala að innflutningi fíkniefna þ.e. ætluð brot á 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974. Rannsókn málsins er ekki lokið og gera má ráð fyrir að kærði, sem er erlendur ríkisborgari, færi af landi brott yrði varðhaldsvistinni aflétt. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og a- og b-liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðhald yfir kærða tekið til greina eins og hún er fram sett. Sigurður Hallur Stefánsson kvað upp úrskurðinn. Kærði X sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 10. janúar 2001, kl. 16:00.
|
Mál nr. 256/2009
|
Börn Forsjá Gjafsókn
|
M og K deildu um forsjá tveggja barna sinna. M hafði farið með forsjá þeirra frá skilnaði aðila árið 1999. Í mati dómkvadds matsmanns var afstöðu og líðan barnanna rækilega lýst. Við meðferð málsins kom fram að báðir foreldrar væru hæfir forsjáraðilar. Talið var að M og K svöruðu þörfum barna sinna með nokkuð ólíkum hætti. M uppfyllti vel þarfir þeirra fyrir aðhald, reglur og aga, en K væri í nánari tilfinningalegum tengslum við þau og virtist umhyggjusamari í huga þeirra. Við meðferð málsins kom einnig fram að K íþyngdi börnunum með forræðisdeilu aðila. Þá væri búseta hennar óljós. M hefði hins vegar sýnt að hann gæti haldið heimili fyrir sig og börnin, sinnt skólagöngu þeirra og almennu uppeldi. Að þessu virtu var það niðurstaða héraðsdóms að ekki hefði verið sýnt fram á að slíkar breytingar hefðu orðið á högum málsaðila að réttlætt gæti breytingu á forsjá. Það væri álit dómsins að börnunum væri fyrir bestu að forsjá þeirra skyldi standa óbreytt, en afar mikilvægt væri að þau nytu áfram eðlilegrar umgengni við K. Bæri því að sýkna M af kröfum K. Var héraðsdómur staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2009. Hún krefst þess að sér verði dæmd forsjá barna sinna og stefnda, A og B, sem fædd eru 1995 og 1996, til 18 ára aldurs þeirra, stefnda verði til sama tíma gert að greiða áfrýjanda meðlag með börnunum frá uppsögu dóms að telja og kveðið verði á um umgengisrétt hans við þau. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 2. mars sl., er höfðað með stefnu birtri 5. maí sl. Stefnandi er K, kt. [...],[...],[...]. Stefndi er M, kt. [...],[...],[...]. Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrsta lagi að henni verði með dómi einni falin forsjá barna hennar og stefnda, þeirra A, kt. [...] og B, kt. [...], til 18 ára aldurs þeirra. Í öðru lagi er þess krafist að stefnda verði með dómi gert að greiða stefnanda einfalt meðlag með börnunum frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurs þeirra. Í þriðja lagi er þess krafist að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar stefnda við börnin. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi fékk gjafsókn í máli þessu með bréfi dómsmálaráðherra dagsettu 10. janúar 2008. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og jafnframt að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt reikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefndi fékk gjafsókn í máli þessu með bréfi dómsmálaráðherra dagsettu 24. júní 2008. Þar kemur fram að gjafsóknin sé takmörkuð við 400.000 krónur. Málavextir. Málsaðilar voru í óvígðri sambúð og eiga saman börnin M sem er fæddur [...] 1995 og B sem fædd er [...] 1996. Mun meðganga og fæðing barnanna hafa reynst stefnanda erfið og segist hún hafa átt við þunglyndi að stríða í kjölfarið. Í janúar 1999 slitu þau sambúðinni og staðfestu þau samkomulag þess efnis hjá sýslumanni að stefndi færi með forsjá beggja barnanna. Hafa börnin frá þeim tíma búið hjá stefnda en stefnandi freistar þess nú í þriðja sinn að fá forsjá barnanna með málshöfðun. Fyrsta málinu lauk með dómsátt 5. mars 2002 þar sem stefnandi féll frá kröfum um forsjá en féllst á samkomulag um reglulega umgengni við börnin. Kveðst stefnandi hafa fallist á þessi málalok vegna þrýstings frá stefnda og þar sem hún taldi að umgengni við börnin yrði ekki tryggð með öðrum hætti. Stefnandi höfðaði enn forsjármál á hendur stefnda árið 2004 og kveður stefnandi ástæðuna vera þá að hún hafi talið hagsmunum barnanna betur borgið hjá sér og þá hafi börnin lýst eindregið þeim vilja sínum til að vera hjá stefnanda. Því máli lauk með dómsátt 25. nóvember 2005 þar sem sæst var á að stefndi færi með forsjá barnanna og að þau byggju hjá honum og fyrrverandi eiginkonu hans á [...]. Í kjölfar skilnaðar stefnda og konu hans mun stefndi hafa flutt í [...] þar sem fólk hans bjó á þeim tíma, en kona hans varð eftir á [...] ásamt sonum þeirra og hálfbróður sammæðra. Stefndi mun hafa búið í [...] í tæpt ár en í kjölfar þess að foreldrar hans fluttu til [...] þar sem stórfjölskylda hans býr, ákvað stefndi að flytja þangað með börn sín og stefnanda í desember 2007 og búa þau þar enn. Í tilefni af málsóknum stefnanda í því skyni að fá forræði barna sinna hafa nokkrar matsgerðir verið unnar í því skyni að leggja mat á og skoða aðstæður aðila með tilliti til þess að unnt yrði að ákveða hvort þeirra teldist hæfara til að fara með forsjá barnanna. Fyrsta matsgerðin var gerð af Aðalsteini Sigfússyni sálfræðingi og er hún dagsett 12. febrúar 2002. Í matsgerðinni kemur fram að á þeim tíma hafi stefndi búið í einbýlishúsi í [...] ásamt vanfærri eiginkonu sinni en stefnandi hafi búið í tveggja herbergja íbúð á [...] í [...]. Stefndi var þá í fastri vinnu en matsmaður kvað stefnanda eiga sér mjög stutta atvinnusögu og vera á endurhæfingarlífeyri. Taldi matsmaður að aðstæður stefnda bentu til að hann byggi við sterkari félagslegar aðstæður en stefnandi. Matsmaður kvað bæði börnin mjög tengd báðum foreldrum sínum og ljóst að þeim liði vel í návist þeirra. Bentu niðurstöður til þess að A væri uppteknari af móður sinni en föður en B væri háðari föður en móður. Matsmaður taldi að fengi stefnandi forsjá barnanna myndi verða veruleg breyting á umhverfi þeirra en honum virtust bæði börnin ánægð með félagslegt umhverfi sitt. Hann taldi báða foreldra virðast geta veitt börnum sínum örvun en stefnandi virtist eiga auðveldara með að sýna börnunum tilfinningalegt atlæti. Matsmaður kvað geðsögu stefnanda bera með sér að hún hefði átt við alvarleg geðræn veikindi að stríða á nokkurra ára tímabili og þar að auki hefði hún átt við geðræn einkenni að etja allt frá bernsku. Önnur matsgerðin var unnin af Ásu Guðmundsdóttur sálfræðingi í tengslum við dómsmálið sem lauk með dómsátt árið 2005. Matsgerðin er ódagsett en var lögð fram í Héraðsdómi Reykjaness 18. apríl sama ár og virðist hafa verið unnin frá byrjun nóvember 2004 til marsloka 2005. Matið tók einnig til fyrrverandi eiginkonu stefnda og var það niðurstaða matsmanns að öll þrjú teldust hæfir uppalendur. Foreldrarnir væru þó mjög ólíkir einstaklingar og áherslur þeirra í uppeldi barnanna mjög ólíkar. Ákveðinn agi og reglur með refsingum og hlunnindamissi ríkti á heimili stefnda meðan stefnandi lagði mikið upp úr því að hlusta, leiðbeina og sinna tilfinningalegum þörfum barnanna. Matsmanni virtist tilfinningaleg tengsl barnanna mun sterkari við stefnanda en stefnda, einkum drengsins. Þau leiti til móðurinnar eftir tilfinningalegri umönnun, þyki báðum vænt um föður sinn en kvarti undan neikvæðu viðmóti eiginkonu hans, ströngum aga og refsingum, pirringi og skömmum á heimilinu. Börnin óski bæði eftir að flytja til móður sinnar og sé drengurinn mun eindregnari í afstöðu sinni. Ólíkar uppeldisaðferðir foreldranna og ólíkt tilfinningalegt atlæti skapi mikla togstreitu og ósætti hjá honum og megi telja ólíklegt að það breytist við óbreyttar aðstæður. Matsmaður taldi greinilegt að málsaðilar hafi kynnt sér vel niðurstöður úr mati á forsjárhæfni þeirra frá árinu 2002 og hafi tekið til umfjöllunar atriði af fyrra bragði sem talin væru til veikleika hjá hvoru um sig og hafi gert úrbætur eða lýst yfir áætlunum um úrbætur. Frá fyrra mati hafi aðstæður stefnda breyst að því leyti að hann sé öryrki vegna vefjagigtar. Matsmaður segir geðheilsu stefnanda hafa styrkst til muna og sýni hún engin alvarleg kvíða- eða þunglyndiseinkenni. Hún taki þunglyndislyf og sé undir eftirliti heimilislæknis, en virðist mun styrkari og framtakssamari en áður. Niðurstaða forsjárprófs sem matsmaður lagði fyrir aðila voru þær að stefnandi hefði mjög góða foreldrahæfni. Hún sé mjög meðvituð um eiginleika góðs foreldris og þá þætti sem máli skipti varðandi uppeldi og aðbúnað barna. Niðurstaða forsjárprófsins að því er stefnda varðaði voru þær að hann taldist hæft foreldri. Hann sé vel meðvitaður um flesta þætti sem máli skipti varðandi uppeldi og aðbúnað barna. Vegna þessarar matsgerðar var óskað yfirmats og voru sálfræðingarnir Gunnar Hrafn Birgisson og Ragna Ólafsdóttir dómkvödd til starfans. Stefndi var þá fluttur á [...] ásamt börnum aðila, þáverandi eiginkonu sinni, barni hennar og barni þeirra. Matsgerð þeirra er dagsett 3. október 2005 og kemur þar fram að tengsl barnanna við báða foreldra séu sterk. Séu tengslin við móður eingöngu jákvæð en tengsl við föður aðallega jákvæð en einnig komi fram neikvæð atriði. Á heimili föður séu börnin hluti af sex manna fjölskyldu og þurfi að taka tillit til annarra barna en á heimili móður njóti þau óskiptrar athygli hennar og móðurömmu. Á heimili föður þurfi börnin að sinna heimanámi og komi það í hlut hans og eiginkonu hans að halda þeim að námi og aðstoða þau. Á heimili föður séu fleiri fletir í samskiptum sem geti kallað fram togstreitu meðan það reyni minna á slíkt hjá móður. Matsmenn kváðu A vilja búa hjá móður sinni, aðallega vegna þess að þar væru þau systkinin meira dekruð en hjá pabba. B hafi ekki getað tekið afstöðu til þess hvar hún vildi búa. Hún segðist sakna pabba síns þegar hún hefði verið lengi hjá mömmu, eins þegar hún væri hjá pabba, þá vildi hún fara til mömmu. Matsmenn töldu greinilegt að vel færi um börnin í umhverfinu fyrir norðan, þar líði þeim vel og ekkert hafi fundist sem knúði á að því skyldi breytt. Þau séu vön að búa aðallega hjá föður og hann hafi verið aðalumönnunaðili þeirra frá skilnaði. Þau séu vön að búa í litlum samfélögum og að vera í fámennum skólum. Breyting á þessu fæli í sér verulega röskun fyrir börnin og þá töldu matsmenn óráðlegt að skilja systkinin að. Matsmönnum virtust uppeldisaðferðir föður og stjúpmóður vera eðlilegar og uppbyggjandi fyrir börnin og hafi þeir ekki fundið annað en að vel sé hugsað um daglega umönnun þeirra í umsjá móður þeirra. Þau séu greinilega ánægð hjá henni og sækist eftir því að umgangast hana. Í tilefni af málshöfðun þessari var Ágústa Gunnarsdóttir sálfræðingur dómkvödd til þess að leggja mat á aðstæður aðila. Stefnandi fór fram á að matið yrði takmarkað við að skoðaðir yrðu og metnir persónulegir eiginleikar og hagir hvors aðila um sig, svo og tengsl þeirra við börnin, en ekki var óskað eftir því að lögð yrðu hefðbundin sálfræðipróf fyrir aðila. Matsgerðin er dagsett 14. janúar 2009 og kemur þar fram að stefndi búi með börn aðila hjá foreldrum sínum að [...] í [...]. Hann eigi tvö börn með fyrrverandi eiginkonu sinni og hafi hún forsjá þeirra og búi á [...] ásamt stjúpsyni stefnda. Stefndi sé að gera upp húsnæði sem hann hafi keypt nýlega, en um sé að ræða 110 m² raðhús á þremur hæðum. Á þeim tíma sem matsgerðin var gerð bjó stefnandi hjá móður sinni í leiguíbúð að [...] í [...]. Íbúðin sé 78m² og deili stefnandi og B herbergi en A hafi sérherbergi. Stefnandi segir matsmanni að hún sé með vilyrði hjá Félagsbústöðum fyrir 4ra herbergja íbúð, en fyrst þurfi að fella niður 900 þúsund króna skuld vegna fyrri íbúðar, en tekjur hennar væru 123.000 krónur á mánuði. Stefnandi segist vera búin að plana allt, þau komi til með að búa í [...] og börnin fari í [...]skóla. Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi hins vegar fram húsaleigusamning sem hún hafði gert um 103,6 m² íbúð að [...] í [...] og er leigufjárhæð 100.000 krónur á mánuði. Kemur fram að upphaf leigutíma sé 12. febrúar 2009 og lok leigutíma ári síðar. Fyrir dómi skýrði stefnandi svo frá að hún væri ekki flutt inn í íbúðina. Í viðtali matsmanns við A í [...] kom fram að fengi hann þrjár óskir væri sú fyrsta að eiga heima hjá mömmu, önnur að mömmu og pabba kæmi betur saman og sú þriðja að þau ættu ekki í neinum vandræðum með peninga. Hafi móðir hans sagt honum að fengi hún forsjána myndu þau flytja í [...]. Hann kvaðst myndu verða svekktur ef ákveðið yrði að hann ætti að búa áfram hjá föður sínum en brjálast af gleði ætti hann að búa hjá móður sinni. Ef pabbi hans fengi forsjána og móðir hans fengi meiri umgengni myndi honum líða aðeins betur með það. Við upphaf seinna viðtals matsmanns við A í fylgd móður segir matsmaður að móðirin hafi sagt að A hafi þótt fyrra viðtalið óþægilegt, en ekkert útskýrt það frekar. Þá hafi hún tjáð matsmanni að samkvæmt barnalögum ættu börnin að ráða hvort þau búi hjá móður eða föður. Matsmaður segir drenginn hafa verið svipbrigðalausan og dapran í viðtalinu. Hann hafi sagt að hann vildi helst búa í [...] því þaðan væri styttra til tveggja bestu vina hans í [...]. Í viðtali matsmanns við B í [...] kom fram að börnin hefðu verið heima hjá móður sinni þegar hún forsjármálið og hefðu þau í raun vitað um það á undan föður sínum. Ef hún fengi þrjár óskir kvaðst hún óskað þess að pabbi hennar og mamma yrðu aftur saman, að hún fengi fleiri dýr og hætti væri að drepa ref og minka og önnur dýr fyrir feldi þeirra. Þegar matsmaður spurði hvernig henni myndi líða ef dómari segði að hún ætti að eiga heima hjá pabba sínum, kvaðst hún ekki vita það. Ef dómari segði að hún ætti að eiga heima hjá mömmu sinni kvaðst hún verða hágrátandi yfir því að þurfa að flytja en sjálfsagt myndi hún líka gráta ef hún yrði áfram hjá pabba. Hún kvaðst eiga æskuvinkonu í [...] og þá ætti mamma hennar vinkonur þar. Aðspurð um líðan ef hún yrði áfram hjá pabba sínum kvaðst hún ekki vita það en taldi að hann yrði mjög sár ef hún segði að hún vildi ekki búa hjá honum og mamma yrði líka sár ef hún segðist ekki vilja búa hjá henni. Við upphaf seinna viðtals matsmanns við B í fylgd móður segir matsmaður að móðirin hafi sagt að B hafi þótt fyrra viðtalið óþægilegt, en ekkert útskýrt það frekar. Þá hafi hún tjáð matsmanni að samkvæmt barnalögum ættu börnin að ráða hvort þau búi hjá móður eða föður. Matsmaður kvað B ólíka sér frá fyrra viðtali og hafi hún verið mjög neikvæð. Hún hafi virst döpur, ekki sagt mikið, ekkert að fyrra bragði, setið í lokaðri stöðu með krosslagða fætur og hendur. Hún kvaðst ekki vilja búa í [...], pabbi væri alltaf elta afa og ömmu, ef þau flytja, flytji hann líka. Hún kvaðst vilja að mamma hennar færi með forsjána, hún þori aldrei að segja neitt við pabba sinn en geti sagt allt við mömmu. Í samantekt og ályktunum matsmanns kemur fram að á heimili föður séu börnin hluti af stærri heild og þurfi að taka tillit til barna stefnda sem komi í umgengni til hans. Í umgengni hjá móður njóti þau óskiptrar athygli hennar og endurspegli það tengsl þeirra. Móðirin geri margt skemmtilegt með börnunum en hjá föður sé meiri regla og agi. Faðir hafi verið í foreldrahlutverki gagnvart þeim, sett þeim mörk, agað þau, séð um skólanám og tómstundir meðan móðir þeirra hafi meira verið í vinahlutverkinu. Komi það m.a. fram í því að hún setji þau inn í sín mál, þau hafi t.d. vitað á undan föður sínum að hún hafi ætlað að höfða forsjármál að nýju og þau viti hennar hlið á því hvers vegna faðir fari með forsjána. Hafi A sagt matsmanni að pabbi hans hafi farið illa með móður sína og platað hana til að skrifa undir samning um að hann fengi forsjána. Þetta séu upplýsingar sem barn hafi fengið frá fullorðnum og þarna sé verið að setja börnin í deilur foreldranna. Matsmaður segir báða foreldra lýsa yfir innilegri væntumþykju í garð barnanna og engar forsendur séu til að efast um jákvæðar tilfinningar þeirra. Börnin virðist ágætlega tengd foreldrum sínum en móðir þeirra virðist ná betur til þeirra tilfinningalega. Matsmaður segir A almennt í góðu jafnvægi. Hann sé viðkvæmur, lítið eitt kvíðinn og áhyggjufullur. Kvíði hans tengist m.a. ferðalögum, honum finnist ekki gott að ferðast með [...] og hann sé flughræddur. Hann hugsi mikið um forsjármálið og virðist það gera hann óöruggan og öryggislausan. Móðir hans virðist ná betur til hans en faðir hans. Honum gangi ágætlega í skóla, hann sé samviskusamur, eigi vini í skólanum og sinni tómstundum. Matsmaður segir líðan B breytilega. Þegar matsmaður hafi hitt hana í [...] hafi hún verið opin, glaðleg, viðræðugóð og sjálfsörugg. Í viðtalinu í [...] hafi verið eins og um annað barn væri að ræða, hún hafi verið neikvæð, örg, talað lítið og verið uppspennt. Niðurstöður matslista hafi verið mjög ýktar, hún hafi lýst mikilli vanlíðan, depurð, kvíða, slakri sjálfsmynd og reiði. Matsmaður greindi innri togstreitu hjá börnunum og kvað erfitt fyrir þau að setja þau í þá stöðu að velja hvar þau ættu að eiga heima. Komi það fram í kvíða og áhyggjum og líkamlegum einkennum hjá B. A sé mjög viðkvæmur og grátgjarn. Þeim virðist líða vel hjá föður sínum, þau hafi aðlagast vel í skóla, hafi eignast félaga og séu í nánum tengslum við föðurforeldra sína. Þau virðast bæði sakna móður sinnar, þeim líði vel hjá henni og hafi tjáð vilja sinn um að búa hjá henni. Þau virðist hafa sterkara tilfinningasamband við móður og geti rætt við hana um ýmis mál. Hún virðist eftirgefanlegri í samskiptum við þau og geri ýmislegt skemmtilegt með þeim þegar þau komi í umgengni. Móðirin hafi leyft B að máta sig inn í skóla í [...] og búið sé að byggja upp miklar og óraunhæfar væntingar barnanna um að allt yrði frábært ef þau væru hjá móður sinni. Þau væru í betra húsi, í betri skóla, fengju betri þjálfara í íþróttum, fleiri krakkar væru þar með sömu áhugamál og meira hægt að gera með vinum sínum. Matsmanni virtist börnin eiga góð og sterk tengsl við foreldra sína. Ekkert hafi komið fram um að þeim líði illa hjá föður sínum í [...] og ekki sé óeðlilegt að börn tjái vilja sinn til að vera meira með því foreldri sem ekki hafi forsjána. Þeim finnist erfitt að skilja við móður sína og vilji vera lengur hjá henni, móðir gráti þar sem hún sakni barnanna og þau gráti líka stundum þegar þau skilji við hana, en það þurfi ekki að þýða að þeim líði illa hjá föður sínum. Matsmaður telur óráðlegt að skilja börnin að. Matsmaður bendir á að móðirin geti leigt húsnæði á almennum markaði og fengið húsaleigubætur og sérstakar húsaleigubætur. Matsmaður segir móður njóta stuðnings frá móður sinni, systkinum og kærasta en faðir njóti liðsinnis foreldra sinna og þá eigi hann stóra fjölskyldu í [...] sem hann hafi stuðning af. Börnin hafi búið í [...], í [...], á [...] og í [...]. Þau hafi búið hjá föður frá skilnaði og sé framtíðarhúsnæði þeirra í [...]. Þau hafi aðlagast ágætlega í skóla þar og eignast vini og telur matsmaður það fela í sér verulega röskun fyrir börnin að flytja til [...] í óþekkt umhverfi, í nýjan skóla og sé hætta á aðlögunarörðugleikum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að það sé börnunum fyrir bestu að hún fari með forsjá þeirra enda séu tengsl hennar og barnanna afar sterk og góð. Hafi stefnandi verið aðalumönnunaraðili barnanna meðan aðilar voru í sambúð og eftir sambúðarslit hafi stefnandi gætt þess að viðhalda nánum tengslum við börnin þrátt fyrir að umgengni þeirra við hana hefði verið takmörkuð af hálfu stefnda á tímabili. Þá komi fram í álitsgerð Ásu Guðmundsdóttur sálfræðings að tilfinningaleg tengsl barnanna virðist mun sterkari við stefnanda en stefnda, einkum drengsins og að börnin leiti til stefnanda eftir tilfinningalegri umönnun. Stefnandi hafi mestan hluta ársins 2007 borið hitann og þungann af umönnun barnanna þar sem hún hafi þá búið á heimili stefnda og þeirra. Hafi tengsl hennar og barnanna því styrkst verulega undanfarið ár og sé samband hennar við börnin því nánar og betra en samband stefnda við þau. Þá byggir stefnandi á því að hún hafi fremur en stefndi þá persónulegu eiginleika sem þurfi til að ala önn fyrir börnunum. Í áðurnefndri álitsgerð komi fram að stefnandi hafi mjög góða foreldrahæfni meðan stefndi sé einvörðungu talinn vera hæft foreldri. Þá sé hún meðvituð um eiginleika góðs foreldris og þá þætti sem skipti máli varðandi uppeldi og aðbúnað barna. Þá hafi hún engin merki sýnt um geðræn vandamál eða sértækar persónuleikatruflanir og hafi góðan sjálfsstyrk. Þá komi fram í álitsgerðinni að stefnandi sé í góðu jafnvægi og hafi góða innsýn í eigið líf og þarfir barnanna, öfugt við stefnda. Við munnlegan flutning málsins kom fram að stefnandi hefði leigt íbúð á frjálsum markaði, hún fengi endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins og þá gæti hún náð endum saman með því að fá sérstakar húsaleigubætur. Þá njóti hún góðrar aðstoðar móður sinnar og annarra fjölskyldumeðlima og vina. Stefnandi byggir á því að frá því dómsáttin hafi verið gerð árið 2005 hafi aðstæður stefnda og barnanna breyst mikið til hins verra. Stefndi sé skilinn við eiginkonu sína og hafi tvívegis flutt á milli landshluta, síðast frá [...] til [...]. Stefnandi telur forsendur sáttarinnar brostnar enda hafi stefndi og fyrrum eiginkona hans aldrei leitað til sálfræðings eins og sátt hafi náðst um. Stefnandi óttast að með búsetu barnanna í öðrum landshluta muni tengsl þeirra við hana rofna og þau ekki hljóta þá tilfinningalegu umönnun sem þau þarfnist. Þá byggir stefnandi á því að það sé skýr vilji barnanna að búa hjá henni og verði ekki hjá því komist með hliðsjón af aldri þeirra að taka tillit til afstöðu þeirra. Stefnandi krefst þess einnig að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar barnanna við stefnda, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefnandi byggir forsjárkröfu sína á 34. gr. barnalaga og reisir kröfu um einfalt meðlag með börnunum á framfærsluskyldu foreldra, sbr. 53. gr. barnalaga og lágmarksmeðlagsskyldu forsjárlauss foreldris samkvæmt 57. gr., sbr. 55. gr. sömu laga. Um heimild dómara til að kveða á um meðlagsskyldu vísar stefnandi tl 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 130. gr. og þá er vísað til fyrrgreinds gjafsóknarleyfis. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að með því séu hagsmunir barnanna best tryggðir, sbr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Ekki sé sýnt fram á að breyting á forsjá þeirra þyki réttmæt vegna breyttra aðstæðna eða sérstakra þarfa barnanna og ekki hafi verið sýnt fram á að forsjárbreyting samræmist högum þeirra. Þurfi veigamikil rök til að fallist verði á kröfu um forsjárbreytingu sem hafi svo mikið rask í för með sér á högum barnanna þar sem forsjáin hefur verið í höndum stefnda frá árinu 1999. Ekkert í gögnum málsins gefi ástæðu til að ætla að þörf sé á breytingu á aðstæðum barnanna nema síður sé. Börnin hafi þroskast vel í umsjá stefnda, þeim gangi vel í skóla og séu að öllu leyti í góðu jafnvægi. Stefndi telur börnin mjög tengd sér og fólki sínu tilfinningalega, enda hafi þau alltaf verið í umsjá hans og í nánum tengslum við stórfjölskyldu stefnda, sérstaklega föðurforeldra. Hafi stefnandi reynt að hafa áhrif á börnin og höfða til þeirra um betri kjör á heimili sínu en stefndi telur að þegar til komi muni þau lýsa yfir vilja til óbreyttrar búsetu hjá stefnda. Stefndi segir aðstæður sínar til að hafa forsjá barnanna mjög góðar. Hann hafi fest kaup á húsnæði í [...] með aðstoð foreldra sinna og sé hann að gera húsnæðið upp. Börnin hafi aðlagast vel í skóla og eignast vini og kunningja, þau séu í góðu jafnvægi og ljóst að vel muni fara um fjölskylduna í nýju íbúðinni, þar sé nægilegt rými, jafnvel þegar synir stefnda komi í umgengni. Eftir flutning stefnda til [...] hafi hann og fyrrverandi eiginkoma hans gert með sér samkomulag um að drengirnir komi eina helgi í mánuði í stað annarrar hverrar helgar. Séu tengsl barnanna allra innbyrðis mjög góð og fagnaðarfundir þegar umgengnishelgar eigi sér stað. Stefndi segist vera öryrki og óvinnufær en hann fái örorkubætur og gangi vel að láta enda ná saman. Hafi hann því góðar aðstæður til að vera til staðar fyrir börnin, aðstoða þau við heimanám og tómstundastarf. Hafi stefndi ávallt verið virkur í skólastarfi barnanna og átt góð samskipti við skóla þeirra. Stefndi telur aðstæður stefnanda miklum mun verri, hún sé á örorkubótum vegna geðrænna erfiðleika og hafi svo verið árum saman. Stefndi segir umgengni barnanna við stefnanda hafa gengið vel en stefndi telur ástæðu til að ætla að stefnandi muni ekki stuðla að umgengni barnanna við stefnda fái hún forsjá þeirra. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi borið hitann og þungann af uppeldi barnanna á árinu 2007. Hið rétta sé að stefnandi hafi dvalið í nokkur skipti á heimili stefnda, nokkra daga í senn, á nokkurra mánaða tímabili þetta ár en farið heim til sín á milli og því í reynd verið um stuttar heimsóknir að ræða. Hafi hún verið afskaplega þreytt eftir þær heimsóknir enda virtist henni um megn að taka svo mikinn þátt í umönnun barnanna. Stefndi mótmælir því að hann og eiginkona hans hafi ekki sinnt sálfræðiviðtölum, hið rétta sé að þau hafi hitt hann, allt hafi gengið vel á þeim tíma og ekki hafi verið talin ástæða til að halda viðtölum áfram. Sé því fráleitt að halda því fram að forsendur sáttarinnar séu brostnar af þeim sökum. Stefni byggir málskostnaðarkröfu á 130. gr. laga nr. 91/1991 og framangreindu gjafsóknarleyfi. Niðurstaða. Stefnandi freistar þess nú í þriðja sinn að fá forsjá barna sinna og stefnda í sínar hendur. Allgóð mynd hefur fengist af högum málsaðila undanfarin ár, enda hefur verið aflað matsgerða nokkurra sálfræðinga í tilefni af þessum málaferlum. Stefndi hefur farið með forsjá barnanna frá skilnaði aðila árið 1999 eða í um 10 ár. A var þá um fjögurra ára gamall en B rúmlega tveggja ára. Lögmenn aðila og dómendur voru sammála um að ekki væri ástæða til þess að dómendur kynntu sér afstöðu barnanna en í mati Ágústu Gunnarsdóttur sálfræðings, sem aflað var í tilefni þessa máls, er afstöðu þeirra og líðan rækilega lýst. Við meðferð málsins hefur komið fram að báðir foreldrar eru hæfir forsjáraðilar. Eins og rakið hefur verið hafa börnin búið hjá stefnda frá 1999 og hefur umgengni verið í nokkuð föstum skorðum eftir að dómsátt var gerð 2002. Þó hafa búferlaflutningar stefnda haft áhrif á umgengni en hann bjó í [...] og síðan flutti hann á [...] ásamt fyrrverandi konu sinni en þau skildu í september 2006. Stefndi flutti tímabundið aftur í [...] en flutti svo til [...] um jól 2007. Eftir það hafa börnin hitt stefnanda einu sinni í mánuði frá þriðjudegi til sunnudags. Börnin hafa nú búið hjá stefnda undanfarin tíu ár og sýnt eðlilegar framfarir. Þau hafa staðið sig vel í námi, virðast hafa verið í jafnvægi og eiga gott og náið samband við báða foreldra. Fram hefur komið í málinu að málsaðilar höfða hvort með sínu móti til barna sinna og svara þörfum þeirra með nokkuð ólíkum hætti. Stefndi uppfyllir vel þarfir barnanna fyrir aðhald, reglur og aga en stefnandi er í nánari tilfinningalegum tengslum við börnin og virðist umhyggjusamari í huga systkinanna, einkum drengsins. Þannig kemur fram vilji hjá honum til að búa hjá stefnanda í framtíðinni. Systkinin eru vel tengd innbyrðis. Við meðferð hefur komið fram að stefnandi ræðir forræðisdeiluna við börnin og virðist því sem hún setji þau inn í deilur foreldranna og íþyngi þeim þannig með málum sem börn eiga ekki að þurfa að hafa áhyggjur af. Einnig er búseta stefnanda óljós, hún mun nýlega hafa tekið á leigu íbúð í [...] en engin reynsla er komin á heimilishald hennar þar. Hún hafði áður byggt upp væntingar hjá börnunum um búsetu í [...] þar sem hagur þeirra yrði miklu betri ef hún fengi forsjána. Stefnandi hefur áður haft íbúð á leigu en náði ekki að halda henni og skuldar leigu af þeim sökum. Hún hefur búið hjá móður sinni að undanförnu. Stefndi hefur sýnt undanfarinn áratug að hann getur haldið heimili fyrir sig og börnin, sinnt skólagöngu þeirra og almennu uppeldi. Hann hefur fest kaup á íbúð í [...] þar sem foreldrar hans og stórfjölskylda búa. Að þessu virtu er það niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að slíkar breytingar hafi orðið á högum málsaðila að réttlætt gæti breytingu á forsjá. Það er álit dómsins að börnunum sé fyrir bestu að forsjá þeirra skuli standa óbreytt, en afar mikilvægt er að þau njóti áfram eðlilegrar umgengni við stefnanda. Ber samkvæmt framangreindu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Málskostnaður er felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda sem er þóknun lögmanns hennar, Þyríar Steingrímsdóttur hdl., 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði, sem og kostnaður vegna matsgerðar og annar útlagður kostnaður lögmannsins, 34.095 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnda sem er þóknun lögmanns hans, Valborgar Þ. Snævarr hrl., 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði, sem og útlagður kostnaður lögmannsins, 23.408 krónur og kostnaður vegna aksturs, 10.488 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóminn ásamt sálfræðingunum Sæmundi Hafsteinssyni og Þórkötlu Aðalsteinsdóttur sem meðdómsmönnum. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en lögmenn aðila og dómendur voru sammála um að endurflutnings væri ekki þörf. DÓMSORÐ: Stefndi, M, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, K í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnda sem er þóknun lögmanns hans, Valborgar Þ. Snævarr hrl., 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði, sem og útlagður kostnaður lögmannsins, 23.408 krónur og kostnaður vegna aksturs, 10.488 krónur.
|
Mál nr. 410/1999
|
Ölvunarakstur Brot gegn 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga Aðfinnslur
|
G var dæmdur fyrir að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis og að hafa stofnað í hættu lífi eða heilsu fjölda fólks, með því að hafa ekið bifreiðinni inn í mannþröng og á ljósastaur með þeim afleiðingum að staurinn brotnaði og féll niður á gangstétt þar sem fólk var saman komið. Var G gerð fangelsisrefsing vegna þessa.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að niðurstaða héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærða verði staðfest og að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð. I. Svo sem greinir í ákæru er ákærða gefið að sök að hafa aðfaranótt 11. janúar 1998 ekið jeppabifreiðinni Ö 4737 undir áhrifum áfengis frá bifreiðastæði við Hótel Selfoss að gatnamótum Kirkjuvegar og Smáratúns á Selfossi og að hafa með óvarlegum akstri á þeirri leið stofnað í augljósa hættu lífi eða heilsu fjölda fólks, sem var saman kominn við aðalinngang hótelsins, þar sem ákærði hafi ekið bifreiðinni á ljósastaur með þeim afleiðingum að staurinn brotnaði og féll niður á gangstétt við innganginn. Ákærði neitar sök og kveðst ekki hafa ekið bifreiðinni í umrætt sinn. Hann hefur einnig neitað því að hafa skömmu fyrir atburðinn reynt án árangurs að komast inn á Hótel Selfoss, en þar stóð þá yfir dansleikur, sem var að ljúka. Nokkur vitni hafa gefið skýrslu fyrir dómi um málsatvik. Meðal þeirra er Ingvar Guðmundsson, sem starfaði sem dyravörður á Hótel Selfossi umrætt kvöld. Kveður hann ákærða hafa án árangurs leitað inngöngu á dansleikinn eftir að hætt var að selja aðgang að honum. Hafi þá ákærði, sem var áberandi ölvaður, orðið mjög æstur og barið á útidyrnar. Hann hafi síðan horfið af vettvangi. Skömmu eftir þetta heyrði vitnið í bifreið rétt utan við útidyr hótelsins, en athygli þess var vakin við það að eldneytisgjöf bifreiðarinnar var aukin. Við athugun sá hann að svörtum jeppa var ekið á verulegri ferð á og síðan yfir ljósastaur, sem var skammt frá innganginum á hótelið. Hafi bifreiðin þá verið stöðvuð, ekið aftur á bak og síðan ekið burt á mikilli ferð. Kvaðst vitnið hafa fylgst með atburðarás frá því bifreiðin „geystist yfir ljósastaurinn“ þar til hún hvarf burt. Á bifreiðastæðinu utan við hótelið hafi verið nokkrir tugir manna og hafi bifreiðinni verið ekið inn í mannþröngina á gangstéttinni. Viðbrögð fólks hafi orðið undrun og hræðsla og menn reynt að koma sér undan og síðan án árangurs að stöðva bifreiðina. Taldi vitnið að fólk hafi verið í mikilli hættu og lán að enginn skyldi verða fyrir bílnum eða ljósastaurnum. Lýsti vitnið því yfir að það hafi séð ökumanninn greinilega, þar sem bifreiðinni var ekið mjög nærri þar sem það stóð. Hafi hann verið sami maður og reyndi skömmu áður án árangurs að komast inn á dansleikinn. Benti vitnið á ákærða sem ökumanninn, en hann var viðstaddur skýrslutöku yfir vitnum fyrir dómi. Ármann Ingi Sigurðsson starfaði einnig sem dyravörður á hótelinu umrætt kvöld. Hann skýrði svo frá fyrir dómi að maður hafi komið um klukkan þrjú um nóttina að dyrum hótelsins og viljað komast inn. Þegar því var neitað hafi hann lamið og sparkað í hurðina og látið dólgslega. Skömmu síðar hafi svörtum, upphækkuðum jeppa verið ekið inn á svæðið framan við hótelið. Hafi bifreiðinni verið ekið í inn í mannþröng, sem var þar eftir dansleikinn, og menn forðað sér á hlaupum. Staurinn hafi fallið niður í þvöguna, en svo vel hafi viljað til að enginn slasaðist. Lögreglumenn hafi komið á vettvang nokkrum mínútum síðar. Kvaðst vitnið hafa séð ökumanninum bregða fyrir og taldi það hann vera sama mann og hafði skömmu áður sparkað í útihurð hótelsins og sem staddur væri í dómsal við skýrslutökuna. Þrjú önnur vitni, Birgir Örn Arnarson, Helgi Már Björnsson og Linda María Jóhannsdóttir báru fyrir dómi að þau hafi fylgst með atburðarás umrætt sinn, þar sem þau sátu öll í bifreið framan við aðalinngang hótelsins. Kvaðst vitnið Birgir hafa séð er ákærði reyndi að komast inn í hótelið og þegar jeppabifreiðinni var skömmu síðar ekið um svæðið framan við það. Var frásögn hans um þetta á sömu lund og framburður dyravarðanna tveggja, sem áður er rakinn. Taldi Birgir sig einnig hafa séð er ákærði, sem hafi verið einn í bifreiðinni, stöðvaði hana nokkurn spöl frá hótelinu og færði sig yfir í farþegasætið, þar sem hann hafi setið þar til lögreglumenn komu og handtóku hann. Lýsti vitnið yfir að það hafi séð ökumanninn greinilega og enginn vafi léki á að hann væri ákærði í málinu. Vitnið Helgi lýsti atvikum framan við hótelið mjög á sama veg og sagði jafnframt að bifreið þeirra félaga hafi verið lagt um það bil tíu metra frá aðalinnganginum. Taldi hann með ólíkindum að enginn skyldi meiðast við atganginn, þegar jeppabifreiðinni var ekið um svæðið, en menn hafi náð að stökkva undan henni. Enginn vafi léki á að ökumaðurinn væri hinn sami og var með læti, er hann leitaði inngöngu í hótelið skömmu áður. Er vitnið var spurt hvort það þekkti ákærða aftur sem ökumanninn taldi það sig ekki geta fullyrt að svo væri, en því sýndist þó að um sama mann væri að ræða. Vitnið Linda lýsti mjög á sama hátt atvikum framan við hótelið og þau vitni, sem áður eru nefnd. Skýrði hún svo frá að jeppabifreiðinni hafi verið ekið á fleygiferð að hótelinu. Sá hún ökumanninn greinilega og þekkti aftur þann, sem skömmu áður hafði dregið að sér athygli manna vegna ófriðlegrar háttsemi sinnar við inngang að hótelinu. Hafi hún einnig séð sama mann, þar sem hann sat í farþegasæti jeppans við hlið ökumannssætis eftir að akstrinum lauk og þegar lögreglumenn komu þar að honum. Aðspurð um hvort ákærði væri ökumaðurinn svaraði hún því til að hún gæti „ekki alveg sannað að þetta sé hann ...“. Auk framangreindra vitna gaf Magnús Kolbeinsson lögreglumaður skýrslu fyrir dómi. Kvað hann lögreglumenn hafa komið á vettvang fáum mínútum eftir að tilkynning um atburðinn barst þeim. Hafi þar verið mjög margt fólk og menn virst vera æstir eða svolítið miður sín vegna þess, sem þarna hafði gerst. Hafi lögreglumönnunum verið bent á ákærða sem ökumann bifreiðarinnar, sem ók niður ljósastaurinn, og komu þeir að honum þar sem hann sat í hægra framsæti bifreiðar sinnar. Sagði vitnið jafnframt að bifreiðin, sem ákærði sat í, hafi verið stór, svartur jeppi, upphækkaður og á stórum hjólbörðum. Ekki var kannað hvort skemmdir sæjust framan á bifreiðinni. Var ákærði færður á lögreglustöð og síðan tekið úr honum blóðsýni, sem sýndi magn alkóhóls í því 1,59 . II. Með afdráttarlausum framburði tveggja vitna, sem að framan er rakinn og á auk þess trausta stoð í framburði annarra vitna, er gefið hafa skýrslu fyrir dómi, telst sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem ákæra á hendur honum lýtur að. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða því staðfest. Eru brot hans réttilega heimfærð til refsiákvæða í héraðsdómi. Refsing ákærða og svipting ökuréttar er hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, sem verður staðfestur. Verður ákærða gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir. Það athugast að lýsingu málavaxta er áfátt í hinum áfrýjaða dómi. Er þar hvorki gerð grein fyrir hvað einstök vitni báru né lýst skilmerkilega með hverjum hætti sönnun liggi fyrir í málinu. Eru ekki uppfyllt fyrirmæli 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála varðandi það hvað skuli greina í dómi. Er þetta aðfinnsluvert. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Guðmundur Max Jónsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 16. nóvember 1998. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara dags. 12. maí 1998 á hendur Guðmundi Max Jónssyni, kt. 151069-5769, Smáravöllum við Fífuhvammsveg, Kópavogi. Málið var dómtekið 29. október sl. Í ákæru er ákærði talinn hafa gerst sekur um „ hegningar- og umferðarlagabrot, með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 11. janúar 1998, ekið jeppabifreiðinni Ö-4737 undir áhrifum áfengis frá bifreiðastæði við Hótel Selfoss að gatnamótum Kirkjuvegar og Smáratúns á Selfossi og að hafa með óvarlegum akstri á þeirri leið stofnað í augljósa hættu lífi eða heilsu fjölda fólks, sem var saman kominn við aðalinngang hótelsins, þar sem ákærði ók bifreiðinni á ljósastaur með þeim afleiðingum að staurinn brotnaði og féll niður á gangstétt við innganginn." Telst þetta varða við 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 4. gr., 2. mgr. 10. gr. og 1. sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Ákæruvald krefst refsingar og sviptingar ökuréttar. Ákærði krefst sýknu. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur auk ákærða og lögreglumanna vitnin Ingvar Guðmundsson, Ármann Ingi Sigurðsson, Birgir Örn Arnarson, Helgi Már Björnsson, Magnús Kolbeinsson og Linda María Jóhannsdóttir. Ákærði hefur í skýrslum sínum bæði hjá lögreglu og fyrir dómi neitað því að hann hafi ekið bifreið sinni eins og lýst er í ákæru. Hann kveðst heldur ekki hafa séð bifreiðinni ekið. Vitnin Ingvar, Ármann Ingi, Birgir Örn og Helgi Már hafa öll lýst akstri bifreiðarinnar eins og fram kemur í ákæru. Hafi bifreiðinni verið ekið þar að sem hópur fólks var utan við Hótel Selfoss. Hafi verið keyrt beint á ljósastaur þar, staurinn hafi fallið inn á milli manna, en ljóskúpan hafi brotnað. Töldu vitnin mildi vera að ekki varð slys á fólki. Vitnin kváðust flest viss um að ákærði hefði verið þarna að verki, kvaðst ekkert þeirra hafa þekkt hann fyrir. Töldu þau sig viss um að ökumaður hefði verið sá hinn sami og handtekinn var skömmu eftir að akstrinum lauk, en samkvæmt frásögn vitnanna olli aksturinn talsverðri reiði þess fólks sem var á vettvangi. Lögreglan kom fljótlega á staðinn og handtók ákærða þar sem hann stóð við bifreið sína. Tekið var blóðsýni úr honum og reyndist alkóhólmagn í því vera 1,59. Lögregla kannaði ekki hugsanlegar skemmdir á bíl ákærða, en ákærði staðhæfir að ekki hafi séð neitt á honum eftir umrætt kvöld. Þá var ekki tekin ljósmynd af aðstöðu á vettvangi, en við aðalmeðferð var gengið á vettvang og hann skoðaður með lögreglumönnum eru lýstu aðkomu sinni. Niðurstaða. Með framburðum vitna og lýsingum lögreglu á vettvangi er gegn neitun ákærða fram komin sönnun þess að ákærði hafi ekið umrætt sinn eins og lýst er í ákæru. Þá er sannað með niðurstöðum Rannsóknarstofu í lyfjafræði að ákærði var undir áhrifum áfengis. Er brot hans réttilega heimfært til 1. sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt lýsingum vitna voru fáeinir tugir manna samankomnir utan við Hótel Selfoss. Ákærði ók bifreiðinni, sem samkvæmt lýsingu hans og vitna er upphækkuð, stór jeppabifreið að hópnum og á ljósastaur sem féll þar sem fólk stóð. Meta verður þessi atvik svo að ákærði hafi vísvitandi stofnað til hættu þeirrar er þarna skapaðist og hafi með því brotið gegn 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Tæmir ákvæðið hér sök gagnvart 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga. Þá verður háttsemi ákærða ekki talin varða við 2. mgr. 10. gr. umferðarlaga. Ákærði hefur fimm sinnum gengist undir refsingar og önnur viðurlög: 15. desember 1987: 25.000 króna sekt fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 4. gr og 1. mgr. 11. gr. umferðarlaga nr. 40/1968. 18. janúar 1989: 5.000 króna sekt fyrir brot gegn 1. mgr. 63. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 7. febrúar 1991: 5.000 króna sekt og ökuleyfissvipting einn mánuð fyrir brot gegn 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 36. gr. umferðarlaga. 31. mars 1992: 15.000 króna sekt og tveggja mánaða ökuleyfissvipting fyrir brot gegn 2. mgr. 37. gr. og 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga. 7. apríl 1993: 75.000 króna sekt og ökuleyfissvipting í tvö ár og tvo mánuði fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. gr., 1. mgr. 48. gr og 1. sbr. 3. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Ákærða er nú í þriðja sinn ákveðin refsing vegna ölvunaraksturs. Ákveða verður refsingu hans í samræmi við dómvenju um slík tilvik, að viðbættu hættubroti því sem hann er sakfelldur fyrir. Verður honum gert að sæta fangelsi í sextíu daga. Þá verður einnig í samræmi við dómvenju að svipta hann ökurétti ævilangt. Ákærða ber að greiða allan sakarkostnað. Saksóknarlaun skulu nema kr. 35.000, en málsvarnarlaun kr. 55.000. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Guðmundur Max Jónsson, sæti fangelsi í sextíu daga. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. saksóknarlaun til ríkissjóðs kr. 35.000 og málsvarnarlaun Brynjars Níelssonar hrl., kr. 55.000.
|
Mál nr. 41/2021
|
Leigusamningur Riftun Aðild Viðurkenningarkrafa Lögbann Málskostnaður Málsástæða Lagarök Frávísun frá héraðsdómi að hluta Sératkvæði
|
Í júní 2007 gerðu R ehf. og Ú með sér leigusamning um fasteign til eins árs og hugðist Ú reka þar gistiskýli fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Afhending húsnæðisins dróst þar sem tilskilinna leyfa hafði ekki verið aflað. Ú fékk húsnæðið afhent í nóvember 2017 en 24. sama mánaðar var að kröfu tiltekinna eigenda í sama húsi lagt lögbann við því að Ú og R ehf. starfræktu gistiskýli í fasteigninni. Ú rifti leigusamningnum með bréfi 5. febrúar 2018 og lýsti því yfir að stofnunin myndi ekki greiða frekari leigugreiðslur. R ehf. mótmælti riftuninni með bréfi 12. sama mánaðar og höfðaði síðar mál á hendur Ú þar sem aðallega var krafist greiðslu á leigu en jafnframt skaðabóta vegna kostnaðar við að laga húsnæðið að þörfum og óskum Ú. Ú höfðaði jafnframt gagnsök þar sem krafist var meðal annars viðurkenningar á heimild til riftunar leigusamningsins og endurgreiðslu á þegar greiddri leigu. R ehf. framseldi síðar kröfur sínar á hendur Ú til T ehf. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Um efnishlið málsins var talið að réttur Ú sem leigjanda hefði verið verulega skertur vegna opinberra fyrirmæla vegna lögbannsins. Var því fallist á viðurkenningarkröfu Ú um heimild til að rifta leigusamningnum og hann sýknaður af kröfum T ehf. um greiðslu leigu fyrir húsnæðið. Krafa T ehf. um greiðslu skaðabóta var talin í slíku ósamræmi við f- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að henni var sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Þá vísaði rétturinn til þess að á þeim tíma sem hið leigða húsnæði nýttist ekki Ú vegna lögbannsins greiddi hann allt að einu umsamda leigu fyrirvaralaust allt fram til þess að hann rifti samningnum 5. febrúar 2018. Með vísan til þess var ekki fallist á kröfu Ú um endurgreiðslu leigugjalds úr hendi R ehf. Loks var fallist á kröfu Ú um greiðslu helmings málskostnaðar úr hendi R ehf. sem aðilum var gert að greiða í framangreindu lögbannsmáli.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Aðaláfrýjandi, Útlendingastofnun, skaut málinu til Hæstaréttar 23. september 2021. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, Teiknis ehf., og málskostnaðar á öllum dómstigum. Jafnframt gerir aðaláfrýjandi þá kröfu á hendur stefnda, Riverside ehf., að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að viðurkennd verði heimild hans til riftunar leigusamnings þeirra frá 22. júní 2017. Enn fremur krefst hann þess að stefnda, Riverside ehf., verði gert að greiða sér 17.474.931 krónu með nánar tilgreindum vöxtum auk málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Gagnáfrýjandi, Teiknir ehf., skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 26. nóvember 2021. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 43.306.244 krónur en til vara 31.874.996 krónur í báðum tilvikum með nánar tilgreindum vöxtum. Til þrautavara krefst hann þess að dómur Landsréttar verði staðfestur um málskostnað og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 26.614.580 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Að því frágengnu krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 9.742.700 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Loks krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda.4. Stefndi, Riverside ehf., hefur ekki áfrýjað dómi Landsréttar af sinni hálfu en krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.5. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt um formhlið þess 2. febrúar 2022 og um efni 22. mars sama ár.Ágreiningsefni6. Í málinu deila aðilar um gildi leigusamnings 22. júní 2017 þar sem stefndi, Riverside ehf., var leigusali og aðaláfrýjandi leigutaki. Með yfirlýsingu 28. apríl 2020 framseldi stefndi ætlaðar kröfur félagsins á hendur aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda samhliða því sem hann skyldi yfirtaka aðild dómsmáls þessa. Því framsali mótmælti aðaláfrýjandi og taldi sig ekki þurfa að sæta því að beina kröfum sínum í málinu að nýjum aðila. 7. Í málinu er einnig deilt um frá hvaða tíma leigusamningurinn skuli gilda og þá jafnframt hversu lengi og hvort skilyrði hafi verið til riftunar hans samkvæmt 2. og 5. tölulið 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, sbr. yfirlýsingu aðaláfrýjanda þess efnis 5. febrúar 2018. Gagnáfrýjandi mótmælir riftun aðallega á þeim grundvelli að réttur til hennar hafi fallið niður þar sem sá tímafrestur hafi verið liðinn sem kveðið er á um í 4. mgr. 60. gr. laganna. Aðaláfrýjandi byggir á hinn bóginn á því að sú málsástæða gagnáfrýjanda hafi komið fram of seint og Landsrétti því verið óheimilt að byggja á henni við úrlausn málsins. Þá hefur gagnáfrýjandi uppi kröfu um greiðslu skaðabóta verði ekki fallist á kröfu hans um greiðslu húsaleigu. Enn fremur deila aðilar um hvenær hinu leigða húsnæði hafi verið skilað. Loks hefur aðaláfrýjandi krafist endurgreiðslu þeirrar leigu sem hann innti af hendi fram til janúarloka 2018. 8. Áfrýjunarleyfi var veitt 22. september 2021 á þeim grunni að á dómi Landsréttar kynnu að vera þeir ágallar að rétt væri að samþykkja beiðni um áfrýjun, sbr. 4. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsatvik og meðferð máls fyrir dómi9. Hinn 22. júní 2017 var undirritaður húsaleigusamningur milli aðaláfrýjanda og stefnda, Riverside ehf., um „húsnæði fyrir umsækjendur um vernd í þjónustu Útlendingastofnunar á gistiheimilinu Bíldshöfða 18“. Með samningnum tók aðaláfrýjandi á leigu tiltekna eignarhluta í framangreindu húsnæði. Samkvæmt grein 1.3 samningsins var um nánari lýsingu á ástandi hins leigða við afhendingu og þarfir leigjanda vísað til tiltekinna fylgiskjala sem voru hluti af samningnum. Skyldi leigusali afhenda „að öllu leyti fullfrágengið og fullinnréttað gistiheimili ásamt búnaði skv. fylgiskjölum I-IV.“ Þá kom fram í grein 1.5 að hið leigða væri ætlað til gistingar og að um leigusamninginn giltu ákvæði I. kafla húsaleigulaga. Í grein 13.1 kom jafnframt fram að um vanefndir, tilkynningaskyldu vegna þeirra svo og vanefndaúrræði giltu ákvæði húsaleigulaga, sbr. XII. kafla þeirra. Í grein 1.7 sagði að leigusali ábyrgðist að húsnæðið uppfyllti kröfur sem opinberir aðilar gera til gistiheimilis sem þessa, svo sem kröfur heilbrigðis- og eldvarnareftirlits. 0. Samkvæmt grein 2.1 var miðað við að hið leigða yrði afhent fullbúið eigi síðar en 1. ágúst 2017. Drægist afhending eignarinnar um meira en tvo mánuði, án þess að leigjanda yrði um það kennt, væri honum heimilt að rifta samningnum einhliða „með tilkynningu án eftirmála eða fébóta af hálfu leigusala, eða beita öðrum vanefndaúrræðum laga.“ Bætur vegna afhendingardráttar sem yrði af ástæðum sem vörðuðu leigusala skyldu verða jafnháar fyrir hvern mánuð og leigugreiðslur fyrir hið leigða. Þá sagði í grein 2.2 að samningurinn væri tímabundinn til eins árs, hann gilti til 30. júní 2018 og lyki þá án sérstakrar uppsagnar. Í grein 4 var kveðið á um endurgjald fyrir hið leigða og samkvæmt grein 4.3 átti leigjandi að greiða húsaleigu frá og með afhendingardegi. Samkvæmt grein 14.1 skyldu allar breytingar og viðaukar sem gerðir yrðu við samninginn vera skriflegir og undirritaðir af báðum samningsaðilum. 1. Afhending húsnæðisins samkvæmt framansögðu dróst þar sem tilskilinna leyfa hafði ekki verið aflað af hálfu stefnda. Tímabundið leyfi fékkst 24. október 2017 til að starfrækja þar gistiskýli fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd sem gilti frá þeim degi til 13. október 2018. Í kjölfarið var fasteignin afhent aðaláfrýjanda í byrjun nóvember 2017. 2. Að kröfu tiltekinna eigenda hússins Bíldshöfða 18 var lagt lögbann 24. nóvember 2017 við því að aðaláfrýjandi og stefndi, Riverside ehf., starfræktu sjálfir, annar hvor eða báðir, gistiskýli í fasteigninni fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd samkvæmt 25. tölulið 3. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga. Réttarstefna til staðfestingar lögbanninu var gefin út 30. nóvember 2017 og málið þingfest 12. desember sama ár. Lögbannið var staðfest með héraðsdómi 30. maí 2018 og dóminum áfrýjað til Landsréttar 28. júní sama ár. Hinn 18. september 2018 lagði sýslumaður að nýju lögbann við víðtækari hagnýtingu en samkvæmt eldra lögbanni og beindist það eingöngu að stefnda. Við gerðina lýsti lögmaður þess félags því yfir að það myndi una lögbanninu. Af þeim sökum vísaði Landsréttur frá máli vegna eldra lögbannsins með dómi 8. febrúar 2018 í máli nr. 526/2018, enda ættu aðaláfrýjandi og stefndi ekki lengur lögvarinna hagsmuna að gæta af kröfum þeirra í málinu. Í dóminum var einnig tekið fram að aðaláfrýjandi hefði engra hagsmuna að gæta af ráðstöfun húsnæðisins eftir að leigusamningur rann út 30. júní 2018. 3. Aðaláfrýjandi rifti leigusamningnum með bréfi 5. febrúar 2018 og lýsti því yfir að hann myndi ekki greiða frekari leigugreiðslur. Stefndi mótmælti riftuninni með bréfi 12. sama mánaðar. Í bréfi aðaláfrýjanda 25. júlí 2018 kom meðal annars fram að stefndi hefði haft lyklavöld að húsnæðinu frá 5. febrúar 2018 og hefði getað ráðstafað því að vild en á hans vegum hafi verið leigutaki í hluta húsnæðisins í júlí 2018. 4. Stefndi höfðaði mál þetta á hendur aðaláfrýjanda 23. maí 2019. Var þess aðallega krafist að leiga yrði greidd í samræmi við efni leigusamningsins og um það byggt á því að samkomulag hefði tekist um að greiða skyldi leigu frá 1. nóvember 2017 og að leigusamningurinn gilti til 31. október 2018. Til vara var krafist efnda samkvæmt samningnum frá afhendingu húsnæðisins 1. nóvember 2017 fram til þess dags sem stefndi telur að húsnæðinu hafi verið skilað 25. júlí 2018. Til þrautavara var krafist greiðslu leigu fram til 30. júní 2018 í samræmi við efni upphaflegs leigusamnings. Að þessu frágengnu var krafist greiðslu vegna þess tjóns sem stefndi byggði á að hann hefði orðið fyrir vegna fjárútláta sem tengdust fyrirhugaðri leigu aðaláfrýjanda á húsnæðinu. 5. Aðaláfrýjandi tók til varna og höfðaði jafnframt gagnsök þar sem krafist var viðurkenningar á heimild hans til riftunar leigusamningsins, endurgreiðslu á þegar greiddri leigu og greiðslu á fjárhæð sem nam helmingi málskostnaðar sem honum og stefnda, Riverside ehf., var gert að greiða gagnaðilum í lögbannsmálinu sem lauk með fyrrgreindum dómi Landréttar 8. febrúar 2018. 6. Með héraðsdómi var aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu um greiðslu leigu þar sem talið var að leigusamningurinn hefði ekki komist til framkvæmda að öllu leyti og því ekki verið þörf á sérstakri riftun hans. Þá var stefndi sýknaður af kröfum í gagnsök. 7. Svo sem fyrr greinir framseldi stefndi, Riverside ehf., kröfur sínar á hendur aðaláfrýjanda með yfirlýsingu 28. apríl 2020 eftir að félagið hafði áfrýjað málinu til Landsréttar. Fylgdi yfirlýsingin greinargerð stefnda til Landsréttar þar sem sagði að viðkomandi lögmaður gætti hagsmuna ,,áfrýjanda, Riverside ehf., að svo stöddu, og Teiknis ehf. þegar gengið hefur verið frá breytingu á aðild í Landsrétti.“ Í yfirlýsingunni sagði að gagnáfrýjandi myndi taka yfir aðild málsins fyrir Landsrétti í stað stefnda en af hálfu aðaláfrýjanda var því mótmælt sem fyrr segir. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á að gagnáfrýjandi tæki yfir réttindi og skyldur stefnda í málinu með framangreindum hætti en samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 91/1991 gæti stefndi hins vegar ekki komið sér undan því að sæta dómi í gagnsök og væri aðaláfrýjanda því heimilt að halda málinu áfram á hendur honum eins og hann gerði með gagnáfrýjunarstefnu sem birt var stefnda 19. maí 2020. Þá sagði í dóminum að þar sem stefndi hefði ekki skilað greinargerð í gagnsök væri með vísan til 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 litið svo á að hann krefðist staðfestingar héraðsdóms fyrir Landsrétti. 8. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur gagnáfrýjanda og aðaláfrýjandi dæmdur til greiðslu leigu að fjárhæð 26.614.580 krónur ásamt vöxtum. Var fallist á að leigusamningurinn hefði öðlast gildi en að skilyrði 5. töluliðar 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga fyrir riftun hefðu verið uppfyllt þar sem réttur aðaláfrýjanda hefði verið verulega skertur vegna opinberra fyrirmæla í síðasta lagi frá þeim tíma sem réttarstefna um fyrrnefnt lögbann hefði verið gefin út 30. nóvember 2017. Hins vegar hefði riftunaryfirlýsing aðaláfrýjanda ekki komið fram innan þess átta vikna frests sem kveðið er á um í 4. mgr. 60. gr. laganna og samningnum því ekki verið rift með löglegum hætti. Var aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda leigu fyrir húsnæðið fram til 30. júní 2018. Þá var stefndi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 1.508.931 krónu með nánar tilgreindum vöxtum sem svaraði til helmings dæmds málskostnaðar í lögbannsmálinu.Málsástæður og lagarök aðila9. Um formhlið málsins vísar aðaláfrýjandi til þess að ágreiningslaust sé að stefndi, Riverside ehf., hafi hvorki byggt á því í stefnu né greinargerð til héraðsdóms í gagnsök að réttur aðaláfrýjanda til riftunar hefði verið fallinn niður vegna 4. mgr. 60. gr. húsaleigulaga 5. febrúar 2018. Sú málsástæða hafi fyrst komið fram við munnlegan flutning í héraði. Þrátt fyrir það hafi Landsréttur reist niðurstöðu sína á þeirri málsástæðu sem hafi verið andstætt 5. mgr. 101. gr. og 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Um efnishlið málsins reisir aðaláfrýjandi kröfur sínar á því að leigusamningur hans og stefnda hafi aldrei komist til framkvæmda samkvæmt efni sínu þar sem stefndi hefði aldrei efnt samninginn fyrir sitt leyti. Jafnframt byggir aðaláfrýjandi á því að hann hafi réttilega rift leigusamningi aðila 5. febrúar 2018. Stefndi hafi upp frá því hvorki átt rétt til frekari leigugreiðslna né að halda þeim greiðslum sem þegar höfðu verið inntar af hendi þar sem hann hefði vanefnt samninginn verulega. 20. Gagnáfrýjandi tekur undir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um formhlið málsins þess efnis að málsástæða hans byggð á því að réttur aðaláfrýjanda til riftunar hafi fallið niður fyrir tómlæti á grundvelli 4. mgr. 60. gr. húsaleigulaga hafi komið nægilega fram í héraði til þess að á henni yrði byggt. Um efnishlið málsins byggir gagnáfrýjandi aðalkröfu sína á því að leigusamningurinn hafi verið í gildi en að komist hafi verið að samkomulagi um að hann skyldi gilda frá 1. nóvember 2017 til 31. október 2018. Krafa um leigugreiðslur vegna þess tíma sem aðaláfrýjandi hafði umráð húsnæðisins sé ,,krafa um efndir in natura en krafa eftir afhendingu efndabætur.“ Um vara- og þrautavarakröfur sínar vísar gagnáfrýjandi til þess að í þeim felist kröfur um efndir in natura enda taki þær til tímabils þar sem aðaláfrýjandi hafði óumdeilanlega umráð húsnæðisins. Verði hins vegar talið að leigusamningurinn hafi ekki veitt rétt til leigugreiðslna samkvæmt efni sínu krefst gagnáfrýjandi þess að hann fái bætt tjón af því að hafa lagt í kostnað í þágu aðaláfrýjanda að hans beiðni. Krafan sé reist á almennum reglum skaðabótaréttar og sakarreglunni. NiðurstaðaFormhlið málsins21. Eins og áður greinir lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun á leigusamningi aðila með bréfi 5. febrúar 2018 og reisti hann þá kröfu á ákvæðum 13. greinar samningsins sem og 60. gr. húsaleigulaga, einkum 2. og 5. tölulið 1. mgr. greinarinnar. Í svarbréfi stefnda, Riverside ehf., 12. sama mánaðar var því hafnað að skilyrði fyrrgreindra ákvæða væru uppfyllt. Í stefnu til héraðsdóms sagði að riftunin hefði verið til málamynda og gerð í því skyni að tryggja hagsmuni aðaláfrýjanda ef fallist yrði á lögbann við fyrirhugaðri notkun fasteignarinnar. Í greinargerð stefnda í gagnsök í héraði sagði jafnframt að þar sem riftunin hefði verið til málamynda hefði hún í reynd ekki haft þýðingu vegna aðgerða aðaláfrýjanda sjálfs í tengslum við rekstur dómsmáls um gildi lögbannsins. Gæti hann ekki samhliða sent erindi um riftun þar sem réttarsambandi aðila væri slitið með óheimilum hætti. Auk þess mótmælti stefndi því að skilyrðum 2. og 5. töluliðar 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga væri fullnægt.22. Aðaláfrýjandi hefur haldið því fram að málsástæða stefnda reist á 4. mgr. 60. gr. húsaleigulaga hafi komið of seint fram, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 163. gr. sömu laga. Af hálfu gagnáfrýjanda og stefnda er aftur á móti byggt á því að málsástæðan hafi komið fram jafnskjótt og tilefni gafst til. Ekki hafi verið tilefni til að halda henni fram í skriflegum málatilbúnaði fyrir héraðsdómi. Jafnframt er byggt á því að um hafi verið að ræða lagareglu sem ekki hafi þurft að koma fram með beinum hætti í skriflegum málatilbúnaði. 23. Fyrir liggur að hvorki var byggt á framangreindri málsástæðu af hálfu stefnda í stefnu til héraðsdóms né greinargerð hans í gagnsök. Við aðalmeðferð málsins í héraði var hins vegar byggt á því að riftunarréttur hefði glatast samkvæmt 4. mgr. 60. gr. húsaleigulaga. Af því tilefni voru bókuð í þingbók héraðsdóms mótmæli aðaláfrýjanda við að byggt yrði á þeirri málsástæðu þar sem henni hefði ekki áður verið hreyft. Af hálfu stefnda var bókað að með fyrrgreindri málsástæðu væri brugðist við greinargerð aðaláfrýjanda í aðalsök þar sem byggt væri á ákvæðum 60. gr. húsaleigulaga. 24. Samkvæmt framansögðu sætti umræddur málatilbúnaður stefnda, Riverside ehf., þegar andmælum aðaláfrýjanda við meðferð málsins í héraði sem of seint fram kominn. Ekki verður annað ráðið af fyrrgreindri bókun en að málsástæðan hafi fyrst komið fram við aðalmeðferð málsins í héraði. Hefði þó verið rík ástæða fyrir stefnda að bera hana fyrir sig í síðasta lagi í greinargerð í gagnsök en ekki er fallist á að um sé að ræða lagarök að baki málsástæðum stefnda og gagnáfrýjanda. Fyrrgreind málsástæða kom því of seint fram við aðalmeðferð málsins í héraði, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Var heldur ekki fullnægt skilyrðum 2. mgr. 163. gr. sömu laga til þess að málsástæðan kæmist að fyrir Landsrétti. Með því að hún komst þar að og Landsréttur reisti niðurstöðu sína á henni var málsgrundvelli málsins raskað verulega.25. Með því að Landsréttur tók til greina umrædda málsástæðu um að réttur til riftunar hefði glatast á grundvelli 4. mgr. 60. gr. húsaleigulaga, sem að réttu lagi átti ekki að komast að í málinu, kom ekki til þess að dæmt yrði um hvort aðaláfrýjanda hefði verið heimilt að rifta leigusamningnum. Þótt leyst hafi verið úr málinu á þessum grundvelli getur það ekki varðað ómerkingu hins áfrýjaða dóms, sbr. til hliðsjónar meðal annars dóma Hæstaréttar 20. apríl 2018 í máli nr. 169/2017 og 22. maí 1997 í máli nr. 350/1996 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1704. Hér verður ekki gerð sú fortakslausa krafa að á lægri dómstigum hafi verið dæmt um allar þær málsástæður sem haft geta áhrif fyrir úrlausn þess á æðra dómstigi. Þannig kann dómari að hafa fallist á tiltekna málsástæðu og koma þá eftir atvikum aðrar ekki til úrlausnar en á æðra dómstigi sé síðan leyst úr máli á annan veg þannig að reyni á málsástæður sem ekki hefur áður verið dæmt um. Hér gegnir því öðru en þegar dómari fer út fyrir málsgrundvöll aðila og byggir niðurstöðu sína á málsástæðu sem ekki er haldið fram í máli, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, eða þegar ekki er leyst úr málsástæðu sem haldið er fram og þarf að leysa úr til að komast að þeirri niðurstöðu sem varð raunin á lægra dómstigi. Þegar mál er með þeim hætti dæmt á röngum grundvelli miðað við málatilbúnað aðila sem hafa forræði á sakarefninu verður venjulega ekki komist hjá því að dómur verði ómerktur. Gildi leigusamnings og krafa gagnáfrýjanda um greiðslu leigu26. Í leigusamningnum 22. júní 2017 sagði í grein 2.2 að samningurinn væri tímabundinn til eins árs og rynni út 30. júní 2018. Fallist er á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að samningurinn hafi öðlast gildi samkvæmt efni sínu þótt afhending hins leigða húsnæðis hafi ekki farið fram fyrr en í nóvember 2107. Í grein 14.1 í samningnum sagði jafnframt að allar breytingar og viðaukar sem gerðir yrðu við samninginn skyldu vera skriflegir og undirritaðir af báðum samningsaðilum. Hefur gagnáfrýjandi ekki sýnt fram á, gegn andmælum aðaláfrýjanda, að komist hafi á samkomulag um breyttan gildistíma samningsins.27. Samkvæmt grein 1.7 samningsins ábyrgðist leigusali að húsnæðið uppfyllti kröfur sem opinberir aðilar gerðu til gistiheimilis, þar á meðal kröfur heilbrigðis- og eldvarnareftirlits. Í því skyni var lögð fram umsókn um breytingu á deiliskipulagi Ártúnshöfða vegna lóðarinnar nr. 18 við Bíldshöfða. Þeirri umsókn var síðar hafnað af umhverfis- og skipulagsráði Reykjavíkurborgar meðal annars vegna afstöðu annarra eigenda hússins. Af gögnum málsins verður jafnframt ráðið að þeir hafi allt frá ágúst 2017 andmælt fyrirhuguðum breytingum á notkun húsnæðisins sem gistiheimilis. 28. Í kjölfar þess að veitt var tímabundið leyfi til rekstrar gistiskýlis 24. október 2017 kröfðust nokkrir eigenda hússins lögbanns við starfrækslu þess með beiðni 16. nóvember 2017. Var lögbann síðan lagt við henni í samræmi við beiðnina og mál höfðað til staðfestingar því með réttarstefnu 30. nóvember sama ár sem lauk með héraðsdómi 30. maí 2018. Bæði aðaláfrýjandi og stefndi áfrýjuðu málinu til Landsréttar. Leiddi lögbannið til þess að aðaláfrýjandi gat aldrei nýtt húsnæðið í samræmi við efni samningsins en eins og fyrr greinir lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun hans 5. febrúar 2018. Í riftunaryfirlýsingu var vísað til 2. og 5. töluliðar 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga, meðal annars með vísan til fyrrgreinds lögbanns. Í bréfi stefnda, Riverside ehf., 12. febrúar 2018 var því hins vegar hafnað að riftun leigusamningsins gæti átt stoð í framangreindum ákvæðum húsaleigulaga.29. Í 2. tölulið 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga segir að leigjanda sé heimilt að rifta leigusamningi ef verulegur dráttur verður á afhendingu húsnæðis og í 5. tölulið sömu málsgreinar er riftun jafnframt heimiluð sé réttur leigjanda verulega skertur vegna laga eða annarra opinberra fyrirmæla eða vegna þess að hann fer í bága við kvaðir sem hvíla á eigninni. Riftunaryfirlýsing aðaláfrýjanda var send eftir að hann hafði haft húsnæðið til umráða í um þrjá mánuði án þess að það hefði nýst til umsaminna nota vegna fyrrgreinds lögbanns. Auk þess var á þeim tíma fyrirsjáanlegt að staðfestingarmáli vegna þess yrði ekki lokið fyrr en að einhverjum tíma liðnum, en eins og að framan greinir var leigusamningurinn tímabundinn og átti að renna út í lok júní 2018. Að þessu gættu er fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að réttur aðaláfrýjanda sem leigjanda hafi verið verulega skertur vegna opinberra fyrirmæla vegna lögbannsins. Því voru fyrir hendi skilyrði til að rifta samningnum, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga.30. Af hálfu gagnáfrýjanda hefur því verið haldið fram að riftunaryfirlýsing aðaláfrýjanda 5. febrúar 2018 hafi einungis verið sett fram til málamynda og ekki haft neitt gildi. Hafi athafnir aðaláfrýjanda í kjölfarið verið ósamrýmanlegar henni. Aðaláfrýjandi hafi tekið til varna í lögbannsmáli og jafnframt staðið að áfrýjun málsins til Landsréttar í júní 2018. Þá hafi aðaláfrýjandi ekki afhent lykla að húsnæðinu eða fjarlægt öryggiskerfi og myndavélar sem komið hafi verið fyrir í því. Hafi húsnæðinu því ekki verið skilað með réttum hætti í kjölfar riftunar. 31. Samkvæmt 3. mgr. 60. gr. húsaleigulaga falla réttindi og skyldur leigusala og leigjanda samkvæmt leigusamningi niður frá dagsetningu riftunar og skal leigjandi rýma leiguhúsnæði þegar í stað nema aðilar semji um annað. Í þeim tilvikum á leigusali rétt á greiðslu leigu vegna þess tíma sem líður frá riftun og þar til leigjandi hefur rýmt húsnæðið samkvæmt samkomulagi. Yfirlýsing aðaláfrýjanda um riftun 5. febrúar 2018 kom þegar til framkvæmda og liggur ekkert fyrir um að samið hafi verið um áframhaldandi notkun hans á hinu leigða. Er þá jafnframt til þess að líta að aðaláfrýjandi hafði hvorki hafið not af hinu leigða í samræmi við efni leigusamningsins né komið þar fyrir neinum lausafjármunum að frátöldu öryggiskerfi og myndavélum. Getur það eitt ekki ráðið úrslitum eins og hér stendur á hvort aðaláfrýjandi hafi skilað sínum lyklum að hinu leigða húsnæði. Má einnig ráða af gögnum málsins að leigusali hafi haft óhindraðan aðgang að húsnæðinu enda var leigutaki á hans vegum í hluta þess í júlí 2018. Þá verður ekki fallist á að þátttaka aðaláfrýjanda í lögbannsmáli sé ósamrýmanleg fyrrgreindri riftunaryfirlýsingu enda höfðu bæði stefndi og aðaláfrýjandi augljósa hagsmuni af því að láta reyna á lögmæti lögbannsins meðal annars til að fá skorið úr um rétt til að krefjast skaðabóta samkvæmt VII. kafla laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. 32. Samkvæmt framangreindu verður fallist á viðurkenningarkröfu aðaláfrýjanda um heimild hans til að rifta leigusamningi aðila og hann sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda um greiðslu leigu fyrir húsnæðið. 33. Loks krefst gagnáfrýjandi þess að sér verði dæmdar skaðabætur að fjárhæð 9.742.700 krónur. Sú krafa er byggð á því að aðaláfrýjanda beri að bæta tjón sem svari þeim kostnaði sem stofnaðist til við að laga húsnæðið að þörfum og óskum aðaláfrýjanda. Um grundvöll kröfunnar er jafnframt vísað til almennra reglna skaðabótaréttar og sakarreglunnar. Til stuðnings kröfunni hefur verið lögð fram samantekt kostnaðarliða auk afrits reikninga og ljósmynda af húsnæðinu og búnaði. Ekkert liggur fyrir í málinu um hvaða atvik eigi að leiða til þess að aðaláfrýjandi hafi með samningsgerð við stefnda, Riverside ehf., bakað sér bótaskylt tjón eða hvert það tjón er. Grundvöllur kröfunnar er því í slíku ósamræmi við f- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að vísa verður henni sjálfkrafa frá héraðsdómi.Krafa um endurgreiðslu leigu og málskostnaðar34. Aðaláfrýjandi hefur fyrir sitt leyti krafist þess að stefndi greiði sér 17.474.931 krónu ásamt vöxtum. Annars vegar er þar um að ræða greiðslu á 15.966.000 krónum vegna leigu sem hann greiddi í nóvember og desember 2017 og janúar 2018. Hins vegar krefst hann 1.508.931 krónu vegna helmings þess málskostnaðar sem aðilum var gert að greiða með fyrrgreindum dómi Landsréttar í máli nr. 526/2018.35. Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu að leigusamningur aðila hafi öðlast gildi og húsnæðið afhent í nóvember 2017 þó svo að aldrei hafi komið til nýtingar þess í samræmi við efni leigusamningsins vegna fyrrgreinds lögbanns. Þá hefur verið rakið að aðilar brugðust sameiginlega við lögbanninu. Á þeim tíma sem hið leigða húsnæði nýttist ekki aðaláfrýjanda vegna lögbannsins greiddi hann allt að einu umsamda leigu fyrirvaralaust allt fram til þess að hann rifti samningnum 5. febrúar 2018. Með vísan til þess verður ekki fallist á kröfu hans um endurgreiðslu leigugjalds úr hendi stefnda.36. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi, Riverside ehf., dæmdur til greiðslu helmings málskostnaðar sem aðilum var gert að greiða með fyrrgreindum dómi Landsréttar, eða 1.508.931 krónu með dráttarvöxtum frá 21. mars 2019 til greiðsludags. Hér fyrir dómi hefur stefndi krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms hvað sig varðar. Verður þegar af þeirri ástæðu fallist á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms hvað þennan lið kröfu aðaláfrýjanda varðar eins og í dómsorði greinir.37. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 190. gr., laga nr. 91/1991 verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda hluta af málskostnaði hans fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Þá verður stefndi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda hluta af málskostnaði hans á öllum dómstigum sem jafnframt ákveðst eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi kröfu gagnáfrýjanda, Teiknis ehf., að fjárhæð 9.742.700 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Aðaláfrýjandi, Útlendingastofnun, er sýkn af öðrum kröfum gagnáfrýjanda.Viðurkennd er riftun aðaláfrýjanda 5. febrúar 2018 á leigusamningi við stefnda, Riverside ehf., 22. júní 2017. Stefndi greiði aðaláfrýjanda 1.508.931 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. mars 2019 til greiðsludags.Stefndi greiði aðaláfrýjanda samtals 1.000.000 króna í málskostnað á öllum dómstigum.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Sératkvæði Ásu Ólafsdóttur og Karls Axelssonar. Við erum sammála atkvæði meirihlutans um formhlið málsins til og með málsgrein 24 þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að málsástæða um 4. mgr. 60. gr. húsaleigulaga fái ekki komist að í málinu. Að þeirri niðurstöðu fenginni þarf að taka afstöðu til þess hvort málið verður allt að einu dæmt efnislega fyrir Hæstarétti. 2. Með þeim breytingum sem gerðar voru á dómstólaskipan með lögum nr. 50/2016 um dómstóla og lögum nr. 49/2016 um breytingu á lögum nr. 91/1991 og lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála var komið á þriggja þrepa dómskerfi. Þar með breyttist hlutverk Hæstaréttar í að vera fyrst og fremst fordæmisgefandi dómstóll með réttarskapandi hlutverk. Það getur eftir atvikum haft áhrif þegar metið er hvort galli á málsmeðferð er slíkur að varðað geti ómerkingu í sérstökum tilvikum. Því hafa eldri fordæmi Hæstaréttar um þetta atriði takmarkaðri þýðingu en ella.3. Hafa verður í huga að almennt gildir sú regla í einkamálaréttarfari að aðilar eiga að hafa uppi kröfur sínar, lýsingu á málsatvikum og röksemdir svo og mótmæli gegn kröfum, rökum og yfirlýsingum gagnaðila jafnharðan og tilefni verður til en að öðrum kosti komast þær ekki að. Samkvæmt 2. mgr. 163. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 er því að meginreglu bannað að gera nýjar kröfur eða bera fram nýjar málsástæður frá því sem gert var á lægra dómstigi við meðferð máls fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Þótt reglan sé undanþæg, eins og orðalag fyrrgreindra ákvæða ber með sér, er tilgangur hennar að girða fyrir að grundvelli máls verði raskað á málskotsstigi. Er þannig ætlast til að Landsréttur og Hæstiréttur endurskoði úrlausn dómstóls á lægra dómstigi á sömu forsendum og málið var dæmt þar. 4. Með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum teljum við að með því að umrædd málsástæða reist á 4. mgr. 60. gr. húsaleigulaga hafi ranglega komist að fyrir Landsrétti hafi grundvelli málsins þar fyrir dómi verið raskað verulega. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um kröfu gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda að mestu leyti reist á henni. Leiddi það jafnframt til þess að ekki kom þar til úrlausnar hvort eftirfarandi athafnir aðaláfrýjanda eftir riftun hefðu samræmst henni. Einnig er til þess að líta að ekki var fjallað efnislega um þær málsástæður sem lúta að riftun leigusamnings aðila í héraðsdómi enda var þar komist að þeirri niðurstöðu að samningurinn hefði ekki komist til framkvæmda að öllu leyti. 5. Af þessu leiðir að taka verður efnislega afstöðu til fyrrgreindra varna gagnáfrýjanda í fyrsta sinn hér fyrir dómi án þess að úr þeim hafi verið leyst á fyrri dómstigum og án möguleika á efnislegri endurskoðun. Eins og hér háttar sérstaklega til fór meðferð málsins fyrir Landsrétti svo verulega úr skorðum að telja verður að það yrði aðilum málsins til réttarspjalla að dæma málið í því horfi sem það liggur fyrir Hæstarétti. Að öllu framangreindu gættu verður því að telja varlegast að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir Landsrétt að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. 6. Með því að meirihluti dómenda hefur komist að gagnstæðri niðurstöðu um formhlið málsins er afstaða okkar um efnishlið málsins, sbr. 6. málslið 2. mgr. 189. laga nr. 91/1991, sú að við erum henni samþykk.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=99bc93a3-a0e9-48e3-add0-a40dcc1a1ea2&verdictid=a37260e4-b7fb-45ee-955f-826d5b8167c7
|
Mál nr. 520/2007
|
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
D kærði úrskurð héraðsdóms þar sem kröfum hans um skaðabætur, vegna ólögmæts samráðs olíufélaganna, á hendur O og K var vísað frá dómi vegna vanreifunar, sbr. e-liður 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar sagði að grundvöllur málatilbúnaðar D væri nægilega skýr um það hverja hann krefði um skaðabætur og af hvaða sökum. Mótmæli O og K við gildi þeirra gagna, sem D styddi útreikninga sína um tjónið við, og aðrar fullyrðingar þeirra um að sóknaraðili hefði ekki sýnt fram á tjón sitt með viðhlítandi gögnum, varðaði efnishlið málsins, en gæti ekki leitt til frávísunar þess. Var því ekki fallist á að krafa D væri óljós eða reifun hennar í stefnu slíkum annmörkum háð að varðaði frávísun. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2007, þar sem kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðilunum Olíuverslun Íslands hf. og Keri ehf. var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilunum Olíuverslun Íslands hf. og Keri ehf. til efnismeðferðar. Skilja verður kröfu hans svo að hann krefjist einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Olíuverslun Íslands hf. og Ker ehf. krefjast hvor fyrir sig staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Skeljungur hf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Kröfum, málsástæðum og lagarökum málsaðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili reisir kröfur sínar á því að varnaraðilar hafi haft ólögmætt samráð sín í milli um verðlagningu á olíuvörum á árunum 1996-2001. Hann heldur því fram að saknæm og ólögmæt háttsemi þeirra hafi bakað sér tjón þar sem hún hafi haft áhrif á verðlagningu á olíuvörum er sóknaraðili hafi þurft til atvinnureksturs síns. Í aðalkröfu hefur sóknaraðili gert grein fyrir hvernig ákvarða beri umfang tjóns hans og á þeim grunni krafist tiltekinnar fjárhæðar óskipt úr hendi allra varnaraðila. Fallist dómur ekki á útreikninga hans sem viðhlítandi sönnun fyrir umfangi tjóns krefst hann að því frágengnu skaðabóta að álitum að virtum tilgreindum atriðum. Það er á forræði sóknaraðila hvaða gögn hann færir fram til þess að sanna tjón sitt. Málsaðilar höfðu ekki lýst gagnaöflun lokið þegar málið var tekið til úrskurðar um framkomna frávísunarkröfu en sóknaraðili hafði í stefnu gert áskilnað um framlagningu gagna, dómkvaðningu matsmanna og skýrslugjafir fyrir dómi. Grundvöllur málatilbúnaðar sóknaraðila er nægilega skýr um það hverja hann krefur um skaðabætur og á hvaða málsástæðum hann reisir kröfur sínar. Mótmæli varnaraðilanna Olíuverslunar Íslands hf. og Kers ehf. við gildi þeirra gagna, sem sóknaraðili reisir á útreikninga sína um tjónið, og aðrar fullyrðingar þeirra um að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á tjón sitt með viðhlítandi gögnum, varða efnishlið málsins en leiða ekki til frávísunar þess. Samkvæmt öllu framanrituðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilarnir Olíuverslun Íslands hf. og Ker ehf. verða dæmdir til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði, en málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilarnir Olíuverslun Íslands hf. og Ker ehf. greiði hvor um sig sóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður. Mál þetta var höfðað 20. mars 2007 og tekið til úrskurðar 28. ágúst 2007. Stefnandi er Dala-Rafn ehf., Fjólugötu 27, Vestmannaeyjum. Stefndu eru Skeljungur hf., Hólmaslóð 8, Reykjavík, Olíuverslun Íslands hf., Sundagörðum 2, Reykjavík, og Ker hf., Kjalarvogi 7-15, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda in solidum 8.348.357 kr. með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2003 til 22. mars 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi bóta að álitum dómsins úr hendi stefndu in solidum. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda Skeljungs hf. eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til að greiða honum málskostnað. Dómkröfur stefnda Kers hf. eru aðallega þær að öllum kröfum stefnanda á hendur stefnda verði vísað frá dómi. Til vara krefst stefndi þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda Olíuverslunar Íslands hf. eru aðallega þær að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda en til þrautavara er þess krafist að kröfur verði lækkaðar verulega. Í öllum tilfellum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefndu, Kers hf. og Olíuverslunar Íslands hf., um frávísun málsins. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfum stefndu verði hafnað og honum dæmdur málskostnaður. I. Stefnandi hefur rekið útgerð í Vestmannaeyjum frá árinu 1975 er hann hóf að gera út bát með nafninu Dala-Rafn. Hann kveðst þá hafa farið til Olíuverslunar Íslands hf. og óskað eftir viðskiptum um olíu- og smurolíukaup fyrir útgerð sína. Viðskiptakjör stefnanda hjá Olíuverslun Íslands hf. hefðu verið þau að hann keypti olíuvörur á auglýstu listaverði með 45 daga greiðslufresti. Enginn afsláttur hefði verið veittur af listaverði. Hin olíufélögin hefðu öll boðið sömu viðskiptakjör. Stefnandi kveðst hafa keypt á árinu 1980 annan bát, en útgerð bátsins hefði verið mjög skuldug við Olíufélagið hf. (nú Ker hf.) vegna olíukaupa. Stefnandi hefði ekki séð sér annað fært en að flytja viðskipti sín frá Olíuverslun Íslands hf. yfir til Olíufélagsins hf., þar sem síðarnefnda félagið hefði krafist þess, ella yrði þess freistað að gjaldfella veðskuldabréf í eigu Olíufélagsins hf., sem var með veði í bátnum, og gefið hafði verið út vegna olíukaupa seljanda. Stefnandi hafði greitt hluta af kaupverði bátsins með yfirtöku veðskuldabréfsins. Stefnandi var í viðskiptum við Olíufélagið hf. til ársins 1985 er hann flutti viðskipti sín til Skeljungs hf. Stefnandi kveður það hafa verið vegna deilna við Olíufélagið hf. í tengslum við ráðgjöf um notkun á glussaolíu. Stefnandi hefði greitt fyrrnefnt veðskuldabréf upp til að geta flutt viðskipti sín. Viðskiptakjör stefnanda hjá Skeljungi hf. hefðu verið þau sömu og hann var með hjá Olíufélaginu hf. og Olíuverslun Íslands hf. Í málinu liggja fyrir skriflegir samningar milli stefnanda og Skeljungs hf., sem stefnandi kveður að félagið hafi farið fram á að gerðir yrðu. Fyrsti samningurinn var undirritaður 19. september 1995 um eldsneytis- og smurolíuviðskipti vegna reksturs skipa stefnanda. Í honum var kveðið á um að stefnandi kaupi allt sitt eldsneyti og smurolíu af félaginu. Verð á gasolíu og skipagasolíu var samkvæmt verðlista seljanda á hverjum tíma. Frá verði á skipagasolíu var hins vegar veittur afsláttur, 0,60 kr. pr. líter og 10% afsláttur af smurolíu. Stefnanda bar að greiða úttektir hvers mánaðar fyrir mánaðamót eftir úttektarmánuð. Nýr samningur var gerður 9. október 2002 um kaup stefnanda á eldsneyti, smurolíu og hreinsi- og rekstrarvörum. Veittur afsláttur af verðskrá var 1,50 kr. pr. líter af skipagasolíu, 4 kr. af bensíni og díselolíu, auk 13% afsláttar af smurolíu, hreinsiefnum og rekstrarvörum. Samningur sama efnis var aftur gerður 29. september 2003, en afsláttur hækkaður nokkuð. Gerður var samningur enn á ný 17. nóvember 2005 þar sem afsláttur af skipagasolíu er 4,25 kr. pr. líter, afsláttur af bensíni og díselolíu er 6,50 kr. eða 8,50 kr. eftir því hvort það er selt með eða án þjónustu. Þá er veittur 18% afsláttur af smurolíu, smávörum og hreinsiefni. Í öllum samningunum var uppsagnarákvæði. Árið 1993 keypti stefnandi 573 brúttótonna skuttogara, Sindra, og breytti nafni hans í Dala-Rafn VE-508, en seldi eldri bát sinn með sama nafni, sem hann hafði gert út frá árinu 1975. Stefnandi gerði togarann út á árunum 1993-2003. Samkvæmt yfirliti í stefnu var hlutfall olíukostnaðar af rekstrarkostnaði skipsins 14,4-26,4%, eða 7,4-14,9% af heildarrekstrarkostnaði, á árunum 1996-2001. Stefnandi hefur lagt fram ársreikninga sína og reikninga vegna viðskipta sinna á árunum 1996-2001, aðallega við Skeljung hf., en einnig eru um 30 reikningar frá Olís (Olíuverslun Íslands hf.) og tveir reikningar frá Esso (Olíufélaginu) vegna kaupa á bensíni og díselolíu. Stefnandi seldi á árinu 2003 skuttogarann Dala-Rafn og keypti skömmu síðar Emmu, 114 brúttótonna togbát. Breytti stefnandi nafni hans í Dala-Rafn VE-508 og gerir hann út þann bát enn þann dag í dag. Stefnandi kveðst ítrekað hafa reynt allt frá árinu 1990 að fá betri kjör á olíukaupum sínum hjá Skeljungi hf. og öðrum olíufélögum, m.a. með viðræðum, tilboðum og óskum um að þau gerðu sér tilboð um hagstæðara olíuverð og viðskiptakjör, en án árangurs. Samkeppnisráð komst að þeirri niðurstöðu 28. október 2004, í máli nr. 21/2004, að stefndu hefðu brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. 3. gr. laga nr. 107/2000, með samningum og samstilltum aðgerðum á árunum 1993 til 2001. Ákvörðun samkeppnisráðs var kærð til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem með úrskurði sínum 29. janúar 2005, í máli nr. 3/2004, staðfesti að olíufélögin hefðu gerst sek um brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þó var talið að brot væru ekki sönnuð í jafn mörgum tilvikum og samkeppnisráð taldi vera. Áfrýjunarnefndin lækkaði sektir sem samkeppnisráð hafði lagt á stefndu. Úrskurði áfrýjunarnefndar hefur verið skotið til dómstóla. II. Stefndi Ker hf. byggir frávísunarkröfu sína á því að dómkröfur og málsástæður stefnanda séu svo vanreifaðar að ekki verði lagður á þær dómur. Þá byggir stefndi á því að verulega skorti á að aðild stefnda sé skýrð í stefnu og tiltekið hvaða lögvörðu hagsmuni hann hafi af úrlausn þeirra dómkrafna sem hafðar eru uppi í málinu. Við munnlegan flutning málsins sagði lögmaður stefnda að ákvörðun samkeppnisráðs hefði að verulegu leyti verið felld úr gildi með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þá hefði dómsmál verið höfðað til ógildingar á úrskurðinum, sbr. mál nr. 4965/2005, sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Stefndi bendir á að stefnandi hafi verið í viðskiptum við stefnda til ársins 1985, en þá hefði hann flutt þau til stefnda Skeljungs hf. Ekkert samningssamband eða viðskiptatengsl hefðu verið á milli stefnanda og stefnda Kers hf. á þeim tíma sem meint brot eigi að hafa átt sér stað. Stefndi telur að kröfugerð stefnanda uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um glöggan málatilbúnað. Stefnandi vísi með almennum hætti til atvika, en slíkt geti ekki talist fullnægjandi um glöggan málatilbúnað. Telur stefndi að þessi annmarki eigi að leiða til þess að málinu verði vísað frá. Einnig segir stefndi að ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi leitað eftir viðskiptum við stefnda á umræddu tímabili. Ekki sé sýnt fram á með gögnum eða rökstuðningi í stefnu að stefnandi eigi kröfu á hendur honum. Ekkert komi fram um tengsl eða samskipti við stefnda. Allt þetta eigi að leiða til þess að kröfum stefnanda á hendur stefnda verði að vísa frá dómi. Um lagarök er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og óskráðra meginreglna réttarfars. Málskostnaðarkrafa er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndi, Olíuverslun Íslands hf., byggir frávísunarkröfu sína á því að dómkröfur og málsástæður stefnanda séu svo vanreifaðar að dómur verði ekki byggður á þeim. Þannig sé með engu móti reynt að skýra með hvaða hætti stefndi hafi valdið stefnanda tjóni nema með almennri skírskotun til atvikalýsingar í skýrslum samkeppnisyfirvalda sem nú sé verið að fjalla um í hliðsettum dómi. Stefndi segir að kröfur stefnanda virðist byggðar á því að stefndu hafi sammælst um verðbreytingar á eldsneyti, en stefndi mótmælir því alfarið að um slíkt samráð hafi verið að ræða. Ef eitthvert samráð hafi verið viðhaft varðandi verðbreytingar á eldsneyti sé um að ræða mjög fá og afmörkuð tilvik. Stefnandi verði að reifa þessi atvik og reyna að sýna fram á með skýrum hætti hvernig stefndi á að hafa valdið stefnanda tjóni. Stefndi telur að tilraunir stefnanda til að sýna fram á meint tjón séu mjög óljósar og ætti vanreifun að þessu leyti að leiða til frávísunar. Um lagarök er vísað til e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa er byggð á 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum. IV. Stefnandi telur að málið sé ekki vanreifað þannig að það sé ekki tækt til dóms. Hann telur að í málatilbúnaði stefndu um frávísunarkröfu sé erfitt að átta sig á því af hverju þeir telja málið vanreifað. Stefnandi mótmælir því að úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi verið hrundið í meginatriðum og þeim forsendum sem stefnandi hafi lagt til grundvallar í máli þessu. Umfangsmikil rannsókn hafi farið fram hjá samkeppnisyfirvöldum og hald verið lagt á gögn. Rannsókn samkeppnisyfirvalda og sönnunargögn standi óhögguð þar til dómur hafi kveðið á um annað. Þá heldur stefnandi því fram að það byggist á misskilningi hjá stefndu að ekkert samningssamband sé á milli stefnanda og stefndu, Kers hf. og Olíuverslunar Íslands hf. Brot stefndu skv. 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 birtist í ýmsu formi, en stefnandi hafi eðlilega ekki verið í beinu samningssambandi við stefndu í samráði þeirra. Stefnandi kveðst byggja á niðurstöðu samkeppnisyfirvalda, en það sé viðurkennt í Evrópurétti að þolendur samkeppnisbrota geri slíkt. Þá telur stefnandi að samningssamband sé ekki skilyrði bótaskyldu. Stefnandi segir að atvikum og málsástæðum sé lýst í meginatriðum í stefnu, en nánari grein fyrir málsástæðum eigi að gera við málflutning. Stefnandi heldur því fram að í dómaframkvæmd sé þekkt að slakað sé á sönnunarkröfum þegar erfitt reynist að sanna tjón og vísar í því sambandi til dóma Hæstaréttar í dómasafni 1995, bls. 2592, 1999, bls. 4429 og 1999, bls. 1709. Stefnandi telur að „keðjan“ milli málsatvika, málsástæðna og lagaraka sé skýr og að málið sé tækt til efnislegrar meðferðar. V. Í máli þessu telur stefnandi að stefndu, Skeljungur hf., Ker hf. og Olíuverslun Íslands hf., beri óskipta ábyrgð gagnvart honum vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna missis hagnaðar árin 1996-2001. Grundvöllur málatilbúnaðar stefnanda er nægilega skýr að því leyti að ljóst er að hann byggir á því að með ólögmætu samráði stefndu, sem náð hafi til alls olíumarkaðarins á Íslandi, hafi þeim tekist að halda olíuverði hærra en ef eðlilegar samkeppnisaðstæður og verðmyndun hefði ríkt á olíumarkaðinum á Íslandi. Í stefnu er gerð grein fyrir því hvernig fjárhæð kröfu stefnanda er fundin og í rökstuðningi sínum byggir hann á tveimur aðferðum. Aðalkrafa stefnanda um skaðabætur að fjárhæð 8.348.357 kr. er reist á viðmiðunaraðferð sem felur í sér samanburð við annan skyldan markað í öðru landi. Telur stefnandi að markaðirnir Færeyjar og Ísland séu algerlega sambærilegir. Eru útreikningar hans um tjón byggðir á verði á gasolíu. Engin gögn liggja fyrir um verð eða aðstæður í Færeyjum en úr því kann að verða bætt undir rekstri málsins. Í rökstuðningi um varakröfu segir að hún sé byggð á kostnaðar- eða framlegðaraðferð. Um sömu aðferð sé að ræða og samkeppnisráð byggði á í ákvörðun sinni nr. 21/2004. Stefndu hafa lagt fram matsgerðir úr máli nr. E-4965/2005 þar sem útreikningar samkvæmt síðarnefndu aðferðinni eru vefengdir. Stefnandi telur samkvæmt þessum útreikningi að tjón sitt nemi 2.375.145 kr. vegna kaupa á gasolíu og 12.857 kr. vegna bensíns, samtals 2.388.002 kr. Nokkurs ósamræmis gætir því milli málsástæðna og dómkrafna þar sem varakrafa er rökstudd með tilteknum útreikningum og ákveðinni fjárhæð en dómkrafa til vara er hins vegar um bætur að álitum. Hvoru tveggja, bætur samkvæmt viðmiðunaraðferð og kostnaðar- eða framlegðaraðferð, rúmast hins vegar innan aðalkröfu. Kröfur stefnanda samkvæmt framangreindum aðferðum eru rökstuddar með útreikningum sem miða við kaup stefnanda og verð hjá einum stefnda, Skeljungi hf. Eins og áður var rakið hefur stefnandi átt viðskipti við alla stefndu en mismikil að fjárhæðum og eftir tegundum eldsneytis. Hann hefur einungis keypt skipagasolíu af stefnda Skeljungi hf., en bensín og díselolíu af þeim öllum. Ætti því að vera unnt að aðgreina viðskiptin og þá hugsanlegt tjón. Ekkert liggur fyrir um að tjón hans hefði orðið það sama hvort sem hann hefði verið í viðskiptum við stefnda Skeljung hf. eða aðra stefndu. Að öllu þessu virtu er óljóst af málatilbúnaði stefnanda hvort fyrir hendi sé skilyrði sameiginlegrar ábyrgðar af hálfu stefndu, Kers hf. og Olíuverslunar Íslands hf., um að þeir hafi valdið sama tjóni og stefndi Skeljungur hf., þannig að um óskipta ábyrgð þeirra gæti verið að ræða. Verður kröfum stefnanda á hendur stefndu, Keri hf. og Olíuverslun Íslands hf., því vísað frá dómi vegna vanreifunar með vísan til e-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með hliðsjón af atvikum þykir rétt að málskostnaður verði felldur niður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfum stefnanda, Dala-Rafns ehf., á hendur stefndu, Keri hf. og Olíuverslun Íslands hf., er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 565/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. september 2017,þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins22. september 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddumgrun um að hafa gerst sekur um brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sem fangelsisrefsing liggur við, sbr. dóm Hæstaréttar 29. ágúst 2017 ímáli nr. 534/2017. Vegna umfangs rannsóknar málsins er fullnægt skilyrðum a.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti áframgæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er og einangrun meðan á því stendur, sbr.2. mgr. 98. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness föstudaginn8. september 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X fæddur [...],verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. september2017 kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun ámeðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að lögreglan hafi nútil rannsóknar innflutning á fíkniefnum hingað til lands. Rannsókn lögregluhafi hafist er henni bárust upplýsingar frá erlendum tollyfirvöldum um aðgrunur léki á að í [...] bifreiðinni [...] væru falin fíkniefni, en bifreiðinhafi verið um borð í ferjunni Norrænu á leið hingað til lands. Ökumaðurbifreiðarinnar var Y. Ferjan hafi komið hingað til lands frá Danmörku að morgnifimmtudagsins 24. ágúst sl. Við skoðun á bifreiðinni hafi komið í ljósfroðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Viðfrekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að um var að ræðaamfetamínvökva. Með heimild héraðsdóms Reykjaness hafi lögregla fengið heimildtil að hlusta síma Y og koma fyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni. Þá hafilögregla fylgt bifreiðinni eftir þar sem henni hafi verið ekið áleiðis tilReykjavíkur. Y kom til Reykjavíkur seint sama kvöld og fylgdist lögregla meðferðum hans þar. Er Y kom tilReykjavíkur hafi hann lagt bifreiðinni við [...] við Suðurlandsbraut íReykjavík þar sem hann beið þar til [...] bifreið, sem í voru Z, Þ og X, varekið að honum og úr henni kom Þ og settist inn í [...] bifreiðina. Bifreiðunumhafi síðan báðum verið ekið að gistiheimili við [...] í Reykjavík þar semfjórmenningarnir hafi farið inn. Á leiðinni að gistiheimilinu hafi mátt heyra Yog Þ ræða saman m.a. um það hvort leitað hafi verið í [...] bifreiðinni átollsvæðinu á Seyðisfirði. Skömmu síðar hafi mennirnir sést fara út og skoða [...]bifreiðina. Að morgni 25. ágúst sl. hafi Þ og X síða ekið [...] bifreiðina ummiðborgina og að lokum inn í bílskúr við [...] í Reykjavík þar sem Þ og X hafiverið handteknir skömmu síðar. Um svipað leit hafi Z komið keyrandi á [...] bifreiðinniog lagt henni utan við [...] til móts við bílskúrinn en þegar hann varð var viðlögreglu hafi hann tekið til fótanna og hlaupið suður [...] þar sem hann varhandtekinn stuttu síðar. Í framhaldi hafi Y verið handtekinn á gistiheimilinuvið [...]. Þann 25. ágúst sl.hafi kærðu öllum verið, með úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness, gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna til dagsins í dag sem staðfestvar með dómum Hæstaréttar Íslands.Þá segir ígreinargerðinni að við rannsókn á [...] bifreiðinni hafi komið í ljós að viðhaldlagningu í framhöggvara bifreiðarinnar hafi verið 1328 millilítrar afamfetamíni en við mælingar lögreglu hafi komið í ljós að höggvarinn rúmi 5240millilítra. Þá hafi rannsókn lögreglu leitt í ljós að Þ og X hafi komið hingað til lands, með flugi fráPóllandi þar sem þeir séu búsettir, að kvöldi 24. ágúst sl. þ.e. sama dag og Yhafi komið til landsins með ferjunni. Við yfirferð á hlustunum hafi einnigkomið fram að Y átti í símasamskiptum við nokkra aðila meðan hann keyrði fráSeyðisfirði til Reykjavíkur en þeirra á meðal var X. Z sé búsettur hér á landiog sé það grunur lögreglu að hann hafi átt að taka á móti mönnunum og vera þeiminnan handar með aðstöðu en við rannsókn lögreglu hafi komið í ljós að Z sé sásem hafi pantað herbergi fyrir Þ, X og Y á gistiheimilinu. Hann hafði samkvæmteigin framburði afnot af bílskúrnum í [...] og þá hafi fundist talstöðvar bæðií [...] bifreiðinni og [...] bifreið Z sem talið sé að notaðar hafi verið ísamskiptum fjórmenningarnir eftir að þeir hittust við [...] að kvöldi 24. ágústsl. Ennfremur segir að unniðsé hörðum höndum að rannsókn málsins sem sé yfirgripsmikil. Lögregla hafi yfirheyrt fjórmenningana í þrjú skipti og ljóstsé að enn beri nokkuð á milli í framburðum þeirra. Lagt hafi verið hald áumtalsvert magn síma- og tölvubúnaðar sem enn sé verið að skoða og afrita ogenn eigi eftir að bera þau gögn undir kærðu. Þá sé verið að kortleggja ferðirkærðu og kanna með mögulegar fyrri ferðir þeirra hingað til lands. Einnig séleitað mögulegra samverkamanna bæði hér á landi og erlendis og beðið sé eftirgögnum sem óskað hafi verið eftir frá dönskum og pólskum yfirvöldum semmögulega þurfi að bera undir kærðu. Íljósi alls ofangreinds sé það mat lögreglu að miklu skipti að orðið verði viðkröfu lögreglustjóra um áframhaldandi gæsluvarðhald og einangrun enda sé ljóstað kærðu séu allir undir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magniaf sterkum fíkniefnum hingað til lands sem ætla megi að hafi verið flutt hingaðtil lands til sölu og dreifingar. Þá sé ljóst að ef kærðu gangi lausir þá getiþeir haft áhrif á framburð hvers annars og á mögulega samverkamenn og hætt sévið því að kærðu geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafiekki lagt hald á nú þegar.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr.,sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, er þesskrafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. Kærði mótmælirkröfunni og krefst þess að henni verði hafnað. Til vara krefst hann þess aðhonum verði gert að sæta farbanni og til þrautavara að gæsluvarðhaldsvistinniverði markaður skemmri tími og að hann sæti ekki einangrun. Krafðist kærðirökstuðnings fyrir því ef honum verði gert að sæta einangrun áfram og vísar tilþess að honum sé óheimilt að hafa símasamband við þungaða eiginkonu sem séhenni afar þungbært. Samkvæmtrannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um aðild aðinnflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnum og getur meint brot varðaðfangelsisrefsingu sannist sök. Rannsókn málsins er langt komin en enn á eftirað vinna úr miklu magni gagna sem lögregla hefur aflað og virðast umfangsmikilauk þess sem lögregla bíður gagna frá Póllandi og Danmörku sem á eftir að beraundir kærðu í máli þessu. Haldi kærði óskertu frelsi sínu getur hann torveldaðrannsókn málsins, s.s. með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa sambandvið samseka. Sé krafa tekin til greina um að kærðir sæti einangrun ígæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna, getur dómari ekki undanskilið einstakaliði í a-lið 1. mgr. 95. gr. með heimild til að kærðir hafi samband viðeinstaka aðila utan fangelsis þó það séu fjölskyldumeðlimir. Með slíkri heimildyrðu rannsóknarhagsmunir fyrir borð bornir. Er slík ákvörðun alfarið á hendirannsakara. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr.laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóraeins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Ástríður Grímsdóttirhéraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærða, X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins22. september 2017, kl. 16:00. Kærðiskal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
|
Mál nr. 423/2017
|
Vinnuslys Skaðabætur Sakarskipting Líkamstjón Vextir Fyrning Gjafsókn Sératkvæði
|
A krafðist skaðabóta úr ábyrgðartryggingu T hf. hjá V hf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í vinnuslysi hjá T hf. þegar hann féll af svölum annarrar hæðar nýbyggingar. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að A hefði fallið þegar hann hugðist stíga af svölunum niður á vinnupall sem stóð þar til hliðar eins og eina vitnið af slysinu lýsti fyrir héraðsdómi. Var talið að á slysdegi hefði skort verulega á að öryggisráðstafanir væru í samræmi við kröfur laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og var það metið starfsmönnum T hf. til sakar. Þá þótti nægjanlega sýnt fram á að viðeigandi fallvarnir hefðu hindrað A í því að gera tilraun til að stíga af svölunum inn á vinnupallinn og því væri einnig fullnægt því skilyrði skaðabótaábyrgðar að orsakatengsl væru á milli hinnar saknæmu háttsemi og tjóns A. Hins vegar var talið að ekki yrði framhjá því litið að A hefði borið fyrir héraðsdómi að hann hefði verið meðvitaður um skort á fallvörnum og að hann hefði gert athugasemdir við slysahættu sem af því gæti hlotist. Hann hefði allt að einu tekið ákvörðun um að nýta sér þessar aðstæður og stíga útaf svölunum í tilraun til að komast niður á vinnupall. Voru orsök slyssins því talin að stórum hluta einnig rakin til gáleysislegrar hegðunar A og hann látinn bera helming tjóns síns vegna eigin sakar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Oddný Mjöll Arnardóttirlandsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar30. júní 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega5.088.077 krónur, en til vara 4.102.102 krónur, í báðum tilvikum með 4,5%ársvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 17. nóvember 2008 til 14. janúar2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunumfrá stefnda 31. október 2012 að fjárhæð 1.182.301 króna og Sjúkratryggingum Íslands 29. september 2016 að fjárhæð1.024.445 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknarsem honum hefur verið veitt.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ máli þessu krefst áfrýjandiskaðabóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu […]. hjá stefnda vegna slyss sem hannvarð fyrir við vinnu sína 17. nóvember 2008. Málinu er beint að stefnda ágrundvelli 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Í stefnu í héraði er atvikum þanniglýst að áfrýjandi hafi „verið að bera byggingarefni inn í íbúð 0206, á annarrihæð í nýbyggingu í […] í […]“ og að þegar „hann sótti byggingarefnið út áaðliggjandi svalir féll hann aftur fyrir sig fram af svölunum.“ Lögregla kom ávettvang í kjölfar slyssins og í lögregluskýrslu er skráð að áfrýjandi hafifallið úr 3,04 metra hæð. Ágreiningslaust er að engar fallvarnirvoru á svölunum þar sem slysið varð. Eftirlitsmenn frá Vinnueftirliti ríkisinskomu á vettvang stuttu eftir slysið og í skýrslu þeirra um aðstæður á vettvangisegir að gengið hafi á með skúrum og að engar fallvarnir hafi verið á neðriveggsvölum og á efri svölum á vestari helmingi hússins. Er niðurstaðaskýrslunnar sú að orsök slyssins megi rekja til þess að engar fallvarnir hafiverið til staðar. Í skýrslu vinnueftirlitsins voru jafnframt gefin fyrirmæli umúrbætur, meðal annars þau að ef undan væri skilin vinna við að setja upp handriðværi öll vinna og umferð á veggsvölum þar sem handrið vantaði bönnuð og aðtryggja skyldi að á vinnupöllum væru bæði handrið og endalokanir. Í kjölfar slyssins var áfrýjandifluttur á sjúkrahús og greindist hann með opið beinbrot á vinstri handlegg ogbrot á öðrum lífbeinsarminum vinstra megin. Sama dag gekkst hann undir aðgerð ávinstri handlegg þar sem framhandleggsbrotin voru fest með spöngum og skrúfum. Með bréfi 31. ágúst 2009 hafnaðistefndi bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu […]. vegna slyss áfrýjanda. Áfrýjandiskaut þeirri ákvörðun til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 14. janúar 2010.Úrskurðarnefndin komst að þeirri niðurstöðu 2. mars 2010 að greiða bæri bæturúr ábyrgðartryggingunni, en með bréfi 10. mars 2010 var áfrýjanda tilkynnt aðstefndi hygðist ekki una úrskurði nefndarinnar. Dómkvaddir matsmenn mátu tjónáfrýjanda og í matsgerð þeirra 30. nóvember 2015 var ályktað að orsakatengslværu á milli slyssins og einkenna áfrýjanda í vinstri framhandlegg ogmjaðmagrind. Töldu matsmennirnir áfrýjanda hafa verið óvinnufæran með öllu fráslysdegi til batahvarfa 22. apríl 2009. Þjáningatímabil mátu þeir hið sama, enþar af teldist áfrýjandi hafa verið rúmliggjandi í þrjá daga. Loks varvaranlegur miski áfrýjanda metinn til 10 stiga og varanleg örorka metin 10%. Áfrýjandi mun upphaflega hafa höfðaðmál gegn stefnda í júní 2014 en fellt það mál niður í nóvember sama ár. Málþetta höfðaði áfrýjandi síðan 6. júní 2016. IIÓumdeilt er að áfrýjandi féll afsvölum annarrar hæðar nýbyggingarinnar að […] en að öðru leyti greinir aðilamálsins á um það með hvaða hætti slysið bar að höndum og hvort það megi rekjatil skorts á fallvörnum og ófullnægjandi verkstjórnar eða hvort óhappatilvikeða háttsemi áfrýjanda sjálfs hafi orsakað það. Samkvæmt lögregluskýrslu lýstuáfrýjandi og Stefán Ragnar Þórðarson verkstjóri aðdraganda slyssins með þeimhætti að þegar það varð hefði verið unnið að því að bera byggingarefni inn ííbúð 0206. Jafnframt var haft eftir áfrýjanda að hann hefði fallið aftur fyrirsig af svölum annarrar hæðar. Í tilkynningu Stefáns Ragnars til vinnueftirlitsins17. nóvember 2008 segir að áfrýjandi hafi unnið að móttöku byggingarefnis þegarhann féll, en þar er ekki tekið fram hvort hann hafi fallið fram eða afturfyrir sig. Í skýrslu vinnueftirlitsins greinir að Stefán Ragnar og Sigurjón H.Steindórsson pípulagningarmaður, sem hafi orðið vitni að slysinu, hafi veittupplýsingar. Í skýrslunni kemur fram að unnið hefði verið að frágangi utanhússog að áfrýjandi hefði verið að bera inn byggingarefni af veggsvölum þegar hannhefði fallið fram af brún þeirra. Loks er þess að geta að í læknisvottorðiYngva Ólafssonar 14. desember 2008 er vitnað í sjúkraskýrslu frá slysdegi ogfrá því greint að áfrýjandi hafi dottið úr stillans við vinnu sína. Áfrýjandi gaf símaskýrslu fyrirhéraðsdómi með aðstoð túlks. Hann greindi svo frá að vinnu við að berabyggingarefni inn í íbúðir hefði verið lokið um þremur dögum áður en slysiðvarð og að hann hefði verið að vinna utanhúss við uppsetningu á vatnsrennumþegar hann missti jafnvægið og féll niður. Hann kvaðst hafa verið að reyna aðræða við vinnufélaga á hæðinni fyrir ofan um framkvæmd verksins þegar hanndatt. Þá kvaðst hann halda að hann hefði dottið á hlið niður, auk þess sem hannrámaði í að hafa reynt að teygja sig í vinnupall. Loks kannaðist hann ekki viðað lögregla hefði rætt við sig á vettvangi strax í kjölfar slyssins og kvaðstekki vera mæltur á ensku. Gunnar Halldór Sigurjónsson lögreglumaður, sem ritaðilögregluskýrslu um slysið, bar aftur á móti fyrir héraðsdómi að hann hefði rættvið áfrýjanda á vettvangi og að hann minnti að samtalið hefði farið þannig framað áfrýjandi „bullaði eitthvað á ensku.“Fyrir héraðsdómi bar vitnið StefánRagnar að þegar slysið varð hefði verið unnið að því að taka gifsplötur upp ásvalir og þaðan inn í húsið. Ekki hefði verið hægt að koma gifsplötunum upp ánþess að taka niður fallvarnir og hífa þær upp á svalirnar því stigahúsið hefðiverið of þröngt. Hann kvaðst reikna með því að áfrýjandi hefði verið að vinnavið þetta þegar hann féll af svölunum, en hann hefði ekki sjálfur orðið vitniað slysinu. Aðspurður kannaðist hann ekki við að unnið hefði verið aðvatnslögnum á slysdegi. Áðurnefndur Sigurjón pípulagningamaðurvarð sem fyrr segir vitni að slysi áfrýjanda. Fyrir héraðsdómi bar hann á þáleið að hann hefði staðið í um það bil 15 metra fjarlægð og snúið að áfrýjandaþegar hann hefði séð hann ganga eftir svölum hússins og ætla að stíga út afþeim og niður á vinnupall sem stóð þar til hliðar. Hann hefði tekið í pallastoðog ætlað inn á vinnupallinn, en þegar hann hefði stigið inn á pallinn með annanfótinn hefði hann runnið til í bleytu og dottið niður. Hann mundi ekki til þessað hafa rætt við fulltrúa vinnueftirlitsins á slysstað og kvaðst ekki hafatekið eftir því að hverju var unnið þennan dag. Samkvæmt framansögðu er ljóst aðsamskipti við áfrýjanda í tengslum við slysið voru háð einhverjumtungumálaörðugleikum og að gögn málsins og framburðir fyrir héraðsdómi erunokkuð misvísandi um það hvernig það atvikaðist að áfrýjandi féll fram afsvölunum, en áfrýjandi ber sönnunarbyrði um það atriði. Með vísan til þess aðframburður áfrýjanda fyrir héraðsdómi um tildrög slyssins fær litla sem engastoð í gögnum málsins verður ekki á honum byggt, sbr. einnig 1. mgr. 50. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Jafnframt er ljóst að Stefán Ragnar varðekki vitni að slysinu sjálfu og hafa lýsingar hans á því hvernig það atvikaðistþví takmarkað gildi. Þykir því verða að leggja til grundvallar að slysið hafiborið að með þeim hætti sem eina vitnið að því, Sigurjón, lýsti fyrir héraðsdómi,en líkt og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er engin ástæða til að dragatrúverðugleika vitnisins í efa. Verður því við það miðað að áfrýjandi hafifallið þegar hann hugðist stíga af svölunum niður á vinnupall sem stóð þar tilhliðar. IIISamkvæmt 13. og 37. gr. laga nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum skal atvinnurekanditryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta ávinnustað og við framkvæmd vinnu. Í reglum nr. 547/1996 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðratímabundna mannvirkjagerð, sem settar eru með stoð í 38. gr. laga nr. 46/1980,eru taldar í IV. viðauka þær lágmarkskröfur sem gilda um öryggi og heilsuverndá byggingarsvæðum. Í B-hluta viðaukans segir í 21. gr. að í yfir tveggja metrahæð skuli vera handrið alls staðar þar sem hætta getur verið á að menn falliniður. Við úrlausn máls þessa er einnig til þess að líta að eftirvettvangsrannsókn komst Vinnueftirlit ríkisins að þeirri niðurstöðu að leggjabæri blátt bann við allri vinnu og umferð á veggsvölum þar sem handrið vantaðief frá væri talin vinna við uppsetningu handriða. Myndir sem bæði lögregla og vinnueftirlitiðtóku á vettvangi sýna einnig að ekki hefði verið nauðsynlegt að taka niðurallar fallvarnir á vesturhluta annarrar hæðar hússins til að koma þangaðgifsplötum, en til þess hefði dugað að opna smærra hlið í skamman tíma. Áslysdegi skorti því verulega á að öryggisráðstafanir á vinnustaðnum væru ísamræmi við kröfur laga nr. 46/1980 og verður það metið starfsmönnum […] tilsakar. Þá þykir nægilega sýnt fram á að viðeigandi fallvarnir hefðu hindraðáfrýjanda í því að gera tilraun til að stíga af svölunum inn á vinnupallinn. Erþví einnig fullnægt því skilyrði skaðabótaábyrgðar að orsakatengsl séu á millihinnar saknæmu háttsemi og tjóns áfrýjanda. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá þvílitið að fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að hann hefði verið meðvitaður um skortá fallvörnum og að hann hefði gert athugasemdir við slysahættu sem af því gætihlotist. Honum var því fullljóst að hætta stafaði að þeim sem fóru of nálægtbrún svalanna. Allt að einu tók hann ákvörðun um að nýta sér þessar aðstæður ogstíga út af svölunum í tilraun til að komast niður á vinnupall sem stóð þar tilhliðar. Verður orsök slyssins því að stórum hluta einnig rakin tilgáleysislegrar háttsemi áfrýjanda sjálfs. Þar sem atvik máls gerðust fyrirgildistöku 23. gr. a skaðabótalaga nr. 50/1993 skiptir ekki máli hvort súháttsemi verður metin honum til einfalds eða stórfellds gáleysis og verðuráfrýjanda samkvæmt framansögðu gert að bera helming tjóns síns vegna eiginsakar. IVÍ málinu er ekki ágreiningur um mathinna dómkvöddu manna á afleiðingum slyssins. Áfrýjandi byggir aðalkröfu sína áþví að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku skuli meta árslaun hanssérstaklega á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þar sem meginregla 1. mgr.7. gr. laganna um meðalatvinnutekjur síðustu þriggja almanaksára endurspegliekki líklegar framtíðartekjur hans. Vísar áfrýjandi til þess að hann hafiaðeins starfað á Íslandi í átta mánuði áður en slysið varð og að hann hafihækkað umtalsvert í launum við að hefja þau störf. Er aðalkrafa áfrýjanda þvímiðuð við þær tekjur sem hann aflaði sér hér á landi umrædda átta mánuði. Þegar slysið varð í nóvember 2008 varáfrýjandi 36 ára gamall og hafði verið sagt upp störfum hjá […] Áfrýjandi, semer […], flutti aftur til […] skömmu eftir slysið og er ekkert fram komið um aðhann hafi fyrir slysið gert ráðstafanir til að fá fjölskyldu sína til Íslandseða fá annað starf á Íslandi. Hefur hann ekki sýnt fram á að um óvenjulegaraðstæður hafi verið að ræða við tekjuöflun sína síðustu þrjú almanaksár fyrirslysið og eru skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga því ekki uppfyllt.Varakrafa áfrýjanda er reist á því aðvið útreikning bóta fyrir varanlega örorku skuli byggja á lágmarkstekjuviðmiði3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en tekjur áfrýjanda á viðmiðunartímabili samkvæmt1. mgr. 7. gr. laganna voru lægri en þar greinir. Útreikningi áfrýjanda áþjáningabótum samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga, bótum fyrir varanlegan miska samkvæmt4. gr., sbr. 15 gr. laganna og bótum fyrir varanlega örorku samkvæmt 3. mgr. 7.gr., sbr. 6. og 15. gr. laganna hefur ekki verið mótmælt. Samkvæmt því verðurfallist á að heildartjón áfrýjanda nemi 4.102.102 krónum, sem sundurliðastþannig að þjáningabætur nema 343.170 krónum, bætur vegna varanlegs miska1.037.650 krónum og bætur vegna varanlegrar örorku 2.721.282 krónum. Verðurstefndi dæmdur til að greiða helming tjónsins.Fallist er á það með stefnda að vextirsamkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga sem eldri voru en fjögurra ára viðbirtingu stefnu 6. júní 2016 séu fyrndir, sbr. 3. gr. og 2. mgr. 15. gr. laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Telst krafa áfrýjanda til 4,5% vaxtafrá því fyrir 6. júní 2012 því vera fyrnd, en að öðru leyti verða áfrýjandadæmdir vextir samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga líkt og greinir ídómsorði. Þá hefur stefndi mótmælt dráttarvaxtakröfu áfrýjanda á þeimgrundvelli að kröfubréfi hans 14. desember 2015 hafi ekki fylgt allar þærupplýsingar sem þurfti til að ákvarða bætur þar sem krafan hafi þá einungisverið miðuð við meðallaun karlkyns verkamanna á Íslandi. Í 9. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 16. gr. skaðabótalaga, erkveðið á um að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr.fyrrnefndra laga að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagðifram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta.Matsgerð hinna dómkvöddu manna fylgdi kröfubréfinu en í henni koma framupplýsingar um tjónsatvik og tekjur áfrýjanda samkvæmt skattframtölum vegnatekjuáranna 2005 til 2014. Verða dráttarvextir því dæmdir frá 14. janúar 2016.Eftir framangreindum niðurstöðum verður stefndi dæmdur til greiðslu 2.051.051 krónu, með4,5% ársvöxtum frá 6. júní 2012 til 14. janúar 2016, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, aðfrádregnum innborgunum stefnda 31. október 2012 að fjárhæð 1.182.301 króna ogSjúkratryggingum Íslands 29. september 2016 að fjárhæð 1.024.445 krónur.Ákvæði hins áfrýjaða dóms ummálskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, semákveðst eins og í dómsorði greinir. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 190.gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða hluta þess kostnaðar íríkissjóð. Dómsorð:Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf.,greiði áfrýjanda, A, 2.051.051 krónu, með 4,5% ársvöxtum frá 6. júní 2012 til14. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnuminnborgunum 31. október 2012 að fjárhæð 1.182.301 króna og 29. september 2016að fjárhæð 1.024.445 krónur.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Stefndi greiði 400.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandafyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans800.000 krónur. SératkvæðiÓlafs Barkar ÞorvaldssonarÉg er samþykkur atkvæði meirihluta dómenda um annað ensakarskiptingu og málskostnað. Ekki verður með öruggum hætti fullyrt hvernigáfrýjandi féll niður af umræddum veggsvölum og tekið er undir með meirihlutadómenda að um það verði helst að líta til framburðar þess eina vitnis sem varðað atvikinu, enda lýsingar áfrýjanda nokkuð misvísandi. Eins og fram kemur í atkvæði meirihluta dómenda liggjafyrir skýrslur lögreglu og vinnueftirlits um aðstæður á vettvangi eftirrannsóknir á honum sama dag og slysið varð. Komst vinnueftirlitið að þeirrieindregnu niðurstöðu að orsök slyssins mætti rekja til þess að engar fallvarnirvoru til staðar þar sem áfrýjandi var við vinnu sína og gaf jafnframt þaufyrirmæli um að leggja bæri blátt bann við allri vinnu og umferð á veggsvölumþar sem handrið vantaði, ef frá væri talin vinna við uppsetningu handriða. Varjafnframt um þetta vísað til viðeigandi ákvæða laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðvum og ákvæða viðauka við reglur nr.547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðumog við aðra tímabundna mannvirkjagerð, sem settar voru á grundvelli nefndralaga. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til annars en að leggja beriþessa niðurstöðu til grundvallar. Eins og greinir í atkvæði meirihluta dómenda gerðustatvik fyrir gildistöku 23. gr. a. skaðabótalaga nr. 50/1993, en fyrir þann tímamátti líta til einfalds gáleysis starfsmanns við ákvörðun sakarskiptingar. Þaðbreytir á hinn bóginn ekki því sem að framan er rakið um að meginorsök slyssinsverður rakin til hættulegra aðstæðna á þeim stað sem áfrýjanda var gert aðsinna vinnu sinni. Tel ég samkvæmt framanrituðu að ekki verði lagt ááfrýjanda meira en 1/3 hluta tjóns þess sem hann varð fyrir. Í samræmi við það tel ég einnig rétt að stefndi verðidæmdur til að greiða málskostnað á báðum dómstigum sem renna skuli í ríkissjóð.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2017I.Mál þetta semvar höfðað 6. júní 2016 var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 7. febrúar 2017. Stefnandi er A,búsettur í […]. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf. Ármúla 3, 108Reykjavík. Stefnandi breyttidómkröfum sínum í þinghaldi 18. október 2016, en skýringin er einkumaukafrádráttur vegna innborgunar frá Sjúkratryggingum Íslands. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 6.606.758krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.380.820krónum frá 17. nóvember 2008 til 22. apríl 2009 og af 6.606.758 krónum frá þeimdegi til 14. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi tilgreiðsludags. Allt að frádreginni greiðslu frá stefnda að fjárhæð 803.551 krónaþann 31. október 2012 og að frádreginni greiðslu frá Sjúkratryggingum Íslandsað fjárhæð 1.024.445 krónur þann 29. september 2016.Tilvara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum5.088.077 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af1.380.820 krónum frá 17. nóvember 2008 til 22. apríl 2009 og af 5.088.077krónum frá þeim degi til 14. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degitil greiðsludags. Allt að frádreginni greiðslu frá stefnda að fjárhæð 803.551króna þann 31. október 2012 og að frádreginni greiðslu frá SjúkratryggingumÍslands að fjárhæð 1.024.445 krónur þann 29. september 2016.Tilþrautavara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum4.102.102 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af1.380.820 krónum frá 17. nóvember 2008 til 22. apríl 2009 og 4.102.102 krónumfrá þeim degi til 14. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi tilgreiðsludags. Allt að frádreginni greiðslu frá stefnda að fjárhæð 803.551 krónaþann 31. október 2012 og að frádreginni greiðslu frá Sjúkratryggingum Íslandsað fjárhæð 1.024.445 krónur þann 29. september 2016.Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.Stefndikrefst aðallega sýknu en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar stórlega. Íbáðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. II.Mál þetta hefurstefnandi höfðað vegna vinnuslyss sem hann lenti í 17. nóvember 2008, við störfsín hjá […], en stefnandi hafði starfað þar fráfebrúar 2008. Stefnanda mun hafa verið sagt upp vegna samdráttar 1. september2008 og var því á uppsagnarfresti þegar slysið varð. Í stefnu málsins segir aðslysið hafi orðið með þeim hætti að stefnandi hafi verið að berabyggingarefni inn í íbúð […], á annarri hæð í nýbyggingu við […]. Byggingin var langt komin, búið að setja gler í glugga ogvinna hafin inni í íbúðum. Flest bendir til þess að á slysdegi hafi verkefniðverið að flytja gipsplötur inn í íbúðir á annarri hæð fjölbýlishússins.Gipsplöturnar voru það langar og breiðar að ekki var unnt að koma þeim inn ííbúðirnar um glugga né flytja þær eftir stigagöngum án þess að skemma þær.Þurfti því að taka tímabundið niður fallvarnir við útisvalaganga á annarri hæð.Voru gipsplöturnar hífðar upp að svalaganginum og nauðsynlegt magn tekið úrstæðu og borið inn í hverja íbúð fyrir sig. Var stefnandi einn þeirra sem vannað þessu verki. Lýsir hann slysinu svo í stefnu að þegar hann hafi verið aðsækja byggingarefnið út á aðliggjandi svalir hafi hann fallið aftur fyrir sigfram af svölunum. Við aðalmeðferð málsins fullyrti stefnandi hins vegar aðþessu verki hefði verið lokið um tveimur dögum fyrr og hann hafi þess í staðverið að vinna við annan mann við uppsetningu á regnvatnsrennum eins og rakiðverður í niðurstöðu.Ágreiningslauster í málinu að engar fallvarnir voru á svölunum og yfirborð þeirra blautt vegnarigningar. Stefnandi féll neðan af svölunum að því er talið var, úr 3,04 metrahæð og lenti á möl með þeim afleiðingum að hann hlaut opið beinbrot á vinstrihandlegg og áverka á mjöðm. Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið áSjúkrahúsið í Keflavík þar sem rannsóknir sýndu framhandleggsbrot. Í kjölfariðvar stefnandi fluttur með sjúkrabifreið á Landspítalann í Fossvogi og lagðurinn á bæklunarskurðdeild til aðgerðar. Voru bæði brotin í framhandleggnum réttog fest með plötu og skrúfum. Dómkvaddir matsmenn komust að þeirri niðurstöðuað stefnandi hafi verið óvinnufær í rúma fimmmánuði eftir slysið, varanlegur miski hans í kjölfar slyssins sé 10 stig ogvaranleg örorka 10%. Stöðugleikatímapunkturhafi verið 22. apríl 2009. Skömmu eftir slysið fór stefnandi aftur til […] ogmun hann hafa síðan þá verið til meðferðar hjá þarlendum læknum vegnaafleiðinga slyssins.Lögreglan ogVinnueftirlitið komu samdægurs á slysstað og gerði Vinnueftirlitið umsögn umslysið. Þar segir undir fyrirsögninni Vinnubrögð og starfshættir: „Slasaði varuppi á veggsvölum 1. hæðar að bera inn byggingarefni. Vegna aðflutningsefnisins höfðu handrið á veggsvölunum verið tekin niður. Þegar A var að sækjabyggingarefnið út á svalirnar féll hann fram af brún þeirra þar sem handriðvantaði. Fallhæðin var um 3 metrar.“ Það var niðurstaða eftirlitsmanns að orsökslyssins yrði rakin til þess að engar fallvarnir voru til staðar.Með bréfi, dags. 26. janúar 2009, var óskað eftir afstöðustefnda til skaðabótaskyldu vinnuveitanda stefnanda og bótaskyldu úr frjálsriábyrgðartryggingu. Stefndi hafnaði kröfum stefnanda með bréfi 31. ágúst 2009. Íbréfinu kom fram að stefndi teldi skaðabótaskyldu ekki til staðar. Hvorkivinnuveitandi né starfsmenn á hans ábyrgð hefðu sýnt af sér saknæma háttsemisem leitt hefði til tjóns stefnanda. Leitað var til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem meðúrskurði sínum í málinu nr. 15/2010, 2. mars 2010, komst að þeirri niðurstöðu aðsýnt hefði verið fram á að slysið yrði fyrst og fremst rakið til skorts áfallvörnum og yrði af gögnum ráðið að vinnuveitandi hefði ekki gætt nægjanlegaað öryggisráðstöfunum við framkvæmd verksins. Því var greiðsluskylda úrábyrgðartryggingu viðurkennd. Með bréfi 10. mars 2010 tilkynnti stefndi aðfélagið ætlaði ekki að una úrskurði nefndarinnar.Þann 23. október 2012 greiddi stefndi stefnanda bætur úrkjarasamningsbundinni slysatryggingu launþega. Alls greiddi stefndi 1.182.301krónu vegna þessa en greiðslan byggði á matsgerð Sveinbjörns Brandssonarbæklunarskurðlæknis, frá 11. október 2012, en þar var komist að niðurstöðu umað slysið hefði valdið stefnanda 5% læknisfræðilegri örorku.Málið virðist hafa legið í láginni í tæp tvö ár en 23.júní 2014 mun stefna hafa verið birt fyrir stefnda þar sem farið var fram meðviðurkenningarkröfu um bótaskyldu. Stefnandi felldi málið niður þann 19.nóvember 2014. Stefna þessa máls var síðan birt fyrir stefnda hálfu ári síðar,6. júní 2016. Stefndi bendir á að þá hafi verið liðin rúm sjö og hálft ár fráslysdegi.Íkjölfar þess að matsgerð dómkvaddra matsmanna lá fyrir í lok nóvember 2015reiknaði stefnandi út skaðabótakröfu í ábyrgðartryggingu […] hjá stefndu. Krafan var send meðtölvuskeyti 14. desember 2015 en stefndi mun ekki hafa sinnt þeirri kröfu. III.Stefnandi byggir á því að slys hans sé bótaskylt úr frjálsriábyrgðartryggingu […] sem var í gildi á slysdegi hjá stefnda.Stefnandibyggir á því að […] beri skaðabótaábyrgð á slysinu í ljósi þess að aðbúnaður ogvinnuaðstaða á byggingarvinnustað fyrirtækisins hafi á slysdegi verið með ölluófullnægjandi vegna skorts á fallvörnum á þeim stað þar sem stefnandi féllniður. Orsök slyssins hafi verið þessi skortur á fallvörnum, sbr. umsögnVinnueftirlitsins. Um sé að ræða skýlaust brot á ákvæðum laga nr. 46/1980, umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum settum með stoð í þeimog vísar stefnandi til 13. gr. og 1. mgr. 37. gr. laganna svo og því að fylgjaskuli viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælumVinnueftirlits ríkisins, að því er varðar aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Íreglum nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir ábyggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, segi í 8. gr. aðatvinnurekandi skuli gera ráðstafanir sem samræmast kröfum sem settar eru framí IV. viðauka þeirra reglna. Í grein 15.2 í B-hluta IV. viðauka reglnanna segim.a. að vinna í mikilli hæð skuli að jafnaði fara fram með hjálp viðeigandibúnaðar eða með því að beita öryggisbúnaði eins og grindverkum, pöllum eðaöryggisnetum. Þá segi í grein 21.1 í B-hluta IV. viðauka reglnanna, að ávinnuflötum, verkpöllum, göngubrúm o.s.frv., skuli vera handrið ef hæðin ermeiri en 2 metrar frá jörðu eða öðrum fleti og skuli handrið vera alls staðarþar sem hætta geti verið á að menn falli niður. Stefnandibyggir á því að framangreindar athafnaskyldur hafi hvílt á […]. og þeim hafiborið að hlutast til um að tryggja að fallvarnir væru til staðar. Á slysdegihafi gengið á með skúrum, og yfirborð svalanna því verið blautt. Því hafi veriðenn meiri ástæða en ella til að hafa uppi viðeigandi fallvarnir til að tryggjaöryggi starfsmanna, en í ákvæði 2.1 í B-hluta IV. viðauka reglna nr. 547/1996segi að starfsmenn skuli varðir fyrir veðurfarslegum áhrifum sem gætu haftáhrif á heilsu þeirra og öryggi. Þá hafi hvílt enn ríkari skyldur á fyrirtækinuvið að tryggja öryggi á starfsvettvangi þegar í hlut áttu óreyndir starfsmenn,líkt og stefnandi, en hann hafi einungis starfað á vinnustaðnum í 8 mánuði oghafði aldrei áður verið í byggingarvinnu.Stefnandi byggir að auki á því að verkstjórn á vinnustaðnum hafi veriðáfátt, en samkvæmt1. mgr. 37. gr. laga nr. 46/1980skuli haga vinnuþannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Stefnandavar fyrirskipað að vinna verk sitt í rúmlega þriggja metra hæð, á stað þar semengar fallvarnir voru til staðar og yfirborð blautt vegna rigningar. Aðstæðurhafi því verið beinlínis hættulegar fyrir stefnanda og öryggi hans með ölluótryggt. Verkstjóri hafi vanrækt að stýra verkinu vel þannig að starfsmenn hansværu ekki í hættu enda beri verkstjóri samkvæmt 20.-23.gr. laga nr. 46/1980 ábyrgð á því að öruggt skipulag sé ríkjandi á vinnustað ogbyggir stefnandi á því að verkstjóri hafi átt að ganga úr skugga um hættuna afframkvæmd verksins og gera viðhlítandi ráðstafanir til að verjast henni.Stefnandi telur að með réttri og fullnægjandi verkstjórn hefði verið unnt aðkoma í veg fyrir slysið.Ístað þess að tryggja að fallvarnir væru til staðar áður en verkið var unniðhafi verkstjórinn samkvæmt gögnum málsins þvert á móti sjálfur fjarlægtfallvarnirnar áður en hann fól stefnanda að vinna verk sitt, sbr.lögregluskýrslu.Stefnanditelur af framangreindu ljóst að verkstjórn var ófullnægjandi í umrætt sinn ogbyggir stefnandi á að það hafi verið meðorsök slyssins ásamt skorti áfallvörnum. Á hvoru tveggja beri vinnuveitandi hans, og þar með stefndi,skaðabótaábyrgð. Stefnandibyggir á því að hann hafi ekki sýnt af sér neina þá háttsemi sem jafna megi tilgáleysis í aðdraganda slyssins og hann beri því enga sök á því að slysið varð.Stefnandi hafi engar öryggisreglur brotið við vinnu sína og hefði einungisverið að fylgja eftir fyrirmælum yfirboðara sinna sem báru ábyrgð á því aðtryggja að fallvarnir væru til staðar. Stefnandi mótmælir því sem stefndi hefurhaldið fram að hann hafi verið að stytta sér leið eða klifra í vinnupöllumþegar slysið átti sér stað. Staðreyndin sé sú að stefnandi féll af svölunum viðvinnu sína, eins og fram komi í lögregluskýrslu, tilkynningu tilVinnueftirlitsins og umsögn Vinnueftirlitsins.Stefnandibyggir á því að hann hafi uppfyllt þær kröfur um aðgæslu sem hægt var að geratil hans við þessar aðstæður. Þegar hann framkvæmdi verkið hafi hann veriðundir boðvaldi yfirmanna sinna og ekki í neinni aðstöðu til þess að neita aðframkvæma umbeðið verk. Stefnandi hafi þó bent yfirmönnum sínum á hættuna semfylgdi því að hafa ekki fallvarnir á svölunum. Þá sé á það bent að í umsögnVinnueftirlitsins sé ekkert að finna sem bent gæti til þess að stefnandi hafisýnt af sér gáleysi í aðdraganda slyssins og þannig orðið valdur að því.Varðandi eigin sök bendir stefnandi og á hversu stuttur starfstími hans hafiverið hjá […]. en stefnandi hafi enga reynslu haft af störfum sem þessu, utansex mánaða vinnu líkast til árið 1995. Þá verði að skoða hugsanlega meðábyrgðstefnanda eða eigin sök í samhengi við sök stefnda, þ.e. sök tjónvalds ogábyrgð hans sem vinnuveitanda á aðstæðum á vinnustað, skorti á fallvörnum ogslælegri verkstjórn en þessir þættir voru ráðandi orsakaþættir í því að slysiðvarð.Þábyggir stefnandi á því, að ef komist verður að þeirri niðurstöðu að meðábyrgðhans í slysinu hafi einhver verið, leiði ákvæði 2. mgr. 24. gr. skbl., og þausjónarmið sem ákvæðið byggi á, til þess að líta megi fram hjá hugsanlegri meðábyrgðhans í slysinu. Ljóst sé að líkamstjón stefnanda vegna slyssins er mikið, hannhafi lengi verið óvinnufær og í endurhæfingu og aðstæður hans eftir slysið alltaðrar en fyrir það. Einnig beri að líta til þess að fyrir hendi séábyrgðartrygging sem taki til tjónsins.Stefnandibyggir á því að skýr orsakatengsl séu á milli varanlegs líkamstjóns hans ogsaknæmrar háttsemi vinnuveitanda hans og vísast um það einkum tillæknisfræðilegra gagna málsins, örorkumatsgerðar, auk matsgerðar dómkvaddramatsmanna sem hafi ekki verið hnekkt.Varðandi viðmiðunarárslaun semgrundvalli fjárhæð bótakröfu stefnanda vísar hann til 2. mgr. 7. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar sé að finna heimild til að víkja frámeginreglunni, um að leggja tekjur síðastliðinna þriggja ára til grundvallarákvörðunar bóta, enda endurspegli sá mælikvarði ekki líklegar framtíðartekjur tjónþola.Sé þetta í samræmi við það meginmarkmið skaðabótalaga að tryggja tjónþolafullar bætur fyrir raunverulegt tjón sitt, að bætur verði hvorki hærri né lægrien sem tjóninu nemur. Tvö skilyrði séu sett fyrir því aðárslaun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku verði ákveðin sérstaklega.Annars vegar að aðstæður hafi verið óvenjulegar og hins vegar að þær aðstæðurleiði til þess að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjurtjónþola en meðalatvinnutekjur síðustu þriggja almanaksára fyrir slys.Í athugasemdum við 6. gr. frumvarps þesser varð að lögum nr. 37/1993, sem breyttu 7. gr. laga nr. 50/1993, komi fram að2. mgr. sé rýmkuð þannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun viðsíðustu þrjú tekjuár fyrir slys þyki af einhverjum ástæðum ekki réttmæt. Stefnandi byggir á því að aðstæður hafiverið óvenjulegar síðustu þrjú ár fyrir slysdag. Megnið af þeim tíma hafi hannverið búsettur í […] en hann hafði starfað á Íslandi í 8 mánuði þegar slysiðátti sér stað. Ekki sé því unnt að leggja tekjur síðustu þriggja ára fyrirslysdag til grundvallar, þar sem á því tímabili urðu miklar breytingar á högumstefnanda, þegar hann flutti til Íslands og hóf störf við byggingarvinnu. Viðþað að hefja störf hér á landi hafi laun stefnanda hækkað umtalsvert frá þvísem áður hafði verið. Af þessu telur stefnandi ljóst að um óvenjulegar aðstæðurí skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 hafi verið að ræða á tímabilinu.Í aðalkröfu byggir stefnandi á því aðvið ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku beri að miða við meðallaun verkamannaá slysárinu 2008, samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni, en stefnandi telurþetta tækt viðmið þar sem hann hafi alla tíð starfað sem verkamaður og ekkertbendi til annars en að hann muni starfa sem verkamaður í framtíðinni. Í varakröfu byggir stefnandi á því að við ákvörðun bótafyrir varanlega örorku beri að miða við þær tekjur sem stefnandi aflaði ístarfi sínu hér á landi árið 2008, uppreiknuðum miðað við fullt tekjuár og aðstöðugleikatímapunkti. Stefnandi telur að þessi mælikvarði sé réttari en tekjursíðustu þriggja ára fyrir slys eða lágmarkslaun.Með vísan til framangreinds telurstefnandi að skilyrði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 séu uppfyllt í málinu ogþví beri að ákvarða árslaun hans sérstaklega en ekki miða við síðustu þrjútekjuár fyrir slys skv. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, þar sem það leiði ekkitil þess að hann muni fá tjón sitt bætt að fullu. Ef ekki er fallist á að óvenjulegaraðstæður hafi verið til staðar og að annar mælikvarði sé réttari en sá sem mælter fyrir um í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, byggir stefnandi á því íþrautavarakröfu sinni að lágmarkslaun skaðabótalaga verði lögð til grundvallarvið útreikning vegna varanlegrar örorku í samræmi við 3. mgr. 7. gr. laga nr.50/1993.Stefnandi sundurliðar ítarlega kröfursínar í stefnu málsins. Ekki þykir ástæða til að tíunda þær sundurliðanir ídómnum en þær byggja á matsgerð dómkvaddra matsmanna, ofangreindum sjónarmiðumum viðmiðunarlaun og ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 um það hvernig reiknaskal út kröfur sem þessar. Verður enda ekki séð að við þessar forsendur séugerðar athugasemdir af hálfu stefnda.Umbótaábyrgð vísar stefnandi til meginreglna íslensks skaðabótaréttar svo ogalmennu sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Einnig vísarstefnandi til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, og tillaga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Þá er vísað til laga nr. 46/1980, umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sem og þeirra reglna ogreglugerða sem settar hafa verið á grundvelli laganna, einkum reglna nr.547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir ábyggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð. Um útreikningkrafna er vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993. Um vexti á dómkröfur stefnandaer vísað til 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og um dráttarvexti til ákvæða 6.og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.Umaðild stefnda er vísað til III. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,sbr. einkum ákvæði 16. og 17. gr. Um aðild er einnig vísað til 1. mgr. 44. gr.laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, en stefndi sé bótaskyldur vegnafrjálsrar ábyrgðartryggingar sem […]. var með í gildi hjá stefnda á slysdegi.Um varnarþing vísast til ákvæða V. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Varðandi málskostnað vísar stefnandi til ákvæða 129. og 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV.Sýknukrafastefnda byggir á því að skilyrði sakarreglunar séu ekki uppfyllt hvorki hvað […].varðar né aðila sem […]. geti borið vinnuveitendaábyrgð á.Ástefnanda, sem meintum tjónþola í skaðabótamáli, hvíli sönnunarbyrði um að hannhafi orðið fyrir því óhappi sem hann lýsir í stefnu enda byggi hann kröfu umviðurkenningu greiðsluskyldu stefnda á fullyrðingum sínum um málsatvik. Stefnandisé einn um að lýsa atvikum eins og gert er í stefnu. Þó að atvikum sé lýst áþann veg í lögregluskýrslu að hann hafi fallið afturábak fram af svölunum sé sátexti eftir honum hafður. Einungis eitt vitni varð að atvikinu og er það þessfullvisst að stefnandi hafi verið að reyna að stytta sér leið niður á jarðhæðmeð því að klifra fram af svölunum yfir á vinnupall sem reistur hafði verið viðstigahús fasteignarinnar sem sé við enda svalagangsins. Málavaxtalýsingstefnanda hafi verið mikið á reiki og hafi birst hið minnsta fjórar útgáfuratvika sem frá honum stafa. Þar sem stefnandi muni ekki málsatvik betur og þarsem stefnandi hafi dregið að höfða mál þetta í sjö og hálft ár frá slysdegiverði að leggja vitnisburð þess sem sá atvikið gerast til grundvallarniðurstöðu. Í öllu falli verði að túlka allan vafa um málsatvik stefnda ívil. Stefndibyggir á að stefnandi hafi ekki sannað að atvik hafi verið þau sem hann lýsir ístefnu og hann byggir greiðsluskyldu stefnda á. Verði þegar af þeim sökum aðsýkna stefnda.Hafiatvik verið með þeim hætti sem vitni ber um, hafi verið um óhappatilvik að ræðasem þriðji aðili verði ekki látinn bera skaðabótaábyrgð á. Hafi atvik verið meðþessum hætti er tímabundin fjarlæging fallvarna ekki í nokkru orsakasambandivið tjónsatvikið enda var stefnandi þá fyrir eigin vilja kominn fram fyrir þannstað þar sem fallvarnir voru staðsettar er tjónsatvik urðu.Jafnvelþó að lagt yrði til grundvallar að stefnandi hafi fallið afturábak fram afsvölunum hefur stefnandi ekki sannað sök […]. Í ákvæði 21.1 í IV. viðaukaB-hluta reglna nr. 547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir ábyggingarvinnustöðum, sé mælt fyrir um að handrið skuli að jafnaði vera þar semhæð er meiri en 2 metrar og þar sem hætta sé á að menn falli niður. Reglanverði þó ekki túlkuð svo þröngt að ekki sé heimilt að fjarlægja handriðtímabundið sé það nauðsynlegt og allir er starfa nálægt þeim stað er fallvarnirvoru á eru meðvitaðir um aðgerðina. Nauðsynlegthafi verið að fjarlægja tímabundið þá fallvörn sem komið hafði verið upp viðbrún svalaganga. Ekki hafi önnur leið verið fær til að flytja stórar gipsplöturupp á svalaganginn eða inn í íbúðir þar sem þurfti að nota þær. Fyllstu varúðarhafi verið gætt við þessa tímabundnu ráðstöfun og stefnanda, líkt og öðrumstarfsmönnum […]., hafi verið ljóst að fallvörnin hafði verið fjarlægð. Þar aðauki hafi ekki verið nauðsynlegt, til að framkvæma það verk sem stefnanda hafðiverið falið, að koma nálægt brún svalanna, hvað þá að ganga afturábak í átt aðhenni eða teygja sig framyfir hana. Þvísé sérstaklega mótmælt að […]. hafi sett starfsmenn sína í bráða og augljósahættu. Vissulega sé alltaf einhver hætta til staðar við aðstæður sem þessar enstefnandi sem hafi verið vanur vinnu á byggingarvinnustöðum vissi af hættunniog þurfti ekkert að gera annað en að viðhafa lágmarks aðgæslu til að koma í vegfyrir að óhapp yrði. Einsog atvikum er háttað verði það því ekki metið […]. til skaðabótaskyldrarvangæslu að hafa af nauðsyn fjarlægt fallvarnir í takmarkaðan tíma með vitundallra hlutaðeigandi. Þáverði saknæmi ekki byggt á öðrum reglum sem taldar eru upp í stefnu. Tilvísuðákvæði laga nr. 46/1980 og reglna sem settar eru með stoð í þeim séu almennstefnumið en ekki sértækar hátternisreglur og engin ályktun verði dregin um að […]hafi gerst brotlegt við þessar reglur eða sýnt að sér saknæma háttsemi þó aðóhapp hafi orðið á vinnustaðnum.Stefndumótmælir því sem hann segir að sé ný atvikalýsing í stefnu. Í henni sé í fyrstaskipti gefið til kynna að væta á vettvangi hafi verið meðvirkandi þáttur ífalli stefnanda. Það sé ekkert í gögnum málsins sem styður að stefnandi hafirunnið eða honum skrikað fótur vegna vætu. Málatilbúnaður þessi beri þess öllmerki að vera búinn til eftirá til að styðja skaðabótakröfu stefnanda.Verðitalið að tímabundin fjarlæging fallvarna hafi verið saknæm háttsemi er á þvíbyggt að stefnandi verði, sökum eigin sakar, að bera meint tjón sitt að ölluleyti sjálfur. Stefnandihafi vitað vel að fallvarnir hefðu verið fjarlægðar og hafi tekið þátt ífjarlægingu þeirra. Honum bar því að haga sér í samræmi við aðstæður og gætaþess sérstaklega að fara ekki of nálægt svalabrúninni. Í öllu falli var enginástæða til að ganga afturábak í átt að brún þeirra eða teygja sig fram afbrúninni. Slíkt háttalag sé stórkostlega gálaust í ljósi þess að stefnandivissi að engar fallvarnir væru á svalabrúninni og að ekkert kæmi í veg fyrir aðhann félli þar fram af færi hann of nálægt. Súháttsemi stefnanda sem leiddi til óhappsins hafi því verið þarflaus, gálaus ogaugljóslega þannig að miklar líkur yrðu á því að mikið tjón gæti orðið. Stefndibendir sérstaklega á að tjónsatvikið hafi orðið fyrir gildistöku laga nr.124/2009 sem gerðu stórkostlegt gáleysi að skilyrði þess að bótarétturstarfsmanns, sem verður fyrir líkamstjóni í starfi sínu, skerðist eða falliniður sökum eigin sakar. Eiginsök stefnanda sé mikil og á því aðallega byggt að réttur hans til greiðsluskaðabóta úr hendi […] falli með öllu niður. Til vara er byggt á því að reglurum eigin sök leiði til þess að stefnandi verði látinn bera hluta tjóns sínssjálfur.Aukeigin sakar byggir varakrafa stefnda á að skilyrði fyrir beitinguundantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga séu ekki fyrir hendi.Viðuppgjör skaðabóta vegna varanlegs líkamstjóns sé leitast við að bæta tjónþolaþær tekjur sem líkur eru á að hann verði af vegna örorku sinnar.Líkindaútreikningur sem þessi sé ýmsum annmörkum háður og til að koma í vegfyrir að meta þurfi tjónið með flóknum útreikningum í hverju tilviki fyrir sighafi, með skaðabótalögum, verið settar fram staðlaðar reglur um útreikninginn. Meginreglunaum þau laun sem miða skal við að tjónþoli hefði haft í framtíðinni sé að finnaí 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt greininni skuli árslaun til ákvörðunarbóta skv. 6. gr. laganna teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtölduframlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þanndag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphafvaranlegrar örorku miðast við. Þaðsé stefnandi sem byggi hins vegar á undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. og berihonum samkvæmt almennum reglum skaðabótalaga að færa sönnur á fjárhæð tjónssíns. Sönnunarbyrði um að skilyrðum 2. mgr. 7. gr. sé fullnægt hvíli þvíalfarið á stefnanda.Skilyrðibeitingar 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga séu í grunninn tvö. Stefnandi hafi ekkisannað að aðstæður hafi verið óvenjulegar og að það leiði til þess að ekkigefist rétt mynd af framtíðartekjum hans við að skoða tekjur hans síðustu þrjúár fyrir slys. Hið sama gildi um það skilyrði að til sé annað og betra viðmiðsem gefi réttari mynd af líklegum framtíðartekjum tjónþola. Stefnandihafi verið 36 ára á slysdegi og hafði ekki aflað sér sérstakra starfsréttinda.Stefnandi hafi, líkt og fram komi í stefnu, einungis verið búinn að búa áÍslandi í um 8 mánuði og gögn málsins beri ekki með sér að hann hafi veriðbúinn að skjóta hér rótum; stofna hér fjölskyldu, kaupa hér fasteign eða annaðslíkt. Þvert á móti flutti stefnandi af landi brott fljótlega eftir slysið ogvirðist ekki hafa mikil tengsl við landið. Stefnandi var að vinnauppsagnarfrest hjá […] er slysið varð og allt bendi til þess að hann hefðiflutt af landi brott eftir efnahagshrunið árið 2008 líkt og fjöldi annarraerlendra verkamanna. Verði því ekki annað séð en að tímabil þar sem stefnandistarfaði hluta tímans erlendis og hluta hans hér á landi geti gefið raunsannamynd af líklegum framtíðartekjum hans.Aðauki bendir stefndi á að ekki sé óalgengt að tjónþolar hafi hærri laun en ellaá einhverjum tímabilum starfsævinnar. Það sé ekki óeðlilegt að tekjur mannasveiflist til, sérstaklega ekki þegar þeir ferðast milli landa til að stundaatvinnu. Engu breytir við útreikning skaðabótakröfu fyrir líkamstjón þó að tjónhafi orðið á slíku tímabili. Sérstaklega ekki ef allt bendir til þess að þvítímabili hafi verið við það að ljúka. Stefnandihafi því ekki sannað að nokkuð hafi verið óvenjulegt við þrjú síðustu tekjuárfyrir slys. Þvert á móti bendi gögn málsins til þess að ætla megi að þau gefigóða mynd af því sem búast mátti við í framtíðinni. Þar sem laun stefnanda áþessu tímabili voru lægri en mælt sé fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalagaberi því að miða við lágmarkslaun þau sem þar eru tilgreind.Stefnditelur ósannað að meðallaun íslenskra karlkyns verkamanna séu betri mælikvarði álíklegar framtíðartekjur stefnanda en tekjur hans sjálfs síðustu þrjú ár fyrirslys. Ífyrsta lagi nái ekki allt verkafólk meðalárslaunum verkamanna á starfsævinni ogekkert sérstakt sem bendir til þess að stefnandi myndi ná þeim launum, þó aðslysið hefði ekki orðið. Stefnandi hafi einfaldlega ekki sýnt fram á að tilþess séu meiri líkur en minni, að hann hefði náð meðaltekjum verkamanna íframtíðinni, ef slysið hefði ekki orðið. Þá hafi stefnandi ekki sannað né gertlíklegt að hann hefði starfað á íslenskum vinnumarkaði sem verkamaður útstarfsævina, en gögn málsins bendi ekki til þess.Lokstelja stefndu rétt, ef miða á við meðalvinnutekjur starfstéttar á annað borð,að miða beri þá við meðalvinnutekjur þriggja síðustu ára fyrir slys í takt viðmeginregluna í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þá beri að miða við meðallaunstarfstéttarinnar óháð kyni en ekki eingöngu við meðallaun annars kynsins.Annað sé í andstöðu við meginreglu laga um jafnan rétt karla og kvenna og næstaaugljóst að launamismunur sá sem stefnandi er að reikna sér muni ekki haldastút starfsævi stefnanda. Varakrafabyggir að lokum á að fjárhæð greiðslu stefnda úr slysatryggingu launþega semdraga ber frá skaðabótakröfu stefnanda samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga séranglega tilgreind í stefnu. Ístefnu sé ekki dregið frá skaðabótakröfunni fjárhæð sem jafngildir þeim hlutaslysadagpeninga sem stefndi fékk greidda, úr slysatryggingu þeirri sem […]greiddi fyrir hann, sem varið var til greiðslu tekjuskatts. Bætur fyrirtímabundið atvinnutjón séu tekjuskattsskyldar og er sú fjárhæð því hluti þeirraslysabóta sem greiddar voru til stefnanda í skilningi 4. mgr. 5. gr.skaðabótalaga. Vaxtakröfumstefnanda er mótmælt enda séu vextir eldri en 4 ára við birtingu stefnufyrndir. Dráttarvaxtakröfuer mótmælt á þeim grundvelli að ekki hafi legið fyrir allar þær upplýsingar semtil þurfti til að ákvarða bætur til stefnanda er kröfubréf var fyrst sentstefnda enda þar eingöngu miðað við að launaviðmið yrði meðallaun karlkynsverkamanna og upplýsingar til að reikna kröfuna út miðað við annan grundvölllágu ekki fyrir.Sýknukröfusína kveðst stefndi byggja á almennum ólögfestum reglum skaðabótaréttar utansamninga, skaðabótalögum nr. 50/1993 og lögum um aðbúnað hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum nr. 46/1980.Málskostnaðarkröfubyggi stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V.Stefnandi gafskýrslu símleiðis frá […], þá gáfu skýrslu vitnin Steinar Harðarson,fyrrverandi starfsmaður Vinnueftirlits ríkisins, Gunnar Halldór Sigurjónsson,lögreglumaður, Stefán Ragnar Þórðarson, verkstjóri á slysstað og Sigurjón HSteindórsson, pípulagningamaður. Framburður þessara verður rakinn síðar ímeginatriðum. Fyrirutan frásögn stefnanda sjálfs af slysinu var einungis einn sjónarvottur af þvílíkt og rakið verður síðar. Stefnandi ber eins og háttar til í málinusönnunarbyrðina fyrir því að slysið hafi orðið með þeim hætti sem hann lýsir.Ekkert hefur þannig komið fram í málinu sem gefur ástæðu til að snúasönnunarbyrði við að einhverju leyti. Málsatvikeru um margt óljós og ekki hjálpar það til við úrlausn málsins hversu langurtími er liðinn frá slysinu eða nú hartnær átta og hálft ár. Haft var eftirstefnanda í lögregluskýrslu sem gerð var sama dag og slysið varð, að hann hafiverið að bera inn efni í íbúð 206 í húsinu við […], þegar hann hafi falliðaftur fyrir sig. Stefán Ragnar Þórðarson verkstjóri, sem tilkynnti um slysiðbar á sama veg og nefndi sömu íbúð. Í skriflegri tilkynningu frá […]. um slysiðtil Vinnueftirlitsins 17. nóvember 2008 er rætt um að stefnandi hafi verið aðundirbúa móttöku á gipsplötum þegar honum hafi orðið fótaskortur og falliðniður af 3. hæð svala á húsinu. Það er á skjön við önnur gögn málsins sem berameð sér að stefnandi hafi fallið af annarri hæð. Þá hefur lögmaður stefndafullyrt fyrir dómnum að í stefnu þess máls sem fyrst var höfðað um kröfuna hafimálsatvikum verið lýst með öðrum hætti en gert sé í stefnu þessa máls. Lögmaðurstefnanda mótmælti slíkri tilvísun þar sem stefnan hefði ekki verið lögð fram íþessu máli og fallið hafi verið frá kröfum á grundvelli hennar. Þetta gefur þótil kynna hversu óljós atvik málsins eru. Þá telur stefndi að í stefnu þessamáls sé í fyrsta skipti gefið til kynna að væta á vettvangi hafi veriðmeðverkandi þáttur í falli stefnanda, en því hafi ekki verið hreyft áður. Þaðer reyndar ekki nákvæmt því í málsskoti til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum14. janúar 2010 er nefnt að á slysdegi hafi verið rigning og undirlag þvísleipt, en samt þó ekki byggt á því að það hafi verið meðorsök slyssins. Í samabréfi kemur hins vegar fram að starfsmenn og þar með stefnandi hafi ekki veriðað flytja inn gipsplötur. Sú vinna hafi klárast tveimur dögum áður og þessvegna hafi ekkert réttlætt að fallvarnir hafi ekki verið komnar aftur á sinnstað. Í bréfinu er þess þó ekki getið hvað starfsmennirnir voru þá að geraumrætt sinn. Ívottorðum Yngva Ólafssonar yfirlæknis er sú lýsing á slysinu, sem virðistbyggja á upplýsingum úr sjúkraskýrslu á slysdegi, að stefnandi hafi dottið úrstillans við vinnu sína í haugi í húsbyggingu um 3-4 metra, og borið fyrir sigvinstri handlegg í fallinu. Sú lýsing gefur til kynna að stefnandi hafi þádottið fram fyrir sig eða á hlið eins og styðst við önnur gögn málsins og framburðstefnanda sjálfs fyrir dómi. Jafnframt virðist hún vera í samræmi við lýsingueina sjónarvottsins. Ískýrslu sinni fyrir dómnum þvertók stefnandi fyrir að slysið hefði orðið þegarhann hafi verið að bera inn gipsplötur. Slysið hafi orðið þegar hann var aðsetja ásamt vinnufélaga upp vatnsrennur við nýbygginguna. Hann fullyrti aðfrágangi gipsplatnanna hefði verið lokið líkast til tveimur dögum áður. Hannkvaðst hafa í umrætt sinn verið að kallast á við vinnufélaga sinn varðandifestingu á rennunum og líkast til stigið aftur í átt að brúninni til þess ogjafnvel horft upp, þar sem hann kvaðst ekki hafa getað náð sambandi við hann ígegnum gat á svalaþakinu. Stefnandi neitaði því að við hann hefði verið rætt áslysstað eða eftir slysið. Færsla lögreglu í skýrslu þess efnis að hann hafiverið að koma gipsplötunum fyrir sé því ekki eftir honum haft og beinlínisröng. Stefnandi kvaðst enda ekki tala neina íslensku sem heitið gæti og ekkiensku. Við ritun skjala í málinu á ensku frá honum hafi hann notið aðstoðarvinar og vinkonu eiginkonu sinnar. Stefnandi kvaðst ekki hafa sjálfur fjarlægtfallvarnir en séð þegar það var gert og vissi því að þær skorti. Hann mundiekki hvenær dags slysið varð en taldi þó að það hafi verið fyrir hádegi. Hannkvaðst hafa verið búinn að vinna við rennuuppsetninguna í tvo til þrjá tímaþennan dag. Hann minnti að komið hefði verið nærri lokafrágangi við húsið. Þágreindi hann frá því að hann hefði dottið á hlið niður en í fallinu hafi hannreynt að teygja sig í vinnupall. Læknir hafi sagt honum að líkast til hefðihöndin sem brotnaði tekið af mesta höggið.SteinarHarðarson, starfsmaður Vinnueftirlitsins, staðfesti að hafa gert skýrslu ímálinu og að ljósmyndir sem henni fylgdu hafi verið teknar á slysdegi. GunnarHalldór Sigurjónsson lögreglumaður, sem var annar þeirra sem kom á slysstaðkannaðist við skýrslu sína um málið. Sjúkrabíll hafi verið kominn þegarlögreglu bar að garði og sjúkraflutningamenn verið að hlúa að stefnanda. Bæðivitnið og félagi hans ræddu við stefnanda en þó aðallega vitnið. Hann minnti aðsamtalið hefði farið fram á ensku. Stefnandi hafi talað um að hann hafi veriðað bera inn efni og dottið aftur fyrir sig. Ljósmyndir sem voru teknar ávettvangi hafi verið teknar á slysdegi. Vitnið áréttaði að það sem kæmi fram ílögregluskýrslu hefði verið haft beint eftir stefnanda. StefánRagnar Þórðarson, sem var verkstjóri á vinnustaðnum, gerði alvarlegarathugasemdir við það að þurfa að koma fyrir dóm eftir allan þennan tíma og barað hluta til við minnisleysi. Hann sagði þó alveg klárt að þarna hefði veriðunnið við að taka inn gipsplötur. Það hafi ekki verið hægt að gera nema ígegnum svalirnar og því hafi verið nauðsynlegt að taka niður fallvarnirtímabundið meðan það verk væri klárað. Stigagangurinn hafi verið of þröngur. Einisjónarvotturinn að slysinu var Sigurjón H. Steindórsson. Sigurjón starfaðiþarna fyrir undirverktaka við pípulögn. Hann hafði brugðið sér út fyrir íreykpásu og kvaðst hafa staðið u.þ.b. 15 metra frá slysstaðnum og snúið íáttina að stefnanda þar sem hann var við vinnu. Hann var mjög ákveðinn með þaðhvernig slysið hafi atvikast og lýsti því þegar hann hafi séð stefnanda taka ístoð og stíga niður af svölunum á vinnupall sem var þarna við hliðina. Þar hafihonum skrikað fótur og hann hrapað niður á jörðina. Vitnið hljóp að stefnandaog var hrætt um að hann væri jafnvel allur miðað við aðstæður. Vitnið veittiþví enga athygli við hvað stefnandi hafi verið að vinna. Óumdeilter að fallvarnir skorti í umrætt sinn vegna þess að þær höfðu verið fjarlægðar.Af gögnum málsins er ekki óvarlegt að ólykta að þetta hafi verið vegna þess aðverkið varð ekki framkvæmt með öðrum hætti sbr. til dæmis framburð Stefánsverkstjóra. Hugsanlega hefði mátt koma við öðrum fallvörnum en engin gögn gefatil kynna í hverju þær hafi getað falist. Ekki verður hins vegar séð að skorthafi á verkstjórn í umrætt sinn. Sumar aðstæður eru þess eðlis að gera verðurþá kröfu að góður og gegn maður átti sig án mikillar umhugsunar á því að hættageti stafað af þeim aðstæðum sem upp koma, og ekki verði gerð krafa um sérstakteftirlit eða leiðbeiningar hverju sinni. Sérstaklega á þetta við þegarvinnustaður er í eðli sínu frekar hættulegur eins og títt er um nýbyggingar.Fram er komið að stefnandi gerði sér fulla grein fyrir því að fallvarnir hefðuverið fjarlægðar af nauðsyn. Ósannað er að þær hafi skort lengur en nauðsynkrafði. Því er ekki fallist á þann framburð stefnanda að því verki sem kallaðiá þessar ráðstafanir hafi verið lokið einhverju fyrr. En gögn málsins ogframburðir vitna benda eindregið til kynna hið gagnstæða og að stefnandi hafiverið að bera í hús gipsplötur í umrætt sinn.Tekiðskal undir með stefnanda að ef slysið yrði talið rakið til þess beint aðfallvarnir skorti, þá skipti engu máli hvernig stefnandi féll niður afsvölunum. Á hinn bóginn skiptir það máli við mat á trúverðugleika stefnandahvernig hann hefur borið um það atriði, líkt og um önnur í málinu. Einsog fyrr segir er það ekki heppilegt fyrir sönnunarfærslu í máli sem þessu aðaðalmeðferð fyrir dómi fari fram rúmum átta árum eftir meint bótaskylt atvik. Áþessum töfum eru ekki sjáanlegar skýringar og stefnandi verður látinn berahalla af þessum mikla drætti. Einsog að framan greinir þá hefur stefnandi verið nokkuð reikandi í lýsingum áslysinu og umgjörð málsins að öðru leyti. Ekki verður hjá því horft að það erfyrst við aðalmeðferð málsins sem stefnandi lýsir atvikum með þeim hætti aðhann hafi verið að vinna við að setja upp regnvatnsleiðslur til að taka viðregnvatni af þaki hússins. Þetta er á skjön við önnur gögn málsins. Ekki varleitað eftir framburði þess aðila sem vann, að sögn stefnanda, verkið meðhonum. Þá þvertekur stefnandi fyrir að hafa rætt um slysið við aðila ávettvangi. Það er á skjön við framburð lögreglu, sbr. framangreint. Einnighefur stefnandi ekki útskýrt, eftir því sem best verður séð, eða mótmælt áfyrri stigum, lýsingum Yngva Ólafssonar yfirlæknis á tildrögum slyssins semeins og fyrr segir eru fremur í átt framburðar eina sjónarvottsins. Gera má ráðfyrir því að þær séu hafðar eftir stefnanda. Stefnandi hefur borið því við aðtungumálaörðugleikar hafi orðið til þess að atvikum málsins hafi ekki veriðrétt lýst í fyrstu. Þótt það sé ósannað, og til að mynda ekki teknar skýrsluraf þeim aðilum sem eiga að hafa aðstoðað hann við að rita ágætan enskan textasamkvæmt framlögðum gögnum, verður ekki fallist á að þetta geti skipt máli.Burtséð frá sönnun hér, þá leitaði stefnandi til lögmanns strax um átján dögumeftir slysið og þá þegar hefði verið hægt að bæta úr þeim atriðum sem talið varað hefðu misfarist. Þótt það skuli ekki dregið í efa að því hafi verið öfugtfarið, hafa þó engin gögn verið lögð fram í málinu um að samskipti hafi veriðmilli stefnanda og lögmanns hans um margra ára skeið til að reyna að staðreynaeins og hægt væri atvik máls, þótt fyrrnefnt málskot til úrskurðarnefndar gefiþað til kynna.Dómurinntelur að þegar gögn málsins og framburðir fyrir dómi eru metin heildstætt verðiað telja ósannað að fall stefnanda hafi borið að með þeim hætti sem hann lýstifyrir dómi. Hugsanlega mætti undir vissum kringumstæðum byggja bótaskylduá framburði eins og þeim sem stefnandigaf við aðalmeðferð málsins og lýsir málsatvikum með nýjum hætti. Það sem hinsvegar girðir fyrir það í þessu máli er að eini maðurinn sem staðhæfir að hafaséð slysið mjög greinilega ber öðruvísi um atvik heldur en stefnandi. Afskýrslu vitnisins Sigurjóns verður þannig ráðið að stefnandi hafi verið aðreyna að komast niður af svölunum eftir leið sem var varasöm og vafalaust ekkiætluð til slíks brúks. Af ljósmyndum verður ráðið að nokkur hæð hafi verið frásvalagólfi niður á vinnupallinn sem stóð við hlið svalanna. Ekki eru nein efnitil að draga trúverðugleika vitnisins í efa sem sá hvar stefnanda skrikaðifótur á þessu ferðalagi og það hafi verið meginorsök slyssins. Þær fallvarnirsem voru til staðar, og er þá horft til þeirra fallvarna sem ekki höfðu veriðfjarlægðar og sjá má á ljósmyndum í málinu, hefðu því ekki getað varnað slysinumiðað við ásetning stefnanda umrætt sinn. Með vísan til ósamræmis í framburðistefnanda og gagna málsins, en einkum ef litið er til framburðar sjónarvotts,verður því talið ósannað að slysið hafi orðið með þeim hætti sem stefnandibyggir á og að skortur á fallvörnum hafi þannig verið orsök slyssins. Því þarfekki að fjalla um þá ábyrgð sem sá skortur gæti ella fellt á vinnuveitandann,þar sem orsakatengsl skortir. Orsökina megi fremur rekja til óhappatilviks íkjölfar þess að stefnandi tók sjálfur ákvörðun um að stíga niður ávinnupallinn. Þegaraf þessari ástæðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda og því verðureðli máls samkvæmt ekki fjallað um fjárkröfur hans. Rétt er miðað við málsatvik aðmálskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn fyrir héraðsdómi, samkvæmtleyfi útgefnu 6. nóvember 2013 og því greiðist allur málskostnaður hans úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans sem telst hæfileg miðað viðumfang málsins 1.350.000 krónur. Fyrir hönd stefnanda flutti máliðHaukur Freyr Axelsson héraðsdómslögmaður og fyrir hönd stefnda, Heiðar ÖrnStefánsson hæstaréttarlögmaður.Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, enaðilar og dómari voru sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknað af kröfumstefnanda A. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þarmeð talin þóknun lögmanns hans, 1.350.000 krónur.
|
Mál nr. 193/2007
|
Akstur sviptur ökurétti Skilorðsrof Ökuréttur
|
B var sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti. Með brotinu rauf hann skilorð reynslulausnar sem honum hafði verið veitt á 170 dögum óafplánaðrar refsingar. Með vísan til 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga var honum gerð refsing í einu lagi samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga og hún ákveðin fangelsi í sex mánuði. Að teknu tilliti til upplýsinga um betri hegðun hans að undanförnu þótti rétt að skilorðsbinda refsinguna að fullu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. mars 2007. Hann krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar. Ákærði áfrýjaði ekki héraðsdómi fyrir sitt leyti. Kemur krafa hans um vægari refsingu ekki til álita nema að því marki sem efni kunna að vera til samkvæmt 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með héraðsdómi var ákærði sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreið vestur Austurmörk við Reykjamörk í Hveragerði aðfaranótt sunnudagsins 12. nóvember 2006 sviptur ökurétti. Farið var með málið samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 og ákærði sakfelldur fyrir brot á 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ákærði er fæddur 12. október 1979. Hann hefur aldrei öðlast ökurétt en ítrekað gerst sekur um brot gegn umferðarlögum. Samkvæmt sakarvottorði 11. júlí 2007 var ákærði dæmdur fyrir akstur án ökuréttar 20. nóvember 2002. Með dómi 8. apríl 2003 var ákærði dæmdur fyrir akstur án ökuréttar og fyrir ölvunarakstur og var hann þá auk refsingar dæmdur í tveggja mánaða sviptingu á ökurétti. Þá var ákærði dæmdur fyrir akstur án ökuréttar 15. október 2003. Hann undirgekkst sátt 26. júlí 2004 fyrir akstur án ökuréttar og var þá sviptur ökurétti í þrjá mánuði. Með dómi 28. október 2004 var ákærði dæmdur enn á ný fyrir akstur án ökuréttar. Með viðurlagaákvörðun 22. mars 2005 var ákærða gerð refsing fyrir að hafa ekið sviptur ökurétti. Þá var ákærði dæmdur 18. júlí 2005 fyrir að hafa í þrjú skipti ekið sviptur ökurétti og fyrir ölvunarakstur. Auk refsingar var ákærði þá sviptur ökurétti í tvö ár. Ákærði hefur ítrekað gerst sekur um brot gegn umferðar- og hegningarlögum. Þannig hefur hann með fjórum dómum og einni sátt verið fundinn sekur um að hafa í sjö skipti ekið bifreið án þess að hafa öðlast ökurétt. Þá hefur hann með einni sátt og einum dómi verið fundinn sekur um að hafa fjórum sinnum ekið sviptur ökurétti. Auk þessa hefur hann tvisvar gerst sekur um ölvunarakstur. Með broti sínu rauf ákærði skilorð reynslulausnar sem honum hafði verið veitt 15. janúar 2006 í eitt ár á 170 dögum óafplánaðrar refsingar, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Með vísan til 1. mgr. 65. gr. laganna ber því nú að gera ákærða refsingu í einu lagi samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar verður litið til sakarferils ákærða, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 70. gr. síðarnefndra laga og einnig til 6. töluliðar 1. mgr. sömu greinar. Samkvæmt framangreindu verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í sex mánuði. Ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Í bréfi Fangelsismálastofnunar ríkisins 7. febrúar 2007 kemur fram að ákærði virðist hafa náð góðum tökum á lífi sínu og hafi stundað sömu vinnu allt frá því að hann dvaldi á áfangaheimili Verndar síðasta hluta afplánunartímans. Hafi hann náð að halda sig frá áfengi og vímuefnum. Jafnframt liggur fyrir jákvæð umsögn frá vinnuveitanda ákærða um störf hans síðast liðin tvö ár. Þá er fram komið að fjölskylduaðstæður hans muni hafa breyst til hins betra. Þegar til þessa er litið þykir mega skilorðsbinda refsingu hans að fullu. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Brynjólfur Kristinn Friðjónsson, sæti fangelsi í sex mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal frestað og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 199.578 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar B. Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 8. febrúar 2007. Mál þetta, sem þingfest var þann 1. febrúar sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 16. nóvember 2006, á hendur Brynjólfi Kristni Friðjónssyni, kt. 121079-5189, Gullsmára 4, Kópavogi, til dvalar að Borgarholtsbraut 13a, Kópavogi, ,,fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 12. nóvember 2006 ekið bifreiðinni MS-158 sviptur ökurétti, vestur Austurmörk við Reykjamörk í Hveragerði. Ákæruvaldið telur þessa háttsemi varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Ákærði kom fyrir dóminn við þingfestingu málsins, ásamt verjanda sínum, og játaði brot sitt greiðlega. Málið var því tekið til dóms samkvæmt 1. mgr. 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt sakavottorði sem liggur frammi í málinu er ákærði með langan brotaferil eða allt frá árinu 1997. Ákærði hefur ítrekað brotið gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og verið sviptur ökurétti, auk þess að hafa brotið gegn lögum um ávana- og fíkniefni og hegningarlögum. Hafa brot ákærða gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga síðustu fimm ár ítrekunaráhrif við ákvörðun refsingar í máli þessu, sbr. 1. mgr. 77. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hlaut síðast dóm þann 18. júlí 2005 en þá var hann dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 259. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 44. gr., 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Ákærði fékk reynslulausn 15. janúar 2006 í eitt ár á eftirstöðvum refsingar, 170 daga. Samkvæmt gögnum frá fangelsismálayfirvöldum hefur ákærði stundað vinnu og staðið sig að öðru leyti vel frá þeim tíma. Ákærði hefur ekki gerst brotlegur við lög frá því dómurinn var kveðinn upp í júlí 2005 utan hvað varðar það mál sem ákærði er nú sakfelldur fyrir. Með brotum þeim sem ákærði er nú dæmdur fyrir rauf hann skilyrði reynslulausnarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 ber að ákvarða ákærða refsingu eftir reglum 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með heimild í 60. gr. hegningarlaganna þykir nú mega dæma ákærða refsingu sér í lagi en láta reynslulausnina haldast. Af öllu ofansögðu virtu, að ákærði játaði brot sitt greiðlega og er að bæta ráð sitt, þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að tveimur árum liðunum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði allan sakarkostnað sem er þóknun skipaðs verjanda hans, Guðmundar B. Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, og þykir hæfilega ákvörðuð 70.470 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og aksturs, 8.220 krónur. Ólafur Helgi Kjartansson sýslumaður sótti málið af hálfu ákæruvalds. D ó m s o r ð : Ákærði, Brynjólfur Kristinn Friðjónsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að tveimur árum liðunum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði allan sakarkostnað sem er þóknun skipaðs verjanda hans, Guðmundar B. Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 70.470 krónur.
|
Mál nr. 275/2008
|
Kærumál Vitni
|
I mótmælti því að E og RA fengju að leiða vitnin D, R og M við aðalmeðferð máls E og RA gegn I. Málið snerist um kröfu E og RA vegna galla á þaki fasteignar sem þau höfðu keypt af I. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 væri vitni sem orðið væri 15 ára skylt að koma fyrir dóm og svara spurningum um málsatvik. D, R og M hefðu skoðað þakið áður en gert var við það og gætu því borið um það sem þeir sáu. Var E og RA því heimilað að leiða umrædd vitni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. apríl 2008, þar sem hafnað var mótmælum sóknaraðila gegn því að varnaraðilum verði heimilað að leiða þrjú nafngreind vitni til skýrslugjafar við aðalmeðferð máls varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að varnaraðilar fái að leiða þessi vitni fyrir dóm. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Inga Sigríður Gunndórsdóttir, greiði varnaraðilum, Evu Björgu Sigurðardóttur og Rafni Franklín Arnarsyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 290/1998
|
Félagslegar íbúðir Innlausn Frávísun frá héraðsdómi Gjafsókn
|
Stjórn verkamannabústaða í sveitarfélaginu K úthlutaði íbúð til S árið 1974. Á árinu 1997 reis ágreiningur milli S og húsnæðisnefndar K um innlausnarverð íbúðarinnar. S stefndi K vegna nefndarinnar og krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að söluverð íbúðar hennar skyldi reiknað út samkvæmt reiknireglu 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins, en í þinglýstu afsali stjórnar verkamannabústaða til S var kveðið á um að þeirri reglu skyldi beita. K taldi á hinn bóginn óheimilt að beita öðrum verðútreikningi en þeim sem mælt var fyrir um í gildandi lögum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. júlí 1998. Hann krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara krefst hann sýknu. Hann krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Frávísunarkröfu áfrýjanda í héraði var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 12. febrúar 1998. Í áfrýjunarstefnu er ekki krafist ómerkingar úrskurðarins sérstaklega, en aðalkrafa áfrýjanda er sú, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Kemur sú krafa ex officio til ákvörðunar hér fyrir dómi. Krafa stefndu í héraðsdómsstefnu var á þann veg, „að viðurkennt verði með dómi að söluverð íbúðar hennar að Kjarrhólma 22, Kópavogi, 4. hæð, merkt A, skuli reiknað út samkvæmt 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins.“ Hinn 12. janúar 1998 bætti stefnda við kröfuna, eins og greinir í héraðsdómi. Í því fólst engin efnisbreyting heldur eingöngu nánari tilvitnun í fyrrgreinda lagagrein. Kröfugerð stefndu er hvorki skýr né afmörkuð og erfitt að henda reiður á samhengi málsástæðna, en lagarök og málsástæður verða ekki gerð að dómkröfum. Er hún ekki til þess fallin að ráða til lykta ágreiningi aðila. Forsendur útreiknings samkvæmt 26. gr. laga nr. 30/1970 og tölur, sem nota á, eru ekki skilgreindar. Fram er komið, að stefnda hefur ekki gert reka að því að fá fram, hver endanleg fjárhæð kröfu hennar ætti að vera. Kröfugerð þessi er andstæð meginreglum réttarfars um skýran málatilbúnað, sbr. 1. mgr. 25. gr. og d- og e- liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu frá héraðsdómi. Rétt þykir, að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu, Sóleyjar Þorvaldsdóttur, skal vera óraskað. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Magnúsar Guðlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 5. maí 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 5. maí er í Héraðsdómi Reykjaness í málinu nr. E- 1016/97: Sóley Þorvaldsdóttir gegn Kópavogskaupstað og Húsnæðisnefnd Kópavogs, kveðinn upp svofelldur dómur. Mál þetta sem dómtekið var hinn 27. mars sl. er höfðað með stefnu birtri 17. október 1997, af Sóley Þorvaldsdóttur, kt. 201152-7399, Kjarrhólma 22, Kópavogi á hendur Kópavogskaupstað, kt. 700169-3759, Fannborg 2, Kópavogi og Húsnæðisnefnd Kópavogs, kt. 630974-0389, Fannborg 4, Kópavogi. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 12. febrúar sl. var frávísunarkröfu stefndu hafnað. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði með dómi að söluverð íbúðar hennar að Kjarrhólma 22, Kópavogi, 4. hæð merkt A, skuli reiknað út samkvæmt 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Þ.e. að upphaflegt heildarkaupverð íbúðarinnar verði framreiknað samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar. Við það verði bætt virðingarverði þeirra endurbóta sem gerðar hafa verið og dregin frá hæfileg fyrning, hvort tveggja skv. mati dómkvaddra matsmanna. Loks verði dregnar frá eftirstöðvar áhvílandi láns nr. 100668 frá Veðdeild Landsbanka Íslands, eins og eftirstöðvar þess verða á söludegi samkvæmt upplýsingum lánveitanda. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir in solidum, til að greiða henni málskostnað skv. málskostnaðarreikningi eins og ekki væri um gjafsóknarmál að ræða. Dómkröfur stefndu eru að dómurinn hafni dómkröfum stefnanda og sýkni stefndu. Þá er gerð krafa um að stefnda verði dæmt til að greiða stefndu málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Málavextir. Hinn 18. janúar 1974 úthlutaði Stjórn verkamannabústaða í Kópavogi, stefnanda þriggja herbergja íbúð á 4. hæð merkt A í húsinu nr. 22 við Kjarrhólma í Kópavogi. Endanlegt kaupverð íbúðarinnar var kr. 41.375 og voru 20% af því greidd með peningum, en fyrir mismuninum gaf stefnandi út tvö veðskuldabréf hinn 12. nóvember 1976, annars vegar vegna F-láns frá Veðdeild Landsbanka Íslands að fjárhæð kr. 10.600 og hins vegar vegna láns frá Byggingarsjóði verkamanna, að fjárhæð kr. 22.500. Ekki var gerður sérstakur kaupsamningur um íbúðina, en hinn 7. október 1976 gaf stefndi Kópavogskaupstaður út afsal til stefnanda fyrir íbúðinni. Lóðarleigusamningur um lóðina Kjarrhólma 22, Kópavogi var undirritaður sama dag. Í afsalinu segir m.a.: “Um kaup og sölu og framleigu á íbúð þessari fer skv. ákvæðum IV. kafla laga nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins, og er 26. gr. kaflans rituð á 2 síðu afsalsins.” Þá er í lóðarleigusamningnum vísað um frekari kvaðir til úrdráttar úr 26. gr. laga nr. 30/1970 á bakhlið samningsins. Í 26. gr. laga nr. 30/1970 segir m.a.: “Söluverð slíkrar íbúðar má ekki vera hærra en kaupverð hennar, að viðbættri verðhækkun, sem samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar hefur orðið á kostnaðarverði íbúðarinnar, nema þess hluta, er svarar til láns úr Byggingarsjóði verkamanna og eftir stendur, þegar forkaupsréttar er neytt. Enn fremur skal bæta við virðingarverði þeirra endurbóta, sem á sama tíma hafa verið gerðar, og draga frá hæfilega fyrningu, hvort tveggja samkvæmt mati dómkvaddra manna. Ef maður hefur átt íbúðina í 10 ár, má hann að auki njóta verðhækkunar, sem svarar helmingi af eftirstöðvum láns úr Byggingarsjóði verkamanna, enda greiði hann upp helming af eftirstöðvum lánsins, þegar sala fer fram. En hafi maður átt íbúðina í 20 ár má hann njóta verðhækkunar á verði allrar íbúðarinnar, ef hann greiðir eftirstöðvar lánsins að fullu.” Hinn 4. október 1996 greiddi stefnandi að fullu upp eftirstöðvar lánsins frá Byggingarsjóði verkamanna. Hinn 24. febrúar 1997 var þess óskað að Húsnæðisnefnd Kópavogs, sem kom í stað Stjórnar verkamannabústaða í Kópavogi með lögum nr. 70/1990, reiknaði út söluverð íbúðar stefnanda í samræmi við 26. gr. l. nr. 30/1970. Útreikningur barst með bréfi dags. 10. apríl 1997 og var verð íbúðarinnar samkvæmt honum kr. 2.501.184. Stefnandi lét sjálf reikna út verð íbúðarinnar samkvæmt þeim reglum er greinir í 26. gr. l. nr. 30/1970. Niðurstaða þess útreiknings miðað við uppreiknað verð í júní 1997 var kr. 5.715.791, en þá á eftir að taka tillit til endurbóta og fyrningar skv. mati dómkvaddra manna. Útreikningurinn var sendur stefnda, Húsnæðisnefnd Kópavogs með bréfi dagsettu 9. júní 1997. Jafnframt var stefnda boðið að neyta forkaupsréttar síns að íbúðinni. Svarbréf er dagsett 3. júlí 1997. Í bréfinu segir m.a.: “Húsnæðisnefnd bendir á að verð það, sem forkaupsréttarboð byggir á, er ekki í samræmi við þá verðlagningu íbúðarinnar sem gildandi lög um Húsnæðisstofnun ríkisins kveða á um, og að forkaupsréttarboðið er af þeirri ástæðu ekki lögmætt. Húsnæðisnefnd samþykkir hins vegar ef íbúðareigandi hyggst eftir sem áður, selja íbúðina nú að neyta forkaupsréttar miðað við það verð, sem kveðið er á um í VI. kafla laga um Húsnæðisstofnun og 75. gr. reglugerðar nr. 575/1996 sem fram kemur í framlögðum útreikningi staðfestum af Húsnæðisstofnun ríkisins.” Meðfylgjandi bréfinu er útreikningur á verði íbúðarinnar samkvæmt gildandi laga- og reglugerðarákvæðum um þessi efni. Samkvæmt honum er íbúðin metin á kr. 2.099.058. Með bréfi dagsettu 15. júní 1997 krafðist stefnandi þess að útreikningurinn yrði rökstuddur. Rökstuðningur Húsnæðisnefndar Kópavogs barst með bréfi dagsettu 19. september s.á., en þar kemur fram að útreikningurinn sé reistur á gildandi lögum og reglugerðarákvæðum. Um forsendur fyrir útreikningnum er einkum vísað til 75. gr. reglugerðar nr. 375/1996. Í bréfinu segir m.a.: “Mat liggur nú fyrir á íbúðinni og fylgir það í ljósriti. Niðurstaða matsins er sú að seljandi eigi að fá greitt kr. 119.350,- vegna endurbóta á íbúðinni, en síðan koma kr. 140.000,- til frádráttar vegna málunar íbúðar, þannig að til frádráttar frá eignarhlut seljanda samkvæmt útreikningi dags 27.06.1997 kr. 2.099.058,- koma kr. 20.650,- samkvæmt matinu dags 13.09.1997 og heildargreiðsla vegna eignarhluta seljanda verður því kr. 2.078.408,- og er Húsnæðisnefndin tilbúin að greiða umbjóðanda yðar þá fjárhæð gegn afsali fyrirvaralaust.” Loks liggur fyrir í málinu útreikningur Húsnæðisstofnunar ríkisins á verði umræddrar íbúðar dags. 20. nóvember 1997, en niðurstaða hans er sú að að greiðsla kaupanda til seljanda sé kr. 2.262.725 á byggingarvísitölu 206094. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir á hún hafi á árinu 1974 gert samning við stefnda Kópavogskaupstað, um kaup á íbúð í húsinu nr. 22 við Kjarrhólma í Kópavogi. Samningurinn hafi verið reistur á ákveðnum forsendum og gerður samkvæmt þeim lögum um Húsnæðismálastofnun ríksins sem þá voru í gildi. Hún hafi að fullu efnt skyldur sínar samkvæmt samningnum og því beri henni einnig að njóta þeirra réttinda er hún átti að fá samkvæmt honum. Þar sem hún hafi átt íbúðina í umsamin og þá lögbundin 20 ár, eigi hún nú rétt á því, er hún vilji selja íbúðina, að gera það við því verði, sem um hafi verið samið í upphafi. Ákvæði 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins hafi verið tekið orðrétt upp í samninginn. Greinin sé tekin upp bæði í afsalið fyrir íbúðinni og lóðarleigusamninginn fyrir Kjarrhólma 22. Efni greinarinnar sé þannig óaðskiljanlegur hluti samnings stefnanda við stefnda Kópavogskaupstað. Hún eigi því samningsbundinn og lögvarinn rétt til þess að fá fyrir íbúðina söluverð sem ákveðið sé á grundvelli 26. gr. l. nr. 30/1970. Síðari lagabreytingar geti þar engin áhrif haft, þar sem að réttindi hennar til þess að söluverð íbúðarinnar verði ákvarðað með þessum hætti séu eign sem ekki verði skert án þess að fullar bætur komi fyrir skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 sbr. br. stjskl. nr. 97/1995, 10. gr. Stefndu séu því skyldir samkvæmt samningnum að hlýta því að söluverð íbúðar stefnanda sé reiknað út samkvæmt reglum 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun. Þá byggir stefnandi á því að jafnvel þótt 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins hefði ekki verið gerð að hluta samnings hennar og stefnda Kópavogskaupstaðar, þá eigi samt sem áður að reikna út söluverð íbúðar hennar að Kjarrhólma 22, Kópavogi samkvæmt 26. gr. l. nr. 30/1970, en ekki núgildandi lögum nr. 97/1993. Þegar hún hafi keypt íbúðina hafi hún þurft að fjármagna 20% af kaupverði hennar, 26% af kaupverðinu hafi verið fjármögnuð með venjulegu láni frá Veðdeild Landsbanka Íslands (F-láni), sem hafi verið nákvæmlega samskonar lán og allir hafi getað fengið til kaupa á nýrri íbúð og 54% af kaupverðinu hafi svo verið fjármögnuð með sérstöku láni frá Byggingarsjóði verkamanna. Vegna lánsins frá Byggingasjóði verkamanna hafi verið settar kvaðir á íbúðina í 20 ár. Þegar árin 20 hafi verið lengd í 30, með 53. gr. l. nr. 51/1980, hafi jafnframt verið breytt reglum um fjármögnun íbúðanna. Samkvæmt 52. gr. þeirra laga hafi kaupendur fengið lán frá Byggingasjóði verkamanna fyrir 90% af kaupverðinu á 0,5% vöxtum og aðeins þurft að fjármagna 10% sjálfir. Þetta hafi verið óbreytt síðan. Stefnanda sem aðeins hafi fengið 54% fyrirgreiðslu sé nú gert að sæta sömu kvöðum og skyldum og þeir er fái 90% fyrirgreiðslu. Henni sé með öðrum orðum ætlað að bera bótalaust skyldurnar bæði skv. sínum samningi og síðari lagabreytingum án þess að fá notið réttindanna skv. síðari lagabreytingum, þ.e. hærri, lengri og vaxtalægri lána. Þá sé einnig verið að taka af stefnanda réttindi skv. samningi hennar. Stefnanda sé því ætlað að bera skyldur skv. lögum nr. 39/1970 og síðari lögum um Húsnæðisstofnun, en öll réttindi tekin af henni. Stefnandi telur að með þessu sé verið að brjóta gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem ekki sé hægt án þess að fullar bætur komi fyrir. Með því að stefnanda hafi ekki verið boðnar neinar bætur geti það ekki hafa verið tilgangur lagabreytinganna að hagga við réttarstöðu hennar og beri því að ákvarða söluverð íbúðar hennar skv. umsaminni og þá lögbundinni aðferð í 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Krafan um málskostnað er byggð á l. nr. 19/1991 einkum 130 og 131. gr. og krafan um virðisaukaskatt á l. nr. 50/1988. Stefndu byggja á að þeir sem átt hafi rétt á íbúðum í félagslega íbúðakerfinu hafi einatt notið vildarlánskjara miðað við það sem gerst hafi á almennum markaði og í því tilviki, sem hér um ræði, sé ljóst að lánskjör hafi verið það hagstæð að jafna megi því til þess að um ódýrt gjafafjármagn hafi verið að ræða. Sé ekki óeðlilegt, þegar um um slík vildarkjör sé að ræða á lánsfjármagni frá opinberum aðilum að löggjafinn hafi lagt ýmsar kvaðir á húsnæðið. Hin svonefnda 54% fyrirgreiðsla til stefnanda hafi verið í formi óverðtryggðs láns með lágum bundnum vöxtum. Sama máli gegni um F-lánið frá Veðdeild Landsbanka Íslands, þ.e. þau 60% þess sem óverðtryggð voru. Megi fullyrða að lán þetta hafi orðið að nánast engu á örfáum árum í þeirri óðaverðbólgu sem þá ríkti. Hins vegar hafi hin svonefnda 90% fyrirgreiðsla skv. lögum nr. 51/1980 verið í formi láns með 100% verðtryggingu, að vísu með lágum vöxtum í fyrstu, en þeir hafi farið hækkandi. Það fari því ekki á milli mála að kjör þau og fyrirgreiðsla sem stefnandi átti kost á við íbúðarkaupin skv. lögum nr. 30/1970 voru mun hagstæðari en þau kjör sem buðust samkvæmt lögum nr. 51/1980 og síðar. Þá byggja stefndu á því að verð það sem stefnandi hafi sjálf látið reikna út á íbúðina sé verulega yfir gangverði íbúðarinnar á frjálsum markaði. Byggja stefndu á að útreikningur Húsnæðisstofnunar ríkisins dags. 20. nóvember sé réttur og lögum samkvæmur. Afdráttarlaus vilji löggjafans um það hvernig farið skuli með uppgjör á íbúðum í verkamannabústöðum og félagslegum eignaríbúðum, þegar til endursölu kemur til hins félagslega íbúðarkerfis komi fram marg ítrekaður í fjölmörgum lagabálkum sem settir hafa verið um Húsnæðisstofnun ríkisins, frá því að lög nr. 30/1970 voru í gildi á þessu sviði, sbr. t.d. VI. kafli laga nr. 86/1988. Einnig megi nefna lög nr. 97/1993, sbr. lög nr. 12/1994, nr. 58/1995, nr. 150/1995 og nr. 76/1996, einkum 89. gr. laganna, sem fjallar um greiðslu til seljanda íbúðar byggðrar fyrir gildistöku laga nr. 51/1980. Þar kveði löggjafinn skýrlega á um það hvernig endurgreiðslum skuli háttað. Húsnæðisnefnd Kópavogs sé skylt að fara eftir lagaákvæði þessu og reglugerðarákvæðum héraðlútandi og hafi enga heimild til að víkja frá ákvæðunum. Ákvæði 89. gr. laga nr. 97/1993 með síðari breytingum sbr. og önnur ákvæði í kafla þeirra laga um endursölu ásamt hliðstæðum ákvæðum í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins gegnum tíðina, sem leyst hafa lög nr. 30/1970 af hólmi og dómar Hæstaréttar frá 1988 bls. 413 í málinu: Stjórn verkamannbústaða í Kópavogi f.h. Kópavogskaupstaðar gegn Guðmundi Benediktssyni, og frá 1987 bls. 1361 í málinu: Ólafur Hermannsson og Ragnheiður B. Brynjólfsdóttir gegn Stjórn verkamannabústaða í Reykjavík f.h. Reykjavíkurborgar, leiði til þess að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda. Það leiði einnig af 75. gr. reglugerðar nr. 375/1996 en sú grein sé í þeim kafla reglugerðarinnar sem ber yfirskriftina: “Eignarhluti seljanda og greiðsla til hans við endursölu á íbúð hans,” en greinin sjálf beri yfirskriftina: “Íbúðir byggðar fyrir gildistöku laga nr. 51/1980.” Þau lagaákvæði sem hér um ræði hafi verið sett með stjórnskipulegum hætti og jafnvel þó að í löggjöf þessari kynni að gæta afturvirkni að einhverju leyti sé dómstólum engu að síður skylt að dæma eftir slíkum lagaákvæðum samkvæmt stjórnskipunarrétti. 72. gr. stjórnarskrárinnar standi þessu ekki í vegi, enda sé skýrlega kveðið á um það í 25. gr. laga nr. 20/1970, “að íbúðin sé háð ákvæðum þessa kafla um verkamannabústaði eins og hann sé á hverjum tíma” o.s.frv., en vísað sé til IV. kafla laga nr. 30/1970 í heild sinni í afsalinu. Ljóst sé og að í fyrrnefndum dómum Hæstaréttar hafi að fullu verið fjallað um þau álitaefni í þessu máli er snerti stjórnskipulegt gildi lagaákvæðanna um uppgjör á eignarhlut seljanda félagslegrar íbúðar. Niðurstaða. Aðila greinir á um eftir hvaða reglum skuli reikna söluverð íbúðar stefnanda að Kjarrhólma 22, 4, hæð A í Kópavogi. Stefnandi gerir kröfu um að söluverð íbúðarinnar verði ákveðið á grundvelli 26. gr. laga nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins sem í gildi voru er stefnandi eignaðist íbúðina. Stefndu telja sér hins vegar skylt að fara eftir 89. gr. núgildandi laga um Húsnæðisstofnun ríkisins nr. 97/1993, svo sem henni var breytt með 26. gr. laga nr. 58/1995, og 75. gr. rgl. nr. 375/1976 um félagslegar íbúðir. Ekki var gerður kaupsamningur um íbúð stefnanda heldur fór sala íbúðarinnar fram í samræmi við ákvæði 1. ml. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 30/1970, með þeim hætti að stefnandi fékk skriflegt afsal fyrir íbúðinni frá stefnda, Kópavogskaupstað, hinn 7. október 1976. Í afsalinu til stefnanda segir: “Um kaup og sölu og framleigu á íbúð þessari fer skv. ákvæðum IV. kafla laga nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins, og er 26. gr. kaflans rituð á 2 síðu afsalsins.” Engan fyrirvara er að finna í afsalinu um að breytt lagasetning kunni síðar að breyta réttarstöðu stefnanda, þrátt fyrir að í 2. ml. 3. mgr. 25. laga nr. 30/1970 væri kveðið á um að í afsali skuli tekið fram, að íbúðin sé háð ákvæðum IV. kafla um verkamannabústaði, eins og þau eru á hverjum tíma. Þar sem ákvæði 26. gr. l. nr. 30/1970 er tekið upp í heild sinni í afsalinu til stefnanda og þar sem þeirrar lagaskyldu 25. gr. laganna var ekki gætt að taka fram í afsalinu að íbúðin væri háð ákvæðum IV. kafla um verkamannabústaði eins og þau eru á hverjum tíma, verður að fallast á það með stefnanda, sem ekki liggur fyrir að hafi notið sérfræðilegrar aðstoðar við kaupin, að efni 26. gr. laga nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnunar ríkisins sé hluti afsals hennar og þar með samnings hennar við Kópavogskaupstað, enda þykir almenn tilvísun afsalsins til ákvæða IV. kafla laganna ekki fullnægja þeim kröfum, sem gerðar voru með áðurgreindu fortakslausu ákvæði 25. gr. l. nr. 30/1970. Af þessu leiðir að ekki verður talið fært að líta til fordæmisgildis dóma Hæstaréttar frá 1988, bls. 413 og 1987, bls. 1361, í máli þessu. Er því fallist á það með stefnanda að hún eigi rétt á að verð íbúðar hennar verði reiknað út með þeim hætti sem kveðið var á um í 26. gr. laga nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins og hún gerir kröfu um. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 22. janúar 1997, var stefnanda veitt gjafsókn fyrir héraðsdómi. Eftir úrslitum málsins verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað in solidum, sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur, sem greiðist í ríkissjóð. Ekki er tekið tillit til virðisaukaskatts. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Magnúsar Guðlaugssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 350.000 krónur. Ekki er tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveður upp Þorgerður Erlendsdóttir settur héraðsdómari. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna anna dómara. Dómari og lögmenn aðila töldu endurflutning málsins óþarfan. Dómsorð: Söluverð íbúðar stefnanda, Sóleyjar Þorvaldsdóttur, að Kjarrhólma 22, Kópavogi, 4. hæð merkt A, skal reiknað út samkvæmt 26. gr. l. nr. 30/1970 um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Stefndu, Kópavogskaupstaður og Húsnæðisnefnd Kópavogs greiði stefnanda in solidum, 350.000 krónur í málskostnað, sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Magnúsar Guðlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur.
|
Mál nr. 86/2009
|
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
Í kæru X til Hæstaréttar voru ekki uppfyllt skilyrði í ákvæði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. febrúar 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess í greinargerð til Hæstaréttar að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 20. febrúar 2009 var bókað eftir varnaraðila, að viðstöddum verjanda hans, að hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað í þingbókina í hvaða skyni kært væri svo sem áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Úr þessum annmarka var ekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms innan kærufrests svo sem unnt hefði verið, sbr. sama lagaákvæði. Af þessum sökum verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess fyrir dóminum, að X kt. [...], með lögheimili að [...], Reykjavík, en dvalarstað að [...], Reykjavík, verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009, kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjóra segir að þann 19. febrúar sl. um kl. 15:16 hafi lögregla fengið tilkynningu um að maður hefði verið numinn á brott af heimili sínu með valdi frá Y í Keflavík og að árásarmennirnir hefðu verið á bifreiðinni Z. Þegar lögreglu hafi borið að í Y hafi augljóslega mikið gegnið þar á, munir hafi verið á víð og dreif og sumir þeirra skemmdir eða brotnir. Hafi í upphafi málsins komið upp rökstuddur grunur um að brotthvarf hins ætlaða brotaþola tengdist innheimtu á gamalli skuld hans vegna ætlaðra fíkniefnakaupa. Hefðu þessar upplýsingar verið kallaðar út til lögreglumanna og í kjölfarið hafi bifreiðin Z verið stöðvuð við Kleppsveg í Reykjavík. Við athugun hafi komið í ljós að kærði var farþegi í bifreiðinni og hefði hann verið annar þeirra sem numið höfðu ætlaðan brotaþola á brott umrætt sinn. Hefði hinn ætlaði brotaþoli verið með áverka á höfði og víðar um líkamann. Samkvæmt greinargerð lögreglu er einnig til rannsóknar annað mál, sambærilegt þessu, þar sem annar ætlaður brotaþoli mun hafa verið numinn á brott frá heimili sínu aðfaranótt 1. febrúar sl. og orðið fyrir hrottalegri líkamsárás. Mun hinn ætlaði brotaþoli hafa borið kennsl á meðkærða kærða frá 19. febrúar sl. en með meðkærða hefðu verið nokkrir hettuklæddir menn sem hinn ætlaði brotaþoli þekkti ekki. Gruni lögreglu að kærði kunni að tengjast því máli. Lögregla kveður rannsókn framangreindra mála vera á frumstigi en það er ætlun hennar að fleiri kunni að tengjast hinum ætluðu ólöglegu innheimtum og þeim frelsissviptingum sem brotaþolar munu hafa orðið fyrir. Meðal þess, sem rannsaka þurfi, séu því tengsl kærða við hugsanlega vitorðsmenn og aðild meðkærða að málunum. Ætlaðar árásir og frelsissviptingar séu mjög alvarlegar og framdar í ávinningsskyni. Sé það því mat lögreglu að hin ætlaða háttsemi kærða kunni að varða við ákvæði 2. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk ákvæða 106., 218., 231., 233. 244. og 257. gr. sömu laga auk ákvæða laga nr. 65/2974 um ávana- og fíkniefni. Ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málanna og hafa áhrif á samseka gangi hann laus. Þess er krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 auk þess sem honum verði gert að sæta takmörkunum samkvæmt e- og f-liðum 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 2. mgr. 226. gr., auk ákvæða 106., 218., 231., 233., 244. og 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/ 1940 og laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni telur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009 kl. 16.00. Eins og rakið hefur verið var kærði handtekinn í gær, fimmtudaginn 19. febrúar. Að framanrituðu og rannsóknargögnum málsins virtum, er fallist á það með lögreglu að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem varða fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins, komið sönnunargögnum undan eða haft áhrif á framburð vitorðsmanna eða vitna. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er því fallist á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður með sömu rökum og rakin eru hér að framan og vísan til b-liðar 1. mgr. 99. gr. sakamálalaga fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti einangrun á meðan hann sætir gæsluvarðhaldi samkvæmt úrskurði þessum. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009 kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu.
|
Mál nr. 166/2016
|
Kynferðisbrot Hegningarauki Skilorð Tafir á meðferð máls Skaðabætur
|
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A með því að hafa ítrekað á nánar tilgreindu tímabili, er hún var 14 ára, haft við hana samræði. Var brotið talið varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var X gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga en refsing hans einnig ákveðin samkvæmt 77. gr. laganna, auk þess sem tillit var tekið til 1. og 4. töluliðar 1. mgr. 70. gr. þeirra og að X hafði verið á svipuðum aldri og þroskastigi og A, sbr. lokamálslið 1. mgr. 202. gr. laganna. Var refsing X ákveðin fangelsi í 20 mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Þorgeir Örlygsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að sér verði ekki gerð sérstök refsing, tilvara að ákvörðun um refsingu verði frestað skilorðsbundið, en að því frágengnuað hún verði milduð. Þá krefst hann þess að fjárhæð einkaréttarkröfu verðilækkuð.Brotaþoli, A, krefst þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu verðistaðfest. Héraðsdómur verður staðfestur með vísan til forsendna hans um sakfellinguákærða og heimfærslu háttsemi hans til refsiákvæðis. Ákærði hefur unnið sér tilrefsingar. Rannsókn máls þessa hjá lögreglu hófst með kæru barnaverndarnefndar [...]21. júní 2013. Hinn 12. júlí það ár var tekin skýrsla af brotaþola, en afákærða ekki fyrr en 8. apríl 2014 og játaði hann skýlaust þá háttsemi sem honumvar gefin að sök. Lauk þá rannsókn málsins hjá lögreglu, en rannsóknargögn voruþó ekki send ríkissaksóknara fyrr en 12. september 2014. Ákæra var gefin út 5.júní 2015. Varð þannig óhóflegur dráttur á meðferð málsins, sem er ekki flókið eðaumfangsmikið. Verður hvorki ákærða um þetta kennt né hefur ákæruvaldið gefið fullnægjandiskýringar hér um. Í þessu samhengi verður einnig að líta til þess að 4. júlí2013 hafði verið gefin út ákæra á hendur ákærða fyrir brot gegn sama lagaákvæðiog um ræðir í þessu máli. Gekk dómur í héraði 15. nóvember sama ár þar semákærði hlaut 18 mánaða fangelsi skilorðsbundið til tveggja ára. Sá dómur varstaðfestur með dómi Hæstaréttar 5. júní 2014 í máli nr. 53/2014. Var umrefsingu ákærða þá meðal annars vísað til þess að ákvæði lokamálsliðar 1. mgr.202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ættu við um hluta háttsemi hans,hann hefði játað greiðlega brot sín og frá ágúst 2012 gengist undir meðferð hjásálfræðingi vegna hegðunar sinnar. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlagaverður sá dómur tekinn upp og dæmdur með máli þessu og refsing tiltekin eftir77. gr. og 78. gr. sömu laga.Samkvæmt öllu framansögðu, en að öðru leyti með vísan til þeirra atriðasem tiltekin eru í héraðsdómi um refsingu ákærða, verður hún ákveðin fangelsi í20 mánuði bundin skilorði á þann hátt sem greinir í dómsorði.Að virtum atvikum máls og gögnum um hagi brotaþola tengdum háttsemiákærða verða henni dæmdar 800.000 krónur í miskabætur með vöxtum eins og dæmdirvoru í héraði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest.Ákærði verður dæmdur til að greiða helming sakarkostnaðar fyrirHæstarétti, þar með talinn helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns ogþóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í 20 mánuði, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessahaldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiði brotaþola, A, 800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voruí héraði.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.Ákærði greiði helming sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, sem nemur samtals 827.846krónum, en þar eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Stefáns KarlsKristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur. Að öðruleyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2015. Málþetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 5. nóvember 2015, er höfðað með ákæru,útgefinni af ríkissaksóknara 5. júní 2015, á hendur X, kt. [...], [...],Reykjavík, fyrir kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa ítrekað á tímabilinufrá 7. apríl 2012 og fram í júní 2012, áheimili ákærða að [...] í Reykjavík, og í eitt skipti í fellihýsi á ferðalagium landið, haft samræði við stúlkuna A, sem þá var 14 ára gömul. Teljast brot þessi varða við 1.mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga 19/1940.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Af hálfu A, kt. [...], er þesskrafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð1.500.000 krónur, auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001.Verjandi krefst þess aðallega aðákærða verði ekki gerð refsing í málinu, en til vara að hann verði dæmdur tilvægustu refsingar er lög leyfa, sbr. lokaákvæði 1. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga. Þá krefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa, sem greiðistúr ríkissjóði.Í þinghaldi 2. september sl.játaði ákærði þá háttsemi sem lýst er í ákæru rétta, en neitaði sök í málinu.Var bókað í þingbók eftir verjanda að ákærði teldi háttsemina sér refsilausameð vísan til lokaákvæðis 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Auk ákærða og brotaþola gáfuskýrslu fyrir dóminum B, móðir brotaþola, C, móðir ákærða, og D sálfræðingur.Sannað er með játningu ákærða ogöðrum gögnum málsins að hann hafi framið þá háttsemi sem honum er gefin að sökí ákæru, en með því hefur hann gerst brotlegur við 1. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt ákæru. Ákærði er fæddur í [...] 1996.Hann er í máli þessu sakfelldur fyrir endurtekin kynferðisbrot gegn barnungristúlku. Af framburði brotaþola fyrir dóminum og vottorði sálfræðings sem liggurfyrir í málinu verður ráðið að brotin hafi valdið stúlkunni mikilli vanlíðan.Ákærði var 16 ára gamall þegar hann framdi brotin, en brotaþoli 14 ára, og komfram við meðferð málsins fyrir dómi að þau hefðu verið kærustupar á þeim tíma.Samkvæmt því þykir mega færa refsingu ákærða niður fyrir lögbundið refsilágmarkþeirrar háttsemi sem hann hefur verið sakfelldur fyrir, með vísan tillokaákvæðis 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af því sem aðframan er rakið verður jafnframt litið til 1. og 4. tölul. 1. mgr. 70. gr.almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar.Með dómi Hæstaréttar Íslands 5.júní 2014 í málinu nr. 53/2014 var ákærði dæmdur til 18 mánaðafangelsisrefsingar, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir kynferðisbrot samkvæmt 1.mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa haft samræði og önnurkynferðismök við þrjár stúlkur á aldrinum 12 til 14 ára á tímabili frá í byrjundesember 2011 til ágúst 2012, en dómur var kveðinn upp í málinu í héraði 15.nóvember 2013. Brot þau sem ákærði er sakfelldur fyrir í máli þessu voru framinfyrir uppkvaðningu framangreinds refsidóms. Verður dómurinn því tekinn upp ogákærða gerð refsing í einu lagi fyrir öll brotin, sbr. 60. gr., 77. gr. og 78.gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi ítvö ár, en rétt þykir að binda refsinguna skilorði eins og í dómsorðigreinir. Ákærðihefur hafnað bótakröfu í málinu. Sem að framan er rakið olli ákærði brotaþolamiska með brotum sínum og verður hann því dæmdur til að greiða henni bætursamkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þykir fjárhæð bótakröfu hæfileg ogverður hún dæmd eins og hún er fram sett með vöxtum eins og rakið er í dómsorði. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl.,695.640 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jóhönnu Sigurjónsdótturhdl., 492.125 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillittil virðisaukaskatts. Ákærði greiði 52.000 krónur í annan sakarkostnað. Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Marín Ólafsdóttir aðstoðarsaksóknari. RagnheiðurHarðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Ákærði,X, sæti fangelsi í tvö ár, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli húnniður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins að telja, haldi ákærðialmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðigreiði A miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 7. apríl 2012 til 23. júlí 2015,en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeimdegi til greiðsludags. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl.,695.640 krónur, þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jóhönnu Sigurjónsdótturhdl., 492.125 krónur, og 52.000 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 7/2023
|
Hæfi dómara Vanhæfi Ómerking dóms Landsréttar
|
Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að sérfróður meðdómandi í málinu í Landsrétti hefði verið vanhæfur til að fara með málið og dæma í því á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómur Landsréttar var því ómerktur og málinu vísað til löglegrar meðferðar fyrir Landsrétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2023. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnda. Áfrýjandi krefst málskostnaðar á öllum dómstigum verði fallist á kröfur hans en að öðrum kosti verði hann látinn niður falla.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.4. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt 10. október 2023 um formhlið þess.Ágreiningsefni og málsatvik5. Stefndi höfðaði mál þetta til heimtu eftirstöðva samningsfjárhæðar samkvæmt verksamningi 8. september 2017 milli aðila, auk greiðslna fyrir aukaverk en stefndi er þrotabú verktakafyrirtækis sem tók að sér að hanna og reisa stálgrindarhús fyrir áfrýjanda. Byggir hann á því að áfrýjanda beri að greiða honum eftirstöðvar svokallaðs fastverðs samkvæmt verksamningi auk greiðslna fyrir tiltekin viðbótar- og aukaverk. Áfrýjandi byggir á hinn bóginn á því að stefndi eigi ekki kröfu til greiðslu eftirstöðva fastverðs þar sem hann hafi ekki lokið verkinu, að ósönnuð sé rétt fjárhæð slíkrar kröfu og að hann eigi í öllu falli rétt til að skuldajafna kröfu sinni um útlagðan kostnað og tafabætur við kröfu stefnda. Þá hafnar áfrýjandi því að stefndi eigi rétt til greiðslna fyrir viðbótar- og aukaverk. Málavöxtum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar sem og héraðsdómi.6. Stefndi höfðaði málið á hendur áfrýjanda 20. maí 2019 en bú Fashion Group ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 9. janúar 2020 og tók þrotabúið þá við aðild málsins. Með héraðsdómi var áfrýjanda gert að greiða stefnda 16.368.603 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum en með dómi Landsréttar var sú fjárhæð lækkuð og áfrýjanda gert að greiða 13.961.451 krónu með nánar tilgreindum vöxtum.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 25. janúar 2023 með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-162. Leyfið var meðal annars veitt á þeim grundvelli að dómur Landsréttar kynni að vera bersýnilega rangur að formi til af þeirri ástæðu að sérfróður meðdómandi í málinu, Ásmundur Ingvarsson, hefði verið vanhæfur til að dæma í málinu með vísan til 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.8. Fyrir Hæstarétti er krafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms og var málið flutt sérstaklega um formhlið þess.Málatilbúnaður aðila um formhlið máls9. Áfrýjandi reisir kröfu sína um ómerkingu dóms Landsréttar á því annars vegar að fyrrgreindur meðdómsmaður hafi verið vanhæfur á grundvelli 5. gr. laga nr. 91/1991 til að dæma málið og hins vegar því að í hinum áfrýjaða dómi hafi verið farið út fyrir kröfugerð aðila í andstöðu við málsforræðisreglu einkamálaréttarfars.0. Um ætlað vanhæfi meðdómsmanns vísar áfrýjandi til þess að hann hafi á verktíma tekið að sér gegn þóknun að yfirfara burðarþolsútreikninga, teikningu af festingu þakplatna og álagsforsendur fyrir stefnda. Fyrir liggi tölvupóstsamskipti milli fyrirsvarsmanns stefnda og meðdómsmannsins þar sem hann staðfesti að hafa unnið þennan þátt verksins fyrir stefnda. Það sé því ljóst að stefndi hafi verið í viðskiptasambandi við meðdómanda og greitt honum fyrir veitta þjónustu vegna sama verks og mál þetta lýtur að. Atvik málsins og aðstæður séu þannig til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni dómarans í efa og geti hann því ekki talist uppfylla kröfur um hæfi, sbr. b- og g-liði 5. gr. laga nr. 91/1991.1. Af hálfu stefnda er því haldið fram að við mat á vanhæfi þurfi að horfa til þess hver sé ágreiningur málsins fyrir dómi. Þannig leiði sérhver aðkoma viðkomandi dómara að tilteknu máli ekki sjálfkrafa til vanhæfis heldur þurfi afskiptin að hafa verið beinlínis tengd því álitaefni sem deilt sé um. Aðkoma meðdómsmannsins að þeim framkvæmdum sem um ræði hafi verið mjög afmörkuð og eingöngu snúið að því að staðfesta og yfirfara tilteknar álagsforsendur tengdar burðarþoli og þakplötum. Afskipti hans af málinu hafi að engu leyti snúið að því sem deilt sé um og hann hvorki gætt réttar stefnda né veitt honum ólögskyldar leiðbeiningar um álitaefni málsins í skilningi b-liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991. Að mati stefnda hafi meðdómsmaðurinn því ekki verið vanhæfur og hafna beri því kröfu áfrýjanda um ómerkingu dómsins, hvort sem hún sé reist á b- eða g- liðum 5. gr. laganna.2. Hvað varðar kröfugerð stefnda og niðurstöðu Landsréttar byggir áfrýjandi á því að dómkröfur stefnda séu verulega vanreifaðar og að það hefði með réttu borið að vísa málinu frá héraðsdómi. Fjárhæðir krafna séu hvergi sundurliðaðar og ekki sé miðað við gengi evru á degi lokaúttektar óháð því hvenær innborganir bárust. Þá byggi Landsréttur niðurstöðu sína ranglega á því að fjárhæð kröfu um ógreiddar eftirstöðvar samkvæmt verksamningi hafi verið viðurkennd af hálfu áfrýjanda í bréfi 21. mars 2019. Á því hafi ekki verið byggt af hálfu stefnda í málinu. Með þessu hafi Landsréttur farið út fyrir kröfugerð aðila.3. Stefndi hafnar því að málatilbúnaður um grundvöll samningsfjárhæðar hafi verið svo vanreifaður að varða hafi átt frávísun. Þá mótmælir stefndi því að Landsréttur hafi í niðurstöðu sinni farið út fyrir kröfugerð stefnda. Þvert á móti hafi Landsréttur byggt á málsástæðum stefnda sem og þeim gögnum sem lágu fyrir í málinu.Niðurstaða4. Við úrlausn á kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms verður fyrst tekin afstaða til ætlaðs vanhæfis meðdómsmannsins Ásmundar Ingvarssonar. Verði hann talinn hafa verið hæfur til að leggja dóm á málið kemur til skoðunar sú málsástæða að í hinum áfrýjaða dómi hafi verið farið út fyrir kröfugerð aðila.5. Svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að fyrrnefndum lögum segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og aðilar njóti jafnræðis að því leyti en ákvæðið sæki fyrirmynd sína í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þar segir að þegar kveða skal á um réttindi og skyldur manns að einkamálarétti skuli hann eiga rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli.6. Við mat á hæfi dómara til að fara með mál er til þess að líta að tilgangur hæfisreglna að réttarfarslögum er ekki aðeins að koma í veg fyrir að dómari dæmi mál ef hann er hlutdrægur gagnvart aðilum þess eða sakarefni, heldur jafnframt að tryggja traust bæði aðila máls og almennings til dómstóla með því að dómari standi ekki að úrlausn máls þegar réttmætur vafi gæti risið um óhlutdrægni hans. Sé slíkur vafi er óhjákvæmilegt að dómari víki sæti, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. mars 2023 í máli nr. 40/2022.7. Fyrirmæli um sérstakt hæfi dómara til að fara með og dæma einkamál eru í 5. gr. laga nr. 91/1991. Þar er lýst nánar tilgreindum atvikum eða aðstæðum í liðum a til f. Þegar þeim liðum sleppir segir síðan í g-lið greinarinnar að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem fallnar eru til að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa.8. Dómari gætir hæfis síns og meðdómsmanna af sjálfsdáðum, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/1991. Gildir sú regla á öllum dómstigum, sbr. 166. og 190. gr. laganna. Af því leiðir að dómara ber að víkja sæti ef vanhæfisástæða er fyrir hendi þótt málsaðili hafi ekki uppi kröfu um það. Hvað varðar skyldu dómara til að gæta sjálfur að hæfi sínu hefur ekki þýðingu hvort ástæða vanhæfis eru þau atriði sem rakin eru í liðum a til f í 5. gr. eða þau atvik eða aðstæður sem tilgreind eru í g-lið sömu greinar enda standa til þess ríkir hagsmunir samkvæmt framansögðu að vanhæfur dómari dæmi ekki mál.9. Samkvæmt b-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með og dæma mál hafi hann „gætt réttar aðila varðandi sakarefnið eða veitt aðila ólögskyldar leiðbeiningar um það”. Við túlkun þess hluta ákvæðisins sem til álita kemur í þessu samhengi, að dómari hafi gætt réttar aðila varðandi sakarefni, er ástæða til þess að staldra við ummæli í skýringum með 5. gr. laganna í frumvarpi til þeirra. Þar segir að reglu b-liðar 5. gr. væri ætlað að svara til ákvæðis 5. töluliðar 36. gr. eldri laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði, eins og það ákvæði hefði mótast í réttarframkvæmd. Var sú regla efnislega á þá leið að dómara bæri að víkja sæti hefði hann flutt mál eða leiðbeint aðila í því. Hafa umrædd fyrirmæli b-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 til samræmis við þetta verið skýrð á þann veg að hagsmunagæsla dómara verði að hafa varðað beinlínis það sakarefni sem á reynir í viðkomandi dómsmáli. Dæmigert tilvik þess efnis fælist í því að dómari hefði komið að máli á fyrri stigum sem lögmaður eða lögfræðilegur ráðgjafi, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 16. nóvember 2022 í máli nr. 32/2022, en utan ákvæðisins falla hins vegar þau tilvik þegar hagsmunagæsla varðar annað sakarefni en það sem dómari hefur til úrlausnar, sbr. dóma Hæstaréttar 26. mars 2019 í máli nr. 14/2019 og 10. desember 2020 í máli nr. 20/2020. Ákvæðið verður þó ekki skýrt svo fortakslaust að það taki einungis til lögfræðilegrar ráðgjafar. Allt að einu má ljóst vera að sú sérfræðilega þjónusta sem meðdómsmaðurinn veitti stefnda á verktímanum og fyrr er rakin fellur ekki undir b-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Verður niðurstaða um vanhæfi hans því ekki reist á þeirri lagareglu.20. Fyrr eru rakin þau fyrirmæli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 að dómari sé vanhæfur til þess að fara með mál séu fyrir hendi „önnur atvik eða aðstæður“ sem séu til þess fallnar að draga „óhlutdrægni hans með réttu í efa“. Því hefur ekki verið mótmælt að meðdómandinn hafi þegið greiðslu fyrir tiltekna verkfræðilega útreikninga sem hann kom að fyrir stefnda á verktímanum. Þótt vinna meðdómsmannsins hafi ekki snúið beinlínis að þeim þáttum verksins sem deilt er um í málinu verður sakarefni þess ekki aðgreint frá þeim starfa með þeim hætti sem lagt er upp með af hálfu stefnda. Er þessi aðstaða til þess fallin að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa og stendur því í vegi að dómur sem hann situr í hafi yfir sér það yfirbragð hlutleysis sem gerð verður krafa um eigi dómstólar að skapa sér það traust sem nauðsynlegt er að þeir njóti í lýðræðisþjóðfélagi. Var dómarinn við þessar aðstæður því vanhæfur til að dæma málið, sbr. g-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991. Hinn áfrýjaði dómur verður af þessum sökum ómerktur og málinu vísað til löglegrar meðferðar á ný fyrir Landsrétti.21. Rétt er að hvor aðili greiði sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=71630eee-c012-4fdb-8cb7-a497486c1d01&verdictid=67b3e328-c80d-4b0e-9cac-70d5901d088b
|
Mál nr. 341/1999
|
Víxill Stefna Frávísunarkröfu hafnað
|
P höfðaði mál gegn Í og reisti kröfur sínar á víxli samþykktum af Í. Undir rekstri málsins lækkaði P kröfu sína vegna atvika, er tengdust lögskiptum að baki víxlinum. Í krafðist aðallega frávísunar málsins, þar sem heimilisfang P hefði ekki verið tilgreint með fullnægjandi hætti í stefnu, heldur hefði í þeim efnum einungis verið vísað til pósthólfs í Hafnafirði og sagt að P væri búsettur í „USA“. Talið var, að Í hefði verið ljóst hver beindi málshöfðun gegn honum og af hvaða tilefni. Þóttu ekki efni til frávísunar málsins þrátt fyrir annmarka á stefnunni enda hefði P bætt úr þeim undir meðferð málsins. Til vara krafðist Í þess að hann yrði dæmdur til að greiða aðra og lægri fjárhæð en P krafðist. Talið var, að lækkun P á dómkröfu sinni leiddi ekki sjálfkrafa til þess að Í gæti komið að vörnum í málinu, sem ekki væru heimilaðar í 118. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en P rak málið sem víxilmál samkvæmt XVII. kafla laganna. Þótti Í ekki geta haft uppi þær varnir um efni máls, sem hann leitaðist við að gera og var því krafa P um að Í greiddi víxilkröfuna, eftir lækkun hennar, tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 1999. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að sér verði aðeins gert að greiða stefnda 260.156 krónur án dráttarvaxta eða kostnaðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hafnað verði kröfu áfrýjanda um frávísun málsins og að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Krafa áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er á því reist, að heimilisfang stefnda, sem var stefnandi málsins í héraði, hafi ekki verið tilgreint með þeim hætti, sem a. liður 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áskilur, heldur hafi í þeim efnum einungis verið tilgreint pósthólf í Hafnarfirði og sagt að hann væri „búsettur í USA.“ Í stefnu var nafn stefnanda og kennitala réttilega tilgreind. Áfrýjanda var ljóst hver beindi málshöfðun gegn honum og af hvaða tilefni. Hann mætti við þingfestingu málsins til þess að gæta hagsmuna sinna. Stefndi lagði að gefnu tilefni frá áfrýjanda síðar fram upplýsingar í málinu um heimilisfang sitt. Að þessu gerðu verður að telja, þrátt fyrir framangreinda annmarka á stefnunni, að þeir geti ekki varðað frávísun málsins frá héraðsdómi. II. Mál þetta er höfðað sem víxilmál samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991. Ekki er deilt um að skjal það, sem kröfur stefnda eru reistar á, sé lögformlegur víxill og honum réttilega lýst í stefnu til héraðsdóms. Áfrýjandi hefur uppi varnir, sem lúta að því, að um sé að ræða tryggingarvíxil vegna greiðslu hluta kaupverðs fyrir heildverslun, sem hann keypti af stefnda. Vanefndir hafi orðið á kaupsamningnum og eigi hann því fjárkröfur á hendur stefnda. Stefndi hafi fallist á hluta þeirra og lækkað kröfu sína í málinu um 500.000 krónur. Með því hafi hann fallist á að varnir, sem lúti að lögskiptum að baki víxlinum, fái að komast að í málinu. Stefndi hefur mótmælt því að þeim vörnum, sem áfrýjandi teflir fram, verði komið að. Lækkun stefnda á dómkröfu leiðir ekki sjálfkrafa til þess að áfrýjandi fái komið að vörnum í málinu, sem ekki eru heimilaðar í 118. gr. laga nr. 91/1991. Gegn andmælum stefnda getur áfrýjandi ekki haft uppi þær varnir um efni málsins, sem hann leitast við að gera. Ber því að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Þá verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1999. Mál þetta, sem tekið var til dóms 15. júní s.l., er höfðað með stefnu út gefinni 26. ágúst s.l. og birtri 31. ágúst s.l. Stefnandi er Pétur Sigurðsson, kt. 040555-2779, búsettur að 105 Kaiser Lane, Long Wood, FL 32759 í Bandaríkjunum. Stefndi er Ísberg ehf., kt. 490298-2079, Laugavegi 51, Reykjavík, fyrirsvarsmaður Atli Viðar Jónsson, kt. 220553-2139, Veghúsum 15, Reykjavík. Stefnandi krafðist þess upphaflega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 1.000.000 og bankakostnað, kr. 7.500, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af kr. 1.000.000 frá 9. maí 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málsksotnaðar samkvæmt reikningi auk virðisaukaskatts. Undir rekstri málsins lækkaði stefnandi dómkröfu sína þannig að þess var krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 500.000 og bankakostnað, kr. 7.500 ásamt dráttarvöxtum af kr. 500.000 og málskostnað eins og að framan er rakið. Dómkröfur stefnda eru þær að honum verði gert að greiða stefnanda kr. 260.156 án dráttarvaxta eða annars kostnaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir. Stefndi lýsir málavöxtum þannig að í tengslum við kaupsamning dags. 11. febrúar 1998 var gengið frá skjali sem bar yfirskriftina “Tryggingarvíxill” og á bakhlið hans var ritað: “Tryggingarvíxill: víxill þessi er til tryggingar greiðslu samkv. 2. tl. 2. gr. kaupsamnings dags. 11/2 1998 vegna kaupa Ísbergs ehf. á rekstri heildversl. af Pétri Sigurðssyni ehf., kt. 471290-1149.” Stefndi heldur því fram að hinn seldi rekstur hafi ekki reynst eins blómlegur og upplýst hafði verið um af hálfu stefnanda. Hafi það leitt til þess að stefnandi gaf eftir kr. 200.000 af greiðslu samkvæmt 2. tl. 2. gr. samningsins. Samtímis eða 26. maí 1998 voru honum greiddar kr. 300.000. Stefndi unir því ekki að greiða eftirstöðvarnar kr. 500.000 þar sem hann taldi stefnda bera ábyrgð á ýmsum kostnaði. Hefur stefndi lagt fram gögn er hann telur sýna að stefnandi skuldi honum fé vegna viðskiptanna. Er þar um að ræða símareikninga frá því í desember 1997, samtals að fjárhæð kr. 63.643, vegna ábyrgða á vörum seldum áður en stefndi keypti reksturinn og annarra atriða tengdum kaupunum, samtals kr. 176.201. Samtals er um að ræða kr. 239.844 sem stefndi telur að draga beri frá lokagreiðslu samningsins. Upplýst hefur verið að stefndi deponeraði kr. 300.000 vegna ofangreindrar skuldar 10. febrúar s.l. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir kröfur sínar á áðurgreindum víxli og vísar til víxillaga nr. 93/1933, einkum 7. kafla laganna um fullnustu vegna greiðslufalls. Stefnandi rekur málið samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991. Stefnandi mótmælir því að víxilréttur hafi fallið niður við það að dómkrafa var lækkuð. Lækkunin hafi verið til hagsbóta fyrir skuldara og bendir stefnandi á það að reglur víxillaga séu settar víxilhafa til hagsbóta. Stefnandi vísar um vaxtakröfur til III. kafla vaxtalaga og málskostnaðarkrafa er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi mótmælir því að unnt sé að reka mál þetta sem víxilmál, þar sem það varði lokauppgjör á kaupsamningi. Fyrir liggi yfirlýsing stefnanda um að stefndi skuldi honum aðeins kr. 500.000. Stefnandi reyni í skjóli form- og efnisreglna réttarfars og víxilréttar að knýja fram greiðslu sem hann á ekki kröfu til. Stefndi hafi lagt fram gögn sem sýni að hann skuldi stefnanda aðeins kr. 260.156 sem hann sé reiðubúinn að greiða nú þegar. Við aðalmeðferð málsins byggði stefndi á því að lækkun dómkröfu niður í kr. 500.000 feli í sér yfirlýsingu um að stefnandi hafi fallið frá víxilrétti í máli þessu. Sú krafa sé ekki byggð á áðurgreindum víxli og honum hafi ekki verið breytt til samræmis við hina nýju dómkröfu. Stefndi byggir á reglum samninga- og kröfuréttar, svo og reglum víxillaga. Forsendur og niðurstaða. Samkvæmt 17. gr. víxillaga nr. 93/1933 getur varnaraðili eigi borið fram neinar þær varnir gegn víxilhafa er lúta að viðskiptum hans við útgefanda. Varnir þær sem stefndi hefur uppi í máli þessu eru þess eðlis að þær verða ekki hafðar uppi í víxilmáli, sbr. 2. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991. Í máli þessu hefur verið lagður fram víxill sem uppfyllir öll formskilyrði víxillaga nr. 93/1933. Þar sem kröfur stefnanda þykja að öðru leyti nægum gögnum studdar verða þær teknar til greina að öllu leyti. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda kr. 200.000 í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. DÓMSORÐ. Stefndi, Ísberg ehf., greiði stefnanda, Pétri Sigurðssyni, kr. 507.500 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af kr. 500.000 frá 9. maí 1998 til greiðsludags og kr. 200.000 í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 519/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Lögreglustjórinn í Hafnarfirði krefst þess að X, [kt. og heimilisfang], verði með dómsúrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 13. janúar 2006 vegna gruns um brot á 2. mgr. 218. gr. eða 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. desember 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. janúar 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að gæsluvarðhaldsúrskurðurinn verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að ekki hafi formlega borist niðurstaða úr DNA rannsókn sem beðið hafi verið eftir. Aftur á móti hafi rannsóknin farið fram og samkvæmt upplýsingum frá rannsóknaraðilum hafi ekki verið unnt að greina sýni á hinni haldlögðu sveðju. Sýni úr blóði á skóm varnaraðila komi hins vegar heim og saman við sýni úr brotaþola. Enda þótt ekki verði sýnt fram á með DNA rannsókn að hinni haldlögðu sveðju hafi verið beitt af varnaraðila er til þess að líta að hinn sterki grunur sem beinist að honum, byggir meðal annars á framburði vitna um þátt varnaraðila í umræddri árás og að hann hafi þá verið vopnaður sveðju og beitt henni við árásina, sbr. dóm Hæstaréttar 12. október 2005 í máli nr. 442/2005. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 157/2005
|
Skilasvik Hlutdeild Skilorð
|
X og lögmaðurinn Y voru ákærð fyrir skilasvik með því að hafa gert fjárnám í fasteign í eigu X á grundvelli tryggingarvíxils að fjárhæð 5.000.000 krónur, þó að krafa Y á hendur X og eiginmanni hennar væri mun lægri. Var í ákæru talið að með þessu hefðu þau skert rétt þrotabús eiginmanns X til að öðlast fullnustu af andvirði fasteignarinnar á grundvelli dóms Hæstaréttar frá […]2002 en þar var X dæmd til að greiða þrotabúinu tiltekna fjárhæð. Upplýst var að greiðsluáskorun, birtingarvottorð og aðfararbeiðni höfðu verið útbúin á vegum Y eftir að dómurinn féll en að með hagræðingu dagsetninga hefði verið látið líta út fyrir að þau væru frá fyrri tíma. Þá þótti sannað að krafa Y vegna vinnu í þágu X og eiginmanns hennar hefði að hámarki getað numið 1.457.375 krónum. Var talið að X hefði skert rétt lánardrottins síns til að öðlast fullnægju af fasteign hennar með málamyndagerningi um þá fjárhæð er nam mismuninum á fjárhæð víxilsins og þeirri fjárhæð, sem Y gat krafið hana um vegna vinnu í þágu hennar og eiginmanns hennar, með því að greiða fyrir því að Y fengi gert fjárnám í eigninni á undan þrotabúinu. Með því gerðist hún sek um skilasvik samkvæmt 4. tölul. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Þá var talið að Y hefði liðsinnt X í skilasvikum hennar með því að nota víxilinn með fjárhæðinni 5.000.000 krónum og þannig gerst hlutdeildarmaður í broti hennar. Var hann því sakfelldur samkvæmt 4. tölul. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga. Var refsing X ákveðin 4ra mánaða skilorðsbundið fangelsi. Með hliðsjón af því að brot Y voru framin í skjóli stöðu hans sem lögmanns var hæfileg refsing hans ákveðin 6 mánaða óskilorðsbundið fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2005 í samræmi við yfirlýsingu beggja ákærðu um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing þeirra verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvalds en til vara, komi til sakfellingar, að þeim verði ekki gerð refsing, en að ákvörðun refsingar verði að öðrum kosti frestað skilorðsbundið. Til þrautavara krefjast þau vægustu refsingar sem lög heimila og að fullnustu verði þá frestað skilorðsbundið. I. Bú A, eiginmanns ákærðu X, var tekið til gjaldþrotaskipta 18. janúar 2000. Í ljós kom að fasteignin Z í Garðabæ, eign þrotamanns, hafði verið seld skömmu áður og lögmaður ákærðu X og þrotamannsins, ákærði Y, hafði tekið að sér að ráðstafa greiðslum samkvæmt kaupsamningnum. Þrátt fyrir vitneskju um slæma fjárhagsstöðu eiganda eignarinnar var andvirði hennar að frádregnum skuldum ráðstafað til ákærðu X til kaupa á fasteigninni að L í Reykjavík. Mál var höfðað í ágúst 2000 af hálfu þrotabúsins til riftunar þessum ráðstöfunum og lauk því með dómi Hæstaréttar […] í máli nr. […], þar sem rift var greiðslum þrotamanns til eiginkonu sinnar á samtals 3.495.943 krónum og henni gert að greiða þrotabúinu 5.095.943 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum og 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Svo sem reifað er í héraðsdómi voru tvö fjárnám gerð 7. júní 2002 í fasteigninni L, annað að beiðni ákærða Y og hitt að beiðni þrotabúsins. Hlaut fjárnám ákærða Y forgang fram yfir fjárnám þrotabúsins, en fjárnámsbeiðni frá honum hafði borist skömmu á undan beiðni þrotabúsins og fjárnáminu verið þinglýst samdægurs. Hinn 21. ágúst sama ár lagði skiptastjóri þrotabúsins fram kæru á hendur ákærðu X þar sem farið var fram á að rannsakað yrði hvort hún hefði gerst sek um skilasvik samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna fjárnámsins og að rannsókninni yrði enn fremur beint að hugsanlegum hlutdeildarmönnum í broti hennar. Rannsókn lögreglu leiddi til þess að ákæra var gefin út 18. júní 2004 á hendur báðum ákærðu fyrir skilasvik. Nauðungarsala fór fram á fasteigninni L þann 13. janúar 2003. Frumvarp til úthlutunar á söluverði var gert 21. maí sama ár, en samkvæmt því skyldu 5.348.066 krónur greiddar upp í kröfu ákærða Y en ekkert upp í kröfu þrotabúsins. Þrotabú A höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í maí 2003 gegn ákærða Y og sýslumanninum í Reykjavík til þess að fá því breytt. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit af sátt, sem gerð var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 11. maí 2005 í framangreindu máli. Samkvæmt henni skyldi frumvarpi sýslumanns til úthlutunar söluverðs breytt þannig að krafa þrotabúsins greiddist áður en til úthlutunar kæmi til ákærða Y samkvæmt fjárnámi á 5. veðrétti. Var jafnframt lagt fram bréf nýs skiptastjóra þrotabúsins 18. maí 2005 þess efnis að ágreiningi þrotabúsins við ákærða Y um úthlutun uppboðsandvirðis fasteignarinnar væri lokið með framangreindum hætti. Þar með fái þrotabúið kröfu sína að fullu greidda. Því var jafnframt lýst yfir að þrotabúsins vegna þyrfti ekki að halda áfram máli ákæruvaldsins á hendur ákærðu Y og X. Í málflutningi fyrir Hæstarétti var því jafnframt lýst yfir af hálfu beggja ákærðu að forsenda dómsáttarinnar hafi verið að fallist hafi verið á að birting greiðsluáskorunar á hendur ákærðu X 22. mars 2002 hafi ekki verið í samræmi við 2. mgr. 7. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og hún því ekki lögmætur grundvöllur aðfarar. Krafa ákærða Y hafi því ekki getað notið forgangs gagnvart kröfu þrotabúsins og því hafi aldrei verið efni til ákæru. Af hálfu ákæruvalds var því til svarað að það fari með sókn sakar í málum sem þessum og hafi fullt forræði gerðar ákæru og að ákvæði 3. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga eigi ekki við þessa stöðu málsins. II. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir ítarlegri rannsókn lögreglu á árunum 2003 og 2004 á þætti ákærða Y í málinu, sem meðal annars fólst í húsleit á lögmannsstofu hans. Leiddi rannsóknin meðal annars í ljós að föst tímaskráning í tölvu á stofunni 29. apríl 2002, […] dögum eftir uppsögu dóms Hæstaréttar í riftunarmáli þrotabúsins gegn ákærðu X, sýndi að þann dag hafði víxilkrafa á hendur henni að fjárhæð 5.000.000 krónur fyrst verið skráð í innheimtukerfi lögmanna og greiðsluáskorun skrifuð með dagsetningunni 20. mars 2002. Þetta hafði verið gert með merkingu upphafsstafanna […], sem áður voru notaðir af starfsmanni sem þá starfaði ekki lengur á stofunni. Þótt greiðsluáskorunin sé dagsett 20. mars 2002 og birt fyrir ákærðu X tveimur dögum síðar samkvæmt meðfylgjandi birtingarvottorði, undirrituðu af henni sjálfri og starfsmanni á lögmannsstofunni, kemur engu að síður fram í greiðsluáskoruninni að auk höfuðstóls víxils og kostnaðar séu reiknaðir dráttarvextir á kröfuna til 29. apríl 2002. Rennir það enn frekari stoðum undir að greiðsluáskorunin hafi verið útbúin á þeim degi en ekki 20. mars 2002. Á grundvelli þessarar greiðsluáskorunar sendi lögmannsstofan sýslumanninum í Reykjavík aðfararbeiðni, sem dagsett er 29. apríl 2002. Þessu til viðbótar hafa verið lagðar fyrir Hæstarétt vinnuskýrslur ákærða Y vegna A og X meðal annars fyrir árin 2001 og 2002. Hinn 29. apríl 2002 skráði ákærði Y 3 tíma vegna „gerð víxils og aðfararmáls v/[X].“ Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var því borið við af verjanda ákærða Y að klukka tölvunnar gæti hafa verið rangt stillt, en það hafi ekki verið rannsakað sérstaklega. Því sé ekkert að marka hina föstu tímaskráningu tölvunnar. Varðandi þetta er þess að gæta að aðfararbeiðni ákærða Y á hendur ákærðu X vegna víxilsins ásamt vöxtum og kostnaði, samtals 5.487.980 krónur, er sem fyrr segir dagsett 29. apríl 2002. Hin fasta tímaskráning tölvunnar sýnir hins vegar að aðfararbeiðnin hafi verið gerð 30. apríl, enda eru í henni dráttarvextir reiknaðir til þess dags. Ákærði Y hefur ekki haldið því fram að aðfararbeiðni hans hafi verið gerð á öðrum tíma en hún tilgreinir. Hefði klukka tölvunnar verið röng hefði lagfæring hennar því þurft að vera gerð fyrir 30. apríl. Ákærði Y hefur á engan hátt sýnt eða haldið fram að slík leiðrétting hafi verið gerð og eru andmæli þessi því haldlaus. Í héraðsdómi er greint frá framburði J, tölvunarfræðings hjá D hf. um þetta atriði. Engin ástæða er til annars en telja að hin fasta tímaskráning tölvunnar hafi verið rétt varðandi dagsetningar. Gögn sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt af hálfu ákærða Y og stafa frá D hf., fá engu breytt um það. Ákærði Y kveðst hafa tekið við víxileyðublaði úr hendi ákærðu X, árituðu af henni sjálfri sem samþykkjanda og vinkonu hennar, B, sem útgefanda, sennilega á árinu 2000. Hann kveðst síðar hafa viljað tryggja sig með fjárnámi til þess að öðlast veðrétt í fasteigninni að L. Hann neitaði hins vegar fyrir dómi vitneskju um það hver hefði fyllt út fjárhæð víxilsins. Víxillinn ber útgáfudaginn 1. mars 2002 og gjalddaga 15. sama mánaðar. Greiðsluáskorun vegna greiðslufalls víxilsins kveður ákærði Y hafa verið gerða 20. mars 2002 og hún birt 22. mars af starfsmanni lögmannsstofunnar og aðfararbeiðni gerð 29. apríl 2002 og móttekin af sýslumanni degi síðar. Svo sem fyrr greinir ber bæði skráning ákærða Y sjálfs á þremur vinnustundum 29. apríl 2002 við gerð víxils og aðfarargerðar vegna L og hin fasta tímaskráning tölvunnar á lögmannsstofu hans að því er varðar greiðsluáskorun og aðfararbeiðni að þetta hafi í raun verið gert 29. og 30. apríl 2002. Er því fallist á með héraðsdómi að í ljós sé leitt að eftir dóm Hæstaréttar […] hafi þessi atburðarás farið af stað og skjöl verið gerð, sem látin hafi verið líta svo út sem þau væru frá fyrri tíma. Er fallist á með ákæruvaldi, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi, að miðað við útgáfudag víxilsins 1. mars 2002 hafi krafa ákærða Y á hendur ákærðu X og eiginmanni hennar fyrir störf í þeirra þágu að hámarki getað numið 1.457.375 krónum eins og í ákæru greinir, og að kröfur fyrir vinnu ákærða Y fyrir þau eftir þann tíma séu málinu óviðkomandi. Samt sem áður nýtti ákærði Y sér víxilinn með fjárhæðinni 5.000.000 krónum. III. Skiptastjóri þrotabúsins, F, sem starfaði sem hæstaréttarlögmaður á árinu 2002, bar fyrir héraðsdómi í máli þessu, að eftir dóm Hæstaréttar hafi hann og lögmaður hjónanna, ákærði Y, rætt saman og lögmaðurinn þá nefnt hvort unnt væri að „ná einhverjum sáttum í málinu alla vega varðandi uppgjör“. Hann hafi svarað að það yrði athugað að fenginni tillögu. Hann hafi því beðið með framhaldið til þess að sjá hvað kæmi fram hjá lögmanninum. Svo þegar ekkert hafi gerst í nokkrar vikur, hafi hann hringt í lögmanninn og spurst fyrir um uppgjörið. Þá hafi lögmaðurinn svarað því til að hann hefði talað við sína umbjóðendur og það væri ekkert inni í myndinni, það ætti ekkert að gera í málinu „og það yrði væntanlega allt reynt til þess að reyna að komast hjá því að ganga frá því.“ Þetta hafi komið skiptastjóranum óþægilega á óvart þar sem hann hafi sýnt þeim biðlund og talið málið komið á lokastig og menn myndu reyna að ganga frá því. Vegna þessara viðbragða hafi hann talið rétt að biðja um aðför hjá dómþolanum X og strax lagt inn aðfararbeiðni hjá sýslumanni. Hann hafi kannað veðstöðuna og allt verið óbreytt frá því að kyrrsetning var gerð í fasteigninni 17. júlí 2000 til tryggingar kröfu þrotabúsins. Við fyrirtöku málsins 7. júní 2002 hafi ákærða X ekki mætt hjá sýslumanni og hann hafi fyrir hönd þrotabúsins fengið gert fjárnám í fasteign hennar að L og ákveðið að fara með það tafarlaust í þinglýsingu hjá sýslumannsembættinu. Þá hafi honum verið tjáð „að það væri nú annað fjárnám sem hefði verið að koma inn á eignina sem hefði verið gert bara þá um morguninn.“ Kærði skiptastjórinn ákærðu X til ríkislögreglustjóra 21. ágúst 2002 fyrir hönd þrotabúsins vegna gruns um skilasvik og eru í kærunni raktir þessir málavextir. Ákærða X áritaði birtingu greiðsluáskorunar ákærða Y á hendur sér með dagsetningunni 20. mars 2002, sem sýnt er að var röng. Greiðsluáskorunin var vegna víxils að fjárhæð 5.000.000 krónur. Henni hlaut þó að vera ljóst að ákærði Y átti ekki slíka kröfu á hendur henni, heldur miklum mun lægri. Með árituninni á greiðsluáskorunina greiddi ákærða X fyrir fjárnámi því sem ákærði Y fékk gert í eign hennar 7. júní 2002. Þrotabú eiginmanns hennar átti kröfu á hana samkvæmt dómi Hæstaréttar […], sem henni var fullkunnugt um, og var henni því einnig kunnugt að fjárnám í fasteign hennar eftir dóm Hæstaréttar væri yfirvofandi. Af framburði ákærðu X fyrir héraðsdómi má ennfremur ráða, að hún hafi gert ráð fyrir því að kæmi í ljós við uppgjör á skuld þeirra hjóna við ákærða Y að hún ætti inni hjá honum, fengi hún inneignina endurgreidda. Með því að greiða fyrir því að ákærði Y fengi gert fjárnám í eign hennar á undan þrotabúinu skerti hún rétt lánardrottins síns til þess að öðlast fullnægju af fasteign hennar með málamyndagerningi um þá fjárhæð er nam mismuninum á fjárhæð víxilsins, 5.000.000 krónum, og þeirri fjárhæð sem ákærði Y gat krafið hana um vegna vinnu í þágu hennar og eiginmanns hennar. Með þeirri háttsemi sem hér hefur verið rakin gerðist ákærða X sek um skilasvik samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákæru greinir. IV. Svo sem greinir í II. kafla hér að framan sá ákærði Y um gerð skjala þeirra sem til þurfti svo að skilasvik ákærðu X næðu fram að ganga. Af þeirri atburðarás allri má ljóst vera að hann hafi vísvitandi hagrætt dagsetningum á víxli og greiðsluáskorun til þess að verða á undan aðför þeirri sem hann vissi að dómhafi hæstaréttardóms […], þrotabú A, gat gert í fasteign ákærðu X. Hann hefur borið því við að hann hafi verið að tryggja eigin kröfu á hendur ákærðu X. Samkvæmt gögnum málsins gat sú krafa ekki verið hærri en 1.457.375 krónur í mars 2002. Notkun víxilsins með fjárhæðinni 5.000.000 krónum var því augljóslega til þess að liðsinna ákærðu X í skilasvikum hennar. Vegna þessa og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er leitt í ljós að með aðgerðum sínum í lok apríl 2002 hafi ákærðu í auðgunarskyni tekið þá ákvörðun að hlutast til um að kröfuhafi samkvæmt dómi Hæstaréttar […] sama ár næði ekki fram fullnustu af andvirði fasteignar ákærðu X að L í Reykjavík. Eins og atvikum er háttað verður ákærði Y talinn hafa veitt ákærðu X liðsinni sitt og þannig gerst hlutdeildarmaður í broti hennar. Er brot hans heimfært undir 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga. Skiptir ekki máli þótt hann hafi í ákæru verið talinn aðalmaður í broti en ekki hlutdeildarmaður í brot annars manns, enda var vörn hans ekki áfátt að þessu leyti. V. Með vísan til röksemda þeirra er í héraðsdómi greinir þykir refsing ákærðu X hæfilega ákveðin fangelsi 4 mánuði. Refsing ákærða Y þykir með vísan til nefndra röksemda hæfilega ákveðin 6 mánaða fangelsi. Rétt þykir með vísan til forsendna héraðsdóms að skilorðsbinda refsingu ákærðu X, en ekki eru efni til að skilorðsbinda refsingu ákærða Y. Ákærðu greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærðu X. Ákærði Y sæti fangelsi 6 mánuði. Ákærða X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Björns Ólafs Hallgrímssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 1.058.250 krónur. Ákærði Y greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, samtals 996.000 krónur. Annan sakarkostnað að fjárhæð 99.301 krónu greiði ákærðu óskipt. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 2. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra 18. júní 2004 á hendur X, [...], L, Reykjavík, og Y, [...], fyrir skilasvik, með því að hafa í því skyni að skerða rétt þrotabús A, eiginmanns ákærðu X, til að öðlast fullnustu af andvirði fasteignar X að L, Reykjavík, gert fjárnám í eigninni vegna kröfu að fjárhæð 5.487.980 krónur sem gert var að beiðni ákærða Y í hans nafni 7. júní 2002 á grundvelli tryggingarvíxils, sem dagsettur var 1. mars 2002, útgefinn af B, sem ákærða X var greiðandi að og var að fjárhæð 5.000.000 króna þrátt fyrir að skuld ákærðu X, A og félaga þeim tengdum við lögmannsstofu ákærða Y, sem tryggingarvíxillinn átti að tryggja, hafi ekki numið nema að mesta lagi 1.457.375 krónum, og víxillinn því að öðru leyti gerður til málamynda til að koma eigum ákærðu X undan væntanlegri fullnustu þrotabús A, á grundvelli riftunarmáls sem þá var rekið fyrir Hæstarétti samanber dóm Hæstaréttar uppkveðnum […], í máli […]. Þetta er talið varða við 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar. Ákærða X neitar sök. Af hálfu verjanda er þess aðallega krafist að ákærða verði sýknuð af kröfum ákæruvalds, en til vara er gerð krafa um vægustu refsingu er lög leyfa. Þá er þess krafist að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærði Y neitar sök. Af hálfu verjanda er þess aðallega krafist að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara er gerð krafa um vægustu refsingu er lög leyfa. Loks er þess krafist að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfi 21. ágúst 2002 beindi skiptastjóri þrotabús A kæru til lögreglu með kröfu um að rannsakað yrði hvort ákærða, X, hefði brotið gegn ákvæðum 4. tl., 1. mgr. 250. gr. laga nr. 19/1940, með því að útbúa í samvinnu við lögmann sinn víxil til málamynda í því skyni að lögmaðurinn gæti komið fram fjárnámi á eign hennar, sem þannig hafi skert verulega eða jafnvel útilokað möguleika þrotabúsins sem lánadrottins hennar til að öðlast fullnægju af eignum hennar. Um málavexti er þess getið að með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness […] hafi bú A, eiginmanns ákærðu X, verið tekið til gjaldþrotaskipta. Við skýrslutöku af þrotamanni og athugun skiptastjóra á málefnum búsins hafi komið í ljós að fasteignin Z í Garðabæ, sem verið hafi þinglýst eign þrotamannsins, hafi þá skömmu áður verið seld. Síðar hafi komið í ljós að lögmaður ákærðu og eiginmanns hennar, hafi tekið að sér að ráðstafa greiðslum samkvæmt kaupsamningi þeim er gerður hafi verið. Þrátt fyrir fulla vitneskju um stöðu mála hjá eiganda eignarinnar hafi andvirði hennar, að frádregnum tilteknum skuldum, verið ráðstafað að öllu leyti til ákærðu, til kaupa á fasteign hennar að L í Reykjavík. Með dómi Hæstaréttar Íslands […] í málinu nr. […] hafi greiðslum frá A til ákærðu X verið rift og henni gert að greiða þrotabúinu 5.095.943 krónur ásamt dráttarvöxtum og kostnaði. Á grundvelli þess dóms hafi skiptastjóri þrotabúsins óskað eftir því við sýslumanninn í Reykjavík að gert yrði fjárnám að liðnum aðfarafresti í eignum ákærðu X. Boðað hafi verið til þess fjárnáms hjá sýslumanni 7. júní 2002. Enginn hafi mætt af hálfu ákærðu og að ósk skiptastjóra hafi verið gert fjárnám í fasteigninni að L. Við þinglýsingu á fjárnáminu þann sama dag hafi komið í ljós að lögmaður ákærðu X, hafi þá fyrr um daginn komið fram fjárnámi í sömu eign, sem fengið hafi forgang fram yfir fjárnám þrotabúsins, þar eð beiðnin hafi verið afhent […] 2002, skömmu á undan beiðni þrotabúsins, en 6 dögum eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar Íslands. Heildarkrafa lögmanns ákærðu hafi á fjárnámsdegi numið 5.487.980 krónum. Veðskuldir á undan kröfu hans hafi numið samtals 11.954.521 krónu og hafi því verið áhvílandi samtals 17.442.501 króna á undan kröfu þrotabúsins. Fasteignin að L væri 225 fermetra ófullgert einbýlishús. Fasteignamat hússins næmi 22.412.000 krónum en brunabótamat eignarinnar væri 26.560.000 krónur. Ólíklegt yrði hins vegar að telja að verðmæti eignarinnar færi yfir 20.000.000 króna og líklegt uppboðsverð yrði þá enn lægra. Að óbreyttu virtust því engar líkur á að þrotabúið fengi greitt nema þá lítið brot af heildarkröfu sinni ef til uppboðs kæmi. Í kærunni kemur fram að lögmaður ákærðu hafi beðið um fjárnám í fasteigninni að L í eigin nafni. Hafi fjárnámið verið gert á grundvelli tryggingarvíxils að höfuðstól 5.000.000 króna sem hafi verið gefinn út 1. mars 2002 af B og samþykktur til greiðslu 15. mars 2002 af ákærðu X. Víxlinum hafi lögmaður ákærðu framvísað í eigin nafni og óskað eftir fjárnámi á grundvelli hans. Samkvæmt því hafi hann talið sig eiga kröfu á hendur ákærðu X upp á andvirði víxilsins með dráttarvöxtum og kostnaði. Fjárhæð skuldarinnar, tímasetning á frágangi víxilsins og framkvæmd fjárnámsins og það að kröfuhafinn hafi verið lögmaður ákærðu í málaferlum hennar bendi ótvírætt til þess að eini tilgangurinn með víxlinum og fjárnámi á grundvelli hans hafi verið að hindra þrotabúið í að ná fram þeim rétti sem Hæstiréttur hafi þá nýlokið við að staðfesta. Yfirgnæfandi líkur væru á því að víxillinn væri málamyndagerningur og að engin lögskipti eða raunveruleg skuld væri á bak við hann. Væru líkur á að með þessu framferði væri brotið gegn skilasvikaákvæði 250. gr. laga nr. 19/1940. Kæmi eitthvað það fram við rannsókn málsins sem benti til sektar annarra en ákærðu X, væri gerð krafa um að þeir hinir sömu myndu sæta refsingu fyrir hlutdeild í broti ákærðu X. Með kæru skiptastjóra var lögreglu sent afrit af gögnum um kröfu lögmanns ákærðu og kröfu þrotabús A á hendur ákærðu X. Var í fyrsta lagi um að ræða greiðsluáskorun er ákærði Y beindi til ákærðu X 20. mars 2002, en í áskoruninni er um heimildarskjal að baki kröfu vísað til víxils með útgáfudag 1. mars 2002, en gjalddaga 15. mars 2002. Með greiðsluáskoruninni var sent afrit af birtingarvottorði vegna birtingar á greiðsluáskoruninni. Vottorð þetta ber með sér að hafa verið birt fyrir ákærðu X að L, föstudaginn 22. mars 2002 kl. 16.00. Undir skjal þetta rita C sem birtingamaður og ákærða X sem viðtakandi. Í öðru lagi var lögreglu sent ljósrit af aðfararbeiðni er ákærði Y sendi sýslumanninum í Reykjavík 29. apríl 2002, vegna kröfu að fjárhæð 5.487.980 krónur. Í aðfararbeiðninni er kröfufjárhæðin sundurliðuð, en þar kemur fram að krafan sé að höfuðstól 5.000.000 króna, en við bætist dráttarvextir, innheimtuþóknun, aðfararbeiðni, vextir af kostnaði, virðisaukaskattur og fjárnámsgjald í ríkissjóð. Í þriðja lagi var lögreglu sent afrit af bréfi sýslumannsins í Reykjavík 23. maí 2002 til ákærðu X. Í bréfinu er ákærða boðuð á skrifstofu sýslumanns föstudaginn 7. júní 2002 vegna beiðni um fjárnám fyrir kröfu að fjárhæð 5.487.980 krónur. Bréfinu fylgdi afrit af birtingarvottorði vegna boðunar sýslumanns, en vottorðið ber með sér að hafa verið birt fyrir ákærðu 4. júní 2002. Í fjórða lagi var lögreglu sent endurrit úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík 7. júní 2002, vegna kröfu ákærða Y um fjárnám fyrir kröfu að fjárhæð 5.487.980 krónur. Samkvæmt endurritinu hefur ákærða X ekki mætt við gerðina og að ábendingu gerðarbeiðanda hefur verið gert fjárnám fyrir kröfu hans í eignarhluta gerðarþola í L í Reykjavík. Í fimmta lagi var lögreglu sent ljósrit tryggingarvíxils að fjárhæð 5.000.000 króna. Víxillinn er samþykktur til greiðslu af ákærðu X, en gefinn út af B. Er víxillinn dagsettur 1. mars 2002, en með gjalddaga 15. mars 2002. Í sjötta lagi var lögreglu sent endurrit úr gerðarbók sýslumanns 7. júní 2002 vegna kröfu þrotabús A að fjárhæð 8.102.714 krónur. Að kröfu gerðarbeiðanda hefur sýslumaður lýst yfir fjárnámi í eignarhluta ákærðu X í fasteigninni að L í Reykjavík. Meðfylgjandi endurritinu er afrit af beiðni skiptastjóra þrotabús A til sýslumannsins í Reykjavík vegna beiðni um nauðungarsölu á einbýlishúsinu að L í Reykjavík. Að endingu sendi skiptastjóri lögreglu afrit af samhljóða bréfum er hann hefur ritað ákærðu 28. júní 2002 varðandi málefni þrotabúsins. Í bréfunum eru rakin atvik eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. […] og athafnir skiptastjóra í kjölfarið við innheimtu kröfu samkvæmt dóminum. Er tekið fram í bréfunum að það sé samdóma álit skiptastjóra og þeirra kröfuhafa þrotabúsins sem ábyrgð hafi tekið á málarekstri á hendur ákærðu X, að ýmis rök hnígi til að ætla að víxill sá sem sé grundvöllur fjárnámsgerðar ákærða Y á hendur ákærðu X sé málamyndagerningur, útbúinn í þeim tilgangi að skerða rétt þrotabúsins vegna yfirvofandi fjárnámsaðgerða. Er skorað á ákærðu að draga kröfu samkvæmt víxlinum til baka og aflýsa fjárnáminu eða greiða kröfu þrotabúsins að fullu eða semja um hana. Að öðrum kosti megi ákærðu vænta þess að málið verði kært til lögreglu til rannsóknar á því hvort brotið hafi verið gegn ákvæðum 250. gr. laga nr. 19/1940. Með bréfi lögreglu 29. apríl 2003 var leitað eftir því við ákærða Y að hann upplýsti lögreglu um hvort hann hefði undir höndum gögn er vörðuðu tryggingarvíxil að fjárhæð 5.000.000 króna, útgefinn 1. mars 2002. Í bréfinu var tekið fram að uppi væru grunsemdir um að tryggingarvíxillinn væri málamyndagerningur, til að koma í veg fyrir að þrotabú A gæti með aðfarargerð knúið á um fullnustu skyldu, sem fólgin væri í fjárnámi í fasteigninni að L í Reykjavík, sem ákærða X væri eigandi að, en með því væri skertur réttur þrotabúsins til að öðlast fullnægju af eigninni. Var í bréfinu farið á leit við ákærða að hann afhenti lögreglu umbeðin gögn hið fyrsta í þágu rannsóknar málsins. Ákærði Y ritaði lögreglu bréf 7. maí 2003. Í því lýsti hann yfir að honum væri fyrirmunað að veita lögreglu upplýsingar af þeim toga sem óskað væri eftir. Um rökstuðning fyrir synjuninni vísaði ákærði til skyldu sinnar samkvæmt lögum um lögmenn, nr. 77/1998, auk þess sem hann vísaði til 1. mgr. 17. gr. Codex Ethicus fyrir Lögmannafélag Íslands, b-liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 136. gr. laga nr. 19/1940 og dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 189/2000. Lögregla ritaði ákærða Y á ný bréfi 2. júní 2003 vegna lögreglurannsóknar málsins. Er tekið fram að ákærða X hafi í skýrslu hjá lögreglu gefið þá skýringu á útgáfu nefnds víxils að hann hafi verið gefinn út til tryggingar lögmannskostnaði vegna vinnu ákærða Y fyrir hana og eiginmann hennar. Lögreglu sé nauðsynlegt að fá upplýsingar um hjá ákærða hvaða viðskipti liggi að baki umræddum víxli svo unnt sé að taka afstöðu til þess hvort hegningarlagabrot hafi verið framið. Í því skyni sé ítrekuð sú krafa að ákærði afhendi yfirlit úr bókhaldi sínu og afrit af reikningum sem hann hafi gefið út vegna vinnu fyrir ákærðu X, eiginmann hennar og umræddur tryggingarvíxill standi til tryggingar fyrir. Umrædd gögn um sölu á þjónustu til ákærðu og eiginmanns hennar eigi að vera aðgengileg í bókhaldi lögmannsstofu ákærða og um það vísað til 1. og 2. mgr. 20. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988. Þjónusta ákærða hafi verið greidd með umræddum víxli. Ef aðrar skýringar séu á fjárhæð hans sé þess óskað að þær verði gefnar. Í framhaldi er rakið að ákærði hafi í bréfi 7. maí 2003 vísað til lagaákvæða er ákærði telji að komi í veg fyrir að hann veiti lögreglu upplýsingar í málinu. Er vakin athygli á því að einföld þagnarskylda ákærða samkvæmt lögum nr. 77/1998 sem opinbers sýslunarmanns, komi ekki í veg fyrir að hann veiti lögreglu upplýsingar í tengslum við rannsókn opinbers máls frekar en aðrir opinberir starfsmenn. Þá er rakið efni b-liðar 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991. Er lýst yfir að lögregla telji ákærða rétt og skylt að afhenda lögreglu umbeðin gögn enda sé ekki um að ræða upplýsingar sem um geti í 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991 og varði einkahagi umbjóðanda ákærða. Þvert á móti sé um að ræða upplýsingar úr viðskiptamannabókhaldi lögmannsstofu ákærða um útgefna reikninga ákærða á hendur ákærðu X eða eiginmanni hennar. Umrætt ákvæði 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991 verði að skýra þannig að með því sé verið að veita aukna vernd því trúnaðarsambandi sem verði að vera á milli lögmanns og umbjóðanda hans um persónuleg- eða viðskiptaleg málefni eða önnur málefni sem leynt þurfi að fara. Fráleitt sé að ætla að ríkari þagnarskylda lögmanna samkvæmt ákvæðinu eigi við um greiðslu fyrir þjónustu lögmanns og að þær upplýsingar verði flokkaðar sem atriði sem varði einkahagi. Ef umbeðnar skýringar varði önnur lögskipti en þau er í bréfinu eru rakin er ákærða bent á að þagnarskylda sé ekki án undantekninga enda sé ákærða heimilt að afhenda upplýsingar um einkahagi umbjóðenda sinna með þeirra samþykki. Í ljósi þess að umbjóðandi ákærða liggi undir grun um refsiverða hegðun sé mikilvægt fyrir hana að atvik málsins verði skýrð og hún eftir atvikum leyst undan grun. Með vísan til þess sé ákærði hvattur til að leita eftir afstöðu umbjóðenda sinna gagnvart afhendingu gagnanna, en sú afstaða virðist ekki liggja fyrir. Ákærði Y ritaði lögreglu bréf 19. júní 2003. Er í upphafi tekið fram að í tilefni bréfs 2. júní sé lögreglu sent viðskiptamannayfirlit lögmannsstofunnar ásamt ljósriti útgefinna reikninga vegna viðskipta ákærðu X og eiginmanns hennar og fyrirtækja þeirra við lögmannsstofuna. Er rakið að umræddur víxill sé tryggingarvíxill vegna lögfræðiþjónustu, málskostnaðar o.fl., sem veitt sé hjónunum X og A. Þegar skuld vegna veittrar þjónustu hafi verið orðin veruleg og vinnuframlag ófyrirséð hafi lögmannsstofan gert kröfu um greiðslu fyrir veitta þjónustu. Hafi ákærða X og eiginmaður hennar þá upplýst að þau gætu ekki greitt fyrir þjónustuna sökum fjárhagserfiðleika. Hafi þau boðið fram tryggingu með nefndum tryggingarvíxli. Þar sem eiginmaður ákærðu hafi verið undir gjaldþrotaskiptum og eiginkonan haft ótryggar tekjur og staðið höllum fæti fjárhagslega, hafi verið talið að umræddur tryggingarvíxill hafi ekki haft mikla sjálfstæða tryggingu í för með sér nema fleira kæmi til. Hafi ákærða X þá boðið fram ábyrgð B og hafi verið fallist á að taka við víxlinum með hennar ábyrgð. Endanlegt uppgjör á veittri þjónustu til handa ákærðu X og eiginmanni hennar hafi ekki farið fram, en ríkisskattstjóri hafi talið að vegna eðlis þjónustunnar væri heimilt að ganga frá uppgjöri við lok hennar. Í bréfinu er bent á að það sé venja á lögmannsstofunni, þegar skuld vegna lögfræðiþjónustu sé orðin talsverð og ekki sé fyrirsjáanlegt að þeir sem unnið sé fyrir geti greitt að sinni, sé gerð krafa um að trygging sé lögð fram. Ljóst megi því vera að við þær aðstæður standi lögmaður frammi fyrir því að hafna frekari þjónustu og eiga á hættu að tapa því sem þegar hafi verið unnið fyrir eða gera kröfu um tryggingu fyrir áföllnum og áfallandi kostnaði og vinnu í þeirri von að úr vandamálum viðkomandi muni rætast. Hafi sú aðferð verið viðurkennd. Með bréfi ákærða fylgdu boðað viðskiptayfirlit ákærðu X og A sem samkvæmt yfirskrift tekur til áranna 1999 til 2003. Á viðskiptayfirlitinu eru tilgreindar sundurliðaðar fjárhæðir eftir árum miðað við vinnu, akstur, virðisaukaskatt, útlagðan kostnað og mót. Samtala ársins 1999 nemur alls 486.957 krónum, ársins 2000 alls 628.034 krónum, ársins 2001 alls 939.986 krónum, ársins 2002 alls 653.631 krónu og ársins 2003 alls 454.813 krónum. Samanlagt nemur kostnaður áranna 3.163.421 krónu. Á yfirlitið er fært sérstaklega undir ,,Ýmislegt”, ógreidd lögfræðiþjónusta að fjárhæð 3.163.421 króna, útlagður kostnaður að fjárhæð 1.402.108 krónur, vextir fyrir tímabilið 31. desember 1999 til 18. júní 2003 að fjárhæð 815.157 krónur og innborgun samkvæmt útgefnum reikningum 27. júlí 1999 til 6. júlí 2001 að fjárhæð 623.801 króna. Alls sé því ógreitt 4.756.885 krónur. Meðfylgjandi yfirlitinu eru 4 reikningar. Reikningur nr. 1497 er gefinn út á A 27. ágúst 1999. Er reikningurinn að fjárhæð 50.000 krónur og tilgreint að um sé að ræða innborgun á lögmannskostnað, skuldfært af viðskiptamannareikningi. Reikningur nr. 1570 er gefinn út á A 31. desember 1999. Er reikningurinn að fjárhæð 89.351 króna og tilgreint að um sé að ræða innborgun á lögmannskostnað. Reikningur nr. 1571 er gefinn út á Y ehf., A, 31. desember 1999. Er reikningurinn að fjárhæð 160.649 krónur og tilgreint að um sé að ræða innborgun á lögmannskostnað. Reikningur nr. 1564 er gefinn út á Y ehf. 18. janúar 2000. Er hann að fjárhæð 350.000 krónur og tilgreint að um sé að ræða lögfræðiþjónustu sundurliðað fyrir árin 1999 og 2000. Loks er um að ræða reikning nr. 1843, sem er dagsettur 6. júlí 2001, og gefinn er út á Y ehf. Reikningurinn er kreditreikningur að fjárhæð 26.199 krónur og er tilgreint að um sé að ræða leiðréttingu vegna lögmannsþjónustu fyrir árin 1999 til 2000. Með bréfi lögreglu 8. júlí 2003 var ákærða Y ritað erindi í tilefni af bréfi hans 19. júní. Er í upphafi tekið fram að ákærði hafi með bréfi 19. júní afhent lögreglu viðskiptayfirlit hjónanna X og A. Í því hafi fjárhæðir verið tilgreindar vegna vinnu er ákærði hafi staðhæft að hann hafi innt af hendi og hafi verið skírskotað til vinnuskýrslna vegna áranna 1999 til 2003, án þess að fram hafi verið lögð frekari gögn því til staðfestingar. Í þágu rannsóknar málsins sé farið á leit við ákærða að afhentar verði sundurliðaðar vinnuskýrslur vegna tilgreindra ára. Áréttað er að mál það sem sé til rannsóknar, sé vegna atviks er átt hafi sér stað á fyrri hluta árs 2002 og sé vísað til þess að gjalddagi tryggingarvíxils sem verið hafi grundvöllur aðfararinnar sé 15. mars 2002. Þann 20. mars 2002 hafi ákærði sent ákærðu X greiðsluáskorun vegna kröfu að fjárhæð 5.466.961 króna og 29. apríl s.á. hafi ákærði lagt fram aðfararbeiðni til sýslumannsins í Reykjavík vegna þeirrar kröfu. Eðli máls samkvæmt sé því mikilvægt að fá sundurliðaða vinnuskýrslu vegna þess árs, gagngert til að upplýsa hvenær á árinu vinna hafi verið innt af hendi. Vinna á árinu 2003 komi vart til skoðunar við rannsókn málsins, en augaleið gefi að krafa ákærða hafi þá ekki myndast. Sé því ekki farið fram á að ákærði láti í té vinnuskýrslu vegna þess árs. Loks er tekið fram að í viðskiptayfirliti ákærða komi fram að útlagður kostnaður hafi numið 1.402.108 krónum, auk þess sem útlagður kostnaður hafi verið tiltekinn 54.435 krónur, en ætla megi að ákærði hafi gefið út reikninga vegna þess kostnaðar. Er ákærði því beðinn um að láta lögreglu í té alla reikninga vegna hins útlagða kostnaðar. Með bréfi 30. júlí 2003 er fyrra bréf lögreglu ítrekað, þar sem umbeðin gögn hafi ekki borist lögreglu. Ákærði Y ritaði lögreglu bréf 2. september 2003 og vísaði um efni til bréfa lögreglu 8. og 30. júlí 2003. Rekur hann í upphafi bréfsins að hann hafi orðið fyrir þráðfaldri beiðni lögreglu um að afhenda tiltekin gögn varðandi skjólstæðinga sína, sem hann hafi með þráðfaldri beiðni og fortölum fengið þau til að samþykkja afhendingu á. Í bréfi lögreglu hafi komið fram ný beiðni og ósk um frekari gögn en áður hafi komið fram. Eftir að hafa kynnt efni bréfsins fyrir umbjóðendum sínum sé það ósk þeirra að frekari gögn varðandi málefni þeirra verði ekki afhent lögreglu. Telji umbjóðendur ákærða fjölmargt í umbeðnum viðbótargögnum er beri að halda trúnað um og þeim persónulega einum viðkomandi, en af lögmannsstofunni krefjist þau nú fullkomins trúnaðar. Af þeirri ástæðu geti ákærði ekki orðið við óskum lögreglu, nema því aðeins að annað kæmi til, s.s. dómsúrskurður. Er á það bent að hjá lögreglu eigi að liggja fyrir fullnægjandi gögn er byggja megi á afstöðu til kæruefnisins. Þau viðbótargögn er óskað hafi verið afhendingar á hafi tæplega úrslitaáhrif á það hvort umbjóðandi ákærða verði ákærður í opinberu máli. Í niðurlagi bréfs ákærða gagnrýnir hann aðferðir lögreglu við rannsókn málsins. Fimmtudaginn 2. október 2003 lagði embætti ríkislögreglustjórans fram kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um að lögreglu yrði heimiluð leit í starfsstöð ákærða Y, í húsnæði H ehf. að […] í Reykjavík, í því skyni að finna muni og gögn sem hald yrði lagt á í þágu rannsóknar málsins. Um grundvöll kröfunnar var vísað til þess að lögregla hafi leitast við að fá frá ákærða og skjólstæðingum hans gögn og upplýsingar um kröfu er umbjóðendur ákærða fullyrði að stæði að baki tryggingarvíxli. Ákærði hafi borið fyrir sig þagnarskyldu lögmanns um málefni skjólstæðinga sinna. Samkvæmt upplýsingum frá ákærða Y hafi skjólstæðingar hans ekki fallist á að heimila honum að afhenda umbeðin gögn. Gögn er ákærði Y hafi afhent lögreglu varðandi viðskipti að baki tryggingarvíxlinum hafi á engan hátt skýrt fjárhæð hans. Ákærði sé bókhaldsskyldur og beri honum að gefa út reikninga vegna þjónustu sinnar. Gera verði ráð fyrir að ákærði hafi yfir að ráða reikningum vegna útlagðs kostnaðar er fram komi á viðskiptayfirliti er hann hafi afhent lögreglu. Í bókhaldi lögmannsstofu hans eigi að vera færslur sem geri grein fyrir viðskiptum hans og sölu. Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans komist ekki hjá að gera kröfu um heimild til að leita þessara gagna og upplýsinga vegna ,,ósamvinnuþýði” ákærða sem hafi þrátt fyrir margítrekaðar beiðnir um skýringar og gögn neitað að gefa þær. Leitin muni beinast að því hvort í bókhaldsgögnum, tímaskráningarkerfi lögmannsstofunnar eða öðrum gögnum sé að finna upplýsingar um vinnuframlag ákærða Y og útlagðan kostnað hans fyrir ákærðu X og eiginmann hennar. Að fengnum þeim upplýsingum verði unnt að meta hvort framburður ákærðu sé réttur og hvort og að hve miklu leyti umræddur tryggingarvíxill hafi verið útbúinn og innheimtur í því skyni að koma eignum ákærðu X undan innheimtu kröfuhafa hennar. Með úrskurði héraðsdóms 3. október 2003 var lögreglu heimiluð umbeðin leit. Miðvikudaginn 15. október 2003 framkvæmdi efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans húsleit í starfsstöð ákærða Y í skrifstofuhúsnæði H ehf. að […] í Reykjavík. Um framkvæmd húsleitarinnar kemur fram í lögregluskýrslu að starfsfólk á skrifstofu lögmannsstofunnar hafi upplýst lögreglu um að á stofunni væru þrjár tölvur. Ein þeirra væri notuð af D löggiltum fasteignasala, önnur af C ritara og sú þriðja af ákærða Y. Enginn sameiginlegur netþjónn, eða ,,tölvuserver”, væri fyrir tölvur lögmannsstofunnar, en til staðar væri sameiginleg nettenging. Stofan notaðist við tölvubókhaldskerfið TOK og innheimtukerfið IL. Lögreglu hafi verið veitt aðstoð við að komast inn í tölvu á starfsstöð ritara. Er leit hafi verið lokið í þeirri tölvu og prentað hafi verið út úr tölvukerfunum hafi lögreglu verið veitt aðstoð við að finna fylgiskjöl í bókhaldi lögmannsstofunnar vegna færslna á hreyfingalistum er prentaðir hafi verið út úr tölvukerfinu. Þá hafi tölvubókhaldskerfið TOK vegna áranna 1999 til 2002 verið vistað á tölvudiskling. Leitað hafi verið á skrifstofu ákærða Y, auk þess sem leitað hafi verið í fundarherbergi lögmannsstofunnar, en þar hafi bókhaldsgögn verið geymd. Lagt hafi verið hald á tölvu ákærða Y í þeim tilgangi að afrita harðan disk hennar, en það hafi verið gert á starfsstöð lögreglu. Er fært í lögregluskýrslu frá fimmtudeginum 23. október 2003, að ákærða Y hafi á ný verið afhent tölva eftir að afritun hafi farið fram. Lögregla hefur ritað skýrslu um þá hluti er á var lagt hald á starfsstöð ákærða Y. Þar kemur fram að lagt hafi verið hald á tölvu ákærða Y, bókhaldskerfið TOK hafi verið afritað, lagt hafi verið hald á bréfabindi merkt A, Y sf., Þrotabúi A og ákærðu X, ársreikninga fyrir árin 2000 til 2003, lista yfir hreyfingar viðskiptamanna fyrir sama tímabil, lista yfir stöðu viðskiptamanna fyrir nefnt tímabil, útprentun úr innheimtukerfinu IL vegna kröfu nr. 0700-000108 og loks ljósrit 44 fylgiskjala úr bókhaldi lögmannsstofu ákærða Y varðandi A og Y ehf. Að beiðni lögreglu hefur endurskoðunarfyrirtækið M hf. ritað greinargerð um bókhald og gögn því tengd er lögregla lagði hald á í húsleit í húsakynnum H ehf. 15. október 2003. Er tekið fram að leit í tölvubókhaldi hafi beinst að því hvort bókhald ákærða Y og H ehf. hefði að geyma bókhaldslykla og færslur á þá í nafni ákærðu X, A, I, Y sf. og Y ehf. Í kafla um niðurstöður greinargerðarinnar er tekið fram um bókhald ákærða Y og H ehf., að viðskiptastaða þeirra aðila er skoðaðir hafi verið í tölvubókhaldi (fjárhags-/viðskiptamannakerfi) Y og H ehf. og/eða samkvæmt yfirliti úr innheimtukerfi lögmanna á kröfunúmerið 0700-000108 hafi ekki gefið til kynna á hverju innheimta ákærða Y á tryggingarvíxli, dagsettum 1. mars 2002, að fjárhæð 5.000.000 króna hafi byggst. Krafan virðist því einungis geta byggst á óbókuðum útlögðum kostnaði svo og á óútgefnum reikningum ákærða Y eða H ehf. Samkvæmt yfirlitum hafi síðast verið gefinn út reikningur vegna veittrar lögfræðiþjónustu á þá aðila sem leitað hafi verið eftir 31. ágúst 2000. Því megi ætla að ekki hafi verið gefnir út reikningar vegna veittrar þjónustu til handa þessum aðilum eftir þann tíma. Samkvæmt frumvarpi sýslumannsins í Reykjavík 21. maí 2003 til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar að L í Reykjavík, sem seld var nauðungarsölu á uppboði sem fram fór 13. janúar 2003, er söluverði eignarinnar, 18.900.000 krónum, úthlutað þannig að 13.551.934 krónum er úthlutað kröfuhöfum næstum á undan Y hdl., en Y úthlutað 5.348.066 krónum upp í fjárnám á 5. veðrétti eignarinnar. Er tekið fram að athugasemdir vegna frumvarpsins verði að hafa borist sýslumanni fyrir 5. júní 2003, að öðrum kosti skoðist frumvarpið samþykkt og verði lagt til grundvallar við úthlutun söluverðs. Fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur er nú rekið ágreiningsmálið nr. […]: Þrotabú A gegn Y og sýslumanninum í Reykjavík og varðar það mótmæli skiptastjóra þrotabús A gegn úthlutun samkvæmt framangreindu frumvarpi. Hefur úrlausn þess máls verið frestað, með samþykki aðila málsins, á meðan beðið er niðurstöðu í því máli er hér er til úrlausnar. Ákærða, X, hefur skýrt þannig frá atvikum að hún hafi rekið […] frá árinu 1994. Farið hafi að bera á fjárhagslegum erfiðleikum hjá ákærðu og eiginmanni hennar á árunum um 2000 og hafi bruni í fyrirtæki eiginmanns hennar átt þar stóran hlut að máli. Hafi ákærða m.a. orðið að hverfa með […] sitt af vinnustað á […] og hafi hún farið með það á heimili sitt. Meðákærði, Y, hafi sem lögmaður unnið fyrir ákærðu og eiginmann hennar allt frá árinu 1980. Til fjölmargra ráðstafana hafi komið hjá þeim hjónum, m.a. hafi fasteign þeirra að Z í Garðabæ verið seld og fasteignin að L verið keypt. Hafi ákærða ráðfært sig við meðákærða um ýmis atriði tengd þessum viðskiptum. Hafi meðákærði t.a.m. tekið við greiðslum vegna sölu á Z og annast uppgreiðslu skulda. Ákærða kvað tilurð tryggingarvíxils að fjárhæð 5.000.000 króna, með dagsetningu 1. mars 2002, mega rekja til áðurnefndra fjárhagslegra erfiðleika, en þau hjónin hafi orðið að leita sér lögmannsaðstoðar vegna málaferla í tengslum við þá, en þeir hafi leitt af sér gjaldþrot eiginmanns ákærðu. Þá hafi eiginmaður ákærðu rekið fyrirtækið Y sf., sem síðar hafi orðið Y ehf., en fyrir þessi fyrirtæki hafi meðákærði einnig unnið. Vegna kyrrsetningar á fasteign ákærðu að L hafi hún ekki getað veðsett eignina. Af þeim ástæðum hafi hún ekki heldur fengið fyrirgreiðslu í banka. Útbúinn hafi verið tryggingarvíxill sem átt hafi að vera trygging fyrir því að meðákærði fengi greitt fyrir þá vinnu er hann myndi inna af hendi fyrir þau hjónin. Á þeim tíma er tryggingarvíxillinn hafi verið stofnaður hafi ákærða skuldað meðákærða fjármuni vegna vinnu er meðákærði hafi innt af hendi fyrir ákærðu og eiginmann hennar. Víxillinn hafi sennilega verið útbúinn snemma árs 2000. Vinkona ákærðu, B, hafi að beiðni ákærðu ritað á víxilinn sem útgefandi, en B hafi verið kunnugt um að víxillinn ætti að vera til tryggingar á greiðslu. B hafi ritað á víxilinn á sama tíma og ákærða hafi ritað á hann sem greiðandi, en á þeim tíma hafi víxillinn verið óútfylltur að öðru leyti. Meðákærði hafi ekki aðstoðað við útgáfu víxilsins. Ekki hafi legið fyrir hver skuldastaða hennar og eiginmanns hennar hafi verið gagnvart meðákærða er tryggingarvíxillinn hafi verið settur í umferð. Það uppgjör hafi enn ekki farið fram og sé því óvíst hver endanleg útkoma úr því verði. Ekki kvaðst ákærða muna hver staða hennar og eiginmanns hennar hafi verið gagnvart meðákærða, er meðákærði hafi beint að henni greiðsluáskorun 20. mars 2002. Ákærða kvaðst lítið muna eftir þeim skjölum er í umferð hafi verið í kringum greiðsluáskorunina og fjárnámsaðgerðir í kjölfarið. Kvaðst hún þó kannast við nafnritun sína á birtingarvottorð er fylgt hafi greiðsluáskorun meðákærða 20. mars 2002. Aðspurð kvaðst ákærða ekki hafa séð viðskiptayfirlit í gögnum málsins varðandi sig og eiginmann sinn. Heildarniðurstaða um ógreidda skuld að fjárhæð 4.756.885 krónur kæmi þó ekki á óvart miðað við þá vinnu er meðákærði hafi unnið fyrir sig og eiginmann hennar. Þá kvaðst ákærða ekki hafa séð reikninga er gefnir hafi verið út á Y ehf. og eiginmann ákærðu og fylgt hafi viðskiptayfirliti er meðákærði hafi sent lögreglu. Ákærða staðfesti að hún og eiginmaður hennar hafi lagt fyrir meðákærða Y, að synja fyrir að lögreglu yrðu afhent gögn um viðskipti þeirra og meðákærða. Kvaðst hún hafa litið svo á að umrædd gögn væru málinu óviðkomandi og myndu þar af leiðandi ekki skipta máli fyrir lögreglu. Ákærða kvaðst vera fjár síns ráðandi, þó svo hún væri ekki eigandi að öðrum eignum en bifreið er skráð væri á hennar nafn, en bifreiðin væri verðlaus. Ákærði, Y, staðfesti að hann hafi sent lögreglu viðskiptayfirlit og reikninga er hafi varðað umbjóðendur hans, meðákærðu og eiginmann hennar. Þá staðfesti ákærði að hann hafi gert kröfu um fjárnám í fasteign meðákærðu að L í Reykjavík á grundvelli tryggingarvíxils. Ákærði kvaðst hafa haft með höndum ýmis lögfræðileg verkefni fyrir meðákærðu og eiginmann hennar. Uppgjör vegna þeirra starfa hafi enn ekki farið fram en tryggingarvíxillinn hafi átt að tryggja greiðslu fyrir þá vinnu. Ástæða þess að ekki hafi tekist að ljúka því uppgjöri væri hin opinbera rannsókn er af stað hafi farið, en hún hafi sett allt úr skorðum. Ekki kvaðst ákærði vilja gefa frekari upplýsingar um vinnuskýrslur að baki vinnu fyrir umbjóðendur sína en fyrir væru í gögnum málsins. Ákærði kvað þó ljóst að mikið væri af óskráðum tímum fyrir vinnu í þágu meðákærðu og eiginmanns hennar er ekki hafi verið færðir niður í vinnuskýrslur. Ákærði kvað tímaskráningu vegna vinnu fyrir skjólstæðinga vera háttað með ýmsu móti. Að jafnaði væri reynt að skrá tíma í vinnuskýrslur, en að öðrum kosti væru tímar færðir inn í málin sjálf. Við uppgjör væri málum gjarnan flett og gætu því legið tímar á lausum blöðum í málum, innan á kápum sem væru utan um þau o.s.frv. Ákærði kvaðst ósáttur við samskipti sín við skiptastjóra þrotabús A. Kvaðst hann einungis hafa átt eitt símtal við skiptastjórann þar sem hann hafi upplýst að meðákærða væri ekki sátt við niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í málinu nr. […] og að hún væri að skoða málskotsleiðir í því sambandi, svo sem til Mannréttindadómstóls Evrópu. Á engum tíma hafi ákærði óskað eftir sérstökum fresti í samskiptum sínum við skiptastjórann. Þá hafi skiptastjórinn aldrei leitað eftir upplýsingum frá ákærða um tilurð umrædds tryggingarvíxils eða hvort raunveruleg skuld væri á bak við hann eða hvort fjárhæð hans væri rétt. Ákærði kvaðst líta svo á að ráðstafanir sínar varðandi fasteignina að L í Reykjavík hafi að öllu leyti lotið að tryggingaráðstöfunum af sinni hálfu. Þrotabú A hafi óskað eftir nauðungarsölu á eigninni og hafi ákærði orðið að fylgja málinu eftir með áframhaldandi tryggingaráðstöfunum af sinni hálfu. Hafi hann sett fram boð í eignina á sínum tíma til að tryggja hagsmuni að baki víxlinum. Þegar upp verði staðið muni fara fram uppgjör í samskiptum sínum við meðákærðu og eiginmanni hennar, sem hugsanlega geti leitt til inneignar þeirra hjá ákærða. Ákærði kvaðst hafa lagt út fyrir uppboðsandvirði fasteignarinnar að L. Jafnframt hafi hann tekið yfir áhvílandi skuldir á eigninni og greiði hann af þeim í dag. Hann hafi hins vegar ekki fengið í hendur afsal fyrir eigninni og þar með virk umráð hennar vegna þeirra málaferla er væru í gangi. Af þeim ástæðum hafi hann orðið fyrir miklu tjóni, en hann hafi t.a.m. ekki getað leigt eignina út. Hafi hann fallist á að fresta meðferð ágreiningsmáls er rekið sé fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vegna úthlutunar söluverðs fasteignarinnar að L, þar til niðurstaða sé komin í þessu máli. C kvaðst starfa sem innheimtufulltrúi á lögmannsstofu ákærða, Y, en þar hafi vitnið hafið störf í ágúst 2001. Hafi vitnið m.a. haft með höndum að færa bókhald lögmannsstofunnar í bókhaldskerfið TOK, auk þess sem vitnið hafi annast færslur í innheimtukerfi stofunnar. Í innheimtukerfinu væru allir þeir er ynnu í kerfinu skilgreindir með tilteknum hætti. Kvaðst vitnið telja að notandi með kenniorðið […] væri sennilega E, er starfað hafi sem innheimtufulltrúi á lögmannsstofunni á undan vitninu. Vitnið kvaðst ekki hafa þekkt leyniorð E og því ekki hafa getað fært inn í kerfið undir hennar kenniorði. Vitnið kvað aðra er fært hafi í innheimtukerfið hafa verið ákærða Y og eiginkonu hans D. Umrætt innheimtukerfi hafi verið í öllum tölvum á lögmannsstofunni. Vitnið kvað skjámyndir í innheimtukerfinu sýna einstaka færslur í kerfinu. Er vitninu voru sýndar skjámyndir á dskj. nr. 25 kvað það notanda með kenniorðið […] væntanlega vera umrædda E. Á skjámynd úr kerfinu væru dálkar en þar kæmu fram ákveðnar dagsetningar. Yfir þeim dálki sem væri lengst til vinstri kæmi fram dagsetning, en til hliðar við hana kæmi fram hvenær viðkomandi færsla væri skráð inn. Vitnið kvaðst hafa prentað greiðsluáskoranir út úr innheimtukerfinu. Í slíkum tilvikum væru dráttarvextir jafnan reiknaðir miðað við þann dag sem áskorunin væri prentuð út. Er undir vitnið var borin tilgreining dráttarvaxta á greiðsluáskorun frá 20. mars 2002, er beint hafi verið að ákærðu X, kvaðst vitnið ekki hafa skýringu á því af hverju dráttarvextir í því tilviki væru miðaðir við síðari dagsetningu en dagsetningu greiðsluáskorunarinnar. Dagsetning við kröfulið um dráttarvexti ætti almennt að fylgja útgáfudegi greiðsluáskorunarinnar. Vitnið staðfesti undirritun þess undir birtingarvottorð vegna birtingar á greiðsluáskorun á hendur ákærðu X, en vottorðið er dagsett 22. mars 2002. Ekki kvaðst vitnið muna sérstaklega eftir birtingarvottorðinu, en ekki hafi verið algengt að vitnið birti greiðsluáskoranir með þeim hætti. Vitnið kvað bókhald lögmannsstofunnar fært í TOK bókhaldskerfi. Kvaðst það hafa fært bókhald ársins 2001. Ef um hafi verið að ræða útlagðan kostnað, hafi hann verið færður í bókhaldskerfið, bókaður á útlagðan kostnað og færður á viðskiptamannareikning viðkomandi. Ef um hafi verið að ræða útlagðan kostnað í tengslum við sölu á lögfræðiþjónustu hafi hann verið færður á vinnuskýrslur er ákærði Y hafi verið með hjá sér. Ef um hafi verið að ræða útlagðan kostnað tengdan lögfræðilegri innheimtu, hafi hann verið færður í innheimtukerfið. E kvaðst hafa verið starfsmaður á lögmannsstofu ákærða Y fram til sumarsins 2001, er það hafi hætt störfum. Hafi vitnið annast mál tengd innheimtum, auk þess sem það hafi fært bókhald stofunnar og unnið þar almenn skrifstofustörf. Kröfur til innheimtu hafi verið færðar í innheimtukerfi. Vitnið kvaðst kannast við kenniorðið […] í innheimtukerfinu sem kenniorð vitnisins á dskj. nr. 25. Kvaðst vitnið telja að aðrir starfsmenn á lögmannsstofunni hafi þekkt leyniorð vitnisins í innheimtukerfinu. Þrátt fyrir að kenniorð vitnisins væru við innfærslur á kröfu nr. 0700-000108 á dskj. nr. 25 kvaðst vitnið ekki hafa fært umræddar færslur í innheimtukerfið þar sem það hafi verið hætt störfum á þeim tíma sem færslurnar hafi verið færðar inn, auk þess sem vitnið hafi verið búsett í útlöndum á þeim tíma. Vitnið kvaðst að mestu hafa annast færslur í kerfið á meðan það hafi verið við störf, en auk þess hafi aðrir starfsmenn á stofunni haft aðgang að kerfinu og skráð í það. B staðfesti, að tryggingarvíxill dagsettur 1. mars 2002, hafi verið gefinn út af vitninu. Ekki kvaðst vitnið muna hvenær það hafi ritað undir víxilinn, en það hafi sennilega verið á árinu 1999. Ákærða X hafi leitað til vitnisins með ábyrgð. Ekki hafi víxillinn verið fylltur út er vitnið hafi ritað nafn sitt á hann. Vitnið kvað engar innheimtutilraunir hafa verið viðhafðar gagnvart því á grundvelli víxilsins. Það væri skráð fyrir fasteign og bifreið. A kvað ákærða Y hafa aðstoðað þau hjónin við sölu á fasteigninni Z í Garðabæ og kaup á fasteigninni að L í Reykjavík í kjölfarið. Hafi vitninu verið kunnugt um meðferð ágreiningsmáls er farið hafi fyrir Hæstarétt Íslands þar sem þrotabú A hafi rift greiðslum vegna kaupa ákærðu X á fasteigninni að L. Vitnið kvaðst hins vegar lítið þekkja til kæru er skiptastjóri þrotabúsins hafi beint til lögreglu vegna meðferðar á tryggingarvíxli sem sakamál þetta væri sprottið af. Vitnið kvað þau hjónin ekki hafa getað tekist á hendur ábyrgðir vegna fjárhagsstöðu sinnar og hafi eiginkona vitnisins þá brugðið á það ráð að útbúa tryggingarvíxil vegna vinnu ákærða Y fyrir þau hjónin. Er umræddur tryggingarvíxill hafi verið útbúinn, hafi þegar myndast skuld hjá þeim hjónum gagnvart ákærða Y, sem vitninu hafi þó ekki verið ljóst hver hafi verið. Þá kvaðst vitnið ekki hafa fengið í hendur viðskiptayfirlit frá ákærða um skuldastöðu þeirra hjóna við ákærða áður en ákærði hafi beint greiðsluáskorun að þeim eða eftir þann tíma. Vitnið staðfesti að það hafi lagst gegn því að ákærði Y afhenti lögreglu gögn um viðskipti þeirra hjóna við lögmanninn. F kvað skiptastjóra þrotabús A hafa verið falið að leita eftir riftun á gjafagerningi á milli hjónanna X og A í tengslum við kaup ákærðu X á fasteign að L í Reykjavík. Ágreiningi vegna þess hafi lyktað með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. […], en með þeim dómi hafi ákærða X verið dæmd til að greiða þrotabúinu tiltekna fjárhæð. Kvaðst vitnið hafa rætt við lögmann ákærðu X, ákærða Y, um uppgjör eftir dóm Hæstaréttar, en niðurstaða þess samtals hafi verið sú að vitnið dokaði við með innheimtu kröfunnar þar til ákærði Y kæmi með tillögur að lausn. Ekkert hafi heyrst frá ákærða Y eftir þetta og hafi vitnið hringt í hann einhverju síðar. Í því símtali hafi ákærði lýst því að umbjóðendur sínir myndu ekki greiða kröfuna og að allt yrði reynt til að komast undan greiðslu samkvæmt dóminum. Umrætt símtal hafi slegið vitnið illa og hafi það í kjölfar þessa beðið um aðför í fasteign ákærðu X. Hafi vitnið í tengslum við það athugað veðstöðu á fasteigninni að L og hafi hún verið óbreytt frá því einhverju áður. Er þinglýsa hafi átt fjárnámi þrotabúsins á eignina hafi komið í ljós að ákærði Y hafi fyrr þann sama dag þinglýst fjárnámi á eignina. Hafi vitninu brugðið mjög við það. Hafi vitnið lagt þessi málefni fyrir skiptafund þrotabúsins og hafi niðurstaða fundarins verið sú að skiptastjóri ætti að hlutast til um athugun á því um hvaða gerning væri að ræða. Hafi verið tekin ákvörðun um að skiptastjóri myndi hnekkja gerningnum og jafnframt beina kæru til lögreglu vegna gruns um refsilagabrot. Vitnið kvað fasteignina að L hafa verið selda nauðungarsölu og hafi ákærði Y verið viðstaddur uppboð til að tryggja hagsmuni fjárnámshafa. Vitnið hafi síðan sem skiptastjóri mótmælt fyrirhugaðri úthlutun sýslumanns á söluverði fasteignarinnar. Ágreiningsmáli vegna úthlutunarinnar hafi verið skotið til héraðsdóms og væri það mál í bið á meðan beðið væri úrlausnar héraðsdóms í þessu sakamáli. Ekki hafi verið leitað eftir frekari fullnustu hjá ákærðu X eftir aðför í fasteign hennar, en talið hafi verið að fasteignin væri hennar eina eign. N endurskoðandi staðfesti greinargerð er vitnið ritaði í nafni endurskoðunarfyrirtækisins M hf. 10. janúar 2004. Vitnið kvað því hafa verið falið að skoða bókhald ákærða Y og H ehf. m.t.t. gagna að baki víxli að fjárhæð 5.000.000 króna. Í bréfi lögreglu hafi komið fram að hverju vinna vitnisins hafi átt að beinast. Skoðaðar hafi verið allar færslur í bókhaldi á lyklum er taldar hafi verið koma til greina. Niðurstöður rannsóknarinnar hafi verið þær að 29. apríl 2002 og 31. desember sama ár hafi lögmannsstofan H ehf. verið í skuld við A. Ekki hafi fundist gögn um á hverju krafa að baki víxils að fjárhæð 5.000.000 króna hafi getað byggst. Vitnið kvaðst hafa haft í hendi viðskiptayfirlit er ákærði hafi afhent lögreglu. Á viðskiptayfirlitinu kæmi fram útlagður kostnaður að fjárhæð 1.402.108 krónur. Ekki hafi fundist gögn að baki þeim kostnaði í færslum í bókhaldi. J kvaðst vera tölvunarfræðingur og starfa hjá D hf. Á vegum fyrirtækisins hefði vitnið umsjón með innheimtukerfinu IL og veitti viðskiptavinum þess þjónustu við kerfið. Vitnið kvað einstaka færslur í innheimtukerfið koma fram í yfirliti er bæri yfirskriftina ,,Málsaga”. Ef litið væri á yfirlit á dskj. nr. 25 er bæri yfirskriftina ,,Málsaga” fyrir kröfunúmer 0700-000108, þá myndi innheimtukerfið færa inn tíma og sækja dagsetningu í dálk lengst til vinstri. Ekki væri um valkvæðan kost að ræða, heldur myndi innheimtukerfið sjálft sjá um þetta með því að sækja upplýsingar um dagsetningu í tölvuna sjálfa og yrði þeirri dagsetningu ekki breytt. Til hægri við þann dálk kæmi annar dálkur er bæri yfirskriftina ,,Hvenær skráð”. Innfærsla í þann dálk væri í höndum notanda kerfisins og gæti hann sjálfur ráðið þeirri dagsetningu. Ef miðað væri við dskj. nr. 25 og kröfunúmer 0700-000108 og lýsingu aðgerðar ,,Greiðsluáskorun skrifuð”, þá væri þannig ,,29/04/2002” í dálki ,,Dagsetning” tími er vélin sjálf hefði náð í, sem og tími aðgerðarinnar, en ,,20/03/2002” í dálki ,,Hvenær skráð” dagsetning er hefði verið færð inn í kerfið af notandanum. Vitnið kvað birtingarvottorð sjálfkrafa fylgja við útprentun á greiðsluáskorunum. Ef litið væri á greiðsluáskorun í gögnum málsins á skjali I/1.4, þá væri um að ræða greiðsluáskorun er væri prentuð út úr innheimtukerfinu. Fram kæmi í greiðsluáskoruninni, að dráttarvextir væru miðaðir við 29 apríl 2002, en bréfið sjálft væri dagsett 20. mars 2002. Ef útgáfudegi umrædds bréfs hafi verið breytt hefði dagsetning sú er dráttarvextir væru miðaðir við ekki breyst um leið. Sú dagsetning er dráttarvextirnir væru miðaðir væri færð inn af tölvunni sjálfri á grundvelli upplýsingar úr henni og gæfi það til kynna að umrætt skjal hafi verið búið til 29. apríl 2002 en útgáfudagur bréfsins 20. mars 2002 hafi verið færður inn sem valkvæð innfærsla. Á greiðsluáskoruninni kæmi fram kröfunúmer 0700-000108, en það númer ætti við þá tilteknu kröfu sem væri með því númeri. Lögreglufulltrúarnir R og S staðfestu þátt sinn í rannsókn málsins og þau gögn er frá þeim stöfuðu. S kvaðst hafa tekið við haldlögðum tölvubúnaði úr húsleit að […]. Hafi vitnið tryggt tölvugögnin og kallað fram skjöl er talið hafi verið að lögregla þyrfti á að halda. Hefði lögregla yfir að ráða sérstökum hugbúnaði til notkunar við slíkar aðstæður. Vitnið kvað afrit hafa verið tekið af innheimtukerfinu IL úr tölvu ákærða Y og hafi það verið sett á disk er væri í rannsóknargögnum málsins. Staðfesti vitnið yfirlit í skjölum málsins merkt III/3.5.1, en á yfirlitinu kæmu fram upplýsingar um einstök skjöl í hinni haldlögðu tölvu. Þar kæmi m.a. fram upplýsingar um hvenær síðast hafi verið aðgangur að tilteknum skjölum, hvenær þau hafi verið stofnuð og hvenær þeim hafi síðast verið breytt. Upplýsingar um þessi atriði kæmu úr stýrikerfi tölvunnar. Vitnið staðfesti að það hafi unnið að skoðun á innheimtukerfinu, en um þá skoðun hafi vitnið ritað skýrslu á dskj. nr. 25. Hafi vitnið farið inn í mál með kröfunúmeri 0700-000108 og hafi það prentað út skjámynd af ferli málsins. Við athugun á kerfinu hafi komið í ljós að upplýsingar um dagsetningu í dálki til vinstri væru skráðar af innheimtukerfinu sjálfu með því að upplýsingar væru sóttar í vélbúnað tölvunnar, en í næsta dálki við hliðina kæmu fram upplýsingar um hvenær færslan væri skráð, en upplýsingar um það væri valkvætt að færa inn. Niðurstaða: Í kjölfar kæru skiptastjóra þrotabús A 21. ágúst 2002, hefur rannsókn lögreglu á sakarefni máls þessa í aðalatriðum lotið að tvennu. Í fyrsta lagi að leiða í ljós meðferð innheimtumáls, sem í innheimtukerfi á lögmannsstofu ákærða Y hefur fengið kröfunúmerið 0700-000108, en með vísan til þess innheimtumáls var krafist fjárnáms í fasteign ákærðu X að L í Reykjavík. Í öðru lagi hefur rannsóknin lotið að því að afla gagna um kröfu er ákærði Y hefur staðhæft að hann eigi á hendur meðákærðu og eiginmanni hennar, sem tryggingarvíxill frá 1. mars 2002 að fjárhæð 5.000.000 króna átti að standa til tryggingar á, en á grundvelli þessa tryggingarvíxils er áformað að lögmannsstofu ákærða Y verði úthlutað 5.348.066 krónum af söluverði fasteignarinnar að L. Með kæru skiptastjóra þrotabús A voru lögreglu send afrit af gögnum, sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Svo sem þar er rakið beindi lögmannsstofa ákærða Y greiðsluáskorun að meðákærðu í bréfi 20. mars 2002. Greiðsluáskorun þessi var birt fyrir ákærðu X, en hún hefur fyrir dómi kannast við nafnritun sína undir birtingarvottorð sem dagsett er 22. mars 2002. Á grundvelli þessarar greiðsluáskorunar sendi lögmannsstofa ákærða Y sýslumanninum í Reykjavík aðfararbeiðni 29. apríl 2002. Sýslumaður ritaði ákærðu X bréf 23. maí 2002, þar sem henni er tilkynnt um fyrirhugað fjárnám og hún boðuð á skrifstofu sýslumanns 7. júní 2002. Boðunarbréf þetta var birt fyrir ákærðu af stefnuvotti 4. júní 2002 á heimili ákærðu að L. Samkvæmt endurriti úr gerðarbók sýslumanns 7. júní 2002 var þann dag gert fjárnám í eignarhluta ákærðu X í fasteigninni að L í Reykjavík. Við það tilefni var frumrit tryggingarvíxilsins frá 1. mars 2002 lagt fram, svo og greiðsluáskorun ásamt birtingarvottorði og afrit af boðunarbréfi og birtingarvottorð því fylgjandi. Fjárnámi þessu mun hafa verið þinglýst á fasteignina að L þann sama dag. Þá er einnig í gögnum málsins endurrit úr gerðarbók sýslumanns 7. júní 2002 þar sem sýslumaður, að kröfu skiptastjóra þrotabús A, gerir fjárnám í eignarhluta ákærðu X í fasteigninni að L fyrir kröfu að fjárhæð 8.102.714 krónur. Því fjárnámi hefur verið þinglýst á fasteignina að L sama dag, á eftir fjárnámi fyrir kröfu lögmannsstofu ákærða Y. Loks liggur frammi í málinu afrit af beiðni þrotabús A um nauðungarsölu á fasteigninni að L og afrit af frumvarpi sýslumanns til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar, þinglýst eign ákærðu X, sem seld var nauðungarsölu á uppboði er fram fór 13. janúar 2003. Söluverð eignarinnar var 18.900.000 krónur. Samkvæmt því frumvarpi var lögmannsstofu ákærða Y úthlutaðar 5.348.066 krónur upp í fjárnám á 5. veðrétti eignarinnar, en af því leiðir að kröfuhafar þar á eftir, þ. á m. þrotabú A, hafa engu fengið úthlutað af söluverði eignarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, skal gerðarbeiðandi, áður en aðfarar er krafist fyrir kröfu samkvæmt víxli og eftir að slík krafa er komin í gjalddaga, beina greiðsluáskorun til gerðarþola með minnst fimmtán daga fyrirvara, þar sem tekið er fram að aðfarar verði krafist fyrir skuldinni ef áskoruninni verði ekki sinnt. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skal slík greiðsluáskorun send gerðarþola með ábyrgðarbréfi eða símskeyti eða hún birt fyrir honum af stefnuvotti. Er þannig sérstaklega tiltekið í 2. mgr., hvaða þrír kostir eru um birtingu áskorunarinnar, en ekki vísað til annarra kosta laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, í því sambandi. Hefði því ekki komið til álita að fá áritun gerðarþola á greiðsluáskorunina samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991. Til grundvallar reglum af þessum toga liggja m.a. sjónarmið um jafnræði kröfuhafa, sem leiða til þess að skuldari geti ekki mismunað kröfuhöfum með því að veita tilteknum kröfuhöfum forgang fram yfir aðra. Fyrir liggur í málinu að greiðsluáskorun í nafni lögmannsstofu ákærða Y, sem undirrituð er af honum sjálfum, var birt fyrir meðákærðu af C, innheimtufulltrúa á lögmannsstofu ákærða Y. Var sá háttur um birtingu áskorunarinnar í beinni andstöðu við áðurnefnd fyrirmæli 2. mgr. 7. gr. laga nr. 90/1989. Nefnd greiðsluáskorun ber með sér þá sérkennilegu stöðu, að í henni er dráttarvaxta krafist af víxli til 29. apríl 2002, þó svo greiðsluáskorunin sjálf sé gefin út ríflega mánuði áður, eða 20. mars 2002. Greiðsluáskorun þessi er prentuð út úr innheimtukerfi lögmannsstofunnar H ehf. undir kröfunúmerinu 0700-000108. Í húsleit þeirri er fram fór í húsakynnum lögmannsstofu ákærða Y 15. október 2003 lagði lögregla m.a. hald á tölvubúnað ákærða. Úr honum var tekið afrit af innheimtukerfinu. Á dskj. nr. 25 getur að líta útskrift úr því kerfi, en þar birtast tilteknar upplýsingar varðandi innheimtumál á kröfunúmeri 0700-000108. Samkvæmt yfirliti um feril málsins, er ber yfirskriftina ,,Málsaga” hefur greiðsluáskorun verið prentuð út úr þessu kerfi. Í reit fyrir dagsetningu kemur fram færslan 29/04/2002, en í reit fyrir hvenær færslan hafi verið skráð er fært 20/03/2002. Rannsókn lögreglu hefur m.a. beinst að því með hvaða hætti unnt sé að breyta þessum dagsetningum. J, tölvunarfræðingur hjá D hf., þjónustufyrirtæki innheimtukerfisins, hefur fyrir dómi borið að vélbúnaður tölvunnar annist sjálfkrafa innfærslu á dagsetningu hverrar aðgerðar í kerfinu og verði ekki við þeirri dagsetningu hróflað. Á hinn bóginn sé valkvætt að færa inn upplýsingar í reit um hvenær viðkomandi færsla hafi verið skráð. Fram kemur að færslu við ritun greiðsluáskorunarinnar hefur annast starfsmaður með kenniorðið […] Vitnið E hefur borið að hún hafi verið starfsmaður á skrifstofu ákærða Y og að þetta kenniorð hafi hún haft er hún hafi unnið við innheimtukerfið. Hún hafi hins vegar hætt störfum á skrifstofunni á árinu 2001 og dvalið í útlöndum á vormánuðum 2002. Þá hefur vitnið C synjað fyrir að hafa fært í innheimtukerfið undir kenniorði E, en hún hafi ekki þekkt aðgangsorð hennar. Ekki liggur fyrir skynsamleg skýring á því af hvaða ástæðu dráttarvaxta í greiðsluáskorun frá 20. mars 2002 er krafist til 29. apríl s.á. Sú tilhögun bendir hins vegar eindregið til þess að títtnefnd greiðsluáskorun hafi verið rituð á öðrum degi en 20. mars 2002. Þegar við það bætast gögn um á hvaða tíma fært hafi verið í innheimtukerfið, niðurstöður um með hvaða hætti vélbúnaður færir sjálfkrafa í innheimtukerfið og að innheimtufulltrúi á lögmannsstofu ákærða Y hafi haft með höndum að birta greiðsluáskorunina þykir mega slá föstu, að nefnd greiðsluáskorun hafi verið útbúin 29. apríl 2002, eða 5 dögum eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. […]. Eins og áður er getið hefur rannsókn lögreglu jafnframt beinst að því að leiða í ljós gögn um kröfu þá er á að standa að baki tryggingarvíxlinum frá 1. mars 2002. Hafa ákærðu borið því við að endanlegt uppgjör á skuldasambandi ákærðu X og eiginmanns hennar gagnvart ákærða Y hafi enn ekki farið fram, en þau skuldi honum umtalsverðar fjárhæðir vegna vinnu er hann hafi innt af hendi fyrir þau undanfarin ár. Bera þau að vinnuskýrslur og önnur gögn er lögregla hefur lagt fram við rannsókn málsins tilgreini ekki nema hluta af þeirri fjárhæð er ákærða X og eiginmaður hennar skuldi meðákærða. Hafa hvorki þau, né ákærði Y, viljað bera um viðskiptasambandið að öðru leyti og bera við trúnaðarsambandi lögmanns við skjólstæðinga sína. Ákærðu var báðum skilmerkilega gerð grein fyrir því við lögreglurannsókn málsins, að grunur léki á um að þau hefðu brotið gegn 4. tl. 1. mgr. 250. gr. laga nr. 19/1940 og að þau hefðu réttarstöðu sakborninga við rannsóknina. Var skorað á þau að leggja fram fullnægjandi gögn um skuldasamband ákærðu X og eiginmanns hennar við ákærða Y, svo ganga mætti úr skugga um hvort kæra þrotabús A ætti við rök að styðjast. Jafnframt því var þeim bent á að trúnaðarsamband ákærða Y við ákærðu X og eiginmann hennar ætti ekki að standa því í vegi að umrædd gögn yrðu afhent lögreglu. Á rannsóknarstigi málsins var ótvírætt að um réttarstöðu ákærðu fór eftir lögum nr. 19/1991. Gátu þau eftir það ekki borið við áðurnefndu trúnaðarsambandi til grundvallar því að afhenda lögreglu ekki umbeðin gögn eða að tjá sig ekki um sakaratriðin öðru leyti. Ákærðu var hins vegar heimilt að neita að tjá sig um þessi atriði á grundvelli 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Ákærði Y afhenti lögreglu viðskiptayfirlit X og A fyrir árin 1999 til 2003, en yfirlitið er í rannsóknargögnum málsins merkt sem skjal II/1.4.1. Samkvæmt yfirlitinu hefur skuld ákærðu og eiginmanns hennar verið sundurliðuð eftir árunum 1999, 2000, 2001, 2002 og 2003, miðað við fjölda unninna tíma, vinnu, akstur, virðisaukaskatt, útlagðan kostnað og mót. Um tímafjölda er vitnað til vinnuskýrslna fyrir hvert ár. Hvert ár ber með sér tilgreinda fjárhæð um hvern framangreindra liða að því gættu að engin fjárhæð er færð á yfirlitið undir mót fyrir árin 2002 og 2003. Yfirlitið ber með sér að ógreidd lögfræðiþjónusta nemi alls 3.163.421 krónu. Þá er á viðskiptayfirlitið sérstaklega færður ósundurliðað útlagður kostnaður til viðbótar útlögðum kostnaði hvers árs, og nemur hann 1.402.108 krónum. Þá bætast við vextir fyrir tímabilið 31. desember 1999 til 16. júní 2003 samtals að fjárhæð 815.157 krónur. Loks er getið innborgunar samkvæmt útgefnum reikningum að fjárhæð 623.801 króna. Yfirlitinu fylgdu 4 reikningar útgefnir á A og Y ehf., samtals að fjárhæð 650.000 krónur. Að auki fylgdi kreditreikningur vegna leiðréttingar á greiðslu fyrir lögmannsþjónustu árin 1999 til 2000, að fjárhæð 26.199 krónur. Útgefnir reikningar miða þannig við að, eiginmaður ákærðu X og félög honum tengd hafi greitt ákærða Y 623.801 krónu fyrir lögmannsþjónustu og svarar það til innborgunar á framangreint viðskiptayfirlit á skjali II/1.4.1. Við úrlausn á sakarefni þessa máls verður lagt til grundvallar, að áðurnefndur tryggingarvíxill hafi einungis geta staðið til tryggingar kröfu að fjárhæð er komin hafi verið í gjalddaga við greiðsluáskorunina 20. mars 2002, sbr. áðurnefnd 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/1989. Í því efni verður ekki einvörðungu miðað við útgefna reikninga á þeim tíma, heldur verður ákærða Y játað svigrúm til að byggja fjárhæðina einnig á útlögðum kostnaði og færðum vinnuskýrslum miðað við þann dag, sem leiðir til þess að ákærða gæfist færi á að gefa út reikninga á hendur ákærðu X og eiginmanni hennar eftir úthlutun af söluverði fasteignarinnar að L. Húsleit lögreglu 15. október 2003 hefur ekki leitt í ljós aðra útgefna reikninga á hendur ákærðu X, eiginmanni hennar og félögum þeim tengdum, en ákærði Y hefur afhent lögreglu. Rannsókn á bókhaldi ákærða X og lögmannsstofunnar H ehf. hefur leitt N endurskoðanda að sömu niðurstöðu. Útprentun úr tölvu ákærða Y hefur fært lögreglu í hendur skjal er ber yfirskriftina ,,Yfirlit yfir vinnuskýrslur [A]” og tekur það til áranna 1999 til 2001. Samkvæmt því yfirliti nemur tímafjöldi samkvæmt vinnuskýrslum þessara ára samtals 138 tímum. Er þá ekki tekið tillit til tímabilsins apríl til júlí 1999, en um þann tímafjölda er vísað til vinnuskýrslu. Á yfirlitið er sem fyrr fært undir liðina vinna, akstur, virðisaukaskattur, útlagður kostnaður og mót. Heildarskuld A samkvæmt yfirlitinu er 1.656.233 krónur. Þá er á yfirlitið færðar greiðslur samkvæmt útgefnum reikningum og nema þær alls 623.801 krónu. Er tekið fram að skuld A við ,,SS” sé 1.032.432 krónur. Í skýrslu lögreglu frá 7. nóvember 2003, sem merkt hefur verið III/3.5, er tekið fram að gögn þau er lögregla hafi fundið í tölvu ákærða hafi leitt í ljós með hvaða hætti ákærði Y hafi haldið utan um tímaskráningu umbjóðenda sinna, A og meðákærðu. Er tekið fram að svo virðist sem ekki hafi verið skilið á milli vinnu er ákærði hafi látið í té í þágu meðákærðu, A eða félaga er A hafi verið í fyrirsvari fyrir. Hafi lögregla farið yfir útprentaðar vinnuskýrslur ákærða og borið tímafjölda þeirra saman við framangreint yfirlit um vinnuskýrslur A. Er það niðurstaða rannsóknar lögreglu að tímafjöldi samkvæmt útprentuðum vinnuskýrslum sé nokkuð í samræmi við nefnt yfirlit um vinnuskýrslur A. Rannsókn lögreglu hefur ekki leitt í ljós tilvist vinnuskýrslna fyrir árið 2002, þrátt fyrir að eftir þeim hafi verið gengið. Svo sem hér að framan hefur verið rakið hefur rannsókn lögreglu einungis sýnt fram á tilvist tiltekinna útgefinna reikninga er lögmannsstofa ákærða Y hefur gefið út á A og einkahlutafélag hans Y og varða þjónustu fyrir veitta lögfræðiþjónustu á árunum 1999 til 2001. Þessir reikningar hafa þegar fengist greiddir. Að öðru leyti hefur rannsóknin einungis leitt í ljós vinnuskýrslur er gætu staðið undir óverulegum hluta þeirrar fjárhæðar er tryggingarvíxillinn frá 1. mars 2002 átti að standa til tryggingar á. Hafa áskoranir lögreglu til ákærðu um að bæta úr ekki leitt til þess að frekari gögn hafi verið lögð fram. Að virtri þeirri aðferð er viðhöfð var um birtingu nefndrar greiðsluáskorunar og að gefinni þeirri staðreynd að sú greiðsluáskorun leiddi af sér fjárnám á grundvelli skjala er færð höfðu verið aftur í tíma og því að rannsókn lögreglu hefur einungis leitt í ljós vinnuskýrslur og kostnað að baki hluta þeirrar fjárhæðar er tryggingarvíxillinn átti að standa til tryggingar á, þykir verða að slá föstu að með aðgerðum sínum í lok apríl 2002 og áður hefur verið lýst, hafi ákærðu tekið ákvörðun um að hlutast til um að girða fyrir að kröfuhafi samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. […], þrotabú A, næði fram fullnustu af andvirði fasteignar ákærðu X að L í Reykjavík, en ákærðu var báðum kunnugt um áhvílandi veðskuldir á fasteigninni og líklegt söluverð eignarinnar á sama tíma. Slík háttsemi gagnvart þrotabúi A eru skilasvik er falla undir 4. tl. 1. mgr. 250. gr. laga nr. 19/1940. Verða ákærðu því bæði sakfelld samkvæmt ákæru. Ákærða X hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Er hún ólöglærð og hefur án nokkurs vafa notið leiðsagnar meðákærða, sem er löglærður, við að leggja á ráðin um með hvaða hætti rétt væri að girða fyrir að þrotabú A næði efndum samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands. Þá liggur fyrir að meðákærði hefur í verki borið hita og þunga af þeim ráðstöfunum er viðhafðar voru í þeim efnum. Með hliðsjón af þessu þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Rétt þykir að skilorðsbinda refsinguna, svo sem í dómsorði greinir. Ákærði Y hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Við ákvörðun refsingar hans er litið til þess að ákærði hefur verið sakfelldur fyrir auðgunarbrot, framið í skjóli opinbers starfsleyfis. Eru brot hans sérlega ámælisverð, þar sem í þeim felast brot á mikilsverðum starfsskyldum hans sem lögmanns. Með hliðsjón af því þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Með vísan til eðlis brotsins og þeirra hagsmuna er í húfi eru þykir ekki unnt að skilorðsbinda refsingu ákærða að neinu leyti. Um málsvarnarlaun og greiðslu sakarkostnaðar fer svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvalds flutti málið Helgi Magnús Gunnarsson fulltrúi ríkislögreglustjórans. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærða, X, sæti fangelsi í 4 mánuði. Frestað skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærða X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Ólafs Hallgrímssonar hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur. Ákærði Y greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
|
Mál nr. 65/2012
|
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Afréttur Gjafsókn
|
Eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, G o.fl., höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógilt yrðu ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að land innan nánar tiltekinna marka væri þjóðlenda sem að hluta væri í afréttareign jarðarinnar. Deila aðila laut að því hvernig draga skyldi mörk eignarlands Reykjahlíðar til suðurs gagnvart þjóðlendu á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. G o.fl. héldu því fram að suðurmörk Reykjahlíðar væru í Bræðraklifi, vestur af Herðubreið, sem lýst var í landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891, en Í taldi að Bræðraklif væri 25 km norðar í Hafragjá. Hæstiréttur vísaði til þess að af elstu heimildum um jörðina Reykjahlíð yrði ekkert ráðið um hvort henni hefði tilheyrt land handan fjallgarða sem liggja fyrir austan Mývatn og í málinu væri ekkert komið fram um að það landsvæði gæti hafa verið háð beinum eignarrétti annarra. Á hinn bóginn gæfu heimildir um Möðrudal frá 15. og 16. öld til kynna að sú jörð hefði haft tiltekin not af landi vestan Jökulsár á Fjöllum, þ. á m. í Herðubreiðartungum, án þess að nokkuð væri þar tiltekið um ítak í landi annarra jarða. Þá rakti Hæstiréttur efnislega samhljóða ummæli í heimildum frá 16. til 19. öld um tilkall Reykjahlíðar til ómerkinga á öræfum handan þeirra fjallgarða sem næstir liggja Mývatni að austanverðu og allt til Jökulsár á Fjöllum. Taldi Hæstiréttur að ef landið hefði verið háð beinum eignarrétti Reykjahlíðar hefðu ítrekuð ummæli um þetta tilkall jarðarinnar verið með öllu óþörf, enda hefði það leitt af lögum. Loks vísaði rétturinn til einnar þessara heimilda, úrskurðar frá árinu 1506, þar sem tilvísun var að finna til 26. kap. landsleigubálks Jónsbókar, og benti á að beinn eignarréttur að landi á grundvelli átölulausra afnota þess hefði ekki getað stofnast samkvæmt ákvæðinu, heldur væri um að ræða sönnunarreglu fyrir afnotarétti af fasteign án þess að slíkum afnotum fylgdi beinn eignarréttur, en að auki hefði verið ástæðulaust að styðja eignarrétt við slíka heimild ef landið hefði verið hluti af jörðinni frá öndverðu vegna landnáms. Samkvæmt þessu taldi Hæstiréttur að landsvæðið hefði ekki verið háð beinum eignarrétti fyrir 1506 og að fyrrgreindur úrskurður hefði í engu breytt um það, enda skyldu almenningar og afréttir vera svo sem að fornu hefði verið samkvæmt 52. kap. landsleigubálks Jónsbókar. Þar sem Í hefðu engu að síður fellt sig við niðurstöðu óbyggðanefndar um að hluti hins umþrætta landssvæðis teldist eignarland Reykjahlíðar, yrði á þeim grundvelli leyst úr ágreiningi um mörk þess gagnvart þjóðlendu. Um staðsetningu Bræðraklifs segir svo í dómi Hæstaréttar að til örnefnisins væri víða vísað í heimildum frá 16. til 19. öld, en af nokkrum þeirra yrðu ályktanir dregnar um hvorn hinna tveggja staða væri að ræða. Meðal annars með vísan til þess lagði Hæstiréttur til grundvallar að Bræðraklif væri í Hafragjá. Var niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms því staðfest um að suðurmörk Reykjahlíðar skyldu dregin eftir línu til austurs frá suðurenda Bláfjallshala til Bræðraklifs í Hafragjá og þaðan beint í Jökulsá á Fjöllum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Þorgeir Örlygsson. Snemma á 16. öld voru gefnir vitnisburðir um landareign og merki Reykjahlíðar. Í vitnisburði Jóns Magnússonar 26. september 1505 sagði meðal annars að hann hafi verið „heimilisfastur i reikiadal og vid mýuatn og j odrum hreppum j Þijngeýarþijngi meir enn lx vetra og hefer eg vitad fyrir full sannindi ad þeir dandimenn sem att hafa jordina reikiahlijd er liggur vid mývatnn hafa haft og halldid og sier eignad med jordunni og kirkiunni i reykiahlijd auræfi oll atolulaust fyrir austann fiallgarda þa sem næsta liggia vid mývatn fyrir austann vatnid ad jokulsἁἁ og omerkinga alla millumm Jlifsvatna og brædraklifs fyrir vtann herddibreid. hefi eg og heyrt mier marga skilvijsa ellre menn so seigia. ad þessi landareignn hafi fylgt jordunni reẏkiahlijd langt fyrir mijna daga.“ Kvað hann föður sinn jafnframt hafa sagt „þetta jtolulaust verid hafa vtann þær kaplagongur sem bref og mἅldagar thil seigia er aa melana hefur hafft verid.“ Í vitnisburði Þórólfs Hranasonar 6. maí 1506 kvaðst hann hafa verið „heimilisfastur i þijngeẏarþijngi meir enn .l. vetra og veit eg fyrir full sannendi ad þeir dandimenn sem att hafa jordina reikiahlijd er liggur uid uatn hafa haft og halldid og sier eignnad j allann þennann tijma auræfi þau oll er liggia fyrir austann mẏuatn ad Jokulsaa og alla omerkinga a milli Jlifsvatna og brædrakliffs er liggur sudur a auræffumm.“ Þessi landamerki og eign jarðarinnar hafi hann heyrt sér eldri og skilríka menn segja að hafi verið eignuð jörðinni langt fyrir sinn aldur „af þeim sem þa attu reikiahlijd atolulaust vtann þær beitar jtolur sem skilrijki ad ganga er a melana hefur haft verid.“ Finnbogi Jónsson lögmaður, Magnús Þorkelsson og Gamli Þorsteinsson gáfu jafnframt efnislega sams konar vitnisburð 8. maí 1506, en þeir kváðust hafa verið heimilisfastir í Þingeyjarþingi meira en 40 vetur. Finnbogi Jónsson lögmaður útnefndi Magnús Þorkelsson, Gamla Þorsteinsson, Höskuld Runólfsson, Björn Hákonarson, Eirík Ívarsson og Hall Ketilsson 15. maí 1506 til „at skoda og Ransaka. dom a at leggia vm þau Bref. prof. vitni og skilriki Єʀ Þorsteinn Finbogason þar leiddi og framlagdi vndir vornn dom og løgmannsins laga skijpan huort hann skylldi at laugum hallda mega med jordinni Reykiahlid oll auræfi þau er liggia fyrir austann myvatnn og hann reiknade greindre jordu hefdi at fornnu fylt.“ Fyrir liggur að lögmaðurinn Finnbogi var faðir Þorsteins Finnbogasonar. Í dómi þessara sex útnefndra manna 17. maí 1506 var meðal annars vísað til þess að fram hafi komið „fimm godra manna Bref med þeirra skilrijkustu manna jnnsiglumm sem i þui heradi hofdu i langann tijma heimilisfastir verid. so hliodanda. ad þeir vissu fyrir fvll sannindi ad þeir dandimenn. sem att hafa jordina Reikiahlijd sem liggur vid mýuatn hefdi haft og halldid og sier eignad meir enn xl vetra atolulaust i allann þennann tijma auræfi þau er liggia fyrir austann mýuatn ad Jökulsἁἁ og alla omerkinga i millumm Jleifsvatna og brædraklijfs er liggur sudur a auræfumm.“ Einnig hafi tveir skilríkir menn svarið „med fullum bokareidi þessi somu greind øræfi og landamerki hefdi verid hofd og halldinn eignn fyrr greindrar jardar reikiahlijdar. meir enn lx vetra atolulaust so onguann vissu þeir sier kalla annann nie akiæru veita j millumm Jokulsáá og fiallgardz þess er geingur næst fyrir austann mýuatnn og ei nemur bufiar haga med omerkingum fra Jlifsvottnum og thil brædraklijfs fyrir vtann herdibreid.“ Hafi þeir svarið að þeir hafi heyrt marga skilríka menn segja þessa landareign hafa fylgt jörðinni Reykjahlíð átölulaust langt fyrir þeirra daga „vtann þær kaplagaungur sem breff og maaldagar thil seigia er a melana hefur haft verid.“ Á þessum grunni kváðust sexmenningarnir dæma „med fullu doms adkuædi jordunni reikiahlijd thil fullrar Єignnar auræfi oll fyrir austann myvatn med þeirra ollumm Єndimaurkum sem þar hafa vitni vmm borit og eidar vmm geingid og hier i dominum standa og jordina fẏrr greinda obrigdugliga eiga og att hafa so hiedan af sem hijngad thil. vtan leidist med profum eda logligum vitnum ad nockura manna jtolur thil eignar verdi i sagda landareignn nema þær kaplagongur sem maldagar thil seigia.“ Með úrskurði 23. maí 1506 samþykkti og staðfesti Finnbogi lögmaður framangreindan dóm. Í úrskurðinum kvaðst hann hafa séð dóminn og lesið yfir og litist hann „loglegur og skiælegur j allann handa mata med ollum sijnum greinum og articulis eptir þeim hefdarvitnumm sem leitt var med skilrijkustu manna brefum og jnnsiglum og suordum bokareidum.“ Vísað var til þess að í dóminum hafi verið sagt til um að jörðinni Reykjahlíð hafi í meira en 40 vetur fylgt átölulaust öll öræfi, sem liggi fyrir austan Mývatn að Jökulsá, og allir ómerkingar milli Eilífsvatna og Bræðraklifs, sem liggi suður á öræfum. Í úrskurðinum sagði síðan: „Stendur svo skriffad i vorri landzlaga bok. Єf madur hefur skog eing eda haga eda adrar landznẏtiar xx vetur edur leingur atolulaust þa ἅ sa er haft hefur vtann annar leidi thil þess loglig vitni ad hann a ef hann skal oræntur vera. Seigir og so ad med skapti og taugu skulu menn jordu skipta jnnann gardz enn sionhending vtan gardz. Er oc eigi skillt ad ganga a merki a fioll upp vr bufiarhogum þar sem vattnsfoll deilast i millumm herada. Þui fyrir allar þessar greinir og fleiri adrar sem hier aa laganna vegna ad luta og ad so profudu mἅli sem þa kom frjir mig og med þeirra bestu manna radi og samþycki sem þa voru hia mier sagda eg greindur finnbogi Jonsson logmann jn nomine domini amen. med fullum laga vrskurdi adur nefndann dom logligan og fullmegtugan med ollum sijnum greinum og articulis og nefndann Þorstein finnbogason sinna vegna og firrnefndrar Setceliu torfadottur eiga og att hafa og logliga hallda meiga med jordunne reikiahlijd alla fyrskrifada jardar eignn og hier fyrir greinir ad ollum oræfum thil greindumm þeim er liggia j millum Jokulsar og bufiarhaga þeim er liggia austur fra þeim jordum er vid myuatn standa. og sionhending fyrir austann bufiarhaga fyrrnefnda sudur i oræfi so langt sem vatzfoll deilast og votn ad draga. eptir þui sem logbok utuijssar vtann þad synist med mἅldogum og logligum vitnum sem i dominum greinir ad nauckrer eigi hier vti þær jtolur eda itok sem logbok skipar j mot riettumm hefdarvitnum eiga ad koma epter logumm.“ Þremur dögum eftir að framangreindur úrskurður Finnboga lögmanns gekk, 26. maí 1506, var kveðinn upp dómur sex manna, sem hann hafði kvatt til að rannsaka, skoða og leggja dóm á sakir, sem Þorsteinn Finnbogason hafði borið á Magnús Pálsson. Sakir þessar lutu að því að Magnús hafi ekki sjaldnar en tíu skipti grafið í landi Reykjahlíðar og tekið þaðan án heimildar að minnsta kosti sjö tunnur af brennisteini í hvert sinn. Af þessu tilefni hafi Magnúsi verið stefnt fyrir dóm, en ekki sótt þing. Í dóminum var Magnúsi gert að vinna að því eið innan sjö nátta að hann hafi hvorki grafið í jörð Þorsteins né flutt þaðan brennistein, en yrði honum eiðfall bæri honum að greiða konungi þrjár merkur í sekt og flytja til Reykjahlíðar innan fjórtán nátta svo mikinn og góðan brennistein, sem hann hafi tekið brott. Fyrir þær sakir að Þorsteinn hafi „lỏgfesting a lagt fyrr neffnda jord reikiahlijd“ bæri Magnúsi jafnframt að gjalda Þorsteini „fullretti hans fyrir huoria þa thilferd er hann thil giordi ad taka sagdan Brennistein“ nema því aðeins að Magnús ynni að því eið að hann hafi talið sér þetta „heimillt vera eptir þui heimilldartaki sem lỏgbok skipar“ og leiddi tvö vitni til staðfestingar því að hann hafi „so heimilldina tekid sem login skipa“, en þá skyldi hann bæta „jardar spioll ad Єins.“ Kveðið var á um þá greiðslu, sem Magnúsi bæri að inna af hendi til Þorsteins, ef honum yrði eiðfall að þessu síðarnefnda leyti. Í gögnum málsins kemur ekki fram hver frekari afdrif þessa máls hafi orðið. Þrír menn gáfu vitnisburð 6. desember 1532 um að þeir hafi heyrt Jón nokkurn Guðmundsson lýsa landamerkjum Möðrudals á Fjalli á nánar tiltekinn veg, svo og að sú jörð ætti „atta hrossa gỏngu beit i Vegge ok Krokmel. ok taka ecke undan fololld. a Myvats auræfe fyrer nordan Jokulsἅ. ok halfar Herdebreidstungur.“ Hinn 2. maí 1562 gáfu þrír menn vitnisburð um að Kolbeinn Arngrímsson, bóndi á Grænavatni, hafi 28. apríl sama ár lýst fyrir þeim „ad hann hefdi soddan ojofnud feingid. lidid og vmbera ordit Þorsteine heitnum Fimbogasyni huors sal Gud nadi. hans monnum og sonum nu epter hann frafallinn. nær og botalaust. sem hier epter skrifat stendur et cetera.“ Var síðan lýst níu slíkum tilvikum, þar sem meðal annars hafi verið sótt að Kolbeini eða mönnum hans með vopnum og þeim veittir nánar tilteknir áverkar. Að þeirri lýsingu lokinni sagði meðal annars eftirfarandi: „Yferlysti hann fyrir oss at hann hefdi Grænavatn optsinis logfest medan Þorsteirn lifdi og þar med fremre nama. og hefdi hann og hans sẏner haft samt vijsvitandi. Opt sagdist hann laga bedist hafa a fremre namum og annari landareign Grænavatz af Ara Jonssyni logmanni og eigi feingid hafa. Sagdi hann Þorsteirn Fimbogason hefdi stefnt Magnusi Palssyni omaga fiar sins fyrir Brennisteininn j fremre namum. hier med sagdi hann at lẏst hefdi fyrer sier Jon liotur Magnusson og Halldor Sigmundsson þeir sem vm oræfin soru. at þeir hefdo alldre annat suarit. enn þad Hlijdar kẏrkiu hefdi verid eignader aller omerkingar fẏrer austan fiallgarda j mille Jlijfsvatna og Brædraklifs. þeir sem mædur helgudu sier eij. enn eij vissu þeir huort kirkian ætti edur eij.“ Mennirnir þrír, sem gáfu síðastgreindan vitnisburð, gerðu annan slíkan sama dag, þar sem þeir kváðust hafa hlýtt á Kolbein Arngrímsson og Magnús Jónsson staðfesta „allan þan kaupskap og skildaga“, sem nafngreindur stjúpsonur Kolbeins hafi gert við Magnús um jörðina Grænavatn, svo og önnur skipti þeirra. Í þessum vitnisburði var lýst merkjum Grænavatns og sagði meðal annars að þau lægju „austur i gard þann er skilur lond i milli Briamsnes og Grænavatz: og ur þeim gardi austur i sẏdri Burfellskord. þadan og austur i Hafragia. rædur þa giain og fram at Brædraklife og þadan sudaustur ȕnder Herdibreid og allan Heilagsdal. Rett vr Herdibreid og vestur i Sudurarbotna.“ Einnig hafi Kolbeinn sagt „Grænauatn eiga gielldfiarrekstur a Hlidar auræfi.“ Í vitnisburðinum var þess ekki getið að landi hvers þau merki kynnu að liggja, sem að framan greinir. Í dómi sex manna 6. maí 1562 var því lýst að Magnús Jónsson, sýslumaður í Þingeyjarþingi, hafi sama dag nefnt þá til að skoða, rannsaka og fella dóm á kaupbréf, sem hann hafi gert við Kolbein Arngrímsson um jörðina Grænavatn, svo og hvort Magnús mætti ekki hafa, halda, byggja, selja og alla notkun hafa af henni innan þeirra landamerkja, sem „Kolbeirn tilskillde. einkade og ἅnafnade Magnuse Jonssẏne i þeirra kaupbrefe. og med þessum ỏrnefnum og ummmerkium.“ Þessi merki voru síðan tilgreind meðal annars á eftirfarandi hátt: „þadann og austur i gard þann. sem skilur land mille Briamsness og Grenavatns. þadann riettsynis ür þeim garde og ustur i Burfellsskòrd hin sidre. þadann og austur i Hafragiȁ. rædur þȁ giȁin og framm ad Brædraklife. og þadann og austur under Herdebreid. og allann Heilagsdal. riett ur Herdebreid til vesturs. og so ȕt i Sudurἅrbotna.“ Þess var og getið að „Grenavatn ætte gielldfiἅrrekstur ἅ Hlijdar ỏræfe.“ Í dóminum sagði að enginn hafi komið fram á þingi, sem rengdi eða vildi rjúfa þessi kaup, eða „til greijndum landamerkiumm i mőte mælte.“ Var dæmt að Magnús hefði „loglegt lagahalld a þeijrre iordu og ollu þui henne hefur fremst eijgnad verid og skrijfad stendur i þeijrra kaupbriefe þar med alla firskrifada landareijgn“. Fjórir menn staðfestu með skjali 30. ágúst 1562 að þeir hafi þann dag séð handsöl og heyrt orð Magnúsar Jónssonar og Kolbeins Arngrímssonar um að efndir hafi verið skilmálar í kaupum þeirra um jörðina Grænavatn. Kolbeinn hafi þar á meðal handfest Magnúsi að hann myndi sverja hvenær sem Magnús vildi að hann vissi ekki betur en að Grænavatn „ætti alla þa landareign. vmmerki. og jtölur“, sem greint hafi verið frá í kaupbréfi þeirra. Einnig hafi Kolbeinn lýst að „Þorsteirn heitinn Fimbogason hefdi medur ongum logum sokt af sier fremri nama. Þui hann sagdist þἅ vngur og omagi nær verid hafa: og gamlir menn hefdi sier sagt. þad Kolbeirn Þorgrimsson sinn afi hefdi haft og halldit og sier eignat og jordunni Grænavatni alla fremri nama: og þar hefdi einginn vpp a talat fra heidnum haug. suo nockur hefdi þad heyrt fẏri enn Þorsteirn Fimbogason: og sagdur Kolbeirn Þorgrimsson hefdi flutt Brennistein vr fremri namum og sudur i Straum. og vt til Flateyar þa ᴇingelsker hefdi þar leigit. og sellt i þessum badum stodum og heidarligur mann Jon Bondi Þorsteinsson og Magnus Palsson hefdi bodit Fimboga logmanni at sueria suo felldan eid og eigi feingit. Hier eptir gaf Kolbeirn Magnusi Jonssyni sok og sokn. at helmingi vid sig: edur sina erfingia. ef hann eigi til entist af ollum þeim oretti sem Þorsteirn heitin Fimbogason hefdi sier giort. og hans syner Fusi og Nichulas epter hann frafallin huort þad væri i ordum edur verkum άά sinni personu. fremri namum edur eingium. edur huoriu nafni nefndist þad orietti vid kiæmi.“ Kolbeinn vann síðan 18. september 1562 þann eið fyrir Magnúsi, sem hann hafði heitið honum samkvæmt framansögðu, um landareign Grænavatns, ummerki og ítölur. Máldagi var gerður fyrir Reykjahlíðarkirkju 17. febrúar 1573 og sagði þar að hún ætti hálft heimaland jarðarinnar. Merkjum hennar var lýst meðal annars sem hér segir: „Lanndarmerki J austan verdan SeliaDal og suo langt vt J mo sem Jlijfs fiall kemur fram vndan gasa Dals fiollum oc suo þadann j Jlijfs fiall og harfragil sem er Austur vid Jokuls a Enn hid fremra J þa fiall garda Sem næstir eru fyri austan Myvatn og eckj snertir bufiar ägaungu oc suo Lanngt fram J oræfi sem vatnzfoll Deilast. Og alla Omerkinga Milli Jlijfs vatna og Brædra Klijfs“. Jón Þórðarson gaf vitnisburð 28. febrúar 1675, þar sem hann lýsti meðal annars merkjum Grænavatns á eftirfarandi hátt: „þadann Austur J þann gard, sem skilur Land millumm Grænavatnz og Briánzness, þadann riettsÿniss vr þeim garde Austur j Búrfellz Skörd, þadann Austur J Hafragiá, Rædur So hin Sama giá framm ad Brædrakliffe, og allt Austur vnder Herdebreÿd. á mótz vid KÿkiunnarLand J Reikiahlÿd Sem þar mæter Grænavatnz Lande ad vtanverdu vr Herdebreid og Austur J Jökulzá á Öræffumm. Jtem á Grænavatn allan Heilax dal og Fremre Náma (Grænavatnz Náma) alla. Sem Jnnefelast J greÿndu takmerke. Vr Herdebreid riett Siónhendÿng til ... Sudurárbotna“. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín, sem gerð var á árunum frá 1702 til 1714, sagði meðal annars um Reykjahlíð að hestaganga á öræfum væri sæmileg og brygðist sjaldan í meðalárum, en þess á milli féllu þeir í harðindum. Oft hafi sveitarmönnum í Mývatnssveit og einnig úr Kelduhverfi verið leyfð hestaganga á öræfunum á veturna og „hefur tekið 5 álnir undir hvörn, so sem gömul venja er til.“ Í vísitasíu prófasts til kirkjunnar í Reykjahlíð á árinu 1735 var meðal annars greint frá því að þar hafi verið framvísað bréfi um vísitasíu 23. maí 1706 með upplýsingum um eignir hennar. Þar hafi komið fram að kirkjan ætti hálft heimaland jarðarinnar og væru merki hennar meðal annars „j austann verdann Seliadal og so langt uti mó sem Ýlýfs fiall kiemur framm undann Gásadals fiollum og so þadann j Ýlýfsfiall og Hafragil, sem er austur vid Jökulsá Enn hid fremra j þa fiallgarda sem næstir eru firir austann Mývatn og echie snerter búfiar gaungu, og so langt frammi Öræfe sem vatnzföll deilast og alla omerkingia j millum Ýlýfsvatna og Brædraklifs“. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að lögfesta fyrir Reykjahlíð hafi verið lesin upp á manntalsþingi 5. júní 1758. Lögfesta þessi hefur ekki verið lögð fram í málinu, en í úrskurðinum segir að landamerkjum jarðarinnar hafi þar verið lýst meðal annars sem hér segir: „Reykjahlídar Landamerki lögfesti eg i austanverdann Seljadal, og solángt úti mó, sem Ilýfs fiall kémur framm undan Gásadalsfjöllum, þadan I Ilýfs fiall og Hafragil sem er austr vid Jökulsá; en hid fremra Lögfesti eg Reykjahlídar Landeign í þá fiallgarda sem næstir eru fyrir austan Mývötn, en ecki snerta búfiárgaungu, og solángt frammí Öræfi sem vatnsföll deilast.“ Þess var og getið að „Reykjahlídar kyrkja epter hennar máldögum á alla Omerkínga sem hittast kunna milli Ilýfs vatna og Brædraklifs.“ Á manntalsþingi 15. júní 1767 var lesin upp lögfesta fyrir Grænavatn frá 21. júlí 1766, en í henni sagði meðal annars um merki jarðarinnar: „þadann og austur J Gard þann sem skilur Land mille Briamsness og Grænavatns, riettsÿnes, ur þeim Garde austur J Burfells Skörd hin Sydre, þadann og austur J Hafra-gia, sem Merkium rædur framm ad Brædraklife, þadann austur under Herdebreid, og allann Heilagsdal riettur Herdebreid til Vesturs, og so uti Sudurár-botna“. Þá var tekið fram að undanskilið væri „Eingia Take, sem svare þriggia Kua Fódre frá Jördunne Hrakströnd J Grænavatns Lande mót Gield-fiar rekstre á Hlydar Öræfe frá Grænavatne“. Í vísitasíu biskups í Reykjahlíð 8. ágúst 1828 var vísað til fyrrnefnds skjals frá 23. maí 1706 um merki jarðarinnar og var lýsing þeirra tekin upp í vísitasíubók með sama efni og áður greinir. Lögfesta fyrir Grænavatn frá 17. maí 1830 var lesin upp á manntalsþingi 25. sama mánaðar. Í henni var merkjum jarðarinnar meðal annars lýst þannig að þau færu um „sokallad Sidrajardfall á Flataskógarrönd þadann beint i Burfells-skördinn sidre, þadann austur i Hafragia, rædur þá giainn fram ad Brædraklifi, þadann austurunder Herdabreid, þadann til vesturs og i Sudurárbotna“. Einnig var tekið fram að jörðin ætti „géldfiárrekstur á Hlydar-Öræfi“. Í gögnum til undirbúnings jarðamati frá 1849 til 1850 sagði meðal annars um Reykjahlíð að þar væri mikið fjallaland til hestagöngu sumar og vetur og áreiðanleg vetrarbeit fyrir fénað í heimahögum og hross í selhögum og á fjöllum. Einnig væri dálítil grasatekja. Eins og áður segir var gerð landamerkjaskrá fyrir Reykjahlíð 8. apríl 1891 og var hún þinglesin 29. maí sama ár. Að því leyti, sem hér skiptir máli, voru ummæli um merki jarðarinnar svofelld: „Fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu.“ Landamerkjaskráin var árituð um samþykki af hálfu Áss, Svínadals, Þeistareykja, Ytri- og Syðri-Neslanda, Grímsstaða og Voga, en ekki fyrir hönd Grænavatns. Eigandi Reykjahlíðar gerði samning 14. ágúst 1899 um að selja „á leigu alla fossa í landareign eignarjarðar minnar Reykjahlíðar“. Þessum réttindum var síðan afsalað til Einars Benediktssonar 22. nóvember 1907. Í gögnum til undirbúnings fasteignamati 1916 til 1918 var meðal annars rætt um að land Reykjahlíðar væri „geysimikið að víðáttu“ og ætti jörðin „víðlenda afrétt á Mývatnsfjöllum, vestan Jökulsár“, þar sem margt sauðfé gengi að sumri og hross að vetri. Jörðinni fylgdi andavarp í eyjum og hólmum í Mývatni og „gæsavarp í Grafarlöndum, skammt frá Herðibreið.“ Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar var landamerkjabréf gert fyrir Grænavatn 20. maí 1921 og þinglesið á sama ári. Í bréfi þessu, sem ekki hefur verið lagt fram í málinu, mun merkjum jarðarinnar meðal annars hafa verið lýst þannig: „Að austan ræður fjallgarðurinn merkjum suður og svo Bláfjall. Úr suðaustur horni Bláfjalls liggur merkjalínan í hásuður þar til Suðurárbotnar efri eru í vestri. Að sunnan eru merkin frá nefndum punkti beint vestur í austustu upptök Suðurár.“ IV Sem fyrr segir var í Landnámabók greint frá landnámi á Mývatni og Grænavatni, en í hvorugu tilviki var getið um svæðin, sem það tók til. Af áðurnefndum máldögum Hólabiskupa 1318 og 1394 er ljóst að kirkjan í Reykjahlíð átti þá orðið hálfa jörðina, en merkjum hennar var ekki lýst. Af þessum elstu heimildum um jörðina verður því ekkert ráðið um hvort henni hafi tilheyrt land handan þeirra fjallgarða, sem liggja fyrir austan Mývatn. Í málinu er heldur ekkert komið fram um að það landsvæði geti hafa verið háð beinum eignarrétti annarra. Áðurgreindar heimildir um Möðrudal frá 15. og 16. öld gefa á hinn bóginn til kynna að sú jörð hafi haft tiltekin not af landi vestan Jökulsár á Fjöllum, þar á meðal í Herðubreiðartungum, en ekki var þar rætt um ítak í landi annarra jarða. Í fyrrnefndum vitnisburðum um Reykjahlíð frá árunum 1505 og 1506 var meðal annars rætt um að eigendur jarðarinnar hafi átölulaust eignað henni og kirkjunni þar öll öræfi handan við þá fjallgarða, sem næstir liggja Mývatni að austanverðu, allt til Jökulsár á Fjöllum. Í vitnisburðunum var þess og getið að eigendur jarðarinnar hafi átölulaust eignað henni og kirkjunni alla ómerkinga milli Eilífsvatna og Bræðraklifs. Ummæli um þetta tilkall til ómerkinga voru síðan endurtekin í fyrrnefndum máldaga Reykjahlíðarkirkju 1573, vísitasíum 1706, 1735 og 1828 og lögfestu 1758. Eilífsvötn eru um 2 km sunnan við norðurmerki Reykjahlíðar í fjallinu Eilífi samkvæmt landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891, þar sem hún mætir landi Svínadals að austan og Áss að vestan, en frá fjallinu eru um 11 km að Dettifossi, sem er austast á norðurmerkjunum, og um 17 km til Bóndhóls vestast á þeim. Frá Eilífsvötnum eru um 43 km til suðsuðausturs að Bræðraklifi, eins og það var staðsett í úrskurði óbyggðanefndar, en um 67 km suður að þeim stað, þar sem áfrýjendur telja Bræðraklif vera. Svæðið frá Eilífsvötnum í norðri til Bræðraklifs í suðri nær þannig yfir stóran hluta landsins, sem deilt er um í málinu. Að því verður að gæta að samkvæmt 47. kap. landsleigubálks Jónsbókar mátti bóndi, sem fann ómarkað fé í landi sínu eftir að átta vikur voru liðnar af sumri, leggja á það sitt mark og eigna sér það. Hefði land þetta með réttu verið háð beinum eignarrétti Reykjahlíðar hefðu ítrekuð ummæli um þetta tilkall jarðarinnar, sem hefði leitt beinlínis af lögum, verið með öllu óþörf, bæði í vitnisburðunum 1505 og 1506 og í yngri heimildum allt fram á 19. öld. Til þess verður einnig að líta að í úrskurði Finnboga Jónssonar lögmanns 23. maí 1506, þar sem kveðið var á um eignarrétt Reykjahlíðar að öllum öræfum handan fjallgarðsins austan Mývatns að Jökulsá á Fjöllum og svo langt í suður sem vatnsföll deilast, var vísað til þess að fram hafi komið að jörðinni hafi í meira en 40 vetur átölulaust fylgt öræfin frá fjallgarðinum að vestan til Jökulsár að austan og allir ómerkingar frá Eilífsvötnum í norðri til Bræðraklifs í suðri, en skrifað væri í „vorri landzlaga bok. Єf madur hefur skog eing eda haga eda adrar landznẏtiar xx vetur edur leingur atolulaust þa ἅ sa er haft hefur vtann annar leidi thil þess loglig vitni ad hann a ef hann skal oræntur vera.“ Lagaheimildin, sem með þessu var vísað til, var í 26. kap. landsleigubálks Jónsbókar og hljóðaði svo: „Nú hefir maðr skóg, eng eða haga, reka eða aðrar landsnytjar .xx. vetr eða lengr átǫlulaust, þá á sá er haft hefir, nema hinn hafi lǫglig vitni til, at hann á, ef hann skal úræntr vera.“ Samkvæmt þessu ákvæði varð ekki til beinn eignarréttur að landi á grundvelli átölulausra afnota þess um tuttugu ára skeið, heldur geymdi ákvæðið einungis sérstaka reglu um sönnun fyrir rétti til tiltekinna nota af fasteign án þess að þeim fylgdi beinn eignarréttur að henni, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 7. október 2010 í máli nr. 379/2009. Auk þess sem úrskurðurinn 23. maí 1506 var þannig reistur á röngum grunni verður að gæta að því að ástæðulaust hefði verið að vísa þar til átölulausra nota eigenda Reykjahlíðar af öræfalandinu um áratugaskeið ef það hefði þá þegar verið hluti af jörðinni á grundvelli landnáms eða afsals úr hendi þess, sem leiddi beinan eignarrétt sinn að landinu fyrir nám. Af þessu verður ekki annað ályktað en að landsvæði þetta hafi ekki verið háð beinum eignarrétti fyrir 1506 og gat dómurinn 17. maí á því ári, sem var staðfestur með úrskurðinum 23. sama mánaðar, engu breytt um það, enda skyldu almenningar og afréttir vera svo sem að fornu hafði verið, sbr. 52. kap. landsleigubálks Jónsbókar. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda fellir hann sig eins og áður segir við þá niðurstöðu óbyggðanefndar að nánar tiltekinn hluti landsins á svæðinu, sem að framan er getið, teljist til eignarlands jarðarinnar Reykjahlíðar. Af þessum sökum verður án tillits til þess, sem áður segir, að leysa úr ágreiningi aðilanna í málinu um mörk þessa eignarlands gagnvart þjóðlendu á þeim grundvelli. Sá ágreiningur lýtur einkum að því hvar sé að finna Bræðraklif, sem vísað er til í ýmsum heimildum um jörðina. Eins og ráðið verður af því, sem áður greinir, virðist fyrst hafa verið rætt um Bræðraklif í heimildum um Reykjahlíð í vitnisburði 26. september 1505, þar sem sagt var að það væri fyrir utan Herðubreið. Í vitnisburðum 6. og 8. maí 1506 var sagt að Bræðraklif lægi suður á öræfum og kom það sama fram í dómi og úrskurði 17. og 23. sama mánaðar. Bræðraklifs var getið í vitnisburði 2. maí 1562, en ekkert var frekar sagt um hvar það væri. Í öðrum vitnisburði frá síðastnefndum degi var lýst landamerkjum Grænavatns og hermt að þau lægju úr Syðri Búrfellsskörðum austur í Hafragjá, þaðan réði „giain og fram at Brædraklife“, en frá því færu merkin suðaustur undir Herðubreið. Sömu lýsingu var að finna í dómi 6. maí 1562 um kaupbréf um Grænavatn, en þó þannig að rætt var um að merkin færu úr Bræðraklifi austur undir Herðubreið. Í máldaga Reykjahlíðarkirkju frá 1573 var getið um Hafragjá í lýsingu á norðurmerkjum jarðarinnar og sagt að hún væri austur við Jökulsá, en Bræðraklif var einnig nefnt án þess að staðsetningu þess væri lýst frekar. Sama gegndi um vísitasíur 1706, 1735 og 1828, svo og lögfestu fyrir Reykjahlíð frá 1758. Í vitnisburði frá 1675 var merkjum Grænavatns lýst austur í Hafragjá og réði síðan „hin Sama giá framm ad Brædrakliffe, og allt Austur vnder Herdebreÿd. á mótz vid KÿkiunnarLand J Reikiahlÿd Sem þar mæter Grænavatnz Lande ad vtanverdu vr Herdebreid og Austur J Jökulzá á Öræffumm.“ Í lögfestum fyrir Grænavatn frá 1766 og 1830 var sagt að merki jarðarinnar lægju úr Syðri Búrfellsskörðum austur í Hafragjá, sem réði þeim fram að Bræðraklifi, en þaðan færu þau austur undir Herðubreið. Loks er þess að geta að í landamerkjaskrá fyrir Reykjahlíð frá 1891 sagði að merki jarðarinnar réðust af fjallgörðunum til suðurs, sem næstir liggi Mývatnssveit, frá þeim bein stefna suður í Bræðraklif, vestur af Herðubreið, og þaðan bein stefna austur í Jökulsá sunnan við Herðubreiðartungu. Í þessum heimildum er einna nákvæmast greint frá staðsetningu Bræðraklifs í tilvikum, þar sem rætt var um það í samhengi við Hafragjá, en sem fyrr segir komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að Bræðraklifi yrði réttilega fundinn staður í þeirri gjá. Í úrskurði nefndarinnar er gjánni lýst sem miklu jarðfalli með háum veggjum, um 5 til 6 km langri og á annan kílómetra að breidd, en hún nær suður að norðurenda Herðubreiðarfjalla og var því rangt farið með stað hennar í framangreindum heimildum um Reykjahlíð frá 16., 18. og 19. öld, þegar rætt var um að hún væri austur við Jökulsá. Í fyrrnefndum vitnisburði 2. maí 1562 og dómi 6. sama mánaðar sagði að merki Grænavatns færu um Hafragjá og fram að Bræðraklifi, en í vitnisburði og lögfestum frá 17., 18. og 19. öld sagði að gjáin réði þessum merkjum fram að klifinu. Þannig er vafalaust samkvæmt síðastnefndu heimildunum að Bræðraklif sé í Hafragjá, en þetta gæti á hinn bóginn orkað tvímælis eftir orðalagi heimildanna tveggja frá 1562. Af lýsingu á stefnum milli Bræðraklifs og annarra kennileita í framangreindum heimildum verða að öðru leyti vart dregnar haldbærar ályktanir, enda er rætt meðal annars í vitnisburðinum og lögfestunum, sem staðsetja Bræðraklif svo að víst sé í Hafragjá, að merkin fari þaðan austur í Herðubreið, en hún er sem næst beint í suður frá gjánni. Er því ekki unnt að byggja frekar á því að aðrar heimildir miði við að Bræðraklif sé suður á öræfum, fyrir utan Herðubreið eða norðvestan eða vestan við það fjall. Þegar leyst er úr því hvar Bræðraklif sé réttilega að finna verður að öðru leyti að horfa til þess að fyrrgreindir vitnisburðir og dómsúrlausnir frá árunum 1505, 1506 og 1562 eiga augljósar rætur að rekja til deilna milli eigenda Reykjahlíðar og Grænavatns um heimildir yfir brennisteini í Fremrinámum, en þær eru skammt frá Ketilhyrnum, rúmlega 10 km austnorðaustan við suðurenda Bláfjallshala, sem er syðst í fjallgarðinum austan við Mývatn, og rúmlega 11 km vestnorðvestan við Bræðraklif, eins og óbyggðanefnd fann því stað syðst í Hafragjá. Með því að draga merkjalínu fyrir Reykjahlíð til austurs frá suðurenda Bláfjallshala til Hafragjár voru Fremrinámur í landi jarðarinnar. Samkvæmt fyrrgreindum vitnisburði 30. ágúst 1562 taldi eigandi Grænavatns námurnar með réttu vera í landi sinnar jarðar, sem samkvæmt öðrum vitnisburði 28. febrúar 1675 réðist af merkjum meðal annars eftir línu frá Búrfellsskörðum til Bræðraklifs. Væri Bræðraklif á þeim stað, sem áfrýjendur halda fram, gætu Fremrinámur hafa fallið utan merkja Grænavatns með því að draga þau að klifinu frá Búrfellsskörðum, en af gögnum málsins er ekki ljóst hvar merkjapunktur gæti hafa verið í þeim skörðum. Fram hjá því verður heldur ekki litið að í vitnisburði 26. september 1505 og dómi 17. maí 1506 var rætt um að eigendur Reykjahlíðar hafi átölulaust haft not af öræfalandi handan fjallgarðanna, sem næstir liggja Mývatni að austan, og allt austur að Jökulsá á Fjöllum. Með þessari afmörkun á landinu, sem þar var kallað til, var ekki lýst neinum vesturmerkjum lands þegar komið yrði suður fyrir Bláfjallshala, en þeir eru sem næst beint í vestur frá þeim stað í Hafragjá, sem óbyggðanefnd taldi vera Bræðraklif. Enn er til þess að líta að eins og ítarlega er rakið í hinum áfrýjaða dómi hefur verið álitið að landsvæðið í Ódáðahrauni, þar sem áfrýjendur telja Bræðraklif vera, hafi verið lítið þekkt af íbúum í Mývatnssveit fyrr en komið var fram á 19. öld. Hljóta þannig líkur að standa gegn því að merki Reykjahlíðar hafi átt að ráðast af örnefni á þessu svæði, en svo sem fram kemur í héraðsdómi hefur á hinn bóginn verið talið að forn ferðaleið hafi legið yfir Ódáðahraun um Hafragjá, þar sem klif hafi verið í gjárbarminum að vestanverðu, og hafi það verið nefnt Bræðraklif. Samkvæmt öllu framangreindu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að Bræðraklif sé með réttu að finna í Hafragjá á þeim stað, sem óbyggðanefnd taldi í úrskurði sínum. Að því leyti, sem Reykjahlíð er eignað land sunnan við þennan stað með landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891, verður ekki fundin viðhlítandi stoð fyrir því í fyrrgreindum heimildum um land hennar frá árunum 1505 og 1506, en við þær verður að styðjast sem grunnheimildir þegar dómur er felldur á mál þetta. Með því að lýsingu á vesturmörkum lands jarðarinnar til suðurs í þessum heimildum þraut við suðurenda fjallgarðsins austan Mývatns í Bláfjallshölum og þar var jafnframt rætt um að tilkall eigenda jarðarinnar til ómerkinga næði suður til Bræðraklifs eru ekki efni til annars en að draga suðurmörk hennar eftir línu til austurs frá suðurenda Bláfjallshala til Bræðraklifs í Hafragjá og þaðan beint í Jökulsá á Fjöllum. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfum áfrýjenda um að ógilt verði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um mörk eignarlands Reykjahlíðar og þjóðlendu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um kröfu áfrýjenda um endurskoðun ákvæðis í úrskurði óbyggðanefndar um málskostnað. Krafa áfrýjenda um að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra til endurgjaldslausrar beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar auðlinda í jörðu innan þjóðlendu á sér ekki viðhlítandi stoð í lögum. Héraðsdómur verður því jafnframt staðfestur að þessu leyti. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Guðrúnar M. Valgeirsdóttur, Sigurðar J. Þorbergssonar, dánarbús Þuríðar Sigurðardóttur, Kristínar Ólafsdóttur, Arnars Ólafssonar, Bryndísar Jónsdóttur, Sigurðar Baldurssonar, Finns Baldurssonar, Péturs Gíslasonar, Sigfúsar Illugasonar, Jóns Illugasonar, Sólveigar Illugadóttur, Héðins Sverrissonar, Daða Lange Friðrikssonar, Kristínar Sverrisdóttur, Gísla Sverrissonar og Landeigenda Reykjahlíðar ehf., greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 3.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 27. október 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 17. október sl., hafa Guðrún María Valgeirsdóttir, kt. 100464-2179, Sigurður Jónas Þorbergsson, kt. 170849-3969, Þuríður Sigurðardóttir, kt. 191213-2629, Ólafur H. Jónsson, kt. 071249-2719, Bryndís Jónsdóttir, kt. 140647-3659, Sigurður Baldursson, kt. 150256-2679, Finnur Baldursson, kt. 100652-3669, Pétur Gíslason, kt. 040168-3899, Finnur Sigfús Illugason, kt. 261148-7819, Jón Illugason, kt. 050638-4729, Sólveig Illugadóttir, kt. 210739-2389, Gísli Sverrisson, kt. 180561-7069, Héðinn Sverrisson, kt. 200949-3319, Sigrún Sverrisdóttir, kt. 090553-5349, Kristín Þ. Sverrisdóttir, kt. 061259-3849, og Landeigendur Reykjahlíðar ehf., kt. 550402-3860, höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli í Reykjavík, með stefnu birtri 15. desember 2008 til ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2007. Dómkröfur stefnenda eru: Aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 6. júní 2008 í máli nr. 1/2007, þess efnis að hluti jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: Landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir, þ.e. Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998: Úr Bræðraklifi í Hafragjá (G) er farið í Veggjafell (H), við austurjaðar Herðubreiðarfjalla, og þaðan til suðausturs, í stefnu á Hlaupfell, þar til kemur að skurðpunkti (I) við línu sem liggur frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum í Herðubreið. Frá þessum skurðpunkti (I) er síðastnefndu línunni fylgt austur að ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum (J). Þaðan ræður Jökulsá á Fjöllum til norðurs þar til komið er beint austur af Bræðraklifi í Hafragjá (M) og þeirri línu fylgt í Bræðraklif (G). Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Reykjahlíðar, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir, þ.e. sá hluti Ódáðahrauns sem liggur sunnan Bræðraklifs og norðan Dyngjujökuls, innan kröfusvæðis eigenda Reykjahlíðar, auk Ódáðahrauns vestan Öskju og á Trölladyngjusvæðinu, innan kröfusvæðis Skútustaðahrepps, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998. Þjóðlenda í Ódáðahrauni afmarkast í heild sinni svo: Frá upptökum Krossár (A) er dregin lína beina stefnu í austsuðaustur í suðvesturhorn Dyngjufjalla ytri (B). Síðan er farið í Fjallöldu sem er við norðvesturhorn Dyngjufjalla ytri (C). Frá þeim punkti er farið norðvestur í upptök Suðurár (D). Þaðan er farið beint í austur þar til Bláfjallshalar eru í norðri (E) en úr þeim punkti er farið beint í norður í suðurenda Bláfjallshala (F). Þá er farið austnorðaustur í Bræðraklif í Hafragjá (G). Þaðan er farið í Veggjafell, við austurjaðar Herðubreiðarfjalla (H), og þaðan til suðausturs, í stefnu á Hlaupfell, þar til kemur að skurðpunkti (I) við línu sem liggur frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum í Herðubreið. Frá þessum skurðpunkti (I) er síðastnefndu línunni fylgt austur að ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum (J). Þaðan ræður Jökulsá á Fjöllum að meginupptökum sínum í Dyngjujökli (K). Síðan er jökuljaðrinum fylgt til vesturs þar til komið er suður undir Gæsahnjúk (L) og miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Úr þeim punkti er farið norður aftur í fyrstnefndan punkt í upptökum Krossár (A). Þess í stað er þess krafist að viðurkennt verði að merki milli þjóðlendu að sunnan og eignarlands Reykjahlíðar að norðan séu frá skurðpunkti við þjóðlendulínu sunnan Bláfjalla (p.1) þaðan bein lína í Bræðraklif (Bræðrafell) fyrir vestan Herðubreið (p.2) og þaðan beint austur í Jökulsá (p.3) fyrir sunnan Herðubreiðartungu, sbr. framlagðan uppdrátt, og þar með að enga þjóðlendu sé að finna innan réttra landamerkja Reykjahlíðar. Þá er þess krafist að málskostnaðarákvörðun nefndarinnar gagnvart stefnendum um að greiða þeim 2.200.000 krónur í málskostnað verði felld úr gildi, og þess í stað dæmt að stefnda beri að greiða stefnendum kr. 4.327.500 auk vsk. kr. 1.060.235 eða samtals kr. 5.387.737 í málskostnað vegna lögmannsþjónustu auk kr. 2.599.120 vegna útlagðs kostnaðar landeigenda sjálfra vegna vinnu þeirra við gagnasöfnun, rannsóknir, fundi auk ferðakostnaðar, eða samtals kr. 7.986.857, vegna meðferðar málsins fyrir óbyggðanefnd. Varakrafa stefnenda er, verði niðurstaða óbyggðanefndar staðfest, að viðurkennt verði að stefnendur eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og annarrar nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á því svæði sem úrskurðað var þjóðlenda innan landamerkja Reykjahlíðar, þ.e. norðan sömu kröfulínu og í aðalkröfu stefnenda greinir, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, þótt landið teljist þjóðlenda sunnan úrskurðarlínu óbyggðanefndar. Stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, en með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis, dagsettu 9. febrúar 2009, var þeim veitt gjafsókn. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda svo og málskostnaðar að skaðlausu, en til vara að aðilar beri sinn kostnað af málinu. Stefnendur eru þinglýstir eigendur Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. I. 1. Tildrög þessa máls eru þau, að með bréfi, dagsettu 15. júní 2006, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði á austanverðu Norðurlandi, sbr. 8. gr., 11. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist svæðið nánar, að austan af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, frá Jökulsárósi í Öxarfirði og að ármótum við Kreppu. Þaðan er Kreppu fylgt þar til komið er að ármótum við Kverká og hinni síðarnefndu fylgt að upptökum í Brúarjökli. Þaðan er dregin lína til suðvesturs, til skurðar við línu þá í Vatnajökli sem afmarkar svæðið til suðurs, þar er hornmark. Framangreind afmörkun til vesturs endar í Fjórðungskvísl. Að sunnan fylgja mörkin miðjum farvegi Fjórðungskvíslar til austurs í punkt við Nýjadal/Jökuldal. Þaðan eftir dalnum, beina línu milli fimm punkta sem staðsettir eru í miðjum farvegi Fjórðungskvíslar. Þaðan úr austasta punkti í hæðarpunkt 1115 m. Þaðan í Deili, hæð 1125 m, og áfram, inn á Vatnajökul, í Bárðarbungu, hæð 2009 m, þaðan í Svínahnjúk eystri og loks í stefnu á miðja Breiðubungu, þar til kemur að hornmarki við austurmörk. Að norðan afmarkast svæðið af hafi. Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 1. nóvember 2006. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu og útdrátt úr kröfu stefnda ásamt uppdrætti í Lögbirtingablaðinu 10. nóvember 2006, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í tilkynningunni var m.a. skorað á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðisins, þ.m.t. stefnendur, að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd í síðasta lagi 12. febrúar 2007. Var sá frestur framlengdur og bárust síðustu kröfulýsingar í júlí nefnt ár. Umræddu þjóðlendukröfusvæði stefnda var skipt niður í fimm mál, þ. á m. mál nr. 1/2007 Mývatnsöræfi og Ódáðahraun. Gefið var út yfirlit yfir allar lýstar kröfur og þær færðar inn á uppdrátt. Þá fór fram lögboðin kynning og var frestur til athugasemda veittur til 27. júlí 2007. Engar athugasemdir bárust og þá ekki við fyrirtökur málsins þann 26. apríl, 11. júní, 9. ágúst og 29. ágúst 2007. Að lokinni aðalmeðferð hjá óbyggðanefnd 3.-5. september 2007, þar sem m.a. var farið í vettvangsferð, var málið tekið til úrskurðar. Málsmeðferðin var endurupptekin 29. maí 2008, en þá voru lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar á ný. Hinn 6. júní 2008 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar, að það landsvæði, sem lýst er í aðalkröfu í stefnu, sem nefnt hefur verið Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir og landsvæði innan kröfusvæðis Reykjahlíðar, þ.e. sá hluti Ódáðahrauns sem liggur sunnan Bræðraklifs í Hafragjá og norðan Dyngjujökuls, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, auk Ódáðahrauns vestan Öskju og á Trölladyngjusvæðinu, innan kröfusvæðis Skútustaðahrepps. Einnig var hafnað kröfum Grænavatns á nefndu landsvæði, norðan Bræðraklifs í Hafragjá. Þá taldi nefndin að sá hluti Vatnajökuls sem liggur innan kröfusvæðis eigenda Reykjahlíðar væri þjóðlenda í skilningi fyrrgreindra ákvæða. Aftur á móti var það niðurstaða óbyggðanefndar að fyrrnefnd Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir væru afréttareign Reykjahlíðar, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, og að sá hluti Ódáðahrauns sem liggur sunnan nefnds Bræðraklifs og norðan Dyngjujökuls, innan kröfusvæðis eigenda Reykjahlíðar, væri háður sérstökum eignarréttarlegum takmörkunum samkvæmt lögum um náttúruvernd, nr. 44, 1999, sbr. náttúruminjaskrá og auglýsingu nr. 194, 1978. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 3/2007 var það niðurstaðan að landsvæði inn af austanverðum Bárðardal, svonefndur Framdalaafréttur, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en að það væri afréttareign þinglýstra eigenda Einarsstaða og Jaðars í Reykjadal, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Á sama hátt var það niðurstaða óbyggðanefndar í nefndu máli að landsvæði norðan og austan landsvæðis, sem nefnt er Selland og afréttarland Skútustaða í Skútustaðahreppi, væri þjóðlenda og afréttur. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu eins og mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur undu ekki niðurstöðu óbyggðanefndar og leitast þeir við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt og krefjast því ógildingar úrskurðarins að því er hið umþrætta landsvæði varðar. Málið er höfðað innan þess frests, sem veittur er í 19. gr. laga nr. 58, 1998 til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, skv. 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var tvívegis farið á vettvang. Þann 27. ágúst 2009 var m.a. farið um landsvæði vestan Jökulsár, um Grjót, við Miðfell og Fremstafell, en þaðan um landsvæði í nágrenni Veggjafells og að Hafragjá norðan við Gjáfjöll í Herðubreiðarfjallgarði. Þann 27. ágúst 2010 var m.a. farið um landsvæði vestan Jökulsár og um Grafarlönd austari, Herðubreiðarlindir og að Gljúfrasmið, en síðan suðvestur með Herðubreið, um Flötudyngju, og að Bræðrafelli sunnan Kollóttudyngju. 2. Í úrskurði óbyggðanefndar, í máli nr. 1/2007, er samkvæmt framangreindu, m.a. kveðið á um eignarréttarlega stöðu fyrrgreindra landsvæða í Ódáðahrauni og á Mývatnsöræfum. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum úrskurðarins eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 196 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á. Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi, sveitarmörkum, afnotum og sögu einstakra jarða. Þá er gerð grein fyrir niðurstöðum, en að lokum eru úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004, en einnig í síðari dómum réttarins á þessu réttarsviði. 3. Í úrskurði óbyggðanefndar og öðrum framlögðum skjölum, m.a. þeim sem Þjóðskjalasafn tók saman, segir frá því að í Landnámabók segi að Þorsteinn sonur Sigmundar Gnúpa-Bárðarsonar hafi búið fyrst að Mývatni, að Þorkell hinn hávi hafi komið ungur til Íslands og byggt að Grænavatni er gengur að Mývatni og að Geiri sem kom af Noregi hafi fyrstur byggt á Geirastöðum í Mývatnssveit. Í úrskurðinum er landi norðan, austan og sunnan Mývatns, á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni lýst að nokkru, en þar segir m.a.: „Landsvæði það sem hér um ræðir er mjög víðfeðmt og hefur leguna norður suður. Nyrsti hluti þess er fjalllendur og liggur í yfir 400 m hæð. Nokkuð er um hóla, hæðir og fjöll og ber helst að nefna Gæsafjöll (882 m) sem eru mikil um sig og liggja norðvestast á svæðinu. Austan þeirra liggja Hágöng (795 m). Krafla (818 m) liggur suðvestan Háganga og Jörundur (811 m) er suðaustan Kröflu. Eilífsvötn (354 m) liggja nyrst á svæðinu. Austan til á norðurhlutanum er land hallalítið. Sunnan þjóðvegar nr. 1 liggur land í yfir 500 m hæð og er víðfeðmt og hallalítið með fjölda fjalla og stapa sem rísa upp úr Ódáðahrauni. Nyrst ber þar að nefna Skógamannafjöll (681-599 m) og vestan þeirra liggur Búrfell (953 m), rismikill stapi. Þar suðvestan af liggur Heilagsdalsfjall (904 m). Nokkru sunnan þessara fjalla liggja rismiklar dyngjur, fell og fjöll um stórbrotið svæði. Ber þar að nefna Herðubreiðarfjöll (1094), Kollóttudyngju (1180 m), Herðubreið (1682 m), Herðubreiðartögl (1070 m) og Upptyppinga (927-1084 m). Vestan Upptyppinga liggur eldfjallakerfi Dyngjufjalla (1510 m) með Öskju og Öskjuvatni sem er 11 km² að stærð. Landsvæðið er að mestu gróðursnautt en þar er mikið rof. Helstu gróðursvæðin eru í Grafarlöndum og Herðubreiðarlindum sem liggja á vesturbökkum Jökulsár á Fjöllum. Land mætir jökli í um 800 m hæð upp af Holuhrauni. Frá Gæsafjöllum suður í jökul við Holuhraun eru um 106 km, og úr Herðubreiðarlindum til vesturs í Víti, norðan Öskjuvatns, eru tæpir 29 km, mælt í beinni loftlínu.“ Í úrskurðinum segir nánar um gróðurfarið að talið sé að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja á afréttum suður af Mývatni, svo sem á Íslandi í heild, verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er. 4. Um sögu einstakra jarða og landsvæða austan og sunnan Mývatns vísa aðilar í málatilbúnaði sínum m.a. til samantektarkafla í úrskurði óbyggðanefndar, en einnig til þeirra fjölmörgu gagna og heimilda sem lögð voru fram við meðferð málsins hjá óbyggðanefnd og síðar fyrir dómi. Eru þar á meðal vitnisburðir og dómar frá 16. öld, jarðamöt, lögfestur, máldagar, vísitasíubækur biskupa og skjalasöfn prófasta, Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712, afréttarskrá fyrir Skútustaðahrepp frá 1878, landamerkjabréf Reykjahlíðar frá 1891 og Grænavatns frá 1921. Einnig hafa aðilar lagt fram fjölmörg rit um nefnt landsvæði. Eru þar á meðal Ásverjasaga, rit Ferðafélags Íslands, gögn sem Þjóðskjalasafn Íslands hefur tekið saman, Göngur og réttir eftir Braga Sigurjónsson og bókaflokkur Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun. Auk þess hafa verið lagðir fram kaflar úr fræðiritum og ferðabókum eftir náttúrufræðinga, þar á meðal Þorvald Thoroddsen, Pálma Hannesson og Orra Vésteinsson. Samkvæmt nefndum gögnum er jarðarinnar Reykjahlíðar getið í máldögum Auðunar rauða frá 1318. Segir þar að Reykjahlíðarkirkja eigi hálft heimaland með öllum gögnum og gæðum. Hið sama segir í máldögum Péturs Nikulássonar frá 1394. Samkvæmt heimildum komst Reykjahlíð í byrjun 16. aldar í eigu svonefndra Ásverja frá Kelduhverfi, en upp frá því var farið að safna vitnisburðum um réttindi jarðarinnar austan og sunnan Mývatns, þ. á m. á Mývatnsöræfum, og dæma um það dóma. Virðist tilefnið hafa verið deilur um námuréttindi, þ. á m. í svonefndum Fremri-Námum við fjallið Ketil, austan Heilagsdals, Heilagsdalsfjalls og Bláfjalls (1222 m). Í vitnisburði Jóns Magnússonar frá 26. september 1505 um landareign Reykjahlíðar, en hann er sagður hafa verið heimilisfastur í Þingeyjarsýslu, þ. á m. við Mývatn, í 60 ár, segir m.a.: „ad þeir dandimenn sem att hafa jordina reikiahlijd er liggur vid myvatnn hafa haft og halldid og sier eignad med jordunni og kirkiunni i reykiahlijd auræfi oll atolulaust fyrir austann fiallgarda þa sem næsta liggia vid myvatn fyrir austann vatnid ad jokulsä og omerkinga alla millum Jlifsvatna og brædraklifs fyrir vtann herddibreid. hefi eg og heyrt mier marga skilvijsa elldre menn so seigia. ad þessi landareignn hafi fylgt jordunni reykiahlijd langt fyrir mijna daga. so sagdi mier minn fader ad hann hefdi hier skilrikji thil lesid vmm fyrr sagda landareign. og þeir hefdi þessa landareign haft og halldit sem reikiahlijd hefdi att vmm hans daga. ... sagdi hann þetta jtolulaust verid hafa vtann þær kaplagongur sem bref og mäldagar thil seigia er aa melana hefur haftt verid.“ Í vitnisburði Þórólfs Hranasonar frá 6. maí 1506 um landareign Reykjahlíðar, en hann er sagður hafa verið heimilisfastur í Þingeyjarþingi í meira en 50 vetur, segir að hann hafi: „full sannindi, að þeir sem átt hafa jörðina Reykjahlíð hafa haft og halldid og sier eignnad j allann þennann tijma auræfi þau oll er liggia fyrir austann myuatn ad Jokulsaa og alla omerkinga a milli Jlifsvatna og brædrakliffs er liggur sudur a auræffumm.“ Þórólfur bætir því við að nefnda jarðeign hafi hann heyrt skilríka menn sér eldri segja að hafi verið eign Reykjahlíðar langt fyrir sinn aldur átölulaust fyrir utan beitarítölur á melana, sem skilríki séu fyrir. Er framangreindar vitnaskýrslur voru gefnar var eigandi Reykjahlíðar Þorsteinn Finnbogason sýslumaður, en faðir hans Finnbogi Jónsson, sem þá var lögmaður, gaf einnig vitnisburð um landareign jarðarinnar, ásamt Magnúsi Þorkelssyni og Gamla Þorsteinssyni, hinn 8. maí 1506. Voru skýrslur þeirra efnislega samhljóða vitnisburðum Þórólfs og Jóns. Liggur fyrir að í beinu framhaldi af vitnaleiðslum þessum útnefndi nefndur Finnbogi lögmaður sex manna dóm til að skoða, rannsaka og leggja á dóm um bréf, prófa vitni og skilríki, sem Þorsteinn Finnbogason hafði lagt fram, og um það: „huort hann skylldi at laugum hallda mega med jordinni Reykiahlid oll auræfi þau er liggia fyrir austann myvatnn og hann reiknade greindre jordu hefdi at fornnu fylt.“ Var í kjölfarið lagður fram vitnisburður fimm góðra manna, sem lengi höfðu verið heimilisfastir í héraðinu, um að þeir vissu fyrir full sannindi, að þeir, sem átt hefðu Reykjahlíð, hefðu haft og haldið og sér eignað meir en 40 vetur, átölulaust allan þann tíma, öræfi fyrir austan Mývatn að Jökulsá og alla ómerkinga í milli Eilífsvatna og Bræðraklifs suður á öræfum. Þetta hefðu skilríkir menn þeim eldri sagt. Þess er og getið að tveir „skilríkir menn sóru með fullum bókareiði, að þessi öræfi og landamerki hefðu verið haldin átölulaus eign Reykjahlíðar meir en 60 vetur: ,,so onguann vissu þeir sier kalla annann nie akiæru veita j millum Jokulsáá og fiallgardz þess er geingur næst fyrir austan myuatnn og ei nemur bufiar haga med omerkingum fra Jlifsvottnum og thil brædraklijfs fyrir vtann herdibreid. soru þeir og ad þeir hefdi heyrtt marga skilrijka menn so seigia sier ellre ad þessi landareign hefdi fylgt jordunni reikiahlijd langt fyrir þeirra daga jtolulaust. vtann þær kaplagaungur sem breff og maaldagar thil seigia er a melana hefur haft verid.“ Samkvæmt gögnum dæmdi fyrrnefndur sex manna dómur Finnboga lögmanns þann 17. maí 1506 Reykjahlíð til fullrar eignar öræfi öll fyrir austan Mývatn: „med þeirra ollumm Endimaurkum sem þar hafa vitni vmm borit og eidar vmm geingid og hier i dominum standa“. Þann 23. maí sama ár samþykkti og staðfesti Finnbogi lögmaður sexmannadóminn um Reykjahlíð, en sagði jafnframt Þorstein son sinn: „... eiga og att hafa og logliga hallda meiga med jordunni reikiahlijd alla fyrskrifada jardar eignn og hier fyrir greinir ad ollum oræfum thil greindumm þeim er liggia j millum Jokulsar og bufiarhaga þeim er liggia austur fra þeim jordum er vid myuatn standa. og sionhending fyrir austann alla bufiarhaga fyrrnefnda sudur i oræfi so langt sem vatzfoll deilast og votn ad draga. eptir þui sem logbok utuijssar vtann þad synist med mäldogum og loglegum vitnum sem i dominum greinir ad nauckrer eigi hier vti þær jtolur eda itok sem logbok skipar j mot riettumm hefdarvitnum eiga ad koma epter logumm.“ Samkvæmt skjölum var Reykjahlíðarjörðin þann 30. september 1548 virt á þrjátíu hundruð er hún var lögð með öðrum jörðum til kvonarmundar. Liggur og fyrir að árið 1555 fékk Ólafur Hjaltason biskup Nikulási Þorsteinssyni kirkjuhluta Reykjahlíðar til eignar, en hann var þá virtur á þrjátíu hundruð. Samkvæmt jarðamati 1565 var Grænavatnsjörðin virt á þrjátíu hundruð í fjórðungsgjöf í kaupmála. Eins og áður sagði var í byrjun 16. aldar nokkur ágreiningur millum Reykjahlíðar- og Grænavatnsjarðareiganda um landsvæði austan og sunnan Fjallgarða við Mývatn, og þá ekki síst um Fremri-Náma (Fremrinámur). Í málatilbúnaði aðila segir m.a. frá því að 26. maí 1506 hafi fyrrnefndur Finnbogi Jónsson lögmaður útnefnt sex manna dóm vegna kæru sonar hans Þorsteins sýslumanns á hendur Magnúsi Pálssyni á Grænavatni vegna ætlaðs óheimils graftar á landi og jörð í Reykjahlíð og brottnáms brennisteins. Var Magnús dæmdur skyldugur til að vinna eið að því að hann hefði hvorki grafið jörð Þorsteins eða flutt þaðan brennistein, en ella skyldi hann greiða sekt og afhenda aftur jafnmikinn brennistein og hann hafði burt flutt, nema þá að hann særi bókareið að því, að hann hygði tökuna sér heimila að lögum. Þá segir frá því í heimildum að þann 6. júní 1553 hafi Nikulás, sonur Þorsteins Finnbogasonar í Reykjahlíð, fengið bróður sínum Vigfúsi brennistein í Fremrinámum, heima í Hlíðarnámum og í Kröflu til ævilangrar eignar. Þá er þess getið í gögnum að nefndur Þorsteinn hafi gefið séra Birni Gíslasyni brennistein í Fremrinámum í sína lífsdaga þann 23. ágúst 1553. Samkvæmt gögnum var ágreiningur um nefnt landsvæði austan og sunnan Mývatns viðvarandi um langt skeið. Var af því tilefni efnt til vitnaleiðslna og málaferla á árunum 1562, 1565 og 1596, en einnig 1675, 1766 og 1830. Virðist málatilbúnaður jarðeigenda Grænavatns hafa byggst á því að þeir ættu eignarrétt á landsvæði austan fyrrnefndra fjallgarða við Mývatn og allt að Hafragjá og austur undir Herðubreið og þar með Heilagsdal og Fremri-Náma. Af þessu tilefni gaf Kolbeinn Arngrímsson á Grænavatni skýrslu fyrir dómi þann 2. maí 1562, en þar lýsti hann framgöngu Reykjahlíðarfeðga, Þorsteins Finnbogasonar og sona hans, Vigfúsar og Nikulásar, fyrr á öldinni, m.a. varðandi landsréttindi í Fremrinámum, en jafnframt andmælti hann í skýrslu sinni staðhæfingum þeirra feðga um að þeir væru eigendur ómerkinga fyrir austan Fjallgarða, milli Eilífsvatna og Bræðraklifs. Var eftirfarandi skráð um vitnisburð Kolbeins: „Yferlysti hann fyrir oss at hann hefdi Grænavatn optsinis logfest medan Þorsteirn lifdi og þar med fremre nama. og hefdi hann og hans syner haft samt vijsvitandi. Opt sagdist hann laga bedist hafa a fremre namum og annari landareign Grænavatz af Ara Jonssyni logmanni og eigi feingid hafa. Sagdi hann Þorsteirn Fimbogason hefdi stefnt Magnusi Palssyni omaga fiar sins fyrir Brennisteininn j fremre namum. hier med sagdi hann ad lyst hefdi fyrer sier Jon liotur Magnusson og Halldor Sigmundsson þeir sem vm oræfin soru. at þeir hefdo alldre annat suarit. enn þad Hlijdar kyrkiu hefdi verid eignader aller omerkingar fyrer austan fiallgarda j mille Jlijfsvatna og Brædraklifs. þeir sem mædur helgudu sier eij. enn eij vissu þeir huort kirkian ætti edur eij.“ Sama dag og Kolbeinn gaf vitnisburð sinn seldi hann Grænavatnsjörðina, og af því tilefni lýsti hann suður- og austurlandamerkjum jarðarinnar þannig: „þadan austur i gard þann er skilur lond i milli Briamsnes og Grænavatz: og ur þeir gardi austur í sýdri Burfellskord. þadan og austur í Hafragia. rædur þa giain og fram at Brædraklife og þadan sudaustur únder Herdibreid og allan Heilagsdal. Rett vr Herdibreid og vestur i Sudurarbotna. Rædur Sudurá í Liosbleiksbýttu. þar með alla Kieralæki ofan ad Storafossi. og allt land jtolulaust fyrir austan Kraka og vt i motz vid fýr greind landamerki. er fyrer vtan og aústan ofan ganga í Kraka. fra skildú eingiataki við Langhollt. og Balldursheimi hefur til heýrt. og þriggja kúa fodri fra Hrakstrond i Grænauatz eing. Sagði hann Grænauatn eiga gielldfiarrekstur a Hlidar auræfi.“ Samkvæmt gögnum tilkvaddi Magnús Jónsson, sýslumaður á Barðaströnd, þann 6. maí 1562 sjöttardóm, sem kvað á um gildi lýsts kaupbréfs Kolbeins Arngrímssonar á Grænavatni. Segir í þeim dómi að dómsmenn hafi talið merki jarðarinnar rétt, en þeim er m.a. þannig lýst: „... enn landamerke räda austur ur Grenalækiaröse. og i gröf þä. sem geingur austur effter hraunum þeim. sem liggia fyrer sunnann Gard. og þadann i gard þann sem geingur riettsynis ut i vogsbotninn hiä Grenavatnsnauste. þadann og austur I gard þann. sem skilur land mille Briamsness og Grenavatns. þadann riettsynis ür þeim garde og ustur i Burfellsskòrd hin sidre. þadann og austur i Hafragiä. rædur þä. giäinn og framm ad Brædraklife. og þadann og austur under Herdebreid. og allann Heilagsdal. riett ur Herdebreid til vesturs. og so üt I Sudurärbotna. rædur þä Sudurä. i Liosbleiksbittu. þar med alla Kieralæke ofann ad Störafosse. og allt land jtòlulaust. fyrir austann Kräkälæke. og ütj möts vid fyrgreind landamerke. Enn fyrer utann og austann. ofann i Kräkaa ... þar med Grenavatn ætte gielldfiärrekstur ä Hlijdar òræf.“ Samkvæmt gögnum var þann 30. ágúst 1562 gefinn vitnisburður um að fyrrnefndur Kolbeinn Arngrímsson hefði kvittað Magnúsi Jónssyni sýslumanni fyrir andvirði Grænavatns og handfest honum þann eið að sverja nær Magnús vildi, að hann: „vissi ei betur en að Grænavatn ætti alla þá landareign, ummerki og ítölur sem Kolbeinn hefði til greint, einkað og ánafnað Magnúsi og stóð í þeirra kaupbréfi. Einnig að Kolbeinn hefði lýst, að Þorsteinn Finnbogason hefði með engum lögum sótt af sér Fremrináma. Ungum og nær ómaga hefðu gamlir menn sagt honum, að Kolbeinn Þorgrímsson, afi hans, hefði haft, haldið og sér eignað og jörðinni Grænavatni alla Fremrináma og enginn talað upp á nema Þorsteinn Finnbogason. Kolbeinn Þorgrímsson hefði flutt brennistein úr Fremrinámum til Straums og Flateyjar. Nefndir tveir menn sem hefðu boðið Finnboga lögmanni að sverja þess eið en eigi fengið.“ Samkvæmt gögnum seldu Reykjahlíðarbræður, Nikulás og Vigfús Þorsteinssynir, Danakonungi árið 1563 allar námur og brennisteinsfjöll í löndum þeirra. Í Skinnastaðaártíðarskrá er máldagi Hlíðarkirkju (Reykjahlíðarkirkju) frá árinu 1573. Er þar lýst landamerkjum Reykjahlíðar og segir þar um m.a.: „Lanndar(!)merki J austan verdan SeliaDal og suo langt vt J mo sem Ilijfs fiall kemur fram vndan gasa Dals fiollum oc suo þadann j Llijfs fiall/ og harfra(!)gil sem er Austur vid Jokuls a/ Enn hid fremra J þa fiall garda Sem næstir eru fyri austan Myvatn og eckj snertir bufiar h [h: útstrikað]-ägaungu/ oc suo Lanngt fram J oræfi sem vatnzfoll Deilast Og alla Omerkinga Milli Jlijfs vatna og Brædra Klijfs/ Gelldfiar og Lamba Rekstur främm ä fioll J Einarstadakirkiu Jtok/ milli voga oc hlijdar Landamerki vr ytre Smara lag oc suijna vogur/ vogar eiga lútent wt vndir þreyngsl skilur þar landa merki hlijdar og voga.“ Í máldagabók Guðbrands biskups Þorlákssonar 1590 til 1616 er frásögn af því að biskup hafi tekið aftur áðurnefnda gjöf Ólafs biskups Hjaltasonar frá 1555 á kirkjuhluta Reykjahlíðar til Nikulásar Þorsteinssonar og er í framhaldi af því staðhæft að kirkjan eigi hálft heimaland jarðarinnar en einnig hálfan brennistein. Þá er haft eftir presti árið 1725 að kirkjan í Reykjahlíð eigi Austurfjöll fyrir austan Mývatn. Þessi landsréttindi Reykjahlíðarkirkju eru áréttuð í reikningum kirkna í Þingeyjarprófastsdæmi árið 1723, en einnig í prófastvísitasíum frá árunum 1727, 1735, 1748, 1750 og 1760. Í vísitasíu Reykjahlíðarkirkju árið 1828 eru nefnd landsréttindi enn ítrekuð, en auk þess eru þá taldar upp ýmsar aðrar eignir kirkjunnar og tilgreind landamerki gagnvart nágrannajörðum. Segir í vísitasíunni þar um m.a.: „Landa merke í Austannverdan Seljadal ogso Lángt úti mó, sem Ilífsfiall kemur fram undan Gásardals fiöllum ogso þadan i Ilifsfiall og Hafragil sem er austur vid Jokuls á enn hid fremra i þá fjallgarda sem næstir eru fyrer austann Mijvatn og ecke snertir búfiárgaungu, ogso lángt fram Öræfi sem Vatnsföll deilast, og alla ómerkínga á millum Ilifsfialla [leiðrétt úr, Islifsfialla] og brædraklifs, Géldfiár og Lambarekstur framm á Fjöll i Einarstada Itök. I milli Voga og Hlídar eru landamerki: ytri Smára Lá og Svínavogur. Vogar eiga Lútent út under Þreingsl, skylur þar landamerke Hlídar og Voga.“ Samkvæmt gögnum var þann 28. febrúar 1675, að beiðni Björns Gíslasonar frá Skarði á Skarðsströnd, skráður vitnisburður Jóns Þórðarsonar um landamerki Grænavatns. Í vætti Jóns er suður- og austurmerki jarðarinnar þannig lýst: „... þadann Austur J þann gard, sem skilur Land millumm Grænavatnz og Briánzness, þadann riettsÿniss vr þeim garde Austur j Búrfellz Skörd, þadann Austur J Hafragiá, Rædur So hin Sama giá framm ad Brædrakliffe, og allt Austur vnder Herdebreÿd. á mótz vid KÿrkiunnarLand J Reikiahlÿd Sem þar mæter Grænavatnz Lande ad vtanverdu, ur Herdebreid og Austur J Jökulzá á Öræffumm. Jtem á Grænavatn [a]llan Heilax dal og Fremre Náma (Grænavatnz Náma) alla. Sem Jnnefelas[t] [J] greÿndu takmarke. Vr Herdebreid riett Siónhendÿng til [ólæsilegt vegna skemmdar: vesturs?], og So J Sudurárbotna, Ráda þadann L[an]damerke Sudur J Liósbleÿkz B[y]ttu, Sem eg higg nu neffnest Skinnhúfutiörn þar med alla Kieralæke og offan ad Stórafosse á mótz vid Stórutúngu Land J Bárdardal ad vestann.“ Fyrir liggur að á 18. og 19. öldinni voru margsinnis lesnar upp lögfestur á manntalsþingum um landamerki nefndra jarða, Grænavatns og Reykjahlíðar. Þannig segir í lögfestu Einars Jónssonar frá 5. júní 1758 um leigujörð hans Reykjahlíð: „Reykjahlídar Landamerki lögfesti eg i austanverdann Seljadal, og solángt úti mó, sem Ilýfs fiall kémur framm undan Gásadalsfjöllum, þadan I Ilýfs fiall og Hafragil sem er austr vid Jökulsá; en hid fremra Lögfesti eg Reykjahlídar Landeign í þá fiallgarda sem næstir eru fyrir austan Mývötn, en ecki snerta búfiárgaungu, og solángt frammí Öræfi sem vatnsföll deilast.“ Í lögfestu Brynjólfs Sigurðssonar, sýslumanns í Árnessýslu, hinn 21. júlí 1776 segir um merki Grænavatns: „... ur þeim Garde austur J Burfells Skörd hin Sydre, þadann og austur J Hafra-gia, sem Merkium rædur framm ad Brædraklife, þadann austur under Herdebreid, og allann Heilagsdal riettur Herdebreid til Vesturs, og so uti Sudurár-botna, rædur þá Sudurá J LiosBleiks-bittu, þar med alla Kiera-læke ofann ad Stora-Fosse, og allt Land Jtölulaust fyrer austann Krákaá-læke ...“ Þá lögfesti Jón Þórðarson þann 17. maí 1830 ábúðarjörð sína Grænavatn með svofelldum austur- og suðurmerkjum: „Logfesti eg ad austanverdu vid vatnid uti gröf þá, sem liggur i Hrauninu fyrir sunnann Gard, og nú er grasivaxinn laut: Þadann réttsÿnis austur i sokallad Sidrajardfall á Flataskógarrönd þadann beint i Burfells-skördinn sidre, þadann austur i Hafragia, rædur þá giainn fram ad Brædraklifi, þadann austurunder Herdabreid, þadann til vesturs og i Sudurárbotna rædur þá Sudurá alt [alt: tvítekið] i móts vid sokallada Skinnhufu-tiörn, þadann beina stefnu til nordurs i sokalladann Alptakíl hvar Vatnsrennur og lækir allir af hvörjum Kráká er tilordinn, eru mestanpart samankomni:“ Í jarðamati frá 1804 segir að hálf Reykjahlíðarjörðin tilheyri Reykjahlíðarkirkju en hinn helmingurinn ábúendum. Jörðin er sögð fjörutíu hundruð. Árstekjur af fjallagrasatínslu eru sagðir tveir ríkisdalir og 48 shillingar, en tveir ríkisdalir fyrir hestagöngu. Tiltekið er að jörðinni fylgi kjarrskógur til eigin nota. Þá segir í jarðamati 1849-1850 um jörðina: „Reykjahlíð ½ Kyrkjueign og ½ Bondaeign, híngað til talin 40 hndr. ... Kostir jarðarinnar eru: mikið fjallaland til hestagaungu sumar og vetur, hagarymi, landkostir til málnytu fyrir fé og kyr i betra lagi, mörland i besta lagi hér i hreppi og góð og áreiðanleg vetrarbeit fyrir fjenað i heimahögum og hross i selhögum og á áðurnefndum fjöllum; ...hjer er og dálítil grasatekja ...“ Í óársettri lýsingu Skútustaðaþinga, sem talin er frá 1840, er svofelld lýsing á Reykjahlíðarjörðinni: Reykjahlíð, fjörutíu hundruð, norðaustan við vatnið, geysilandvíð jörð, en sára heyskaparlítil og einkum örðug. Í sömu lýsingu segir um Grænavatn: Jörðin Grænavatn, þrjátíu hundruð, landlítil heima um sig en hefur það æði mikið í fjarlægð. Samkvæmt samningi sem undirritaður var 14. ágúst 1899 leigði Jón Einarsson, eigandi Reykjahlíðar, alla fossa í landareigninni. Fossaréttindin voru afsöluð Einari Benediktssyni árið 1907 og enn síðar, árið 1909, hlutafélaginu „Gigant“. Landamerkjabréf fyrir Reykjahlíð var útbúið 8. apríl 1891. Var það þinglesið 29. maí sama ár, en í bréfinu segir: „Að sunnan móti Vogum ræður fyrst Svínavogur og Kálfstjörn, þá Smáralág er Reykjahlíð á hálfa. Þaðan bein lína austur í Námakollu hina syðri; þaðan beint í þrengsli við Skessuhala, þrýtur þar Vogaland að austan. Fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu. Að austan ræður Jökulsá alla leið norður að Dettifossi. Að norðan móti Svínadals- og Áslandi í Kelduhverfi, ræður bein stefna frá Dettifossi í Eilífshnjúk; þaðan bein stefna yfir Hrútafjöll og Gjástykki móti Þeystarreykjalandi, vestur í mó, þar til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúkur ber rjett norður undan Gæsafjöllum. Frá merki þessu ræður bein stefna í Bóndhól, sem er beint vestur af Gæsadalsfjöllum og þaðan móti Grímsstaðalandi bein lína í Þverdalsbyrgi, þaðan yfir há Skjólbrekku í merkivörðu austast á Flatskalla, þaðan beina stefnu í Kvæk, sem er grashvammur við vatnið, er gengur inní hraunið vestarlega, milli Grímsstaða og Reykjahlíðar. Þá ræður Mývatn suður að Svínavog. Fyrir vestan vatn á Reykjahlíð, Hrauneyrarland innan þessara ummerkja: Að norðan og vestan móti Grímsstöðum og Ytri - Neslöndum, ræður fyrst Fretvogur, frá botni hans bein stefna yfir Merkitjörn í Miðkíl er hálfur fylgir Reykjahlíð, þaðan í Tóukíl og eptir honum miðjum suður að Tóukílsgarði; ræður garður sá merkjum móti Syðri-Neslöndum, austur í Mývatn. Ennfremur fylgja Reykjahlíð eyjar, hólmar og sker í Mývatni sem hjer segir (Reykjahlíð á ítök í annara manna lönd þau [þau, ofan línu] er hjer segir geldfjár og lambarekstur í Einarsstaðakirkjuland á framfjöllum. Ennfremur á Reykjahlíð alla ómerkinga er koma fyrir í afrjettarlandi jarðarinnar.)“ Þáverandi eigandi og ábúandi Reykjahlíðar ritaði undir bréfið, en það var einnig áritað um samþykki af hálfu eigenda og umboðsmanna Áss og Svínadals, Þeistareykjalands, Ytri- og Syðri-Neslanda, Grímsstaða og Voga. Á spássíunni við yfirstrikaða textann er ritað að ítakinu hafi ekki verið lýst samkvæmt áskorun 20. maí 1953 og sé því niður fallið. J. Skaptason sýslumaður ritar þar undir. Í fasteignamati 1916-1918 segir um Reykjahlíðarjörðina: „Búfjárhagar: Landið er geysimikið að víðáttu og mjög kjarngott. Sauðfjárbeit hrossa mjög góð sumar og vetur, ... Fjárgeymsla erfið vetur og sumar. ... Jörðin á víðlenda afrétt á Mývatnsfjöllum, vestan Jökulsár. Í hana tekið margt sauðfé á sumrum og hross til göngu á vetrum. Ganga hross þar marga vetur af án gjafar. ... ¼ hluti Dettifoss tilheyrir jörðinni, er sá hluti leigður fyrir 212 kr. árgjald. ... Andavarp í eyjum og hólmum í Mývatni og gæsavarp í Grafarlöndum, skammt frá Herðibreið. Eggjatekjan talin gefa 50 kr. árstekjur. ... Jörðin á upprekstur fyrir geldfé og lömb í Einarsstaðakirkjulandi í Framdölum, en Einarsstaðir 8 hrossa göngu í Mývatnsfjöllum. Í nefndu mati segir einnig: ,,Undirmatsnefndin virðist eigi hafa tekið nándar nærri nægilegt tillit til tekna þeirra sem jörðin [Reykjahlíð] hefir af Dettifossi og afrétti, enda mun hin síðarnefnda tekjugrein hafa hækkað síðan matið var gert. Samþykkt: Jörðin sjálf færist upp um 1500 Krónur.“ Í ritinu Byggðir Suður-Þingeyinga er frásögn Jóns Sigurðssonar frá Ysta-Felli um afbýli í landi Reykjahlíðar. Nefnir Jón m.a. býlið Fagranes á milli Reykjahlíðar og Grímsstaða, býlið Hlíðarhaga á milli Reykjahlíðar og Svínadals og loks býlið Austursel, en það er sagt hafa staðið nærri þjóðvegi þeim sem nú er, beint suður af Jörundi og hafi það verið í byggð frá 1729 til 1874/7. Í bókaflokki Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun segir að í Búrfellshraunum, austan við Námaskarð, hafi eitt sinn verið beitarhús frá Reykjahlíð. Þá hafi býli verið við rætur Dalsfjalls, en þar við sé Dalsrétt, sem verið hafi skilarétt fyrir Austurfjöll til ársins 1880. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að heimildir bendi ekki til annars en að samfelld búseta hafi verið í Reykjahlíð frá því að jarðarinnar er fyrst getið. Þá segir að í afsals- og veðmálabókum komi fram að eftir gerð landamerkjabréfsins 1881 hafi jörðin framselst með hefðbundnum hætti og verið veðsett. Árið 1974 voru Herðubreið og Herðubreiðarlindir friðlýstar, sbr. auglýsingu nr. 272/1974. Í yfirlýsingu vegna friðlýsingarinnar segir að eigendur Reykjahlíðar hafi ekki haft uppi athugasemdir vegna hennar. Einnig kemur fram í gögnum að vegna friðlýsingar Öskju sem náttúruvættis árið 1977 hafi tillögur þar um verið bornar undir eigendur Reykjahlíðar, sem „hugsanlegra rétthafa“, sbr. 30. gr. þágildandi náttúruverndarlaga. Skálar hafa verið byggðir í Herðubreiðarlindum, bæði fyrir ferðamenn og landverði, en auk þess hafa verið gerðir skálar í Dreka austan í Dyngjufjöllum, í Bræðrafelli sunnan í Kollóttudyngju, í Heilagsdal og í Dyngjufelli í Dyngjufjalladal. Flestir skálarnir eru í eigu Ferðafélags Akureyrar. Landamerkjabréf fyrir Grænavatnsjörðina var útbúið 20. maí 1921 og þinglesið sama ár. Austur- og suðurmörkum jarðarinnar er lýst þannig í bréfinu: „Að austan ræður fjallgarðurinn merkjum suður og svo Bláfjall. Úr suðaustur horni Bláfjalls liggur merkjalínan í hásuður þar til Suðurárbotnar efri eru í vestri. Að sunnan eru merkin frá nefndum punkti beint vestur í austustu upptök Suðurár. Ræður þá Suðurá merkjum vestur gegnt Skinnhúfutjörn. Að vestan eru merkin úr Suðurá bein lína um miðja Skinnhúfutjörn í upptök lækjar þess, er rennur eftir Svartagili norður um Sandana vestur af Austurlækjum og fellur í þá að vestan mjög nærri því, er Norðurlækur sameinast þeim að austan; ráða þá lækirnir merkjum í Kráká, en Kráká skilur land Grænavatns frá löndum Skútustaða, Krákárbakka og Baldursheims alla leið norður þar til suðaustur ræturnar á fjallinu Jörundi bera yfir miðjan bæinn á Grænavatni. Ræður þá sú lína merkjum norðaustur frá ánni í línu, dregna beint úr austasta gili norðan í Sellandafjalli í austur hyrnuna á há Lambafjöllum (liggur sú lína um strýtumyndaðan klett í Skútustaðaborgum). Ræður sú lína þá merkjum norður í vörðu á Garðsengisgarði þar sem hæsta nibba á Norður-Skógamannafjalli ber yfir norðanverðan Grænavatnsbæ. Úr þeirri vörðu ræður bein lína yfir norðaustur hornið á Garðsengi í vörðu í Víðigarði rétt norðan við engið. Ræður þá sá garður merkjum norðvestur í Strandakíl og þá Strandakíll norður og síðan austur alla leið gegnum Krákuvatn og Einslæk í Grænavatn, en síðan Grænavatn norður hjá fyrst nefndri vörðu í Tóftatanga. Lönd þessara jarða liggja að Grænavatnslandi: Að norðan: Skútustaða, Garðs og Voga. Að austan: Reykjahlíðar (öræfi). Að sunnan: Skútustaða (afréttur). Að vestan: Skútustaða, Krákárbakka, Baldursheims og Sveinstrandar (Garðsengi).“ Þáverandi eigendur og ábúendur Grænavatns rituðu undir bréfið. Þá var bréfið áritað um samþykki af hálfu landeigenda nágrannajarða, þ. á m. Reykjahlíðar. 5. Elsta fjallskilareglugerð fyrir Þingeyjarsýslur er frá árinu 1893. Var þar öllu landi sýslunnar skipt í þrjú fjallskilafélög, og var eitt þeirra svæðið á milli Jökulsár og Skjálfandafljóts. Í reglugerðinni er m.a. kveðið á um að fjallskilafélögum megi skipta í deildir eftir því sem hagar, fjöll og vatnsföll deila. Þá segir að land skiptist í afrétti og heimalönd og að það sé hreppsnefnda að ákveða takmörk þar á milli. Ný fjallskilareglugerð var sett árið 1904, en þar segir að allt land skiptist í öræfi, afrétt og heimalönd og að það skuli vera afréttir sem að fornu hafi verið. Núgildandi fjallskilareglugerð er frá árinu 1966. Í framlögðum gögnum er getið um ítök jarða til hrossagöngu á afréttum, þ. á m. á afrétti Reykjahlíðar á Mývatnsöræfum. Samkvæmt máldaga Auðunar rauða Þorbjörnssonar frá 1318 átti Grenjaðarstaðakirkja tíu hrossa göngu á Austurfjöllum, á svonefndum efri og neðri melum. Þessara réttinda er getið í eignaskrá kirkjunnar frá árinu 1644. Þá segir í lögfestu fyrir jörðina Möðrudal í Múlasýslu árið 1844, sem var þinglesin í maí sama ár: „Máldaga Herra Stepháns Biskups af 1493 og fleyri Biskupanna Visitatiu <a> sanna og samhlióda eru, ad Mödrudalsstad tilheyri .... Hesta gaungu á Mivantsfiöllum og hálfar Herdabreidstúngur.“ Þessi réttindi eru áréttuð í landamerkjabréfi Möðrudals árið 1884, en einnig í ódagsettu landamerkjabréfi sem þinglesið var 1923. Auk landeiganda Möðrudals rita undir landamerkjabréfið bændur nágrannajarða austan Jökulsár, en einnig landeigendur Reykjahlíðar. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 segir að Einarsstaðir í Reykjadal eigi átta hrossa göngu á Mývatnsöræfum, m.a. á Borgarmela í Reykjahlíðarafrétt. Um Reykjahlíð segir nánar í Jarðabókinni: „Hestagánga á öræfunum sæmileg og bregst sjaldan í meðalárum, en þess á milli falla þeir ber harðindi koma uppá. ... Umboðsmaður hefur og leyft oftlega nokkrum sveitarmönnum hjer og líka úr Kelduhverfi hestagöngu á öræfunum á vetur í Reykjahlíðar landi, og hefur tekið 5 álnir undir hvorn, so sem gömul venja er til. Nú hefur umboðsmaður tilsagt bóndanum þennan toll ef nokkuð fengist.“ Í bókaflokki Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun segir að það hafi tíðkast frá ómunatíð að láta hross ganga í mellönd á Mývatnsöræfum. Segir Ólafur frá því að öðru hverju hafi verið gengið austur og litið eftir hestunum, og þeir reknir saman og niður í sveit þegar ástæða þótti til, en um beitilandið segir nánar: „Hrossin gengu aðallega í melöldunum austan við Nýjahraun, þar sem féð hefur líka verið haft haust og vor, þarna er mikið af sandhólum stærri og smærri, þöktum melgrasi, oft stórvöxnu, og getur verið þar gott slægjuland. Þarna tekur tæplega fyrir jörð fyrr en land er allt upp urið, og þótt allt sé nagað, sem upp úr stendur, er kólfurinn grænn og kjarnmikill niðri í sandinum, og krafsa skepnur eftir honum, þegar ekki er freðið, einkum á vorin í gróandanum. Stundum gekk líka nokkuð af hrossum á Norðurfjöllum, í Norðmelsstykki og þar í kring, en þar er landslag og gróður líkt og sunnar á fjöllunum.“ Í sýslubókum Þingeyjarsýslu er umfjöllun um samgöngur í héraði. Segir m.a. frá því að samist hafi um það með sýslumanni og hreppstjóra á manntalsþingi á Skútustöðum 6. júní 1832 að á því sumri skyldi byggja, ef mögulegt væri, sæluhús eða kofa á Austurfjöllum og skyldi það reist á hentugasta stað á Múlasýslupóstvegi. Þetta var áréttað á manntalsþingi 1833, en í kjölfar fyrirspurnar sýslumanns á manntalsþingi á Skútustöðum 1836 samþykktu hreppsmenn að viðhalda vörðum og sæluhúsum á Austurfjöllum. Í nefndu riti Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun er frásögn af því er nokkrir Mývetningar fóru árið 1830 í leiðangur til að leita að útilegumönnum. Var í leiðangrinum farið allt til Dyngjufjalla, en af þessari ferð dregur Ólafur eftirfarandi ályktanir: „Ferðin sýnir ..., að þrátt fyrir góðan vilja, er það furðu skammt inn í auðnina og út fyrir kunnar fjárleitir, sem leiðangursmennirnir komast, og Dyngjufjöll, hið grunaða land, eru ókönnuð eftir sem áður.“ Í riti sínu segir Ólafur enn fremur frá því að árið 1855, rétt fyrir haustleitir, hafi fjórir Mývetningar farið að leita óþekktra fjárstöðva suður í Ódáðahrauni. Tilefni ferðarinnar hafi verið að eftir 1850 hafi borið mjög á því að heimtur væru slæmar í Mývatnssveit. Hafi bændur talið að féð fyndi ókunn beitilönd suður í öræfum. „Fóru þeir suður að Dyngjufjöllum, suður að Dyngjufjalladal og með suðurhlið fjallanna að suðausturhorni þeirra. Hittu þeir þar hagadrög og flæður. Riðu næst suður að Svartá, síðan norður yfir Vaðöldu í Upptyppinga og fundu þar mellönd töluverð. Fóru um kvöldið í Herðubreiðarlindir, gengu síðan Lindirnar og Grafarlönd.“ Þessi frásögn Ólafs hefur samhljóm við ritsmíðar Þorvaldar Thoroddsen, en hann fór í rannsóknarleiðangra um Mývatnsöræfi og Ódáðahraun á árunum 1875 og 1882-1884. Í afréttarskrá Skútustaðahrepps frá árinu 1878 er afréttarsvæðum Mývetninga lýst að nokkru. Segir þar að afrétturinn sé m.a. á Framdölum, Austurdölum og Grafarlöndum vestari svo og í Miklamó og Dyngjufjallabruna. Þess er getið að síðastnefndi afrétturinn liggi undir Skútustaðakirkju, Skútustaði og Grænavatn. Í skránni segir að Mývetningar eigi auk þessara svæða afréttarlönd á Austurfjöllum, en því svæði þannig lýst: „Austan við alla þessa 3 afrjetti, sem nú hafa verið taldir, liggur Odáðahraun, og er gengið í það á hverju ári, svo sem við verður komist. - Öll hjer talin afrjettarlönd hafa frá ómunatíð verið gengin að einni lögrjett, sem liggur í Grænavatns heimalandi og nefnist Grænavatnsrjett. Hreppstjórar í Skútustaðahreppi hafa og jafnan haft á hendi alla fjallskilastjórn í nefndum afrjettum. Hreppsnefndin athugaði, að byggja þurfi Grænavatnsrjett að nýju og flytja hana úr stað, þar sem hún nálega er komin í eyði af sandfoki. - Munu ráðstafanir til þess gjörðar, svo fljótt sem kringumstæður leifa. Austurfjöll, sem öll eru eign Reykjahlíðarkyrkju. Þau ná til suðurs allt fram undir jökla. Að austan takmarkast þau af Jökulsá á fjöllum. Að norðanverðu eru takmörkin á milli þessa afrjettar og Kelduhverfis afrjettarlanda þessi: Ur Hafragili beint til vesturs í Eilifsfjall og þaðan í Hrútafjöll. Að vestanverðu takmarkast afrjetturinn af Kröfluhrauni allt suður á Þríhyrninga, og þaðan suður á Halaskógafjall gegnt Námufjalli. Þaðan ræður fjallgarðurinn til suðurs í Þrengslaborgir. Lögrjett fyrir þennan afrjett er Dalsrjett, og liggur hún í Reykjahlíðar heimalandi. Innan takmarka afrjettarins á jörðin Vogar afrjettarland það er Ludent nefnist; þar stendur og nýbýlið Hlíðarhagi ...“ Í ritinu Göngum og réttum eftir Braga Sigurjónsson, ritverki Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun og í ritsafni Þingeyinga frá 1954 er m.a. fjallað um fjallskil á afréttum og um nytjar hans í landi Reykjahlíðar. Er í síðastnefnda ritinu frásögn Jóns Sigurðssonar frá Ysta-Felli um afréttinn, en þar segir: „Þótt sauðhagar séu langt suður um land Reykjahlíðar, allt til Herðubreiðarlinda, er meginafrétturinn þó norðan Búrfells og suður með Jökulsá frá þjóðvegi. Austur undir ánni eru eigi aðeins góðir sumarhagar, þar er einnig óvenjulega snjólétt og kjarnaland til vetrarbeitar og veðursæld mikil. Síðan 1922 hefur sauðfé frá mörgum bæjum verið rekið austur þangað og látið liggja úti fyrri hluta vetrar. Sjaldan hefur af þessu tjón orðið, svo miklu nemi, en oft hafa menn og fénaður lent í hrakningum á heimleið. Flest vor hefur fé verið rekið austur fyrir rúning og ær stundum fyrir burð, en teknar aftur heim um burðinn. Fram til skamms tíma var hestaganga mikil á Austurfjöllum. Vetrarferðir voru þá tíðar austur þangað, bæði til eftirleita, fjárgeymslu og hestagangna, og urðu þær ferðir oft harðsóttar.“ Í nefndu ritverki Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun segir að lengstu leitir Mývetninga séu suður með Jökulsá að vestan í Grafarlönd og inn fyrir Herðubreiðarlindabotna. Séu það fimm daga göngur, en taki eftirleitarmenn oft mun lengri tíma. Afmörkun afréttarins er nánar lýst í ritinu Göngur og réttir, þannig: „Afréttarlönd þessi eru víðáttumikil. Takmarkast þau að vestan af leitarsvæðum Bárðdæla, að austan af Jökulsá á Fjöllum, en að norðan af leitarsvæðum Keldhverfinga og Aðaldæla- og Reykdælahreppa. Um Bláfjallsfjallgarð skiptist afrétt þessi í Austur- og Suðurafrétt, sem svo eru nefndar. ... nú skipta Mývetningar sér ekki af göngum á sum þau svæði, er þeir áður höfðu fjallskilastjórn á. ... .... Um miðja 19. öld virðist, eftir því sem nú er vitað, að Suðurafrétt hafi verið notuð meira til upprekstrar en Austurafrétt. Var almenn venja að reka fráfærnalömb í Miklamó og Framdali. Haglendi var um þessar mundir stórum meira á Suðurafrétt en nú er, því síðastliðin 100 ár hafa stór og góð landsvæði eyðilagst þar af uppblæstri, svo sem Mótunga, Skafamýrar og hluti af Miklamó.“ Með Stjórnarráðsbréfi frá 1919 var sýslumönnum landsins gert að skila skýrslu um svæði í sýslum þeirra sem teljist vera „almenningar“ og afréttarlönd, sem ekki sannanlega hafa tilheyrt eða tilheyri nokkru lögbýli. Steingrímur Jónsson, sýslumaður í Þingeyjarsýslum, segir í svarbréfi 6. apríl 1920 að eftir því sem hann hafi heyrt séu „almenningar“ á öræfum í sýslunni m.a. að finna í Ódáðahrauni og í Grafarlöndum og öræfum þar suður með Jökulsá til jökla. Í greinargerð, sem Jóhann Skaptason, sýslumaður í Þingeyjarsýslum, ritaði 1959 er eftirfarandi afréttarlýsing Skútustaðahrepps, sem sögð er höfð eftir oddvita: „1. Austurfjöll vestan Jökulsár á Fjöllum, norðan frá Dettifossi til öræfa upp. Mörk að vestan eru heimalönd bújarða við Mývatn og Bláfellsfjallgarður. 2. Suðurafrjett. Frá heimalöndum Mývetninga að norðan suður til öræfa í Ódáðahrauni. Nokkur spilda þess afrjettar nær vestur að Skjálfandafljóti.“ Í greinargerð sýslumanns segir að Austurfjöll hafi verið eign Reykjahlíðarkirkju, en muni nú talin eign eigenda Reykjahlíðar. Suðurafrétt hafi verið eign Skútustaðakirkju. Þá segir sýslumaður að öræfi liggi sunnan við bæði Austurfjöll og Suðurafrétt og milli þeirra (Bláfellsfjallgarður). Öræfin séu oftast leituð tvisvar á hausti, þar sem nokkuð haglendi væri eða kinda von, en þess er getið innan sviga að leitað sé í flugvél. II. Í úrskurði óbyggðanefndar er að nokkru vísað til þeirra heimilda og gagna, sem hér að framan hafa verið nefnd, að því er varðar afmörkun, sögu, ráðstafanir að eignarétti og nýtingu Reykjahlíðar, þ. á m. á hinu umdeilda landsvæði á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. Í úrskurðinum er lagt til grundvallar að Reykjahlíð hafi um aldir verið sjálfstæð jörð. Um merki jarðarinnar segir að samkvæmt landamerkjabréfi frá 1891 séu þau til austurs miðuð við Jökulsá á Fjöllum, frá Dettifossi í norðri, en að suðurmerkin séu m.a. miðuð við örnefnið Bræðraklif. Vesturmerki jarðarinnar liggi að jörðinni Grímsstöðum að norðanverðu en jörðunum Vogum og Grænavatni þegar sunnar dregur. Um landamerki Reykjahlíðar gagnvart síðastnefndu jörðunum er m.a. vísað til orðalags í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1891: „... fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklif vestur af Herðibreið“, en á það bent að bréfið hafi ekki verið áritað af eigendum Grænavatns. Vísað er til þess í úrskurðinum að austan og suðaustan við Mývatn, við vesturjaðar Ódáðahrauns, sé röð stapa og móbergshryggja, þ. á m. Heilagsdalsfjall (832 m) og Bláfjall (1222 m), og það áréttað að syðsti hluti fjallgarðanna nefnist Bláfjallshalar. Þá segir um merki að eldri heimildir um Reykjahlíð miði m.a. við: „fiallgrda þá sem næst liggja vid myvatn fyrir austan nvatnis ad jokulsä“, sbr. einkum vitnisburð Jóns Magnússonar frá 1505 og prófastsvísitasíu Reykjahlíðarkirkju frá 1735“. Á það er bent að landamerkjabréf Grænavatns frá 1921 sé áritað af hálfu landeiganda Reykjahlíðar, en að í því bréfi sé miðað við að „fjallgarðurinn“ ráði austurmerkjum „suður og svo Bláfjall“ og úr suðausturhorni Bláfjalls liggi merkjalínan með tilteknum hætti í hásuður. Segir í úrskurðinum að þessi lýsing á merkjum sé ekki fyllilega samhljóða landamerkjabréfi Reykjahlíðar og að deilur séu um merkin. Sá ágreiningur taki hins vegar í meginatriðum til vestanverðs Heilagsdalsfjalls og Heilagsdals auk vestanverðra Bláfjalla og Bláfjallshala. Rifjað er upp að af eldri merkjalýsingum frá 16. öld hafi fyrirsvarsmenn Reykjahlíðar og Grænavatns deilt um mun stærra landsvæði. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að samkvæmt landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 séu merki jarðarinnar til suðurs, inn til landsins og í átt að jökli dregin frá framangreindum fjallgörðum í vesturmerkjum og „bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið“. Þá ráði bein stefna frá Bræðraklifi austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu. Í úrskurðinum er vikið að áðurröktum vitnisburðum frá byrjun 16. aldar, en einnig að sexmannadómi frá 17. maí 1506 og staðfestingu Finnboga Jónssonar lögmanns þar á ásamt eigin viðbótum. Bent er á að sambærilegar lýsingar og fram koma í landamerkjabréfinu á suðurmerkjum Reykjahlíðar og nefndum heimildarskjölum, sé einnig að finna í máldaga Hlíðarkirkju frá 1573, prófastvísitasíu frá 1735, lögfestu frá 1758 og vísitasíu Reykjahlíðarkirkju frá 1828. Í úrskurðinum eru af öllum þessu heimildum dregnar svofelldar ályktanir: „Framangreindar lýsingar á suðurmerkjum Reykjahlíðar eru ekki samhljóða og tvö atriði þarfnast sérstakrar athugunar. Hið fyrra snýr að því hvort miðað skuli við Bræðraklif eða önnur og syðri merki og hið síðara hvar Bræðraklif sé að finna, hafi staðsetning þessi þýðingu. Landamerkjabréf Reykjahlíðar 1891 miðar suðurmerki þannig við Bræðraklif og sama máli gegnir um vitnisburði frá 1505 og 1506, auk sex manna dómsins 1506. Í staðfestingu sýslumannsins frá dómnum 1506, máldaga frá 16. öld, lögfestu frá 18. öld og tveimur vísitasíum frá 18. öld og 19. öld, er mörkum hins vegar lýst „...so langt sem vatzfoll deilast og votn ad draga“. Óbyggðanefnd telur að elstu merkjalýsingar mæli gegn því að merki Reykjahlíðar hafi miðast við önnur og syðri merki en Bræðraklif, svo sem vatnaskil á jökli. Slíka viðmiðun er ekki heldur að finna í landamerkjabréfi jarðarinnar 1891. Niðurstöðu sex manna dómsins 1506 er áður lýst og í staðfestingu Finnboga Jónssonar lögmanns segir meðal annars að hann sé „...loglegur og skiælegur j allan handa mata...“ Lögmaðurinn bætir því þó við að jörðinni tilheyri land „sudur í oræfi so lant sem vatnzfoll deilast og votn ad draga.“ Óbyggðanefnd telur ekki efni til að skýra þennan dóm á annan veg en þann sem segir í niðurstöðu dómsmanna, sbr. einnig eldri heimildir sem og landamerkjabréf jarðarinnar 1891. Viðauki lögmannsins breytir þannig ekki efnislegu innihaldi dómsins. Þá verður með engu móti horft framhjá því að Finnbogi Jónsson lögmaður var faðir Þorsteins Finnbogasonar í Reykjahlíð, aðila málsins. Krafa eigenda Reykjahlíðar um að merki jarðarinnar og beinn eignarréttur þeirra nái suður fyrir Bræðraklif og jafnvel inn á Vatnajökul verður því ekki talin geta stuðst við heimildir um afmörkun Reykjahlíðar en um önnur atriði sem krafa þessi er studd við verður fjallað síðar.“ Í niðurstöðukafla úrskurðarins er næst tekið til skoðunar hvar örnefnið Bræðraklif sé að finna. Vísað er til þess að stefndi, íslenska ríkið, haldi því fram að um sé að ræða einstigi eða klif við vörðubrot í vesturvegg svokallaðrar Hafragjár. Bent er á að gjáin sé mikið jarðfall með háum veggjum, u.þ.b. 5-6 kílómetra löng og á annan kílómetra á breidd. Aftur á móti haldi stefnendur því fram að Bræðraklif sé hár klettadrangi sunnan við Bræðrafellið og skammt sunnan við Kollóttudyngju, og er sagt að um 42 kílómetrar séu þaðan norður í Eilífsvötn, mælt í beinni loftlínu. Bent er á að í báðum tilvikum sé komið langt inn í Ódáðahraun, illfært og gróðurvana landsvæði sem teygir sig austur frá fjallgörðum þeim í vesturmörkum Reykjahlíðar og langleiðina að Jökulsá á Fjöllum. Um greint álitaefni segir nánar í úrskurði óbyggðanefndar: „Í elstu heimildum um merki Reykjahlíðar, vitnisburðum, dómi og máldaga frá 16. öld ásamt tveimur vísitasíum og lögfestu frá 18. og 19. öld, er miðað við títtnefnda fjallgarða við Mývatn og tekið fram að Reykjahlíð eigi „öræfi öll“ fyrir austan þau, að Jökulsá. Afmörkun til norðurs einskorðast við Eilífsvötn og til suðurs við Bræðraklif. Hið síðarnefnda er staðsett nánar með því að það er sagt „fyrir utan Herðubreið“ í tveimur vitnisburðum frá 16. öld og „suður á öræfum“ í öðrum vitnisburði frá sama tíma. Hvort tveggja veitir takmarkaðar vísbendingar, enda hafa málsaðilar sýnt fram á að orðalagið „fyrir utan“ á þessu landsvæði kemur bæði fyrir í merkingunni norður og vestur. Umræddum fjallgörðum var áður lýst en klif það í Hafragjá sem íslenska ríkið hefur vísað til er til austurs frá suðurenda þeirra, þar sem eru Bláfjall og Bláfjallshalar. Frá suðurenda Bláfjallshala um þennan punkt og síðan beint austur í Jökulsá eru u.þ.b. 33 km í beinni loftlínu. Klettadrangi sá sunnan við Kollóttudyngju, sem eigendur Reykjahlíðar benda á sem Bræðraklif, liggur hins vegar svo miklu sunnar að hann samræmist illa tilvísun heimildanna til fjallgarðanna og öræfanna austan þeirra. Hér ber þess að geta að örnefnið Bræðraklif er einnig að finna í heimildum um merki jarðarinnar Grænavatns. Þannig segir í dómi um kaupbréf fyrir Grænavatni frá 1562 að austurmerki Grænavatns liggi úr Syðri-Búrfellsskörðum „þadann og austur i Hafragiä. rædur þä. giäinn og framm ad Brædraklife. og þadann og austur under Herdebreid. og allann Heilagsdal. riett ur Herdebreid til vesturs.“ Aðrar heimildir um merki Grænavatns lýsa þessum mörkum með sambærilegum hætti, þó að undanskildu landamerkjabréfi Grænavatns líkt og að framan er rakið. Umræddar merkjalýsingar munu eiga rætur að rekja til deilna við fyrirsvarsmenn Reykjahlíðar um svokallaðar Fremri-námur, þ.e. brennisteinsnámur á svæðinu norðvestur af Hafragjá. Samkvæmt þessum lýsingum er Bræðraklif í Hafragjá. Merking örnefnisins á kort Landmælinga Íslands er í samræmi við það, sbr. einnig rit Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun frá árinu 1945. Landamerkjabréf Reykjahlíðar frá 1891 greinir sig frá hinum eldri heimildum með annars vegar orðalaginu við staðsetningu Bræðraklifs og hins vegar samhenginu við fjallgarðana og Jökulsá á Fjöllum. Bræðraklif er þannig sagt suður af fjallgörðunum og stefnan frá Bræðraklifi og austur í Jökulsá nú sérstaklega tekin „sunnan við Herðibreiðartungu“. Í hinum elstu heimildum voru stefnur í og úr Bræðraklifi hins vegar ótilgreindar, væntanlega vegna þess að frekari skýringar hefur ekki verið þörf. Þá segir í landamerkjabréfinu að Bræðraklif sé vestur af Herðubreið en áður var gerð grein fyrir óljósri merkingu orðalagsins „fyrir utan“ í eldri heimildum. Sú staðsetning Bræðraklifs, sunnan Kollóttudyngju, sem eigendur Reykjahlíðar miða við í varakröfu sinni er í ágætu samræmi við lýsingu landamerkjabréfsins.“ Í lokakafla úrskurðar óbyggðanefndar er fjallað um eignarréttarlega stöðu hins umþrætta landsvæðis á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. Segir í úrskurðinum að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnám á þessu svæði náði, en síðan segir: „Sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verður þó að telja líklegt að svæðið norðaustan og austan Mývatns hafi verið numið, a.m.k. að hluta, en ólíklegt að land á þessu svæði hafi verið numið að Vatnajökli. Vafi um þetta atriði hlýtur að vaxa eftir því sem sunnar dregur. Óvissa um aðferðir við landnám er þó of mikil til þess að hægt sé að fullyrða um stærð landnáma á þeim grundvelli, sbr. umfjöllun um landnám í Almennum niðurstöðum óbyggðanefndar“. Um þýðingu landamerkjabréfa við mat á sönnun um eignarhald á landi er í niðurstöðukafla úrskurðarins vísað til fyrirliggjandi umfjöllunar Hæstaréttar og óbyggðanefndar um það efni, sbr. mál nr. 1-5/2005, en síðan segir: „Að því marki sem landamerkjabréf Reykjahlíðar hefur stuðning af eldri heimildum, þ.e. norðan þeirrar línu sem að framan var lýst og liggur úr suðurenda Bláfjallshala í Bræðraklif í Hafragjá og þaðan beint austur í Jökulsá á Fjöllum, telur óbyggðanefnd að íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á annað en að jörðin Reykjahlíð hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Þar hafi eigendur jarðarinnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Heimildir þær um afréttarnot sem íslenska ríkið hefur vísað til eru almenns eðlis og lýsingar þeirra óljósar. Engar afdráttarlausar ályktanir verða því dregnar af þeim. Staðhættir, gróðurfar eða nýtingar möguleikar verða ekki taldir hafa úrslitaáhrif í þessu sambandi. Þá verður fyrirkomulag smölunar á þessu svæði ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að norðan framangreindrar merkjalínu sé eignarland, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Svo sem rakið er hér að framan telur óbyggðanefnd eldri heimildir mæla því í mót að merki jarðarinnar Reykjahlíðar nái suður fyrir línu þá í Ódáðahrauni sem áður var lýst. Þá málsástæðu gagnaðila að þeir hafi haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að brigður yrðu ekki bornar á beinan eignarrétt þeirra að öllu því landi sem falli innan merkja Reykjahlíðar, eins og því sé lýst í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá árinu 1891, ber að skoða í því ljósi. Að þessu gættu geta gagnaðilar, sem leiða rétt sinn frá þeim eiganda sem gerði landamerkjabréfið, ekki byggt á því að eignarréttur hefði unnist að landi sem ekki átti undir Reykjahlíð áður en bréfið var gert. Þá var landamerkjabréfið ekki samþykkt af hendi þeirra sem kunna að hafa talið til réttinda yfir landi til suðurs. Breytir í þessum efnum engu að landamerkjabréfið var þinglesið 29. maí 1891, sbr. dóm Hæstaréttar 28. september 2006 í máli nr. 498/2005 (Stafafell). Landi utan þeirra merkja en innan eignarlandskröfusvæðis eigenda Reykjahlíðar í máli þessu má í megindráttum skipta í þrennt, þ.e. Ódáðahraun, Vatnajökul og svæðið milli austurjaðars Ódáðahrauns og Jökulsár á Fjöllum. Nyrst á hinu síðastnefnda svæði eru Grafarlönd austari og sunnan þeirra Herðubreiðarlindir. Þar er land nokkuð gróið og liggur í 4-500 m hæð. Samkvæmt gögnum þessa máls og skýrslutökum, hafa nytjar af því einskorðast við sumarbeit fyrir búfé og eftir atvikum önnur takmörkuð not. Framangreint bendir til þess að í Grafarlöndum austari og Herðubreiðarlindum sé afréttur í þeim skilningi að jörðin Reykjahlíð eigi þar óbein eignarréttindi fremur en beinan eignarrétt. Ekki liggur fyrir hvernig eigendur Reykjahlíðar eru komnir að rétti sínum til Grafarlanda austari og Herðubreiðarlinda. Í máli þessu er ekki sýnt fram á annað en að hann hafi orðið til á þann veg að landsvæðið hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og, ef til vill, annarrar takmarkaðrar notkunar. Um afréttarnotkun og fjallskil voru snemma settar opinberar reglur sem sveitarstjórnum var falið að annast framkvæmd á. Að undanskildum austurjaðri Ódáðahrauns, þar sem hraunið mætir Grafarlöndum og Herðubreiðarlindum og gróður teygir sig þangað inn, er hins vegar ekkert sem bendir þess að í hrauninu hafi að staðaldri verið höfð beitarnot, enda mæla staðhættir og fjarlægð frá byggð því í mót. Í gögnum málsins liggur fyrir að fyrirhugaðar friðlýsingar á Herðubreið og Öskju, í Ódáðahrauni, hafa verið bornar undir eigendur Reykjahlíðar sem „hugsanlega rétthafa“ á þessum svæðum, líkt og segir í bréfi Náttúruverndarráðs frá 24. nóvember 1974. Þá hefur verið leitað eftir samþykki eigenda Reykjahlíðar vegna uppsetningar Jarðskjálftastöðvar við Öskju, sbr. tölvupóst frá 6. júlí 2007. Nokkrir skálar eru á svæðinu en ekki verður séð að greiðslur hafi verið inntar ef hendi þeirra vegna til eigenda Reykjahlíðar. Þessi not á umræddu landsvæði verða talin svo takmörkuð og stopul að þau geti ekki stofnað til eignarréttar fyrir hefð á grundvelli laga um hefð, nr. 46/1905. Að öllu framangreindu virtu telur óbyggðanefnd að ekki hafi verið í ljós leitt að utan merkja jarðarinnar Reykjahlíðar, svo sem þeim er lýst í eldri heimildum og eru nánar skilgreind hér að framan, hafi stofnast til eignarlands með námi, hefð eða öðrum þeim stofnunarháttum eignarréttinda sem grein hefur verið gerð fyrir í Almennum niðurstöðum óbyggðanefndar (sjá viðauka). Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Heimildir benda hins vegar til þess að Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir séu í afréttareign Reykjahlíðar. Eftir er þá að leysa úr því hver séu mörk afréttar Reykjahlíðar í Grafarlöndum austari og Herðubreiðarlindum gagnvart þjóðlendu í Ódáðahrauni. Um mörk gagnvart eignarlandi Reykjahlíðar vísast til umfjöllunar og niðurstöðu um suðurmerki jarðarinnar. Samkvæmt því er áður greindi um skýringu á eldri heimildum um merki Reykjahlíðar, sbr. einnig heimildir um Grafarlönd austari, og staðhætti og nýtingu á hraunjaðrinum telur óbyggðanefnd rétt að miða við að umræddur afréttur Reykjahlíðar afmarkist til suðvesturs af línu sem dregin er frá Bræðraklifi (í Hafragjá) og í Veggjafell, við austurjaðar Herðubreiðarfjalla, og þaðan til suðausturs, í stefnu á Hlaupfell, þar til kemur að skurðpunkti við línu sem liggur frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum í Herðubreið. Frá þessum skurðpunkti er síðastnefndu línunni fylgt austur að ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum. Ljóst er að einstakir hlutar þess svæðis, eins og það er afmarkað hér að framan, eru misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taka þó breytingum auk þess sem þau eru ekki endilega samfelld. Landsvæði þetta verður því talið falla undir skilgreininguna „landsvæði [...] sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé“, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að sunnan við suðurmerki jarðarinnar Reykjahlíðar, innan kröfusvæðis eigenda Reykjahlíðar í máli þessu, sé þjóðlenda. Með vísan til þess sem að framan greinir, skiptist sú þjóðlenda í þrjú svæði sem afmörkuð verða hér á eftir ... “ (sbr. kröfugerð stefnenda í máli þessu). III. Málsástæður og lagarök stefnenda. Aðalkröfu sína byggja stefnendur á því að hið umþrætta landsvæði Reykjahlíðar á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni sé háð eignarrétti þeirra, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33, 1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfest hafi verið með lögum nr. 62, 1994. Stefnendur byggja kröfu sína um eignarrétt á umþrættu landsvæði á landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 8. apríl 1891, þinglýstu 29. maí sama ár, þar segir um suðurmerkin: „Fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu.“ Stefnendur byggja á því að framlögð gögn styðji tilkall þeirra til landsvæðis innan greindra merkja, en af þeim sökum sé úrskurður óbyggðanefndar rangur og brjóti hann í bága við eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrár Íslands. Stefnendur benda á að samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar sé viðurkenndur beinn eignarréttur þeirra innan þinglýstra landamerkja Reykjahlíðar. Það sé í samræmi við þá meginreglu íslensks eignarréttar að jörð með þinglýstum landamerkjum sé eignarjörð. Stefnendur benda á og árétta að ágreiningur þessa máls lúti að því að óbyggðanefnd hafi ranglega staðsett örnefnið Bræðraklyf og því dregið suðurmörk jarðarinnar ranglega og í ósamræmi við eldri heimildir. Stefnendur byggja á því að kröfulína þeirra úr Bræðraklyfi fyrir vestan Herðubreið (nú merkt Bræðrafell á kortum), og þaðan í beinni línu austur í Jökulsá fyrir sunnan Herðubreiðartungu, sé í fullu samræmi við eldri heimildir um merki Reykjahlíðar. Í því sambandi benda þeir m.a. á máldaga Reykjahlíðarkirkju frá 1573 og áðurrakinn lögmannsdóm frá 1506. Landnámsheimildir í Skútustaðahreppi fari heldur ekki í bága við landamerkjabréf jarðarinnar frá 1891, en ljóst sé að við landnám hafi landið verið gróið til jökla. Stefnendur vísa til landamerkjalaga nr. 5, 1982 og síðari lagasetningar um sama efni, nr. 41, 1919, og tilgangs þeirrar lagasetningar. Þá benda þeir á dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004 þar sem það hafi verið talið skipta máli hvort land hafi talist innan upphaflegs landnáms og hvort að með landið hafi verið farið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum. Vísa þeir til þess að ekkert komi fram í gögnum málsins sem bendi til annars en að allt land innan merkja Reykjahlíðar hafi verið nýtt sem fullkomið eignarland eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Þá verði að telja það hafa mikla þýðingu að eigendur jarðarinnar hafi um langt skeið gengið út frá því að merkjum hafi verið rétt lýst og að eigendur grannjarða hafi virt og viðurkennt merkin, en jafnframt hafi þurft samþykki eiganda við nýtingu annarra. Þá hafi eigendur jarðarinnar í ljósi eignarheimilda sinna og viðurkenningar ríkisvaldsins í reynd lengi haft réttmætar ástæður til að vænta þess að land þeirra samkvæmt þinglýstu landamerkjabréfi sé beinum eignarrétti háð. Verði þessi eignarréttur ekki af þeim tekinn bótalaust. Stefnendur byggja á því að við mat á því hvort umrætt landsvæði sé eign eða háð eignarrétti í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að líta til þeirra sjónarmiða sem lögð hafi verið til grundvallar af Mannréttindadómstól Evrópu. Benda stefnendur á að hugtakið eign í skilningi 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu hafi verið túlkað af dómstólum á þá leið að það hafi sjálfstæða merkingu. Með sjálfstæðri merkingu sé átt við mat á því hvort í tilteknu máli sé um að ræða eign sem njóti verndar nefndrar 1. gr. og þurfi að kanna hvort svo sé samkvæmt innanlandsrétti þess ríkis sem í hlut eigi. Skortur á slíkri vernd í landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum hvort um eign sé að ræða í skilningi nefndrar 1. gr. Benda stefnendur á að um eign í skilningi ákvæðisins geti verið að ræða þótt dómstólar aðildarríkis hafi ekki talið svo vera samkvæmt innanlandsrétti. Mannréttindadómstóllinn hafi þannig lagt mat á atvik í hverju tilviki fyrir sig og lagt áherslu á að úrslitum réði tiltekið heildarmat. Þannig hafi dómstóllinn bæði litið til staðreynda og lagalegra atriða, en við matið hafi í ákveðnum tilvikum það einnig ráðið úrslitum hvernig farið hafi verið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum, og hvaða traust menn báru til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma handhafa ríkisvaldsins í garð eigenda einnig skipt máli. Og í þeim málum þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga eða lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinna eigna hafi slík framkoma verið talin vekja ákveðnar væntingar hjá þeim aðilum um löglegt eignarhald sitt á þeim eignum. Benda stefnendur á að af þessu megi ráða að afskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins skipti máli við greint sönnunarmat. Þeir benda einnig á, að þegar tekið sé mið af dómum Hæstaréttar Íslands, en þó sérstaklega Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE), hafi ríkisvaldið með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt landeigenda að jörðum, t.d. með því að þinglýsa eignaryfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær. Þá séu réttmætar og lögmætar væntingar landeigenda verndaðar af þessum ákvæðum, sérstaklega nefndri 1. gr., ef þær séu byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi, sem tengdur sé við eignarréttindi og hafi áreiðanlegan lagagrundvöll. Stefnendur byggja á því að Bræðraklyf, það örnefni sem nefnt hafi verið suðurhornpunktur í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá árinu 1891, og margoft sé nefnt í eldri merkjalýsingum jarðarinnar, sé þar sem nú sé á kortum nefnt Bræðrafell. Í fellinu séu háir bergstöplar sem nefndir séu bræður og sjáist langt að. Þetta sé skýr hornpunktur á suðvesturhorni jarðarinnar og í mun betra samhengi við eldri heimildir, en það Bræðraklif í Hafragjá, sem óbyggðanefnd miði við. Að því er varðar Grafarlönd og Herðubreiðarlindir benda stefnendur á að fasteignamat jarðarinnar frá 1916-1918 styðji við kröfur þeirra, en sé í andstöðu við úrskurð óbyggðanefndar. Í matinu hafi gæsavarp verið metið til fasteignamats og fáist það ekki staðist nema vegna þess að landsvæðið sé innan merkja Reykjahlíðar. Hið sama megi segja um skálabyggingar Ferðafélags Akureyrar í Herðubreiðarlindum sem og samning um friðlýsingu Herðubreiðarlinda frá árinu 1974, en þetta hafi allt verið gert með samþykki landeigenda Reykjahlíðar, sem ekki fáist staðist nema vegna þess að umrædd landsvæði séu innan landamerkja Reykjahlíðar. Stefnendur árétta að ágreiningur máls þess lúti að því að þeir telji að óbyggðanefnd hafi ranglega staðsett örnefnið Bræðraklyf og því dregið suðurmörk jarðarinnar ranglega. Því skipti höfuðmáli við úrlausn málsins hvar örnefnin Bræðraklyf og Herðubreiðartungur sé að finna. Stefnendur andmæla þeim röksemdum sem fram koma í úrskurði óbyggðanefndar um staðsetningu örnefnanna. Benda þeir á að í kaupbréfi og vitnisburði frá 2. maí 1562 sé aðeins lýsing eins manns, Kolbeins Arngrímssonar, á landamerkjum Grænavatns. Mótmæla þeir því að lýsing Kolbeins sé nefnd „landamerkjaskrá Grænavatns“, líkt og óbyggðanefnd gerir í úrskurði sínum. Benda stefnendur á að enginn fulltrúi þeirra jarða sem liggi að Grænavatnslandi hafi komið að málinu. Að auki telja stefnendur að skoða beri nánar orðalagið í lýsingu Kolbeins, sbr.: „Þaðan suðaustur undir Herðubreið“ eða „þaðan og austur undir Herðubreið“. Vísa stefnendur til þess að óbyggðanefnd hafi í úrskurði sínum kosið að sniðganga það sem þeir hafi bent á, að dómkvaddir hafi verið sex menn sem hafi breytt fyrrgreindu orðalagi Kolbeins úr „suðaustur undir Herðubreið“ í „austur undir Herðubreið“. Telja þeir að þetta hljóti að vega mjög þungt og geti ekki verið tilviljun eða mistök. Sé ekki annað hægt en að líta á þetta sem leiðréttingu á fyrrnefndu orðalagi Kolbeins Arngrímssonar. Þetta sé ekki hvað síst athyglisvert í ljósi þess að þetta sé í fullu samræmi við orðalagið í hinu þinglýsta landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 þar sem segir: „Bein stefna suður í Bræðraklyf, vestur af Herðubreið.“ Stefnendur taka undir það atriði í úrskurði óbyggðanefndar að orðalagið: „fyrir utan Herðubreið“ geti auðveldlega merkt: „vestan við Herðubreið“. Segja stefnendur það ljóst að í nútímamáli þýði: „út“ sama og „norður“ í Þingeyjarsýslu. Það blasi hins vegar við að fyrr á öldum hafi merking orðanna: „út“, „fyrir utan“ og „ytri“ verið önnur í Þingeyjarsýslu, a.m.k. í Mývatnssveit. Dyngjufjöll ytri t.d. séu alþekkt fjall eða fjalllendi vestur af Dyngjufjöllum og örnefnið eflaust fornt. Dyngjufjöll ytri séu aðeins norðar en þó í hávestur frá Dyngjufjöllum og megi því segja að afstaða þeirra miðað við Dyngjufjöll sé nákvæmlega hin sama og afstaða Bræðrafells/Bræðraklifs, miðað við Herðubreið. Fyrr á öldum hafi orðin „út“ og „utanvið“ þýtt „vestur“ eða „vestanvið“ á öræfum í Þingeyjarsýslu. Stefnendur árétta að í hinu þinglýsta landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 segir: „Fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf, vestur af Herðubreið.“ Byggja stefnendur á því að þarna sé svo skýrt tekið fram að Bræðraklyf sé „vestur af Herðibreið“ að ekki þurfi um það að deila. Þar af leiðandi sé ljóst að rutt einstigi í Hafragjá sé með öllu óviðkomandi landamerkjum Reykjahlíðar. Stefnendur andmæla þeirri ályktun í úrskurði nefndarinnar, að í elstu heimildum hafi stefnur í og úr Bræðraklifi verið ótilgreindar sökum þess að skýringa hafi ekki verið þörf. Benda þeir á orðanotkun í fyrrnefndum dómi um kaupbréf fyrir Grænavatni frá 1562, þar sem segi að austurmerki Grænavatns liggi úr: „... Burfellsskòrd hin sidre. þadann og austur i Hafragiä. rædur þä. giäinn og framm ad Brædraklife. og þadann og austur under Herdebreid ...“ Byggja stefnendur á því að samkvæmt þessu sé stefnan úr Bræðraklifi beint í austur samkvæmt fornum heimildum, en það komi heim og saman við orðalag landamerkjabréfsins frá 1891 um að Bræðraklif sé „vestur af“ Herðubreið. Í þessu samhengi benda stefnendur á að óbyggðanefnd hafi aldrei farið að Bræðraklifi (Bræðrafelli) og ekki heldur að svonefndu Bræðraklifi í Hafragjá. Niðurstaða óbyggðanefndar byggi því á túlkun á kortum og sé í algjörri andstöðu við landfræðilegar aðstæður, en einnig í andstöðu við lagaákvæði landamerkjalaga um að landamerkjapunktar skuli vera vel sýnilegir. Stefnendur árétta að í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 segir: „Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðubreiðartungur.“ Byggja þeir á því að í handskrifuðu frumriti landamerkjabréfsins hafi verið ritað Herðubreiðartungur, þ.e. nafnið sé í fleirtölu, en ekki í eintölu eins og það sé ritað í vélrituðum afritum, enda sé það í samræmi við örnefnaskrá Reykjahlíðar Péturs Jónssonar frá um 1950, þar sem segir: „Herðubreiðartungur, gamalt nafn á Grafarlöndum og grónu landi þar í kring.“ Benda þeir á að örnefnið hafi ekki verið notað af Mývetningum mjög lengi, en í orðabók Menningarsjóðs segi um merkingu orðsins tunga: „Oddlaga landspilda milli tveggja vatnsfalla, gilja eða grunnra dalverpa.“ Vísa þeir til þess að á landsvæðinu milli Bræðrafells/Bræðraklifs og Jökulsár sé ekki að finna nein gil eða grunn dalverpi. Af þeim sökum hljóti nafnið tunga á þessu svæði að merkja oddlaga landspilda milli tveggja vatnsfalla. Liggi það raunar í augum uppi að þarna sé um að ræða tvær landspildur, annars vegar milli Grafarlandaár og Jökulsár og hins vegar milli Lindár og Jökulsár, þ.e. svæði sem nú til dags séu nefnd annars vegar Grafarlönd og hins vegar Herðubreiðarlindir. Stefnendur benda og á að þar til fyrir tiltölulega stuttu hafi Lindáin runnið í Jökulsá við svonefnt Lindahorn og hafi þá samfelldur gróður verið meðfram Lindánni allt frá Herðubreiðarlindum að Lindahorni. Á þeim tíma hafi ekki verið nema 1-2 km milli Grafarlanda og gróðurlendis við Lindá. Nú hafi þær breytingar orðið að Lindá falli í Jökulsá nokkrum kílómetrum sunnar en áður og sé því lengra á milli þessara tveggja gróðursvæða sem því nemur. Þessi breyting tengist breyttu rennsli Jökulsár. Hún hafi grafið sig vestur að Lindahrauni á nokkurra kílómetra kafla sunnan Lindahrauns þar sem Lindá rann áður um eyrar, og um leið hafi Jökulsá eytt þeim gróðri, sem þarna hafi verið meðfram Lindánni. Í þessu samhengi benda stefnendur á að í afréttarskrá Skútustaðahrepps frá árinu 1878 segir: „Austurfjöll, sem öll eru eign Reykjahlíðarkirkju. Þau ná til suðurs allt fram undir jökla“. Sé lýsing þessi til vitnis um það, sem öllum heimamönnum sé kunnugt um, að engin skil, hvorki afréttarmörk eða landamerki, liggi á milli Grafarlanda og Herðubreiðarlinda. Þá komi fram í örnefnaskránni mörg örnefni í Herðubreiðarlindum, en að auki mörg örnefni miklu sunnar á öræfunum. Loks benda þeir á að undir öllum kringumstæðum hafi Grafarlönd og Herðubreiðarlindir verið smöluð sameiginlega og sama sé að segja um eftirleitir á þessu svæði, svo sem lesa megi í frásögnum af ferðum Fjalla-Bensa á fyrri hluta síðustu aldar. Stefnendur vísa til þess að árið 1897 hafi Jón Einarsson selt á leigu alla fossa í landi eignarjarðar sinnar Reykjahlíðar. Hafi þarna að sjálfsögðu verið um að ræða fossa Jökulsár, enda engir aðrir fossar í landareigninni. Sé athyglisvert að í leigusamningnum segir: „alla fossa“ sem þeir segja að bendi ótvírætt til þess að átt sé við fleiri fossa en Dettifoss og Selfoss. Hljóti því þriðji fossinn að vera foss nokkru fyrir sunnan Herðubreiðarlindir, sem á þessum árum hafi verið nafnlaus, en hafi á síðari árum verið nefndur „Gljúfrasmiður“. Hann sé um 7 km fyrir sunnan Herðubreiðarlindir. Stefnendur byggja á því að öll framanrakin atriði beri því glögglega vitni að landamerki Reykjahlíðar liggi frá Bræðrafelli/Bræðraklifi austur í Jökulsá, ekki norðar en langt fyrir sunnan Herðubreiðarlindir og Grafarlönd, sem áður hafi verið nefnd Herðubreiðartungur. Benda stefnendur á að í úrskurði óbyggðanefndar sé ekki minnst á Herðubreiðartungur og því virðist nefndin skauta fram hjá allri umfjöllun um hvar tungurnar sé að finna. Stefnendur byggja á því að tilgangurinn með lögum um þjóðlendur hafi fyrst og fremst verið sá að gera ríkið þinglýstan eiganda þeirra landsvæða, sem enginn hafi skjöl fyrir að hann eigi, en svo hátti til um hluta afrétta og jökla á miðhálendi Íslands. Eigi óbyggðanefnd þannig að finna út hver þessi eigendalausu svæði séu. Land Reykjahlíðar sé ekki eigendalaust og benda stefnendur á að svo hátti til með það land sem þeir hafi þinglýstar eignarheimildir fyrir, að þar fari þeir einir með öll venjuleg eignarráð, bæði raunveruleg og réttarleg, sbr. 1. gr. þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Vegna þessa telja stefnendur að leggja verði sönnunarbyrði á stefnda um tilvist þjóðlendu innan landamerkja þjóðlendusvæðisins. Nefndin telji hins vegar að stefnendum sé skylt að sýna fram á frekari eignarheimildir til stuðnings sinni túlkun á landamerkjabréfunum, en með þeim hætti sé verið að krefjast enn eldri og frekari sönnunargagna en lög gerðu ráð fyrir á þeim tíma sem landamerkjabréf jarðarinnar var gert. Með þessum hætti sé og verið að leggja slíka sönnunarbyrði á stefnendur að undir henni verði ekki risið. Séu slíkar kröfur andstæðar ákvæðum 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð fyrir dómi, enda til þess eins fallnar að svipta stefnendur eignarrétti bótalaust. Með beitingu slíkra formreglna um sönnun séu dómstólar í raun að endurskoða efnisreglur laga um eignarrétt að fasteignum í því skyni að komast að niðurstöðu, sem samræmist ekki gildandi efnisrétti. Stefnendur byggja á því og árétta að þeir hafi lagt fram þinglýst landamerkjabréf fyrir landi sínu sem sé í fullu samræmi við lýsingar í eldri gögnum, sem raunar lýsi sum merkjum allt til Vatnajökuls. Fjölmargar heimildir sýni að innan þessara merkja hafi eignarréttur stefnenda verið virtur af öllum aðilum. Stefnendur árétta að óbyggðanefnd hafi ranglega metið sönnunargögn málsins og lagt óhóflega sönnunarbyrði á þá, sem ekki fái staðist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Beri í því sambandi að hafa í huga að gagnaöflun nefndarinnar sé ekki fullkomin, sbr. álit Einars G. Péturssonar, prófessors, sem hafi upplýst að á Árnasafni séu þúsundir skjala, sem ekki hafi verið rannsökuð. Allan vafa í málinu verði því að meta stefnendum í vil. Beri því að ógilda úrskurð nefndarinnar. Stefnendur byggja eignarréttarkröfu sína í málinu á hefð og venjurétti. Benda þeir á að allir hafi litið svo á um ómunatíð að allt land Reykjahlíðar sé eignarland og hafi enginn haldið öðru fram fyrr en ríkið nú við meðferð þjóðlendumála á svæðinu. Vísa stefnendur til þess að úr því að hefðarlög heimili eignarhefð lands, sem sé í opinberri eigu, þeim mun fremur hljóti að vera unnt að hefða land sem ekki sé eignarrétti háð. Sjónarmið um hefð séu því til staðfestingar á námi og festi eignarréttinn í sessi. Að þessu leyti vísa þeir til dóma Hæstaréttar frá árinu 1997, bls. 792, og frá árinu 1989, bls. 28. Auk framannefndra málsástæðna byggja stefnendur á því að umrætt landsvæði hafi verið mun grónara við landnám, enda sé talið að landið hafi verið vel gróið upp í 600-700 metra hæð. Atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar ráði því ekki úrslitum þegar eignarréttur á landi sé metinn á þessu svæði. Er um þessi atriði vísað til úrskurða óbyggðanefndar í sambærilegum málum. Auk þessa benda stefnendur á að notkun lands þurfi ekki að gefa vísbendingu um hvort land sé eignarland eða ekki. Sem dæmi megi nefna að mjög stór hluti lands á láglendi sé ekki í heilsársnotkun af skiljanlegum ástæðum. Yfir vetrartímann sé landið gegnfrosið og engin skepna fari þar um. Þá benda stefnendur á að venjur varðandi fjallskil geti ekki ráðið úrslitum þegar tekin sé afstaða til þess hvort jörðin sé öll beinum eignarrétti háð, sbr. t.d. úrskurð óbyggðanefndar um landsvæði í uppsveitum Árnessýslu frá 21. mars 2002. Stefnendur benda loks á að athugasemdir við frumvarp það er hafi orðið að lögum nr. 58, 1998 beri skýrlega með sér að það hafi ekki verið ætlan löggjafans að svipta landeigendur eignarheimildum sem þeir hafi aflað og notið athugasemdalaust um aldalangt skeið. Stefnendur byggja varakröfu sína á sömu sjónarmiðum og í aðalkröfu. Benda þeir á að í lögum nr. 58, 1998 um þjóðlendur sé beinlínis gert ráð fyrir því að þeir sem nýtt hafi land innan þjóðlendu skuli halda þeim rétti í samræmi við ákvæði 5. gr. Enn fremur benda stefnendur á reglur um stofnun ítaka þar sem m.a. sé rætt um að háttsemi aðila eða þegjandi samþykki geti orðið til þess að ítaksréttur stofnist. Stefnendur hafi um áratugaskeið notið auðlinda á áðurgreindu landsvæði, þ. á m. námuréttinda, og leigt land undir bú í fullan hefðartíma. Með auðlindum í þessu efni sé átt við hvers konar frumefni, efnasambönd og orku, sem vinna megi úr jörðu, hvort heldur í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs, sem þau kunna að finnast við. Einnig benda stefnendur á að í lögum nr. 57, 1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sé gert ráð fyrir því í 3. gr. að þjóðlendur séu eign íslenska ríkisins nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra. Telja stefnendur sig hafa sannað rétt sinn til allrar nýtingar á hinu umþrætta landi. Að því er málskostnað varðar krefjast stefnendur að ákvörðun óbyggðanefndar verði felld úr gildi og málskostnaður í þess stað dæmdur í samræmi við stefnukröfu þeirra. Byggja stefnendur að því leyti á málskostnaðaryfirliti lögmanns þeirra frá 10. janúar 2008, framlögðu 14. janúar 2008, hjá óbyggðanefnd. Alls hafi verið um að ræða 44 vinnustundir á tímabilinu frá 15. febrúar 2007 er vinna lögmannsins hófst við málið. Málsmeðferðin hafi staðið yfir fyrir óbyggðanefnd með hléum allt til uppkvaðningar úrskurðarins, þann 6. júní 2008. Verð á hverja vinnustund hafi verið 13.800 krónur í samræmi við gjaldskrá og hafi því samtals málskostnaður lögmannsins verið 607.200 krónur, auk virðisaukaskatts. Að þessu leyti andmæla stefnendur úrskurðarorðum óbyggðanefndar og forsendum, en vísa m.a. til álits umboðsmanns Alþingis frá 13. nóvember 2007 í máli nr. 5073/2007. Stefnendur byggja á því að ekki sé hægt að fallast á afgreiðslu óbyggðanefndar í ljósi þeirra miklu hagsmuna sem í húfi eru í þessu máli, flókinna lögfræðilegra álitaefna og þess gríðarlega skjalamagns málsins, sem lögmaður þeirra hafi þurft að afla sér og kynna sér. Tímaskýrsla lögmannsins standi og óhögguð, en hún sé ekki efnislega gagnrýnd af óbyggðanefnd og henni hafi ekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Tímagjaldið sé sanngjarnt, enda hafi því ekki verið andmælt. Ákvörðun óbyggðanefndar sé því órökstudd og ómálefnaleg og því beri að fella hana úr gildi og þess í stað að úrskurða málskostnað til stefnenda að skaðlausu í samræmi við 1. mgr. 17. gr. laga nr. 58, 1998, sbr. 129. og 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Um lagarök vísa stefnendur til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 með síðari breytingum, sérstaklega 72. gr. um friðhelgi eignarréttar og jafnræðisreglu 65. gr., til réttarreglna um stofnun eignarréttar, hefðar, réttarvenju og um tómlæti. Að auki vísa þeir til þjóðlendulaga, landamerkjalaga, stjórnsýslulaga, réttlátrar málsmeðferðar og jafnræðis borgaranna. Loks vísa þeir til mannréttindasáttmála Evrópu og viðauka hans og til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, m.a. að því er varðar varnarþing og málskostnað. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er á því byggt að landsvæði það sem mál þetta varðar sé svæði utan eignarlanda og teljist þannig vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Telur stefndi fullljóst af heimildum, að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Af hálfu stefnda er á því byggt að sönnunarbyrðin hvíli ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Stefndi bendir á að óbyggðanefnd hafi í úrskurði sínum byggt á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum. Niðurstaða óbyggðanefndar sé þannig byggð á kerfisbundinni leit að gögnum, en einnig á gögnum og skýrslum frá aðilum máls. Hafi óbyggðanefnd talið ótvírætt að við gildistöku laga nr. 58, 1998 hafi landsvæði það sem um er deilt í málinu talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands, sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Stefndi kveðst í máli þessu gera niðurstöður nefndarinnar að sínum til stuðnings sýknukröfu, auk þeirra málsástæðna, sem hann teflir fram og hér á eftir verða raktar. Stefndi byggir á því að hið umdeilda svæði, þ.e. annars vegar Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir og hins vegar sá hluti Ódáðahrauns sem liggur sunnan Bræðraklifs og norðan Dyngjujökuls, liggi sunnan og utan landamerkja Reykjahlíðar. Vísar stefni þar um til óljósra lýsinga í áðurröktu landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 að því er varðar suðurmörk jarðarinnar. Stefndi kveðst gera þá niðurstöðu óbyggðanefndar að sinni, að þrátt fyrir tilvist þinglýsts landamerkjabréfs fyrir jörð, verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004 (Úthlíð). Bendir stefndi á að við mat á gildi landamerkjalýsingar Reykjahlíðarjarðarinnar verði að horfa til þess, að enginn hefur ritað samþykki sitt vegna marka jarðarinnar til suðurs og austurs, þ.e. vegna hins umdeilda landsvæðis. Stefndi byggir einnig á því að við mat á gildi landamerkjabréfs beri að gæta að því, að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felst á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Og þrátt fyrir að bréfinu hafi verið þinglýst, þá takmarkast gildi þinglýsingarinnar af því, að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi á. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir, dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. t.d. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Af hálfu stefnda er áréttað og á því byggt, að kröfur stefnenda til suðurs og austurs eigi sér ekki nokkra stoð í eldri heimildum. Þá bendir stefndi á að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt inn til lands landnám á þessu svæði náði. Telur stefndi ólíklegt að land á hinu umdeilda svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum, gróðurfari, víðáttu og því að svæðið sé hálent, en um sé að ræða öræfalandsvæði langt frá byggðum bólum. Stefndi byggir á því að teljist heimildarskortur, hvað ofanrakin atriði varðar, vera fyrir hendi leiði það til þess að ósannað sé að heiðarlönd eða öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé þetta í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar Íslands, t.d. í máli nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði) og áðurnefndu máli nr. 48/2004. Hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignarréttarstofnun á þeim sem haldi slíku fram. Stefndi byggir á því að ekki verði annað af heimildum ráðið en að það landsvæði sem um sé deilt hafi eingöngu verið nýtt með takmörkuðum hætti eins og fram komi í úrskurði óbyggðanefndar. Landsvæðið sé aðliggjandi öðrum afréttarsvæðum utan eignarlanda jarða, til vesturs, suðurs og austurs, þ.m.t. svonefndum Krepputungum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málum nr. 109/2009 Bendir stefndi á að ekki verði annað séð, en að réttur til hins umdeilda landsvæðis hafi upphaflega orðið til á þann veg, að það hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening, og ef til vill annarrar takmarkaðrar notkunar. Verði á hinn bóginn talið að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, byggir stefndi á því að það hafi ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota svo sem afréttarnota. Bendir stefndi á að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Og meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um síðastnefnda atriðið bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Verði hins vegar talið að landsvæðið kunni að hafa að hluta eða öllu leyti verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti, byggir stefndi á því til vara að allar líkur séu á að slíkt eignarhald hafi fallið niður er svæðið hafi verið tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota. Og þó svo að talið yrði að til beins eignarréttar hafi stofnast í öndverðu yfir landinu byggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Stefndi bendir á að samkvæmt sögulegum heimildum hafi jörðin Reykjahlíð verið austasta byggða ból vestan Jökulsár á Fjöllum. Reykjahlíð hafi verið viðkomustaður þeirra sem lögðu á öræfin austan Mývatns, en um þjóðleið hafi verið að ræða. Engar óyggjandi heimildir séu til um nýtingu lands sunnan þjóðlendukröfulínu. Stefndi vísar til þess að elstu landamerkjalýsingar Reykjahlíðar virðist vera í máldaga Auðunar rauða Hólabiskups frá árinu 1318, í máldaga Péturs Nikulássonar og í máldagabók Guðbrands Þorlákssonar frá 1590-1616. Ekkert sé þar fjallað um þau landsvæði sem deilt sé um í máli þessu. Þá bendir stefndi á að samkvæmt heimildum hafi aðrir en Mývetningar nýtt landið á austuröræfum, þ.e. vestan Jökulsár. Hafi jarðeigendur Möðrudals haft hrossagöngu á Austurfjöllum vestan Jökulsár og í Herðubreiðartungum, en það komi fram í landamerkjagjörningi og máldaga frá 1408, í máldaga frá 1493 og vitnisburði frá 1532. Hafi Möðrudalsbændur fyrrum ferjað fé sitt vestur í Grafarlönd. Stefndi bendir á að samkvæmt landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 séu merki jarðarinnar til suðurs, inn til landsins og í átt að Vatnajökli, dregin frá fjallgörðum þeim er næst liggja Mývatnssveit (þ.m.t. Heilagsdagsfjalli og Bláfjalli/Bláfjallshölum), og „... beina stefnu suður í Bræðraklyf vestur af Herðubreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu“. Stefndi byggir á því að þessi lýsing suðurmerkja í landamerkjabréfinu beri ekki allskostar saman við aðrar ritaðar heimildir um merki jarðarinnar. Vísar stefndi að því leyti sérstaklega til áðurrakinna vitnisburða Jóns Magnússonar frá 1505 og Þórólfs Hranasonar frá 1506 svo og vitnisburða Finnboga Jónssonar, Magnúsar Þorkelssonar og Gamla Þorsteinssonar frá sama ári. Að auki bendir stefndi á niðurstöðu áðurrakins sex manna dóms, sem skipaður hafi verið af Finnboga „Maríulausa“ Jónssyni lögmanni hinn 17. maí 1506 auk þeirrar viðbótar sem hann hefði gjört þar á er hann staðfesti dóminn hinn 23. maí sama ár. Stefndi bendir á að öll forsaga þessara vitnisburða og að Þorsteinn Finnbogason leitaði eftir dómi um „eignarhald“ Reykjahlíðar varðandi „auræfi þau oll er liggja fyrir austan mýuatn ad Jokulsæ og alla omerkinga a milli Jlifsvatna og brædrakliffs er liggur sudur a auræffum“ hljóti að draga verulega úr trúverðugleika í eignarréttarlegu tilliti. Þá telur stefndi að einnig verði að horfa til þess, að allt fram til þess tíma er þetta gerðist hafi nýting brennisteins verið almenn, a.m.k. séu ekki heimildir um að allt frá upphafi brennisteinsnáms um 1300 og fram til ársins 1506 hafi teljandi hömlur verið lagðar á að menn græfu eftir brennisteini þar sem hann var að finna. Hafi brennisteinninn verið seldur kaupmönnum sem hingað sigldu og vildu kaupa. Bendir stefndi enn fremur á að á þeim tíma sem eftir vitnisburðinum var leitað hafi spurn eftir brennisteini aukist verulega vegna stríðsrekstrar í norðanverðri Evrópu. Við þessar aðstæður hafi Finnbogi Jónsson lögmaður gefið vitnisburð, skipað í dóm og staðfest hann, en með eigin viðbótarorðum. Þá telur stefndi að ekki verði framhjá því horft að sonur Finnboga lögmanns, Þorsteinn, hafi byggt jörðina Reykjahlíð er atburðir þessir gerðust. Vísar stefndi til þess að með þessum gjörningum hafi jarðeigendur Reykjahlíðar tryggt sér einkarétt til brennisteinsnáms í Þingeyjarsýslu. Umræddar ráðstafanir og athafnir hafi verið umdeildar. Hafi deilur m.a. verið við eigendur Grænavatns, en þeir þó ekki virst hafa haft burði til að verjast ágangi Reykhlíðunga. Stefndi bendir loks á að ekki verði séð af umræddum „dómi“ að um tiltekinn ágreining hafi verið að ræða milli tveggja aðila, heldur hafi „dómurinn“ fremur verið álitsgerð. Þá sé ,,dómurinn“ einnig að öðru leyti í verulegu ósamræmi við þágildandi reglur að ekki verður á honum byggt. Stefndi vísar til þess að nokkru eftir að ofangreindir atburðir gerðust hafi Vigfús, sonur Þorsteins Finnbogasonar, selt konungi námurnar, þ.e. árið 1563. Hvað staðsetningu umrædds kennileitis, Bræðraklifs, varðar þá er það álit stefnda að það sé í vesturvegg svonefndrar Hafragjár (punktur G í úrskurðarlínu). Vísar stefndi um þetta einkum til staðsetningar örnefnisins á kortum, sem og til þess, að eldri heimildir mæli því almennt í mót, að landsvæði sunnan við Hafragjá (Bræðraklif í Hafragjá) hafi verið talið innan merkja Reykjahlíðarjarðarinnar. Bendir stefndi í því sambandi einkum á áðurrakta landamerkjalýsingu, sem fram komi í kaupbréfi Kolbeins Arngrímssonar 2. maí 1562 um Grænavatn, þar sem segir m.a.: „ þadan austur i gard þann er skilur lond i milli Briamsnes og Grænavatz: og ur þeir gardi austur í sýdri Burfellskord. þadan og austur í Hafragia. rædur þa giain og fram at Brædraklife og þadan sudaustur únder Herdibreid og allan Heilagsdal. Rett vr Herdibreid og vestur i Sudurarbotna. “ Stefndi vísar einnig til áðurrakins dóms um kaupbréfið frá 6. maí 1562, en þar sé landamerkjum lýst með svipuðum hætti. Stefndi vísar til þess að aðrar heimildir um merki Grænavatns lýsi merkjunum með sambærilegum hætti, þó að undanskildu landamerkjabréfi jarðarinnar frá árinu 1921. Stefndi bendir á máli sínu til stuðnings að staðháttum í Hafragjá og við Bræðraklif, en einnig við Bræðrafell, sé lýst í ritverki Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun, en þar segi m.a.: „Norðan við vörðurnar hefur verið rutt einstigi eða klif niður í jarðfallið. Klif þetta heitir Bræðraklif og er fyrsta glögga merkið um hinn forna veg, sem við hittum.“ Þá segi í sama riti: „Starsýnt verður þeim á drangana í Bræðrafelli, sem Þorvaldur (Thoroddsen náttúrufræðingur) gizkar á, að séu 50-100 feta háir. Segir hann, að vel geti þetta verið Bræðrafell það, sem getið sé um í fornum máldögum. Bræðraskarð verði þá fjallahliðið milli þess og Dyngjufjall. Ekki hef eg getað fundið þessi örnefni í gömlum máldögum, en í gömlum landamerkjaskrám hef eg fundið örnefnið Bræðraklif, en það er áreiðanlega ekki þarna.“ Um örnefnið Bræðraklif vísar stefndi einnig til yngri heimilda, þ. á m. umfjöllunar dr. Ingvars Teitssonar á dskj. nr. 10, og í grein hans Biskupaleið yfir Ódáðahraun, en einnig umfjöllunar Orra Vésteinssonar fornleifafræðings um, menningarminjar á miðhálendi Íslands ásamt uppdrætti. Þá áréttar stefndi það sem að framan var rakið um staðsetningu Bræðraklifs í úrskurði óbyggðanefndar auk sögulegrar umfjöllunar nefndarinnar um Reykjahlíð og Grænavatn. Byggir stefndi á því að af þessum heimildum öllum verði ráðið að Bræðraklif sé rutt hestfært einstigi eða klif til suðurs niður Hafragjá norðan Herðubreiðarfjalla. Um kennileitið Herðubreiðartungur sem getið sé um í landamerkjabréfi Reykjahlíðar 1981 bendir stefndi á að staðsetning þess hafi lengi verið óljós, og þær fáu heimildir sem það varði séu misvísandi. Kennileitið sé ekki lengur við lýði, og því sé í raun alls óvíst um hvaða svæði sé að tefla. Stefndi byggir á því að líkur séu til þess, að suðurmörk Reykjahlíðar séu rétt dregin í úrskurði óbyggðanefndar, einkum þegar litið sé til eldri heimilda er varði jarðirnar Reykjahlíð og Grænavatn, landnámslýsinga, heimilda um nýtingu lands, auk almennra þjóðlendusjónarmiða um staðhætti og gróðurfar. Þá telur stefndi að fyrrgreint orðalag landamerkjabréfs Reykjahlíðar; „... frá Bræðraklifi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðubreiðartungu“, bendi sterklega til þess, að suðurmerki jarðarinnar sé í samræmi við úrskurðarlínu óbyggðanefndar. Stefndi áréttar að landamerkjabréf Reykjahlíðar frá 1891 greini sig frá hinum eldri heimildum, annars vegar með orðalaginu um staðsetningu Bræðraklifs og hins vegar samhenginu við fjallgarðana og Jökulsá á Fjöllum. Bræðraklif sé þannig sagt suður af fjallgörðunum og stefnan frá Bræðraklifi og austur í Jökulsá sérstaklega tekin „sunnan við Herðubreiðartungu“. Bendir stefndi á að í hinum elstu heimildum hafi stefnur í og úr Bræðraklifi verið ótilgreindar, væntanlega vegna þess að frekari skýringar hafi ekki verið þörf. Telur stefndi að af öllu framangreindu virtu hljóti sönnunarbyrðin um aðra staðsetningu Herðubreiðartungu að hvíla alfarið á stefnendum, í samræmi við almenn sönnunarsjónarmið. Stefndi andmælir fullyrðingum stefnenda að átthagalýsingin „út“ eða „utan“ hafi þýtt vestur eða vestan við, heldur hafi orðin þvert á móti þýtt norður, en „fram“ hafi merkt suður. Er um þetta m.a. vísað til umfjöllunar dr. Stefáns Einarssonar á dskj. nr. 347-348 og Árna Böðvarssonar cand.mag á dskj. nr. 349. Hvað einstakar heimildir um nýtingu hins umdeilda landsvæðis varðar vísar stefndi m.a. til áðurrakinna gagna. Bendir hann sérstaklega á að í fyrrnefndum kaupgerningi og dómi um Grænavatn árið 1562 sé vikið að réttindum Grænavatns til geldfjárreksturs á Reykjahlíðaröræfum/Mývatnsöræfum („Hlidar auræfi“), en að auki sé réttindanna getið í lögfestu Brynjólfs Sigurðssonar, sýslumanns í Árnessýslu, frá 21. júlí 1766 og í lögfestu ábúandans á Grænavatni frá 1830. Að auki hafi Grenjaðarstaðakirkja átt 10 hrossa göngu á Austurfjöllum samkvæmt máldaga Auðunar rauða Hólabiskups árið 1318. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns sé réttinda Reykjahlíðar á Mývatnsöræfum getið en einnig réttinda annarra jarða til hrossagöngu á öræfunum, þ.e. Einarsstaða í Reykjadal og Fagraness. Bent er á að í fasteignamatinu 1916-1918 segi frá því að Reykjahlíðarjörðin eigi víðlenda afrétti á Mývatnsfjöllum, vestan Jökulsár. Stefndi byggir á því að aðrar heimildir, en þær sem hér að framan er getið, og varða eignarréttartilkall Reykjahlíðar til umræddra öræfasvæða, verði ekki taldar afgerandi hvað nýtingu varðar, m.a. það sem segi í máldaga kirkjunnar í Reykjahlíð frá 1573. Bendir stefndi á að eignartilkall Reykjahlíðarkirkju til svæðis: „suo Lanngt fram J orædi sem vatnzfoll Deilast. Og alla Omerkinga Milli Jlijfs vatna og Brædra Klijfs“ geti ekki falið í sér annað og meira en tilkall kirkjunnar til óbeinna eignarréttinda (afréttareignar) á svæðinu. Í því sambandi bendir stefndi á að í máldaganum sé talað um eignarrétt kirkjunnar til „fiall garda Sem næstir eru fyri austan Myvatn og eckj snertir bufiar hägaungu“ sem telja megi að bendi til sérstakrar eignarréttarlegrar aðgreiningar á landsvæði því sem kirkjan gerði tilkall til. Í máldaganum sé þess getið, að kirkjan eigi „alla Omerkinga Milli Jlijfs vatna og Brædra Klijfs. Gelldfiar og Lamba Rekstur främm ä fioll “ Í þessu orðalagi geti að mati stefnda ekki falist annað og meira en tilkall kirkjunnar til afréttarins. Það að kirkjan, og e.t.v. síðari landeigendur Reykjahlíðar, hafi talið sér heimilt að innheimta toll vegna afnota annarra á afréttinum, bendi heldur ekki til annars en þess, að svæðið hafi verið nýtt til sameiginlegra beitarnota, þótt svæðið hafi, eftir atvikum, verið í afréttareign Reykjahlíðar (óbeinn eignarréttur). Stefndi byggir á því að sama sjónarmið eigi að gilda um afréttarskrá Skútustaðahrepps frá árinu 1878, en þar sé m.a. sagt að umrætt afréttarsvæði „tilheyri“ jörðinni Reykjahlíð. Telur stefndi að í umræddri tilheyrslu hafi ekki falist annað og meira en tilheyrsla afnotaréttinda. Stefndi byggir á því að af samanburði heimilda, m.a. þeirra sem að framan eru rakin og annarra heimilda, verði ekki annað séð, en að nær undantekningarlaust sé vísað til hins umdeilda landsvæðis í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Megi þetta m.a. ráða af svari sýslumanns Þingeyinga hinn 6. apríl 1920, við fyrirspurn Stjórnarráðsins um almenninga og afréttarlönd í sýslunni sem ekki „sannanlega hafa tilheyrt eða tilheyri nú nokkru lögbýli“. Þar komi m.a. fram, að sýslumaður telji almenninga í sýslunni vera Ódáðahraun og Grafarlönd og öræfin þar suður með Jökulsá til jökla. Auk þessa er um framangreint af hálfu stefnda m.a. vísað til umfjöllunar í úrskurði óbyggðanefndar, sem og til framlagðra vitnisburða aðila fyrir nefndinni. Byggir stefndi á því að af fyrrgreindum heimildum verði ekki annað ráðið, en að hið umdeilda landsvæði, sunnan þjóðlendukröfulínu, hafi ekki lotið beinum eignarrétti, heldur verið svæði utan eignarlanda sem einungis hafi verið nýtt til takmarkaðra nota, þ. á m. til sumarbeitar fyrir búpening. Af heimildum verði því ekki ráðið, að merki Reykjahlíðarjarðarinnar hafi náð suður fyrir þjóðlendukröfulínu allt suður á Vatnajökul. Og þar sem ritaðar heimildir renni ekki stoðum undir túlkun stefnenda á landamerkjabréfi Reykjahlíðar verði óljósar lýsingar þess til suðurs, um hið umdeilda landsvæði, ekki lagðar til grundvallar. Af hálfu stefnda er á því byggt og það áréttað að staðhættir og fjarlægð frá byggð bendi til þess, að hið umdeilda landsvæði hafi ekki verið numið í öndverðu, eða teljist lúta beinum eignarrétti. Bent er á að landsvæðið sé víðfeðmt öræfalandsvæði, í töluverðri hæð. Nokkuð sé um hóla, hæðir og fjöll og beri þar helst að nefna Herðubreiðarfjöll (1094 m), Kollóttudyngju (1180 m), Herðubreið (1682 m), Herðubreiðartögl (1070 m) og Upptyppinga (927-1084 m). Vestan Upptyppinga liggur eldfjallakerfi Dyngjufjalla (1510 m) með Öskju og Öskjuvatni sem er 11 km2 að stærð. Að teknu tilliti til fyrrgreindra atriða, þ.e. staðhátta, víðáttu, gróðurfars á svæðinu og hæðar þess yfir sjó, byggir stefndi á því að augljóst sé að hið umþrætta landsvæði hafi ekki verið nýtt til annars en hugsanlegra takmarkaðra beitarafnota eða eftir atvikum annarra takmarkaðra nota, en að öðru leyti ekki nýtanlegt sökum staðhátta. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi. Vísar stefndi þar um m.a. til áðurrakinna sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Þá áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot eða önnur takmörkuð nýting geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefndan dóm nr. 48/2004. Stefndi hafnar þeim málatilbúnaði stefnenda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Bendir stefndi á að sú regla verði leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn einn sé bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Stefndi byggir á því að ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar heldur ekki stofnað til slíkra réttinda. Bendir stefndi á að þinglýsing landamerkjaskrár eða heimildarskjals fyrir svæðið feli ekki í sér sönnun um tilvist beins eignarréttar, sbr. þá meginreglu eignarréttarins, að menn geta ekki með eignayfirfærslugerningi öðlast betri rétt en seljandi átti. Stefndi andmælir varakröfu stefnenda, og því sérstaklega að takmörkuð not geti leitt til þess að fullkominn eignaréttur teljist hafa unnist á grundvelli hefðar, hvort heldur að hluta til eða að öllu leyti. Vísar stefndi m.a. til þess að um auðlindir í jörðu gildi lög nr. 57, 1998 um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu. Að mati stefnda gildir ákvæði 3. gr. laganna um nefnt landsvæði, enda um þjóðlendu að ræða, en ekki eignarland, samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar og að mati stefnda. Bendir stefndi á að ákvæðið feli í sér að í þjóðlendum séu auðlindir í eigu íslenska ríkisins, nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra. Að áliti stefnda hafi stefnendum ekki tekist að sanna slíkan eignarrétt sinn að auðlindum á svæðinu, hvorki fyrir hefð né með öðrum hætti. Stefndi bendir á það, sem rakið hefur verið hér að framan, að nýting svæðisins hafi verið takmörkuð, enda bendi heimildir til þess að svæðið hafi eingöngu verið nýtt sem afréttarsvæði. Slík takmörkuð not geti að áliti stefnda hvorki talist grundvöllur fullra né takmarkaðra eignarráða á svæðinu. Með vísan til þess sem hér að framan var rakið, hvers um sig og saman, þá telur stefndi að stefnendur hafi ekki sýnt fram á eignarrétt sinn að hinu umdeilda landi. Bendir stefndi á að ljóst sé að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæðið verði því talið falla undir skilgreiningu 1. gr. laga nr. 58, 1998: „ landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfénað“. Engin gögn liggi fyrir um að landið hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og byggir stefndi á því að landsvæði það sem hér sé til umfjöllunar, svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnenda, sbr. og það sem segir í niðurstöðu óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998. Stefndi hafnar þeirri kröfu stefnenda að endurskoða eigi málskostnaðarákvörðun óbyggðanefndar. Bendir stefndi á að samkvæmt 17. gr. laga nr. 58, 1998 skuli greiða úr ríkissjóði nauðsynlegan kostnað vegna gæslu hagsmuna málsaðila fyrir óbyggðanefnd. Þá sé samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins óbyggðanefnd falið að úrskurða um málskostnaðarkröfur aðila fyrir nefndinni. Meðal þess sem nefndinni ber að líta til við ákvörðun á nauðsynlegum kostnaði aðila, sé hvað telja megi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir hagsmunagæslu í viðkomandi máli. Þá sé óbyggðanefnd samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins heimilt að gera málsaðila að bera málskostnað sinn og gagnaðila að nokkru eða öllu leyti sjálfur ef hún telur málatilbúnað hans gefa tilefni til þess. Telur stefndi að ekki verði annað séð en við mat á þóknun lögmanns stefnenda fyrir óbyggðanefnd hafi nefndin gætt fyrrgreindra sjónarmiða og verið í fullu samræmi við ákvæði 17. gr. laganna. Af hálfu stefnenda hafi heldur ekki verið færð nein rök fyrir þeirri fullyrðingu, að málskostnaðarákvörðun nefndarinnar hafi verið ósanngjörn eða óeðlilega lág. Hljóti sönnunarbyrðin um slíkt að hvíla alfarið á herðum stefnenda. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim er lýst í stefnu, og krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 1/2007 frá 6. júní 2008, með þeim röksemdum sem þar komi fram, verði staðfestur og þá þannig að miðað verði við að þjóðlendulínan verði dregin með þeim hætti sem þar er rakið. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísar stefndi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944. Stefndi byggir jafnframt á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not. Stefndi byggir á meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Hann byggir á hefðarlögum nr. 14, 1905 og vísar til laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil. Þá vísar stefndi til ýmissa eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæða 129. og 130. gr. IV. Við aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Jón Illugason framkvæmdastjóri, en vitnaskýrslur gáfu Guðrún Ása Grímsdóttir, rannsóknarprófessor í íslenskum fræðum, Reykjavík, Jónas Kristjánsson, prófessor emeritus í íslenskum fræðum, Reykjavík, Ingólfur Jónasson, bóndi, Helluvaði, Mývatnssveit, og Arngrímur Geirsson, fyrrverandi kennari, Álftagerði III, Mývatnssveit. Ágreiningur máls þessa lýtur að landi við suður- og suðausturmerki lögbýlisins Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Stefnendur, eigendur Reykjahlíðar, byggja m.a. á því að í úrskurði óbyggðanefndar hafi örnefnið Bræðraklyf ranglega verið staðsett og þar með suðurmörk jarðarinnar. Krefjast stefnendur þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi og jafnframt að viðurkennt verði að merki milli þjóðlendu og eignarlands Reykjahlíðar til suðurs séu frá skurðpunkti við þjóðlendulínu sunnan Bláfjalla (p.1) og þaðan bein lína í Bræðraklif (Bræðrafell) fyrir vestan Herðubreið (p.2) og þaðan beint austur í Jökulsá (p.3) fyrir sunnan Herðubreiðartungu, sbr. framlagðan uppdrátt, og þar með að enga þjóðlendu sé að finna innan réttra landamerkja Reykjahlíðar. Stefnendur vísa í málatilbúnaði sínum m.a. til tilgangs Alþingis með setningu þjóðlendulaga nr. 58, 1998, en einnig þýðingar landamerkjalaga nr. 41, 1919 og byggja á því að þeir hafi lagt fram þinglýst landamerkjabréf frá 1891, sem þeir segja að sé í samræmi við eldri heimildir. Stefnendur staðhæfa að gagnaöflun óbyggðanefndar hafi verið ófullkomin, að nefndin hafi metið sönnunargögn ranglega og að auki lagt óhóflega sönnunarbyrði á þá. Vinnubrögð nefndarinnar fáist ekki staðist þegar litið sé til rannsóknarreglu, jafnræðisreglu og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar. Beri því að ógilda úrskurð óbyggðanefndar. Stefndi vísar í málatilbúnaði sínum sérstaklega til úrskurðar óbyggðanefndar frá 6. júní 2008 og gerir niðurstöður nefndarinnar að sínum, en vísar að auki til annarra málsástæðna sem hann teflir fram og hér að framan eru raktar. Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint þannig: „Landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er í lagagreininni afréttur skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku þjóðlendulaga nr. 58, 1998 voru landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til þjóðlendulaga segir m.a. að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Til þess er að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu getur verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veita þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaða ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. Eins og áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi, dagsettu 15. júní 2006, þá ákvörðun sína að í samræmi við III. kafla þjóðlendulaga ætlaði hún að taka til umfjöllunar landsvæði á austanverðu Norðurlandi, þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. Að lokinni kröfugerð, gagnaöflun og málsmeðferð samkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn, hinn 6. júní 2008, sbr. mál nefndarinnar nr. 1/2007. Varð það m.a. niðurstaðan að það landsvæði, sem lýst er í aðalkröfu í stefnu, sem nefnt hefur verið Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir og landsvæði innan kröfusvæðis Reykjahlíðar, þ.e. sá hluti Ódáðahrauns sem liggur sunnan Bræðraklifs í Hafragjá og norðan Dyngjujökuls, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, auk Ódáðahrauns vestan Öskju og á Trölladyngjusvæðinu, innan kröfusvæðis Skútustaðahrepps. Einnig var hafnað kröfum landeiganda Grænavatns á nefndu landsvæði, norðan Bræðraklifs í Hafragjá. Þá taldi nefndin að sá hluti Vatnajökuls sem liggur innan kröfusvæðis eigenda Reykjahlíðar væri þjóðlenda í skilningi fyrrgreindra ákvæða. Aftur á móti var það niðurstaða óbyggðanefndar að fyrrnefnd Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir væru afréttareign Reykjahlíðar, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, og að sá hluti Ódáðahrauns sem liggur sunnan nefnds Bræðraklifs og norðan Dyngjujökuls, innan kröfusvæðis eigenda Reykjahlíðar, væri háður sérstökum eignarréttarlegum takmörkunum samkvæmt lögum um náttúruvernd, nr. 44, 1999, sbr. náttúruminjaskrá og auglýsingu nr. 194,1978. Það er álit dómsins að lýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. það sem segir í kafla I hér að framan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta og verður ekki fallist á með stefnendum að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að því er varðar meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa til hæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin sé eigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 1994. Í þessu sambandi þykir og fært að líta til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi. Með aðilum er ekki ágreiningur um að land Reykjahlíðar samkvæmt þinglýstu landamerkjabréfi jarðarinnar frá 8. apríl 1891 sé eignarland. Aðilar deila hins vegar um mörk eignarlandsins og þjóðlendu til suðurs og austurs samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Í landmerkjabréfinu er suðurmerkjum jarðarinnar þannig lýst: „... Fyrir sunnan Vogaland ráða fjallgarðar þeir til suðurs, er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu.“ Í kröfu stefnda felst að mörk þjóðlendu og eignarlands liggi innan marka þess landsvæðis sem stefnendur telja undirorpið eignarrétti sínum. Stefnendur byggja kröfur sínar eins og áður er rakið aðallega á hinu þinglýsta landamerkjabréfi Reykjahlíðar. Vísa þeir til framlagðra gagna og eldri heimilda, sem þeir staðhæfa að styðji kröfur þeirra. Benda stefnendur m.a. á heimildir um landnám, auk áðurrakinna vitnisburða og dóma frá upphafi 16. aldar, en auk þess vísa þeir til dóms um kaupbréf Grænavatns frá 1562, en þar segir um suðurlandamerki þeirrar jarðar: „... ustur i Burfellsskòrd hin sidre. þadann og austur i Hafragiä. rædur þä. giäinn og framm ad Brædraklife. og þadann og austur under Herdebreid. og allann Heilagsdal. riett ur Herdebreid til vesturs. og so üt I Sudurärbotna ...“ Þá vísa stefnendur m.a. til máldaga Hlíðarkirkju frá 1573 og afréttarskrár Skútustaðahrepps frá 1878. Stefndi andmælir eins og áður er rakið öllum rökum stefnenda og vísar hann m.a. til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar. Samkvæmt Landnámu byggði fyrstur jörðina Reykjahlíð Arnór Þorgrímsson, sonarsonur Þorsteins landnámsmanns. Þá segir í máldaga Auðuns rauða Hólabiskups frá 1318 og í máldaga Péturs Nikulásarsonar frá 1384 að kirkjan eigi hálft heimaland. Í elstu heimildum er ekki frekar vikið að því landsvæði sem um er deilt í máli þessu, en stefnendur benda m.a. á að í vitnisburði og lögmannsdómi frá byrjun 16. aldar sé því lýst að suðurhornpunktur Reykjahlíðar sé við örnefnið Bræðraklif. Þeir benda og á að samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1891, sem styðjist m.a. við eldri heimildir hvað varðar átthagalýsingar, styðji það að umrætt örnefni sé þar sem nú sé á kortum nefnt Bræðrafell. Um legu jarðarinnar er það að segja að hún er austasta byggða ból vestan Jökulsár og var líkt og nú viðkomustaður ferðalanga sem áttu erindi, m.a. millum Norður- og Austurlands. Liggur sá almannavegur um Námaskarð og yfir Mývatnsöræfi, þ.e. um Búrfellshraun, Nýjahraun og Austurfjöll og að Jökulsá. Austan Jökulsár eru býlin Grímsstaðir og Möðrudalur á Fjöllum, en bæði munu þau býli til forna hafa verið nokkru sunnar í landinu en húsakynni núverandi býla. Í úrskurði óbyggðanefndar er að nokkru vikið að staðháttum og náttúrufari austan byggðar við Mývatn, á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni, líkt og hér að framan hefur verið rakið. Í öðrum framlögðum gögnum er staðháttum á landsvæðinu lýst nokkru nánar. Er þar helst að nefna ritverk Þorvaldar Thoroddsen náttúrufræðings, Ferðabók I-IV, skýrslur um rannsóknir á Íslandi 1882-1898, sem gefnar voru út á árunum 1913-1914. Að auki hafa aðilar vísað til ritverka annarra náttúrufræðinga og landkönnuða, en þar má helst nefna ritverk Ólafs Jónssonar um Ódáðahraun, sem gefin voru út um miðja síðustu öld, ritverk Pálma Hannessonar Frá Óbyggðum - ferðasögur og landlýsingar, sem gefið var út 1958 svo og skýrslu Hjörleifs Guttormssonar frá 2006. Í Ferðabók Þorvaldar Thoroddsen segir að Mývatnssveitin takmarkist að sunnan og austan af um 30 km löngum fjallgarði, sem gangi í suðri frá Sellandsfjalli, Bláfjalli (1222 m), Bláfjallshölum og Bláfjallsfjallgarði, Námafjalli og allt norður til Leirhnjúks. Segir Þorvaldur að margir gígar séu á þessari leið, þ. á m. Þrengslaborgir, Lúdent og Hverfell, og hafi eldgos verið virk, m.a. um það leyti sem land byggðist. Mikið hraunflóð hafi runnið úr gígunum niður undir Grænavatn og suðausturhorn Mývatns. Þá hafi í Mývatnseldum 1724-1729 eyðst þrjú býli, þ. á m. Reykjahlíð, Fagranes og Gröf. Hafi Reykjahlíð verið byggð upp á ný við hraunjaðarinn. Nefndir fræðimenn lýsa Mývatnsöræfum á þá leið að þau séu mjög víðáttumikil slétta, 300-500 m yfir sjó, sem hækki lítið eitt þegar austar dragi. Sléttan nái norður undir Kelduhverfi, í svonefndan Norðmel og Norðurfjöll, en einnig suður fyrir núverandi þjóðveg, upp með allri Jökulsá, um svonefnd Grjót og Borgarmel, með Fjallagjá og Veggjastykki, upp með Ferjuási og Vörðukambi, með Ystafelli og Miðfelli, mót Möðrudalslandi austan Jökulsár og síðan fram með Fremstafelli og Ferjufjalli, en þar í milli renni Grafarlandsá um dalverpi. Þá nái sléttan til suðvesturs, um Grafarlönd, og suður að Lindá, Herðubreiðarlindum og Herðubreið. Áframhald af sömu sléttu megi kalla hið vestasta af fjallabyggðunum fyrir austan Jökulsá. Í Ferðabókinni segir Þorvaldur Thoroddsen að á öræfasvæðinu séu hraungjár og gígar svo hundruðum skipti, en lítið um melöldur. Þá sé mikill hluti öræfanna þakinn stórum hraunum, en þó séu góð beitilönd á milli. Roksandur sé þar nokkur og melar af hnullungsgrjóti, einkum næst Jökulsá. Þorvaldur segir að hross gangi á öræfunum vetur og sumur og að mikið sé rekið þangað af sauðfé. Hefur þessi frásögn Þorvaldar samhljóm við yngri heimildir, m.a. um að meginafrétturinn á Mývatnsöræfum sé norðan Búrfells og á Norður- og Austurfjöllum og síðan suður með Jökulsá með Grímsstaðaþjóðvegi og í Grafarlöndum og öræfum þar suður. Frásögnin hefur jafnframt samhljóm við eldri heimildir um ítök jarða, þ. á m. Möðrudals. Um Ódáðahraun segja fræðimennirnir að það sé mesta hraunbreiða á Íslandi, sem liggi sunnan frá Vatnajökli og Vonarskarði og milli Jökulsár á Fjöllum og Skjálfandafljóts. Til norðurs séu mörk Ódáðahrauns óljósari, en að oft sé miðað við að þau séu dregin um fyrrnefnd Mývatnsfjöll, austan byggðar, þ.e. um suðurenda Bláfjalls og Sellandsfjalls, en síðan til norðurs að Grímsstaðaþjóðvegi á Mývatnsöræfum. Með þannig mörkum að meðtöldum Búrfellshrauni og Sveinagjárhraunum og að norðurenda Herðubreiðarfjalla sé flatarmál hraunsins um 4500 km2. Hraunið sé af mismunandi aldri og útliti, sem runnið hafi frá fjölda eldfjalla og gígaraða. Í fyrrnefndum ritverkum segir að hæð hásléttunnar sem hraunið hafi fallið yfir sé um 400 m nyrst og um 800 m syðst. Hásléttan sé þó ekki alveg hulin hrauni þar eð meðfram Jökulsánni séu víðáttumikil svæði með ísaldarruðningi, líkt og í Fljótsdalnum við vesturmörkin. Þá rísi einstök fjöll eða fjallaþyrpingar upp úr hraunhafinu og séu Herðubreið, Dyngjufjöll með Öskju þeirra mest svo og Trölladyngja og Kollóttadyngja. Í úrskurði óbyggðanefndar er vikið að gróðri á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. Í ritum nefndra fræðimanna segir að vatnsskortur standi gróðrinum helst fyrir þrifum, en að helst sé norðurhluti hraunsins talsvert gróinn með köflum svo og þar á mellöndum, en einnig séu gróðurblettir víða við lindir og uppsprettur, m.a. í nágrenni Herðubreiðar. Áréttað er að dálítill gróðurslæðingur sé því sem næst um allt hraunið, að undanskildum yngstu og úfnustu hraunbreiðunum og þá ekki hvað síst norður af Vatnajökli, norður um Trölladyngju og Dyngjufjöll. Í ritverki Þorvaldar Thoroddsen, sem ferðaðist víða um Ódáðahraun á árunum 1875 og 1882-1884 og gerði jarðfræðiuppdrátt og lýsti því nákvæmlega: „... mest eftir eigin sjón, sumpart eftir lýsingu nákunnugra göngumanna og fjallakónga“, gerði hann grein fyrir heimildum sínum um fyrri ferðir um Mývatnsöræfi og Ódáðahraun. Staðhæfir hann að þrátt fyrir einstaka ferðir um landsvæðið á 17. og 18. öldinni hafi öræfin inn af Mývatni verið byggðamönnum lítt kunn. Þekking hafi þó farið vaxandi er leið á 19. öldina og hafi það m.a. leitt til þess að fjárheimtur urðu talsvert betri með tímanum. Í leiðöngrum sínum um Ódáðahraun og Mývatnsöræfi gaf Þorvaldur kennileitum og örnefnum nafn, en leiðrétti jafnframt eldri uppdrætti um staðsetningu fjalla og fjallgarða, sem gerðir höfðu verið eftir fyrri öræfaferðir. Þar á meðal var landabréf Knoffs af Íslandi frá 1734 og Uppdráttur Íslands sem Björn Gunnlaugsson gerði 1844, en hann hafði á árunum 1838 og 1839 farið um öræfin millum Jökulsár og Skjálfandafljóts. Á meðal fylgdarmanna Björns var séra Sigurður Gunnarsson, en í greinum sem hann ritaði í tímatritið Norðanfara 1864 og 1877 segir hann frá ferðum sínum. Nefnir Sigurður m.a. Dyngjufjöll fremri og hin ytri, en jafnframt segir hann að suðvestur af Herðubreið eigi að vera skarð sem heiti Bræðraskarð, en ekki getur hann frekar um heimildir sínar. Þorvaldur Thoroddsen segir frá því í fræðiritum sínum, að fjöll hafi vantað á uppdrátt Björns Gunnlaugssonar, þ. á m. Hvammsfjöll, hið mikla eldfjall Kollóttu-Dyngju og Herðubreiðartögl, en einnig Lindá, Ferjufjall, Hrossaborg og „önnur smáfell fram með Jökulsá“. Þá staðhæfir hann að Herðubreiðarfjöll en einnig Dyngjufjöll hafi verið skakkt sett á Uppdrátt Íslands. Þorvaldur lýsir í framhaldi af þessum skrifum legu helstu fjalla austan Mývatnsfjalla, þ. á m. Heilagsdagsfjalls, Búrfellsfjalla og Búrfells, en þar sunnar segir hann vera hinar fornu Fremrinámur, við gíginn Ketil og Ketildyngju, en þar rétt sunnan við staðsetur hann móbergstindinn Kerlingardyngju og að enn sunnar liggi Hvammsfjöll og Fjarhólar. Þá segir hann að austurhlið Kerlingardyngju nái að Herðubreiðarfjöllum. Í skýringum, sem fylgja ritverkum Þorvaldar, segir að Búrfellsfjöll nefnist nú á korti Bláfellsfjallgarður. Í ritverkum nefndra fræðimanna segir m.a. frá því að Grafarlönd vestan Ferjufjalls, við Jökulsá, séu um 10-12 km suðvestur að Herðubreiðarlindum og Herðubreið (1682 m). Þá segir Þorvaldur Thoroddsen að suður af Herðubreið, en eigi áfast þar við, gangi allmikill fjallrani, „sem ég hef heyrt menn kalla Tögl eða Herðubreiðartögl (1070 m)“, en að þar suður frá falli Jökulsáin á tveggja til þriggja km kafla í mjög þröngum gljúfrum, sem á einum stað séu aðeins 11 m breið og að rétt ofan við mjóddina sé dálítill foss. Er að áliti dómsins líklegt að hér sé átt við foss, sem á síðari tímum hefur verið nefndur Gljúfrasmiður. Í þessu viðfangi er til þess að líta að mun neðar í Jökulsánni eru þekktir fossar, þ.e. Selfoss, Dettifoss, Hafragilsfoss og Réttarfoss, en að auki var þar fram til ársins 1920 Vígabjargarfoss, sem þá hvarf vegna rennslisbreytinga. Í ritum sínum segir Þorvaldur að þau hraun sem séu um Herðubreið séu ekki frá henni komin, þrátt fyrir að annálar tiltaki að hún hafi gosið 1341 og 1510. Staðhæfir Þorvaldur að fjallið hafi ekki gosið frá ísöld, en þar sem öræfin séu svo fjarri byggð og ókunn sé ekki óeðlilegt að fólk hafi ættfært ranglega þau gos sem þar urðu. Í bókarflokki sínum um Ódáðahraun tekur Ólafur Jónsson undir þessa skoðun Þorvaldar, en segir jafnframt að þekkt sé að eldgos séu kennd við eitthvert þekkt eða sérkennilegt fjall í nágrenninu. Nefnir hann í því sambandi að árið 1510 hafi verið sagt í Biskupsannálum Jóns Egilssonar að gosið hafi í Trölladyngju og Herðubreið, en hið rétta hafi verið að gosið hafi í Dyngjufjöllum og Herðubreiðarfjöllum. Þorvaldur Thoroddsen segir frá því að fyrir sunnan Herðubreiðartögl blasi við Kverkfjöll og Vatnajökull, en þar vestan við sé Kistufell og Dyngjufjöll ásamt Öskju. Hann lýsir skarði millum Dyngjufjalla og Kollóttudyngju, sem hann segir að sé syðsti hluti Herðubreiðarfjalla, en síðan segir hann: „Suður af Kollóttu-Dyngju, í suðurrönd hennar, er mjög einkennilegt móbergsfell. Standa utan í því þverhníptir móbergsdrangar, að minnsta kosti 15-30 m háir, hver upp af öðrum, og á hrygg fellsins eru stóreflis björg, undarlega löguð Það getur vel verið, að þetta fell sé Bræðrafell, sem getið er um í fornum máldögum. Bræðraskarðið verður þá fjallahliðið milli þess og Dyngjufjalla. Þó er þetta ekki víst“. Í þessu viðfangi er til þess að líta að fram í Bárðardal, nærri Svartárvatni, eru bergstöplar tveir sem nefndir eru Bræður. Þá er í Hólmatungum, syðst við Hólmárbjargið, lækur sem mun heita Bræðralækur. Þorvaldur segir í ritverki sínu frá rannsóknarleiðangri sem hann fór árið 1884 um Herðubreiðarfjallgarð. Segir hann að fjallgarðurinn sé norður og austur af Dyngjufjöllum og norðvestur af Herðubreið, en bendir á að flestir Mývetningar nefni fjallgarðinn Herðubreiðarfjöll, en sumir kalli hann Dyngjufjöll ytri. Þorvaldur staðhæfir að fjöll þessi hafi verið alveg ókunn og mjög skakkt sett í Uppdrætti Íslands, enda þótt mikið hraun hafi runnið frá þeim og í næsta nágrenni þeirra, m.a. frá Sveinagjá, sem gosið hafi 1875. Þorvaldur lýsir Herðubreiðarfjöllum og nágrenni þeirra, líkt og Ólafur Jónsson og fleiri fræðimenn og landkönnuðir hafa gert síðar í verkum sínum. Segir Þorvaldur að þangað frá Grafarlöndum vestan Jökulsár séu hallandi hraunbreiður. Þá sé vestur af Miðfelli og Fremstafelli, en norðan Ferjufells, ávöl bunga, hraunlaus, og nái hún langleiðina vestur að Gjáfjöllum (957 m), sem sé nyrsti hluti fjallaklasans. Við rætur Gjáfjalls að vestan sé fyrrnefnd Sveinagjá. Þá segir Þorvaldur að syðsti hluti fjallaklasans sé áðurnefnd Kollóttadyngja (1177 m), sem sé vestur eða dálítið norðvestur af Herðubreið. Í bókarflokki Ólafs Jónssonar er áréttað að suður af Kollóttudyngju sé á landakortum merkt fyrrnefnt Bræðrafell, en eigi getur hann um aldur eða uppruna örnefnisins. Í áðurröktum úrskurði óbyggðanefndar er Bræðrafelli lýst, en í vettvangsferðum var það staðfest að tveir drangar sem þar eru sjást langt að. Við norðurrætur Kollóttudyngju er móbergsfjallið Eggert (1232 m), sem Þorvaldur skírði í höfuðið á Eggert Ólafssyni. Vestur af því er sundurskorinn fjallgarður sem heitir Hrútshálsar og nær norður að Gjáfjöllum. Norður frá Gjáfjöllum, skammt austur af Sveinagjársigi, liggur Hafragjá. Í bókaflokki Ólafs Jónssonar segir að gjá þessi sé 1-2 km breið og 5-6 km löng, með 20-30 m háum gjáveggjum, einkum að vestan. Í ritverkum Þorvaldar Thoroddsen og Hjörleifs Guttormssonar, en einnig í örnefnaskrá Reykjahlíðar sem Pétur Jónsson tók saman um 1950, segir að á báðum börmum Hafragjár séu vörður og að nálægt miðjum vestari gjáveggnum sé rutt einstigi. Í örnefnaskrá Péturs, í riti Fornleifastofnunar Menningarminjar á miðhálendi Íslands, sem dr. Orri Vésteinsson ritstýrði, og í bókaflokki Ólafs Jónssonar er nefnt einstigi nefnt Bræðraklif. Þá er áréttað í nefndum ritum að þar á vestari barmi Hafragjár séu þrjú vörðubrot. Austur af gjánni og norður frá Gjáfjöllum er hver sigspildan við aðra. Ein er þó mest og má rekja hana norður með Hrossaborgum og suður með Gjáfjöllum, en Fjallagjá er hluti af þessu sigi. Í áðurnefndum gögnum segir að víða sé Ódáðahraun ógreitt yfirferðar, en sjaldan séu þó vandkvæði fyrir gangandi menn að komast ferða sinna um það, og víðast hvar megi með lagi fleyta hestum. Mestu torfærurnar séu sumar gjárnar. Samkvæmt frásögn Jóns Halldórssonar í Hítardal, sem gegndi m.a. stöðu skólameistara Skálholtsskóla í byrjun 18. aldar, var ferð yfir Ódáðahraun talin áfangi, þ.e. dagleið. Í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 er, eins og hér að framan hefur verið rakið, það sagt um suðurmerki jarðarinnar að þar ráði fjallgarðar þeir til suðurs, „... er næstir liggja Mývatnssveit og frá þeim bein stefna suður í Bræðraklyf vestur af Herðibreið. Frá Bræðraklyfi ræður bein stefna austur í Jökulsá, sunnan við Herðibreiðartungu“. Í málatilbúnaði sínum, líkt og við flutning, hafa aðilar vísað til eldri heimilda máli sínu til stuðnings. Hafa þeir m.a. sérstaklega nefnt sjöttardóm Magnúsar Jónssonar sýslumanns um landamerki nágrannajarðar Reykjahlíðar Grænavatns frá 1562, en þar segir um suðausturmerki þeirrar jarðar: „ustur i Burfellsskòrd hin sidre. þadann og austur i Hafragiä. rædur þä. giäinn og framm ad Brædraklife. og þadann og austur under Herdebreid“. Hafa stefnendur einkum lagt áherslu á síðari hluta merkjalýsingarinnar. Örnefnið Búrfellsskörð syðri eru nú óþekkt örnefni, en í skýringum með fræðiriti Þorvaldar Thoroddsen segir að helst geti þar verið um að ræða skörð í Bláfjallsfjallgarði og verður það lagt til grundvallar. Þá eru áhöld um staðsetningu örnefnisins Herðubreiðartungur austur við Jökulsá. Hafa stefnendur vísað um staðsetninguna til örnefnaskrár Reykjahlíðar frá 1950, sem Pétur Jónsson skráði, en þar segir að um sé að ræða gamalt örnefni á Grafarlöndum eystri og grónu landi þar í kring. Að áliti Pálma Hannessonar er Herðubreiðartunga hins vegar tvímælalaust tungan milli Jökulsár og Grafarlandsár. Er um þetta m.a. til þess að líta að í fornsögum er Herðubreiðartungna getið, en þá jafnan í tengslum við sagnir um ferðir manna þvert yfir Ódáðahraun. Í Hrafnkelssögu segir frá ferðum Sáms á Leikskálum, en þar segir svo: „Þaðan (frá Möðrudal) riðu þeir til Herðibreiðstungu og svo fyrir ofan Bláfjöll og þaðan í Króksdal og svo suður á Sand“. Þá segir í Ljósvetningasögu frá ferð Þorkels Geitissonar um árið 1000, að hann hafi skipt liði sínu við Jökulsá, en „þá váru goð vöd viða ...“ og hafi hluti liðs hans síðan farið „almannaveg“ vestur til þings, en meginhluti liðsins farið á hrossum sínum „... fyrir ofan Mývatn til Krókdals ok Bleikmýrardals ...“ Í þessu samhengi er til þess að líta að samkvæmt Vilchinsmáldaga átti Möðrudalskirkja á Fjöllum ítök vestan Jökulsár, hestgöngu og ómerkinga alla í Herðubreiðartungum. Síðari tíma heimildir hafa greint frá ferðum Skálholtsbiskupa þvert yfir Ódáðahraun vegna vísitasíuferða til Austurlands. Þá er ætlað að Bjarni Oddsson, sýslumaður á Burstafelli, hafi farið Ódáðahraunsleið síðastur manna 1636 og drukknaði þá maður í Jökulsá, en eftir það hafi hún týnst. Er talið að þessi leið hafi verið einn hinna fyrstu fjallvega, sem týndist. Samkvæmt áðurnefndum fræðiritum verður ekki með vissu sagt hvar leiðin lá yfir Ódáðahraun. Í ritverki sínu segir Þorvaldur Thoroddsen frá því að hann hafi fundið ruddan sneiðing upp klif við norðurenda Gjáfjalla í Herðubreiðarfjöllum, en þar hafi og verið versta torfæra leiðarinnar. Jafnframt greinir Þorvaldur frá því að hann hafi fundið nokkur vörðubrot út og vestur frá Ferjufjalli. Þá hefur Þorvaldur það eftir manni einum sem var uppalinn í Mývatnssveit, að „hinn gamli vegur hafi legið úr Kiðagili austur yfir Skjálfandafljót, á Kolmúladal, og þaðan austur yfir hraunið í Herðubreiðartungur og svo að Möðrudal.“ Þeir fræðimenn og landkönnuðir sem fylgdu í fótspor Þorvaldar Thoroddsen hafa, líkt og áður var rakið, nefnt klif það sem liggur niður vesturvegg Hafragjár Bræðraklif. Þá hafa þeir greint frá því að við eftirgrennslan hafi þeir fundið vörður og vörðubrot vestan Hafragjár, en einnig austan hennar og þar á meðal á grjótunum út og vestur frá Ferjufjalli. Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsniðurstöðunni m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Enn fremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Rétturinn hefur í síðari dómum margsinnis áréttað þessa afstöðu, t.d. í fyrrnefndum dómi í máli nr. 496/2005. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa allt framangreint í huga. Stefnendur byggja á því að Bræðraklyf, það örnefni sem nefnt hafi verið suðurhornpunktur í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá árinu 1891, og margoft sé nefnt í eldri merkjalýsingum jarðarinnar, sé þar sem nú sé á kortum nefnt Bræðrafell. Í fellinu séu háir bergstöplar sem nefndir séu bræður og sjáist langt að. Vísa stefnendur til þess að þetta sé skýr hornpunktur á suðvesturhorni jarðarinnar og í mun betra samhengi við eldri heimildir en það Bræðraklif í Hafragjá, sem óbyggðanefnd miði ranglega við. Hafragjár er ekki getið sem landamerkjapunkts í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891, en fyrir liggur að það hefur verið þekkt kennileiti um aldir. Er þess m.a. getið í áðurnefndum sjöttardómi frá 1562, þar sem kveðið var á um landamerki Grænavatns, en þar er einnig getið um örnefnið Bræðraklif. Örnefnið Bræðraklif kemur fyrir í vitnisburðum og lögmannsdómi um eignarland Reykjahlíðar frá byrjun 16. aldar og í heimildum eftir það, þ. á m. í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1891. Landmerkjabréf Reykjahlíðar var ekki áritað af öllum eigendum nágrannajarða, þ. á m. ekki eigendum Grænavatns. Þær elstu heimildir sem málsaðilar vísa til benda að áliti dómsins til þess að merki Reykjahlíðar hafi legið frá hinu óþekkta syðra skarði í Búrfellsfjallgarði, sem nú nefnist Bláfellsfjallgarður, á mörkum austur- og suðurafréttar Mývetninga. Þá er líklegast að þaðan hafi merkjalínan legið til austurs um Ódáðahraun og í Hafragjá norðan Herðubreiðarfjalla, en að áliti dómsins er gjáin ótvírætt punktur sem miðað var við. Er í því viðfangi til þess að líta að í Mývatnssveit er eigi óalgengt, sbr. m.a. aðilaskýrslu fyrir dómi, að merkjalýsingar jarða taki mið af lægðum í landi eins og af hæðum. Að virtum hinum elstu heimildum sem fjalla um hið umþrætta landsvæði fær skilningur stefnenda um staðsetningu Bræðraklifs í Bræðrafelli sunnan Kollóttudyngju að áliti dómsins ekki nægjanlegan stuðning, m.a. þegar litið er til átthagalýsinga. Þá er til þess að líta að millum syðsta hluta Hafragjár og Bræðrafells sunnan Kollóttudyngju eru um 25 km í beinni loftlínu og er þá farið yfir há Herðubreiðarfjöllin. Skilningur stefnenda fær að áliti dómsins heldur ekki stuðning í ritum þeirra náttúrufræðinga og landkönnuða sem fyrstir könnuðu hin víðáttumiklu landsvæði, sem hér eru til umfjöllunar, til nokkurrar hlítar á 19. og 20. öld. Loks fær skilningur stefnenda ekki stuðning í síðari tíma gögnum, m.a. örnefnaskrá Reykjahlíðar. Þegar ofangreint er virt, en einnig í ljósi staðhátta, áðurrakinna lýsinga náttúrufræðinga á landsvæðinu, þ. á m. á Herðubreiðarfjöllum og einstökum hlutum þeirra, vettvangsferða að nefndum kennileitum og almenns málskilnings á Norðurlandi á orðunum „fram“ og „utan við“, verður að áliti dómsins að leggja til grundvallar að merki Reykjahlíðar á eignarlandi taki mið af Hafragjá norðan Gjáfjalla í Herðubreiðarfjöllum og þá þannig að merkjalínan miðist við einstigi það sem nefnt hefur verið Bræðraklif og er í vesturvegg í syðri hluta Hafragjár. Þá fari merkin þaðan í beinni stefnu austur í Jökulsá. Það er því niðurstaða dómsins að stefnendur hafi ekki hrakið eða leitt nægjanlegar líkur fyrir því að áðurraktar forsendur í úrskurði óbyggðanefndar sem stefndi vísar til um merki Reykjahlíðar séu rangar. Að þessu sögðu verður ekki fallist á með stefnendum að þeir hafi sýnt fram á að umrætt landsvæði sunnan þjóðlendulínu eins og hún er dregin í úrskurði óbyggðanefndar sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Þá verður ásamt andmælum og röksemdum stefnda, en einnig með hliðsjón af áðurnefndri ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, ekki fallist á að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu frekari réttindi á þessu landsvæði en lýst er í úrskurðinum. Loks hafa stefnendur að áliti dómsins ekki rökstutt frekar þau réttindi, sem varakrafa þeirra tekur til, eða þeir að öðru leyti fært fram gögn fyrir slíkum réttindum. Ber af þeirri ástæðu að hafna varakröfu stefnenda. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er hafnað kröfum stefnenda um að ógilda úrskurð óbyggðanefndar í máli þessu og skal hann standa óraskaður. Er því fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að lýst landsvæði samkvæmt úrskurðinum teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998, en jafnframt að landsvæði sem nefnd eru Grafarlönd austari og Herðubreiðarlindir séu afréttareign jarðarinnar Reykjahlíðar, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Verður stefndi samkvæmt öllu þessu sýknaður af kröfum stefnenda í málinu. Stefnendur krefjast þess að málskostnaðarákvörðun óbyggðanefndar gagnvart þeim vegna lögmannsþjónustu, sem þeir hafi þegið við meðferð málsins fyrir nefndinni, að fjárhæð 2.200.000 krónur, verði felld úr gildi og þess í stað dæmt að stefnda beri að greiða stefnendum 4.327.500 krónur auk virðisaukaskatts, 1.060.235 króna, eða samtals 5.387.737 krónur í málskostnað vegna lögmannsþjónustu auk 2.599.120 króna vegna útlagðs kostnaðar landeigenda sjálfra vegna vinnu þeirra við gagnasöfnun, rannsóknir, funda- og ferðakostnað, eða samtals 7.986.857 krónur, vegna meðferðar málsins fyrir óbyggðanefnd. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 58, 1998, eins og þeim var breytt með 7. gr. laga nr. 65, 2000, skal greiða úr ríkissjóði nauðsynlegan kostnað vegna gæslu hagsmuna málsaðila fyrir óbyggðanefnd. Með 2. mgr. fyrrnefnds lagaákvæðis er lagt í hendur nefndarinnar að úrskurða um kröfur aðila um þann kostnað. Meðal þess, sem nefndin á að líta til við ákvörðun á nauðsynlegum kostnaði aðila, er hvað telja megi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir hagsmunagæslu í viðkomandi máli og hvort aðilar, sem hafa svipaðra hagsmuna að gæta, hafi sameinast um aðstoð lögmanns. Óbyggðanefnd hefur sjálfstæðri rannsóknarskyldu að gegna í málum sem þessum og hefur að mati dómsins sinnt þeirri skyldu sinni. Segir í úrskurði nefndarinnar að í tilefni af áliti umboðsmanns Alþingis frá 13. nóvember 2007 í máli nr. 5073/2007 hafi nefndin fyrir uppkvaðningu úrskurðarins gefið lögmönnum aðila kost á að leggja fram sundurliðaða málskostnaðarreikninga þannig að unnt væri að ákvarða málskostnað til einstakra málsaðila fremur en sameiginlega. Liggur fyrir að slík sundurliðun lá fyrir í tilviki stefnenda. Fallast má á með stefnendum að rökstuðningur óbyggðanefndar fyrir ákvörðun málskostnaðar hefði mátt vera ítarlegri, en það breytir ekki mati dómsins á því að ekkert sé nægjanlega fram komið sem styðji þá fullyrðingu að endanleg ákvörðun hennar hafi verið órökstudd og ómálefnaleg eða í andstöðu við 17. gr. þjóðlendulaga í ljósi aðstæðna. Að þessu gættu eru ekki efni til að hnekkja ákvörðun óbyggðanefndar um þóknun handa lögmanninum og annan kostnað. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af umfangi málsins og þeim hagsmunum sem í húfi voru, en einnig þegar virt eru gögn um vinnuframlag, þar á meðal vegna vettvangsferða og endurflutnings, er nefnd þóknun ákveðin 1.635.500 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 9, 1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa og á því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi. Mál þetta var upphaflega flutt 22. mars sl.. Ekki tókst að leggja dóm á málið á tilhlýðilegum tíma, m.a. vegna anna dómara. Var málið því endurflutt af lögmönnum aðila 17. október sl., en í framhaldi af því dómtekið að nýju. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar, hæstaréttarlögmanns, 1.635.500 krónur.
|
Mál nr. 214/2006
|
Verðbréfaviðskipti Hlutabréf Tilkynning Kaupsamningur Umboð Traustfang Skaðabætur
|
Bankinn G gerði 3. febrúar 2004 samning við óstofnað félag í eigu E o.fl. vegna fyrirhugaðrar yfirtöku á ÞF. Stuttu síðar hófst starfsmaður bankans handa við kaup á hlutabréfum í ÞF. Hinn 12. og 13. febrúar áttu E og GU samtal við hluthafa úr svokölluðum F hópi, þar á meðal K og son hans, og degi síðar gerði E tilboð um kaup á hlutum þeirra á genginu 6. Hinn 16. febrúar var E tilkynnt að hluthafar í hópnum vildu selja hluti sína á fyrrgreindu gengi og fól hann starfsmanni bankans G að annast frágang kaupanna. Átti starfsmaðurinn samdægurs símtöl við ýmsa hluthafa í F hópnum, þar á meðal son K sem sagði það afráðið að faðir hans mundi selja hlutabréf sín og að ekki væri ástæða til að ræða sérstaklega við hann. Hinn 17. febrúar keyptu E o.fl. hluti félagsins GR og tengdra aðila í ÞF á genginu 6,75. Í lok febrúar gerði bankinn G yfirtökutilboð fyrir hönd fyrrnefnds félags í hlutabréf annarra hluthafa í ÞF á sama gengi. K krafðist greiðslu á fjárhæð sem svaraði til þess sem hann hefði fengið með sölu á hlutabréfum sínum á síðastnefndu gengi að frádregnu því sem hann fékk fyrir hlutabréfin við ráðstöfun þeirra 16. febrúar 2004. Krafan var aðallega reist á því að sonur hans hefði ekki haft umboð til að ráðstafa hlutabréfum hans, en til vara að E o.fl. bæri að bæta honum tjón, sem rakið verði til þess að markaðsverð bréfanna hefði orðið hærra sem þessu svarar ef gætt hefði verið réttra reglna við opinberar tilkynningar um ætluð kaup bankans G á hlutabréfum í ÞF, sem í reynd hafi verið kaup félags E o.fl. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þótt sonur K hefði fyrir héraðsdómi neitað að hafa verið veitt umboð til að ráðstafa hlutabréfum föður síns yrði að líta til þess að viðskiptum með hlutabréfin, sem voru rafrænt skráð, varð ekki lokið með yfirlýsingunni, heldur þurfti að gera ráðstafanir til að bankanum yrði kleift að taka við eignarskráningu hlutabréfanna sem reikningsstofnun kaupanda þeirra. Án tillits til þess hvort bankinn G hafi mátt telja sér kleift á grundvelli orða sonar K að færa þau hlutabréf hans, sem voru vistuð hjá bankanum, yfir á reikning kaupanda þeirra, stóð engin heimild til þess að bankinn KB léti hlutabréf, sem þar voru varðveitt fyrir K vegna handveðsetningar, af hendi samkvæmt tilmælum bankans G nema til hefðu komið fyrirmæli um það frá K. Ekkert haldbært lá fyrir um að E o.fl. hefðu haft ástæðu til að ætla annað en að K hefði veitt nauðsynlegan atbeina til að bankinn KB léti hlutabréfin af hendi og þannig að minnsta kosti veitt eftirfarandi samþykki fyrir ráðstöfunum sonar hans. Talið var að E o.fl. hefðu jafnframt mátt líta svo á að samþykkið tæki til ráðstöfunar á þeim hlutabréfum sem voru varðveitt hjá bankanum G. Að þessu virtu og með hliðsjón af 19. gr. laga nr. 131/1997 var K talinn bundinn af þessum ráðstöfunum. Talið var óhjákvæmilegt að líta svo á að í málinu hefðu bankinn G og E o.fl. látið hjá líða að upplýsa réttilega öll atriði varðandi lögskipti þeirra í tengslum við kaup á hlutabréfum í ÞF eftir gerð samningsins 3. febrúar 2004. Án tillits til þess hvort ranglega hefði verið staðið að opinberum tilkynningum um kaup á hlutabréfum í ÞF var litið til þess að ekki síðar en 13. febrúar var K og öðrum helstu hluthöfum í F hópnum orðið kunnugt um að E o.fl. hefðu hug á að yfirtaka félagið með liðsinni bankans. Hefði K mátt vera ljóst að bankinn hefði undanfarna daga staðið að verulegum kaupum á hlutabréfum í félaginu. Ef einhverju hefði getað skipt fyrir verð hlutabréfanna á markaði að þessi kaup hafi varðað E o.fl. frekar en ráðið varð af opinberum tilkynningum bankans var ekki talið að sú aðstaða hefði getað dulist K eða umboðsmanni hans þegar samið var um gengi við sölu á hlutabréfum hins fyrrnefnda. Þegar af þeirri ástæðu var ekki talið að hann gæti átt rétt til skaðabóta á þessum grunni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. apríl 2006. Hann krefst þess að stefndu verði í sameiningu gert að greiða sér 27.121.230 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. mars 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hefur nöfnum tveggja stefndu verið breytt. Íslandsbanki hf. heitir nú Glitnir banki hf., en nafn Þorbjörns Fiskaness hf. er nú Þorbjörn hf. I. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, munu tvö útgerðarfélög, Fiskanes hf. og Valdimar hf., hafa 30. júní 2000 verið sameinuð því þriðja, Þorbirni hf., og var þá nafni þess síðastnefnda breytt í Þorbjörn Fiskanes hf. Fram að þessu mun Þorbjörn hf. hafa verið skráð á aðallista Verðbréfaþings Íslands frá því síðla árs 1998 og hélst sú skráning eftir sameiningu félaganna, en eignarréttindi yfir hlutabréfum í hinu sameinaða félagi hafa verið skráð eftir ákvæðum laga nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa. Áfrýjandi og stefndu Eiríkur Tómasson, Gerður Tómasdóttir og Gunnar Tómasson munu við sameininguna hafa orðið hluthafar í Þorbirni Fiskanesi hf., sá fyrstnefndi á grundvelli fyrri hlutafjáreignar í Fiskanesi hf. en þau síðarnefndu sem hluthafar í Þorbirni hf. Áfrýjandi var í röðum meira en tuttugu hluthafa í sameinaða félaginu, sem í ýmsum gögnum málsins hafa í einu lagi verið nefndir Fiskaneshópurinn. Af gögnum málsins verður ráðið að hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi í árslok 2003 numið 1.112.763.089 krónum. Stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar munu hafa ráðið yfir 14,43% af hlutafénu, Grandi hf. og tengd félög samtals 27,89%, en áfrýjandi og tuttugu aðrir hluthafar í svokölluðum Fiskaneshópi alls 25,66%. Samkvæmt málatilbúnaði stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars munu sex hluthafar úr Fiskaneshópnum, sem áttu um 6,46% hlutafjár í félaginu, hafa sumarið 2003 boðið hluti sína til sölu á genginu 6, en án árangurs. Í janúar 2004 hafi síðan komið fram að hlutir Granda hf. og tengdra félaga væru til sölu. Að viðbættum öðrum hlutum, sem hafi á þeim tíma verið falir, hafi þessir stefndu talið að samtals væru til sölu meira en 40% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf., en ýmis önnur útgerðarfélög hefðu haft áhuga á að komast þar í ráðandi stöðu. Þessir stefndu hafi ákveðið að bregðast við þessu með því að leitast við að taka yfir félagið. Hinn 3. febrúar 2004 gerði stefndi Glitnir banki hf. samning við „óstofnað yfirtökufélag (Newco)“ í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars, bróður þeirra og föður. Í samningnum sagði meðal annars að hann væri gerður vegna fyrirhugaðra kaupa þessa félags á öllu hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf., að frátöldum hlutum eigenda þess og hlut í eigu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Bankinn ætti að veita ráðgjöf „við yfirtökuferli þar sem settir verða upp yfirtökuskilmálar byggðir á upplýsingum frá fyrirsvarsmönnum Newco“ og um „uppsetningu á yfirtökufélagi og það ferli sem á sér stað í kjölfar kaupa Newco á öllum hlutabréfum í Þorbirni-Fiskanesi.“ Jafnframt átti bankinn að „vinna við tilboðsgerð, sem gert verður í nafni Íslandsbanka eða Newco og samningaviðræður við tilboðshafa“, auk þess að gera samninga við seljendur hlutabréfa, aðstoða nýja félagið við að útvega fé til að kaupa þau, hafa umsjón með skjalagerð og lokafrágangi yfirtöku og annast annað, sem varðaði yfirtökutilboð. Tekið var fram að bankinn bæri enga ábyrgð á því að þessi kaup tækjust eða fé yrði fengið til þeirra. Ef á hinn bóginn nýja félaginu, eigendum þess og Tryggingamiðstöðinni hf. tækist að eignast að minnsta kosti 51% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. fengi bankinn nánar tiltekna þóknun, en ella ekkert í sinn hlut. Af hálfu hins stefnda banka var þessi samningur undirritaður af forstöðumanni svokallaðrar fyrirtækjaráðgjafar, Erni Gunnarssyni, ásamt öðrum starfsmanni innan sömu deildar hans, Einari Erni Ólafssyni. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, hófst Einar Örn handa fáum dögum síðar við að leita eftir kaupum á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. Í janúar 2004 höfðu hlutabréf í félaginu gengið kaupum og sölu á verðbréfamarkaði ýmist á genginu 4,90 eða 4,95, en fram til 11. febrúar hækkaði gengið í 5,50. Þann dag tilkynnti bankinn til Kauphallar Íslands að hann hefði aukið hlut sinn í Þorbirni Fiskanesi hf. úr 0,18% hlutafjár í 6,44%, sbr. 27. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, eins og þau hljóðuðu á þessum tíma. Bankinn tilkynnti 13. febrúar 2004 að hlutur hans væri orðinn 11,3% og 16. sama mánaðar að hann væri 16,93%. Að nokkru leyti virðast hlutabréf þessi hafa verið keypt af hluthöfum í Fiskaneshópnum, en fyrir liggur að nokkrir þeirra seldu hluta af eignarhlutum sínum dagana 11. og 12. febrúar 2004 á genginu 5,67. Af framburði vitna, svo og stefndu Eiríks og Gunnars, verður ráðið að 12. og 13. febrúar 2004 hafi þeir síðastnefndu átt samtöl við nokkra helstu hluthafana í félaginu úr Fiskaneshópnum, þar á meðal áfrýjanda og son hans, og þessum hluthöfum þá orðið ljóst að þeir leituðu eftir því að taka félagið yfir með liðsinni hins stefnda banka. Hafi stefndi Eiríkur við það tækifæri boðist til að kaupa hlutabréf þessara hluthafa á genginu 5,67, sem hafi verið hafnað. Hinn 14. sama mánaðar hafi hann komið á framfæri boði til hluthafa í Fiskaneshópnum um að annaðhvort myndu hann og fjölskylda hans kaupa hluti hinna á genginu 6 eða selja þeim sína gegn sama verði. Í framhaldi af þessu hafi nokkrir fulltrúar hluthafa í Fiskaneshópnum átt fundi um viðbrögð við þessu og meðal annars haft til athugunar hvort þessi hluthafahópur ætti að reyna að taka yfir Þorbjörn Fiskanes hf., en í því skyni munu þeir hafa átt viðræður við starfsmenn Landsbanka Íslands hf. Að morgni 16. febrúar 2004 hafi viðræður haldið áfram án þess að niðurstaða fengist, en síðdegis þennan dag hafi stefnda Eiríki verið tilkynnt að hluthafar í Fiskaneshópnum vildu selja hluti sína á genginu 6, þó með því skilyrði að þeir, sem áður hefðu selt hinum stefnda banka hlutabréf á genginu 5,67, fengju verðmuninn bættan. Stefndi Eiríkur hafi samþykkt þetta. Í framhaldi af því hafi hann tilkynnt Einari Erni Ólafssyni að kaupin væru ráðin og falið honum að annast frágang þeirra. Í málinu liggja fyrir endurrit af upptökum símtala, sem Einar Örn átti síðla dags 16. febrúar 2004 við sjö hluthafa í Fiskaneshópnum. Létu nokkrir þeirra í ljós að þeir hefðu umboð frá öðrum hluthöfum innan fjölskyldna sinna til að ráðstafa hlutum þeirra. Af hálfu hins stefnda banka er því haldið fram að Einar Örn hafi að auki átt samtöl við fleiri hluthafa í þessum hópi, sem upptökur hafi ekki verið gerðar af, en jafnframt hefur verið lögð fram skrifleg orðsending til hans frá einum öðrum hluthafa úr hópnum. Ekki liggur fyrir að Einar Örn hafi rætt við áfrýjanda, en meðal gagna málsins er upptaka af símtali hans við son áfrýjanda, þar sem sá síðarnefndi sagði það vera afráðið að áfrýjandi mundi selja hlutabréf sín og að ekki væri ástæða til að ræða sérstaklega við hann um það. Þá liggur fyrir kvittun bankans til áfrýjanda fyrir sölu á hlutabréfum hans að nafnverði 36.161.640 krónur á genginu 6, svo og um ráðstöfun söluverðsins inn á tiltekinn bankareikning. Í málinu halda stefndu því fram að eftir að framangreindum viðskiptum lauk hafi samningur komist á um kaup nýs félags í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars og föður þeirra á þeim hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf., sem hinn stefndi banki hafði eignast á þann hátt, sem áður greinir. Að morgni 17. febrúar 2004 tilkynnti bankinn svokölluðum regluverði félagsins, sbr. þágildandi 47. gr. laga nr. 33/2003, að hann hefði selt þessu nýja félagi allan hlut sinn í Þorbirni Fiskanesi hf., 16,93% af heildarhlutafénu að nafnverði 187.395.797 krónur, og að auki miðlað til nýja félagsins hlutabréfum að nafnverði 232.418.517 krónur eða 20,89% hlutafjárins. Í tilkynningunni kom fram að hlutirnir, sem miðlað var, hafi verið keyptir á genginu 6 og þeir, sem bankinn seldi, á genginu 5,90, en samkvæmt málatilbúnaði bankans svaraði þetta síðastnefnda gengi til þess, sem hann hafi sjálfur greitt fyrir þá hluti að teknu tilliti til hækkunar á verði í fyrri viðskiptum við hluthafa í Fiskaneshópnum. Regluvörður Þorbjörns Fiskaness hf. sendi síðan Kauphöll Íslands tilkynningu um þessi viðskipti fyrir hádegi 17. febrúar 2004 og gat þess þar að stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar ásamt fjárhagslega tengdum aðilum ættu orðið með þessu 52,15% hlutafjár í félaginu. Í framhaldi af þessu setti kauphöllin hlutabréf í félaginu á svokallaðan athugunarlista, þar sem skylt væri orðið að gera öðrum hluthöfum í félaginu yfirtökutilboð, sbr. VI. kafla laga nr. 33/2003. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda Eiríks fyrir héraðsdómi hafði hann átt samtal fyrri hluta febrúar 2004 við nafngreindan fyrirsvarsmann Granda hf. og leitað eftir kaupum á hlutabréfum félagsins í Þorbirni Fiskanesi hf. á genginu 5,67. Því boði hafi verið hafnað og jafnframt öðru, sem hann virðist hafa borið fram 14. febrúar 2004 um kaup á genginu 6. Að morgni 17. sama mánaðar, eftir kaup hlutabréfa af hluthöfum í Fiskaneshópnum, hafi stefndi Eiríkur falið Einari Erni Ólafssyni að leita samninga við Granda hf. um kaup á hlutum í eigu þess og tengdra félaga. Síðdegis þann dag hafi tekist samkomulag um kaup á þessum hlutum á genginu 6,75, en það verð hafi svarað til þess, sem Grandi hf. hafi á sínum tíma greitt fyrir kaup á hlutabréfunum í Þorbirni Fiskanesi hf. að viðbættum vöxtum. Samkvæmt gögnum málsins tilkynnti einn stjórnarmanna í Þorbirni Fiskanesi hf., sem jafnframt átti sæti í stjórnum Granda hf. og tengdra félaga, regluverði fyrstnefnda félagsins að morgni 17. febrúar 2004 að síðastnefndu félögin hefðu í hyggju að selja hluti sína í því. Sala þessara hluta til nýja félagsins í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars og föður þeirra var síðan tilkynnt Kauphöll Íslands í lok sama dags. Í lok febrúar 2004 gerði hinn stefndi banki yfirtökutilboð fyrir þetta nýja félag, sem þá hafði verið stofnað og hlotið nafnið ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., í hlutabréf annarra hluthafa í Þorbirni Fiskanesi hf. og hljóðaði það á gengið 6,75. Á grundvelli þessa boðs hafði félagið eignast 1. apríl 2004 alls 91,99% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf., sem var tekið af skrá í Kauphöll Íslands næsta dag. ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf. mun síðan hafa verið sameinað Þorbirni Fiskanesi hf. Með bréfi til hins stefnda banka 23. febrúar 2004 bar lögmaður fyrir hönd aðila í svokölluðum Fiskaneshópi, svo sem þar var komist að orði, fram erindi, þar sem meðal annars var greint frá því að einhverjir úr þessum hópi hafi fyrr í þeim mánuði selt bankanum hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf., ýmist á genginu 5,67 eða 6, en það þætti „þó nokkur vafi leika á því að hve miklu leyti samningar um slíkt tókust“, einkum vegna þess að hlutabréf hafi verið færð af nöfnum einhverra þessara hluthafa án þess að samningar hafi verið gerðir um kaup bréfanna eða fullnægjandi umboð legið fyrir til að selja þau. Þess var krafist að „óumsamdar færslur með eignarhluti þeirra verði bakfærðar“, en að öðru leyti að bætt yrði það tjón, sem þessir hluthafar hefðu beðið með því að hafa ekki fengið sama gengi fyrir hlutabréf sín og síðar hafi verið greitt í viðskiptum tengdum yfirtöku á félaginu, eða 6,75. Þessu hafnaði bankinn með bréfi 15. mars 2004. Lögmaðurinn beindi því 30. sama mánaðar til annarra stefndu að leitað yrði lausnar á þessu, sem þeir höfnuðu 15. apríl 2004. Mál þetta var síðan höfðað 21. maí 2004. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallið frá kröfu, sem hann gerði í framhaldssök í héraði, og krefst nú sem fyrr segir greiðslu á 27.121.230 krónum. Sú fjárhæð svarar til þess, sem áfrýjandi hefði fengið með sölu á hlutabréfum sínum í Þorbirni Fiskanesi hf. að nafnverði 36.161.640 krónur á genginu 6,75, að frádregnu því, sem hann fékk fyrir hlutabréfin við ráðstöfun þeirra 16. febrúar 2004, þar sem miðað var við gengið 6. Hér fyrir dómi reisir áfrýjandi kröfu sína aðallega á því að fullnægjandi heimild hafi ekki legið fyrir til að ráðstafa þessum hlutabréfum hans, en til vara að stefndu beri að bæta honum tjón, sem rakið verði til þess að markaðsverð bréfanna hefði orðið hærra sem þessu svarar ef gætt hefði verið réttra reglna við opinberar tilkynningar um ætluð kaup hins stefnda banka á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf., sem í reynd hafi verið kaup félags stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars og föður þeirra. Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að hann hafi fallið frá öðrum málsástæðum, sem hann hélt fram í héraði og greint er frá í hinum áfrýjaða dómi, enda voru þær hvorki raktar í greinargerð hans né munnlegum málflutningi fyrir Hæstarétti. II. Eins og áður segir liggur fyrir í málinu endurrit af upptöku, sem gerð var af símtali Einars Arnar Ólafssonar við son áfrýjanda, Stefán Kristjánsson, síðdegis 16. febrúar 2004, en ekki hafa verið bornar brigður á að þar sé réttilega greint frá orðaskiptum þeirra. Í samtalinu spurði Einar Örn hvort búið væri að ganga þannig frá málum að áfrýjandi, eiginkona hans og dóttir myndu ásamt Stefáni selja hlutabréf sín í Þorbirni Fiskanesi hf. á genginu 6 og játti Stefán því. Einar Örn spurði síðan hvort ástæða væri til að hann talaði við hvert þeirra og eitt, sem Stefán svaraði neitandi, og ítrekaði sá fyrrnefndi þetta með spurningu um hvort það breytti engu, sem Stefán svaraði á sama veg. Samkvæmt gögnum málsins áttu áfrýjandi og eiginkona hans, Rósa Þorsteinsdóttir, hlutabréf í félaginu að nafnverði samtals 45.202.050 krónur, en Stefán og dóttir þeirra, Guðrún Helga, 15.067.350 krónur hvort. Í símtalinu lét Einar Örn þess að öðru leyti getið að tvennt þyrfti að gera, annars vegar að „færa þessi bréf öll á hlutlausa svæðið“, sem Stefán kvaðst mundu gera strax næsta morgun, og hins vegar að gefa sér upp „reikningsnúmer hjá hverju ykkar fyrir sig“. Að því er áfrýjanda varðar svaraði Stefán því til að tilteknum bankareikningi hans hefði verið lokað og myndi Stefán stofna nýjan reikning næsta dag. Að endingu ítrekaði Einar Örn að Stefán hefði samband við sig til að gefa upp númer á bankareikningum og spurði Stefán þá hvert væri tölvupóstfang Einars Arnar, sem hann gaf upp. Einnig liggur fyrir orðsending, sem Stefán sendi Einari Erni með tölvupósti að morgni 17. febrúar 2004. Þar voru veittar upplýsingar um bankareikninga og tekið fram varðandi hlutabréf áfrýjanda að „þú veist hvar bréf hans liggja“. Einar Örn svaraði Stefáni 19. sama mánaðar með orðsendingu í tölvupósti, þar sem sagði eftirfarandi: „15 m.kr. eru hjá okkur, sem við höfum náð í. Við sjáum hins vegar að 20 m.kr. eru hjá KB banka. Þið þurfið að hringja þangað og fá þetta losað.“ Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun hafa búið hér að baki að rafræn hlutabréf áfrýjanda í Þorbirni Fiskanesi hf. að nafnverði 20.000.000 krónur höfðu verið afhent KB banka hf. að handveði og þau verið vistuð af þeirri ástæðu hjá þeim banka, en hlutabréf áfrýjanda munu að öðru leyti hafa verið vistuð hjá stefnda Glitni banka hf. Ekki liggur fyrir hvernig áfrýjandi eða Stefán hafi brugðist við síðastnefndri orðsendingu Einars Arnar að öðru leyti en ráðið verður af yfirlýsingu hins stefnda banka 20. febrúar 2004, þar sem segir eftirfarandi: „Íslandsbanki hf. ... hefur í dag móttekið greiðslufyrirmæli frá Kaupþingi Búnaðarbanka ..., sbr. tölvupóstur Margrétar Bragadóttur starfsmanns fyrirtækjasviðs KB banka. Kristján Finnbogason ... hefur selt Íslandsbanka 20.000.000 hluti í Þorbirni Fiskanesi hf. ... Umræddir hlutir eru í vörslu hjá KB banka. Íslandsbanki lýsir því hér með yfir að gegn afhendingu KB banka á 20.000.000 hlutum í Þorbirni Fiskanesi, sem eru í eigu Kristjáns Finnbogasonar og vörslu KB banka, mun Íslandsbanki afhenda gagngjald fyrir hina seldu hluti inn á reikning Kristjáns ...“. Áfrýjandi heldur því fram í málinu að Stefán Kristjánsson hafi ekki haft umboð til að ráðstafa hlutabréfum hans í Þorbirni Fiskanesi hf. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi var Stefán spurður að því hvort hann hefði aflað sér umboðs eða heimildar frá áfrýjanda til þessarar ráðstöfunar og svaraði hann á eftirfarandi hátt: „Nei, ég get nú ekki sagt það. Þetta kom aldrei þannig til að Helga, Rósa eða Kristján segðu við mig, þú hefur umboð hér með til að selja á genginu 6. Ég í sjálfu sér hélt bara að þetta stæði til.“ Í fyrrnefndu símtali við Einar Örn Ólafsson 16. febrúar 2004 sagði Stefán ekki berum orðum að hann hefði umboð frá föður sínum til að selja hlutabréf hans, en líta verður svo á að efnislega hafi slík yfirlýsing allt að einu falist í svari Stefáns þegar Einar Örn spurði hvort hann þyrfti að ræða við hvert og eitt þeirra, sem Stefán tjáði sig fyrir. Með framangreindum vitnisburði hefur Stefán á hinn bóginn neitað að sér hafi verið veitt umboð til þessarar ráðstöfunar. Þrátt fyrir þetta verður ekki horft fram hjá því að viðskiptunum með hlutabréf áfrýjanda, sem voru rafrænt skráð, varð ekki lokið með yfirlýsingu Stefáns einni, heldur þurfti að auki að gera ráðstafanir til að hinum stefnda banka yrði kleift að taka við eignarskráningu hlutabréfanna sem reikningsstofnun kaupanda þeirra. Í málinu hefur verið lögð fram yfirlýsing Verðbréfaskráningar Íslands hf. 12. ágúst 2004, þar sem segir eftirfarandi: „Það staðfestist hér með að einungis reikningsstofnun er heimilt að hafa milligöngu um eignarskráningar í verðbréfamiðstöð, sbr. 10. gr. laga ... nr. 131/1997 og 14. gr. reglug. nr. 397/2000. Í þessu felst m.a. að einungis reikningsstofnun er heimilt að færa eignir á hlutlaust svæði verðbréfamiðstöðvar og þá með heimild reikningseiganda. Tilstuðlan reikningsstofnunar viðkomandi eiganda hluta, sem eru rafrænt skráðir, þarf því til að afhenda eignir eigandans til annarrar reikningsstofnunar í gegnum hið hlutlausa svæði. Reikningsstofnun, sem ekki er reikningsstofnun viðkomandi eiganda, getur því ekki einhliða sótt eignir óviðkomandi aðila í verðbréfamiðstöð.“ Án tillits til þess hvort stefndi Glitnir banki hf. hefði mátt telja sér kleift á grundvelli orða Stefáns að færa þau hlutabréf áfrýjanda, sem voru þá þegar vistuð rafrænt hjá bankanum, yfir á reikning kaupanda þeirra, stóð engin heimild til þess að KB banki hf. léti hlutabréfin, sem þar voru varðveitt fyrir áfrýjanda vegna handveðsetningar, af hendi samkvæmt tilmælum Glitnis banka hf. og gegn greiðslu frá honum á andvirði hlutabréfanna nema til hefðu komið fyrirmæli um það frá áfrýjanda. Ekkert haldbært liggur fyrir um að stefndu hafi haft ástæðu til að ætla annað en að áfrýjandi hafi veitt nauðsynlegan atbeina til að KB banki hf. léti hlutabréfin af hendi og þannig að minnsta kosti veitt eftirfarandi samþykki fyrir ráðstöfunum Stefáns sem umboðsmanns hans. Stefndu hlutu jafnframt að mega líta svo á að það samþykki tæki til ráðstöfunar á þeim hlutabréfum, sem stefndi Glitnir banki hf. hafði fram að því varðveitt fyrir áfrýjanda. Að þessu virtu og með hliðsjón af ákvæði 19. gr. laga nr. 131/1997 verður áfrýjandi að teljast bundinn af þessum ráðstöfunum. III. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 33/2003, eins og þau hljóðuðu þegar atvik málsins gerðust, bar þeim, sem náði 5% af atkvæðisrétti eða nafnverði hlutabréfa í félagi, sem skráð var á skipulegum verðbréfamarkaði, eða margfeldi af því hlutfalli, að tilkynna það til verðbréfamarkaðarins og félagsins. Við ákvörðun um hvort slíku hlutfalli hafi verið náð bar ekki aðeins að horfa til hluta, sem hluthafinn átti sjálfur, heldur jafnframt til hluta, sem þannig var ástatt um, sem um ræddi í 28. gr. laganna. Í málinu heldur áfrýjandi því sem áður segir fram að í raun hafi hinn stefndi banki staðið að kaupum á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. á tímabilinu frá 3. til 13. febrúar 2004 í þágu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars, þótt hann hafi í orði kveðnu gert það í eigin nafni. Honum hafi því vegna síðastgreinds lagaákvæðis borið að haga tilkynningum um kaupin til samræmis við það, en þessi þrjú stefndu hafi þá þegar átt verulegan hlut í félaginu, auk þess að vera þar fruminnherjar, sem sérstakar reglur um tilkynningar giltu um, sbr. þágildandi 47. gr. laganna. Gegn þessu bera stefndu fyrir sig að kaup bankans á hlutabréfum í félaginu á þessu tímabili hafi með öllu verið í þágu og á áhættu hans, enda hafi í áðurnefndum samningi 3. febrúar 2004 hvorki verið mælt fyrir um rétt né skyldu annarra stefndu til að kaupa þessi hlutabréf. Af þeim sökum hafi bankinn staðið réttilega að opinberum tilkynningum um þessi viðskipti 11., 13. og 16. febrúar 2004. Í samningi stefnda Glitnis banka hf. 3. febrúar 2004 við Newco, félags í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars, föður þeirra og bróður, var sem fyrr segir mælt fyrir um að bankinn skyldi meðal annars sinna gerð tilboða í hlutabréf annarra hluthafa í Þorbirni Fiskanesi hf., hvort heldur „í nafni Íslandsbanka eða Newco“ og annast samningaviðræður við tilboðshafa. Rétt er að í samningnum var hvorki kveðið á um heimild né skyldu þessa nýja félags til að kaupa hlutabréf, sem bankinn kynni þegar að eiga eða myndi eignast af öðrum sökum eftir gerð samningsins. Í málatilbúnaði stefnda Glitnis banka hf. hefur því verið neitað með öllu að kaup hans á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi verið gerð í skjóli fyrrgreinds samningsákvæðis. Gegn þessari neitun er ekki sýnt að stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar eða félag í eigu þeirra hafi í raun verið kaupandi þessara hlutabréfa. Á hinn bóginn verður að líta til þess að fyrir héraðsdómi bar forstöðumaður fyrirtækjaráðgjafar bankans, Örn Gunnarsson, að sú deild stæði ekki að kaupum hlutabréfa, en hann hefði hér óskað eftir því við þá, sem færu með eigin viðskipti bankans, „að þeir mundu kaupa þessi bréf og þeir taka ábyrgðina á því og segja já eða nei.“ Af öðrum gögnum málsins verður þó ekki betur séð en að fyrrnefndur starfsmaður í fyrirtækjaráðgjöf bankans, Einar Örn Ólafsson, hafi í þeim viðskiptum með hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf. á þessu tímabili, sem upplýsingar liggja fyrir um, átt samskipti við seljendur hlutabréfanna og komið þar fram af hálfu bankans, svo sem hann staðfesti jafnframt í framburði sínum fyrir héraðsdómi. Ekki verður séð hvernig þáttur þessa starfsmanns í viðskiptunum getur hafa samrýmst framlögðum verklagsreglum bankans frá 26. febrúar 2002 um „viðskipti starfsmanna með verðbréf, gjaldeyri og afleiður, kínaveggi og viðskipti bankans með eigin bréf“ ef hlutabréfakaupin voru í reynd gerð að öllu leyti í þágu og á áhættu hans. Auk þessa verður að gæta að því að þótt stefndu hafi haldið því fram að ekki hafi verið samið um kaup nýja félagsins á hlutabréfum bankans í Þorbirni Fiskanesi hf. fyrr en að afstöðnum viðskiptum með hlutabréf í eigu hluthafa í Fiskaneshópnum 16. febrúar 2004, þá liggur fyrir í málinu að stefndi Eiríkur samdi fyrir þann tíma um að ýmsum þessara hluthafa yrði bættur upp munurinn á gengi við kaup bankans á hlutabréfum af þeim á tímabilinu fram til 13. sama mánaðar. Getur þetta á engan hátt samrýmst því að stefnda Eiríki hafi verið þau kaup óviðkomandi. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að í málinu hafi stefndu látið hjá líða að upplýsa réttilega öll atriði varðandi lögskipti þeirra í tengslum við kaup á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. eftir gerð samningsins 3. febrúar 2004. Án tillits til þess að það, sem að framan greinir, kann að hafa valdið því að ranglega hafi verið staðið að opinberum tilkynningum, sem hinn stefndi banki lét frá sér fara 11., 13. og 16. febrúar 2004 um kaup á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf., verður að líta til þess, sem áður segir, að ekki síðar en 13. febrúar var að áfrýjanda eins og öðrum helstu hluthöfunum í Fiskaneshópnum orðið kunnugt um að stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar væru að leitast við að taka yfir félagið með liðsinni bankans. Áfrýjanda mátti vegna opinberra tilkynninga og viðskipta hluthafa í Fiskaneshópnum vera ljóst að bankinn hafði undanfarna daga staðið að verulegum kaupum á hlutabréfum í félaginu. Ef einhverju hefði getað skipt fyrir verð hlutabréfanna á verðbréfamarkaði að þessi kaup hafi varðað stefndu Eirík, Gerði og Gunnar frekar en ráðið varð af opinberum tilkynningum bankans gat sú aðstaða ekki dulist áfrýjanda eða umboðsmanni hans þegar samið var 16. febrúar 2004 um gengi við sölu á verulegum hluta í félaginu, þar á meðal hlutabréfum áfrýjanda. Þegar af þessari ástæðu getur hann ekki átt rétt til skaðabóta úr hendi stefndu á þeim grunni, sem hér um ræðir. Samkvæmt framansögðu verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu af kröfu áfrýjanda. Í ljósi allra atvika er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem var dómtekið 11. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, með stefnu birtri 21. maí 2004. Framhaldsstefna var birt 7. apríl sl. og með henni var aukið við dómkröfur stefnanda. Stefnandi er Kristján Finnbogason, Iðavöllum 6, Grindavík. Stefndu eru Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, Gunnar Tómasson, Vesturbraut 8a, Grindavík, Eiríkur Tómasson, Vesturbraut 8, Grindavík, Gerður Sigríður Tómasdóttir, Leynisbraut 4, Grindavík og Þorbjörn Fiskanes hf., Hafnargötu 12, Grindavík, áður ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., sama stað. Þorbjörn Fiskanes hf. yfirtók félagið ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., sbr. tilkynningu til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra 12. júlí 2004. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 147.177.875 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. apríl 2005 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda in solidum 27.121.230 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. mars 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu in solidum úr hendi stefndu að mati dómsins. Stefndi Íslandsbanki hf. krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar skv. mati dómsins. Stefndu, Gunnar Tómasson, Eiríkur Tómasson, Gerður Tómasdóttir og Þorbjörn Fiskanes hf., krefjast þess að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu, hverju fyrir sig, málskostnað að skaðlausu að mati réttarins. I. Málavextir. Í málinu deila tveir armar Þorbjörns Fiskaness hf., það eru stefnandi sem er hluti svonefnds Fiskaneshóps og stefndu, Gunnar, Eiríkur og Gerður Tómasarbörn, sem tilheyrðu Þorbjörnshópnum. Atvik málsins eiga sér stað frá 11. febrúar 2004 til 25. febrúar 2004, en til þess að fá heildstæða mynd af málinu ber einnig nauðsyn til að geta forsögu þess að nokkru. Hinn 30. júní 2000 sameinuðust þrjú rótgróin útgerðarfélög á Suðurnesjum, þ.e. Valdimar hf., Vogum, Fiskanes hf., Grindavík og Þorbjörn hf., Grindavík, þar sem Þorbjörn hf. var yfirtökufélag. Fékk hið sameinaða útgerðarfélag nafnið Þorbjörn Fiskanes hf. Þorbjörn hf. hafði verið skráður á aðallista Verðbréfaþings Íslands frá 10. nóvember 1998 og hélt hið sameinaða félag þeirri skráningu. Hinn 6. júní 2002 var gert samkomulag þeirra þriggja sem sameinuðust undir merkjum Þorbjarnar Fiskaness hf. um sölu á 20% af heildarhlutafénu til Afls fjárfestingarfélags hf. o.fl., þannig að hluthafarnir seldu allir sama hlutfall af hlutafé sínu. Fyrir átti Afl fjárfestingarfélag hf. 4% af hlutafé Þorbjarnar Fiskaness hf. Síðar eða 10. desember sama ár selur Afl fjárfestingarfélag hf. og samstarfsaðilar þeirra allt hlutafé sitt í Þorbirni Fiskanesi hf. til Granda hf. á 6.38 kr. pr/hlut. Þetta var gert með samþykki stjórnar og stærstu hlutahafa Þorbjörns Fiskaness hf., þ.m.t. Fiskaneshópsins. Sumarið 2003 fól einn af Fiskaneshópnum, Björgvin O. Gunnarsson, Landsbanka Íslands hf. að selja hlutafé sitt og fjölskyldu sinnar í Þorbirni Fiskanesi hf. á genginu 6. Var stefndu ásamt fleiri hluthöfum boðið þetta hlutafé til kaups, en ekki var áhugi á því að kaupa það á þessu gengi. Í byrjun árs 2004 keypti Grandi hf. allt hlutafé í HB hf., Akranesi. Eftir þau viðskipti var hlutur Granda hf., og tengdra félaga, í Þorbirni Fiskanesi hf. boðinn til sölu, eða samtals um 28% af heildarhlutafé félagsins. Að mati stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar Sigríðar, voru á þessum tíma milli 40-50% af hlutafé félagsins til sölu. Hinn 3. febrúar 2004 gerðu stefndi, Íslandsbanki hf. annars vegar, og hins vegar Eiríkur, Gunnar, Gerður og Stefán Þorvaldur Tómasarbörn og faðir þeirra, Tómas Þorvaldsson, samning sín á milli, þannig að stefndi, Íslandsbanki hf., tók að sér að annast ráðgjöf til óstofnaðs félags (Newco). Samningurinn var gerður vegna fyrirhugaðra kaupa hins óstofnaða félags á öllu hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. að frátöldum hluta fjölskyldu Tómasar Þorvaldssonar og Tryggingamiðstöðvarinnar. Þóknun stefnda fyrir þjónustuna var háð því að Newco og fjölskylda Tómasar Þorvaldssonar eignuðust a.m.k. 51% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Eftir gerð þessa samnings hóf Íslandsbanki hf. að kaupa hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. og leita eftir kaupum hjá stærstu hluthöfum. Voru þessi kaup stefnda, Íslandsbanka hf., á hans eigin áhættu og ábyrgð og án samráðs við aðra stefndu. Fyrstu kaupin áttu sér stað 11. febrúar 2004. Stefndi Íslandsbanki keypti bréfin í eigin nafni á genginu 5,67 og tilkynnti Kauphöll Íslands hf. um þau viðskipti samdægurs. Eftir kaupin átti stefndi Íslandsbanki 6,44% heildarhlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Seinni hluta dags 12. febrúar og að morgni 13. febrúar ræddi stefndi, Gunnar Tómasson, við þrjá fulltrúa Fiskaneshópsins, þ.e. Björgvin O. Gunnarsson, Kristján Finnbogason, Dagbjart Einarsson og Willard Ólason, um áform fjölskyldu stefnda Gunnars um yfirtöku á félaginu. Nefndir fulltrúar vildu þá ekki selja á genginu 5,67. Föstudaginn 13. febrúar hélt stefndi Íslandsbanki hf. áfram kaupum á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. og tilkynnti Kauphöll Íslands hf. þann dag, að hann hefði aukið hlut sinn í félaginu í 11,3% af heildarhlutafé. Eftir lokun Kauphallarinnar 13. febrúar tókust samningar um kaup á hlutafé þeirra sem komu úr hópi eigenda Valdimars hf. sem sameinast hafði Þorbirni hf. og Fiskanesi hf. á árinu 2000 og voru viðskiptin tilkynnt Kauphöllinni mánudaginn 16. febrúar. Eftir kaupin átti Íslandsbanki 16,93% af heildarhlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. Laugardaginn 14. febrúar hækkuðu stefndu Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður, tilboð sitt í hlutabréf Fiskaneshópsins í 6. Þann dag fóru fram viðræður hjá fulltrúum Fiskaneshópsins. Á sunnudeginum hittust Ottó Hafliðason, fjármálastjóri Þorbjörns Fiskaness (tengdasonur Björgvins og Ingu), Ingi G. Ingason, B.S. í viðskiptafræði, (tengdasonur Willards og Valgerðar), Eiríkur Dagbjartsson, útgerðarstjóri Þorbjörns Fiskaness (sonur Dagbjarts og Birnu), Dagbjartur Willardsson, skrifstofumaður og Almar Sveinsson, starfsmaður Landsbanka sem var kunningi Dagbjarts. Áttu þeir bæði fund á starfsstöð Inga G. Ingasonar og í Landsbankanum að Laugavegi 77. Ástæðan var tilboð stefndu, Eiríks, Gunnars og Gerðar Sigríðar, og hugsanlegur mótleikur af þeirra hálfu. Að morgni 16. febrúar var fundur milli stefndu, Eiríks og Gunnars annars vegar, og Ottós Hafliðasonar og Eiríks Óla Dagbjartssonar, hins vegar, þar sem þeir gera stefndu grein fyrir gangi mála hjá Fiskaneshópnum. Báðir þessi menn voru starfsmenn Þorbjörns Fiskaness. Þeir fengu frí frá vinnu þann dag til að vinna frekar í málum Fiskaneshópsins. Síðar þennan sama dag eða milli kl. 15 og 16 hafði Eiríkur Tómasson samband við Einar Örn Ólafsson, starfsmann stefnda Íslandsbanka, og tjáði honum að samkomulag hefði náðst við Fiskaneshópinn um kaup á þeirra hlut á genginu 6. Einnig varð samkomulag um að þeir í Fiskaneshópnum sem nýverið höfðu selt bréf sín á genginu 5,67 fengju gengið 6 fyrir þau. Eiríkur fól Einari Erni að hafa samband við Fiskaneshópinn og annast frágang kaupanna, jafnframt sem Einari var tjáð að hann mætti eiga von á hringingum frá þessum aðilum. Á tímabilinu frá kl. 16 til kl. 19 náði Einar Örn tali af nokkrum af fulltrúum Fiskaneshópsins og fékk frá þeim upplýsingar um bankareikninga og hlutafjáreign og gaf leiðbeiningar um hvernig standa ætti að afhendingu bréfanna. Flest samtalanna voru hljóðrituð og lögð fram í málinu. Í mörgum tilfellum sögðust viðmælendurnir hafa umboð frá öðrum hluthöfum. Fyrir liggur í málinu að 15 hluthafar af 21 samþykktu sölu hlutanna, ýmist beint eða samkvæmt umboði. Ekki liggur fyrir staðfest samþykki frá 6 einstaklingum en þeir voru allir með bréf sín vistuð hjá Landsbanka Íslands hf. Einhverjir þessara 6 einstaklinga ræddu hins vegar við Einar Örn í farsíma en ekki liggja fyrir upptökur af þeim samtölum. Stefnandi átti á þessum tíma hluti í Þorbirni Fiskanesi, að nafnverði 36.161.640 krónur. Stefnandi kveðst aldrei hafa átt orðastað við Einar Örn eða annan starfsmann Íslandsbanka um sölu á hlutum sínum. Þá kveðst stefnandi aldrei hafa veitt neinum umboð til að selja sína hluti í Þorbirni Fiskanesi. Þrátt fyrir það hafi hlutir stefnanda í Þorbirni Fiskanesi komist í hendur stefnda Íslandsbanka hf. sem hafi ráðstafað þeim til stefndu Eiríks, Gunnars og Gerðar á genginu 6,00. Stefnandi telur óljóst hvenær eða hvernig þetta gerðist, en samkvæmt kvittun frá stefnda Íslandsbanka hf. mun þetta hafa átt sér stað 18. febrúar 2004. Að morgni þriðjudagsins 17. febrúar 2004 útbjó stefndi, Íslandsbanki hf., tilkynningu fyrir stefndu, Gunnar, Eirík og Gerði Sigríði, um fyrirhugaða yfirtöku á Þorbirni Fiskanesi hf. Tilkynningin ásamt staðfestingu á sölu Íslandsbanka á bréfum í félaginu og miðlun hans á bréfum Fiskaneshópsins til Gunnars, Eiríks og Gerðar var send regluverði Þorbjarnar Fiskaness hf. Klukkan 9:25 voru viðskipti með bréf í Þorbirni Fiskanesi stöðvuð. Kl. 9:52 sendi Kristján Loftsson, fyrirsvarsmaður í Granda hf., Vogun hf. og Fiskveiðihlutafélaginu Venusi hf., tölvupóst til regluvarðar Þorbjarnar Fiskaness hf., þar sem gerð var grein fyrir því að umrædd þrjú félög hefðu í hyggju að selja hluti sína í Þorbirni Fiskanesi hf. og óskað var eftir afstöðu regluvarðar til viðskiptanna. Kl. 10:14 var samþykki regluvarðar veitt með tölvupósti til Kristjáns Loftssonar. Fjórum mínútum seinna eða kl. 10:18 tilkynnir stefndi Íslandsbanki hf. regluverði Þorbjörns Fiskaness um annars vegar sölu á hluta Íslandsbanka hf. í Þorbirni Fiskanesi, það er 16,93% og hins vegar um miðlun á 20,89% sem var þá hluti Fiskaneshópsins. Kl. 11:37 er birt tilkynning í Kauphöll Íslands hf. um áðurnefnd viðskipti þar sem fram kemur að stefndu hafi samið um kaup á rúmlega 37% af hlutafé félagsins og að fyrir hafi stefndu, Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður, átt samtals um 14%. Samtals var því hlutur stefndu orðinn rúmlega 52%. Í kjölfar tilkynningarinnar færir Kauphöll Íslands hf. hlutabréf Þorbjarnar Fiskaness hf. á athugunarlista þar sem yfirtökuskylda hafði myndast í félaginu, sbr. tilkynningu sem birt var kl. 12:07 þann dag. Eftir kl. 15 sama daga náðist samkomulag milli stefndu og fyrirsvarsmanna Granda hf. um verð á hlutum Granda hf., Vogunar hf. og Fiskveiðihlutafélagsins Venusar hf. í Þorbirni Fiskanesi hf. Samkomulag varð um 6,75 krónur pr./hlut. Verðið á hverjum hlut svaraði að nokkru til kaupverðs Granda hf. á bréfunum nokkru áður (6.38 krónur pr./hlut) auk fjármagnskostnaðar þeirra vegna kaupanna frá kaupdegi. Viðskiptin voru tilkynnt til regluvarðar Þorbjarnar Fiskaness hf. og var Kauphöllinni send tilkynning kl. 16:30. Kl. 16:00 sama dag var birt flöggun vegna sölu Granda hf. á 24% hlut í Þorbirni Fiskanesi hf. Að morgni miðvikudagsins 18. febrúar birtist tilkynning þar sem fram kom að óstofnaða félagið hefði keypt hlutinn á genginu 6,75. Sama dag, þ.e. 18. febrúar, átti sér stað uppgjör hjá stefnda, Íslandsbanka hf., vegna viðskipta með bréf Fiskaneshópsins. Þar sem viðskiptin áttu sér stað eftir lok venjulegs vinnudags 16. febrúar voru þau skráð 17. febrúar og greiðsla innt af hendi 18. febrúar. Eftir kaup stefndu á hlutum Íslandsbanka og Fiskaneshópsins höfðu þau eignast meirihluta hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Síðari kaup óstofnaða félagsins, sem síðar fékk nafnið ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., einkum af Granda hf., Vogun hf. og Fiskveiðifélaginu Venusi hf., leiddu til þess að stefndu, Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður ásamt Tómasi Þorvaldssyni, voru orðnir eigendur að 85,78% af heildarhlutafé félagsins. Þennan sama dag eða um kl. 13:18 kvartar einn úr Fiskaneshópnum, Dagbjartur Willardsson, undan því í tölvupósti að greitt hafi verið hærra fyrir hlutina í Granda. Hinn 20. febrúar 2004, kl. 4:01 sendir Stefán Kristjánsson tölvupóst til Finns Stefánssonar hjá Íslandsbanka hf. og gerir fyrir sína hönd, systur og foreldra athugasemdir varðandi kaupin á hlutabréfunum. Athugasemdirnar lúta að því að efasemdir séu um að löglega hafi verið staðið að viðskiptunum og gerir hann fjárkröfu fyrir mismuninum á genginu 6 og 6,75. Einnig að viðskiptum með bréf í eigu föður hans að nafnverði 20 millj. króna sem sett voru að handveði hjá KB-banka hafi örugglega ekki komist á. Í þriðja lagi lúta athugasemdirnar að því að viðskiptin hafi átt sér stað án fullnægjandi umboða. Um mánaðamótin febrúar/mars 2004 var öðrum hluthöfum gert yfirtökutilboð í hlutafé þeirra á 6,75 kr. pr/hlut í samræmi við VI. og VII. kafla laga nr. 33/2003. Þann 1. apríl 2004 samþykkti Kauphöll Íslands hf. ósk stjórnar Þorbjarnar Fiskaness hf. um afskráningu og var félagið afskráð eftir lok viðskipta þann 2. apríl 2004. Með bréfi, dags. 23. febrúar 2004, setti lögmaður stefnanda fram kröfu á hendur stefnda Íslandsbanka hf. f.h. flestra þeirra sem tilheyrðu Fiskaneshópnum. Var því haldið fram að stefnda Íslandabanka hf. hafi skort heimild til að ráðstafa hluta bréfanna og þess krafist að færslur með þá eignarhluti yrðu bakfærðar. Þá var krafist bóta vegna meints tjóns annarra sem selt höfðu á genginu 6,0. Voru hæfilegar bætur taldar mismunur á genginu 6,0 og gengi í yfirtökutilboði, þ.e. 6,75. Þessum kröfum var alfarið hafnað 15. mars 2004 með bréfi forstöðumanns lögfræðideildar stefnda og grein gerð fyrir þeim viðskiptum sem um ræddi. Með bréfi lögmanns stefnanda 17. mars 2004 var óskað nánar tiltekinna upplýsinga og gagna en því bréfi var svarað 7. apríl 2004 og með tölvupósti forstöðumanns lögfræðideildar stefnda 23. apríl 2004. Stefndi Íslandsbanki hf. heyrði ekki frekar frá stefnanda fyrr en með birtingu stefnu í málinu. Aðrir stefndu fengu sent bréf 30. mars 2004 frá lögmanni stefnenda. Er í því bréfi engum sérstökum kröfum beint að þeim, en upplýst að stefndi Íslandsbanki hf. hafi ekki verið til viðræðu um lausn á málinu og leitað eftir því hvort stefndu vilji taka upp viðræður um lausn málsins. Var bréfi þessu svarað með bréfi 15. apríl 2004 og ekki talin ástæða til viðræðna. Það var svo með stefnu birtri 21. maí 2004 sem mál þetta er höfðað. Samkvæmt samþykkt hluthafafundar í stefnda ÓK-1 ehf. þann 12. júní 2004 var ákveðið að sameina félagið Þorbirni Fiskanesi hf. skv. fyrirliggjandi samrunaáætlun miðað við 1. janúar 2004. Hefur Þorbjörn Fiskanes hf. því tekið við aðild ÓK-1 ehf. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Skaðabótakrafan gegn stefndu er byggð á eftirfarandi málsástæðum. 1. óheimilli ráðstöfun hluta í eigu stefnanda í Þorbirni Fiskanesi hf., 2. röngum eða ófullkomnum tímasetningum tilkynningarskyldra viðskipta og annarra viðskipta, 3. brotum á reglum um tilkynningarskyldu innherja, 4. innherjasvikum og niðurbroti Kínamúra, 5. markaðsmisnotkun, 6. broti á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Um óheimila ráðstöfun hluta. Stefnandi byggir á því að fjármálafyrirtæki, sem ráðstafa hlutum viðskiptavina sinna, beri skylda til að tryggja sér skýrar og glöggar heimildir sem sýna m.a. að samningar um slíkt hafi tekist, hvenær það hafi gerst nákvæmlega og á hvaða gengi. Stefnandi heldur því fram, að stefnda Íslandsbanka hf. hafi verið óheimilt að ráðstafa hlutum stefnanda til stefndu Gunnars, Eiríks og Gerðar f.h. óstofnaða félagsins. Til að slík yfirfærsla gæti löglega átt sér stað, hefði stefndi Íslandsbanki hf. þurft að tryggja sér skýra og glögga heimild til yfirfærslunnar. Það hafi stefndi Íslandsbanki ekki gert. Með yfirfærslunni hafi stefndi því ónýtt fyrir stefnanda þau verðmæti sem fólust í hlutunum í Þorbirni Fiskanesi gegn greiðslu á óviðunandi gengi, 6,00 kr. á hlut. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna samsvarar upplausnarverð félagsins genginu 10,07 á hlut í staðinn fyrir 6 krónur á hlut sem greitt var til stefnanda. Stefnandi átti 36.161.640 krónur að nafnverði. Það þýðir að hefði hann fengið greitt miðað við upplausnarverð hefði hann fengið í sinn hlut sem nemur aðalkröfu í málinu. Til vara er gerð krafa um að verðmæti hlutanna hafi verið a.m.k. 6,75 og sé þá horft til viðskipta Granda hf. við stefndu Gunnar, Eirík og Gerði f.h. óstofnaða félagsins. Miðast varakrafa stefnanda við mismun á verðmæti hlutanna á genginu 6,00 og 6,75. Stefnandi beinir kröfum sínum að stefnda Íslandsbanka hf. sem framkvæmdaraðila hinnar ólögmætu færslu. Þá beinir stefnandi kröfum sínum að stefndu Gunnari, Eiríki og Gerði á þeim forsendum að ráðstöfunin hafi farið fram að þeirra undirlagi, með þeirra þátttöku og hafi verið saknæm. Þau beri því in solidum ábyrgð á henni samkvæmt almennu sakarreglunni. Þá beinir stefnandi kröfum að ÓK-1 eignarhaldsfélagi ehf., nú Þorbirni Fiskanesi, á þeim grundvelli að félagið hafi axlað ábyrgð á ráðstöfuninni og skaðaverkinu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga um einkahlutafélög. Um tímasetningu viðskipta. Stefnandi byggir einnig á því að stefndi Íslandsbanki hf. hafi, þegar ráðstöfun á hlutum stefnanda hafi farið fram, vitað til þess að munnlegir samningar hafi tekist um að óstofnaða félagið keypti bréf Granda á genginu 6,75. Hafi slík vitneskja legið fyrir hefði stefnda bankanum átt að vera ljóst að stefnandi hefði aldrei selt á genginu 6. Við slíkar aðstæður hefði stefnandi nefnilega alltaf átt rétt til verðsins 6,75 í væntanlegu yfirtökutilboði samkvæmt VI. kafla laga um verðbréfaviðskipti, sbr. einkum 33. gr. Því hefði stefndi bankinn aldrei mátt framkvæma viðskiptin nema veita stefnanda sannanlega upplýsingar um þessa aðstöðu, sbr. 6. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Stefnandi beinir kröfum sínum að stefnda Íslandsbanka á þeim forsendum að bankinn hafi brotið gegn skyldum sínum með þessu. Þá beinir stefnandi kröfum sínum að stefndu, Gunnari, Eiríki og Gerði Sigríði, á þeim forsendum að ráðstöfunin hafi farið fram að þeirra undirlagi, með þeirra þátttöku og á saknæman hátt. Þau beri því ábyrgð á grundvelli almennu sakarreglunnar. Þá beinir stefnandi kröfum að ÓK-1 eignarhaldsfélagi ehf. nú Þorbirni Fiskanesi, á þeim grundvelli að félagið hafi axlað ábyrgð á ráðstöfuninni og skaðaverkinu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga um einkahlutafélög. Um brot á tilkynningarskyldu innherja. Samkvæmt 47. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 ber fruminnherja, áður en hann eða fjárhagslega tengdur aðili á viðskipti með verðbréf, að tilkynna um slíkt til regluvarðar. Regluverðinum ber svo að tilkynna um slík viðskipti samdægurs til kauphallar. Hugtakið viðskipti í þessum skilningi er rýmra en bara bein kaup eða sala á verðbréfum. Ýmiss konar óbeinir gerningar og þess vegna óformlegir, koma þar til álita. Þá geta fjárhagsleg tengsl verið margs konar milli aðila þannig að ákvæðið eigi við. Fjármálafyrirtæki sem hafa milligöngu um viðskipti bera sérstakar skyldur til að tryggja að eftir þessum reglum sé farið, sbr. 45. gr. laganna. Þá ber þeim sem kaupir hlut í félagi að tilkynna í hvert skipti sem eignarhald hans hækkar upp fyrir margfeldi af 5% hluta í félaginu. Við afmörkun þess eignarhalds skal ekki einungis litið til þeirra hluta sem viðkomandi aðili er skráður fyrir sjálfur. Þess í stað er m.a. litið til hluta sem annar aðili ræður yfir í eigin nafni fyrir hönd hins tilkynningarskylda. Formleg skráning á eignarhaldi hlutanna skiptir því ekki máli. Vísast um þetta til 27. og 28. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Stefnandi telur sýnt, að kaup Íslandsbanka á bréfum í Þorbirni Fiskanesi hafi verið í þágu stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar, f.h. óstofnaða félagsins. Því til sönnunar má t.d. nefna að meðan á kaupum bankans stóð munu starfsmenn bankans hafa gefið það í skyn í símtölum að kaupin væru gerð í þágu viðskiptavinar bankans. Þá munu stefndu fruminnherjarnir hafa sagst í votta viðurvist standa á bak við kaupin. Þá má einnig leiða af greinarskrifum eins þeirra í Morgunblaðið að þau hafi byrjað að leita eftir slíkum kaupum um svipað leyti og Íslandsbanki hóf sín kaup. Eins benda tölvupóstbréf frá starfsmönnum bankans til þess að á bak við viðskiptin hafi staðið annar kaupandi en bankinn. Loks bendir aðkoma fyrirtækjaþróunar stefnda bankans að málinu til þess, að ekki hafi verið um að ræða eigin fjárfestingu bankans. Með slíkar fjárfestingar fer sérstök eining bankans sem er í rekstri og er upplýsingaflæðið aðskilið frá m.a. fyrirtækjaþróun. Það er gert til að koma í veg fyrir að eigin fjárfestingar bankans byggi viðskipti á trúnaðarupplýsingum frá viðskiptavinum bankans. Stefnandi heldur því fram að samkvæmt þessu megi telja sýnt að stefndu, Gunnar, Eiríkur, Gerður, og óstofnaða félagið hafi átt að tilkynna um viðskiptin jafnóðum, enda hafi þau verið gerð í þeirra þágu. Jafnframt megi ætla að fjárhagsleg tengsl hafi verið milli þessara stefndu og stefnda bankans vegna fyrirsjáanlegrar fjármögnunar kaupanna. Þá hafi stefndi Íslandsbanki hf., sem milligönguaðili um viðskiptin, átt að tryggja að slíkar tilkynningar væru sendar Kauphöll. Auk þess megi telja að stefndu, Gunnar, Eiríkur, Gerður, og óstofnaða félagið hafi átt að tilkynna í hvert sinn sem samanlögð hlutafjáreign þeirra, með hlutum bankans meðtöldum, hefði farið yfir margfeldi af 5%. Hefði því fyrsta tilkynningin átt að bera með sér yfirráð yfir 15% eignarhlut þessara aðila, í stað 5% eignarhlutar bankans. Stefnandi telur að tilkynningar af þessum toga hefðu aukið verulega þrýsting á verð bréfa í Þorbirni Fiskanesi til hækkunar. Hefðu slíkar tilkynningar verið gefnar hefði markaðurinn strax séð að í yfirtöku stefndi og verð hefði því að líkum hækkað. Þessi líklega verðhækkun hafi verið höfð af stefnanda með ólögmætum vinnubrögðum stefndu. Um innherjasvik og hrun Kínamúra. Stefnandi telur sýnt að stefndu hafi sammælst um að fremja innherjasvik. Samkvæmt 44. gr. laga um verðbréfaviðskipti er innherja óheimilt að eiga viðskipti, fyrir eigin reikning eða annarra, búi hann yfir innherjaupplýsingum. Þorbjörn Fiskanes birti 9 mánaða uppgjör sitt 4. nóvember 2003. Þegar Íslandsbanki hóf kaup sín á hlutum í félaginu 11. febrúar 2004 voru því liðnir rúmir þrír mánuðir frá því að félagið birti síðast upplýsingar um fjárhag sinn og rekstur. Í millitíðinni hafði Þorbjörn yfirtekið allt hlutafé í félaginu Kára GK 146 ehf. Var því fjárhagsstaða Þorbjarnar afar óljós öllum öðrum en innherjum í félaginu. Stefndu Gerður, Gunnar og Eiríkur hafi því búið yfir innherjaupplýsingum. Þegar þau keyptu hluti í félaginu við yfirtökuna hafi þau því framið innherjasvik. Stefnandi telur jafnframt að stefndi Íslandsbanki hf. hafi búið yfir innherjaupplýsingum þegar bankinn keypti hluti í Þorbirni. Í þeim efnum vísar stefnandi til þess að fyrirtækjaþróun Íslandsbanka sá um viðskiptin. Gera verður ráð fyrir að fyrirtækjaþróunin hafi aðstoðað stefndu, Gerði, Gunnar og Eirík, við fjármögnun kaupa þeirra á Þorbirni. Um milljarðafjármögnun hafi verið að ræða. Það verður því að gera ráð fyrir að viðræður um hana hafi staðið um nokkurn tíma. Í þeim viðræðum hafa að líkum borið á góma innherjaupplýsingarnar um stöðu félagsins. Verður því að ætla að fyrirtækjaþróunin hafi búið yfir innherjaupplýsingum um rekstur Þorbjarnar. Við þessar aðstæður var fyrirtækjaþróuninni óheimilt að hefja kaup á hlutum í félaginu á markaði. Í því fólust innherjasvik. Í þessu broti hafi stefndu, Gerður, Eiríkur, Gunnar, og óstofnaða félagið sýnilega tekið þátt og uppskorið afraksturinn af því. Bera stefndu því óskipta ábyrgð á þessu gagnvart stefnanda. Stefnandi bendir á 13. og 14. gr. laga um verðbréfaviðskipti og starfsreglur Íslandsbanka. Samkvæmt téðum lagaákvæðum og reglum er starfsmönnum fyrirtækjaþróunar Íslandsbanka óheimilt að eiga viðskipti í eigin reikning bankans. Helgast það af greiðum aðgangi starfsmanna fyrirtækjaþróunar að trúnaðaráformum viðskiptavina bankans og rekstrarupplýsingum. Af þessum ástæðum ber Íslandsbanka að tryggja, að engar upplýsingar berist frá fyrirtækjaþróun til þeirra aðila sem eiga viðskipti fyrir eigin reikning bankans. Eins ber bankanum að tryggja að engir starfsmenn fyrirtækjaþróunar eigi viðskipti fyrir reikning bankans. Þá ber bankanum að koma upp órjúfanlegum veggjum eða svonefndum Kínamúrum til að hindra upplýsingaflæði frá fyrirtækjaþróuninni til þeirra starfsmanna sem eiga viðskipti fyrir bankann sjálfan. Á fyrirkomulag viðskipta bankans að þessu leyti að vera svo öruggt, að „fyllsta trúverðugleika fjármálafyrirtækis sé gætt“, sbr. 1. tl. 14. gr. laganna. Telur stefnandi, að því fari fjarri að trúverðugleika hafi verið gætt hér. Væri það rétt að bankinn hafi átt þessi viðskipti fyrir eigin reikning fælist í því alvarlegt og skýrt brot á reglum bankans og 13. og 14. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Þá hefðu upplýsingar ekki lekið í gegnum Kínamúrinn, heldur hefði Íslandsbanki í raun látið sem múrinn væri hruninn eða einfaldlega ekki til. Er því fyllsta ástæða til tortryggni. Stefnandi telur að ef umræddar innherjaupplýsingar, sem viðskipti bankans í þágu stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar, byggðu á, hefðu legið fyrir, þá hefði gengi hluta í Þorbirni a.m.k. verið 6,75, en stefndu voru tilbúnir að greiða það verð að gefnum umræddum innherjaupplýsingum. Í raun telur stefnandi að verðið hefði orðið enn hærra sbr. niðurstöðu matsgerðarinnar. Um markaðsmisnotkun. Samkvæmt 41. gr. laga um verðbréfaviðskipti er markaðsmisnotkun óheimil. Stefnandi telur sýnt, að með því að halda leyndu hverjir stóðu á bak við viðskiptin hafi allir stefndu valdið því að eftirspurn eftir bréfum í Þorbirni Fiskanesi væri gefin ranglega eða misvísandi til kynna. Það sama hafi allir stefndu gert með því að láta í það skína að bankinn stæði einn á bak við kaupin. Með þessu hafi stefndu valdið stefnanda tjóni sem svari til dómkrafnanna. Um brot á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Af 76. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 leiðir að stjórnendur félags bera trúnaðarskyldu gagnvart félagi og þar með gagnvart öllum hluthöfum. Stjórnendum er þannig óheimilt að notfæra sér aðstöðu sína til persónulegs ávinnings. Stefnandi telur atvik málsins sýna, að stefndu, Gunnar, Eiríkur og Gerður, hafi gefið Íslandsbanka, og eftir atvikum öðrum fjármögnunaraðilum, nákvæmar innherjaupplýsingar um fjárhag, rekstur og horfur Þorbjarnar Fiskaness frá birtingu 9 mánaða uppgjörsins. Þetta hafi þau getað gert vegna stöðu sinnar sem framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og varastjórnarmaður í Þorbirni Fiskanesi. Með þessu hafi þau getað samið um fjármögnun yfirtöku Þorbjarnar Fiskaness á hagstæðu verði. Þetta hafi þau ekki tilkynnt öðrum hluthöfum. Þetta hafi ekki verið gert í þágu annarra hluthafa heldur í þeirra eigin þágu. Þau hafi því notfært sér aðstöðu sína til persónulegs ávinnings og brotið gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart félaginu og öðrum hluthöfum. Á því beri þau bótaskyldu samkvæmt 134. gr. hlutafélagalaga og almennu sakarreglunni. Jafnframt telur stefnandi stefnda Íslandsbanka bera ábyrgð á þessu sem beinum þátttakanda í brotinu. Byggist það á almennu sakarreglunni. Um lagarök vísast til laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, laga um hlutafélög nr. 2/1995, laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, almennra varúðarskyldna banka og fjármálafyrirtækja og almennu sakarreglunnar. Þá vísast um dráttarvexti til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu stefnanda vísast svo loks til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Málsástæður og lagarök stefnda Íslandsbanka hf. Um óheimila ráðstöfun hluta. Varðandi þessa málsástæðu tekur stefndi fram, að sá starfsmaður stefnda sem sá um umrædd viðskipti, Einar Örn Ólafsson, náði ekki afriti af samtölum við alla seljendur í Fiskaneshópnum. Ekki liggur fyrir afrit af samtali við stefnanda. Einar Örn ræddi aftur á móti við Stefán Kristjánsson, son stefnanda, í síma mánudaginn 16. febrúar 2004. Í því samtali staðfesti Stefán að hann, systir hans, stefnandi og eiginkona stefnanda ætluðu öll að selja bréf sín í Þorbirni Fiskanesi hf. á genginu 6. Daginn eftir fékk Einar Örn tölvupóst frá Stefáni þar sem hann vísaði til þess að stefnandi væri í fjárvörslu hjá stefnda og upplýsingar um reikning stefnanda og hvar hlutabréf hans væru niður komin ættu því að liggja fyrir hjá stefnda. Stefán kom frá upphafi fram fyrir foreldra sína og systur í þessum viðskiptum. Stefndi hafði enga ástæðu til að draga umboð Stefáns í efa og telur að fullnægjandi umboð hafi legið fyrir til þessarar ráðstöfunar. Stefndi tekur fram að ástæða þess að ekki var talin þörf á sannanlegu umboði til þessara kaupa frá öllum seljendum var meðal annars að rekja til þess, að stefnda var um það kunnugt að seljendur höfðu í samningaferlinu komið fram sem heild og munnlegar staðfestingar höfðu borist frá forsvarsmönnum hópsins þess efnis að allir hefðu staðfest vilja til að selja hluti sína á genginu 6 til meðstefndu. Samtöl Einars Arnar við fjölda einstaklinga innan hópsins gáfu auk þess fullt tilefni til að ætla að fullkomin samstaða væri innan hópsins um sölu til meðstefndu. Stefndi telur að viðskiptin hafi gengið hratt fyrir sig og staðfestingu á þeim hafi verið aflað á skömmum tíma eftir lok venjulegs vinnudags mánudaginn 16. febrúar 2004. Stefndi tekur fram að ef svo ólíklega fari að ráðstöfun stefnda á hlutabréfum stefnanda verði talin ólögmæt er á því byggt, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu fjártjóni vegna þessarar ráðstöfunar. Hlutabréf stefnanda voru að hluta til á VS-reikningi í vörslu KB banka hf. Ljóst sé að stefndi gat ekki ráðstafað hlutum seljenda til meðstefndu án samþykkis þeirra fyrrnefndu. Bréfin voru vistuð hjá fjármálastofnunum sem rétt hafa til milligöngu um eignaskráningar í verðbréfamiðstöð skv. 10. gr. laga nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa, sbr. 14. gr. reglugerðar nr. 397/2000. Einungis reikningsstofnun sem eigandi hluta hefur gert samning við er heimilt að hafa milligöngu um eignarskráningar í verðbréfamiðstöð og framselja eignir hans inn á svokallað hlutlaust svæði verðbréfamiðstöðvar. Reikningsstofnun getur einungis flutt þá hluti sem eru á VS-reikningum í vörslu stofnunarinnar og þá með samþykki eiganda hlutanna. Af þessu leiðir að stefndi gat ekki einhliða sótt aðra hluti en þá sem voru í eigu aðila sem áttu VS-reikning í vörslu stefnda. Þetta er ástæða þess að í hljóðrituðum samtölum starfsmanns stefnda við seljendur var iðulega tekið fram að viðkomandi þyrfti að gera ráðstafanir til þess að færa bréfin inn á hlutlausa svæðið. Stefndi heldur því fram að í ljósi þess að bréf stefnanda reyndust laus til ráðstöfunar inni á hlutlausa svæðinu þegar á reyndi sé augljóst að stefnandi hafi óskað eftir því við KB banka hf. að bréfin yrðu framseld inn á hlutlausa svæðið og bankinn orðið við þeirri beiðni. Með vísan til framangreinds telur stefndi sýnt að ómöguleiki var fyrir hendi til ráðstöfunar þessara hluta stefnanda til meðstefndu ef ekki hefði komið til samþykki stefnanda og milliganga KB banka hf. Af því leiðir að krafa stefnanda um bætur á þeim grundvelli að ráðstöfunin hafi verið ólögmæt á sér enga stoð. Stefndi vísar jafnframt til þess að hafi hlutabréf stefnanda verið framseld af VS- reikningum hans hjá KB banka hf. í heimildarleysi, svo sem stefnandi virðist halda fram, þá verði tjón sem rekja mætti til slíkrar háttsemi einungis sótt til KB banka hf. og/eða Verðbréfamiðstöðvar Íslands hf., sbr. 28.-30. gr. laga nr. 131/1997. Þeirri kröfu verður ekki beint gegn stefnda. Þá vísar stefndi til þess að þar sem atbeina stefnanda og KB banka hf. þurfti til að framselja þau bréf sem voru á VS-reikningi í vörslu bankans þá felist í þeirri ráðstöfun frekari staðfesting á því að stefnda hafi að sama skapi verið veitt heimild til að ráðstafa þeim bréfum sem vistuð voru á VS-reikningi í vörslu stefnda. Um tímasetningu viðskipta. Stefndi mótmælir sem röngum fullyrðingum stefnanda að samningar hafi tekist við Granda hf. um kaup á hlut félagsins í Þorbirni Fiskanesi hf. áður en samningar tókust við stefnanda. Stefndi ítrekar tímaröð atvika eins og þau birtast í gögnum málsins og málavaxtalýsingu. Af þeirri lýsingu megi glöggt sjá að frá samningum með kaupum á bréfum stefnanda og annarra í Fiskaneshópnum, var gengið mánudaginn 16. febrúar. Tilkynnt var um viðskiptin til regluvarðar Þorbjarnar Fiskaness hf. og Kauphallar Íslands hf. strax að morgni þriðjudagsins 17. febrúar. Stefnda er ekki kunnugt um að neinir samningar hafi fyrir þann tíma tekist um kaup á hlutum Granda hf. Af tilkynningu Kristjáns Loftssonar, stjórnarmanns í Granda hf., til regluvarðar að morgni þriðjudagsins 17. febrúar um að félagið hyggist selja hluti sína í Þorbirni Fiskanesi hf. er ljóst að hlutunum hafði ekki verið ráðstafað á þeim tíma. Óskað er eftir afstöðu regluvarðar til væntanlegra viðskipta. Það er því fyrst eftir þetta tímamark sem viðskiptin áttu sér stað. Flöggun Granda hf. kl. 16:00 þennan sama dag staðfestir enn frekar að viðskiptin áttu sér ekki stað fyrr en síðar þennan sama dag. Stefndu telja framangreinda málsástæðu stefnanda alfarið reista á fullyrðingu sem samkvæmt framangreindu sé augljóslega röng. Ljóst er að stefndi fékk fyrst vitneskju um vilja Granda hf. til að selja hluti félagsins í Þorbirni Fiskanesi hf. síðari hluta þriðjudagsins 17. febrúar. Þegar af þeirri ástæðu ber að hafna þessari málsástæðu stefnanda. Þá ber jafnframt að líta til þess að stefndi var í þessum viðskiptum eingöngu milligönguaðili milli stefnanda og meðstefndu en keypti hvorki né seldi í eigin nafni. Ákvörðun um verð í viðskiptunum var því alfarið stefnanda og meðstefndu en ekki stefnda. Um brot á tilkynningarskyldu innherja. Stefndi bendir á að hann gerði samning við meðstefndu 3. febrúar 2004 þar sem stefndi tók að sér margvíslega aðstoð og ráðgjöf við meðstefndu í tengslum við fyrirhuguð kaup þeirra á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. Sá samningur breytir engu um þá staðreynd að kaup stefnda á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. voru í nafni og á áhættu stefnda. Í samningi stefnda við meðstefndu er ekki að finna ákvæði um kauprétt meðstefndu eða sölurétt stefnda og engum öðrum samningum var til að dreifa, hvorki munnlegum né skriflegum. Stefndi bar því alfarið áhættu af eigin kaupum og átti enga kröfu til þess að meðstefndu keyptu þá hluti síðar. Af þessu leiðir að stefnda var rétt og skylt að tilkynna um kaupin til Kauphallar Íslands hf. þegar verulegum eignarhlut var náð í skilningi 27. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Stefndi telur ljóst að ekki séu nokkrar forsendur til að túlka samning stefnda við meðstefnda frá 3. febrúar 2004 svo að meðstefndu hafi eftir gerð þess samnings átt að telja eignarhluta stefnda til síns eigin. Í 28. gr. laga um verðbréfaviðskipti eru talin upp í 9 töluliðum atriði sem líta ber til við afmörkun eignarhluta hvers hluthafa. Ekkert þeirra atriða sem þar eru upp talin eiga við um samningssamband stefnda og meðstefndu. Stefndi bendir á, að Fjármálaeftirlitið hafi tekið kaup stefnda á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. og sölu á þeim hlutum til meðstefndu til skoðunar skömmu eftir að þau viðskipti áttu sér stað. Rannsókn Fjármálaeftirlitsins tók til þeirra samninga sem þarna lágu að baki, þar með ráðgjafarsamnings stefnda og meðstefndu, og þess hvort rétt hafi verið staðið að flöggunum vegna umræddra kaupa. Niðurstaða Fjármálaeftirlitsins var sú að ekki væri ástæða til að grípa til neinna aðgerða og málinu var lokað í maí 2004. Vegna tilvísunar stefnanda til ákvæða 45. og 47. gr. laga um verðbréfaviðskipti tekur stefndi fram að með vísan til framangreinds leiki enginn vafi á því að meðstefndu stóðu réttilega að samskiptum við regluvörð vegna kaupa í Þorbirni Fiskanesi hf. og starfsmenn stefnda urðu einskis áskynja sem gaf ástæðu til að ætla að kaup meðstefndu færu í bága við ákvæði IX. kafla laga um verðbréfaviðskipti. Um innherjasvik og hrun Kínamúra. Stefndi hafnar þessari málsástæðu stefnanda. Stefndi telur fyrir það fyrsta ljóst að meðstefndu hafi ekki búið yfir neinum innherjaupplýsingum á þeim tíma sem hér skiptir máli. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga um verðbréfaviðskipti er með innherjaupplýsingum átt við „upplýsingar um útgefanda verðbréfa, verðbréfin sjálf eða önnur atriði sem ekki hafa verið gerðar opinberar en eru líklegar til þess að hafa áhrif á markaðsverð fjármálagerninga ef opinberar væru.“ Samkvæmt þessu þurfa upplýsingar um útgefanda verðbréfa að uppfylla tvenns konar skilyrði til að geta talist til innherjaupplýsinga, þ.e. í fyrsta lagi að þær hafi ekki verið gerðar opinberar og í öðru lagi að þær séu líklegar til að hafa áhrif á markaðsverð verðbréfanna ef opinberar væru. Stefnandi hefur sem fyrr segir vísað til þess að fjárhagsstaða Þorbjarnar Fiskaness hf. hafi verið afar óljós þar sem það hafi gerst frá níu mánaða uppgjöri að hlutafé í Kára GK 146 ehf. hafi verið yfirtekið. Stefndi tekur fram að í málinu liggi fyrir tilkynning Þorbjarnar Fiskaness hf. til Kauphallar Íslands hf., dags. 10. nóvember 2003, um kaup á öllu hlutafé í Kára GK 146 ehf. Í tilkynningunni er jafnframt gerð grein fyrir því að eign hins yfirtekna félags hafi verið nánar tilgreind aflahlutdeild og aflamark. Samkvæmt þessu liggur því fyrir að þau atvik sem stefnandi telur til marks um að stefndi hafi búið yfir innherjaupplýsingum höfðu verið gerð opinber löngu áður en til þeirra kaupa kom sem deilt er um í málinu. Samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga nr. 34/1998 um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða telst opinber birting hafa átt sér stað þegar tilkynning er komin til kauphallar sem tekið hefur verðbréfin til opinberrar skráningar og hefur verið miðlað til kauphallaraðila í samræmi við reglur sem stjórn kauphallarinnar setur. Stefndi telur engan vafa leika á því, að kaupin á Kára KG 146 ehf. voru birt með fullnægjandi hætti. Þessu til viðbótar bendir stefndi á, að engar óvæntar breytingar urðu á afkomu Þorbjarnar Fiskaness hf. á þeim mánuðum sem liðu frá birtingu 9 mánaða uppgjörsins þar til þau viðskipti áttu sér stað sem deilt er um í málinu. Samanburður á 9 mánaða uppgjöri og ársreikningi staðfestir að engar breytingar urðu á afkomutölum til ársloka 2003 sem máli geta skipt í þessu sambandi. Hér má jafnframt benda á að þegar meðstefndu tilkynntu regluverði Þorbjarnar Fiskaness hf. 16. febrúar 2004 um að óstofnað félag í þeirra eigu myndi hugsanlega eiga viðskipti með hlutabréf í félaginu þá staðfesti regluvörður að hann sæi ekkert því til fyrirstöðu þar sem ekkert benti til að væntanlegt uppgjör yrði frábrugðið því sem fyrri uppgjör gáfu tilefni til að ætla. Þegar af þeirri ástæðu að meðstefndu bjuggu ekki á umræddum tíma yfir innherjaupplýsingum er ljóst að stefndi bjó ekki yfir neinum slíkum upplýsingum. Þá ber jafnframt að vekja athygli á því, að þeir starfsmenn stefnda sem stóðu að kaupum stefnda á hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. eru ekki þeir hinir sömu og tóku ákvörðun um fjármögnun kaupa meðstefndu. Starfsmaður fyrirtækjaráðgjafar, Einar Örn Ólafsson, annaðist þessi kaup stefnda. Fjármögnun kaupa meðstefndu annaðist hins vegar lánastjóri stefnda. Engar upplýsingar um rekstur Þorbjarnar Fiskaness hf. fóru á milli umræddra starfsmanna stefnda. Stefnandi vísar jafnframt til ákvæða 13. og 14. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Umræddum ákvæðum er ætlað að fyrirbyggja að fjármálafyrirtæki sem búa yfir innherjaupplýsingum um útgefendur verðbréfa geti nýtt þær upplýsingar til hagsbóta fyrir aðra viðskiptamenn eða eftir atvikum til eigin fjárfestinga. Í ljósi þess að stefndi bjó sannanlega ekki yfir neinum innherjaupplýsingum verður ekki séð að þessi lagatilvísun stefnanda hafi nokkra sjálfstæða þýðingu. Stefndi tekur fram, að hann hafi sett ítarlegar verklagsreglur sem ætlað er að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra í starfsemi bankans og draga úr hættu á að fyrirfram megi draga í efa óhlutdrægni starfsmanna við meðferð og afgreiðslu einstakra mála. Í reglunum er m.a. mælt fyrir um aðskilnað á milli deilda, þ.e. svokallaða Kínamúra. Þessar reglur hafa verið samþykktar af Fjármálaeftirlitinu. Fjármálaeftirlitið kom á starfsstöð stefnda skömmu eftir viðskiptin með bréfin í Þorbirni Fiskanesi hf. og fór yfir samninga tengda þeim viðskiptum sem hér eru til umfjöllunar og sá ekki ástæðu til að gera athugasemdir við starfsaðferðir stefnda. Stefndi telur ljóst að starfsmenn bankans hafi í engu misnotað trúnaðarupplýsingar eða nýtt sér slíkar upplýsingar í ágóðaskyni fyrir bankann eða til að mismuna viðskiptavinum bankans. Um markaðsmisnotkun. Stefndi áréttar það sem áður hefur komið fram um að kaup á hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. 11. og 13. febrúar hafi verið fyrir eigin reikning bankans og á hans áhættu. Fullyrðingar stefnanda um að meðstefndu hafi verið raunverulegir kaupendur eru rangar. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki byggt á því að stefndi hafi brotið gegn 41. gr. laga um verðbréfaviðskipti með því að veita markaðnum rangar upplýsingar. Stefndi vekur jafnframt athygli á því, að ákvörðun verðs í viðskiptum stefnanda og meðstefndu átti sér stað með samningsgerð þeirra á milli. Stefndi kom ekki að þeim gerningi á annan hátt en þann að sjá um frágang þeirra viðskipta, þ.e. með því að annast milligöngu um greiðslu fyrir hlutaféð og færslu hlutafjárins yfir á VS-reikninga meðstefndu. Vandséð er hvernig stefndi gat mögulega haft í frammi blekkingar gagnvart markaðnum eða stefnanda í þeim viðskiptum. Þá ber jafnframt að líta til þess að stefnanda var fullkomlega kunnugt um það hver gagnaðili í viðskiptunum var. Stefnandi getur ekki haldið því fram nú að hann hafi verið í einhverri villu um það hver kaupandi bréfanna var. Um brot á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Stefndi hafnar þessari málsástæðu og ítrekar þau sjónarmið að hvorki meðstefndu né starfsmenn stefnda hafi búið yfir innherjaupplýsingum þegar kaupin áttu sér stað. Fullyrðingar um að meðstefndu hafi nýtt sér einhverjar slíkar upplýsingar sem ekki hafi verið aðgengilegar öðrum til að kaupa hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. á hagstæðu verði eiga að mati stefnda ekki við nokkur rök að styðjast. Stefndi telur þvert á móti að gengi í viðskiptum við stefnanda hafi verið hærra en stefnandi hefði mögulega getað fengið við sölu á markaði. Um umsamið verð í viðskiptunum og vitneskju stefnanda og annarra innan Fiskaneshópsins um verðmæti Þorbjarnar Fiskaness hf. vísast að öðru leyti til umfjöllunar hér á eftir. Stefndi mótmælir því sérstaklega að hann geti borið ábyrgð á meintum brotum meðstefndu gegn ákvæðum 76. gr. hlutafélagalaga. Til þess skortir öll skilyrði bótaábyrgðar á grundvelli almennu sakarreglunnar. Um málatilbúnað stefnanda og grundvöll bótakröfunnar. Stefndi telur að sýnt hafi verið fram á að hann hafi í engu brotið gegn réttarreglum í þeim viðskiptum sem hér eru til umfjöllunar. Þá telur stefndi að jafnvel þótt skilyrði um sök væri uppfyllt þá hafi skilyrði um orsakatengsl slíks réttarbrots og meints tjóns stefnanda ekki verið uppfyllt. Loks telur stefndi að gögn málsins styðji ekki á nokkurn hátt fullyrðingar stefnanda um að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna sölu hlutafjáreignar í Þorbirni Fiskanesi hf. Málflutningur stefnanda er að stórum hluta reistur á þeirri forsendu að stefndu í þessu máli hafi sammælst um að blekkja stefnanda og markaðinn í heild. Þannig hafi stefndi brotið gegn ýmsum ákvæðum laga með því að fara með kaup á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. sem sín eigin þrátt fyrir að þau hafi í raun verið fyrir reikning meðstefndu. Jafnvel þótt gengið yrði svo langt að fallast að einhverju marki á þessa framsetningu stefnanda þá er með öllu ósannað að þessi meintu röngu skilaboð inn á markaðinn hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Engin gögn liggja fyrir í málinu sem styðja þá fullyrðingu stefnanda að rangar tilkynningar hafi leitt til minni eftirspurnar eða lægra verðs á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. Stefndi bendir á það í þessu sambandi að gengi í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi síðustu mánuði fram að kaupum meðstefndu legið í kringum 5. Áður hefur verið vikið að því að engin breyting varð á rekstri Þorbjarnar Fiskaness hf. síðustu mánuðina fyrir hin umþrættu viðskipti sem áhrif gat haft á verð hluta í fyrirtækinu. Allar upplýsingar um fyrirtækið sem máli gátu skipt við verðmat á fyrirtækinu voru opinberar á þeim tíma þegar viðskiptin áttu sér stað. Stefndi telur að einstaklingar innan Fiskaneshópsins hafi um nokkurn tíma fyrir viðskiptin freistað þess að selja hluti sína á markaði á gengi sem var ekki hærra en 6,0 en án árangurs. Stefnandi og aðrir innan Fiskaneshópsins voru ekki í neinni villu um það, þegar hlutaféð í Þorbirni Fiskanesi hf. var selt, hverjir stóðu að baki viðskiptunum. Forsvarsmenn Fiskaneshópsins sömdu beint við meðstefndu um gengi í viðskiptunum. Stefndi telur að bæði sonur stefnanda, Stefán Kristjánsson, og stefnandi sjálfur hafi komið að viðræðunum. Umtalsverðar samningaviðræður munu hafa átt sér stað og stefndi telur að leitað hafi verið ráðgjafar frá Landsbanka Íslands hf. um hugsanleg kaup hluthafa sem tilheyrðu Fiskaneshópnum á hlutum meðstefndu á sama gengi. Þær áætlanir gengu hins vegar ekki eftir og hópurinn í heild virðist hafa séð það sem betri kost að selja eigin hlut á því gengi. Í ljósi þessa aðdraganda og vitneskju stefnanda og annarra innan Fiskaneshópsins um hver kaupandi bréfanna var verður ekki á því byggt af hálfu stefnanda að hann hafi látið blekkjast af meintum villandi upplýsingum til markaðarins. Stefndi vísar í þessu sambandi m.a. til greina eins forsvarsmanna Fiskaneshópsins, Willards Fiske Ólasonar, sem birtust í Morgunblaðinu 15. mars og 4. apríl 2004. Í umræddum greinum er staðfest að fyrrum eigendur Fiskaness hafi frá upphafi viðskipta stefnda með bréf í Þorbirni Fiskanesi hf. vitað af samstarfi stefnda og meðstefndu. Þá er enn fremur vísað til þess að þessi sami hópur hafi vitað hver stóð á bak við kaup stefnda 11. og 13. febrúar, enda hafi meðstefndu gert grein fyrir því sjálfir. Samkvæmt þessu töldu fyrrum eigendur Fiskaness frá upphafi að meðstefndu stæðu að baki kaupum stefnda. Verði talið að tilkynningar stefnda til Kauphallar Íslands hf. um þessi viðskipti hafi verið rangar er ljóst að meðlimir Fiskaneshópsins geta ekki byggt bótakröfu á því að þeir hafi látið blekkjast af þessum tilkynningum. Vegna fullyrðinga stefnanda um að sala á genginu 6 hefði aldrei átt sér stað ef upplýsingar um gengi í viðskiptum við Granda hf. hefðu legið fyrir skal tekið fram að öllum hluthöfum í Fiskaneshópnum var það fullkomlega ljóst að líkur voru til þess að eignarhluti Granda hf. væri ekki falur nema á gengi sem væri hærra en 6. Til þess lágu ástæður sem ekki verða raktar hér en verða án efa upplýstar af meðstefndu. Þá telur stefndi jafnframt að Fiskaneshópurinn hafi kannað hvert líklegt verð á hlutum Granda hf. myndi verða þegar meðlimir hans könnuðu möguleika á að kaupa hlut meðstefndu. Stefndi telur lítt stoða fyrir stefnanda að krefjast bóta á þeim grunni að til viðskiptanna hefði ekki komið ef vitað hefði verið að Grandi hf. myndi selja á hærra gengi. Stefndi telur rétt að taka fram að aldrei hefði getað orðið af kaupum meðstefndu á hlut stefnanda og annarra innan Fiskaneshópsins á hærra gengi en 6,0, enda voru engar forsendur til kaupa á öllu hlutafé í félaginu á hærra gengi. Þá er ljóst að fjármögnun til kaupanna á slíku gengi hefði ekki fengist frá stefnda. Stefnandi seldi á gengi sem á þessum tíma var það hæsta sem í boði var. Hærra gengi í síðari viðskiptum verður ekki rakið til ólögmætra athafna stefnda eða meðstefndu. Stefnandi á enga kröfu til þess að annað verð gildi en um var samið. Að því er varðar þær málsástæður stefnanda sem lúta að meðferð innherjaupplýsinga þá liggur fyrir að jafnvel þótt talið yrði að einhverjar slíkar upplýsingar hafi verið fyrir hendi þá bjuggu einstaklingar innan Fiskaneshópsins yfir sömu upplýsingum, enda voru nokkrir þeirra fruminnherjar í félaginu. Stefnandi ásamt öðrum þeim sem höfðað hafa mál gegn stefnda komu fram sem einn hópur í samskiptum við stefndu. Vitneskja fruminnherja innan hópsins sem gegndu lykilhlutverki í samningaviðræðum við meðstefndu gerir það að verkum að því verður ekki haldið fram af stefnanda eða öðrum innan Fiskaneshópsins að þeir hafi ekki haft sömu forsendur og meðstefndu til að meta verðmæti hlutabréfa í Þorbirni Fiskanesi hf. Verði á annað borð talið að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti með aðkomu sinni að framangreindum viðskiptum telur stefndi ljóst samkvæmt framansögðu að ekki verði sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem rakið verði til slíkra meintra brota. Engar forsendur eru til einkaréttarlegra krafna af því tagi sem stefnandi hefur sett fram. Í því tilviki að sannað teldist að stefndi hefði brotið gegn ákvæðum laganna kæmi einungis til álita að beita viðurlögum gegn stefnda eða eftir atvikum starfsmönnum félagsins. Sem fyrr segir hefur sú stofnun sem hefur með höndum eftirlit með starfsemi stefnda og hefur á að skipa fjölda sérfræðinga á þessu sviði ekki séð ástæðu til aðgerða vegna þeirra viðskipta sem hér hafa verið til umfjöllunar. Um framhaldsstefnu málsins. Í greinargerð stefnda í framhaldssök mótmælir stefndi því að upplausnar-andvirði Þorbjarnar Fiskaness hf. geti haft nokkra þýðingu í málinu. Í fyrsta lagi sé ljóst að verðmæti hlutafjár í sjávarútvegsfyrirtækjum ráðist ekki af upplausnarvirði þeirra heldur verðmyndun á markaði. Þorbjörn Fiskanes hf. hefði verið skráð á almennum hlutabréfamarkaði í rúm 6 ár þegar viðskiptin áttu sér stað. Aldrei á því tímabili hefði gengi bréfanna farið yfir 6 krónur á hvern hlut. Stefndi bendir á, að um viðskipti með hlutabréf sé að ræða og því eigi að leggja til grundvallar reynslu og upplýsingar sem liggja fyrir um slík viðskipti, en ekki eitthvert upplausnarverð. Stefndi bendir einnig á að stefnandi gat ekki knúið fram slit á félaginu til sölu eigna eða krafist innlausnar og átti enga kröfu, hvorki gegn stefndu né öðrum, á því að verðmæti hlutafjár hans í félaginu tæki mið af því að félaginu yrði slitið og allar eignir seldar. Stefndi mótmælir því að það mat sem fyrir liggur í málinu sé áreiðanlegur mælikvarði á verðmæti eigna Þorbjarnar Fiskaness hf., enda sé afar óljóst hvernig markaðurinn brygðist við svo umfangsmikilli eignasölu. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt og þess krafist að hann miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti, enda hefur stefnandi enn ekki fært fram nein gögn sem sanna eða gera líklegt að hann hafi orðið fyrir fjártjóni af völdum stefnda. Málskostnaðarkrafan er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Málsástæður og lagarök stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar Tómasarbarna og Þorbjörns Fiskaness hf. Stefndu mótmæla öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda. Þeir telja málsástæður stefnanda eiga það almennt sammerkt að þær séu byggðar á óljósum forsendum þar sem látið sé hjá líða að upplýsa um aðstæður eða atvik með fullnægjandi hætti. Þá tekur stefndi undir málsástæður meðstefnda eftir því sem þeir eiga samstöðu í málinu. Um óheimila ráðstöfun hluta. Stefndu telja málsástæður stefnanda að þessu leyti gott dæmi um málatilbúnaðinn og það hvernig leitast sé við að gefa ranga mynd af aðstæðum. Í lýsingu málavaxta í stefnu lýsir stefnandi atvikum hvað varðar sölu hans þannig að hann hafi engin samskipti átt við Íslandsbanka hf. og ekki veitt neinum umboð til þess að selja hlutafé sitt og að það hafi verið með óljósum hætti hvar og hvernig hlutabréf hans komust í hendur meðstefnda, Íslandsbanka hf. Stefnandi minnist hins vegar ekkert á það að hlutafé hans var geymt á reikningi hans hjá Landsbanka Íslands hf. (sic) og að þaðan hafi það verið afhent meðstefnda, Íslandsbanka hf., eftir beiðni hans, að því er ætlað verður. Stefndu telja óhjákvæmilegt að stefnandi upplýsi um þennan þátt málsins og því er sérstakri áskorun beint til hans í lok greinargerðarinnar þess efnis. Stefndu gerðu síðdegis mánudaginn 16. febrúar samning um að kaupa allt hlutafé Fiskaneshópsins, þ.m.t. hlutafé stefnanda. Varð það niðurstaða þessara tveggja hópa hluthafa, fengin með samtölum fulltrúa þeirra. Kaupandi hlutabréfa stefnanda voru því stefndu fyrir hönd ÓK-1 ehf., sem þá var óstofnað. Samningur þessi náði til allra í Fiskaneshópnum, einnig þeirra sem þegar höfðu selt, en engum var þó skylt að selja. Þeir sem ekki vildu selja á þessu gengi eða vildu ekki selja af öðrum ástæðum gátu haldið bréfum sínum. Einn aðili úr Fiskaneshópnum, Eiríkur Óli Dagbjartsson, óskaði ekki eftir að selja og á hann enn sinn hlut í félaginu. Þeir sem hins vegar vildu samþykkja þennan samning og selja hlutabréf sín til stefndu á genginu 6 áttu að gera tvennt: Í fyrsta lagi að setja sig í samband við Íslandsbanka hf., sem annaðist viðskiptin fyrir hönd stefndu, til þess að gefa upp inn á hvaða reikning átti að greiða kaupverðið. Í öðru lagi að tilkynna þeim banka þar sem bréfin voru í vörslu, þ.e. þar sem þeir voru með svokallaðan VS-reikning, að bréfin væru seld og biðja viðkomandi banka um að afhenda hlutabréfin út á hlutlaust svæði þar sem Íslandsbanki hf. gæti sótt þau fyrir kaupanda þeirra. Í málinu liggja fyrir samskipti starfsmanns Íslandsbanka hf. við marga í Fiskaneshópnum. Í einhverjum tilfellum liggur ekki fyrir upptaka eða önnur gögn um það hver eða hvernig reikningsnúmeri einstakra seljenda var komið til Íslandsbanka hf. Stefndu telja þó að það geti ekki skipt máli þar sem óumdeilt er að stefnandi fékk greitt umsamið kaupverð fyrir bréfin inn á þann reikning sem vísað hafði verið til. Þeirri málsástæðu stefnanda að samþykki hans fyrir sölunni sé ósannað, nema hægt sé að leggja fram upptöku af samþykki hans eða önnur skrifleg gögn, er mótmælt sem rangri. Stefndi telur að hafa verði í huga að stefnandi var annar aðili viðskiptanna og gátu þau ekki átt sér stað án hans atbeina. Einnig verður að hafa í huga að um er að ræða viðskipti með viðskiptabréf þar sem hönd selur hendi. Sönnun fyrir viðskiptum með viðskiptabréf er handhöfn bréfsins, áritað um framsal, en ekki upptaka eða önnur gögn um að viðkomandi hafi samþykkt söluna á einhverju tilteknu gengi. Er þetta grundvallarregla í kröfurétti varðandi viðskiptabréf. Stefndu benda á að 3. september 2001 voru hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf. ógild og í stað þeirra komu rafbréf skv. lögum nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa. Hlutabréf eru viðskiptabréf og rafrænt skráð hlutabréf eru það einnig. Við lokafærslu hlutabréfanna á reikning kaupanda, stefnda ÓK-1 ehf., þ.e. við skráningu þeirra á VS-reikning hans hjá Íslandsbanka hf., varð stefndi ÓK-1 ehf. réttur og lögmætur eigandi þeirra Stefndi tekur fram að við lokafærslu hlutabréfanna á reikning kaupanda, stefnda ÓK-1 ehf., þ.e. við skráningu þeirra á VS-reikning hans hjá Íslandsbanka hf., varð stefndi, ÓK-1 ehf., réttur og lögmætur eigandi þeirra, sbr. 2. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 131/1997 um rafræna skráningu verðbréfa, með sama hætti og ef hann hefði móttekið réttilega framseld hlutabréf. Stefndu halda því fram, að eftir lokafærslu á hinu keypta hlutafé á VS-reikning ÓK-1 ehf. hjá Íslandsbanka hf., verði réttindi kaupanda yfir bréfunum, sem grandlauss framsalshafa, ekki vefengd, sbr. almennar reglur um framsal viðskiptabréfa, sbr. einnig 19. gr. laga nr. 131/1997. Meðal annars vegna sérstöðu rafbréfa að þessu leyti, þ.e. að þau teljast framseld athugasemdalausu framsali við færslu reikningsstofnunar á þeim á milli VS-reikninga, er hlutlæg ábyrgð lögð á reikningsstofnanir á öllum færslum og breytingum á VS-reikningum, sbr. 29. gr. laga nr. 131/1997. Felst í ákvæðinu lögbundin ábyrgð og jafnframt aðild að kröfum vegna mistaka eða ósamþykktra færslna á reikningum í Verðbréfamiðstöðinni (VS-reikningar). Verði tjónið rakið til mistaka Verðbréfamiðstöðvar Íslands hf. þá ber hún ábyrgðina gagnvart stefnanda, sbr. 28. gr., eða þessir tveir aðilar í sameiningu skv. 30. gr. verði ekki skorið úr því hvar mistökin liggja. Aðrir verða ekki gerðir ábyrgir vegna „ólögmætra“ færslna af VS-reikningi stefnanda og er því um aðildarskort að ræða varðandi þessa kröfu, skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu telja því að málsástæður stefnanda á hendur stefndu í þessum lið séu einnig algerlega órökstuddar og virðist engin tilraun gerð til þess að færa minnstu rök fyrir þeim eða tengja meinta ólögmæta háttsemi stefndu við einhverja tiltekna háttsemi. Um tímasetningu viðskipta. Varðandi þessa málsástæðu telja stefndu nægilegt að vísa til umfjöllunar um málavexti og tilkynningar um viðskiptin til Kauphallarinnar. Stefnandi, sem hluti af Fiskaneshópnum, átti aðild að viðræðum um yfirtöku á Þorbirni Fiskanesi hf., helgina 14.-15. febrúar og allan mánudaginn 16. febrúar 2004. Stefndu telja óhætt að fullyrða að í þessari vinnu Fiskaneshópsins með Landsbanka Íslands hf. hafi verið eftir því leitað hvort bréf Granda hf. væru til sölu og hafi þau fengið upplýsingar um að svo hafi verið. Ef önnur svör hefðu fengist frá Granda hf. er ljóst að fundahöld hópsins með Landsbankanum í 3-4 daga hafi verið tilgangslítil, enda hefðu stefndu þá þegar tryggt sér yfirráð yfir félaginu. Þá áttu stefndu og fulltrúar Fiskaneshópsins í viðræðum á mánudeginum um það að annar hópurinn skyldi kaupa hinn út og var þá báðum ljóst að hlutur Granda var ekki inni í þeirri umræðu. Málsástæða stefnanda að þessu leyti er þannig ekki aðeins röng heldur að mati stefndu sett fram gegn betri vitund og því ámælisverð. Um tímasetningu þessara viðskipta nægir að öðru leyti að vísa til framlagðra gagna. Fyrir liggur endurrit af samtölum við ýmsa aðila í Fiskaneshópnum á tímabilinu 16-19 á mánudeginum 16. febrúar 2004 þar sem skýrt kemur fram að samningur um að stefndu kaupi hlutafé hópsins á genginu 6 liggur þá þegar fyrir. Það er svo á þriðjudagsmorguninn 17. febrúar 2004 sem fulltrúi Granda hf. og skyldra félaga óskar eftir heimild til þess að selja, vegna væntanlegra viðskipta, enda voru þá viðræður á milli aðila hafnar. Það er hins vegar ekki fyrr en kl.15:44 sem fulltrúi þessara seljanda sendir staðfestingu á því að viðskipti hafi átt sér stað, en þau höfðu þá komist á skömmu áður, en allur þriðjudagurinn 17. febrúar fór í það að ná niðurstöðu með Granda hf. og tengdum aðilum um verð og hver skyldi greiða kostnað vegna viðskiptanna. Um brot á tilkynningarskyldu innherja. Stefndi heldur því fram að réttilega hafi verið staðið að „flöggun“ á þessum tíma, enda voru kaup meðstefnda Íslandsbanka hf. á hlutabréfum á hans áhættu og ábyrgð. Af hálfu stefndu hefði ekki komið til greina að kaupa nefnd hlutabréf af Íslandsbanka hf. nema það leiddi til þess að markmið um 51% hlutafjáreign næðist, enda höfðu stefndu ekkert með það að gera að auka hlut sinn úr 14% í 30%. Slíkt hefði litlu breytt og að engu leyti bætt úr óvissu um eignarhald á félaginu eða varið stefndu gegn yfirtöku, svo sem var markmið þeirra með aðgerðum sínum. Kaup meðstefnda í febrúar voru einnig án sérstaks samráðs eða samþykkis stefndu og því ljóst frá upphafi að meðstefndi framkvæmdi þessi viðskipti á eigin ábyrgð. Í því sambandi skiptir ekki máli þótt gera megi ráð fyrir að hvatinn til viðskiptanna hafi verið sá að stuðla að því að markmið samnings aðila um yfirtöku næðu fram að ganga, þ.e. að bankanum tækist að koma á samningum um kaup stefndu á nægilega miklu hlutafé til að ná meirihluta í félaginu, enda þóknun bankans bundin því skilyrði. Þá bendir stefndi á að Fjármálaeftirlitið hafi tekið viðskiptin til rannsóknar og niðurstaðan hafi verið sú að réttilega hafi verið staðið að flöggun af hálfu meðstefnda, Íslandsbanka hf. Stefndu hafna einnig að skilyrði almennu sakarreglunnar um skaðabætur utan samninga geti verið fyrir hendi, þrátt fyrir að talið yrði að brotið hafi verið gegn ákvæðum um flöggun. Nægir þar að nefna skilyrði um orsök og sennilega afleiðingu milli hins saknæma verknaðar og tjónsins. Einnig telja stefnendur það ósennilega og ósannaða málsástæðu að það hefði leitt til hækkunar á umsömdu kaupverði á milli aðila, mánudaginn 16. febrúar 2004, ef það hefði verið flaggað vikunni fyrr að stefndu en ekki meðstefndi, Íslandsbanki hf., hefðu aukið hlut sinn í félaginu. Ætti enda að vera óumdeilt að þegar sá samningur var gerður hafi báðir aðilar vitað, þ.e. stefndu og Fiskaneshópurinn, af áætlunum hvor annars um tilraun til yfirtöku og því vandséð hvernig málsástæður stefnanda um flöggun ættu að hafa haft áhrif á þá niðurstöðu sem fékkst á milli aðila um verð. Um innherjasvik og hrun Kínamúra. Málsástæður stefnanda í þessum hluta telur stefndi vera afar sérkennilegar, þar sem stefndu eru sökuð um innherjasvik. Í innherjasvikum felst að aðili sem býr yfir innherjaupplýsingum noti þær með þeim hætti að brjóti gegn 44. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Í tilfelli stefnanda byggir hann á því að stefndu hafi annars vegar búið yfir innherjaupplýsingum og átt viðskipti á grundvelli þeirra og hins vegar að stefndu hafi miðlað slíkum upplýsingum til meðstefnda, Íslandsbanka hf., sem síðan hafi átt viðskipti á grundvelli þeirra. Málsástæða þessi er afar sérkennileg vegna þess að í henni eru engar innherjaupplýsingar tilteknar eða tilgreindar, heldur látið við það sitja að halda því fram að öðrum en innherjum hafi verið óljós staða félagsins. Það eru hins vegar engin rök fyrir fullyrðingum um innherjasvik. Rökin sem færð eru fram fyrir hinni óljósu stöðu eru annars vegar að félagið Kári GK-46 ehf. hafi verið keypt og hins vegar að langt hafi verð liðið frá birtingu 9 mánaða uppgjörs. Skilgreiningu á innherjaupplýsingum er að finna í 1. mgr. 43. gr. laga nr. 33/2003 og þar megi sjá að engar „upplýsingar“, eða sú staðreynd að ekkert sérstakt sé að gerast í rekstri fyrirtækis, eru ekki innherjaupplýsingar. Það eru heldur ekki innherjaupplýsingar eða innherjasvik að eiga viðskipti með verðbréf þó að langt sé liðið frá birtingu síðasta uppgjörs, sbr. 44. gr. laga nr. 33/2003. Stefndu telja það einkennilegast við þessa málsástæðu, að nokkur tími er liðinn frá því að þessi viðskipti áttu sér stað og ársreikningur fyrir árið 2003 var birtur þann 31. mars 2004. Hafi því verið um það að ræða að óbirtar hafi verið einhverjar innherja-upplýsingar um félagið í febrúar 2004 þá hafa þær auðvitað þegar komið fram. Einnig benda stefndu á það að „Fiskaneshópurinn“ eigi „fulltrúa“ í stjórn, Rúnar Björgvinsson, og í hópi stjórnenda félagsins, þ.e. útgerðarstjóra, Eirík Óla Dagbjartsson, og fjármálastjóra, Ottó Hafliðason, sem starfa báðir enn hjá félaginu. Fulltrúum Fiskaneshópsins var því ekki síður ljóst en stefndu hvað væri að gerast í rekstri félagsins á þessum tíma eða réttara sagt, þessum aðilum var auðvitað fullljóst að ekkert sérstakt var að gerast í rekstrinum á þessum tíma, og því var ekki um neinar „innherjaupplýsingar“ að ræða. Viðskipti innherja eru háð sérstökum reglum sbr. 51. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Felast þessar reglur m.a. í því að innherjar þurfa að fá leyfi regluvarðar félagsins áður en þeir eiga viðskipti með hlutabréf í félaginu. Er regluverði óheimilt að veita leyfi fyrir viðskiptunum ef óbirtar eru upplýsingar sem áhrif geta haft á verðmæti hlutabréfanna, þ.e. ef innherjaupplýsingar eru fyrir hendi í félaginu. Eftir þessum reglum fóru stefndu og veitti regluvörður leyfi fyrir viðskiptum þeirra, sem og annarra innherja á þessum tíma, sem auðvitað staðfestir að engar innherjaupplýsingar hafi þá verið fyrir hendi. Hugmyndir stefnanda um að meðstefndi, Íslandsbanki hf., hafi fengið einhverjar innherjaupplýsingar vegna vinnu með stefndu í málinu eru auðvitað rangar. Í fyrsta lagi var ekkert að gerast í rekstri félagsins á þessum tíma, þannig að engar „innherja-upplýsingar“ voru til staðar. Í öðru lagi eru upplýsingar sem stjórnendur geta veitt við þessar aðstæður þær sömu og markaðurinn hefur yfir að ráða, þ.e. síðustu uppgjör og upplýsingar um breytingar á rekstri frá síðasta uppgjöri, s.s. kaup og sala eigna, og svo að lokum hvort nokkuð óvænt hafi gerst í rekstrinum sem geti haft áhrif á næsta uppgjör. Þessi atriði eru öll tilkynningaskyld og um þau tilkynnt, þ.e. varðandi uppgjör og breytingar á rekstri (t.d. kaup á Kára GK-46 ehf.) og ef óvæntar breytingar verða í rekstrarumhverfinu þá ber félaginu að senda frá sér tilkynningu um það, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 34/1998 um starfsemi kauphalla og skipulega tilboðsmarkaði, sbr. einnig 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 433/1999. Að öðru leyti er rekstrarumhverfi sjávarútvegsfyrirtækja hvað varðar daglegan rekstur mjög opið og gagnsætt. Þar skipta mestu aflabrögð, verð á mörkuðum og gengi gjaldmiðla, en allt eru þetta opinberar upplýsingar. Um markaðsmisnotkun. Stefndu halda því fram að þessi málsástæða stefnanda sé sama marki brennd og margar fyrri, þ.e. að hún byggist á tilbúnum málavöxtum, í þessu tilfelli þeim að stefnandi hafi þegar hann seldi hlutafé sitt ekki vitað að stefndu væru kaupendur þess. Stefndu mótmæla þessu sem röngu, sbr. það sem áður hefur komið fram um málavexti, en einnig má vísa til Morgunblaðsgreinar Willards Ólasonar frá 4. apríl 2004. Um brot á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Stefndu er ekki kunnugt um að stefnandi hafi upplýsingar um viðskiptakjör þeirra hjá Íslandsbanka hf. og því telur stefndu vandséð á hvað grunni stefnandi treystir sér til þess að setja fram málsástæðu eða fullyrðingu sem þessa. Stefndu telja að hér sé aftur byggt á því að fyrir hendi hafi verið „innherjaupplýsingar“ í félaginu í febrúar 2004. Varðandi skilgreiningu á innherjaupplýsingum og um umfjöllun að þessu leyti vísast til þess sem fyrr segir. Þar fyrir utan gætu atvik sem þau sem stefnandi byggir á, þ.e. að hluthafi og stjórnandi í félagi semdi við viðskiptabanka sinn um góð kjör gegn veði í hlutafé í félaginu, með því að hann sannfærði viðskiptabankann um trausta stöðu félagsins eða hátt verð hlutabréfanna, aldrei talist brot gegn 76. gr. hlutafélagalaga. Vantar í þessu dæmi að uppfylla bæði meginskilyrði þess að brot geti verið til staðar skv. greininni. Er það vegna þess að hluthafinn/stjórnandinn kemur í því tilfelli ekki fram fyrir hönd félagsins eða misnotar heimild sína til að koma fram fyrir hönd þess og hann aflar sér ekki ávinnings á kostnað félagsins eða annarra hluthafa. Stefndu telja málsástæðu stefnanda að þessu leyti ekki aðeins efnislega ranga heldur falli „brotalýsing“ stefnanda ekki undir ákvæði þeirrar greinar sem vísað er til. Þá gerir stefnandi ekki sjálfstæða tilraun til að tengja kröfu sína um bætur við meint tjón af þessari ástæðu eða fjallar um grundvöll eða önnur skilyrði bótakröfunnar og því er hún stórlega vanreifuð. Stefndu telja það skyldu stefnanda skv. grein þessari að sýna fram á hver hafi verið ávinningur stefndu af lántökunni og að hvaða leyti sá ávinningur hafi verið á kostnað stefnanda sem hluthafa í félaginu. Um málatilbúnað stefnanda og grundvöll bótakröfunnar. Kröfur á hendur stefndu Eiríki, Gunnari og Gerði eru í nokkrum tilfellum settar fram með þeim hætti, að því er haldið fram að þau beri ábyrgð á meintri saknæmri háttsemi meðstefnda, Íslandsbanka hf., vegna þess að meðstefndi, Íslandsbanki hf. á að hafa framkvæmt hina saknæmu háttsemi að undirlagi og með þátttöku stefndu. Hins vegar er í engu þessara tilfella gerð tilraun til þess að sýna fram á eða færa sönnur fyrir hinni saknæmu háttsemi, heldur er látið nægja að setja þessa fullyrðingu fram. Stefndu mótmæla þessum málsástæðum og hafna því, að þau hafi stýrt meðstefnda, Íslandsbanka hf., til saknæmra verka eða tekið þátt í þeim. Þá byggja stefndu á því að sá sem krefst skaðabóta úr hendi annars aðila hafi sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði almennu sakarreglunnar séu uppfyllt og að ekki nægi í því sambandi órökstuddar og ósannar fullyrðingar, jafnvel þótt þær séu endurteknar. Kröfur á hendur stefnda ÓK-1 ehf. (nú Þorbirni Fiskanesi hf., eftir sameiningu) eru rökstuddar með tilvísun til 2. mgr. 10. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Ákvæðið fjallar um yfirtöku á löggerningum eftir stofnun félagsins í samræmi við stofnsamning eða skv. ákvörðun félagsins sjálfs. Undir ákvæðið verður ekki fellt það tilvik að félagið eigi að takast á hendur ábyrgð á meintum skaðaverkum hluthafa þess, svo sem stefnandi byggir á. Málshöfðun á hendur félaginu er því algerlega tilefnislaus. Varðandi umfjöllun um tjón og bætur í málatilbúnaði stefnanda benda stefndu á að stefnandi byggi kröfur sína á almennum ólögfestum reglum skaðabótaréttarins um skaðbætur utan samninga. Í málsástæðum sínum reynir stefnandi yfirleitt að sýna fram á saknæmi tiltekinnar háttsemi en í engu tilfelli leitast hann við að sýna fram á að önnur skilyrði til greiðslu skaðabóta séu fyrir hendi, þ.e. að hin saknæma háttsemi hafi valdið stefnanda tjóni og að umrætt tjón sé hvort tveggja orsök og sennileg afleiðing hinnar saknæmu háttsemi. Telja stefndu þannig, að jafnvel þó svo fallist væri á að þau hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, uppfylli málatilbúnaður stefnanda ekki skilyrði einkamálalaga til þess að hægt sé að dæma honum bætur vegna þeirrar háttsemi. Fyrir því vantar einfaldlega málsástæður og lagarök sem stefndu gætu tekið afstöðu til í vörn sinni. Verði talið að skilyrði séu fyrir því að dæma stefndu til greiðslu bóta er kröfum stefnanda mótmælt sem allt of háum og í því tilfelli er krafist lækkunar. Um framhaldsstefnu málsins. Í greinargerð sinni vegna framhaldsstefnunnar mótmæla stefndu því að metið upplausnarverð félagsins gefi einhverja vísbendingu um verð hlutafjár stefnanda og því hefur framlögð matsgerð enga þýðingu eða sönnunargildi að mati stefndu. Hefði stefnandi viljað fá mat á verðmæti hlutafjár síns var stefnanda í lófa lagið að óska eftir slíku mati. Er það alkunna að verð á hlutafé í stórum sjávarútvegsfélögum tekur ekki mið af upplausnarverði þeirra heldur væntum hagnaði af rekstri viðkomandi félags, svo sem almennt á við um önnur félög. Þá eru engin dæmi þess að stórt útgerðarfélag hafi verið leyst upp og allar eignir þess seldar og því eru spádómar um verð í svo umfangsmikilli eignarsölu ekki byggðir á reynslu eða raunhæfum dæmum. Einnig verður að líta til þess að hlutur stefnanda í Þorbirni Fiskanesi hf. var afar lítill og því átti stefnandi enga möguleika á því að knýja fram slit á félaginu og sölu eigna þess. Stefndu benda hins vegar á, að til séu ótal dæmi um sölu á hlutafé í stórum sjávarútvegsfélögum sem mörg hver hafi verið eða séu skráð á opinberum markaði. Í engu þeirra tilvika miðist verðið við upplausnarverð viðkomandi félags. Einnig liggja fyrir skráðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf., sem var skráð á almennum hlutabréfamarkaði, í rúm 6 ár. Félögin Þorbjörn hf., Fiskanes hf. og Valdimar hf. sameinuðust þann 30. júní 2000. Á þeim degi var gengi hlutafjár í félaginu 5,45. Frá sameiningu þessara félaga til þess að stefnandi seldi hlutafé sitt var verðmæti þess á almennum markaði almennt á bilinu 4 5,5 og aldrei á þessum tíma fór markaðsvirði hlutafjárins yfir gengið 6. Um sennilegt markaðsvirði hlutafjár stefnanda liggja því hvort tveggja fyrir upplýsingar og reynsla af viðskiptum með hlutafé í félaginu. Byggja stefndu einnig á því að það sé almenn regla í skaðabótarétti að leggja til grundvallar reynslu liðins tíma við mat á líklegum missi hagnaðar í framtíðinni. Kröfu stefnanda um dráttarvexti er mótmælt og telja stefndu að ekki séu forsendur til þess að dæma dráttarvexti fyrr en frá dómsuppkvaðningu verði fallist á einhverjar kröfur stefnanda. Um málskostnaðarkröfu stefndu vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991. V.Forsendur og niðurstaða. Í málinu deila tveir armar eru stóðu að Þorbirni Fiskanesi hf. í Grindavík. Annars vegar eru það stefndu Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður Tómasarbörn sem voru úr Þorbjörnsarminum og hins vegar stefnandi, sem tilheyrir Fiskaneshópnum. Hinn 3. febrúar 2004 gerði stefndi Íslandsbanki hf. samning við óstofnað yfirtökufélag nefnt Newco í eigu stefndu Eiríks, Gunnars, Gerðar Sigríðar og Stefáns Þorvaldar Tómassonar og Tómasar Þorvaldssonar. Samningurinn var gerður vegna fyrirhugaðra kaupa Newco á öllu hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. nema hlutafé stefndu systkinanna og fjölskyldu þeirra og Tryggingamiðstöðvarinnar. Samningurinn varðaði ráðgjafarvinnu við yfirtökuferlið, vinnu við tilboðsgerð til hluthafa, samninga við seljendur, aðstoð við fjármögnun viðskiptanna og að annast framkvæmd yfirtöku-ferlisins. Samkvæmt samningnum átti engin áreiðanleikakönnun að fara fram og stefndi Íslandsbanki hf. tók enga ábyrgð á því, að áætlun um yfirtökuna tækist eða að unnt yrði að fjármagna yfirtökuna. Þóknun skyldi ekki greiðast Íslandsbanka nema Newco, systkinunum og fjölskyldu þeirra og Tryggingamiðstöðinni hf. myndi takast að eignast samanlagt a.m.k. 51% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Stefndi Íslandsbanki hf. hóf kaup á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. og keypti þau í eigin nafni af þeim hluthöfum er þá vildu selja og án samráðs við aðra stefndu. Varðandi hlutabréf stefnanda og annarra í Fiskaneshópnum, þá voru þau ekki keypt af stefnda Íslandsbanka hf. heldur sá bankinn um að miðla þeim bréfum og var Newco kaupandi þeirra. Fiskaneshópurinn samanstendur af systkinunum, Birnu (eiginkonu Dagbjarts Einarssonar), Ingu Bjarney (eiginkonu Björgvins O. Gunnarssonar) og Willard Ólabörnum, mökum þeirra og börnum og svo Kristjáni Finnbogasyni, stefnanda málsins, maka og börnum hans. Þegar sú staða kom upp fimmtudaginn 12. febrúar 2004 að stefndu, Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður, hefðu hug á því að yfirtaka Þorbjörn Fiskanes hf. talaði stefndi Gunnar við einn frá hverri fjölskyldu, þ.e. Björgvin O. Gunnarsson og stefnanda og síðar um kvöldið við Dagbjart Einarsson. Daginn eftir talaði hann við Willard Fiske Ólason. Í kjölfar þessa fóru fram viðræður milli meðlima Fiskaneshópsins um það hvort þau ættu að selja og þá á hvaða gengi. Í upphafi var þeim boðið gengið 5,67 sem var hafnað og á laugardeginum var gengið 6 boðið, sem gilda átti líka um þá, sem þá þegar höfðu selt eitthvað af sínum bréfum. Áttu viðræður sér stað innan hverrar fjölskyldu. En einnig áttu fulltrúar frá fjölskyldum systkinanna þriggja fund í Landsbanka Íslands varðandi hugsanlegan mótleik af þeirra hálfu. Þá liggur fyrir að hópurinn var í aðalatriðum samstilltur í gerðum sínum, því áhrif þeirra og völd í Þorbirni Fiskanesi hf. byggðust á því að þau héldu saman. Ljóst má vera að sá er seldi ekki yrði væntanlega áhrifalaus í fyrirtækinu. Á daginn kom að 21 meðlimur Fiskaneshópsins seldi hlutabréf sín. Frá septembermánuði 2001 voru öll hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf. ógild og í stað þeirra komu rafbréf samkvæmt lögum nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa. Mismunandi var í hvaða reiknistofnun meðlimir Fiskaneshópsins höfðu VS-reikninga sína. Stefnandi málsins átti að nafnverði 36.161.640 krónur í Þorbirni Fiskanesi hf. Bréfin voru á VS-reikningi í Íslandsbanka hf. og einnig var hluti að handveði hjá KB banka. Í málinu liggur fyrir að sonur stefnanda tilkynnti starfsmanni stefnda Íslandsbanka hf. að hann ásamt foreldrum sínum og systur ætluðu að selja bréfin og ekki væri þörf að hafa samband sérstaklega við þau. Í framburði stefnanda fyrir dómi upplýsti hann, að Einar Örn úr Íslandsbanka hf. hefði hringt til hans „daginn sem svo mikið gekk á“ og spurt hvort hann vildi selja og hann kvaðst ekki vera búinn að ákveða það. Hann muni ekki hvaða gengi honum var boðið. Hann kvaðst ekki hafa veitt Stefáni syni sínum umboð. Hann hafi verið á spítala og ekki verið búinn að ákveða sölu. Hann kvaðst ekki hafa haft samskipti við aðra hluthafa nema hann hafi farið á fund hjá Gunnari Tómassyni með Björgvini Gunnarssyni. Hann kvað engan hafa haft samband við hann vegna hugsanlegrar yfirtöku Fiskaneshópsins. Hann muni ekki eftir umræðum innan fjölskyldunnar um það hvort þau myndu selja eða ekki. Hann kvaðst ekki hafa óskað eftir því að bréfin væru sett á hlutlausa svæðið. Hann sagði að bréfin í KB banka hafi verið veðsett. Mætti gat ekki upplýst hvernig sonur hans gat upplýst Íslandsbanka um reikningsnúmer mætta og hvar bréfin hans voru vistuð. Í framburði sonar stefnanda, Stefáns Kristjánssonar, fyrir dómi kom meðal annars fram að hann hafi haft samband við fjölskyldu sína vegna hugsanlegrar sölu á hlutum sínum. Hann kvaðst ekki hafa haft umboð til að selja bréf stefnanda eða fjölskyldu sinnar. Hann hélt bara að það stæði til að selja. Hann kvaðst hafa selt fyrir sjálfan sig hinn 11. febrúar og einnig 15 millj. fyrir föður sinn sama dag. Hann segir að þegar faðir hans hafi komist á snoðir um það, hafi hann sagst ekki hafa verið ákveðinn í að selja. Mætti segist þá hafa hringt í Einar Örn og spurt af hverju þeir tali ekki við föður sinn, því það væri hann sem væri að selja. Mætti segir að Einar hafi talað við Eirík Tómasson sem hafi gefið leyfi til að draga þessa færslu til baka og það hafi verið 16. febrúar. Hann veit ekki hvernig hann fékk upplýsingar um bankareikninga fjölskyldu sinnar. Mætti segist ekki hafa haft samband við KB banka til að losa bréfin. Hann segir að bréfin hafi öll verið á hlutlausu svæði nema 20 millj. sem KB hafi haft að handveði vegna skulda hans. Að mati dómsins eru framburðir stefnanda og sonar hans um umboðsskort hins síðarnefnda ótrúverðugir. Framkoma stefnanda eftir söluna styður það að umboð hafi í raun legið fyrir frá stefnanda til handa syni hans, en stefnandi veitti viðtöku andvirði hlutabréfanna án athugasemda og hreyfði hann engum mótmælum við stefnda Íslandsbanka hf. né KB banka eftir því sem best er vitað. Tölvupóstur sonar stefnanda til Íslandsbanka hf. 20. febrúar breytir hér engu. Dómurinn telur ljóst, að hefði stefnandi í raun ekki viljað selja hlutabréf sín, hefði hann gefið sig sérstaklega fram við lögmann Fiskaneshópsins, sem væntanlega hefði gert sérstakar athugasemdir eða kröfu fyrir hans hönd í bréfi sínu til stefnda Íslandsbanka hf. 23. febrúar 2004. Þess í stað óskaði lögmaðurinn f.h. Fiskaneshópsins eftir gögnum, en í bréfinu segir: „Vegna þeirrar óvissu sem ríkir um það hvort samningar hafi tekist um viðskipti í einstökum tilvikum, óska umbj. mínir eftir því að undirrituðum verði send fullnægjandi staðfestingar á öllum viðskiptum umbj. minna sem áttu sér stað á þessum tíma, eftir atvikum með endurritun símtala.“ Stefndi Íslandsbanki hf. veitti þessar upplýsingar og á grundvelli þeirra, er krafa stefnanda sett fram í málinu. Þá telur dómurinn einnig að líta beri heildstætt á þau viðskipti sem áttu sér stað. Ekki er hægt að líta fram hjá því, að Fiskaneshópurinn kom fram sem heild í viðskiptunum enda byggðust áhrif og völd í fyrirtækinu á því að einstaklingar innan hópsins stæðu saman. Þar af leiðandi telur dómurinn augljóst, að ef einhver innan hópsins hafi ekki ætlað að fylgja þeirri stefnu hópsins að selja bréfin, hefði viðkomandi aðili strax gert gangskör að því að leita réttar síns og þá ekki síst gagnvart þeim aðila er sá um VS-reikning hans. Þá er hér einnig á að líta, að stefndi Íslandsbanki hf. hafði fengið upplýsingar frá Eiríki Tómassyni um að samningar hefðu tekist um kaup á öllu hlutafé Fiskanes-hópsins og jafnframt beiðni um að Íslandsbanki hf. gengi frá þessum viðskiptum. Á þeim forsendum var haft samband við einstaklinga innan Fiskaneshópsins og kom stefndi Íslandsbanki hf. fram sem miðlari. Stefndi Íslandsbanki hf. hefði ekki getað gengið frá viðskiptunum í þeim tilvikum er hlutabréfin voru vistuð á VS-reikningi í öðrum bankastofnunum, nema atbeini seljanda kæmi til. Í tilviki stefnanda var hluti bréfa hans vistaður á VS-reikningi í Íslandsbanka hf. og 20 millj. króna sett að handveði hjá KB banka. Hin síðarnefndu voru afhent stefnda Íslandsbanka gegn greiðslu andvirðisins. Í ljósi símtals Einars Arnar við son stefnanda svo og afhendingar KB banka á hinum veðsettu bréfum telur dómurinn ekki varhugavert að líta svo á, að Íslandsbanki hafi mátt treysta því að sonur stefnanda hafi haft umboð frá honum. Í ljósi alls þess sem að framan er rakið, hafnar dómurinn þeirri málsástæðu stefnanda að um óheimila ráðstöfun stefnda Íslandsbanka hf. á hlutum stefnanda í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi verið að ræða. Þá er órökstutt á hvaða hátt um sé að ræða saknæma háttsemi hjá öðrum stefndu. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að stefndi Íslandsbanki hf. hafi vitað um samning annarra stefndu við Granda hf. um kaup á þeirra hlutafé, á þeim tímapunkti er hann sá um miðlun á bréfum Fiskaneshópsins. Þessi fullyrðing stefnanda er að mati dómsins órökstudd. Þvert á móti liggja fyrir í málinu gögn er sýna að gengið var frá kaupum á hlutabréfum Fiskaneshópsins föstudaginn 16. janúar 2004, en kaupin á hlutabréfum Granda hf. áttu sér ekki stað fyrr en daginn eftir. Því er þessari málsástæðu stefnanda hafnað. Þá hafnar dómurinn því að um brot á tilkynningaskyldu hafi verið að ræða, en stefnandi virðist byggja á því að aðrir stefndu en Íslandsbanki hf. hafi keypt hlutabréfin í Þorbirni Fiskanesi fyrri hluta febrúar 2004. Fyrir liggur í málinu, bæði skjalfest svo og í framburði starfsmanna Íslandsbanka hf., að kaupin á hlutabréfunum á þessum tíma gerði stefndi Íslandsbanki hf. í eigin nafni og á eigin ábyrgð og ekki verður annað séð en stefndi Íslandsbanki hf. hafi réttilega staðið að „flöggun“ á þessum tíma. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að um innherjasvik hafi verið að ræða hjá stefndu. Stefnandi nefnir til stuðnings fullyrðingu sinni, að Þorbjörn Fiskanes hf. hafi yfirtekið allt hlutafé í félaginu Kára GK 146 ehf. Því hafi fjárhagsstaðan verið öllum óljós öðrum en innherjum. Í 1. mgr. 43. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 er skilgreining á innherjaupplýsingum. Samkvæmt ákvæðinu þurfa upplýsingarnar um útgefanda verðbréfa að uppfylla tvenns konar skilyrði til þess að geta talist innherjaupplýsingar. Annars vegar að þær hafi ekki verið gerðar opinberar áður og hins vegar að þær séu líklegar til að hafa áhrif á markaðsverð bréfanna ef þær væru opinberar. Að mati dómsins uppfylla tilvitnuð viðskipti um yfirtöku á Kára GK 146 ehf. ekki þau skilyrði laga um verðbréfaviðskipti til að teljast innherjaupplýsingar. Fyrir liggur í málinu að yfirtakan var tilkynnt til Kauphallar Íslands hf. 10. nóvember 2003. Því var um birtar upplýsingar að ræða. Stefnandi hefur því ekki fært rök fyrir því að um innherjasvik hafi verið að ræða. Þar af leiðandi er málsástæðu stefnanda um innherjasvik og hrun Kínamúrsins hafnað. Þá hafnar dómurinn þeirri málsástæðu stefnanda að um markaðsmisnotkun hafi verið að ræða og að þar með hafi verið brotið gegn 41. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Málsástæða þessi er órökstudd og virðist byggja á þeim misskilningi að aðrir stefndu en Íslandsbanki hf. hafi staðið að kaupum á hlutabréfunum. Þá er þeirri málsástæðu einnig hafnað sem órökstuddri að um brot á trúnaðarskyldu gagnvart almennum hluthöfum hafi verið að ræða, en dómurinn telur, samanber hér að framan, að stefndu hafi ekki búið yfir innherjaupplýsingum. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið telur dómurinn að sýkna eigi alla stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað. Við ákvörðun hans ber að líta til þess málskostnaður sem ákveðinn var í málinu nr. E-5035/2004: Jón Gauti Dagbjartsson gegn stefndu þessa máls, en mál það varðar sömu viðskipti og hér eru til umfjöllunar. Málskostnaðurinn telst hæfilega ákveðinn 30.000 krónur til hvers stefnda, Eiríks Tómassonar, Gunnars Tómassonar og Gerðar Sigríðar Tómasdóttur, 25.000 krónur til stefnda Þorbjörns Fiskaness hf. og 100.000 krónur til stefnda Íslandsbanka hf. Af hálfu stefnanda flutti málið Kristinn Bjarnason hrl. Af hálfu stefnda Íslandsbanka hf. flutti málið Hörður Felix Harðarson hrl. Af hálfu stefndu, Eiríks Tómassonar, Gunnars Tómassonar, Gerðar Sigríðar Tómasdóttur og Þorbjörns Fiskaness hf., flutti málið Jóhannes Björnsson hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Íslandsbanki hf., Eiríkur Tómasson, Gunnar Tómasson, Gerður Sigríður Tómasdóttir og Þorbjörn Fiskanes hf., eru sýknuð af kröfum stefnanda, Kristjáns Finnbogasonar. Stefnandi greiði í málskostnað 30.000 krónur til hvers stefnda, Eiríks Tómassonar, Gunnars Tómassonar og Gerðar Sigríðar Tómasdóttur, 25.000 krónur til stefnda Þorbjörns Fiskaness hf. og 100.000 krónur til stefnda Íslandsbanka hf.
|
Mál nr. 560/2015
|
Fjármögnunarleiga Lánssamningur Gengistrygging
|
H hf. krafðist þess að viðurkennt yrði að óheimilt hefði verið að binda greiðslur á skuld hans við L hf. samkvæmt fjármögnunarleigusamningi aðila frá árinu 2007 við gengi erlendra gjaldmiðla. H hf. krafði L hf. jafnframt um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt af samningnum. Var ekki talið að H hf. hefði sannað gegn andmælum L hf. að í öndverðu hefði verið samið um að H hf. yrði í lok leigutíma eigandi þeirra þriggja strætisvagna sem samningurinn tók til eða ætti rétt á því að leysa þá til sín gegn greiðslu. Gætu slík áform aðila í aðdraganda þess að samningurinn var gerður ekki leitt til þeirrar niðurstöðu, enda hefði þá legið beint við að hann tæki mið af þeim. Þar sem samningurinn hefði verið um fjármögnunarleigu var ekki talið að ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu girtu fyrir að heimilt hefði verið að semja um að leigugjaldið tæki mið af gengi erlendra gjaldmiðla. Þótt það kynni að hafa breytt eðli réttarsambands aðila að L hf. afsalaði á árinu 2010 strætisvögnunum til H hf., gæti það atriði ekki leitt til þess að fallist yrði á þá málsástæðu H hf. að frá öndverðu hefði samningur aðila verið um lán en ekki fjármögnunarleigu, enda væri af hans hálfu ekki byggt á slíkri síðar tilkominni efnisbreytingu réttarsambandsins. Þá var talið að hugtakanotkun í samningi aðila um tímabundna greiðsluraðabreytingu gæti engu breytt um þessa niðurstöðu. Var L hf. því sýknaður af kröfum H hf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 25. ágúst 2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að óheimilthafi verið að binda greiðslur á skuld hans við stefnda samkvæmtfjármögnunarleigusamningi 1. nóvember 2007 við gengi erlendra gjaldmiðla. Þákrefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 29.402.365 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 6. janúar 2014 til greiðsludags. Loks krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi snertir mál þetta efnifjármögnunarleigusamnings milli aðila og aðdraganda þeirra lögskipta, en meðsamningnum leigði stefndi áfrýjanda þrjá strætisvagna af gerðinni Irisbus. Hæstirétturhefur í fjölda dóma fjallað um samninga sem eru sama efnis í meginatriðum, sbr.til að mynda dóma réttarins 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011, 13. mars 2014 í málinr. 638/2013, 3. apríl 2014 í máli nr. 717/2013 og nú síðast 14. janúar 2016 ímáli nr. 324/2015. Hefur í þessum dómum verið komist að þeirri niðurstöðu að umsé að ræða samninga um fjármögnunarleigu, eins og heiti þeirra og ákvæði hafaglögglega borið með sér. Gengistrygging samninganna hafi því ekki verið íandstöðu við VI. kafla laga nr. 38/2001.Áfrýjandi telur að aðilar máls þessa hafi samiðsérstaklega um að áfrýjandi myndi eignast hið leigða í lok lánstíma gegntiltekinni greiðslu. Til stuðnings þessu hefur áfrýjandi vísað til tölvupósts3. október 2007 frá þáverandi framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs stefnda þar semfram komi að hið leigða yrði við lok leigutíma falt fyrir „1% af uppreiknuðumleigugrunni.“ Þá lagði áfrýjandi fyrir Hæstarétt tilkynningar Umferðarstofu umeigendaskipti að ökutækjum þar sem fram kemur að stefndi afsalaði áðurnefndumstrætisvögnum til áfrýjanda 23. júní 2010. Telur áfrýjandi að framangreinttilboð og umræddar tilkynningar styðji þann málatilbúnað hans að í upphafi hafisamningur aðila í raun verið um lán en ekki fjármögnunarleigu. Í umræddum fjármögnunarleigusamningi var svofelltákvæði í 12. grein: ,,Leigutíminn er tilgreindur í 4. og 6. gr. Leigutaki geturekki sagt leigusamningi þessum upp á grunnleigutíma. Að loknum grunnleigutímaframlengist hann ótímabundið skv. 6. gr. Leigutaki getur sagt hinum framlengdaleigusamningi upp skriflega með 1 mánaðar fyrirvara, enda skili hann þátafarlaust hinu leigða.“ Í 34. grein samningsins var síðan kveðið á um það aðbreytingar á honum mætti einungis gera með skriflegum viðauka, undirrituðum afsamningsaðilum.Áform aðila í aðdraganda þess að samningurinn var gerðurgeta ekki leitt til þeirrar niðurstöðu sem áfrýjandi leitast eftir, enda lá þábeint við að samningurinn sjálfur tæki mið af þeim. Áfrýjandi hefur ekki sannaðgegn andmælum stefnda að í öndverðu hafi verið samið um að áfrýjandi yrði í lokleigutíma eigandi þeirra verðmæta sem samningurinn tók til eða ætti rétt á þvíað leysa þau til sín gegn tiltekinni greiðslu, sbr. framangreindan dómHæstaréttar í máli nr. 324/2015. Fær þetta jafnframt stoð í framburði þessstarfsmanns sem sendi tilboðið, en þar kom fram að allar breytingar áfjármögnunarleigusamningum stefnda hafi þurft að gera skriflega. Þar semsamningur aðila var um fjármögnunarleigu girða ákvæði VI. kafla laga nr.38/2001 ekki fyrir að heimilt hafi verið að semja um að leigugjald íviðskiptunum tæki mið af breytingum á gengi erlendra gjaldmiðla. Þótt það kunniað hafa breytt eðli réttarsambands aðila að stefndi afsalaði áðurnefndumstrætisvögnum til áfrýjanda í júní 2010, getur það atriði ekki leitt til þessað fallist verði á framangreinda málsástæðu áfrýjanda um að frá öndverðu hafisamningur aðila verið um lán en ekki fjármögnunarleigu, enda er af hans hálfu ímáli þessu ekki byggt á slíkri síðar tilkominni efnisbreytinguréttarsambandsins. Loks er staðfest sú niðurstaða í hinum áfrýjaðadómi að hugtakanotkun í samningi aðila um tímabundna greiðsluraðabreytingu 29.ágúst 2011 geti engu breytt um þessa niðurstöðu, sbr. einnig til hliðsjónar dómHæstaréttar 5. júní 2014 í máli nr. 373/2014. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan tilforsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Hagvagnar hf., greiði stefnda, Lýsingu hf., 800.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 9. júlí 2015.Mál þetta sem dómtekið var, 23. júní 2015, var höfðað fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur, 27. desember 2013, af Hagvögnum hf., Melabraut 18,Hafnarfirði, á hendur Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík.DómkröfurStefnandi gerir þær dómkröfur að viðurkennt verði að óheimilthafi verið að binda greiðslur á skuld stefnanda við stefnda samkvæmtfjármögnunarleigusamningi nr. 144114-119, dagsettum. 1. nóvember 2007, viðgengi erlendra gjaldmiðla. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum29.402.365 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 3. mgr. 5. gr.,laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 6. janúar 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til aðkaupa af stefnda þrjá strætisvagna með skrásetningarnúmerunum KS K88, KV B37 ogME X30 fyrir 1% af leigugrunni samningsins. Þá krefst stefnandi máls-kostnaðarúr hendi stefnda, að skaðlausu. Stefndi krefst þess að verða sýknaðuraf öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honummálskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt matidómsins. Atvik málsStefnandi er félag sem hefur með höndum rekstur strætisvagnaog langferðabifreiða. Stefndi er eignaleigufyrirtæki í merkingu 3. tl. 1. mgr.3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Stefnandi og stefndi gerðu á árunum 1992 til 2007 með sérfjölda fjármögnunarleigusamninga um strætisvagna og langferðabifreiðar, semstefnandi notaði í rekstri sínum.Á árinu 2007 leitaði stefnandi til stefnda um fjármögnunvegna kaupa á þremur strætisvögnum af gerðinni Irisbus GX 123L. Seljandi varBifreiðar og Landbúnaðarvélar hf. Með bréfi, 3. október 2007, gerði stefndistefnanda tilboð um fjármögnun á kaupunum í formi fjármögnunarleigu til 5 ára.Tilboðið fól í sér gengistryggðan samning m.v. nánar tilgreinda myntkörfu ogbreytilega Libor vexti. Í tilboðinu sagði að ekkert stofngjald yrði tekið viðgerð samningsins en í lok grunnleigutíma, sem yrði 60 mánuðir, lækkuðugreiðslur í 1/12 þess sem áður hefði verið og þá yrði hið leigða ennfremur faltá 1% af uppreiknuðum leigugrunni. Í tilboðinu var tekið fram að það gilti íeinn mánuð frá dagsetningu þess. Framangreindu strætisvagnarnir munu hafa komiðtil landsins í október 2007 og var kaupverð þeirra a.m.t. virðisaukaskattisamtals 64.912.612 krónur. Stefndi mun hafa greitt kaupverðið 31. október 2007en 1. nóvember 2007 gerðu stefnandi og stefndi með sér fjármögnunarleigusamningum strætisvagnana og fékk hann auðkennisnúmerið 144114-119.Samningurinn er á samningsformi stefnda, sem ber fyrirsögnina“Fjármögnunarleigusamningur”. Samkvæmt sérstökum skilmálum samningsins varleigugrunnur hans 52.138.644 krónur og samsvaraði það kaupverði vagnanna ánvirðisaukaskatts. Umsaminn grunnleigutími var frá 20. desember 2007 til 19.desember 2012 og skyldi leigan greiðast með 30 greiðslum á tveggja mánaðafresti, í fyrsta sinn 20. desember 2007. Samningurinn er samtals 35. gr. ogskiptist í sérstaka skilmála skv. gr. 1-10 og almenna skilmála skv. gr. 11-35.Skv. 2. gr. er leigugrunnur tilgreindur í íslenskum krónum og er sú fjárhæðsundurliðuð á þá erlendu gjaldmiðla sem grunnurinn er tengdur við þ.e. japönskjen og svissneska franka, að jöfnu. Samkvæmt 14. gr., sbr. 10. gr. voruleigugreiðslur gengistryggðar miðað við breytingar á gengi hinna tilgreinduerlendu gjaldmiðla m.v. 31. október 2007. Samkvæmt 12. gr. samningsins varstefnanda óheimilt að segja samningnum upp á grunnleigutímanum en jafnframtmælt svo fyrir að í lok hans framlengdist hann ótímabundið. Þá var stefnandaheimilt, að loknum grunnleigutíma, að segja samningum upp, skriflega, með einsmánaðar fyrirvara, enda skilaði hann þá tafarlaust hinu leigða. Aðilargerðu 27. október 2008, 29. ágúst 2011, 16. apríl 2012 og 15. október 2012breytingar á samningnum og fólu þær í sér greiðsluraðabreytingar auk breytingaá grunnleigutíma. Þannig var grunnleigutíminn með breytingunni, 27. október2008, framlengdur til 20. ágúst 2013 og með breytingunni, 15. október 2012, til20 ágúst 2015. Hinn 15. október 2012 ritaði stefnandi stefnda bréf. Í því erm.a. vísað til þess að ágreiningur hafi risið milli íslenskra fjármálafyrirtækjaog viðskiptamanna þeirra um heimild fjármálafyrirtækja til að binda greiðslursamkvæmt fjármögnunarleigu-samningum við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá er tekiðfram að stefnandi vilji með bréfinu árétta sérstaklega að með greiðslumstefnanda til stefnda m.a. skv. framangreindum fjármögnunarleigusamningi þeirraog með samningum stefnda og stefnanda um skilmálabreytingar vegna samningsinsfelist á engan hátt viðurkenning af hans hálfu á réttmæti gengistryggingarsamkvæmt samningnum og áskilji stefnandi sér allan rétt til að endurkrefjastefnda um þá fjármuni sem hann kunni að hafa ofgreitt stefnda vegna ólögmætrargengistryggingar. Hinn 28. nóvember ritaði lögmaður stefnanda stefnda bréf þarsem þess var krafist m.a. að stefndi endurreiknaði leigugreiðslur samkvæmtfjármögnunarleigu-samningi aðila þar sem óheimilt hefði verið að bindagreiðslur skv. honum við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá var krafistendurgreiðslu á því sem ofgreitt kynni að hafa verið.Með bréfi, 6. desember 2013, tilkynnti stefnandi stefnda aðskuldbindingar stefnanda samkvæmt umræddum fjármögnunarleigusamningi hefðuverið að fullu efndar. Þá krafðist stefnandi þess að stefndi endurgreiddi honumþað sem ofgreitt hefði verið, vegna ólögmætrar gengistryggingar, samtals30.555.159 krónur auk vaxta og kostnaðar. Þá var þess krafist að stefnandifengi að innleysa strætisvagnana þrjá á umsömdu innlausnarverði.Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort framangreindurfjármögnunarleigu-samningur aðila nr. 144114-119, frá 1. nóvember 2007, sé leigusamningureða um sé að ræða lánssamning, sem óheimilt hafi verið að binda gengi erlendragjaldmiðla, sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimildaStefnandi byggir á því að svokallaðirfjármögnunarleigusamningar, sem hann hafi gert við stefnda, séu í eðli sínulánssamningar og að óheimilt hafi verið að binda greiðslur þeirra í íslenskumkrónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Ágreiningsmál af þessu tagi hafi veriðtil umfjöllunar hjá dómstólum. Stefnandi hafi ítrekað farið þess á leit viðstefnda að hann leiðrétti kröfur sínar á hendur honum vegna þessara samninga ogað hann leiðrétti einnig greiðslur sem þegar hefðu verið ranglega krafðar oginntar af hendi. Stefndi hafi hafnað þessu en þó talið rétt að taka málið tilendurskoðunar, þegar skýrari niðurstaða dómstóla, í hliðstæðum ágreiningsmálumlægi fyrir. Stefnandi hafi ítrekað, bæði munnlega og bréflega, áréttað þessaafstöðu sína til stefnda og áskilið sér rétt til að krefjast endurgreiðslu.Hinn 5. júní 2013 hafi verið kveðinn upp í HéraðsdómiReykjavíkur dómur í máli Flugastraums ehf. á hendur Landsbankanum hf. Þar hafiverið til umfjöllunar deila aðila um hvort fjármögnunarleigusamningur ogframkvæmd hans, hafi verið láns-samningur með ólögmætri tengingulánsfjárhæðarinnar við erlenda gjaldmiðla eða leigusamningur, þar sem slíktenging væri heimil. Hafi niðurstaða héraðsdóms verið að samningurinn værilánssamningur skv. VI. kafla laga nr. 38/2001 og hefði því verið óheimilt aðbinda greiðslur samningsins við gengi erlendra gjaldmiðla. Niðurstaðahéraðsdóms hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar, 12. desember 2013, í málinr. 430/2013. Stefnandi í máli þessu telji skilmála þessafjármögnunarleigusamnings hliðstæða skilmálum í samningi þeim sem ségrundvöllur málsóknar þessarar og aðstæður og framkvæmd samningsskilmálahliðstæðar því sem við eigi í máli þessu.Stefnandi telji að samningur sá sem sé grundvöllur málsóknar þessararhafi verið lánssamningur en ekki leigusamningur. Lög nr. 38/2001 heimili ekkiað lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengierlendra gjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séuófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verði því ekki samið um annangrundvöll verðtryggingar en þann sem stoð sé fyrir í lögunum. Stefndi hafiþannig ofkrafið stefnanda um greiðslur og frá 20. desember 2007 til og með 20.október 2013 hafi hann greitt 29.402.365 krónur umfram fullar efndir áheildarskuld samkvæmt samningnum, sem hann eigi rétt á að fáendurgreiddar. Samkvæmt 18. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu beri kröfuhafa að endurgreiða skuldara þáfjárhæð sem hann hafi ranglega haft af honum vegna ólögmætra vaxta og/eðaverðtryggingar. Jafnframt sé þar kveðið á um að peningakrafa skuli bera vextiskv. 1. málslið 4. gr. sömu laga, ef samningur kveði á um óheimilaverðtryggingu. Stefnandi hafi farið þess á leit við Benedikt Jóhannessontryggingastærðfræðing að hann reiknaði út réttar eftirstöðvar samningsins hinn20. október 2013, eftir að stefnandi hafi greitt afborgun sína þann dag.Útreikningar skyldu miðast við vaxtareikning skv. 1. málslið 4. gr. vaxtalagaaf ógengistryggðum höfuðstól, að frádregnum þeim greiðslum sem stefnandi hafðiinnt af hendi. Niðurstaða þessa útreiknings sé að stefndi hafi ofgreitt29.402.365 krónur, sem sé stefnukrafa í máli þessu. Stefnandi telji að stefndihafi veitt sér lán sem stefndi hafi kosið að klæða í búning leigusamnings.Stefnandi telji að nafnið fjármögnunar-leigusamningur sé aðeins orðið tómt.Málsástæður stefnanda fyrir því að um lánssamning hafi verið að ræða en ekkileigusamning séu m.a. eftirfarandi, en stefnandi telji að efni samningsins ogöll framkvæmd hans beri þess vott að þar sé um lánssamning að ræða en ekkileigusamning:Stefnandi hafi komið einn að kaupum hins leigða og hafistefndi engin afskipti haft af þeim, önnur en þau að greiða kaupverðið. Bendiþað til þess að stefnandi hafi í raun keypt bifreiðarnar en stefndi fjármagnaðkaupin og fengið bifreiðarnar skráðar eign sína um stundarsakir til þess aðtryggja efndir á greiðslu samningsins. Þetta fái m.a. stoð í 18. gr. hinnaalmennu skilmála samningsins þar sem segi að leigutaki greiði allan kostnað semtil falli vegna skráningar og eigendaskipta, jafnt við upphaf sem við loksamnings.Í sérstökum skilmálum samningsins segi að hið leigða sé þrírIrisbus Crossway strætisvagnar og sé vísað til reikninga frá seljanda. Seljandisé tilgreindur Bifreiðar og landbúnaðarvélar hf. og greiðsludagsetningkaupverðs, sem sé hið sama og leiguverð, 31. október 2007. Vandséð sé hvaðatilgangi það þjóni að hafa upplýsingar af þessu tagi í leigusamningi þ.e.tilgreina seljanda hins leigða, vísa til reikninga um kaup hins leigða oggreiðsludags kaupverðs. Leigugrunnur og kaupverð vagnanna sé lagt að jöfnu.Samningsfjárhæð eigi ekkert erindi í leigusamning þar sem ekki þurfi aðtilgreina höfuðstól skuldar eða gengi á útborgunardegi. Þessi þátturskilmálanna bendi einn og sér til þess að um lán sé að ræða en ekki leigu.Efni almennu skilmálanna sé fyrst og fremst sniðið aðkaupleigusamningum. Í 16. gr. skilmálanna segi að leigutaki hafi valið hiðleigða og annist f.h. Lýsingar skoðun þess svo sem kaupanda sé skylt samkvæmtlögum um lausafjárkaup. Lýsing hf. taki enga ábyrgð á leigumun. Í 21. gr. segiað skylda leigutaka til greiðslu leigu falli ekki niður þó notkun hins leigðastöðvist vegna tjóns eða bilunar. Þannig sé ekkert samhengi á milli greiðslnaog afnota. Þessi þáttur skilmálanna bendi einn og sér til þess að um lán sé aðræða en ekki leigu.Leigugreiðslur samkvæmt samningnum beri vexti, en slíktsamrýmist ekki eðli leigusamninga. Samkvæmt sundurliðaðri greiðsluáætlun, semsé hluti samningsins, skiptist samningsgreiðslur í vexti og afborganir og séueftirstöðvar tilgreindar eftir hverja greiðslu. Þessi þáttur skilmálanna bendieinn og sér til þess að um lán sé að ræða en ekki leigu.Í 19. gr. segir að leiði vanefndir seljanda til afsláttar afkaupverði eða til skaðabóta úr hans hendi, skuli það koma leigutaka að fullutil góða í formi lækkaðrar leigu. Í 30. gr. samningsins sé kveðið á um hátt áuppgjöri á milli aðila við lok samnings, hvort sem sé vegna riftunar á kaupumvegna vanefnda seljanda skv. 19. gr., altjóns á hinu leigða skv. 21. gr. eðariftunar vegna röskunar á samningi samkvæmt 28. gr. Í öllum þessum tilvikumskuli leigutaki greiða alla ógjaldfallna leigu skv. 5. gr. samningsins, en fráskuld leigutaka skuli draga verðmat hins leigða og allar endurgreiðslur eðaskaðabætur sem kunni að hafa verið greiddar af seljanda vegna vanefnda svo ogvátryggingabætur hafi hið leigða skemmst eða glatast. Þessi þáttur skilmálannabendi einn og sér til þess að um lán sé að ræða en ekki leigu.Í Breytingarskilmálum samningsins, dags. 29. ágúst 2011,„tímabundin greiðsluraðbreyting” segi að mismun á hlutagreiðslu ogheildargreiðslu verði bætt við „eftirstöðvar samnings/láns“. Orðalag þetta, semsamið sé af stefnda, bendi til þess að hann hafi litið á fjármögnunarsamninginnsem lán. Samkvæmtíslenskum rétti hafi lengi verið talinn helsti skilsmunur kaupleigusamningaannars vegar og fjármögnunarleigusamninga hins vegar að með kaupleigusamningieignist leigutaki þann hlut, sem sé andlag samnings, við lok samningstíma eðaeigi kauprétt að honum, en við lok lágmarkstíma fjármögnunarleigusamnings verðileigutaki ekki eigandi hlutarins án þess að til frekari samninga komi.Kaupleigusamningar / eignarleigusamningar í íslenskum krónum falla undir útlánog sé gengistrygging þeirra óheimil. Áður en samningur sá sem sé grundvöllurmálsóknar þessarar hafi verið undirritaður hafði svo um samist með aðilum aðstefnandi ætti kauprétt að hinu leigða í lok samningstímans fyrir tiltekið verðog án þess að kæmi til frekari samninga. Þessi hluti samningsins hafi veriðskriflegur í bréfi stefnda til stefnanda, dags. 3. október 2007. Þetta fáieinnig stoð í yfirlýsingu Guðríðar Ólafsdóttur og Ólafs Helga Ólafssonar ogtilvísun í lokagjald í greiðsluseðlum. Krafaum viðurkenningu á rétti stefnanda til að kaupa strætisvagnana þrjá styðjistvið tilboð stefnda frá 3. október 2007, þar sem fram komi að stefndi eigi þesskost að kaupa umrædda strætisvagna á 1% af uppreiknuðum leigugrunni. Skilyrðiþess réttar séu nú öll til staðar. Stefnandi vísi um kröfur sínar um ólögmæti gengistryggingartil laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 13. og 14. gr. ogathugsemda varðandi þær lagagreinar í frumverpi til laganna. Um gildisamningsins og heimild til að víkja ákvæðum hans til hliðar sé vísað til III.kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, einkum 36.gr. laganna. Um endurgreiðslu og vexti sé vísað til 18. gr. laga nr. 38/2001 ogólögfestra reglna um endurgreiðslu ofborgaðs fjár. Krafa um dráttarvexti séstudd 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Þá sé vísað til fordæmisgildis dómaHæstaréttar m.a. í málunum nr. 282/2011, 652/2011 og 430/2013. Krafa ummálskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt.Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimildaStefndi byggir á því að súaðalmálsástæða stefnanda að umþrættir fjármögnunarleigusamningar aðila séulánssamningar en ekki leigusamningar standist engan veginn. Þannig hafi í dómiHæstaréttar í málinu nr. 652/2011 frá 24. maí 2012 („Smákranamál“) veriðfjallað um samskonar samningsform fyrir fjármögnunarleigu og hafi niðurstaðaHæstaréttar verið sú að um væri að ræða leigusamning. Í dómi Hæstaréttar hafiverið komið inn á það að stöðluð ákvæði samningsins væru skýr og ættu eingönguvið um fjármögnunarleigusamninga. Einnig hafi komið fram í dóminum að ísamningi aðila væri fjallað um leigu og væri Lýsing hf. þar ítrekað nefndleigusali. Tekið skuli fram að ekki verði annað séð en stefnandi byggi aðallegaá sömu málsástæðum, í þessu máli og hafðar hafi verið uppi af hálfu stefnanda ífyrrgreindu máli Hæstaréttar nr. 652/2011 og telji stefndi því að beinast liggivið að sýkna hann í þessu máli. Þá styðji niðurstaða Hæstaréttar m.a. í málumnr. 638/2013 og nr. 717/2013 ótvírætt framangreinda niðurstöðu.Áður en tekið verði til við að geragrein fyrir málsástæðum stefnda sé nauðsynlegt að skilgreina fyrst hugtakið,,fjármögnunarleigusamningur“. Fjármögnunarleiga sé ein tegundeignaleigusamninga en eignaleiga feli í sér leigustarfsemi á lausafé eðafasteignum þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömduleigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmt sérstökum skilmálum umeignar- eða afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3. tl. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki komi fram að með eignaleigu sé átt viðleigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hiðleigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í fjármögnunarleigu felist að leigugjald oglágmarksleigutími sé ákvarðað með hliðsjón af því, að í lok lágmarksleigutímahafi leigusali fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverð leigumunar, auk vaxta ogkostnaðar, en eftir það tímamark hafi leigutaki að jafnaði rétt tiláframhaldandi leigu munar gegn lækkuðu leigugjaldi. Þannig sé gert ráð fyrirþví að stefnandi geti haft leigumunina á framhaldsleigu allt þar til aðleigumunirnir séu orðnir úr sér gengnir eða ónothæfir. Þetta sé einmitt eitt afgrunneinkennum fjármögnunarleigusamninga og eitt af því sem aðgreini þá frákaupleigusamningum þar sem leigutaki verður að jafnaði sjálfkrafa eigandi hinsleigða í lok leigutímans án sérstakrar greiðslu eða frekari samninga. Stefndivísi hér einnig til c-liðar 11. gr. í IAS 17 reikningsskilastaðalsins þar semfram komi að það sé einkenni fjármögnunarleigusamninga að þá megi framlengja umannað tímabil gegn leigu sem sé töluvert lægri en markaðsleiga. Í lögum umeignarleigustarfsemi nr. 19/1989, sem nú hafi verið afnumin, séfjármögnunarleiga skilgreind sem sú starfsemi skv. eignarleigusamningi að leigusalihafi afsalað að verulegu leyti áhættu og rétti til arðs sem tengist eignarréttileigusala en eignarréttur haldist þó hjá leigusala. Í athugasemdum meðfrumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 19/1989 komi fram að þærskilgreiningar sem byggt væri á í forminu, tækju mið af IAS 17 (InternationalAccounting Standard 17). Í 4. gr. IAS 17 – Alþjóðlegum reikningsskilastaðli umleigusamninga sé fjármögnunarleiga skilgreind á þann hátt að um sé að ræðaleigusamning þar sem svo til öll áhætta og ávinningur, sem fylgi eignarhaldi áeign, sé yfirfærð og að eignarréttur ýmist færist eða færist ekki á milli aðilaað lokum. Samningsform stefnda eigi eingöngu við um fjármögnunar-leigusamningaog sé mjög skýrt fjármögnunarleigusamningsform þar sem allt innihald samningsinsbendi til að um leigusamning sé að ræða. Samningsformið hafi upphaflega veriðsamið eftir norskri fyrirmynd um fjármögnunarleigusamninga og byggi áalþjóðlegum viðmiðunum um fjármögnunarleigusamninga. Stefndi hafi lagt fram ímálinu sýnishorn af dönskum og norskum fjármögnunarleigusamningum. Þessierlendu fjármögnunarleigu-samningsform byggi á sömu grunnsjónarmiðum og formLýsingar hf. og séu þetta þau form sem almennt séu notuð afeignaleigufyrirtækjum í þessum tveimur löndum, enda séu þessi form gefin út afsamtökum eignaleigufyrirtækja í Danmörku og Noregi. Þeirfjármögnunarleigusamningar sem um sé deilt í þessu máli hafi öll einkennifjármögnunarleigusamninga bæði hvað varði form, hugtakanotkun og efnislegtinnihald. Eins og síðar verði vikið nánar að sé ljóst að stefnandi hafi kosiðað tryggja sér afnot af umræddum tækjum með fjármögnunarleigusamningum viðstefnda en ekki annars konar fjármögnun. Val á þessari samningstegund hafibyggst á fjölmörgum öðrum þáttum en beinum útgjöldum, svo sem þeim mun semlögum samkvæmt sé á bókhaldslegri og skattalegri meðferð mismunandisamningstegunda. Því verði að skoða í heild réttaráhrif þess ef lagaákvæðum umönnur samningsform en leigu verði beitt um þessa fjármögnunarleigusamninga.Stefndi byggi á því að samningsform hans uppfylli öll skilyrði fyrir því aðteljast leigusamningur skv. alþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17, sem hafilagagildi hér á landi. Á þessum staðli hafi verið byggt hér á landi, hvaðleigusamninga varði, í áratugi, og hafi skilgreiningar á fjármögnunarleigu skv.honum verið notaðar í lögum nr. 19/1989 um eignarleigustarfsemi. Í 88. gr. laganr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæði reglugerðarEvrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá 19. júlí 2002, um beitingualþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafa lagagildi hér á landi í samræmivið bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr.lög nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, með síðari breytingum, þar sembókunin sé lögfest. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar séu skilgreindir í 12.tl. 2. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga sem: ,,reikningsskilastaðlar(IAS/IFRS) samkvæmt skilgreiningu 2. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002) semframkvæmdastjórn ESB hefur samþykkt skv. 3. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002“.Reglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, séprentuð sem fylgiskjal með lögunum. Í 7. tl. reglugerðarinnar sé fjallað um IASalþjóðlegu reikningsskilastaðlana. IAS staðlarnir byggi á alþjóðlegumviðmiðunum. Í 7. gr. EES samningsins,sbr. fylgiskjal I með lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, komi fram aðgerðir sem vísað sé til eða sé að finna í viðaukum við samninginn, eða ákvörðunsameiginlegu EES-nefndarinnar, bindi samningsaðila og skuli þær teknar upp ílandsrétt sem hér segi: a) gerð sem samsvari reglugerð EBE skuli sem slík tekinupp í landsrétt samningsaðila. Í reglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingualþjóðlegra reikningsskilastaðla komi fram markmiðið með reglugerðinni sem séeftirfarandi: ,,Markmiðið með þessari reglugerð er að taka upp og beitaalþjóðlegum reikningsskilastöðlum í bandalaginu í því augnamiði að samræmafjárhagsupplýsingar, sem félög sem getið er í 4. gr. setja fram, til að tryggjamikið gagnsæi og samanburðarhæfi reikningsskila og þar með skilvirka starfsemifjármagnsmarkaðar bandalagsins og innri markaðarins.“ Í 1. mgr. 127. gr. laganr. 3/2006 komi fram að ráðherra geti sett reglugerð um framkvæmd laganna, þará meðal um alþjóðlega reikningsskilastaðla, sem samþykktir hafi verið, skv. 3.gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002. Á grundvelli 1.mgr. 127. gr. laga nr. 3/2006 hafi ráðherra sett fjölda reglugerða umalþjóðlega reikningsskilastaðla, þar á meðal reglugerð nr. 1133/2007 að því ervarði m.a. alþjóðlegan reikningsskilastaðal IAS 17 um leigusamninga. IAS17 staðallinn, sem lagagildi hafi hér á landi, fjalli um leigusamninga. Í 4.gr. staðalsins sé fjármögnunarleiga skilgreind á eftirfarandi hátt: ,,Fjármögnunarleiga er leigusamningur semyfirfærir svo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgir eignarhaldi á eign.Eignarréttur kann eða kann ekki að færast á milli aðila að lokum.“ Stefndibyggi á því að fjölmörg atriði staðalsins sýni fram á það ótvírætt aðfjármögnunarleigusamningur Lýsingar hf. sé leigusamningur en ekkilánssamningur. Þessu til viðbótar megi nefna að túlkanir meðreikningsskilastöðlum, frá túlkunarnefnd um alþjóðlegareiknisskilastaðla, þ.e. IFRS Interpretations Committee, bendi einnig tilþess að fjármögnunarleigusamningsform Lýsingar hf. sé leigusamningur og megi íþví sambandi nefna: túlkunina IFRIC 4 – Ákvörðun um hvort samningur inniheldurleigusamning og túlkunina SIC 27 – Mat á inntaki viðskipta þegar umleigusamning er að ræða í lagalegum skilningi. Stefndi byggi á því að tilvísunársreikningalaga í reglugerð og alþjóðlega reikningsskilastaðla sé samhangandiheild sem hafi lagagildi á Íslandi. Í því sambandi vísi stefndi til 3. gr. laga2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið þar sem fram komi að skýra skuli lög ogreglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þærreglur sem á honum byggi. Út frá þessu ákvæði verði ekki komist hjá því aðtúlka hugtökin ,,leigusamningur” og ,,fjármögnunarleigusamningur” í samræmi viðákvæði IAS 17 í íslenskum rétti. Það leiði síðan tvímælalaust til þess aðfjármögnunarleigusamningur Lýsingar teljist vera leigusamningur. Í þessusambandi vísi stefndi ennfremur til reglunnar um einsleitni í EB rétti, semkomi fram í 1. gr. EES samningsins, um að meginforsenda þess að framkvæmd samningsinstakist vel sé sú að ekki skuli aðeins sömu reglur gilda, heldur skuli túlkun ogbeiting sameiginlegra reglna vera samræmd á EES svæðinu öllu. Þetta hafiennfremur í för með sér skyldu allra eininga ríkisvaldsins til að ná framlagaáhrifum EES reglnanna í landsrétti EFTA-ríkjanna, sbr. 3. gr. EESsamningsins um skyldur samningsaðila til að tryggja framgang markmiðasamningsins, sbr. fylgiskjal I með lögum nr. 2/1993. Stefndi byggi á því aðmeginreglan um einsleitni og sjónarmið Evrópuréttarins um samræmda skýringuhugtaka eigi að leiða til þess að á Íslandi verði notast við þá skilgreiningu áhugtakinu ,,leigusamningi” sem sé að finna í alþjóðlegum reikningsskilastaðliIAS 17. Með þessu sé hugtakinu ,,leigusamningur” gefin merking sem rúmist innanEES samningsins og þeirra reglna sem á honum byggi. Í dómi Hæstaréttar í málinr. 79/2010 sé komið inn á framangreind sjónarmið og tekið fram að slíklögskýring taki eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verðisvo sem framast sé unnt gefin merking, sem rúmist innan þeirra og næst komistþví að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eigi á Evrópskaefnahagssvæðinu. Í tengslum við rekstur hæstaréttarmálsins nr. 652/2011 hafiLýsing hf. látið nokkrar af stærstu endurskoðunarstofum landsins vinna fyrirsig álit um það hvort fjármögnunar-leigusamningsform Lýsingar hf. gæti talistvera fjármögnunar-leigusamningur í samræmi við IAS 17 – Alþjóðlegan staðal umleigusamninga. Álit allra endurskoðunarfyrirtækjanna hafi verið á þá leið aðfjármögnunarleigu-samningsform Lýsingar hf. félli undir staðalinn umleigusamninga og væri þannig leigusamningur. Þegar erlendir bankar ogfjárfestar eigi viðskipti hér á landi eigi þeir að geta treyst því að hér séfarið eftir alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem Ísland hafi innleitt ágrundvelli EES samningsins og að þeir geti tekið viðskiptalegar ákvarðanir útfrá því. Í stefnu sé reynt að færa fyrir því rökað hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila séu lánssamningar en ekkileigusamningar. Stefndi mótmæli því að nokkur af þeim atriðum sem stefnandibendi á, styðji það að hinir umþrættusamningar aðila séu lánssamningar frekar en leigusamningar. Leigusamningur ségagnkvæmur samningur, þar sem annar aðilinn, leigusali, heimili gagnaðilanum,leigutaka, tiltekin afnot af leigumun, gegn greiðslu endurgjalds sem kallistleiga eða leigugjald. Um sé að ræða gagnkvæman samning þar sem báðirsamningsaðilar eigi rétt og beri skyldur. Lánssamningur sé það kallað þegarlánveitandi veiti eða lofi að veita lántaka lán í formi greiðslufrests eðasvipaðrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu og lántaki lofi að greiða lánið til bakaskv. ákvæðum lánssamningsins. Þeir lánssamningar, sem falli undir vaxtalöginnr. 38/2001, séu lánssamningar um peninga eins og skýrt komi fram í 1. gr.laganna en þar komi fram að lögin gildi um vexti af peningakröfum á sviðifjármunaréttar. Af mismunandi skilgreiningum á leigusamningum og lánssamningummegi ráða að hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila séu leigusamningaren ekki lánssamningar. Fjölmörg önnur atriði megi nefna því til stuðnings að umsé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga og megi í því sambandi m.a. nefnaeftirfarandi atriði: Heiti samninganna, þ.e.,,fjármögnunarleigusamningar“ bendi til þess að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga. Í gegnum alla samningana sé talað um,,leigusala“ og leigutaka“ og bendi það til þess að um sé að ræða leigusamningaen ekki lánssamninga. Orðnotkun í samningunum bendi einnig eindregið til að umsé að ræða leigusamninga en ekkilánssamninga. Sem dæmi um þetta megi nefna að gerð sé grein fyrir leigumun semhinu leigða í 1. gr. samninganna og leigugrunni í 2. gr. samninganna. Í 4. gr.sé fjallað um grunnleigutíma og í 5. gr. um greiðslutilhögun leigu. Í 6. gr. ségerð grein fyrir grunnleigutíma og framhaldsleigu. Í öðrum greinum samningannasé sama orðnotkun og þannig ávalltgengið út frá því að um leigusamninga sé að ræða. Það skuli ítrekað í þessusambandi að í máli nr. 652/2011 hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu aðstöðluð ákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við umfjármögnunarleigusamninga. Virðisaukaskattur leggst ofan áeinstakar leigugreiðslur fjármögnunarleigu-samninga en slíkt tíðkist aldrei ílánssamningum. Skattayfirvöld geri skýran greinarmun á meðhöndlunvirðisaukaskatts í kaupleigusamningum annars vegar ogfjármögnunarleigusamningum hins vegar. Ákvarðandi bréf RSK gefi skýrt til kynnaað skv. réttum skilningi laga um virðisaukaskatt skuli innheimtavirðisaukaskatt af heildarfjárhæð reikninga í fjármögnunarleigusamningum enlíta skuli á greiðslur skv. kaupleigusamningum á sama hátt og afborganir íalmennum afborgunarviðskiptum, sbr. fyrirliggjandi bréfi RSK nr. 273/1991. Stefndihafi greitt virðisaukaskatt af kaupverðinu í upphafi og gengið út frá því aðinnheimta virðisaukaskattinn til baka í gegnum leigugreiðslur útgrunnleigutímann. Gangi það ekki eftir sé það breyting á þeim forsendum semgengið hafi verið út frá við samningsgerðina en aðilar hafi verið sammála um aðþar sem um leigusamninga væri að ræða skyldi greiða virðisaukaskatt afleigugreiðslum. Til viðbótar við þær virðisaukaskattsgreiðslur sem hér hafiverið lýst megi nefna að stefnandi hafi innskattað virðisaukaskatt afleigugreiðslum í bókhaldi sínu. Allar þær virðisaukaskattsgreiðslur sem hérhafi verið lýst miðist við þann gagnkvæma skilning aðila að um leigusamningahafi verið að ræða. Í Danmörku gildi sömu reglur og hér um það aðvirðisaukaskattur leggist ofan á leigugreiðslur af fjármögnunarleigusamningum. Í þvísambandi megi vísa í 1. tl. 4. gr. í danska samningsforminu, sem fyrir liggi ímálinu. Þegar leiga sé innheimt séu sendir út ,,reikningar fyrir leigu“ og séþað sá háttur sem stefndi hafi haft á. Slíkt eigi ekki við þegar um lán sé aðræða. Á leigureikningunum komi einnig skýrt fram að við leiguna bætistvirðisaukaskattur en sama eigi ekki við um lán eins og áður hafi komið fram.Það verði að teljast harla langsótt hjá stefnanda að halda því fram að umlánssamning sé að ræða í ljósi þess að hann hafi greitt reikninga án athugasemda,þar sem fram hafi komið að um leigureikninga væri að ræða og á reikningunumkomi einnig skýrt fram að virðisaukaskattur bættist við leigugreiðsluna. Þegar um lánssamning sé að ræða eignistviðkomandi hið keypta gegn greiðslu kaupverðs. Grundvallarmunur sé áskattalegri meðferð kaupverðs og leigu. Kaupverð beri að eignfæra og gjaldfæra,á þeim árum sem eign sé notuð við öflun tekna, sem fyrningu, en leigu megigjaldfæra um leið og notkunin eigi sér stað. Leigugjaldið sé frádráttarbært tilskatts sem hver annar rekstrarkostnaður og skapi það leigutaka að jafnaðitalsvert hærri skattfrádrátt en afskriftir af keyptum hlut, þ.e. þegarleigutíminn sé styttri en afskriftartími hlutar. Hvað fjármögnunarleigusamningavarði haldist eignarréttur hjá leigusala og því teljist fjármögnunarleiga veraleiga. Gjaldfærsluleiðin sé einmitt einn helsti kostur leigusamninga, þ.e. aðgeta gjaldfært leigugreiðslur í gegnum rekstrarreikning og að fjármögnunin getiverið utan efnahagsreiknings. Hvað fjármögnunarleigusamninga varðihaldist eignarréttur hjá leigusala, í raun og skv. skattskilum og því teljistfjármögnunarleiga vera leiga. Framangreinda kosti fjármögnunarleigusamningahafi stefnandi þekkt vel enda hafi hann haft margra ára reynslu af þessuleiguformi þegar hann undirritaði hinn umþrætta fjármögnunarleigusamning. Í stefnu sé því haldið fram afstefnanda að hann hafi fengið lán og að um dulbúinn lánssamning sé að ræða enekki leigusamning. Þessi málsástæða hans standist engan veginn í ljósi þess aðhann færi samninginn sem leigusamning í bókhaldi sínu og gjaldfærileigugreiðslurnar. Stefnandi byggi á því að fjármögnunarleigusamningurinn sélánssamningur gagnvart stefnda í þeirri von að það skapi honum rétt tilendurreiknings og lækkunar á leigu, en hins vegar byggi hann á því gagnvartskattayfirvöldum að fjármögnunarleigusamningurinn sé leigusamningur til að fáhærri gjaldfærslu í ársreikningi sem leiði til þess að hann greiði lægriskatta. Stefnandi eigi ekki að geta komist upp með það að kalla fjármögnunar-leigusamninginnýmist leigusamning eða lánssamning eftir því hvað honum henti hverju sinni.Komist hann upp með það auðgist hann á ólögmætan hátt. Eignarréttur haldist hjá leigusalafjármögnunarleigusamnings allan grunnleigutímann og á framhaldsleigutímabilinuog því sé ekki um lánssamning að ræða. Auk þess hafi leigusali sem eigandi hinsleigða þær heimildir sem teljist til grunneignarréttar eins og að geta selt eðaveðsett eignarrétt sinn. Þessi atriði bendi til þess að um leigusamning sé aðræða en ekki lánssamning. Löggjafinn líti á eignaleigu semleigustarfsemi en ekki lánastarfsemi, sbr. 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr.161/2002 en þar komi fram að með eignaleigu sé átt við leigu-starfsemimeð lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigðagegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í 1. mgr. 20. gr. sömulaga komi skýrt fram að löggjafinn líti ekki á fjármögnunarleigu semútlánastarfsemi. Í 1. mgr. 20. gr. sé fjallað um ýmsar tegundir af starfsemiviðskiptabanka og sparisjóða. Í 2. tl. séu taldir upp þættir sem falli undirútlánastarfsemi og sé fjármögnunarleiga ekki talin þar á meðal. Í 3. tl. séfjármögnunarleiga hins vegar tilgreind sérstaklega sem ein tegund af starfsemiviðskiptabanka og sparisjóða, sem sýni að löggjafinn teljifjármögnunarleigustarfsemi ekki vera lánastarfsemi. Sama aðgreining sé gerð áútlánum og fjármögnunarleigu í viðauka I við Bankatilskipun Evrópusambandsinsnr. 2006/48/EC (Directive 2006/48/EC of the European Parliament and of theCouncil of 14 June 2006 relating to the taking up and pursuit of the businessof credit institution). Framangreindar tilvitnanir í lög um fjármálafyrirtækibendi skýrlega til þess að fjármögnunarleigusamningur sé leigusamningur en ekkilánssamningur. Forsaga laganna styðji einnig við þetta sjónarmið. Við túlkun og mat á því hvort hinnumþrætti fjármögnunarleigusamningur aðila sé leigusamningur eða lánssamningurberi að horfa á samninginn heildstætt og varast að láta einstök atriði hafaúrslitaáhrif hvað þetta varði. Af framangreindu leiði að um leigusamning sé aðræða frekar en lánssamning, en það sé einnig stutt af framkvæmd ínágrannalöndum Íslands og alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem lagagildi hafaá Íslandi. Í málsástæðukafla í stefnu nefnistefnandi ýmis atriði sem hann telji að styðji það að hinn umþrættafjármögnunarleigusamning eigi frekar að flokka sem lánssamning en leigusamning.Þau atriði sem stefnandi byggi þetta á séu m.a. eftirfarandi: Stefnandi byggi á því að skilmálarumþrætts fjármögnunarleigusamnings séuhliðstæðir skilmálum þeim er Hæstiréttur hafi fjallað um í dómiréttarins frá 12. desember 2013, mál nr. 430/2013 (Flugastraumur). Í þeim dómihafi verið til umfjöllunar deila aðila um það hvort fjármögnunarleigusamningurfrá Landsbankanum hf. (hér eftir nefnt ,,SP“) væri lánssamningur eðaleigusamningur. Niðurstaða heildarmats í þeim dómi hafi verið á þá leið að umlánssamning væri að ræða. Stefndi telji að sá dómur sé ekki fordæmisgefandi íþessu máli enda um ólíkar málsástæður, samningsform og önnur atvik að ræða. Íþví sambandi megi m.a. nefna eftirfarandi. Í upphafi samnings SP hafi komiðfram að SP væri nefnt ,,eigandi” og Flugastraumur nefndur ,,notandi”. Í formiLýsingar komi hins vegar skýrt fram í upphafi samnings að Lýsing sé ,,leigusali”og Hagvagnar hf. er ,,leigutaki”. Í Smákranamáli (nr. 652/2011) komi fram aðstöðluð ákvæði samnings Lýsingar hf. séu skýr og eigi einungis við umfjármögnunarleigusamninga. Samhliða undirritun samnings SP hafi veriðundirrituð yfirlýsing um bindandi kauptilboð á milli aðila og hafi Hæstirétturtalið að hún væri afar ruglingsleg og ræki þar sig hvað á annars horn. Réttarstaðaní lok grunnleigutímans sé verulega frábrugðin í samningi Lýsingar hf. annarsvegar og samningi SP hins vegar. Í 6. gr. í samningsformiLýsingar hf. komi skýrt fram að framhaldsleiga hefjist að grunnleigutíma loknumog leiga á framhalds-leigutímabili sé skilgreind. Í 12. gr. sama samnings komiskýrt fram að samningurinn framlengist ótímabundið að grunnleigutíma loknum enleigutaki geti þó sagt hinum framlengda samningi upp skriflega með eins mánaðarfyrirvara, enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í yfirlýsingunni semundirrituð hafi verið samhliða SP samningnum hafi hins vegar komið fram aðnotandi, lofi eiganda, SP, að afla eigi síðar en þremur mánuðum fyrir lokfrumleigutíma, bindandi kauptilboðs í leigumun og verði tilboðsgjafi að verareiðubúinn að greiða 3% af kaupverði munar skv. leigusamningi en tækist notandaþað ekki væri hann skuldbundinn til að framlengja samninginn. Hæstiréttur hafitúlkað efni yfirlýsingarinnar á þá leið að stefndi skyldi sjálfkrafa og án þessað til frekari greiðslna kæmi verða í lok grunnleigutíma eigandidráttarvélarinnar eða í það minnsta eiga rétt til að kaupa hana kysi hann svo.Ekki hafi hins vegar verið heimild í samningi SP fjármögnunar til þess að skilaleigumun í lok grunnleiguleigutímans á sama hátt og heimilt sé í formiLýsingar. Í Flugastraumsdómi Hæstaréttar hafi komið fram að mörg ákvæði í samningiSP bentu frekar til þess að um lánssamning væri að ræða en leigusamning. Þessuhafi hins vegar verið öfugt farið í Smákranamálinu því þar hafi komið fram ídómi Hæstaréttar að stöðluð ákvæði samnings Lýsingar hf. væru skýr og ættueinungis við um fjármögnunarleigu-samninga. Tekið skuli fram að Lýsing hf. hafilagt mikið upp úr því í málinu að sýna fram á það að ákvæði samningsformsLýsingar hf. væru sambærileg og í fjármögnunarleigusamningum í Noregi ogDanmörku. Það sama eigi ekki við um samning SP enda sé yfirlýsingin um bindandikauptilboð og fleira í tengslum við samninginn ekki í samræmi við slíka erlendasamninga. Í 34. gr. samnings Lýsingar hf. komi fram að engar breytingar megigera á samningnum nema með skriflegum viðauka. Ekkert sambærilegt ákvæði sé ísamningi SP. Í yfirlýsingunni sem undirrituð hafi verið samhliðafjármögnunarleigusamningnum við Flugastraum komi hins vegar fram í síðustu mgr.að samkomulagið skv. yfirlýsingunni fæli í sér breytingar og viðbót viðfyrrgreindan leigusamning, sbr. einkum greinar II-C og 4. mgr. og 6. mgr. 2.gr. samningsins. Ekki hafi verið byggt á því í Flugastraumsmálinu að gefnirhefðu verið út leigureikningar. Í þessu máli byggi stefndi hins vegar á því aðleiga hafi verið innheimt með reikningum þar sem skýrt hafi verið tekið fram aðum leigureikninga væri að ræða. Í stefnu leggi stefnandi upp úr því aðhann hafi haft frumkvæði að því að velja leiguandlagið hjá söluaðila og komiðfram gagnvart seljanda sem kaupandi. Stefndi mótmæli fullyrðingu í stefnu um aðþetta bendi til þess að stefnandi hafi í raun keypt bílana. Stefndi bendieinnig á að þetta atriði geti ekki skipt máli í því sambandi hvort líta beri ásamning aðila sem leigusamning eða lánssamning enda algengt að sá háttur séhafður á varðandi fjármögnunarleigusamninga að leigutakinn velji leigumuninn sem hann vilji taka á leigu hjáfjármögnunarleigufyrirtæki. Þannig hafi aðstaðan t.d. verið í máli skv. dómiHæstaréttar nr. 652/2011 (Smákranamál). Tekið skuli fram að í 16. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila sé beinlínis gert ráð fyrir því að stefnandivelji leigumuninn. Í þessu sambandi megi einnig vísa til norrænnafjármögnunar-leigusamninga, sbr. b-c lið 2. gr. danskafjármögnunarleigu-samningsformsins sem fyrir liggi í málinu. Þá mótmæli stefndifullyrðingu stefnanda um að ástæða þess að hann hafi verið skráður eigandi hafiverið tryggingalegs eðlis sem fráleitri. Stefnandi komi einnig inn á það aðvandséð sé hvað upplýsingar um seljanda hins leigða og leigugrunn hafi að gegnaí samningi aðila. Stefndi vilji í þessu sambandi benda á að það sé algengt ífjármögnunarleigusamningum að tilgreina hver sé seljandi hins leigða og ekkertóeðlilegt við það. Að auki vilji stefndi benda á að í stefnunni sé ummisskilning hjá stefnanda að ræða á hugtakinu ,,leigugrunnur“ og vísist umrétta skilgreiningu á því til síðari umfjöllunar. Hér megi þó geta þess að íhrd. 652/2011 (Smákranamál) sé komið inn á það í forsendum Hæstaréttar aðleigugrunnur komi fram í 2. gr. samnings aðila og síðar í sama dómi komi framað stöðluð ákvæði samningsins séu skýr og eigi eingöngu við umfjármögnunar-leigusamninga. Í síðustu málsgreininni á bls. 4 ístefnu komi stefnandi með þá ótrúlegu fullyrðingu að efni skilmálanna sé fyrstog fremst sniðið að kaupleigusamningum. Fullyrðing þessi standist engan veginnog megi í þessu sambandi enn einu sinni minna á að í Smákranamálinu hafi komiðfram að stöðluð ákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við umfjármögnunarleigusamninga. Í síðustu málsgreininni á bls. 4-5 ístefnu byggi stefnandi einnig á því að samningsgreiðslur séu ekki tengdarafnotum og að það bendi til þess að ekki sé um leigusamning að ræða. Stefndimótmæli þessu sem röngu. Það sé ekkert óeðlilegt við ákvæði 19. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila um að stefnandi þurfi að greiða leigu jafnvelþó seljandi vanefni samning sinn við stefnda. Rétt sé að benda á að stefnandavirðist hafa sést yfir að þetta geti leitt til lækkunar á leigu eins og skýrtkomi fram í 19. gr. Það sé heldur ekkert óeðlilegt við ákvæði 16. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila að leigusali taki ekki ábyrgð á hinu leigða,svo sem í þeim tilvikum sem leigutaki sé ekki ánægður með leigumunina, enda séþað leigutaki sjálfur sem velji leigumunina en ekki leigusali. Í þessu sambandisé einnig rétt að benda á að 16. og 19. gr. séu í samræmi við skilgreiningu áfjármögnunarleiguhugtakinu í 4. og 8. gr. IAS 17 þar sem fram komi aðfjármögnunarleiga sé leigusamningur þar sem svo til öll áhætta sem fylgieignarhaldi á eign sé yfirfærð til leigutaka. Í þessu sambandi megi einnig vísatil norrænna fjármögnunarleigusamninga, sbr. 5. tl. 4. gr. og 7. gr. danskafjármögnunar-leigusamningsformsins. Stefnandi bendi á að í skilmálumsamnings aðila sé gengið út frá því að við vanefndir geti stefndi riftsamningnum og allt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til lokagrunnleigutíma samningsins. Telji stefnandi að þetta bendi til þess að umlánssamning sé að ræða. Ákvæðið um að við riftun af hálfu leigusala geti hannkrafið leigutaka um alla ógjaldfallna grunnleigu sé að finna í 1. tl. 30. gr.samningsins. Jafnvel þó að slíkt ákvæði sé óhefðbundið í leigusamningum séekkert sem banni það að hafa slíkt ákvæði í leigusamningum. Horfa þurfi á þettaákvæði í tengslum við önnur ákvæði í 30. gr. samningsins og það að við riftunfari fram heildaruppgjör á milli aðila. Þannig sé t.d. kveðið á um það í 4. tl.30. gr. samningsins að frá skuld leigutaka við Lýsingu hf. skv. tl. 1-3 skulidraga verðmat hins leigða. Taka þurfi mið af því við skýringu á þessu ákvæði aðoft á tíðum séu leigumunir sérhæft lausafé sem úreldist hratt og erfitt sé aðendurleigja og því sé nauðsynlegt að hafa inni ákvæði í samningum á þá leið aðleigutaki verði að greiða ógjaldfallna grunnleigu til að minnka líkur á því aðleigusali verði fyrir verulegu fjárhagstjóni vegna vanefnda leigutaka. Uppgjörsreglur vegna vanskila íumræddum fjármögnunarleigusamningi séu þær sömu og uppgjörsreglur í kjölfarriftunar í norrænum fjármögnunarleigusamningum. Í því sambandi megi vísa í 15.gr. í danska samningsforminu og í 7. gr. í norska samningsforminu. Uppgjörsreglurnarbyggi á því að í framhaldi af riftun fjármögnunarleigusamnings fari framheildaruppgjör á milli aðila. Inn í þetta spili einnig að í mörgum tilvikum séhið leigða í mjög slæmu ástandi við riftun og vörslusviptingu og leiga tilþriðja aðila því ómöguleg. Hugsunin á bak við 1. tl. 30. gr.samningsskilmálanna hjá stefnda sé því að geta krafið um áframhaldandi leigusem ígildi skaðabóta í formi efndabóta innan samninga vegna samningsrofa. Íefndabótakröfunni felist að gera stöðu leigusalans þá sömu og samningurinn hafiverið efndur að fullu á þann hátt að leigusalinn fái ígildiframtíðarleigugreiðslna að frádregnu verðmæti leiguandlagsins. Líta megi áheimildarákvæðið í 1. tl. 30. gr. samningsins og uppgjör skv. henni semmögulegar skaðabætur innan samninga vegna samningsrofa. Undir þá túlkun sétekið í fyrirliggjandi ákvarðandi bréfiRíkisskattstjóra nr. 656/1994. Stefndi telji að með því að beita heildstæðumati á 30. gr. samningsins, standist sú fullyrðing stefnanda ekki að 30. gr.bendi til þess að um lánssamning sé að ræða. Í stefnu byggi stefnandi á því að þarsem í skilmálum samnings aðila séu ákvæði um vexti, bendi það til þess að umlánssamning sé að ræða. Stefndi mótmæli þessu og byggi það á eftirfarandirökum. Hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur aðila beri allsekki vexti og því sé hér um misskilning að ræða hjá stefnanda. Tilvísun tilvaxta í fjármögnunarleigusamningnum sé einungis sett fram sem viðmiðun fyrirákvörðun leigugreiðslna en breyti ekki skýru inntaki samningsins sem sésamkvæmt formi og efni dæmigerður fjármögnunarleigusamningur. Stefndi bendi áað hér sé um að ræða sömu málsástæðu af hálfu stefnanda og fjallað hafi veriðum í hrd. 652/2011 og ekki verið talin benda til þess að um lánssamning væri aðræða. Í 10. gr. fjármögnunarleigusamningsins komi fram hvaða vaxtaviðmið notasthafi verið við þegar leigugreiðslur hafi verið ákvarðaðar í upphafi og sé þettasambærilegt við það þegar grunnvísitölu sé getið í hefðbundnumhúsaleigusamningum. Í 2. mgr. 13. gr. samningsins sé síðan tekið fram aðstefnda sé heimilt að endurreikna leigugreiðslur skv. breytingum sem verði áLIBOR vöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan sé tilgreindí. Hækki eða lækki LIBOR vextir hafi það síðan áhrif á fjárhæð einstakra leigugreiðslna.Í fjármögnunarleigusamningnum sé byggt á ákveðnum leigugrunni sem taki mið afbreytingum út frá gengi tiltekinna gjaldmiðla og LIBOR vöxtum. Leigutaki greiðileigugreiðslur á grundvelli þess leigugrunns auk virðisaukaskatts á hverjagreiðslu. Vaxtaviðmiðið sé einn þáttur í heildarleiguverðinu.Heildarleiguverðið eigi síðan að miðast við það að þegar tiltekinnlágmarksleigutími sé liðinn hafi leigusali fengið greitt til baka, því semnæst, kaupverðið ásamt kostnaði og þeirri ávöxtun sem leigusalinn telji sigþurfa, samanber skilgreiningu á vöxtum í 4. gr. á bls. 4 og d-lið 10. gr. IAS17 reikningsskilastaðalsins um leigusamninga. Í fjármögnunarleigusamningi aðilakomi þannig ekkert fram um að leigugreiðslur beri vexti, heldur sé byggt áákveðnum leigugrunni, sem taki mið af því að við ákvörðun leigugjalds oglágmarksleigutíma hafi stefndi fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverðleigumunar, auk vaxta og kostnaðar sem stefndi þurfi að greiða á leigutímanumvegna eigin fjármögnunar á leigumuninum hjá erlendum fjármögnunaraðilum sínum.Vaxtakostnaður stefnda sé því innbyggður í leigugjaldinu en ekki sé um það aðræða að vextir bætist við einstakar leigugreiðslur. Sambærilegarviðmiðunarheimildir séu algengar í íslenskum leigusamningum og megi í þessu sambandim.a. vísa í 37. gr. laga nr. 36/1994 um húsaleigu. Í þessu sambandi sé einnigvísað til dóms Hæstaréttar nr. 98/1978 (1980/1291). Þessi tenging sé því ekkertóeðlilegri en þegar t.d. húsaleigusamningar séu tengdir hækkunum sem verði áneysluvísitölu frá ákveðinni grunnvísitölu við upphaf leigutíma. Þegaralþjóðlegir LIBOR vextir hækki hafi það áhrif á fjármögnunarkostnað stefndagagnvart erlendum fjármögnunaraðilum og þar með á leigugrunninn sem verði tilþess að einstakar leigugreiðslur hækki. Stefndi hefði eins getað áætlaðávöxtunarkröfu inn í leigugreiðslur strax frá upphafi og jafnframt metið tilfjár þá áhættu sem hann hafði af mögulegum gengisbreytingum og vaxtahækkunum.Samningsaðilar hafi hins vegar kosið að koma þessari áhættu inn í samninginnmeð þeim hætti sem gert hafi verið enda hefði stefnandi notið góðs af því efþróun gengis og vaxta hefði orðið með gagnstæðum hætti. Það sé ekkert sem bannistefnda að áskilja sér breytingar á fjárhæð leigugreiðslna á þann hátt aðhækkun á LIBOR vöxtum á tilgreindum myntum hafi áhrif á leigugreiðslur tilhækkunar. Megi í þessu sambandi vísa til síðustu mgr. 4. gr. IAS 17reikningsskilastaðalsins um leigusamninga en þar sé gert ráð fyrir samskonarbreytingum á leigufjárhæðum. Þar sé slíkt kallað ,,skilyrt leiga“ og sé nánarskilgreint sem sá hluti leigunnar sem ekki sé föst fjárhæð, heldur miðast viðaðra þætti en framrás tímans eingöngu (t.d. hundraðshluti af sölu, notkunverðvísitalna og markaðsvaxta). Einnig sé gert ráð fyrir þessu í 5. gr. IAS 17reikningsskilastaðalsins. Sambærileg ákvæði um vaxta- og gengisviðmið og séu ísamningi stefnda megi finna í leigusamningum um fjármögnunarleigu hjá öðrumNorðurlandaþjóðum. Í því sambandi megi vísa í 2. tl. e í 1. gr. og 2. – 3. tl.4. gr. í danska samningsforminu og í 5. og 9. gr. í norska samningsforminu.Tekið skuli fram að ákvæði um vexti séu ekki tilgreind á leigureikningum semstefndi hafi sent stefnanda enda beri einstakar leigugreiðslur ekki vexti.Stefndi telji að þegar horft sé til þeirra sjónarmiða sem hér hafi verið rakinog ákvæða alþjóðlegra reikningsskilastaðla, þá bendi heimildir stefnda til aðhækka leigugreiðslur í samræmi við hækkanir á LIBOR vöxtum, ekki til þess aðfrekar sé um lánssamning að ræða, heldur en leigusamning og þá sérstaklega þegarhorft sé til forms og efnis fjármögnunarleigusamningsins í heild. Stefnandivísi máli sínu til stuðnings til óundirritaðs greiðsluyfirlits sem fylgt hafisamningnum. Greiðsluyfirlitið sé ekki hluti af samningi aðila. Það sýni hvernigleigugreiðslur geti orðið ef ekki verði breytingar á vaxtaviðmiði eða gengi.Greiðsluyfirlitið sé lagt fram til að auðvelda leigutaka áætlanagerð og styðjiekki fullyrðingar stefnanda að um lán sé að ræða. Í síðasta málslið 5. mgr. á bls. 5 ístefnu haldi stefnandi því fram að kaupleigusamningar / eignaleigusamningar séuútlán. Stefndi hafni þessu sem röngu. Í fyrsta lagi sé rétt að benda á aðstefnandi virðist í framangreindri tilgreiningu halda því fram aðkaupleigusamningur og eignaleigusamningur séu hið sama sem sé rangt, því aðhugtakið eignaleigusamningur sé yfirheiti og undir það falli, m.a.:rekstraleigusamningar, kaupleigusamningar og fjármögnunarleigusamningar. Í öðrulagi sé rangt að halda því fram að kaupleigusamningar séu alltaf útlán eins ogstefnandi haldi fram. Hið rétta sé að skoða verði innihald hvers samnings íheild þegar meta eigi hvort um lánssamning eða leigusamning sé að ræða eins ogbent hafi verið á í dómum Hæstaréttar. Í stefnu byggi stefnandi á því að svohafi um samist munnlega á milli stefnanda og stefnda að stefnandi eignaðistsamningsandlagið gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu í lok grunnleigutímasamningsins, þrátt fyrir að í samningnum sjálfum sé ekki að finna ákvæði sem aðþessu lúta. Stefndi telji að framangreindar fullyrðingar stefnanda hafi ekkertvægi þegar túlka þurfi samning aðila, m.t.t. þess hvort að um leigusamning eðalánssamning sé að ræða. Stefndi byggi á því að í 12. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila sé gengið út frá því að þegar grunnleigutíma sélokið framlengist leigusamningurinn ótímabundið skv. 6. gr. samningsins. Í lok12. gr. komi síðan fram að leigutaki geti sagt hinum framlengda samningi uppskriflega enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í 12. gr. sé þannig skýrttekið fram að framhaldsleiga hefjist að loknum grunnleigutíma og ekki gert ráðfyrir neinum undantekningum frá því nema leigutaki vilji skila leigumun.Leigugreiðslur á framhaldsleigutíma séu mun lægri en á grunnleigutíma. Þannigsé gert ráð fyrir því að stefnandi geti haft leigumuninn á framhaldsleigu alltþar til að leigumunurinn sé orðinn úr sér genginn eða ónothæfur. Þetta séeinmitt eitt af grunneinkennum fjármögnunarleigusamninga og eitt af því semaðgreini þá frá kaupleigusamningum þar sem leigutaki verði að jafnaðisjálfkrafa eigandi hins leigða í lok leigutímans án sérstakrar greiðslu eðafrekari samninga. Stefndi vísi hér einnig til c-liðar 11. gr. í IAS 17reikningsskilastaðalsins þar sem fram komi að það sé einkennifjármögnunar-leigusamninga að þá megi framlengja um annað tímabil gegn leigu semsé töluvert lægri en markaðsleiga. Þegar beiðnir berist til stefnda um að kaupaleigumun sé það skoðað í hverju tilviki og m.a. horft á það hvort viðkomandileigutaki sé með viðkomandi leigusamning eða aðra samninga í vanskilum. Ef umslík vanskil sé að ræða sé leigutaka að sjálfsögðu neitað um að kaupa hiðleigða. Sé tekin ákvörðun um sölu á hinu leigða við lok grunnleigutímans ségengið frá sölunni með sölureikningi / afsali samhliða greiðslu á kaupverðinu.Stefndi sé ekki, frekar en önnur eignaleigufyrirtæki, í þeim viðskiptum, aðsafna að sér gömlum leigumunum sem skilað hafi verið í lok grunnleigutímans,heldur leitist við að selja eða losna við munina þannig að félagið hafi a.m.k.ekki kostnað af. Í mörgum tilvikum sé eðlilegast að kaupandi leigumunar séleigutakinn sjálfur, enda þekki hann leigumuninn og hafi væntanlega not fyrirhann. Sé tekin ákvörðun um sölu eftir lok grunnleigutímans, sé um sjálfstæðansamning að ræða sem breyti ekki eðli hins upphaflega fjármögnunarleigusamningsog breyti honum þannig ekki úr fjármögnunar-leigusamningi í kaupleigusamning ogenn síður í lánssamning eða ígildi hans. Þessu til stuðnings megi vísa ískilgreiningu á fjármögnunarleigu í 4. gr. IAS 17 alþjóðlegareikningsskilastaðalsins um leigusamninga, þar sem fram komi að ekki skiptimáli hvort eignarréttur færist á milli samningsaðila í lokin því að í öllumtilvikum falli samningarnir undir staðalinn og teljast þar með leigusamningar.Í 6. gr. IAS 17 komi skýrt fram að skilgreiningin á leigusamningi taki tilsamninga um leigu á eign sem feli í sér ákvæði sem gefi leigutaka kost á aðöðlast eignarrétt á eigninni þegar umsamin skilyrði séu uppfyllt og að slíkirsamningar séu stundum nefndir kaupleigusamningar. Þar sem þessir samningarteljist leigusamningar falli þeir því ekki undir það að vera lánssamningar ogþar af leiðandi eiga þessir samningar ekki undir ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001.Í gr. 10 a í IAS 17 reikningsskilastaðlinum sé einnig gert ráð fyrir því aðeignarhaldið skv. fjármögnunarleigusamningi geti færst á milli aðila í lokgrunnleigutímans. Í gr. 10 b í staðlinum sé gert ráð fyrir því að ífjármögnunarleigusamningum geti verið ákvæði um kauprétt leigutaka á verði semvænta megi að sé nægilega mikið undir gangvirði, daginn sem kauprétturinn verðinýtanlegur, þannig að nokkuð víst sé við upphaf samningstímans að kauprétturinnverði nýttur. Skv. þessusé ljóst að viðkomandi reikningsskilastaðall um leigusamninga, sem innleiddurhafi verið með reglugerð sem hafi lagagildi hér á landi, gangi út frá því aðþað skipti engu máli hvort eignarréttur kunni eða kunni ekki að færast á milliaðila að lokum og hvort samið sé um kauprétt eða ekki við lok grunnleigutímans,viðkomandi samningur sé í öllum tilvikum leigusamningur. Hefði stefnandi talið að 12. gr. ætti ekkivið hefði hann átt að óska eftir því að sú grein yrði strikuð út og ný greinsett í hennar stað en það hafi hann ekki gert. Í 35. gr. samninganna sésérstaklega tekið fram með feitu letri að stefnandi (leigutaki) hafi kynnt sérog hafi ekkert við að athuga alla skilmála samningsins. Stefndi byggi á því að stefnandi sé bundinnaf staðfestingu sinni á endanlegu innihaldi samnings aðila. Í stefnu sé byggt á því að samið hafiverið um kauprétt og að það fái stoð í gögnum málsins. Stefnandi byggi á því ífyrsta lagi að í tilboði stefnda til stefnanda hafi verið staðfesting áumræddum kauprétti. Um sé að ræða bréf frá stefnda til stefnanda og sé þaðdagsett, 3. október 2007. Í skjalinu kemur fram að miðað sé viðfjármögnunarleigu og þar sé einnig skýrt tekið fram að um leigugreiðslur sé aðræða. Einnigbyggi stefnandi á tilvísun í lokagjald á leigureikningnum sem stefndi sendistefnanda. Hér sé um að ræða sömu málsástæðu og fjallað hafi verið um í hrd.652/2011 og ekki hafi verið talin benda til þess að samið hefði verið fyrirframum kaup í lok grunnleigutíma samningsins. Í tilgreindum leigureikningum komiaðeins fram hvert sé núvirði ógreiddrar leigu án virðisaukaskatts oglokagjalds. Stefndi telji að í framangreindu orðalagi geti á engan hátt falistað samist hafi um kauprétt á milli aðila í lok grunnleigutímans. Hér megieinnig benda á að ekkert ákvæði sé um lokagjald í fjármögnunarleigusamningiaðila og að það sé ekki óalgengt í viðskiptalífinu að í leigusamninga séu settákvæði um: forkaupsrétt-, forleigurétt eða kauprétt. Þrátt fyrir tilveru slíkraákvæða breytist ekki eðli leigusamnings úr því að vera leigusamningur, yfir íþað að vera lánssamningur. Við mat á því hvort í gildi hafi verið á milli aðilasamningur um kauprétt vilji stefndi benda alveg sérstaklega á 34. gr. í hinumumþrætta samningi aðila. Í 34. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila komiskýrlega fram að breytingar á samningnum megi aðeins gera með skriflegumviðauka, undirrituðum af samningsaðilum. Með 34. gr. hafi leikreglurnar veriðákveðnar á milli aðila um það hvernig hægt væri að breyta samningnum síðarmeir, þ.e.a.s. að gerð hafi verið krafa um skriflegan viðauka. Enginnskriflegur viðauki hafi verið útbúinn á milli aðila sem breyti réttarstöðunnivið lok grunnleigutímans frá því sem ákveðið sé í 12. gr. í hinum umþrættafjármögnunarleigusamningi aðila. Aðilar samningsins hafi virt ákvæði 34. gr.við framkvæmd samningsins. Í þessu sambandi hafi verið gengið frá skriflegumviðauka á grundvelli 34. gr. þegar stefnandi hafi lent í vandræðum með leigugreiðslurnarog óskað eftir tilhliðrun. Í dómskjali nr. 5 megi sjá nokkur dæmi um slíkaskriflega viðauka. Á bls. 1 á dómskjali 5 komi m.a. fram að grunnleigutímisamningsins hafi verið lengdur til 20. ágúst 2013. Engar breytingar hafi hinsvegar verið gerðar á 6. og 12. gr. samningsins séu þær því í fullu gildi. Tekiðskuli fram að í fyrrgreindu breytingarskjali lýsi aðilar samnings því jafnframtyfir að þeir hafi kynnt sér allar greinar samningsins og samþykkt ánathugasemda. Hefði stefnandi talið að 12. gr. ætti ekki við hefði hann héreinnig átt að gera athugasemd við það við þetta tækifæri en það hafi hann ekkigert heldur lýst því yfir að hann sætti sig við allar greinar samningsins. Íhinum breytingarskjölunum lýsi aðilar því jafnframt yfir að utan breytingannasé samningurinn að öðru leyti óbreyttur. Hafi því engar breytingar verið gerðará 6. og 12. gr. samningsins eins og áður hafi komið fram. Stefnandi bendi á þaðí stefnunni að á einum stað í breytingaskjölunum komi fram orðin ,,samnings /láns“ og að það bendi til þess að stefndi hafi litið á samninginn sem lán.Stefndi hafni þessu sem röngu. Hér slíti stefnandi hlutina úr samhengi og meðlestri skjalsins sjáist greinilega að átt sé við leigusamning og þar séu notuðhugtökin ,,leigutaki“ og ,,leigumunur“ og stefnandi skrifi undir viðaukann íreit sem merktur sé ,,f.h. leigutaka“. Jafnvel þó að stefnanda tækist að sannaað samið hafi verið um kauprétt honum til handa í upphafi, hafi það ekkert vægiþví skýrlega sé tekið fram í samningi aðila að allar slíkar breytingar á efnifjármögnunarleigusamnings aðila skuli gerðar með skriflegum viðauka. Stefnandi byggi á því á bls. 3-4 ístefnu að hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur innihaldi ólögmætagengistryggingu þar sem um lánssamning sé að ræða og að óheimilt hafi verið að gengistryggja hann,sökum ákvæða 13. og 14. gr. l. 38/2001. Stefndi mótmæli þessu og bendi m.a. áað honum sé heimilt að láta leigugreiðslur af fjármögnunarleigusamningi takamið af gengi erlendra mynta vegna þess að um sé að ræða leigusamning en þeirfalli ekki undir ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Af dómaframkvæmd megi ráða aðvið mat á lögmæti verðtryggingar verði að gera greinarmun á hreinumfjárskuldbindingum eða peningalánaviðskiptum annars vegar og gagnkvæmumsamningum hins vegar, en hvað síðarnefnda atriðið varði eigi báðirsamningsaðilar að inna af hendi framlög á tilteknu tímamarki eftirsamningsgerð, t.d. húsaleigusamningar, verksamningar og kaupsamningar umfasteignir. Lagaákvæði um verðtryggingu fjárskuldbindinga hafi í dómum ekkiverið talin ná til þeirra gagnkvæmu samninga, sem hér hafi verið vitnað til. Íþessu sambandi megi nefna dóm Hæstaréttar Íslands nr. 98/1978 (1980:1291) ogáður nefndan dóm í máli nr. 652/2011 (Smákranamál). Stefndibyggi í máli þessu á reglunni um samningsfrelsi. Í þeirri reglu felist m.a. aðaðilar samnings eigi forræði á því, hvers efnis sá samningur sé, sem þeir gera,þ.e. hvernig þeir ráðstafi réttindum sínum með samningum og undir hvaðaskuldbindingar þeir gangist. Af sama meiði sé meginregla leiguréttar um aðaðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaðahætti hún skuli breytast á leigutímanum. Meginregla þessi komi m.a. fram í 37.gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Meginreglan um samningsfrelsi aðila í viðskiptumgeri það að verkum að gengisviðmiðun sé heimil nema skýrt sé tekið fram í lögumað svo sé ekki. Ekkert lagaákvæði sé í íslenskum lögum sem banni slíkagengisviðmiðun í leigusamningum og sérhún því heimil. Stefnditelji að við túlkun á því hvort að um leigusamning eða lánssamning sé að ræðaverði að taka mið af forsendum samningsaðila við samningsgerðina. Stefndi byggiá því að við gerð fjármögnunarleigusamningsins hafi báðum aðilum verið þaðljóst að gengisáhrif fylgdu því að hafa samninginn gengistryggðan og hafistefnandi tekið mið af því þegar hann hafi valið að gera gengistryggðanfjármögnunar-leigusamning. Stefndi bendi á í þessu sambandi að í rökstudduáliti eftirlitsstofnunar EFTA frá 22. maí 2013 sé sérstaklega komið inn á þaðað hin íslenska löggjöf um bann við gengistryggingu samrýmist ekkimeðalhófsreglu og þetta sjónarmið eigi alveg sérstaklega við um lögpersónur þarsem sá hópur hafi nauðsynleg efni og aðstöðu til að meta áhættu á fullnægjandihátt þegar hugað sé að gengistryggðum lánssamningi. Þaðhafi verið forsenda af hálfu stefnda að þar sem um gengistryggðan leigusamningværi að ræða, að þá skyldu endurgreiðslur bundnar gengi á hinum erlendu myntumsem stefnandi hafi valið og að við ákvörðun leigugreiðslna skyldi taka mið afLIBOR vöxtum með nánar tilgreindu álagi. Stefnanda hafi mátti vera þessiforsenda ljós. Um hafi verið að ræða verulega forsendu sem verið hafiákvörðunarástæða af hálfu stefnda fyrir því að ganga til samningsgerðarinnar.Gengisviðmiðunin hafi haft úrslitaáhrif á samning aðila um vaxtaviðmiðun.Sjáist það vel á þeirri staðreynd að mun hærri vaxtaviðmiðun hafi ávallt veriðhjá stefnda á þeim samningum sem ekki séu með gengisviðmið. Hvað forsendurvarði sé í öðru lagi á því byggt að stefnandi hafi þekkt forsenduna hvað varðigengistrygginguna og vitað að hún hafi verið ákvörðunarástæða fyrirvaxtaviðmiði samningsins. Verði að telja að góður og gegn leigutaki hafifyllilega gert sér grein fyrir því að gengistryggingfjármögnunarleigusamningsins væriforsenda þeirrar vaxtaviðmiðunar sem í boði hafi verið. Hvað forsendurvarði sé í þriðja lagi byggt á því að það sé sanngjarnt og eðlilegt meðhliðsjón af skiptingu áhættu að gengistrygging sé reiknuð áfjármögnunarleigu-samning aðila. Önnur niðurstaða leiði til þess að gæðum verðimjög misskipt á milli aðila samningssambandsins. Eins og fram hafi komið hafigengistryggingin verið forsenda þess að hægt væri að hafa jafn lágavaxtaviðmiðun og raun hafi orðið á og verði niðurstaðan sú að bannað verði aðreikna gengistryggingu á samninginn fái stefnandi leigukjör sem engum öðrumhafi boðist, á kostnað stefnda. Þá yrði um óeðlilega auðgun stefnanda að ræðasem færi þvert gegn sanngirnissjónarmiðum. Þegar framangreindar forsendur séuhafðar í huga, og með því að beita sanngirnismælikvarða við túlkun á samningiaðila, telji stefndi rétt að miða við að fjármögnunarleigusamningur aðila séleigusamningur, sem sanngjarnt sé og eðlilegt að reikna upp með gengisviðmiðunþeirri sem aðilar hafi samið um. Verðiekki fallist á það að hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur aðila séleigusamningur og talið að um lánssamning sé að ræða byggi stefndi á því aðsamningurinn sé ekki íslenskur lánssamningur með ólögmætumgengistryggingar-ákvæðum, sem fari gegn ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001, heldur séum lögmætan samning í erlendum myntum að ræða, en lán í erlendri mynt fallaekki undir bannreglur VI. kafla vaxtalaganna og því byggi stefndi á því aðgengisviðmiðun fjármögnunarleigusamningsins sé lögmæt. Bent skuli á að í 2. gr. fjármögnunar-leigusamnings aðila séleigugrunnur tilgreindur nákvæmlega í erlendum myntum og tilgreining erlendramynta komi einnig fram á leigureikningum sem stefndi hafi sent stefnanda. Skýrtsé tekið fram í dómum Hæstaréttar nr. 520/2011 og 551/2011 að skv. forsendumdóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 fari skuldbinding í erlendum gjaldmiðli ekkigegn nefndum ákvæðum laga nr. 38/2001. Í máli þessu byggi stefnandi áendurgreiðslu á því sem hann vill meina að hann hafi ofgreitt. Komi til þess aðfallist verði á endurkröfurétt stefnanda byggi stefndi á því að stefnandi hafisýnt af sér tómlæti og að um endurkröfuna gildi fjögra ára fyrningarfrestur,sbr. lög nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda. Slit fyrningar hafi verið viðstefnubirtingu þann 27. desember 2013 og séu því allar endurgreiðslur vegnagreiðslna sem átt hafa sér stað fyrir 27. desember 2009, fyrndar. Ef dómurinn telji af einhverjum ástæðumað hinn umþrætti fjármögnunarleigu-samningur aðila sé lánssamningur en ekkileigusamningur og að hann sé í íslenskum krónum og með ólögmætrigengistryggingu og geti því sem slíkur fallið undir lög um vexti ogverðtryggingu, sé einnig byggt á því að 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 umbann við gengistryggingu stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisinssamkvæmt samningi um Evrópska efnahagssvæðið (hér eftir nefndur ,,EESsamningurinn“), en sá samningur hafi verið lögleiddur með lögum um Evrópskaefnahagssvæðið nr. 2/1993. Fallist dómurinn á þessa málsástæðu stefnda teljistefndi að það eigi að leiða til þess að hann verði sýknaður af kröfumstefnanda. Nánar tiltekið styðji stefndi kröfur sínar við 2. og 3. gr. laga nr.2/1993. Með þeim hafi meginmál EES samningsins verið lögleitt og mælt fyrir umað lög og reglur skuli skýrðar, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis viðEES samninginn. Í þessu sambandi sé einnig rétt að vekja athygli á markmiði EESsamningsins um myndun einsleits markaðssvæðis, sbr. og 1. gr. samningsins, ogskyldur samningsaðila til að tryggja framgang markmiða samningsins, sbr. og 3.gr. hans. Þessar skyldur nái til allra eininga ríkisvaldsins, einnig dómstóla.Vísað sé til 40. gr. EES samningsins sem kveði á um að engin höft skuli vera ámilli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu íaðildarríkjum EB eða EFTA né nokkur mismunun, byggð á ríkisfangi eða búsetuaðila eða því hvar féð sé notað til fjárfestingar, sbr. einnig tilskipun88/3617EEC, sem vísað sé til í XII viðauka við EES samninginn. Með ákvæðinu umfrjálsa fjármagnsflutninga sé verið að vernda markaðsaðgang einstaklinga oglögaðila á þessu sviði. Stefndi telji að ákvæði 13. og 14. gr. vaxtalaga umbann við gengistryggingu brjóti gegn framangreindu ákvæði um frelsi tilfjármagnsflutninga. Við mat á því hvort bann við gengistryggingu í vaxtalögunumbrjóti gegn reglunni um frelsi til fjármagnsflutninga beri að hafa í hugahvernig stefndi hafi fjármagnað sig, þegar gerðir hafi verið gengistryggðirfjármögnunar-leigusamningar eins og hinir umþrættu samningar í máli þessu. Þaðsem efnislega hafi átt sér stað hafi verið að stefndi hafi fjármagnað sig íerlendri mynt. Þessum myntum hafi stefndi síðan breytt í íslenskar krónur áðuren hann hafi greitt seljanda viðkomandi leiguandlags í þeim tilvikum semseljandinn hafi verið á Íslandi. Í þeim tilvikum sem leigan hafi verið greidd íkrónum hafi stefndi breytt þeim í erlenda mynt á gengi greiðsludaga og greitttil síns erlenda fjármögnunaraðila. Því hafi hér í raun verið um fjármögnun íerlendri mynt að ræða með því eina fráviki að stefndi hafi selt og keyptviðkomandi gjaldmiðla í stað leigutaka, honum til hagsbóta. Slík framkvæmd séhefðbundin fjármálaþjónusta. Ákvæði 40. gr. EES samningsins hafi lagagildi hér á landi sbr. 2. gr.laga nr. 2/1993 og því byggi stefndi á því að ákvæðið sem fjalli eins og áðursegi um frjálst flæði fjármagns hafi forgang fram yfir ósamrýmanleg síðar tilkomin lagaákvæði eins og 13. – 14. gr. vaxtalaga. Þessi forgangsáhrifkomi einnig skýrt fram í athugasemdum við 3. gr. frumvarps til EES laganna en í3. mgr. athugasemda við 3. gr. frumvarpsins komi eftirfarandi fram: „Í 3. gr. felst m.a. að innlend lög sem eiga stoð í EES-samningnumverði jafnan túlkuð sem sérreglur laga gagnvart ósamræmanlegum yngri lögum, aðþví leyti að yngri lög víki þeim ekki ef þau stangast á, nema löggjafinn takiþað sérstaklega fram. Þetta er nauðsynlegt til þess að tryggja samræmi íreglunum á Evrópska efnahagssvæðinu.“ Í þessu sambandi sé rétt að getaþess að Eftirlitsstofnun EFTA hafi tekið undir framangreind sjónarmið íformlegu athugasemdabréfi (e. Letterof Formal Notice) sem sent hafi verið íslenskum stjórnvöldum þann 19.apríl 2012. Í rökstuddu áliti ESA frá 22. maí 2013 hafi verið komist að þeirriniðurstöðu að Ísland hefði gerst brotlegt við EES-samninginn með því að leggjaalgert bann við veitingu gengistryggðra lána í íslenskum krónum. Á grundvelli þeirra röksemda sem komið hafifram í þessum kafla telji stefndi að bann 13. og 14. gr. vaxtalaga viðgengistryggingu lána hafi í för með sér brot á 40. gr. EES samningsins. Stefndi telur að enginn fótur sé fyrirdómkröfum stefnanda og krefst sýknu af þeim. Hvað viðurkenningarkröfuna varðirmótmæli stefndi því að fjármögnunarleigu-samningurinn innihaldi ólögmætaskilmála um verðtryggingu. Um málsástæður stefnda hvað þetta varði sé vísað tilallra málsástæðna og lagaraka stefnda sem hafi komið fram fyrr í greinargerðþessari og telji stefndi að framangreindar málsástæður eigi að leiða til sýknu. Hvað fjárkröfu stefnanda varði teljistefndi að einnig eigi að sýkna af henni á grundvelli þeirra málsástæðnastefnda sem komið hafi fram í greinargerð þessari. Að auki bendi stefndi á aðdómkrafan sé bersýnilega rangt reiknuð, sbr. eftirfarandi. Umfjöllunin í stefnunni um dómkröfunasé sáralítil og algjörlega vanreifuð og byggi einkum á því að vísa til þess aðstefnandi hafi óskað eftir því við Talnakönnun að reikna kröfuna út miðað víðákveðnar forsendur. Að mati stefnda er full ástæða fyrir dómara til að kannaþað sjálfstætt hvort ekki sé rétt að vísa þessari dómkröfu frá ex officio vegnavanreifunar. Ekki sé um eðlilegan lánareikning að ræða á dskj. 10 heldur sé þareinungis nálgun á eftirstöðvum sem gefur ekki rétt mynd af rauneftirstöðvum. Höfuðstóll sé þar vaxtareiknaður meðlægstu óverðtryggðu vöxtum SÍ í hverjum mánuði og áföllnum vöxtum bætt viðhöfuðstól á 12 mánaða fresti. Engar afborganir af höfuðstól séu reiknaðar fyrren 20. október 2013 en þá komi allar greiðslur sem séu vaxtareiknaðar með samahætti og höfuðstóll til lækkunar á höfuðstól. Farið sé á mis við forsendur viðútreikninga texta á dskj. 10. Þær forsendur sé að finna í dskj. nr. 9 en þarséu gefnar eftirfarandi forsendur: „Eftirstöðvar höfuðstóls skulu lækka, efinnborgun er hærri en nemur áföllnum vöxtum þar til höfuðstóll er að fullugreiddur. Eftir það skal vöxtum og greiðslum bætt við höfuðstól“. Eftirstöðvarlækki hins vegar aldrei fyrr en í lok útreiknitímabils þann 20. október 2013,þrátt fyrir að greiðslur berist og þær séu hærri en áfallnir vextir á hverjumtíma. Þannig sé ekki fylgt leiðbeiningum fyrir útreikning frá dskj. 9, þar semóskað sé eftir að fram komi „bæði áfallnir vextir við hverja greiðslu og einnigeftirstöðvar kröfunnar.“ Hvergi séu sýnilegir áfallnir vextir við hverjagreiðslu á höfuðstól, einungis samtölur uppsafnaðra vaxta á hverjum tíma. Ísama bréfi sé óskað eftir því, eins og áður hafi komið fram að „Eftirstöðvarhöfuðstóls skuli lækka, ef innborgun er hærri en nemur áföllnum vöxtum þar tilhöfuðstóll er að fullu greiddur.“ Í útreikningunum lækki höfuðstóll aldrei fyrren í lok tímabils. Áföllnum vöxtum af greiðslum sé bætt við höfuðstóluppsafnaðra greiðslna þann 1. nóv. 2008, fyrsta greiðslan hafi borist 20. des.2007 og því ættu áfallnir vextir að bætast við höfuðstól uppsafnaðra greiðslnaári síðar eða þann 20. des. 2008 en ekki 1. nóv. 2008. Þannig sé áföllnumvöxtum af greiðslum bætt við höfuðstól uppsafnaðra greiðslna áður en liðnir séutólf mánuði, stefnanda í hag, sem ekki sé lagaheimild fyrir. Stefnditelji að framangreind upptalning sýni ljóslega að útreikningar stefnanda séuaugljóslega rangir og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda. Stefndi mótmæli öllum kröfum umdráttarvexti sem vanreifuðum og röngum.Stefndiáskilji sér rétt til að leggja fram gögn á síðari stigum til að vefengjaútreikningana enn frekar og til að rökstyðja að stefndi hafi reiknað fjármögnunarleigusamninginná réttan hátt. Hvað seinni viðurkenningarkröfuna varðium að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að kaupa af stefnda þartilgreinda strætisvagna gegn greiðslu þá sé henni einnig mótmælt af hálfustefnda. Um málsástæður stefnda hvað þetta varði er vísað til allra málsástæðnaog lagaraka stefnda í greinargerð hans og telur stefndi að þær eigi að leiðatil sýknu. Auk þess sé það byggt á eftirfarandi málsástæðum. Stefnandi eigiengan rétt til til að kaupa strætisvagnana því ekkert komi fram um það ísamningi aðila, heldur þvert á móti, sbr. og 6. og 12. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila. Því sé sérstaklega mótmælt að stefnandi eigirétt á að eignast leigumunina gegn greiðslu 1% lokagjalds enda komi ekkert framum að slíkt sé honum heimilt í fjármögnunarleigusamningi aðila. Vísað sé til ákvæða laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 1. gr., 13. gr. og 14. gr. þeirra laga. Stefndi vísi til þeirrar meginreglu íleigurétti að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort ogþá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Stefndi byggi hér einnigá meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu skv. efni sínu. Vísað sé til 37. gr. húsaleigulaga nr.36/1994 um samningsfrelsi í leigusamningum. Varðandi kröfu ummálskostnað vísi stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæðaXXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísað sé til 3. tl. 1. mgr.3. gr. l. nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. mgr. 20. gr. sömu lagavarðandi skilgreiningu á eignaleigu og þess að fjármögnunarleiga feli ekki ísér útlánastarfsemi. Einnig sé vísað til viðauka I við BankatilskipunEvrópusambandsins nr. 2006/48/EC (Directive 2006/48/EC of the EuropeanParliament and of the Council of 14 June 2006 relating to the taking up andpursuit of the business of credit institution). Vísað sé til 2. - 3. gr. og 40.gr. l. nr. 2/1993 varðandi það að við túlkun á 13. og 14. gr. vaxtalaga nr.38/2001 verði að horfa til EES réttar. Vísaðsé til þess að í 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæðireglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá 19. júlí 2002, umbeitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafa lagagildi hér á landi ísamræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópskaefnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, með síðaribreytingum, þar sem bókunin sé lögfest. Í samræmi við þetta sé gengið út fráþví í greinargerðinni að alþjóðlegur reikningsskilastaðall IAS 17 hafilagagildi hér á landi. Einnig sé vísað til 12. tl. 2. gr. og 127. gr. laga nr.3/2006 um ársreikninga og reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr.1606/2002 um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla og að þeir skuli hafalagagildi hér á landi. Að síðustu sé vísað til reglugerðar 1133/2007 umgildistöku reglugerðar Evrópusambandsins um innleiðingu alþjóðlegrareikningsskilastaðla.Forsendur og niðurstaða Ágreininguraðila lýtur að því hvort fjármögnunarleigusamningur þeirra nr. 144114-119,frá 1. nóvember 2007, sé leigusamningur eða um lánssamning sé að ræða, semóheimilt hafi verið að binda gengi erlendra gjaldmiðla, líkt og gert hafiverið. Af hálfu stefnanda er á því byggt að framangreindur samningursé samkvæmt efni sínu lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 umvexti og verð-tryggingu og því hafi gengistryggingarákvæði hans verið ólögmæt,sbr. 13. og 14. gr. laganna. Þessu til stuðnings vísar stefnandi tileftirgreindra málsástæðna:. Stefnandi hafi komið kom einn að kaupum hins leigða og hafi stefndiengin afskipti haft af þeim, önnur en þau að greiða kaupverðið. Bendi það tilþess að stefnandi hafi í raun keypt bifreiðarnar en stefndi fjármagnað kaupinog fengið bifreiðarnar skráðar eign sína um stundarsakir til þess að tryggjaefndir á greiðslu samningsins. Þetta fái m.a. stoð í 18. gr. hinna almennuskilmála samningsins þar sem segi að leigutaki greiði allan kostnað sem tilfalli vegna skráningar og eigendaskipta, jafnt við upphaf sem við lok samnings.2. Í sérstökum skilmálum samningsinssegi að hið leigða sé þrír strætisvagnar af gerðinni Irisbus Crossway og sévísað til reikninga frá seljanda. Seljandi sé tilgreindur Bifreiðar oglandbúnaðarvélar hf. og greiðsludagsetning kaupverðs sérstaklega tilgreind.Vandséð sé hvaða tilgangi það þjóni að hafa upplýsingar af þessu tagi íleigusamningi þ.e. tilgreina seljanda hins leigða, vísa til reikninga um kauphins leigða og greiðsludags kaupverðs. 3. Leigugrunnur og kaupverð hinsleigða sé lagt að jöfnu. Samningsfjárhæð eigi ekkert erindi í leigusamning þarsem ekki þurfi að tilgreina höfuðstól skuldar eða gengi á útborgunardegi. Þessiþáttur skilmálanna bendi einn og sér til þess að um lán sé að ræða en ekkileigu.4. Efni hinna almennu skilmálasamnings aðila sé fyrst og fremst sniðið að kaupleigusamningum. Þannig segi í16. gr. skilmálanna að leigutaki hafi valið hið leigða og annist f.h. Lýsingarhf. skoðun þess svo sem kaupanda sé skylt samkvæmt lögum um lausafjárkaup.Lýsing hf. taki enga ábyrgð á leigumun. Í 21. gr. segi að skylda leigutaka tilgreiðslu leigu falli ekki niður þó notkun hins leigða stöðvist vegna tjóns eðabilunar. Þannig sé ekkert samhengi á milli greiðslna og afnota. Þessi þátturskilmálanna bendi einn og sér til þess að um lán sé að ræða en ekki leigu.5. Leigugreiðslur samkvæmt samningnumberi vexti, en slíkt samrýmist ekki eðli leigusamninga. Samkvæmt sundurliðaðrigreiðsluáætlun, sem sé hluti samningsins, skiptist samningsgreiðslur í vexti ogafborganir og séu eftirstöðvar tilgreindar eftir hverja greiðslu. Þessi þátturskilmálanna bendi einn og sér til þess að um lán sé að ræða en ekki leigu.6. Í 19. gr. samnings aðila segi aðleiði vanefndir seljanda til afsláttar af kaupverði eða til skaðabóta úr hanshendi, skuli það koma leigutaka að fullu til góða í formi lækkaðrarleigu. Í 30. gr. sé kveðið á um hverniguppgjöri á milli aðila við lok samnings skuli háttað, hvort sem sé vegnariftunar á kaupum vegna vanefnda seljanda skv. 19. gr., altjóns á hinu leigðaskv. 21. gr. eða riftunar vegna röskunar á samningi samkvæmt 28. gr. Í öllumþessum tilvikum skuli leigutaki greiða alla ógjaldfallna leigu skv. 5. gr.samningsins en frá skuld leigutaka skuli draga verðmat hins leigða og allarendurgreiðslur eða skaðabætur sem kunni að hafa verið greiddar af seljandavegna vanefnda svo og vátryggingabætur hafi hið leigða skemmst eða glatast.Þessi þáttur skilmálanna bendi einn og sér til þess að um lán sé að ræða enekki leigu.7. Í samningi aðila um tímabundnagreiðsluraðabreytingu, dags. 29. ágúst 2011, segi að mismun á hlutagreiðslu ogheildargreiðslu verði bætt við „eftirstöðvar samnings/láns“. Orðalag þetta, semsamið sé af stefnda, bendi til þess að hann hafi litið á fjármögnunarsamninginnsem lán.8. Áður en samningur sá sem ségrundvöllur málsóknar þessarar hafi verið undirritaður hafði svo um samist meðaðilum að stefnandi ætti kauprétt að hinu leigða í lok samningstímnans, fyrirtiltekið verð og án þess að kæmi til frekari samninga. Þessi hluti samningsinshafi verið skriflegur, sbr. bréfi stefnda til stefnanda, dags. 3. október 2007.Þetta fái einnig stoð í fyrirliggjandi yfirlýsingu Guðríðar Ólafsdóttur ogÓlafs Helga Ólafssonar og tilvísun í lokagjald í greiðsluseðlum. Stefndi hafnar öllum framangreindummálsástæðum stefnanda og byggir á því að umræddur samningur sé samkvæmt formisínu og efni leigusamningur og ákvæði hans um gengistryggingu umsaminsleigugjalds brjóti því ekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu. Við mat á því hvortfjármögnunarleigusamningar aðila nr. 144114-119 sé leigusamningur eðalánssamningur er að mati dómsins rétt að líta til eftirfarandi. Heiti samningsins, sbr.„Fjármögnunarleigusamningur“, bendir til þess að um leigusamning sé að ræða oger öll orðnotkun í skilmálum hans í samræmi við það. Þannig er stefnandi ískilmálum samningsins nefndur „leigutaki“ og stefndi „leigusali“. Þá er ískilmálunum talað um hið leigða, leigugrunn, grunnleigutíma og framhaldsleigu. Þá er ljóst að samningurinn ber skv.efni sínu öll megineinkenni fjármögnunarleigusamninga eins og það hugtak hefurverið skilgreint í lögum hér á landi, sbr. athugasemdir í frumvarpi til fyrstulaganna hér á landi um eignarleigu nr. 19/1989, sbr. nú 3. tl. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. áður 1. mgr. 9. gr. laga nr.123/1993 um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði. Ekki verðurséð að með lögum nr. 161/2002 hafi verið stefnt að breytingum á þeimgrunnskilgreiningum sem fram komu í lögum nr. 19/1989 og athugasemdum meðfrumvarpi til laganna, hvað varðar m.a. eðli og sérkenni fjármögnunarleigu. Eruþær grunnskilgreiningar í samræmi viðviðteknar skýringar og skilgreiningar á þessari samningstegund, líkt og rakiðvar í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. september 2013 í máli Suðurverks hf.gegn Lýsingu hf., sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. mars 2014 í máli nr. 638/2013.Er þá einkum vísað til ákvæða um að leigutaki velji hið leigða og semji umkaupverð þess við seljanda, að samningurinn sé óuppsegjanlegur á umsömdumgrunnleigutíma, að leigusali endurheimti kaupverð hins leigða ásamt vöxtum,þóknun og kostnaði á grunnleigutímanum, að leigutaka gefist kostur áótímabundinni framhaldsleigu í lok frumleigutíma gegn verulega lækkaðri leigu,að eignarréttur haldist hjá leigusala meðan á leigu stendur, að leigutaki beriáhættu af hinu leigða meðan á leigu stendur og komi til riftunar áleigusamningi greiði leigutaki leigusala alla gjaldfallna- og ógjaldfallnaleigu að frádregnu verðmæti hins leigða. Í dómum Hæstaréttar frá 24. maí 2012, ímáli nr. 652/2011, 13. mars 2014, í máli nr. 638/2013, og frá 3. apríl 2014, ímáli nr. 717/2013, komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að samningar aðila væruleigusamningar en ekki samningar um lán. Verður að telja efni samningsins, semum er deilt í máli þessu, í meginatriðum vera það sama og þeirra samninga semum var deilt í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar. Hafa dómarnir því ótvírættfordæmisgildi við úrlausn þessa máls. Svo sem að framan er rakið hefurstefnandi uppi átta málsástæður því til stuðnings að samningur aðila sé að efnitil lánssamningur en ekki leigusamningur. Sex af þessum átta málsástæðum voruhafðar uppi í áður tilvitnuðum dómum Hæstaréttar í málum nr. 652/2011, nr.638/2013 og nr. 717/2013 og hefur rétturinn því þegar tekið afstöðu til þeirraþ.e. þeirra málsástæðna stefnanda, sem lúta að því að stefnandi hafi sjálfurátt frumkvæði að kaupum á hinu leigða, að seljandi hins leigða sé sérstaklegatilgreindur í leigusamningnum, auk þess sem vísað sé til reiknings seljanda oggreiðsludags kaupverðs, að leigugrunnur og kaupverð sé lagt að jöfnu, að ískilmálum samninganna sé ákvæði um vexti, að ekki hafi verið samhengi milligreiðslna stefnanda og afnota hans af hinu leigða og að öll áhætta af hinuleigða væri lögð á herðar leigutaka þ.e. stefnanda og loks að uppgjörsákvæðisamningsins bæru einkenni lánssamnings en ekki leigusamnings. Hafnaði Hæstiréttur því að fyrrgreindarmálsástæður hefðu úrslitaáhrif um það hvort samningur aðila teldistlánssamningur. Þegar af þeirri ástæðu og með vísan til þess sem áður er rakiðum grunneinkenni fjármögnunarleigusamninga verður því einnig hafnað hér aðþessar málsástæður per se leiði til þess að skýra beri samning aðila semlánssamning. Stefnandibyggir á því að í samningi aðila um tímabundna greiðsluraðabreytingu, 29. ágúst 2011, segi að mismun áhlutagreiðslu og heildargreiðslu verði bætt við „eftirstöðvar samnings/láns”.Orðalag þetta sem samið hafi verið af stefnda bendi til þess að hann hafi litiðá fjármögnunarsamning aðila sem lánssamning. Af hálfu stefnda er þessari málsástæðuhafnað með þeim rökum að með lestri tilvitnaðs samningsviðauka sjáistgreinilega að verið sé að vísa til leigusamnings aðila enda séu í viðaukanumnotuð hugtökin ,,leigutaki“ og,,leigumunur“ og stefnandi skrifi undir viðaukann í reit sem merktur sé ,,f.h.leigutaka“. Ekki verður fallist á það með stefnandaað þótt orðið „lán“ komi fyrir í tilvitnuðumsamningsviðauka, með þeim hætti sem stefnandi bendir réttilega á, geti það eitt út af fyrir sig leitt til þessað samningur aðila verði skilgreindur sem lánssamningur frekar enleigusamningur, sbr. það sem áður er rakið um fyrirliggjandi dómafordæmiHæstaréttar og þau grunneinkenni fjármögnunarleigusamninga, sem áður er lýst.Er hugtakanotkun í umræddum viðaukasamningi um tímabundna greiðsluraðabreytinguí samræmi við framangreint þar sem notuð eru hugtökin fjármögnunarleiga,leigutaki og leigumunur. Er framangreindri málsástæðu stefnanda því hafnað. Einsog áður er rakið byggir stefnandi á því að áður en samningur sá sem sé grundvöllur málsóknarþessarar hafi verið undirritaður hafði svo um samist með aðilum að stefnandiætti kauprétt að hinu leigða í lok samningstímans fyrir tiltekið verð og ánþess að til frekari samninga kæmi. Þessi hluti samningsins hafi veriðskriflegur, sbr. bréf stefnda til stefnanda, 3. október 2007. Þetta fái einnigstoð í fyrirliggjandi yfirlýsingu Guðríðar Ólafsdóttur og Ólafs HelgaÓlafssonar og tilvísun í lokagjald í greiðsluseðlum. Stefndi byggir á því hvað framangreindamálsástæðu stefnanda varðar að í 12. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila ségengið út frá því að þegar grunnleigutíma sé lokið framlengistleigusamningurinn ótímabundið, sbr. 6. gr. samningsins. Í lok 12. gr. komiennfremur fram að leigutaki geti sagt hinum framlengda samningi upp, skriflega,enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í 12. gr. sé þannig skýrt tekið framað framhaldsleiga hefjist að loknum grunnleigutíma og ekki gert ráð fyrirneinum undantekningum frá því nema leigutaki vilji skila leigumun.Leigugreiðslur á framhaldsleigutíma séu mun lægri en á grunnleigutíma. Efstefnda berist beiðni frá leigutaka um kaup á leigumun sé það skoðað í hverjutilviki og m.a. horft á það hvort viðkomandi leigutaki sé í vanskilum hvaðviðkomandi leigusamning varði eða aðra samninga sem hann kunni að vera í við stefnda.Ef um slík vanskil sé að ræða sé leigutaka neitað um að kaupa hið leigða. Séhins vegar tekin ákvörðun um sölu á hinu leigða við lok grunnleigutímans ségengið frá sölunni með sölureikningi/afsali samhliða greiðslu á kaupverðinu. Sétekin ákvörðun um sölu eftir lok grunnleigutímans, sé um sjálfstæðan samning aðræða sem breyti ekki eðli hins upphaflega fjármögnunarleigusamnings og breytihonum þannig ekki úr fjármögnunarleigusamningi í kaupleigusamning og enn síðurí lánssamning eða ígildi hans. Hefði stefnandi talið að 12. gr.leigusamningsins ætti ekki við hefði hann átt að óska eftir því að sú greinyrði strikuð út og ný grein sett í hennar stað en það hafi hann ekki gert. Í35. gr. samninganna sé sérstaklega tekið fram, með breyttu letri, að stefnandi(leigutaki) hafi kynnt sér og hafi ekkert við að athuga alla skilmálasamningsins. Stefndi byggi á því aðstefnandi sé bundinn af staðfestingu sinni á endanlegu innihaldi samningsaðila. Sé því alfarið hafnað að bréf stefnda til stefnanda, 3. október 2007,hafi falið í sér tilboð um kauprétt og eða að slíkur réttur hafi orðið hluti affjármögnunarleigusamningi aðila. Stefnandi byggi einnig átilvísun í lokagjald á leigureikningnum sem stefndi hafi sent stefnanda. Hér séum að ræða sömu málsástæðu og fjallað hafi verið um í dómi Hæstaréttar í málinr. 652/2011 og ekki hafi verið talin benda til þess að samið hefði veriðfyrirfram um kaup í lok grunnleigutíma samningsins. Í tilgreindumleigureikningum komi aðeins fram hvert sé núvirði ógreiddrar leigu án virðisaukaskattsog lokagjalds. Í framangreindu orðalagi geti á engan hátt falist að samist hafium kauprétt á milli aðila í lok grunnleigutímans. Þá sé rétt að benda á aðekkert ákvæði sé um lokagjald í fjármögnunarleigusamningi aðila. Við mat á þvíhvort í gildi hafi verið á milli aðila samningur um kauprétt vilji stefndisérstaklega benda á 34. gr. fjármögnunarleigusamningsins. Í ákvæðinu komi skýrtfram að breytingar á samningnum megi aðeins gera með skriflegum viðauka,undirrituðum af samningsaðilum. Enginn skriflegur viðauki hafi verið gerður sembreyti réttarstöðunni við lok grunnleigutímans frá því sem ákveðið hafi verið í12. gr. samningsins. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að aðilar hafi virtákvæði 34. gr. í reynd. Þannig hafi verið gengið frá skriflegum viðaukum skv.34. gr. þegar stefnandi hafi lent í vandræðum með leigugreiðslurnar og samiðhafi verið um tilhliðrun leigugreiðslna og breytingar á grunnleigutíma. Eins og áður er rakið kemur fram í 6.gr. fjármögnunarleigusamnings aðila að mánaðarleg framhaldsleiga hefjist frálokum tilgreinds grunnleigutíma. Samkvæmt 12. gr. samningsins getur leigutakiekki sagt samningunum upp á grunnleigutíma en að honum loknum framlengisthann ótímabundið skv. 6. gr. Þó getileigutaki sagt hinum framlengda leigusamningi upp, skriflega, með eins mánaðarfyrirvara enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Samkvæmt 34. gr.samningsins má einungis gera breytingar á honum með skriflegum viðaukum,undirrituðum af samningsaðilum. Eins og rakið hefur verið er á þvíbyggt af hálfu stefnanda að tilvitnaður fjármögnunarleigusamningur hafi falið ísér kauprétt af hans hálfu gegn greiðslu umsamins lokagjalds og sé því ekki umfjármögnunarleigusamning að ræða heldur lánssamning. Hefur stefnandi í þeimefnum vísað til tilboðs stefnda til stefnanda, 3. október 2007, umfjármögnunarleigu, sem lagt hafi verið til grundvallar samningi aðila frá 1.nóvember 2007. Framangreind ákvæði 6. og 12. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila, sem undirritaður var, 1. nóvember 2007, eru skýrog verður ekki af þeim ráðið að eignarréttur yfir hinu leigða flytjist tilstefnanda við lok umsamins frumleigutíma. Í 34. gr. samningsins er eins ograkið hefur verið mælt svo fyrir að breytingar á honum megi einungis gera meðskriflegum viðauka, undirrituðum af samningsaðilum. Óumdeilt er aðfjármögnunarleigusamningi aðila, var ekki breytt að því leyti sem hér skiptirmáli. Þá liggur jafnframt fyrir að allar breytingar á samningnum, sem gerðarvoru hvað leigugreiðslur og grunnleigutíma varðaði, voru gerðar skriflega, ísamræmi við 34. gr. samningsins. Framangreint tilboð stefnanda frá 3. október2007 verður því ekki með hliðsjón af framangreindum ákvæðumfjármögnunarleigusamnings aðila, gegn andmælum stefnda, talið hafa veittstefnanda fyrirvaralausan rétt til að kaupa hið leigða í lok frumleigutíma, ánþess að til kæmi sérstakt samþykki stefnda. Því síður verður talið að tilboðiðhafi falið í sér skyldu stefnanda til þess að kaupa hið leigða. Með vísan til alls framangreinds verðurfallist á með stefnda að þau ákvæði samningsins sem um er deilt í máli þessubrjóti ekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu og því hafi aðilum máls þessa verið heimilt að semja um aðgreiðslur samkvæmt samningnum tækju mið af breytingum á gengi þeirra erlendugjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningnum. Verður stefndi því sýknaður aföllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af framangreindriniðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað og telst hannhæfilega ákveðinn 1.250.000 krónur. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefndi, Lýsing hf., skal vera sýkn afkröfum stefnanda, Hagvagna hf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda1.250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 185/2007
|
Vinnuslys Sjómaður Skaðabætur Líkamstjón Sakarskipting
|
M slasaðist við vinnu á fiskiskipi B er það var á leið heim af veiðum. Óskað var eftir því við M að hann gerði við bilaða vökvaslöngu á þilfarskrana þannig að unnt væri að ljúka því að sjóbúa þilfar skipsins. Þar sem veiðarfærum hafði verið staflað kringum kranann komst M ekki upp stiga hans til verksins og til að athafna sig þurfti M því að stíga á veiðarfærin. Veður var slæmt og öldugangur nokkur og fór svo að þegar M hafði lokið viðgerðinni rann hjól á umræddu veiðarfæri undan honum þannig að hann missti jafnvægið og féll á bakið. Við það hlaut M 10% varanlegan miska og 25% varanlega örorku. Var óumdeilt í málinu að ekki hefði annar staður á skipinu verið tiltækur til að geyma veiðarfærin. Með vísan til framburðar vitnis og skýrslu Rannsóknarnefndar sjóslysa var fallist á með M að rétt hefði verið að láta viðgerð kranans ekki dragast og að orsök slyssins mætti rekja til hættulegra og ófullnægjandi vinnuaðstæðna um borð, þannig að B bæri fébótaábyrgð vegna tjóns sem af því leiddi. Í niðurstöðu Hæstaréttar var þó jafnframt litið til þess að M var einn yfirmanna skipsins og þaulvanur sjómaður. Hefði honum verið ljóst að varhugavert var að gera við kranann við þær aðstæður sem sköpuðust. Bar honum þannig að gera ráðstafanir til að tryggja eins og kostur væri öryggi sitt við þessar aðstæður. Þótti M hafa sýnt af sér nokkuð gáleysi og þótti því rétt að M bæri 1/3 hluta tjóns síns, en B 2/3 hluta.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í héraðsdómi slasaðist stefndi, sem var 1. vélstjóri á fiskiskipinu Hólmadrangi ST 70, er það var á leið heim af veiðum á Flæmska hattinum við Nýfundnaland 20. júní 1996. Verið var að koma hlerum fyrir á þilfari og gera skipið sjóklárt þegar bátsmaðurinn lét ná í stefnda til að fá hann til að gera við bilaða vökvaslöngu á þilfarskrana. Komst hann ekki upp stiga kranans til verksins þar sem veiðarfærum, svokölluðum rockhopperlengjum, hafði verið staflað kringum kranann. Er óumdeilt að ekki hafi annar staður verið tiltækur til að geyma veiðarfærin, sem nota átti ef önnur færu forgörðum eða skemmdust. Hafði stefndi stigið upp á veiðarfærin til að komast að slöngunni. Voru þau sleip þar sem vökvi úr slöngunni hafði gusast á þau. Þaðan þurfti hann að stíga upp á járn þríkrækju á krananum þar sem hann gat staðið og gert við slönguna. Að viðgerð lokinni steig hann niður á hjól lengjunnar, sem í sömu mund mun hafa runnið undan honum. Stefndi mun þá hafa misst jafnvægið og fallið á bakið. Er óumdeilt að við það hlaut hann 10% varanlegan miska og 25% varanlega örorku. Fram er komið í málinu að skipstjóra hafi ekki verið kunnugt um slysið fyrr en tveimur til þremur dögum síðar, en þá hlutaðist stefndi til um að skipstjóri skráði um það í skipsdagbók. Þar er fært til bókar að stefndi hafi fallið „aftur fyrir sig á olnbogann og er hann mjög aumur í honum.“ Af gögnum málsins verður ekki ráðið að áfrýjanda hafi mátt vera ljóst fyrr en í september 2000 að áverkar stefnda hafi verið aðrir og meiri en skráðir eru í skipsdagbókina. Verður því ekki fallist á með stefnda að áfrýjanda hafi borið að hlutast til um að sjópróf yrðu haldin í samræmi við þágildandi 1. tölulið 219. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar nr. 399/1999 í dómasafni réttarins 2000, bls. 963. Stefndi taldi brýnt að hefja viðgerð á þilfarskrananum þar sem veður fór versnandi. Samkvæmt skipsdagbók voru 5-6 vindstig þennan dag og hraði skipsins um 10 sjómílur. Næsta dag er fært til bókar að vindstig hafi verið 7-8. Verður því að fallast á með stefnda að rétt hafi verið að láta viðgerð á krananum ekki dragast. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að orsök slyssins megi rekja til hættulegra og ófullnægjandi vinnuaðstæðna um borð og að áfrýjandi beri fébótaábyrgð vegna tjóns sem af því leiddi. Fram kom í skýrslum stefnda hjá lögreglu og fyrir dómi að mikil undiralda hafi verið er hann vann að viðgerðinni og skipið siglt á fullri ferð. Stefndi var einn yfirmanna skipsins og þaulvanur sjómaður og var honum ljóst að varhugavert væri að gera við slönguna á krananum við þær aðstæður sem lýst hefur verið. Bar honum því að gera ráðstafanir til að tryggja eins og kostur væri öryggi sitt við þessar aðstæður. Stefndi hefur staðhæft að hann hafi gefið skipstjóranum merki um að draga úr ferðinni og talið að hann hafi séð til sín, en sá síðarnefndi kannast ekki við það og aðrir skipverjar gátu ekki staðfest þennan framburð stefnda. Hann gekk þó ekki úr skugga um þetta og verður því að telja að hann hafi sýnt af sér nokkuð gáleysi. Er að þessu gættu rétt að stefndi beri 1/3 hluta tjóns síns, en áfrýjandi 2/3 hluta. Í málinu er ekki ágreiningur um mat á tjóni stefnda eða um aðferð héraðsdómara við að ákveða heildarfjarhæð tjóns hans. Hið sama á við um vaxtafót og upphafsdag vaxta. Í héraðsdómi var réttilega tekið tillit til frádráttar vegna vátryggingabóta, sbr. 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður sá frádráttur gerður áður en til útreiknings vegna sakarskiptingar kemur og áfrýjanda því gert að greiða stefnda 7.343.439 krónur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Brim hf., greiði stefnda, Má Jónssyni, 7.343.439 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 16. júní 2002 til 28. júní 2006, en dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 1.700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 28. febrúar síðastliðinn, er höfðað 16. júní 2006 af Má Jónssyni, Hjálmholti 4, Reykjavík, gegn Brimi hf., Tryggvagötu 11, Reykjavík, og Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði stefnanda 11.534.102 krónur með 2% vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 20. júní 1996 til 20. júní 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins en til vara að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi varð fyrir vinnuslysi 20. júní 1996, er hann starfaði sem 1. vélstjóri á Hólmadrangi ST-70, en skipið var þá í eigu Hólmadrangs hf. sem sameinaðist stefnda samkvæmt samrunaáætlun 30. maí 2000. Á slysdegi var skipið á leið heim úr Flæmska hattinum við Nýfundnaland. Klukkan 16.45 umræddan dag var skipið statt um það bil 300 sjómílur austur af Nýfundnalandi. Verið var að hífa hlera skipsins um borð og koma þeim fyrri fyrir þegar glussaslanga á þilfarskrana gaf sig. Hafi þá verið leitað til stefnanda og óskað eftir að hann gerði við kranann svo hægt væri að ljúka við að sjóbúa „dekkið“. Stefnandi brást strax við og kallaði til hásetann Jón Álfgeir Sigurðarson sér til aðstoðar. Þegar umrædd veiðiferð hófst var búið að koma fyrir veiðarfærum í kringum kranann, svokölluðum „rockhopperlengjum“. Staða og stærð veiðarfæranna leiddi hins vegar til þess að ekki var hægt að keyra kranabómuna alveg niður að „dekkinu“ þar sem stefnandi hefði undir venjulegum kringumstæðum getað gert við kranann, standandi á „dekki“ skipsins. Þurfti stefnandi því að klifra upp á áðurgreind veiðarfæri, sem hann kveður að hafi verið löðrandi í glussa, og þaðan upp í kranann. Eftir að hafa komið sér upp á veiðarfærin steig stefnandi upp á slæðu, sem er stór járn þríkrækja með þremur örmum í báða enda, með röri á milli. Í þeirri stöðu náði hann að fjarlægja glussaslönguna á krananum og festa nýja slöngu á hann. Til þess að komast niður af slæðunni varð stefnandi að stíga niður á veiðarfærin, „rockhopperlengjurnar“, sem var, eins og áður segir, staflað í nokkurri hæð við kranann. Þegar stefnandi steig af slæðunni niður á eitt hjól lengjunnar kveður hann að hjólið hafi runnið til. Við það kveðst stefnandi hafa misst jafnvægið og fallið aftur fyrir sig og lent illa á bakinu. Kveður stefnandi að hjólið, sem hann hafi stigið niður á, hafi verið endahjól. Hafi hjól hverrar lengju verið bundin saman en svo hafi virst sem endahjólið, sem hafi verið bundið við lengjuna, hafi losnað með þeim afleiðingum sem áður er lýst. Stefnandi kveðst hafa bent yfirmanni sínum, skipstjóra, svo og stýrimanni og bátsmanni, á að óforsvaranlegt væri að nota vinnusvæðið við „dekkkranann“ sem einhvers konar geymslu fyrir veiðarfæri, sérstaklega í ljósi þess að umræddar „rockhopperalengjur“ hafi aldrei verið notaðar í þeim túrum sem farnir voru í Flæmska hattinn. Við slysið tognaði stefnandi í hálsi, brjóstbaki og vinstri öxl og hlaut af því varanlegt líkamstjón. Að frumkvæði stefnanda hóf lögreglan í Reykjavík opinbera rannsókn á tildrögum slyssins en með bréfi embættisins 4. febrúar 1998 var stefnanda tilkynnt að málið hefði verið fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Rannsóknarnefnd sjóslysa tók vinnuslys stefnanda einnig til rannsóknar, sbr. ódagsett álit nefndarinnar er lá fyrir á árinu 1997. Niðurstaða nefndarinnar var sú að orsök slyssins mætti rekja til þess að verið var að vinna við ófullnægjandi aðstæður. Stefnandi tilkynnti réttargæslustefnda um slysið skömmu eftir það. Með bréfi þáverandi lögmanns stefnanda 15. júní 2000 til réttargæslustefnda var gerð krafa úr ábyrgðartryggingu stefnda með vísan til þess að um bótaskylt slys væri að ræða þar sem stefnanda hefði verið gert að vinna við óforsvaranlegar aðstæður. Í svarbréfi réttargæslustefnda 23. júní sama ár kom fram sú afstaða réttargæslustefnda að ekki væri að svo stöddu hægt að taka afstöðu til bótaskyldu þar sem gögn og skýringar frá útgerð vantaði inn í málið. Frekari bréfaskriftir áttu sér stað í framhaldinu milli lögmanns stefnanda og réttargæslustefnda án þess að afstaða væri tekin til bótaskyldu útgerðarinnar. Af hálfu stefnanda er sú skýring gefin á að krafa hans hafi legið óhreyfð um alllangan tíma að líkamlegu ástandi hans hafi hrakað stöðugt vegna afleiðinga áðurgreinds vinnuslyss hans og alvarlegs vinnuslyss á árinu 1991. Hafi stefnandi verið frá vinnu langtímum saman vegna slysanna og aðeins ráðið við að vera skamman tíma í senn við vinnu þótt hraustur væri. Hafi hann verið í stöðugri meðferð sjúkraþjálfara og lækna allar götur frá slysinu og sé það enn. Réttargæslustefndi greiddi stefnanda 685.800 krónur, auk vaxta, 3. febrúar 2004 úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu sjómanna, sbr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Var sú greiðsla byggð á örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis sem mat varanlega örorku stefnanda vegna slyssins 18%. Á síðari hluta árs 2005 leitaði stefnandi til núverandi lögmanns síns. Í ljósi niðurstöðu Rannsóknarnefndar sjóslysa og annarra gagna, sem stefnandi hafði aflað, svo og með hliðsjón af því að senn voru liðin 10 ár frá slysi stefnanda var réttargæslustefndi á ný með bréfi, dagsettu 6. desember 2005, krafinn um afstöðu til bótaskyldu útgerðar vegna áðurgreinds slyss. Með bréfi réttargæslustefnda 14. febrúar 2006 var kröfu stefnanda hafnað með vísan til þess að hún hafi verið fyrnd er áðurgreint bréf stefnanda frá 6. desember 2005 barst félaginu. Í tölvupósti starfsmanns réttargæslustefnda kom fram að afstaða félagsins um fyrningu á kröfu stefnanda byggðist á 29. gr. þágildandi vátryggingasamningalaga nr. 20/1954, sbr. sambærilegt ákvæði í vátryggingasamningi milli útgerðar Hólmadrangs ST-70 og réttargæslustefnda. Stefnandi tjáði réttargæslustefnda í framhaldinu þá skoðun sína að ákvæðið ætti ekki við í málinu enda væri krafa hans um skaðabætur utan samninga en þær kröfur fyrnist á tíu árum. Ætti áðurnefnt ákvæði laga nr. 20/1954 ekki við í málinu þar sem ekkert samningssamband væri milli stefnanda og réttargæslustefnda. Breyttu þessar skýringar stefnanda ekki afstöðu réttargæslustefnda. Með beiðni stefnanda til Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2006 var þess óskað að dómkvaddir yrðu tveir sérfræðingar til að meta varanlegar afleiðingar slyssins. Til verksins voru dómkvaddir Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmaður og Sigurður Thorlacius læknir. Samkvæmt matsgerð þeirra frá 22. maí 2006 var varanlegur miski stefnanda vegna slyssins metinn 20% og varanleg örorka einnig 20%. Stöðugleikapunktur var ákveðinn 20. júlí 1997. Með beiðni, sem barst örorkunefnd 31. júlí 2006, óskaði stefnandi mats á varanlegri örorku, miska, þjáningartímabili og tímabundinni örorku vegna slyssins. Þá óskaði stefnandi jafnframt eftir áliti nefndarinnar á stöðugleikapunkti, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 27/1993. Álitið lá fyrir 23. janúar 2007. Samkvæmt því var varanleg örorka stefnanda vegna afleiðinga slyssins metin 25%, varanlegur miski 10%, tímabundin örorka var talin vera 100% frá 20. júní 1996 til 20. október 1996 og þá var stefnandi talinn hafa verið veikur, án þess að vera rúmliggjandi, frá 20. júní 1996 til 20. október sama ár. Stöðugleikapunktur stefnanda vegna afleiðinga slyssins var í álitinu talinn vera 20. október 1996. Stefnandi byggir á því að stefndi beri bótaábyrgð á líkamstjóni því, er hann varð fyrir 20. júní 1996, þar sem rekja megi slysið til vanbúnaðar og/eða óforsvaranlegra vinnuaðstæðna um borð í skipi stefnda. Einnig er á því byggt að ekki hafi verið gerðar nægilegar ráðstafanir af hálfu skipstjórnarmanna og ekki hafi verið gætt nægilegrar varúðar umrætt sinn þegar stefnandi var við vinnu sína í skipi stefnda. Augljóst sé að mati stefnanda að stefndi beri ábyrgð á þeirri ákvörðun starfsmanna sinna að koma fyrir umfangsmiklum veiðarfærum við þilfarskrana sem gert hafi það að verkum að vinnuaðstaða um borð hafi verið allsendis ófullnægjandi þannig að stefnandi hafi átt óhægt um vik við vinnu sína. Vegna veiðarfæranna hafi þilfarskraninn verið í uppreistri stöðu og ekki verið hægt að keyra hann niður að dekkinu þar sem stefnandi hefði undir eðlilegum kringumstæðum getað gert við kranann. Vegna veiðarfæranna hafi stefnandi heldur ekki komist hefðbundna leið upp stiga í kranann og ekki hafi heldur verið hægt að koma að stiga eða tröppum til að vinna við viðgerðina á krananum, einkum vegna þess að þilfarið hafi verið hált út af glussa. Lagt hafi verið að stefnanda að gera við slönguna án tafar þar sem verið var að hífa upp hlera skipsins. Hafi því ekki annað komið til greina en að ljúka verkinu hratt og vel svo hægt væri að sjóbúa dekkið. Vegna veiðarfæranna og aðstæðna á dekki hafi ekki aðrar leiðir verið tækar til að vinna verkið en sú sem stefnandi fór. Til að stefnanda væri mögulegt að gera við glussaslöngu kranans hafi hann þurft að stíga af veiðarfærunum, sem staðið hafi nokkuð hátt og verið mikil um sig, upp á slæðu á krananum þar sem hann gat gert við slönguna. Að verki loknu hafi hann orðið að stíga niður á veiðarfærin („rockhopperlengjurnar“). Þegar stefnandi hafi stigið af slæðunni niður á eitt hjól lengjunnar hafi hjólið/lengjan runnið til með þeim afleiðingum að hann hafi misst jafnvægið, fallið aftur fyrir sig og lent illa á bakinu. Hjólið, sem stefnandi hafi stigið niður á, hafi verið endahjól. Hjól hverrar lengju hafi verið bundin saman en í ljós hafi komið að lengjan eða ysti hluti hennar hafi annað hvort losnað frá eða gleymst hafi að binda ysta hluta lengjunnar og hún því runnið til með áðurgreindum afleiðingum. Hafi frágangi veiðarfæranna því verið ábótavant. Þá hafi veiðarfærin og þilfarið verið löðrandi í glussa sem gert hafi það að verkum að vinnuaðstæður hafi verið enn hættulegri en ella. Stefndi beri fulla ábyrgð á ofangreindum aðstæðum. Því til staðfestingar sé bent á álit Rannsóknarnefndar sjóslysa sem skipuð sé sérfræðingum á sviði öryggismála sjómanna. Hafi það verið niðurstaða nefndarinnar að orsök slyssins megi rekja til þess að verið var að vinna við ófullnægjandi aðstæður. Beri stefndi óskoraða ábyrgð á því að komið hafi verið fyrir fyrirferðarmiklum veiðarfærum, sem engin þörf hafi verið á, á vinnusvæði skipverja á þilfari skipsins. Hafi réttargæslustefndi ekki borið því við, fyrr en í máli þessu, að útgerð bæri ekki ábyrgð á þessum aðstæðum heldur einvörðungu að krafa stefnanda væri fyrnd. Stefnandi telur jafnframt að skipstjórnarmenn í brú skipsins, skipstjóri og stýrimaður, hafi ekki sýnt nægilega aðgæslu umrætt sinn með því að draga ekki verulega úr ferð skipsins þegar þeir sáu eða hefðu átt að sjá að stefnandi var að vinna við kranann við erfiðar aðstæður. Verði að telja að slys stefnanda hefði ekki orðið, eða að minnsta kosti ekki orðið eins alvarlegt og raun ber vitni, hefðu skipverjarnir gætt fyllstu varúðar og dregið verulega úr ferð skipsins þegar stefnandi var að gera við þilfarskranann. Hljóti það að vera eitt af meginhlutverkum yfirmanna í brú að fylgjast náið með því hvað fram fer á dekki skipsins og haga stjórn skipsins í samræmi við það en það hafi ekki verið gert í umrætt sinn. Á þessu aðgæsluleysi beri stefndi ábyrgð á grundvelli meginreglu skaðabótaréttarins um ábyrgð vinnuveitenda á saknæmri háttsemi og aðgæsluleysi starfsmanna sinna. Mælt hafi verið fyrir um í 1. tl. 219. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sem gilt hafi á þeim tíma er slysið átti sér stað, að halda skyldi sjópróf þegar maður, sem ráðinn var til starfa á skipi, hefði orðið fyrir meiri háttar líkamstjóni þegar skipið var statt utan íslenskrar hafnar. Stefnandi telur að verði litið svo á að ekki sé hægt að leggja framburð hans, sem studdur sé framburði annarra skipverja og áliti Rannsóknarnefndar sjóslysa um aðstæður á slysstað umrætt sinn, til grundvallar í málinu verði stefndi að bera hallann af sönnunarskorti vegna þess að sjópróf fóru ekki fram. Hefðu sjópróf verið haldin hefðu þau án vafa upplýst málsatvik og aðstæður á slysstað með fullnægjandi hætti. Ljóst sé af matsgerð að stefnandi hafi hlotið alvarleg meiðsl í slysinu. Stefnda hafi strax verið kunnugt um slys stefnanda og aðstæður á slysstað. Verði að telja að honum hafi í ljósi þessara upplýsinga verið skylt að óska strax eftir sjóprófi. Þeirri lagaskyldu hafi stefndi ekki sinnt og verði hann að bera hallann af því. Stefnandi sundurliðar kröfu sína sem hér segir: a. Tímabundið atvinnutjón 2. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt matsgerð örorkunefndar hafi tímabundið atvinnutjón verið metið að fullu frá 20. júní til 20. október. Ekki hafi fengist staðfestar upplýsingar frá stefnda um hversu háar fjárhæðir stefnandi fékk greiddar í veikindalaun meðan hann var óvinnufær vegna slyssins eða hver staðgengilslaun 1. vélstjóra voru á sama tíma. Af lögskráningavottorði sjáist að stefnandi hafi farið í einn túr að loknum túrnum sem hann slasaðist í. Hafi sá túr verið farinn 27. júní 1996 og varað í 20 daga eða til 16. júlí sama ár. Eftir það sé stefnandi óvinnufær og vinni ekkert það sem eftir var á þessu fjögurra mánaða tímabili. Af upplýsingum úr staðgreiðsluskrá stefnanda fyrir ofangreint tímabil sjáist að stefnandi fái greiddan túrinn, sem hann slasaðist í, en eins og sjáist af lögskráningarvottorðum hafi hann hafist 15. maí og honum lokið 26. júní 1996. Stefnandi hafi einnig farið í næsta túr 27. júní sem staðið hafi til 16. júní sama ár. Fyrir þann túr hafi stefnandi fengið greiddar 763.553 krónur. Stefnandi hafi verið óvinnufær í framhaldinu og ekki farið á sjóinn á ný fyrr en í ársbyrjun 1997. Einu slysakaupsgreiðslur stefnanda virðast hafa verið inntar af hendi í október 1996, 147.470 krónur, og í desember sama ár, 460.789 krónur, eða samtals 608.259 krónur. Nemi heildarlaunagreiðslur til stefnanda á tímabili óvinnufærni því samtals 1.371.812 krónum. Stefndi hafi ekki, þrátt fyrir áskorun stefnanda, lagt fram staðfestar upplýsingar um laun 1. vélstjóra á nefndu fjögurra mánaða tímabili óvinnufærni stefnanda. Sé því farin sú leið að miða við meðaltalslaun stefnanda á árunum frá og með 1993 til og með 1995 en þau hafi samkvæmt upplýsingum úr staðgreiðsluskrá numið 13.258.084 krónum á því tímabili, eða 368.280 krónum á mánuði, sem geri 1.473.120 krónur miðað við fjóra mánuði. Samkvæmt því nemi óuppgerðar bætur til stefnanda vegna tímabundins atvinnutjóns 101.308 krónum (1.473.120 - 1.371.812 = 101.308). b. Þjáningabætur 3. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar sé tímabil þjáninga, miðað við tímabil óvinnufærni, fjórir mánuðir, og hafi stefnandi þá verið veikur án þess að vera rúmliggjandi. Geri þetta 700 krónur * 120 dagar * 5.112/3.282 = 130.837 krónur. c. Miskabætur 4. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar sé varanlegur miski 10 stig. 4.000.000 kr. * 0.1 * 5.112/3.282 = 623.035 krónur. d. Varanleg örorka 5. gr. laga nr. 50/1993. Varanleg örorka sé metin 25% í matsgerð. Bætur fyrir varanlega örorku reiknist á eftirfarandi hátt: 4.209.795 krónur (árslaun júlí ´05 - júní ´06) * 1,06 = 4.462.372 krónur * 5.112/3.282 = 6.950.532 krónur + 7.5 * 25 = 13.032.247 krónur - 16% vegna aldurs (42 ára) 2.085.160 krónur = 10.947.087 krónur. Samkvæmt framansögðu sé krafa stefnanda þessi: Stefndi reisir sýknukröfu á því að ekki sé sannað að stefndi eða starfsmenn hans eigi sök á slysi stefnanda sem hins vegar megi rekja til eigin gáleysis stefnanda sjálfs og óhappatilviljunar. Sönnunarbyrði um ætlaða sök stefnda eða starfsmanna hans hvíli alfarið á stefnanda en ekki sé grundvöllur til þess að láta stefnda bera hallann af sönnunarskorti þar sem stefnda hafi ekki verið gerð grein fyrir því að stefnandi hefði orðið fyrir meiri háttar líkamstjóni í skilningi 219. gr. siglingalaga fyrr en löngu eftir óhappið. Hafi stefnandi enda strax eftir óhappið farið í næstu veiðiferð með Hólmadrangi ST-70 sem eftir þá ferð hafi farið í slipp og stefnandi unnið áfram um borð. Þá hafi stefnandi einnig verið á sjó í janúar og febrúar 1997. Hann hafi líka verið á sjó á árunum 1999 og 2000 en 3. október síðarnefnda árið hafi hann meiðst á hné um borð í togaranum Stapafelli. Sé það raunar ekki fyrr en eftir örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar læknis, í mars 2001, að stefndu sé gert kunnugt um að varanlegar afleiðingar hafi hlotist af byltunni 20. janúar 1996. Vafi um atvik að slysinu og aðstæður um borð verði því ekki metinn stefnda í óhag þótt sjópróf færu ekki fram. Ósannað sé að vinnuaðstæður um borð í Hólmadrangi SU-70 eða á flugbrautinni, þar sem slysið varð, hafi brotið í bága við lög eða reglugerðir um vinnuöryggi um borð í togurum og að slysið sé að rekja til þess. Ekki sé bannað að geyma veiðarfæri eða annan búnað á svonefndum flugbrautum um borð í togskipum og ekki óalgengt að það væri gert. Hafi og óhægt verið um vik að koma „hopperalengjunum“ fyrir annars staðar eins og á stóð um borð í skipinu en mikið af veiðarfærum hafi verið sett um borð í skipið við upphaf ferðar. Þá sé ósannað að frágangur „hopperalengjanna“ á flugbrautinni á Hólmadrangi SU-70, er slysið varð, hafi brotið í bága við venjur eða reglur um frágang veiðarfæra. Hafi Rannsóknarnefnd sjóslysa enda engar athugasemdir gert við geymslu „hopperalengjanna“ á flugbrautinni eða við bindingu þeirra og frágang. Eigi sú fullyrðing stefnanda, að gleymst hafi að binda ysta hluta lengjunnar og hún því runnið til og það valdið slysinu, sér enga stoð í gögnum málsins. Þá sé álit rannsóknarnefndarinnar þess efnis, að orsök slyssins megi rekja til þess að verið var að vinna við „ófullnægjandi aðstæður“, ekki sönnun þess að vinnuaðstaðan hafi verið saknæm eða að stefndi og starfsmenn hans hafi með saknæmum hætti valdið því að slysið varð. Sé ekki samasem merki milli hugtaksins ófullnægjandi og hugtaksins sök í skilningi skaðabótaréttarins. Hafi nefndin heldur engar athugasemdir gert við geymslu og frágang „hopperalengjanna“ á flugbrautinni. Hins vegar hafi vinnuaðstæður verið ófullnægjandi að því leyti að „hopperalengjurnar“ hafi gert erfiðara um vik en ella að komast að glussaslöngunni, hált var við kranann af glussa og skipið á fullri siglingu í talsverðum sjó og veltingi. Hins vegar sé ósannað, sem stefnandi heldur fram, að ekki hafi mátt koma fyrir stiga eða tröppu til að standa í. Þá sé ósannað að skipstjóri og stýrimaður í brú hafi, með því að draga ekki úr ferð skipsins meðan stefndi var að vinna við kranann, sýnt af sér saknæmt atferli og með því valdið slysinu. Í fyrsta lagi hafi skipstjórnarmenn í brú ekki vitað um bilunina á glussaslöngunni eða að verið var að vinna við kranann. Í annan stað hafi þeir heldur ekki verið beðnir um að draga úr ferð skipsins og því mátt líta svo á að þess væri ekki þörf, hafi þeir vitað að stefnandi var að vinna við kranann, sem aftur á móti sé ósannað. Loks sé alls ósannað að afstýrt hefði slysinu þótt dregið hefði verið úr ferð skipsins en skipið hefði eftir sem áður stungið sér í öldurnar og „hopperalengjurnar“ runnið til eins og gerst hafi er slysið varð. Yfirlýsingar skipstjóra, háseta og bátsmanns hafi ekkert sönnunargildi. Sé um að ræða eftirá hannaðar skýrslur, dagsettar í nóvember 2005, eða rúmum 9 árum eftir atburðinn. Sé lítt hægt að treysta á minni manna eftir svo langan tíma. Segi skipstjóri líka í yfirlýsingu sinni að langt sé um liðið og í raun muni hann ekki eftir þessu. Verði yfirlýsingar þessar ekki lagðar til grundvallar dómi. Að framangreindu virtu verði ekki séð að stefndi eða starfsmenn hans eigi nokkra sök á slysi stefnanda. Hins vegar sé ljóst að stefnandi hafi tekið áhættu og eigi sjálfur sök á slysi sínu. Hann hafi verið yfirmaður á skipinu og kosið að fara upp á flugbrautina að krananum til viðgerðar á glussaslöngunni að beiðni bátsmanns þrátt fyrir að veður væri NA 5-6, talsverður sjór og skipið á fullri ferð og stingi sér í öldurnar. Hafi hann ekki beðið um að dregið yrði úr ferð skipsins á meðan og/eða breytt um stefnu né hlutast til um neinar ráðstafanir að öðru leyti til að gera vinnuaðstöðuna bærilegri. Hafi ekki svo bráð nauðsyn borið til að gera við slönguna að ekki hefði mátt bíða betra veðurs og sjólags eða í öllu falli að biðja um og bíða eftir að dregið yrði úr ferð skipsins og stefnu þess breytt eftir atvikum. Þá hafi stefnandi ekki gætt sín á hreyfingu „hopperalengjunnar” er hann steig niður á hana og því farið sem fór. Eigi stefnandi því sjálfur sök á slysinu að því leyti sem það sé ekki að rekja til óhappatilviljunar. Varakrafa stefnda er byggð á því að skipta beri sök í málinu vegna eigin sakar stefnanda á slysinu og lækka bætur í takt við Það. Þá er stefnukröfum mótmælt sem of háum. Um eigin sök stefnanda vísist til þess, sem rakið er hér að framan, auk þess sem það athugist að ekkert afsaki áhættutöku stefnanda og gáleysi en hann hafi verið 42 ára að aldri á slyssdegi, yfirmaður á skipinu og þaulvanur sjómaður. Kröfu um bætur fyrir tímabundið tekjutjón er mótmælt sem ósannaðri en krafa um tímabundið tjón sé áætluð. Sé föst dómvenja fyrir því að aðeins beri að bæta sannað raunverulegt tímabundið vinnutekjutap. Beri því að hafna þessum kröfulið. Ekki séu gerðar tölulegar athugasemdir við kröfuliði vegna miska og þjáninga en varðandi útreikning á bótum fyrir varanlega örorku eigi viðmiðunarárslaun að vera laun síðustu 12 mánaði fyrir slys en ekki næsta almanaksárs fyrir slys, sbr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Vaxtakröfum er sérstaklega mótmælt en eldri vextir en 4 ára frá birtingu stefnu séu fyrndir, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905. Þá er dráttarvöxum mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Verður nú gerð grein fyrir framburði vitna fyrir dómi. Pétur Ægir Hreiðarsson, sem var skipstjóri í umræddri veiðiferð, mundi ekkert eftir atvikum þessa máls. Kvaðst vitnið ekki hafa tekið eftir að kraninn hefði bilað eða stefnandi slasast. Vitnið kvað skipið hafa verið á um það bil 10 mílna hraða greint sinn. Skúli Jóhannsson, sem var bátsmaður á skipinu í veiðiferðinni, kvaðst hafa náð í stefnanda til að gera við kranann en ekki hafa orðið vitni að slysinu. Hafi veðurspáin verið slæm og því borið nauðsyn til að koma krananum í sjóbúna stöðu. Vitnið kvað menn ekki hafa verið ánægða með að hafa „rockhopperlengjurnar“ á þeim stað sem þær voru. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 9. nóvember 1997 skýrði vitnið mjög á sama veg. Kvaðst vitnið ekki muna nákvæmlega eftir hvernig aðstæður voru á vettvangi umrætt sinn en veður hafi ekki verið eins slæmt og stefnandi hefði greint frá. Vitnið kvaðst muna eftir að verið var að nota kranann og því hafi þurft að skipta um slönguna þótt ekki væri til annars en að ganga frá krananum þar sem hann hafi verið í uppreistri stöðu. Jón Álfgeir Sigurðarson kvaðst hafa verið settur á vakt greint sinn til að aðstoða vélstjóra. Kvað vitnið einhvern á „dekkinu“ hafa komið og sagt að það þyrfti að gera við kranann og gera „dekkið“ sjóklárt. Kvaðst vitnið hafa aðstoðað við að gera við kranann. Töluverður vindur hafi verið og talsverð olía á „dekkinu“ og á „rockhopperlengjunum“ og mjög sleipt. Hann kvaðst ekki hafa orðið vitni að slysinu en taldi að ekki hefði verið hægt að gera þetta öðruvísi en stefnandi gerði. Í skýrslu, sem Jón Álfgeir gaf hjá lögreglu 24. nóvember 1997, skýrði hann svo frá atvikum að hann hefði ásamt stefnanda verið að tengja nýju slönguna við kranann öðrum megin er slysið varð. Talsverður öldugangur hafi verið og við eina veltuna hafi stefnandi runnið til og misst takið á röri sem hann hélt sér í, dottið aftur fyrir sig, lent á „hopperalengju“ og fengið högg á bakið. Vitnið kvaðst hafa lokið verkinu undir leiðsögn stefnanda sem hafi verið talsvert aumur í bakinu eftir byltuna. Hafi kraninn verið í notkun er glussaslangan gaf sig og orðið hafi að skipta um hana til að ganga frá krananum í réttri stöðu. Í skipsdagbók Hólmadrangs ST-70 er eftirfarandi skráð á slysdegi: „Kl. 16.45 var Már vélst að vinna við þilfarskranann. Þegar hann var að fara niður féll hann aftur fyrir sig á olbogan og er hann mjög aumur í honum.“ Svo sem áður greinir skýrði vitnið Jón Álfgeir Sigurðarson frá því í skýrsu hjá lögreglu 24. nóvember 1997 að stefnandi hefði runnið til „við eina veltuna“ og misst takið á röri, sem hann hafi haldið í, dottið aftur fyrir sig, lent á „hopperalengju“ og fengið högg á bakið. Fyrir dómi kvaðst hann hins vegar ekki hafa orðið vitni að slysinu. Er sá framburður í samræmi við skýrslu stefnanda hjá lögreglu en þar skýrði stefnandi svo frá að vitnið hefði verið á bak við kranann er slysið átti sér stað. Verður að leggja dómsframburð vitnisins til grundvallar við úrlausn málsins. Voru því engin vitni að slysinu. Þegar umrædd veiðiferð hófst var búið að koma fyrir veiðarfærum í kringum kranann, svokölluðum „rockhopperlengjum“. Vegna staðsetningar veiðarfæranna og stærðar þeirra var ekki hægt að keyra kranabómuna alveg niður að „dekkinu“ þar sem stefnandi hefði undir venjulegum kringumstæðum getað gert standandi við kranann. Varð stefnandi því að klifra upp í kranann til að skipta um glussaslöngu á honum. Í skýrslu sinni hjá lögreglu kvað Jóns Álfgeir að ekki hafi verið unnt að framkvæma viðgerðina á annan hátt en stefnandi gerði. Er og fram komið í málinu að „dekkið“ hafi verið löðrandi í olíu en af því verður dregin sú ályktun að ekki hafi verið unnt að nota stiga til verksins. Verður því talið að stefnandi hafi borið sig að við verkið á þann hátt sem mögulegur var miðað við aðstæður. Stefnandi hefur frá upphafi skýrt svo frá að er hann hafi verið að fara niður úr krananum hafi hann ætlað að stíga á endahjól „rockhopperlengjunnar“ en hjólið þá runnið til með þeim afleiðingum að hann missti jafnvægið og féll aftur fyrir sig og lenti illa á bakinu. Hafi hjól hverrar lengju verið bundin saman en í ljós hafi komið að lengjan, eða ysti hluti hennar, hafi annað hvort losnað frá eða gleymst hafi að binda ysta hluta lengjunnar og hún því runnið til með áðurgreindum afleiðingum. Þykja ekki vera efni til að draga þessa frásögn stefnanda í efa. Telja verður að brýnt hafi verið að vinna það verk sem stefnandi vann greint sinn og var í verkahring hans, bæði vegna þess að verið var að hífa inn hlera skipsins um borð og sjóbúa þurfti kranann. Þar sem áðurnefndum veiðarfærum hafði verið komið fyrir á „dekki“ skipsins var ekki mögulegt að keyra kranabómuna niður þannig að stefnandi gæti framkvæmt verkið standandi sem ella hefði verið hægt. Voru þessar aðstæður til þess fallnar að bjóða hættunni heim. Verður orsök slyssins rakin til þessara hættulegu vinnuaðstæðna sem stefndi bar ábyrgð á. Fær þessi niðurstaða stoð í fyrrgreindu áliti Rannsóknarnefndar sjóslysa, sem skipuð er sérfræðingum á sviði öryggismála sjómanna, en svo sem áður greinir komst nefndin að þeirri niðurstöðu að orsök slyssins mætti rekja til þess að umrætt verk hafi verið unnið við ófullnægjandi aðstæður. Samkvæmt framansögðu ber að fella bótaábyrgð vegna slyssins á stefnda. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á af hálfu stefnda að stefnandi hafi borið sig rangt að við verkið, miðað við aðstæður, og þannig átt sjálfur þátt í því hvernig fór eru ekki efni til að láta hann bera hluta tjóns síns sjálfur. Verður nú fjallað um einstaka kröfuliði en leggja ber álit örorkunefndar til grundvallar útreikningi bóta. Gegn mótmælum stefnda þykir stefnandi ekki hafa lagt fyrir dóminn fullnægjandi gögn til sönnunar því að hann hafi orðið fyrir tímabundnu tekjutjóni vegna slyssins. Ber því að sýkna stefnda að þeirri kröfu stefnanda. Kröfuliðir stefnanda um bætur vegna þjáninga og varanlegs miska verða teknir til greina eins og þeir eru fram settir. Þá verður fallist á kröfu stefnanda um bætur vegna varanlegrar örorku. Með vísan til framanskráðs verður stefndi dæmdur til að greiða stefnda samtals 11.015.159 krónur (130.837 + 623.035+10.947.087-685.800 = 11.015.159). Stefna var birt 16. júní 2006 og ber því að ákveða að á hina tildæmdu fjárhæð reiknist 2% vextir samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá þeim degi en vextir fyrir þann tíma eru fyrndir, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Skal fjárhæðin bera þá vexti frá þeim degi til 28. júní 2006, en þann dag var liðinn mánuður frá því stefnandi lagði fram endanlega kröfugerð sína, byggða á áliti örorkunefndar, en frá þeim degi beri fjárhæðin dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginu til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem er hæfilega ákveðinn 1.317.650 krónur og skiptist þannig að málflutningslaun lögmanns stefnanda eru 622.500 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og útlagður kostnaður er 695.150 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, Brim hf., greiði stefnanda, Má Jónssyni, 11.015.159 krónur ásamt 2% vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 16. júní 2002 til 28. júní 2006 en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 1.317.650 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 427/2009
|
Gjaldþrotaskipti Riftun
|
Þ og K voru í óvígðri sambúð, sem lauk í júní 2004. Opinber skipti til fjárslita fóru fram milli þeirra. Eftir sambúðarslitin seldi K íbúð, sem hún var þinglýstur eigandi að. Greiddi kaupandinn meðal annars með peningum 9.291.000 krónur. Á grundvelli skriflegrar yfirlýsingar K var greiðslan innt af hendi með innborgun á nánar tiltekinn bankareikning Ó. Við lok skiptanna í nóvember 2007 átti Þ að bera úr býtum 4.694.010 krónur, sem hann átti kröfu á hendur K fyrir. Bú K var tekið til gjaldþrotaskipta í maí 2008 og lýsti Þ kröfu þessari við skiptin. Skiptastjóri lýsti því yfir að búið myndi ekki leita riftunar á ráðstöfun á hluta söluverðs íbúðarinnar til Ó og gerði Þ það því í eigin nafni. Höfðaði hann mál og krafðist þess að rift yrði ráðstöfun K á 9.291.000 krónum til Ó og honum gert að greiða þrotabúi K sömu fjárhæð. Fallist var á með héraðsdómi að K hefði án endurgjalds látið greiða fjárhæðina inn á bankareikning Ó og það hefði leitt til þess á ótilhlýðilegan hátt að féð hefði ekki verið til reiðu fyrir kröfuhafa hennar. Þá lét K ekki aðeins af hendi til Ó sitt eigið fé, heldur jafnframt hlutdeild Þ í þessari fjárhæð. Eftir gögnum um niðurstöðu fjárslita milli Þ og K átti hún ekki á þessum tíma annað en sinn hlut í þessari greiðslu, en stóð á hinn bóginn í skuld við ýmsa lánardrottna. Var K því talin hafa orðið ógjaldfær vegna þessarar ráðstöfunar. Því var talið að skilyrðum 141.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri fullnægt, enda Ó mátt vita um ógjaldfærni K og ástæður þess að ráðstöfun hennar væri ótilhlýðileg. Voru kröfur Þ því teknar til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Árni Kolbeinsson og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. I Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjandi og Katrín Líney Jónsdóttir frá árinu 1999 í óvígðri sambúð, sem lauk 15. júní 2004. Við sambúðarslit mun Katrín hafa verið þinglýstur eigandi íbúðar að Hjallabraut 11 í Hafnarfirði og að auki skráð fyrir 2.340 hlutum í KB banka hf. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi hafi 20. apríl 2005 krafist opinberra skipta til fjárslita milli þeirra og sú krafa verið tekin til greina 31. maí sama ár. Katrín hafi selt nefnda íbúð 29. apríl 2005 fyrir samtals 23.500.000 krónur, en af þeirri fjárhæð hafi kaupandinn greitt með peningum 9.291.000 krónur 11. maí 2005 og 377.342 krónur 16. ágúst sama ár, svo og 13.831.658 krónur með því að taka að sér áhvílandi veðskuldir. Greiðslu á 377.342 krónum var beint til skiptastjóra, sem fór með fjárslitin, en á grundvelli skriflegrar yfirlýsingar Katrínar 29. apríl 2005 var greiðsla á 9.291.000 krónum innt af hendi með innborgun á nánar tiltekinn bankareikning stefnda. Þá mun Katrín einnig hafa selt áðurgreinda hluti í KB banka hf. fyrir 1.365.001 krónu á árinu 2004 eða 2005. Við opinberu skiptin voru ekki fyrir hendi aðrar eignir en sá hluti söluverðs íbúðarinnar, sem skiptastjóri hafði tekið við samkvæmt framansögðu. Við lok skiptanna 20. nóvember 2007 var lagt til grundvallar samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí sama ár að íbúðin hafi verið í óskiptri sameign, sem áfrýjandi hafi átt að 40% og Katrín að 60%, svo og að hlutir í KB banka hf. hafi verið í óskiptri sameign þeirra í jöfnum hlutum. Að teknu tilliti til skulda taldist Katrín því hafa átt að bera þar úr býtum 6.699.767 krónur og áfrýjandi 4.694.010 krónur, sem hann ætti kröfu á hendur henni fyrir. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur Katrínu til heimtu þeirrar fjárhæðar og var stefna í því árituð um aðfararhæfi 20. desember 2007. Í framhaldi af þessu krafðist áfrýjandi fjárnáms fyrir skuldinni, sem lokið var án árangurs 7. febrúar 2008, og var bú Katrínar tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt kröfu hans 8. maí sama ár. Fyrir liggur að við skiptin lýsti áfrýjandi þessari kröfu, sem nam 5.585.668 krónum með áföllnum vöxtum og kostnaði, en einnig lýstu þar fjórir aðrir lánardrottnar kröfum að fjárhæð samtals 3.369.398 krónur og hafa þessar kröfur allar verið viðurkenndar. Engar eignir munu hafa fundist í þrotabúinu. Á skiptafundi 5. nóvember 2008 lýsti skiptastjóri yfir að það myndi ekki leita riftunar á áðurgreindri ráðstöfun á hluta söluverðs íbúðarinnar að Hjallabraut 11 til stefnda og kom þá fram að áfrýjandi hygðist gera það í eigin nafni til hagsbóta þrotabúinu, sbr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Af því lét áfrýjandi verða með höfðun þessa máls 12. desember 2008, en kröfur hans eru reistar á 141. gr. og 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. II Í málinu eru til úrlausnar kröfur, sem áfrýjandi heldur samkvæmt framansögðu uppi til hagsbóta þrotabúi Katrínar Líneyjar Jónsdóttur, um riftun á fyrrnefndri greiðslu hennar til stefnda og endurgreiðslu hans til þrotabúsins. Verði þær kröfur teknar til greina yrði sú niðurstaða til hagsbóta öllum, sem hafa fengið viðurkenndar kröfur við gjaldþrotaskiptin, en ekki áfrýjanda einum. Atriði, sem varða uppgjör milli áfrýjanda og Katrínar vegna slita á óvígðri sambúð þeirra, geta ekki komið til athugunar þegar afstaða er tekin til krafna hans í málinu, en til þess er og að líta að úr ágreiningi um það efni hefur þegar verið leyst svo að bindandi sé með áritun stefnu 20. desember 2007 í áðurgreindu máli áfrýjanda á hendur Katrínu, sbr. 2. mgr. 113. gr. og 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir liggur í málinu að stefndi og Katrín Líney Jónsdóttir hafa samkvæmt þjóðskrá verið í óvígðri sambúð frá 15. júlí 2005. Í skýrslum, sem skiptastjóri í þrotabúi Katrínar tók af henni, kom meðal annars fram að hún hafi óskað eftir að greiðslan á 9.291.000 krónum, sem fékkst við sölu á íbúðinni að Hjallabraut 11, gengi inn á bankareikning stefnda 11. maí 2005 sökum þess að áfrýjandi hafi haft aðgang að bankareikningum hennar. Hún hafi síðan ráðstafað þessu fé til greiðslu á ýmsum sameiginlegum skuldum sínum og áfrýjanda, þar á meðal vegna yfirdráttar á tveimur bankareikningum og af greiðslukorti, en henni væri ekki fært að veita nánari upplýsingar, þar sem hún hefði ekki gögn um þetta. Hún lét þess og getið að „stór hluti af þessu hafi einnig farið til framfærslu, greiðslu lögfræðikostnaðar vegna forsjárdeilu, ferðalaga erlendis og innanlands, bifreiðakaupa, framfærslu barna og ýmislegs annars sem hún kveðst ekki geta skýrt frekar.“ Við úrlausn málsins verður ekki tekið mið af þeirri skýringu Katrínar að fé þetta hafi verið lagt á bankareikning stefnda vegna þess að áfrýjandi hafi haft aðgang að bankareikningum hennar, enda hefði henni hvað sem öðru líður verið í lófa lagið að stofna nýjan bankareikning á eigin nafni til að komast hjá slíku. Engin gögn hafa verið lögð fram í málinu um ráðstöfun fjárins af bankareikningi stefnda, en ekki verður annað séð en að tekið hafi verið tillit til að minnsta kosti einhverra þeirra skulda, sem Katrín hefur sagst hafa greitt með því, við opinber skipti til fjárslita milli hennar og áfrýjanda, auk þess sem kröfum í tengslum við lögfræðikostnað og bifreiðakaup hefur verið lýst við gjaldþrotaskipti á búi hennar. Áfrýjandi hefur eðli máls samkvæmt engan aðgang að upplýsingum um ráðstöfun fjár af bankareikningi stefnda, sem verður af þeim sökum að bera sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu að sambúðarkona hans hafi ráðstafað fénu af bankareikningi hans á þann hátt, sem hún hefur lýst. Með því að þeirri sönnunarbyrði hefur í engu verið fullnægt verður fallist á með héraðsdómi að leggja beri til grundvallar að Katrín hafi án endurgjalds látið greiða 9.291.000 krónur inn á bankareikning stefnda 11. maí 2005 og hafi það leitt til þess á ótilhlýðilegan hátt að féð væri ekki til reiðu fyrir kröfuhafa hennar. Fé þetta fékkst við sölu íbúðar, sem áfrýjandi átti þegar á þeim tíma hlutdeild í, þótt ekki hafi endanlega verið leyst úr ágreiningi um hver sá eignarhlutur hans hafi verið fyrr en með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 2007. Katrín lét því ekki aðeins af hendi til stefnda sitt eigið fé, heldur jafnframt hlutdeild áfrýjanda í þessari fjárhæð, sem ljóst mátti vera að hann gæti krafið hana um. Eftir gögnum um niðurstöðu fjárslita milli áfrýjanda og Katrínar átti hún ekki á þessum tíma annað en sinn hlut í þessari greiðslu, en stóð á hinn bóginn í skuld við ýmsa lánardrottna. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður því jafnframt staðfest sú niðurstaða hans að Katrín hafi orðið ógjaldfær vegna þessarar ráðstöfunar. Þegar metið er hvort fullnægt sé þeim skilyrðum fyrir riftun samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 að stefndi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni Katrínar og ástæður þess að ráðstöfun hennar væri ótilhlýðileg er þess að gæta að í gögnum, sem lágu fyrir í forsjármáli sem hún höfðaði gegn áfrýjanda í október 2004, kom meðal annars fram að hún hafi verið í sambúð með stefnda frá því síðla á því ári, svo og að þau hafi keypt einbýlishús á Ísafirði. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um þau fasteignakaup, en í héraðsdómsstefnu staðhæfði áfrýjandi að stefndi hafi gert samning um þau 18. maí 2005 og hefur því ekki verið andmælt. Þótt óvígð sambúð Katrínar og stefnda hafi ekki verið tilkynnt þjóðskrá fyrr en frá 15. júlí 2005 að telja er ljóst af þessu að sambúðin hafði staðið um nokkurn tíma áður en greiðslan var lögð á bankareikning stefnda 11. maí 2005. Af þeim sökum er óhjákvæmilegt að stefndi hafi mátt gera sér nægilega grein fyrir fjárhagsstöðu Katrínar þegar þetta var gert. Fjárhæðin, sem hér um ræðir, er slík að engan veginn getur staðist að hún hafi verið lögð inn á bankareikning stefnda án þess að fram kæmi haldbær skýring á því hvers vegna það hafi verið gert frekar en að féð yrði lagt inn á reikning á nafni Katrínar. Að því verður einnig að gæta að á þessum tíma hafði áfrýjandi krafist opinberra skipta til fjárslita vegna loka óvígðrar sambúðar sinnar og Katrínar. Þegar allt þetta er virt eru ekki efni til annars en að telja nægilega sýnt fram á að framangreindum skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 sé fullnægt. Verður krafa áfrýjanda um riftun því tekin til greina. Röksemdir, sem færðar eru í málatilbúnaði stefnda fyrir varakröfu hans um lækkun á þeirri fjárhæð sem honum verði gert að greiða þrotabúi Katrínar, beinast eingöngu að því að hluta fjárins, sem var greitt inn á bankareikning hans, hafi verið varið til greiðslu skulda hennar og áfrýjanda. Eins og áður greinir hafa engin gögn verið lögð fram í málinu um ráðstöfun þessa fjár af reikningi stefnda. Auk þess verður ekki litið fram hjá því að við lok fjárslita milli Katrínar og áfrýjanda var lagt til grundvallar að samanlögð hrein eign þeirra beggja hafi numið hærri fjárhæð en þeim 9.291.000 krónum, sem hún lét greiða inn á reikning stefnda, og höfðu þá við útreikning á því komið til frádráttar þær skuldir, sem stefndi vísar til varðandi varakröfu sína. Stefndi hefur ekki borið fyrir sig ákvæði 145. gr. laga nr. 21/1991 til stuðnings varakröfunni eða fært fyrir henni önnur haldbær rök. Hann verður því dæmdur til greiða þrotabúi Katrínar Líneyjar Jónsdóttur þá fjárhæð, sem áfrýjandi krefst, en með því að ekki verður séð að krafa hafi verið höfð uppi af þessu tilefni fyrr en við höfðun málsins verða dráttarvextir ekki dæmdir fyrr en frá þeim tíma, sbr. 3. mgr. og 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem rennur til áfrýjanda og ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Greiðslu Katrínar Líneyjar Jónsdóttur 11. maí 2005 á 9.291.000 krónum til stefnda, Ólafs Halldórssonar, er rift. Stefndi greiði þrotabúi Katrínar Líneyjar Jónsdóttur 9.291.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. desember 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda, Þórði Erni Arnarsyni, samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 1. maí 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 25. mars sl., höfðaði þrotabú Katrínar Líneyjar Jónsdóttur hinn 12. desember 2008 gegn stefnda, Ólafi Halldórssyni, Seljalandi 16, Ísafirði. Með bókun við upphaf aðalmeðferðar málsins 25. mars sl. var aðild þess breytt á þann veg, með samþykki stefnda og vísan til 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að stefnandi yrði, í stað þrotabúsins, Þórður Örn Arnarson, Steinum 6, Djúpavogi. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Málsatvik eru samkvæmt framlögðum gögnum þau að stefnandi og Katrín Líney Jónsdóttir voru í sambúð frá október 1999 til 15. júní 2004. Frá 15. júlí 2005 hefur Katrín Líney verið skráð í sambúð með stefnda og er lögheimili þeirra að Seljalandi 16 á Ísafirði, sbr. vottorð Þjóðskrár frá 4. nóvember 2008. Við upphaf sambúðar Katrínar Líneyjar og stefnanda átti Katrín íbúð sem seld var á sambúðartímanum. Í hennar stað var keypt íbúð að Hjallabraut 11, Hafnarfirði, sem Katrín Líney var ein skráð kaupandi að. Þá íbúð seldi hún 29. apríl 2005. Skömmu áður, eða hinn 20.apríl 2005, hafði stefnandi sett fram við Héraðsdóm Reykjaness kröfu um opinber skipti til fjárslita milli þeirra Katrínar Líneyjar. Féllst dómurinn á þá kröfu stefnanda með úrskurði 31. maí 2005. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 2007, í málinu nr. Q-7/2005, var viðurkenndur 40% eignarhlutur stefnanda í íbúðinni að Hjallabraut 11 á móti 60% eignarhluta Katrínar Líneyjar. Ennfremur var viðurkennt að stefnandi væri helmingseigandi að hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. sem Katrín Líney hafði keypt á sambúðartíma hennar og stefnanda. Niðurstaða hinna opinberu skipta til fjárslita milli stefnanda og Katrínar Líneyjar varð sú að konan skyldi greiða stefnanda 4.694.010 krónur, sbr. frumvarp til úthlutunar vegna skiptanna frá 14. nóvember 2007, en skiptunum lauk á skiptafundi 20. sama mánaðar. Stefnandi höfðaði mál gegn Katrínu Líneyju 19. desember 2007 og krafðist greiðslu á fyrrnefndum 4.694.010 krónum ásamt dráttarvöxtum. Útivist varð í málinu af hálfu konunnar og var stefnan árituð af dómara um aðfararhæfi 20. sama mánaðar. Á grundvelli hinnar árituðu stefnu var gert árangurslaust fjárnám hjá Katrínu Líney 7. febrúar 2008. Hinn 14. apríl það ár barst dómnum síðan krafa stefnanda þess efnis að bú Katrínar Líneyjar yrði tekið til gjaldþrotaskipta, mál nr. G-13/2008. Var málið tekið til úrskurðar 7. maí 2008 og í því kveðinn upp úrskurður degi síðar þess efnis að bú konunnar væri tekið til gjaldþrotaskipta. Í sama þinghaldi var Björn Jóhannesson hrl. skipaður skiptastjóri í þrotabúinu. Samkvæmt framlagðri kröfulýsingarskrá gerðu fimm aðilar kröfu í þrotabú Katrínar Líneyjar, þar á meðal stefnandi sem gerði tvær kröfur í búið. Var annarri kröfunni hafnað af skiptastjóra en hin samþykkt. Sú síðarnefnda er krafa sú sem viðurkennd var með fyrrgreindum úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 2. júlí 2007, að fjárhæð 4.694.010 krónur. Katrín Líney gaf skýrslu hjá skiptastjóra 23. maí 2008. Var þá meðal annars eftirfarandi bókað eftir konunni: Aðspurð skýrir Katrín frá því að krafa gjaldþrotaskiptabeiðanda sé tilkomin vegna ágreinings sem upp kom við sambúðarslit hennar og Þórðar Arnar Arnarsonar um mitt ár 2004 um skiptingu eigna og greiðslu skulda. Katrín kveðst hafa átt íbúð að Hjallabraut 11, íbúð 302, Hafnarfirði og hafi ein verið þinglýstur eigandi að þeirri íbúð. Niðurstaða dómstóla hafi síðar verið á þá leið að Þórður hafi verið dæmdur eigandi að 40% eignarhluta í íbúðinni en þegar niðurstaða dómstóla hafi legið fyrir hafi hún verið búin að selja íbúðina og söluandvirðinu ráðstafað upp í sameiginlegar skuldir. ... Aðspurð kveðst Katrín ekki kannast við neinar þær ráðstafanir í fjármálum sínum á undangegnum misserum sem kunni að vera riftanlegar samkvæmt ákvæðum gjaldþrotalaga. ... Katrín Líney gaf skýrslu að nýju hjá skiptastjóra 21. ágúst 2008. Bókaði skiptastjóri þá meðal annars eftir konunni: Katrín vill að það komi fram með skýrum hætti að hún hafi ekki staðið að kaupunum á Seljalandi 16, Ísafirði. Ólafur Halldórsson hafi einn staðið að kaupunum eins og kaupsamningur og afsal vegna eignarinnar gefa til kynna með skýrum hætti. ... Það hafi alla tíð komið fram af hennar hálfu að Ólafur hafi einn staðið að kaupunum og hún hafi ekki komið þar nærri og Ólafur eigi eignina einn enn þann dag í dag. Skiptastjóri óskar eftir því að Katrín upplýsi um það með nákvæmum hætti hvernig söluverðmæti fasteignarinnar að Hjallabraut 11, Hafnarfirði, hafi verið ráðstafað en fasteignin var seld með kaupsamningi dags. 29. apríl 2005 og hafi kr. 9.668.342,- af kaupverðinu, sem var kr. 23,5 milljónir, verið greitt með peningum. Katrín kveðst hafa greitt sameiginlegar skuldir hennar og Þórðar, þar hafi m.a. verið um að ræða yfirdráttarskuld í Glitni banka ... að fjárhæð kr. 1.000.000,- sem hafi verið sameiginleg skuld. Auk þess hafi verið um að ræða yfirdráttarskuld á bankareikningi í KB banka hf. ... svo og margvíslegar aðrar sameiginlegar lausaskuldir, þ.á m. visaskuld og skuldir vegna raðgreiðslusamninga. Katrín kveðst ekki geta upplýst um þetta með nákvæmum hætti, einfaldlega þar sem hún sé ekki með gögn um ráðstöfunina en vill þó geta þess að stór hluti af þessu hafi einnig farið til framfærslu, greiðslu lögfræðikostnaðar vegna forsjárdeilu, ferðalaga erlendis og innanlands, bifreiðakaupa, framfærslu barna og ýmislegs annars sem hún kveðst ekki geta skýrt frekar. ... ... Katrín segir að hluti af söluandvirði fasteignarinnar og hlutabréfanna hafi farið inn á bankareikninga í hennar nafni, og þá inn á reikninga nr. ... Með bréfi 10. október 2008 staðfesti Kári Halldórsson, löggiltur fasteignasali á Ási fasteignasölu, að greiðslum vegna kaupsamnings, dagsettum 29. apríl 2005, um fasteignina Hjallabraut 11 í Hafnarfirði hafi annars vegar verið ráðstafað inn á reikning í eigu stefnda, 9.291.000 krónur, og hins vegar hafi 16. ágúst 2005 verið greiddar 319.582 krónur inn á reikning skiptastjóra þess sem skipaður hafi verið vegna opinberra skipta til fjárslita milli stefnanda og Katrínar Líneyjar. Sú greiðsla hafi verið lokagreiðsla samkvæmt uppgjöri. Skiptafundur var haldinn 5. nóvember 2008 í þrotabúi Katrínar Líneyjar. Í framlagðri fundargerð kemur fram að boðað hafi verið til fundarins vegna framkominnar beiðni stefnanda um heimild til málshöfðunar í eigin nafni, en í þágu þrotabúsins, með vísan til ákvæða 130. gr. laga nr. 21/1991. Þá segir jafnframt að stefnandi telji þrotabúið eiga kröfu á stefnda vegna ráðstöfunar þrotamanns á áðurnefndum 9.291.000 krónum til stefnda 29. apríl 2005. Í niðurlagi fundargerðarinnar segir síðan svo: Skiptastjóri mun ekki halda uppi þeim hagsmunum sem þrotabúið kanna að njóta eða getur notið, og lýst er í fyrrgreindu bréfi Guðmundar Kristjánssonar hrl. frá 15. október sl. Í samræmi við ákvæði 130. gr. laga nr. 21/1991 eiga einstakir kröfuhafar í þrotabúið rétt á því að taka hagsmunina að sér og fylgja þeim eftir í eigin nafni vegna þrotabúsins. Í ljósi þess að þrotabúið mun ekki halda uppi þessum hagsmunum verður ekki annað séð en Þórður Arnar Arnarsson (sic) (stefnandi), sem á viðurkennda kröfu í þrotabúið, eigi rétt á að taka að sér fyrrgreinda hagsmuni í ljósi fyrrgreindrar afstöðu skiptastjóra. Hinn 12. desember 2008 var mál þetta síðan höfðað á hendur stefnda samkvæmt áðursögðu. II. Stefnandi vísar til þess að við skýrslugjöf hjá skiptastjóra 23. maí 2008 hafi Katrín Líney Jónsdóttir sagst hafa selt umrædda íbúð að Hjallabraut 11 í Hafnarfirði og ráðstafað söluandvirðinu upp í „sameiginlegar skuldir“. Þá hafi Katrín við skýrslugjöfina ekki kannast við að hafa gert neinar þær ráðstafanir í fjármálum sínum á undangengnum misserum sem kynnu að vera riftanlegar samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Aftur hafi Katrín gefið skýrslu hjá skiptastjóra 21. ágúst 2008 og hann þá óskað eftir að hún upplýsti „... með nákvæmum hætti, hvernig söluverðmæti fasteignarinnar að Hjallabraut 11, Hafnarfirði, hafi verið ráðstafað en fasteignin var seld með kaupsamningi dags. 29. apríl 2005 og hafi kr. 9.668.342,- af kaupverðinu, sem var kr. 23,5 milljónir, verið greitt með peningum.“ Katrín hafi sagst hafa greitt sameiginlegar skuldir þeirra stefnanda, sem hún hafi síðan útlistað, en jafnframt getið þess „... að stór hluti af þessu hafi einnig farið til framfærslu, greiðslu lögfræðikostnaðar vegna forsjárdeilu, ferðalaga erlendis og innanlands, bifreiðakaupa, framfærslu barna og ýmislegs annars sem hún kvaðst ekki geta skýrt frekar.“ Öllu söluandvirði áðurnefndra hlutabréfa hafi Katrín sagt hafa verið ráðstafað í neyslu og til greiðslu skulda. Þá hafi hluti söluandvirðis fasteignarinnar, sem og hlutabréfanna, farið inn á tiltekna bankareikninga hennar. Stefnandi vísar ennfremur til þess að með bréfi til skiptastjóra 10. október 2008 hafi fasteignasali hjá fasteignasölunni Ási í Hafnarfirði, sem annast hafi sölu fyrrnefndrar íbúðar, staðfest að 11. maí 2005 hafi kaupsamningsgreiðslu af íbúðinni að fjárhæð 9.291.000 krónur verið ráðstafað inn á reikning stefnda. Það hafi verið gert samkvæmt yfirlýsingu Katrínar, dagsettri 29. apríl 2005, þar um. Fyrir liggur að sögn stefnanda að skráð sambúð stefnda og Katrínar hafi hafist 15. júlí 2005 og einnig að samband þeirra og samdráttur hafi hafist rúmu ári áður og orðið tilefni sambúðarslita hennar og stefnanda. Ennfremur sé upplýst að fasteignina Seljaland 16 á Ísafirði, sem sé einbýlishús og lögheimili stefnda og Katrínar frá síðastgreindum degi, hafi stefndi keypt með kaupsamningi 18. maí 2005. Katrín riti reyndar nafn sitt á kaupsamninginn sem kaupandi, auk stefnda, enda þótt stefndi sé þar einn skráður sem slíkur. Með vísan til framanritaðs er það hald stefnanda að með ráðstöfun sinni á 9.291.000 krónum inn á bankareikning stefnda, sambýlismanns síns, hafi Katrín komið því til leiðar að samsvarandi eign hennar hafi ekki verið stefnanda og öðrum kröfuhöfum hennar til reiðu til fullnustu krafna þeirra. Jafnframt hafi ráðstöfun Katrínar leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Við ráðstöfunina hafi hún orðið ógjaldfær og það hafi stefndi vitað, eða mátt vita, sem og um þær aðstæður sem gerðu ráðstöfunina ótilhlýðilega. Umrædd háttsemi Katrínar hafi beinlínis varðað við 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Öll atvik í máli þessu séu með þeim hætti sem lagagreinin taki til og beri því að rifta ráðstöfun Katrínar og gera stefnda að greiða umkrafðar bætur skv. 3. mgr. 142. gr. nefndra laga, sbr. og almennar reglur skaðabótaréttar. Hvað varðar kröfu sína um málskostnað bendir stefnandi sérstaklega á að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi gagnaðila síns. III. Af hálfu stefnda er því alfarið mótmælt að 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eigi við ráðstöfun Katrínar Líneyjar Jónsdóttur 11. maí 2005 á 9.291.000 krónum inn á bankareikning stefnda. Stefndi kveður ljóst af orðalagi ákvæðisins að um almenna riftunarreglu sé að ræða sem sé öðrum ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 til fyllingar. Reglan sé undantekningarregla, er skýra beri þröngt til samræmis við almennar lögskýringarreglur, sem komi til skoðunar þegar aðrar reglur laganna eigi ekki við. Raunar hafi verið tekið fram í frumvarpi því sem varð að gjaldþrotalögum nr. 6/1978, sbr. skýringar við 61. gr. þeirra laga sem hafi verið samhljóða nefndri 141. gr. laga nr. 21/1991, að sjaldan muni það vera raunhæft að löggerningum verði rift á grundvelli ákvæðisins. Stefndi bendir á að hin hlutlægu skilyrði 141. gr. fyrir riftun ótilhlýðilegra ráðstafana séu ekki uppfyllt í málinu. Þannig geti stefndi ekki talist kröfuhafi í skilningi ákvæðisins og enn síður verði séð hvernig umrædd ráðstöfun getur hafa leitt til skuldaaukningar öðrum kröfuhöfum til tjóns. Með ráðstöfuninni hafi hvorki aukist greiðslubyrði þrotamanns, né skuldastaða hans almennt, og er fullyrðingum stefnanda um hið gagnstæða í stefnu alfarið hafnað af stefnda. Vísar stefndi til þess að þrátt fyrir að kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 9.291.000 krónur hafi verið ráðstafað inn á hans reikning hafi þrotamaður haft fullan aðgang og ráðstöfunarrétt yfir fjármununum. Viti stefndi ekki betur en þeim hafi verið ráðstafað með þeim hætti sem fram komi í skýrslu skiptastjóra af Katrínu frá 21. ágúst 2008, þ.e. til greiðslu sameiginlegra skulda þrotamanns og stefnanda, margvíslegra lausaskulda, framfærslu, greiðslu lögfræðikostnaðar vegna forsjárdeilu, ferðalaga erlendis og innanlands, bifreiðakaupa, framfærslu barna o.fl. Kveðst stefndi hafna því alfarið, sem látið sé liggja að í stefnu, að umræddum fjármunum hafi verið varið til kaupa á eign stefnda að Seljalandi 16, Ísafirði. Þau kaup hafi stefndi fjármagnað með eigin fé og lánsfé. Sé það staðfest af þrotamanni í áðurnefndri skýrslu skiptastjóra en í henni komi skýrt fram að Katrín hafi ekki á neinn hátt staðið að kaupunum á nefndri fasteign. Það hafi stefndi einn gert svo sem kaupsamningur og afsal eignarinnar beri með sér. Þá mótmælir stefndi því einnig að það skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991, er lúti að því að eignir þrotamanns verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, sé uppfyllt í málinu. Til þess verði að líta að þrotamaður hafi einn verið skráður og þinglýstur kaupsamningshafi og eigandi eignarinnar að Hjallabraut 11 í Hafnarfirði. Þrotamaður hafi selt fasteignina með kaupsamningi 29. apríl 2005 og eðli málsins samkvæmt haft fullan rétt til að ráðstafa umræddri eign sinni að vild. Honum hafi jafnframt verið frjálst að ráðstafa kaupsamningsgreiðslu þeirri, að fjárhæð 9.291.000 krónur, sem fengist hafi við sölu eignarinnar 11. maí sama ár. Vísar stefndi til þess að í apríl og maí 2005 hafi þrotamaður, að því er stefndi viti best, hvorki verið í skuld við stefnanda né aðra þá kröfuhafa sem lýst hafi kröfu í þrotabú hans. Það hafi raunar ekki verið fyrr en með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 2007, eða 782 dögum eftir hina umdeildu ráðstöfun, sem viðurkennt hafi verið að stefnandi væri eigandi að 40% hluta fasteignarinnar að Hjallabraut 11 á móti þrotamanni og jafnframt helmingseigandi að hlutabréfum í Kaupþingi banka hf., er Katrín hafi keypt á sambúðartíma hennar og stefnanda. Stefnandi hafi því ekki verið réttmætur og viðurkenndur kröfuhafi á þeim tíma sem ráðstöfunin hafi verið framkvæmd. Þá hafi krafa hans einfaldlega ekki verið viðurkennd og raunar lagt frá því útséð um það hvort hann ætti yfir höfuð nokkra kröfu á hendur þrotamanni. Með vísan til framangreinds kveðst stefndi alfarið hafna því að hin hlutlægu skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt í málinu og að ráðstöfun þrotamanns til stefnda hafi á einhvern hátt verið ótilhlýðileg í skilningi ákvæðisins. Verði talið að hin hlutlægu skilyrði títtnefndrar 141. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt í málinu kveðst stefndi reisa sýknukröfu sína á því að hann hafi verið grandlaus um að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna umræddrar ráðstöfunar og einnig um þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfun þrotamanns var ótilhlýðileg. Hin huglægu skilyrði ákvæðisins séu því heldur ekki uppfyllt. Stefndi segir nánar að er umræddri fjárhæð hafi verið ráðstafað inn á hans reikning 11. maí 2005 hafi hann ekki vitað betur en fjárhagur Katrínar væri mjög góður, enda hún í engum vanskilum. Þá hafi krafa stefnanda, sem síðar varð grundvöllur gjaldþrotaskipta á búi Katrínar, ekki verið viðurkennd fyrr en með opinberum skiptum til fjárslita milli hans og Katrínar, er lokið hafi með samþykktu frumvarpi skiptastjóra 20. nóvember 2007, eða 923 dögum eftir að hin umdeilda fjárhæð var lögð inn á reikning stefnda. Samkvæmt þessu sé fullyrðingum stefnanda um að stefndi hafi vitað eða mátt vita að Katrín hafi orðið ógjaldfær við ráðstöfunina og jafnframt um þær aðstæður sem gert hafi hana ótilhlýðilega alfarið hafnað. Verði ekki með nokkru móti séð hvernig stefndi gæti hafa sýnt af sér saknæma háttsemi með viðtöku á ráðstöfun frá þrotamanni gagnvart kröfuhafa, og skiptabeiðanda, sem eignast hafi kröfu á hendur þrotamanni 923 dögum eftir að ráðstöfunin átti sér stað. Lætur stefndi þess og getið í þessu sambandi að hann hafi enga vitneskju um það haft 11. maí 2005 að stefnandi hefði krafist opinberra skipta til fjárslita milli sín og Katrínar 20. apríl sama ár. Enn síður hafi hann getað vitað að viðurkenndur yrði eignarréttur stefnanda að 40 hundraðshlutum í fasteigninni að Hjallabraut 11, enda Katrín ein verið þinglýstur eigandi eignarinnar. Stefndi hafnar því ennfremur að Katrín hafi verið ógjaldfær 11. maí 2005, eða orðið það vegna títtnefndrar ráðstöfunar. Aukinheldur segist stefndi ekki með nokkru móti hafa getað vitað, eða mátt vita, að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg, enda hún tilhlýðileg með öllu að hans mati.Telur stefndi orsakir ógjaldfærni þrotamanns ekki að rekja til innborgunar hans á reikning stefnda heldur ráðstöfunar á þeirri fjárhæð í kjölfarið, sbr. skýringar þær sem þrotamaður hafi gefið skiptastjóra og áður voru raktar. Samkvæmt öllu framangreindu segir stefndi ljóst að hann hafi á engan hátt sýnt af sér saknæma háttsemi er umrædd fjárhæð var lögð inn á reikning í hans eigu 11. maí 2005. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfu stefnanda. Varakröfu sína kveðst stefndi byggja á því að bótakrafa stefnanda sé stórlega ofmetin og í engu samræmi við raunverulegt tjón kröfuhafa þrotabúsins, sbr. það sem að framan er rakið. Þannig segi í 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 að fari riftun fram á grundvelli 141. gr. laganna skuli sá sem hag hafi haft af riftanlegri ráðstöfun greiða bætur eftir almennum reglum. Svo sem áður hafi verið rakið hafi fjármunir þeir sem lagðir voru inn á reikning stefnda farið til greiðslu sameiginlegra skulda þrotamanns og stefnanda, margvíslegra lausaskulda, framfærslu, greiðslu lögfræðikostnaðar vegna forsjárdeilu, ferðalaga erlendis og innanlands, bifreiðakaupa, framfærslu barna o.fl. Því sé ljóst að stefndi hafi ekki haft þann hag af ráðstöfuninni sem í kröfum stefnanda greini og því beri að lækka stefnufjárhæðina stórlega. Hvað varðar kröfu sína um málskostnað bendir stefndi sérstaklega á að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Honum beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi meðal annars til ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 141. og 3. mgr. 142. gr. laganna. IV. Samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamanns verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Það er stefnanda, þeim sem byggir á því að riftunarregla 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eigi hér við, sem samkvæmt almennum venjuhelguðum reglum um sönnun ber að sanna að skilyrði lagagreinarinnar séu uppfyllt. Með yfirlýsingu fasteignasala sem sá um söluna á íbúðinni að Hjallabraut 11 í Hafnarfirði, dagsettri 10. október 2008, sem og yfirlýsingu kaupanda og seljanda eignarinnar frá 29. apríl 2005, liggur fyrir að kaupsamningsgreiðsla að fjárhæð 9.291.000 krónur var 11. maí 2005 lögð inn á reikning stefnda nr. 1118-26-5039. Málatilbúnaður stefnanda byggir á því að í innlögn þessari hafi falist ótilhlýðileg ráðstöfun í skilningi 141.gr. laga nr. 21/1991 sem leitt hafi til þess að eignir þrotamanns, Katrínar Líneyjar Jónsdóttur, séu nú ekki til reiðu til fullnustu kröfu hans að fjárhæð 4.694.010 krónur samkvæmt frumvarpi til úthlutunar vegna opinberra skipta til fjárslita milli hans og Katrínar Líneyjar frá 14. nóvember 2007, sem og til fullnustu krafna annarra þeirra er lýst hafa kröfum í þrotabú Katrínar. Stefndi vísar til þess í málinu að þrátt fyrir að áðurnefndri kaupsamningsgreiðslu hafi verið ráðstafað inn á hans reikning hafi þrotamaður, Katrín Líney, haft fullan aðgang og ráðstöfunarrétt yfir fjármununum. Viti stefndi ekki betur en þeim hafi verið ráðstafað með þeim hætti sem fram komi í skýrslu skiptastjóra af Katrínu frá 21. ágúst 2008 og rakið er í kafla I hér að framan. Það eitt liggur haldbært fyrir í málinu um afdrif fyrrnefndrar kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 9.291.000 krónur að hún var 11. maí 2005 lögð inn á reikning stefnda. Stefndi hefur enga tilraun gert til að sanna þá fullyrðingu sína að þrotamaður hafi í framhaldinu verið sá aðili sem ráðstafaði fjármununum með þeim hætti sem konan bar fyrir skiptastjóra og áður var rakið. Þannig liggur hvorki fyrir yfirlit færslna af umræddum reikningi stefnda í kjölfar þess að fyrrgreind fjárhæð var inn á hann lögð né heldur önnur þau gögn sem rennt gætu stoðum undir áðurnefnda fullyrðingu stefnda. Þykir samkvæmt því mega slá því föstu að 11. maí 2005 hafi þrotamaður ráðstafað 9.291.000 krónum inn á reikning stefnda án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir. Þar sem sá einhliða örlætisgerningur leiddi til þess að eignir þrotamanns urðu síðar ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum verður að telja ráðstöfunina ótilhlýðilega í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Eðli málsins samkvæmt var hinn 40% eignarhlutur stefnanda í íbúðinni að Hjallabraut 11 staðreynd er hin umdeilda ráðstöfun var framkvæmd þó svo þau réttindi hans hefðu ekki verið viðurkennd fyrr en með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 2007, í málinu nr. Q-7/2005. Með vísan til þess og að því virtu sem upplýst hefur verið í málinu um fjárhagsstöðu þrotamanns á umræddu tímamarki, sem og síðar, þykir mega slá því föstu að þrotamaður hafi orðið ógjaldfær vegna ráðstöfunarinnar. Næst kemur til skoðunar hvort sá sem hag hafði af hinni umdeildu ráðstöfun, stefndi í máli þessu, vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins, á þeim tíma sem ráðstöfunin var framkvæmd. Afar fátækleg skrifleg gögn liggja fyrir í málinu um það atriði og þá voru hvorki teknar aðila- né vitnaskýrslur við aðalmeðferð málsins. Að mati dómsins liggja þannig ekki fyrir nægilega haldbær gögn um á hvaða stigi samband stefnda og þrotamanns var 11. maí 2005, sérstaklega þegar það er virt í fjárhagslegu tilliti. Er sú staða uppi í málinu þrátt fyrir að ekki verði annað séð en stefnanda hafi verið ýmsar leiðir færar til að varpa á þetta atriði frekara ljósi. Að framangreindu og gögnum málsins virtum þykir mega slá því föstu að stefndi hafi enga vitneskju haft um fjárhagslega erfiðleika þrotamanns á því tímamarki sem hin umdeilda ráðstöfun var framkvæmd. Jafnframt er ósannað að stefndi hafi haft um það vitneskju 11. maí 2005 að stefnandi hafði sett fram kröfu um opinber skipti til fjárslita milli þeirra Katrínar Líneyjar 20. apríl sama ár. Síðast en ekki síst verður til þess að líta að fyrrgreindur eignarhlutur stefnanda í íbúðinni að Hjallabraut 11, sem síðar varð grundvöllur þeirrar kröfu er leiddi til gjaldþrotaskiptanna, var ekki viðurkenndur fyrr en með áðurnefndum úrskurði 2. júlí 2007, í málinu nr. Q-7/2005, en eins og ítrekað hefur komið fram var þrotamaður einn þinglýstur eigandi þeirrar eignar. Að þessu og öðru framangreindu heildstætt virtu þykir ósannað, svo sem málið liggur fyrir dóminum, að stefndi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamanns á þeim tíma sem títtnefnd ráðstöfun var framkvæmd. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Ólafur Halldórsson, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Þórðar Arnar Arnarsonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 804/2017
|
Kærumál Greiðsluaðlögun Veðréttindi Fasteign
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Ó um að ógilt yrði ákvörðun sýslumannsins á Suðurnesjum um að synja beiðni hans, um að afmáð yrðu veðréttindi af tiltekinni fasteign fyrir uppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda sem næmu hærri fjárhæð en svaraði til söluverðs fasteignarinnar á almennum markaði.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. desember 2017, enkærumálsgögn bárust Hæstarétti 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 15. desember 2017 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógiltyrði ákvörðun sýslumannsins á Suðurnesjum 27. júlí 2017 um að synja beiðni hansum að afmáð yrðu veðréttindi af fasteigninni Norðurvör 7 í Grindavík fyriruppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda sem næmu hærri fjárhæð en svaraði tilsöluverðs fasteignarinnar á almennum markaði. Kæruheimild var í 1. mgr. 85. gr.laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sbr. 7. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundnagreiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði. Sóknaraðilar krefjast þessað fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina og varnaraðila gert að greiðaþeim málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti ogverður því litið svo á að þeir krefjist staðfestingar hins kærða úrskurðar,sbr. 3. mgr. 158. gr. og 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness föstudaginn 15. desemberMál þetta,sem barst dóminum með bréfi 25. ágúst 2017, var þingfest 20. september 2017 ogtekið til úrskurðar 30. nóvember 2017. Sóknaraðili er Ólafur Ragnar Sigurðsson, kt.[...], Norðurvör 7, Grindavík. Varnaraðilar eru Íbúðalánasjóður, kt. [...],Borgartúni 21, Reykjavík og Gildi-lífeyrissjóður, kt. [...], Guðrúnartúni1, Reykjavík.Sóknaraðilikrefst þess ákvörðun sýslumannsins á suðurnesjum frá 27. júlí 2017 um synjun ábeiðni sóknaraðila um afmáningu veðréttinda af fasteigninni Norðurvör 7,Grindavík, fnr. 209-2162, sem standa til tryggingar á uppreiknuðum eftirstöðvumveðskulda og nema hærri fjárhæð en svarar til söluverðs fasteignarinnar áalmennum markaði, verði ógild. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar úr hendi varnaraðila.Varnaraðili Íbúðalánasjóður krefst þess að kröfum sóknaraðila verðihafnað og að ákvörðun sýslumannsins á suðurnesjum frá 27. júlí 2017, um aðsynja beiðni sóknaraðila um afmáningu veðréttinda af fasteigninni Norðurvör 7,Grindavík, fastanúmer 209-2169, fyrir uppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda semnema hærri fjárhæð en svarar til söluverðs fasteignarinnar á almennum markaði,verði staðfest. Þá krefst varnaraðilinnmálskostnaðar.Varnaraðili Gildi-lífeyrissjóðurkrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst varnaraðilinn málskostnaðar. Aðalmeðferð fór fram 30.nóvember sl. og var málið tekið til úrskurðar að henni lokinni. Málavextir. Meðákvörðun umboðsmanns skuldara 21. janúar 2014, var umsókn sóknaraðila umgreiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklingasamþykkt. Innköllun var birt í Lögbirtingarblaðinu og lýstu varnaraðilar kröfumsínum fyrir umsjónarmanni. Varnaraðilar fengu í framhaldinu frumvarp umsjónarmannstil greiðsluaðlögunar til skoðunar og samþykktu þeirgreiðsluaðlögunarsamninginn fyrir sitt leyti. Samningur sóknaraðila umgreiðsluaðlögun var samþykktur 19. desember 2014 og stóð sóknaraðili viðgreiðslur samkvæmt samningnum þar til honum lauk. Með beiðni sem barst sýslumanninum á Suðurnesjum 21. desember 2016leitaði sóknaraðili eftir því að veðbönd yrðu afmáð af fasteign hans aðNorðurvör 7, Grindavík, samkvæmt heimild í 12. gr. laga nr. 50/2009 umtímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, sbr. 21. gr.laga nr. 101/2010. Með umsókninni fylgdi annars vegar greiðslumat, undirritað af sóknaraðila 9.maí 2017, þar sem miðað var við neysluviðmið velferðarráðuneytisins án tillitstil bifreiðarkostnaðar, og hins vegar óundirritað og ódagsett greiðslumat, þarsem miðað var við framfærsluviðmið umboðsmanns skuldara. Hvoru tveggja varunnið af embættiumboðsmanns skuldara í tilefni af beiðni sóknaraðila til sýslumanns umafmáningu veðbanda.Hinn 2. júní 2017 barst sóknaraðila bréf frá sýslumanninum áSuðurnesjum þar sem honum var tilkynnt að sýslumaður væri að undirbúa að takaákvörðun um synjun á beiðni sóknaraðila um afmáningu veðréttinda þegar í stað,sbr. 3. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009. Í bréfinu kom fram að skilyrðiafmáningar væru fyrir hendi ef miðað væri við neysluviðmiðvelferðarráðuneytisins, en ekki ef miðað væri við framfærsluviðmið umboðsmannsskuldara. Í bréfinu er vísað til þess að samkvæmt 16. gr. laga nr. 101/2010skuli umsjónarmaður við greiðsluaðlögun miða frumvarp tilgreiðsluaðlögunarsamnings við framfærsluviðmið sem umboðsmaður skuldara setji.Þá eru forsendur úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness 19. mars 2014 í máli nr.T-4/2013, sem Hæstiréttur staðfesti með dómi sínum frá 29. apríl 2014 í málinr. 231/2014, raktar. Loks er í bréfinu vikið að verklagsreglum sem sýslumennog umboðsmaður skuldara hafi sett sér í apríl 2013 um hlutverk umboðsmannsskuldara og vinnslu greiðslumats, þar sem segi meðal annars að umboðsmaðurskuldara taki að sér að vinna greiðslumat fyrir skuldara og að notuð verðiframfærsluviðmið umboðsmanns skuldara. Var sóknaraðila gefinn kostur á að komaað andmælum við fyrirhugaða ákvörðun. Með bréfi lögmanns sóknaraðila, dags. 21.júlí 2017, var fyrirhugaðri ákvörðun sýslumannsins mótmælt. Byggði sóknaraðilaá því að greiðslumat það sem undirritað var af hálfu sóknaraðila og byggir áviðmiðum velferðarráðuneytisins skyldi lagt til grundvallar mati á því hvortskilyrði 12. gr. laga nr. 50/2009 væru uppfyllt. Enn fremur að verklagsreglurþær sem vísað væri til í bréfi sýslumannsins væru óbirtar.Með ákvörðun sýslumannsins á suðurnesjum, dags. 27. júlí 2017, varbeiðni sóknaraðila um afmáningu veðréttinda af fasteigninni Norðurvör 7,Grindavík, fnr. 209-2162, synjað þar sem sóknaraðili þætti samkvæmt greiðslumati,sem miðaði við framfærsluviðmið umboðsmanns skuldara, hafa nægilega getu til aðstanda undir greiðslum á veðskuldum á fasteigninni. Sóknaraðili skaut málinutil dómsins með beiðni sem móttekin var 25. ágúst sl. í samræmi við 7. mgr. 12.gr. laga nr. 50/2009, sbr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Málsástæður og lagarök sóknaraðila.Sóknaraðilibyggir á því að fullnægt sé skilyrðum 12. gr. laga nr. 50/2009, til aðveðréttindi verði afmáð af fasteign sóknaraðila. Í öllu falli sé fullnægtskilyrðum 1. og 2. mgr. 12. gr. til að taka beiðnina til meðferðar, sbr. 3.mgr. 12. gr. laganna.Samkvæmt fyrirliggjandi greiðslumati, sem umboðsmaður skuldara hafiunnið samkvæmt viðmiðum velferðarráðuneytisins, og sóknaraðili hafi óskað eftirað lagt yrði til grundvallar, sé greiðslugeta sóknaraðila 104.606 krónur.Greiðslubyrði lána fyrir afmáningu sé 123.240 krónur og eftir afmáningu 78.030krónur. Sóknaraðili geti því ekki staðið undir afborgunum af öllum áhvílandilánum sé miðað við neysluviðmið velferðarráðuneytisins. Samkvæmt því liggifyrir gögn sem sýni að sóknaraðili verði um fyrirséða framtíð ófær um að standaí fullum skilum með greiðslu skulda sem tryggðar séu með veði í þeirri fasteignsem greiðsluaðlögun taki til og að önnur greiðsluerfiðleikaúrræði séuófullnægjandi.Sóknaraðili byggir á því að með greiðslumatinu hafi hann fullnægtþeirri sönnunarbyrði sem á hann sé lögð í 1. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009.Sóknaraðili vísar til þess að umboðsmaður skuldara hafi gefið sóknaraðilafyrirmæli um að undirrita einungis greiðslumat samkvæmt viðmiðumvelferðarráðuneytisins, þar sem það gæfi réttari mynd af stöðu sóknaraðila tillangs tíma. Framfærsluviðmið umboðsmanns skuldara séu hugsuð til skemmri tímavið úrlausn á skuldavanda, svo sem á tímabili greiðsluaðlögunar, sbr. tölvupóstumboðsmanns skuldara til umboðsmanns sóknaraðila, dags. 3. maí 2017. Að matisóknaraðila sé sýslumanni ekki tækt að byggja ákvörðun sína á greiðslumati erbyggi á neysluviðmiði umboðsmanns skuldara, enda telji umboðsmaður skuldarasjálfur það ekki rétta viðmiðun. Með vísan til þessa mótmælir sóknaraðilitilvísun sýslumanns til 3. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 101/2010 í ákvörðunsinni.Sóknaraðili bendir á að hvorki sé vikið að því á eyðublaði semsýslumenn hafi útbúið í tengslum við afmáningu veðréttinda af fasteign né áheimasíðu umboðsmanns skuldara að einungis sé lagt til grundvallar greiðslugetuskuldara þau framfærsluviðmið sem umboðsmaður skuldara notist við í tengslumvið greiðsluaðlögun einstaklinga. Til þess að sýslumenn geti afgreitt beiðni umafmáningu, þurfi að liggja fyrir mat á greiðslugetu skuldara og slíkt mat þurfiað sýna fram á að skuldari verði um fyrirséða framtíð ófær um að standa ífullum skilum með allar áhvílandi veðskuldir, önnur greiðsluerfiðleikaúrræði dugiekki til og að skuldari geti staðið í fullum skilum með þær veðskuldir semáfram hvíli á fasteigninni eftir afmáningu veðréttinda. Sóknaraðili hafi veittumboðsmanni skuldara samþykki og umboð vegna vinnslu greiðslumats og fengið íhendurnar tvö greiðslumöt sem byggi á mismunandi framfærsluviðmiðunum. Hafiumboðsmaður skuldara ráðlagt sóknaraðila að undirrita aðeins það greiðslumatsem miði við framfærsluviðmið velferðarráðuneytisins.Sóknaraðili hafnar fordæmisgildi dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 231/2014.Í málinu hafi veðhafi krafist þess að ákvörðun sýslumanns um að afmá veðkröfurumfram fasteignamat yrði hnekkt, á þeim grunni að sýslumaður hefði ekkirannsakað málið nægjanlega vel til að geta tekið ákvörðun um afmáninguveðréttinda á kostnað veðhafa. Í forsendum héraðsdóms, sem Hæstirétturstaðfesti, komi fram að veðhafinn, sem væri aðili að greiðsluaðlögunarsamningiskuldara, væri bundinn af samningnum og gæti ekki óskað eftir endurmati ágreiðslugetu skuldara, enda hefði hann ekki sýnt fram á að forsendur væru aðrarog breyttar frá því samningurinn hefði verið samþykktur. Þá sé tiltekið íforsendum að lög nr. 55/2009 veiti enga heimild til að endurmeta greiðslugetuskuldara við þessar aðstæður. Að mati sóknaraðila taki fordæmisgildi dómsins eingöngutil þeirra aðstæðna sem eru uppi hafi verið málinu.Sóknaraðili mótmælir því að framangreindur dómur verði túlkaður á þannveg að greiðslugeta sóknaraðila skuli metin á sama hátt og þegargreiðsluaðlögunarsamningurinn hafi verið samþykktur, þ.e. með því að notast viðframfærsluviðmið umboðsmanns skuldara, sbr. og 3. mgr. 16. gr. laga nr.101/2010, en ekki sé um sambærilegar aðstæður að ræða og í dómi Hæstaréttar.Byggir sóknaraðili á því að túlkun sýslumanns sé í andstöðu við fyrirmæli laganr. 50/2009 og meginreglur stjórnsýsluréttar, þá einkum rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginregluna um skyldubundið mat stjórnvalda. Umstjórnvaldsákvörðun sé að ræða og því hafi sýslumanni borið að gæta að þeimalmennu reglum sem gildi um undirbúning og töku slíkra ákvarðana, svo sem aðsjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því.Í reglunni um skyldubundið mat stjórnvalda felist að stjórnvald semfalið sé mat á tilteknum atriðum, geti ekki takmarkað eða afnumið matið meðverklagsreglum sem nái til allra mála hvort sem þau séu sambærileg að efni eðaekki. Með 12. gr. laga nr. 50/2009 hafi löggjafinn eftirlátið sýslumönnum mattil þess að geta tekið ákvörðun sem besthenti hag hvers aðila, með tilliti til allra aðstæðna. Hafa beri í huga markmiðlaga nr. 50/2009 og það úrræði sem felist í afmáningu veðréttinda, þ.e. að geraskuldara kleift að endurskipuleggja fjármál sín og ráða bót á fjárhagsvandasínum svo hann geti búið áfram í fasteign sinni. Sóknaraðili byggir á því aðsýslumaður og umboðsmaður skuldara hafi afnumið eða takmarkað verulega mat áatvikum, með tilliti til gildandi lagareglna og þeirra sjónarmiða sem á reyni,með því að setja fyrirfram óbirtar verklagsreglur sem taki til allra mála,sambærilegra sem ósambærilegra. Sóknaraðili telur verklagsreglu um að leggjaberi til grundvallar greiðslumat er miði við framfærsluviðmið umboðsmannsskuldara við afgreiðslu sýslumanns, ekki samrýmast reglunni um skyldubundið matstjórnvalda. Að þessu leyti sé ákvörðun sýslumanns um synjun á beiðnisóknaraðila haldin verulegum annmarka sem leiði til ógildingar hennar enda sébeinlínis tekið fram í ákvörðuninni að í framkvæmt hafi verið unnið eftirumræddum verklagsreglum, sem kveði á um að umboðsmaður skuldara vinni greiðslumatfyrir skuldara og að notuð verði framfærsluviðmið umboðsmanns skuldara. Ekki séheimilt að synja umsókn sóknaraðila eingöngu með vísan til verklagsreglu semekki verði séð að byggi á málefnalegum sjónarmiðum. Verklagsreglan, semákvörðun sýslumanns byggi á, verði að teljast full afdráttarlaus og því hætta áað hún dragi úr markmiði úrræðisins. Sóknaraðili byggir þannig á því að skort hafi á að lagt yrðifullnægjandi mat á umsókn sóknaraðila á grundvelli skilyrða 12. gr. laga nr.50/2009 og að rannsókn sýslumanns hafi ekki fullnægt kröfum rannsóknarreglu 10.gr. stjórnsýslulaga. Hvergi í lögunum komi fram að greiðslugeta umsækjanda umafmáningu eigi að vera metin á sama hátt og þegar greiðslugeta hans hafi veriðmetin þegar greiðsluaðlögunarsamningur hafi verið samþykktur. Þá stangist súframkvæmd á við þau sjónarmið sem umboðsmaður skuldara hafi sjálfur sett fram ífyrirmælum sínum til sóknaraðila, í tölvupósti 3. maí 2017, í tengslum viðumsókn sóknaraðila um afmáningu veðréttinda. Þyki ljóst að sýslumaður hafisynjað umsókn sóknaraðila án þess að leggja sérstakt mat á aðstæður hans ágrundvelli fyrirliggjandi gagna. Sóknaraðili byggir kröfur sína á ákvæðum laga nr. 50/2009 umtímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, lögum nr. 90/1991um nauðungarsölu, stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og meginreglumstjórnsýsluréttar, svo sem um skyldubundið mat stjórnvalda. Kröfu ummálskostnað byggir sóknaraðili á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Að auki er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt ámálskostnað. Málsástæður og lagarök varnaraðilaÍbúðalánasjóðs.VarnaraðiliÍbúðalánasjóður byggir á því að ekki séu fyrir hendi lagaskilyrði til aðfallast á kröfur sóknaraðila um afmáningu veðskulda á fasteign hans. Þá séákvörðun sýslumanns ekki haldin annmörkum sem varði ógildingu hennar. Í a-lið 1. mgr. 21. gr. laga nr. 101/2010 sé kveðið á um að skuldarigeti leitað eftir því að veðbönd verði máð af fasteign eftir reglum 12. gr.laga nr. 50/2009, enda sé fullnægt öllum almennum skilyrðum fyrir þeirri aðgerðsamkvæmt þeim lögum. Varnaraðili kveður skilyrðin ófrávíkjanlegt. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 50/2009 þurfi umsækjandi um afmáninguveðkrafna að sýna fram á að hann verði um fyrirséða framtíð ófær um að standa ífullum skilum með greiðslu skulda sem tryggðar séu með veði í þeirri fasteignsem greiðsluaðlögun taki til og að önnur tiltæk greiðsluerfiðleikaúrræði séuófullnægjandi. Varnaraðili telur mega leiða að því líkur að tilgangurlöggjafans sé að afmáning veðkrafna komi aðeins til hjá þeim einstaklingum semekki hafi greiðslugetu til þess að standa í fullum skilum með greiðsluveðskulda og jafnframt að ekki sé gengið of nærri eignarétti kröfuhafa með þvíað fella niður kröfur sem greiðslugeta sé fyrir. Þannig sé ekki nægjanlegt aðviðkomandi einstaklingur fái samning um greiðsluaðlögun, eða að staðið sé viðgreiðslur samkvæmt þeim samning, heldur beri viðkomandi að sýna fram á, meðgögnum, að hann verði um fyrirséða framtíð ófær um að standa að fullu við greiðsluraf veðkröfum á fasteign sinni og að önnur úrræði komi honum ekki til gagns.Vísar varnaraðili um þetta til athugasemda við 12. gr. í greinargerð meðfrumvarpi að lögum nr. 50/2009. Varnaraðilikveður ákvörðun sýslumanns um afmáningu veðréttinda vera stjórnvaldsákvörðunsamkvæmt stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og beri sýslumanni samkvæmt 10. gr.þeirra að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en tekin sé ákvörðun íþví. Því meira íþyngjandi sem stjórnvaldsákvörðun sé þeim mun strangari kröfurverði almennt að gera til stjórnvalds um að það gangi úr skugga um aðupplýsingar sem búa að baki ákvörðun séu sannar og réttar. Rannsóknarskyldasýslumanns sem m.a. feli í sér að staðreyna gögn málsins, sé sérstaklega rík íljósi þess að umboðsmaður skuldaraforvinnimáliðmeð því að gera greiðslumat en eitt af hlutverkum umboðsmanns sé að gætahagsmuna skuldara, sbr. f-lið 2. mgr. 1. mgr. laga nr. 100/2010 um umboðsmannskuldara. Greiðslumatið sé því ekki gert af hlutlausum aðila.Varnaraðili bendir á að sýslumannafélagið og umboðsmaður skuldara hafiátt í miklu samstarfi á árinu 2013 við að undirbúa framkvæmd svokallaðraafmáningarmála. Hafi það leitt til þess að sýslumenn og umboðsmaður skuldarahafi sett sér verklagsreglur 4. apríl 2013 um hlutverk umboðsmanns skuldara ogvinnslu greiðslumats. Samkvæmt því taki umboðsmaður skuldara að sér að vinnagreiðslumat fyrir skuldara og að notuð verði framfærsluviðmið umboðsmannsskuldara. Samkvæmt ákvörðun sýslumanns hafi við framkvæmd þessara mála ávalltverið unnið eftir þessum verklagsreglum. Með beiðni sóknaraðila um afmáninguhafi á hinn bóginn fylgt tvenns konar greiðslumöt sem umboðsmaður skuldara hafiunnið. Annars vegar greiðslumat þar sem framfærsla hafi tekið mið afframfærsluviðmiði umboðsmanns skuldara, í samræmi við verklagsreglur sýslumannsog venjubundna framkvæmd. Greiðslugeta sóknaraðila samkvæmt greiðslumatinu hafiverið 151.603 krónur. Hins vegar greiðslumat þar sem stuðst hafi verið viðframfærsluviðmið velferðarráðuneytisins, án tillits til bifreiðakostnaðar.Greiðslugeta sóknaraðila samkvæmt greiðslumatinu hafi verið 104.606 krónur.Varnaraðili tekur fram að við greiðslumatið hafi verið stuðst viðrekstrarkostnað bifreiðar eins og hann sé tilgreindur í framfærsluviðmiðumumboðsmanns skuldara en ekki í viðmiðum ráðuneytisins. Telur varnaraðili ástæðuþess vera þá að sóknaraðili hefði ella ekki uppfyllt skilyrði fyrir afmáningu,enda greiðslugeta sóknaraðila þá lækkað um 31.697 krónur og sóknaraðili þar meðekki getað sýnt fram á að hann gæti staðið í fullum skilum með þær veðskuldirsem áfram hvíldu á fasteigninni eftir afmáningu veðréttinda, sbr. 1. mgr. 12.gr. laga nr. 50/2009.Hvað varði það mat umboðsmanns skuldara að það sé á hendi sýslumannsað taka afstöðu til þess hvort heimilt sé að miða við neysluviðmiðvelferðarráðuneytisins við ákvörðun um afmáningu veðskulda, telur varnaraðilibenda til þess að embættið hafi í raun sjálft talið vafa leika á um hvortheimilt væri að miða við neysluviðmið ráðuneytisins, enda sé það í ósamræmi viðvenjubundna framkvæmd við vinnslu greiðslumats og dómaframkvæmd.Varnaraðili mótmælir þeirri málsástæðu sóknaraðila að skort hafi áfullnægjandi mat á umsókn sóknaraðila og að rannsókn sýslumanns hafi ekkisamrýmst rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Varnaraðili telurað sýslumaður hafi í einu og öllu farið eftir lögum nr. 50/2009 við afgreiðsluá málinu. Hafi sýslumaður rannsakað málið og aðstæður varnaraðila nægilega oglagt mat á málið. Varnaraðili telur engan þá annmarka á ákvörðun sýslumanns semvaldið geti því að hún verði felld úr gildi.Varnaraðili tekur undir ákvörðun sýslumanns um að leggjaframfærsluviðmið umboðsmanns skuldara til grundvallar í málinu. Með hliðsjón afgreiðslugetu sóknaraðila hafi sýslumaður komist að þeirri niðurstöðu að ekkistanda efni til annars en að hafna beiðni sóknaraðila um afmáningu veðréttinda.Varnaraðili hafnar því að heimilt sé að leggja önnur framfærsluvið tilgrundvallar í málinu. Í því sambandi vísar varnaraðili til dóms HæstaréttarÍslands í máli nr. 231/2014. Samkvæmt þeim dómi skuli greiðslugeta umsækjandametin á sama hátt vegna umsóknar hans um afmáningu og við samþykktgreiðsluaðlögunarsamnings, en þá hafi verið notast við framfærsluviðmiðumboðsmanns skuldara. Af dóminum megi einnig ráða að lög nr. 50/2009 veiti engaheimild til þess að endurmeta greiðslugetu sóknaraðila við þessar aðstæður.Varnaraðili bendir á að sömu sjónarmið hafi verið höfð til hliðsjónar í dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 490/2015. Framangreindir hæstaréttardómar hafiótvírætt fordæmisgildi í þessu máli.Með hliðsjón af framangreindu hafnar varnaraðili þeirri staðhæfingusóknaraðila að löggjafinn hafi eftirlátið sýslumönnum mat til þess að getatekið ákvörðun sem best henti hag hvers aðila, með tilliti til allra aðstæðna. Varnaraðili telur að auki mega ráða af 4. mgr. 16. gr. laga nr.101/2010 að forsendur greiðslugetu umsækjanda skuli vera framfærsluviðmiðumboðsmanns skuldara. Samkvæmt ákvæðinu skuli umsjónarmaður notast viðframfærsluviðmið sem umboðsmaður skuldara setur við gerð samnings umgreiðsluaðlögun. Varnaraðili bendir á að það sé lögbundið hlutverk umboðsmannsskuldara að útbúa framfærsluviðmið og uppfæra reglulega, sbr. d. lið 2. mgr. 1.gr. laga nr. 100/2010 um umboðsmann skuldara. Viðmiðin byggi á útgjaldarannsóknHagstofu Íslands og séu notuð til viðmiðunar bæði í greiðsluaðlögunarmálum ogvið vinnslu umsókna um afmáningu veðréttinda. Viðmiðin taki mið afraunútgjöldum íslenskra heimila og byggist á hlutlægum viðmiðum um almennaframfærslu með tilliti til fjölskyldustærðar. Þá taki þau jafnframt mið afvísitölu. Varnaraðili hafnar því að fullnægt sé skilyrðum fyrir afmáninguveðkrafna af fasteign sóknaraðila enda hafi sóknaraðili ekki sýnt fram á meðsannanlegum hætti að hann sé og verði um fyrirséða framtíð ófær um að standa ífullum skilum á greiðslu skulda. Þvert á móti sé er greiðslugeta sóknaraðilahærri en mánaðarleg afborgun veðkrafna.Um lagarök vísar varnaraðili til laga nr. 50/2009 um tímabundnagreiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, laga nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga, laga nr. 100/2010 um umboðsmann skuldara,stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður og lagarök varnaraðilaGildis - lífeyrissjóðs.Varnaraðili Gildi-lífeyrissjóðurkveður sóknaraðila bera sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum 1. málsl. 12. gr.laga nr. 50/2009, sé fullnægt, þ.e. að sóknaraðila beri að sýna fram á að hannverði um fyrirsjáanlega framtíð ófær um að standa í fullum skilum meðveðskuldir sínar. Geti niðurstaða í málinu hvorki ráðist af því hvortsóknaraðili hafi samþykkt fyrirliggjandi greiðslumat eður ei, né hvortsóknaraðila hafi verið gefin einhver fyrirmæli þar að lútandi af hálfu embættisumboðsmanns skuldara, sem þó sé með öllu ósannað.Varnaraðili byggir á þvíað embætti umboðsmanns skuldara sé lögum samkvæmt falið að útbúa sérstaktframfærsluviðmið og nota við úrlausn þeirra mála sem á borð embættisins rati,sbr. 4. mgr. 16. gr. laga nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun einstaklinga. Einsog vikið sé að í forsendum ákvörðunar sýslumannsins á suðurnesjum liggi fyrirskýrt fordæmi Hæstaréttar Íslands, sbr. dóm í málinu nr. 231/2014, sem feli þaðí sér að við meðferð á máli sóknaraðila samkvæmt 12. gr. laga nr. 50/2009 skulimeta greiðslugetu sóknaraðila út frá sömu forsendum og gert hafi verið viðsamningsumleitanir og síðar samning hans til greiðsluaðlögunar. Við meðferðsamnings sóknaraðila til greiðsluaðlögunar hafi verið lagt til grundvallarframfærsluviðmið umboðsmanns skuldara að viðbættum raunupplýsingum frásóknaraðila sjálfum. Beita beri sama viðmiði við úrlausn um kröfu sóknaraðilasamkvæmt 12. gr. laga nr. 50/2009.Varnaraðili mótmælir þvísem röngu og ósönnuðu að málsmeðferð sýslumanns hafi á einhvern hátt veriðábótavant eða strítt gegn ákvæðum stjórnsýslulaga. Málsmeðferð sýslumanns hafiverið í samræmi við lög og í samræmi við málefnalegar verklagsreglursýslumanna, sbr. einnig fyrirliggjandi verklagsreglur umboðsmanns skuldara. Með vísan til allsframanritaðs og að öðru leyti með vísan til forsendna ákvörðunar sýslumannsinsá suðurnesjum í málinu telur varnaraðili að hafna beri kröfu sóknaraðila.Um lagarök vísarvarnaraðili til laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögunfasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga, laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, einkum 129 og 130. gr., er varði kröfu um málskostnað. Kröfuum virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styður varnaraðili við ákvæði laga umvirðisaukaskatt nr. 50/1988.Niðurstöður:Krafa sóknaraðili í máli þessu er umað ákvörðun sýslumannsins á Suðurnesjum, dags. 27. júlí 2017, um að synjasóknaraðila um afmáningu veðréttinda af fasteign hans að Norðurvör 7 íGrindavík, verði felld úr gildi. Varnaraðilar mótmæla kröfu sóknaraðila. Samkvæmt1. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögunfasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, sbr. a. lið 1. mgr. 21. gr. laga nr.101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, er skilyrði fyrir því að unnt sé að beita heimild til að afmá veðkröfur umframsöluverð fasteignar skuldara á almennum markaði, að sýnt sé að skuldari verðium fyrirséða framtíð ófær um að standa í fullum skilum með greiðslu skulda semtryggðar séu með veði í þeirri fasteign og að önnur tiltækgreiðsluerfiðleikaúrræði séu ófullnægjandi, enda sýni skuldari fram á að hanngeti staðið í fullum skilum með þær veðskuldir sem hvíla áfram á fasteigninni. Sóknaraðilibyggir kröfu sína á því að sýslumanni hafi borið að leggja til grundvallar matiá greiðslugetu sóknaraðila greiðslumat sem byggi á neysluviðmiðumvelferðarráðuneytisins, dags. 9. maí 2017, en samkvæmt því fullnægi sóknaraðiliskilyrðum 1. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009. Sýslumanni hafi því borið að takabeiðni hans til efnislegrar meðferðar. Þá byggir sóknaraðili því að ákvörðunsýslumanns sé haldin verulegum annmörkum þar sem brotið hafi verið gegn 10. gr.stjórnsýslulaga og meginreglum um skyldubundið mat stjórnvalda við ákvörðunina. Svosem fram er komið fylgdi umsókn sóknaraðila tvenns konar greiðslumöt, hvorutveggja unnin af embætti umboðsmanns skuldara. Tók annað greiðslumatið mið afneysluviðmiðum velferðarráðuneytisins en hitt mið af framfærsluviðmiðum umboðsmannsskuldara. Hið síðara felur í sér niðurstöðu um að sóknaraðili teljist hafa getutil þess að standa undir greiðslum á þeim veðskuldum sem hvíla á fasteign hansað Norðurvör 7 í Grindavík, og uppfylli þar með ekki skilyrði 12. gr. laga nr.50/2009. Hið fyrra leiðir til gagnstæðrar niðurstöðu. Ákvörðun sýslumanns bermeð sér að auk greiðslumatanna tveggja hafi legið fyrir gögn um tekjur ogútgjöld sóknaraðila og skattframtöl. Þá hafi legið fyrir verðmat umræddrarfasteignar, upplýsingar um eftirstöðvar áhvílandi lána, samningur umgreiðsluaðlögun og staðfesting á greiðslumiðlun, útprentun úr reiknivél fyrirneysluviðmið af vefsíðu velferðarráðuneytisins og andmælabréf sóknaraðila.Hefur sóknaraðili hvorki bent á gögn eða upplýsingar sem skort hafi á að aflaðværi áður en ákvörðun var tekin í málinu. Að framangreindu virtu, og með vísantil gagna málsins að öðru leyti, verður ekkifallist á að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga viðmeðferð sýslumanns á beiðni sóknaraðila. Með12. gr. laga nr. 50/2009 er sýslumanni meðal annars falið að leggja mat á hvortskuldari fullnægi skilyrðum ákvæðisins um greiðslugetu. Í því skyni að metagreiðslugetu hafa verið settar verklagsreglur, dagsettar 4. apríl 2013, þar semumboðsmaður skuldara tekur meðal annars að sér að vinna greiðslumat fyrirskuldara sem eftir því óska. Samkvæmt verklagsreglunum skal greiðslumat takamið af framfærsluviðmiðum umboðsmanns skuldara, tekjum skuldara (laun,vaxtabætur, barnabætur o.s.frv.) og greiðslugetu (tekjur- framfærsla). Þá skalskoðuð uppreiknuð staða veðskulda og verðmat fasteignar (meðaltal tveggjaverðmata). Fram kemur í verklagsreglunum að niðurstaða greiðslumats ásamttillögum um afmáningu veðréttinda, með tilliti til verðmats sé send embættisýslumanns. Taki sýslumenn sjálfstæða afstöðu til þeirra gagna sem berist fráumboðsmanni skuldara. Af stöðluðu eyðublaði sýslumanns og verklagsreglunum erljóst að skuldari getur sjálfur aflað greiðslumats, umsókn sinni til stuðnings,án milligöngu umboðsmanns skuldara. Í ákvörðun sýslumanns er tekið fram aðunnið hafi verið eftir verklagsreglunum við framkvæmd mála um afmáninguveðréttinda. Málatilbúnaðursóknaraðila byggir á því að það verklag sýslumanns, að notast viðframfærsluviðmið umboðsmanns skuldara við mat á greiðslugetu skuldara í öllumtilvikum, feli í sér brot gegn meginreglunni um skyldubundið mat. Í 1. mgr. 12. gr. laganr. 50/2009 er ekki gerð grein fyrir þeim viðmiðum sem sýslumenn skulu horfatil við mat á því hvort sýnt sé að skuldari verði um fyrirséða framtíð ófær umað standa í fullum skilum með greiðslu veðskulda. Framfærsluviðmið umboðsmannsskuldara eru unnin samkvæmt d. lið 2. mgr. 1. gr. laga nr. 100/2010um umboðsmann skuldara. Samkvæmt nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndarAlþingis, með breytingatillögu við frumvarp til laga um umboðsmann skuldara,var að því stefnt með ákvæðinu að útbúin yrðu lágmarksframfærsluviðmið.Fram er komið að framfærsluviðmið umboðsmanns skuldara byggjaað mestu á rannsóknum Hagstofu Íslands á útgjöldum íslenskra heimila og eruuppfærð reglulega. Þá eru framfærsluviðmið þessi lögð til grundvallar við gerðfrumvarpa til greiðsluaðlögunar, sbr. 3. og 4. mgr. 16. gr. laga nr.101/2010. Á það við um það frumvarp er varð að samningi sóknaraðila umgreiðsluaðlögun. Telja verður mikilvægt að við úrlausn á málum skuldara sem leita eftirafmáningu veðskulda í kjölfar greiðsluaðlögunar, sé gætt samræmis og jafnræðiseins og frekast er unnt. Jafnframt verður talið eðlilegt og málefnalegt aðgreiðslugeta skuldara sem sæki um afmáningu veðbanda af fasteign undir lokgreiðsluaðlögunartímabils sé metin á sömu forsendum og gert var við samning umgreiðsluaðlögun í upphafi. Að framangreindu virtu er það mat dómsins að meðþeirri viðmiðunarreglu einni að við mat á greiðslugetu skuldara samkvæmt 1.mgr. 12. gr. laga nr. 50/2009 skuli við umrædd framfærsluviðmið miðað, sé ekkifarið á svig við reglur um skyldubundið mat stjórnvalda. Af hálfu sóknaraðilahefur því ekki verið borið við að skort hafi á að sérstakt mat færi að öðruleyti fram á aðstæðum hans við afgreiðslu málsins. Með vísan til alls þess semað framan er rakið er því hafnað að fella beri ákvörðun sýslumanns úr gildi vegna brota áreglum um skyldubundið mat.Sóknaraðili hefur ekki fært fyrir því haldbær rök að niðurstaða í málihans skuli byggð á öðrum sjónarmiðum en við úrlausn annarra mála um afmáninguveðréttinda. Þá verður ekki á það fallist með sóknaraðila að sýslumanni hafiborið að leggja það greiðslumat til grundvallar sem miðar við neysluviðmiðvelferðarráðuneytisins þar sem það eitt sé undirritað af sóknaraðila, það leiðitil hagstæðari niðurstöðu fyrir sóknaraðila eða á grundvelli ummæla ítölvupósti starfsmanns umboðsmanns skuldara, dags. 3. maí 2017, en umboðsmaðurskuldara hefur enga formlega aðkomu að framkvæmd 12. gr. laga nr. 50/2009.Samkvæmt öllu framangreindu verður kröfu sóknaraðila um að ógild verði ákvörðunsýslumannsins á suðurnesjum um að synja beiðni sóknaraðila um afmáninguveðréttinda, umfram söluverð, af fasteign sóknaraðila að Norðurvör 7,Grindavík, hafnað. Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Ástríður Grímsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Hafnað er kröfu sóknaraðila, ÓlafsRagnars Sigurðssonar, um að ógild verði ákvörðun sýslumannsins áSuðurnesjum 27. júlí 2017 um synjun á beiðni sóknaraðila um afmáninguveðréttinda af fasteigninni Norðurvör 7, Grindavík, fnr. 209-2162, sem standatil tryggingar á uppreiknuðum eftirstöðvum veðskulda og nema hærri fjárhæð ensvarar til söluverðs fasteignarinnar á almennum markaði. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 261/2005
|
Kærumál Fjárslit milli hjóna
|
Við opinber skipti til fjárslita milli M og K reis ágreiningur um uppgjör átta nánar tilgreindra skulda við lánastofnanir. Með úrskurði héraðsdóms var fallist á kröfu M um að þeim bæri að greiða umræddar skuldir að jöfnu að frátalinni yfirdráttarskuld á þremur tékkareikningum. Vísað var til þess að opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar gætu ekki farið fram til að færa skuldir frá öðru hjóna yfir á herðar hins, sem eignir þess fyrrnefnda hrökkva ekki fyrir, sbr. 3. mgr. 109. gr. laga nr. 20/1991. Var óumdeilt að hvorugu aðilanna tilheyrðu eignir sem hefðu verðgildi. Af þeim sökum var fallist á kröfu K um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 25. maí 2005, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila bæri til jafns við hann að greiða fimm nánar tilgreindar skuldir við fjárslit milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðila verði gert að greiða ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilar þess í hjúskap 6. ágúst 1996. Sýslumaðurinn á Selfossi tók fyrir 20. desember 2002 beiðni sóknaraðila um skilnað að borði og sæng við varnaraðila. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila, en bókað var eftir sóknaraðila að fjárskipti hefðu farið fram, allar eignir væru seldar og stæði ekki ágreiningur um það. Verður ekki annað ráðið af framkomnum gögnum en að leyfi til skilnaðar hafi verið veitt í samræmi við þessa beiðni. Varnaraðili beindi kröfu 27. október 2003 til Héraðsdóms Suðurlands um að opinber skipti færu fram til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Í kröfu hans var þess meðal annars getið að allar eignir hefðu verið seldar, en ekki hefði verið gengið frá skuldum, sem flestar væru á nafni hans. Um helstu skuldir var vísað til fylgiskjals með kröfunni, þar sem greint var frá tuttugu skuldbindingum aðilanna. Varðandi sextán þeirra kom fram að varnaraðili væri aðalskuldari og sóknaraðili í þrettán tilvikum ábyrgðarmaður, en fjórar skuldir voru sagðar hvíla á sóknaraðila, þar af tvær með ábyrgð varnaraðila. Fyrir dómi mótmælti sóknaraðili ekki kröfu varnaraðila um opinber skipti og var fallist á hana með úrskurði 23. janúar 2004. Á skiptafundi vegna fjárslita milli aðilanna, sem skiptastjóri hélt 27. september 2004, kom fram að ágreiningur stæði um uppgjör átta nánar tilgreindra skulda við lánastofnanir. Fimm þessara skulda voru sagðar vera samkvæmt skuldabréfum, sem varnaraðili hafi gefið út, og hafi fjárhæð þeirra alls numið 6.933.994 krónum 31. desember 2002, en óumdeilt virðist hafa verið að miða ætti fjárslit aðilanna við þann dag. Þrjár af skuldunum voru á hinn bóginn sagðar stafa af yfirdrætti á tékkareikningum varnaraðila og hafi fjárhæð þeirra samtals verið 1.697.668 krónur á áðurgreindum degi. Á skiptafundinum gerði varnaraðili sóknaraðila boð um að ljúka skiptum með því að hún greiddi sér 2.500.000 krónur og var henni veittur frestur til 30. september 2004 til að taka afstöðu til þess. Þessu boði hafnaði sóknaraðili og vísaði skiptastjóri til héraðsdóms 27. október 2004 ágreiningi aðilanna um hvort þeim bæri að greiða umræddar átta skuldir að jöfnu, svo sem varnaraðili gerði kröfu um. Mál þetta var þingfest fyrir héraðsdómi af framangreindu tilefni 15. desember 2004. Sóknaraðili krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 22. apríl 2005. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði leit héraðsdómari svo á að varnaraðili, sem ekki er löglærður og flutti mál sitt sjálfur, hefði fallið frá kröfu sinni að því er varðaði fyrrnefnda yfirdráttarskuld á þremur tékkareikningum. Í úrskurðinum var á hinn bóginn fallist á kröfu varnaraðila að öðru leyti. II. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 20/1991 skal við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar greint milli eigna, sem tilheyra hvoru hjóna fyrir sig, og eigna, sem tilheyra þeim í sameiningu. Skal eins farið með skuldir hvors um sig og þær skuldir, sem beinast að þeim báðum í senn. Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar á hvort hjóna aðeins rétt á að fá við skiptin eignir á móti skuldum sínum, þar á meðal hlutdeild í sameiginlegum skuldum, að því marki, sem eignir þess sjálfs að meðtalinni hlutdeild í sameign hrökkva fyrir skuldunum, sbr. og 100. gr. og 1. mgr. 106. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Að því leyti, sem eignir annars hjónanna nægja ekki á þennan hátt fyrir skuldum þess, verður ekki tekið tillit við skiptin til skuldanna, sem umfram eru. Framangreind lagaákvæði eru meðal annars reist á þeirri grunnreglu íslensks réttar um fjármál hjóna að hvorugt þeirra beri ábyrgð á skuldbindingum hins nema það leiði af lögum eða löggerningi. Opinberum skiptum til fjárslita vegna hjónaskilnaðar verður beitt til að fylgja eftir gagnkvæmu tilkalli samkvæmt 103. gr. hjúskaparlaga, sem hjón njóta við skilnaðar til hluta af skýrri hjúskapareign hvors annars. Svo sem ljóst er af fyrrgreindu ákvæði 3. mgr. 109. gr. laga nr. 20/1991 geta slík skipti á hinn bóginn ekki farið fram til að færa frá öðru hjóna yfir á herðar hins skuldir, sem eignir þess fyrrnefnda hrökkva ekki fyrir. Eins og mál þetta liggur fyrir er óumdeilt að hvorugu aðilanna tilheyri eignir, sem verðgildi hafa. Þegar af þessum sökum verður að fallast á kröfu sóknaraðila um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Varnaraðili, M, greiði sóknaraðila, K, samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 25. maí 2005. Sóknaraðili er M, kt. [...], [...]. Varnaraðili er K, kt. [...], [...]. Sóknaraðili krefst þess að málsaðilum beri að greiða að jöfnu við skipti á félagsbúi þeirra eftirtalin lán sem tekin voru í nafni sóknaraðila, miðað við 31. desember 2002: 1. 1. Íbúðalánasjóður, skbr. 4315, staða 31.12.2002: 1.565.449 kr. 2. 2. Íslandsbanki hf., skbr. 960164, staða 31.12.2002: 1.538.728 kr. 3. 3. Landsbanki Íslands hf., skbr. 26844, staða 31.12.2002: 1.606.985 kr. 4. 4. Íslandsbanki hf., skbr. 962298, staða 31.12.2002: 1.457.669 kr. 5. 5. Búnaðarbanki Íslands hf., skbr. 61426, staða 31.12.2002: 765.163 kr. 6. 6. Íslandsbanki hf., tékkareikningur 89, staða 31.12.2002: 503.861 kr. 7. 7. Búnaðarbanki hf., tékkareikningur 1965, staða 31.12.2002: 953.054 kr. 8. 8. Landsb.Íslands hf., tékkareikn. 2499, staða 31.12.2002: 240.753 kr. Skilja verður kröfugerð sóknaraðila við aðalmeðferð málsins svo að hann falli frá kröfum vegna tékkareikninga eða töluliðum 6-8. Sóknaraðili krefst málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst sýknu af öllum kröfum sóknaraðila og málskostnaðar úr hendi hans. Bú málsaðila var tekið til opinberra skipta með úrskurði dómsins dagsettum 23. janúar 2004. og var Eyvindur G. Gunnarsson, hdl., skipaður skiptastjóri. Með bréfi dagsettu 27. október s.l., sem barst dóminum 1. nóvember s.l. óskaði skiptastjóri þess að dómurinn tæki til úrlausnar samkvæmt 122. gr., sbr. 112. gr. laga nr. 20/1991 ágreining sem risið hafði milli aðila um uppgjör skulda. Við þingfestingu málsins 15. desember s.l. krafðist lögmaður varnaraðila þess að sóknaraðili setti tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar. Var fallist á þessa kröfu varnaraðila með úrskurði upp kveðnum 20. desember s.l. Sóknaraðili lagði fram umbeðna tryggingu og var málinu þá frestað í því skyni að sóknaraðili gæti lagt fram greinargerð, en sóknaraðili er ólöglærður og flytur mál sitt sjálfur. Greinargerð sóknaraðila var lögð fram 16. mars s.l. og í greinargerð sinni sem lögð var fram 4. apríl s.l. krafðist varnaraðili þess að málinu yrði vísað frá dómi. Munnlegur málflutningur um frávísunarkröfuna fór fram 15. apríl s.l. Með úrskurði dómsins upp kveðnum 22. apríl s.l. var frávísunarkröfunni hafnað og var málið flutt um efnishlið þess 3. maí s.l. Þann dag lagði sóknaraðili fram skilríki fyrir framlengingu málskostnaðartryggingar til 1. ágúst n.k. 1 Íbúðalánasjóður, skbr. 4315, staða 31.12.2002: 1.565.449 kr. 2. Íslandsbanki hf., skbr. 960164, staða 31.12.2002: 1.538.728 kr. 3. Landsbanki Íslands hf., skbr. 26844, staða 31.12.2002: 1.606.985 kr. 4. Íslandsbanki hf., skbr. 962298, staða 31.12.2002: 1.457.669 kr. 5. Búnaðarbanki Íslands hf., skbr. 61426, staða 31.12.2002: 765.163 kr. Varnaraðili greiði sóknaraðila 75.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 501/2004
|
Laun Stjórnsýsla Aðild Kjaramál Launatengd gjöld
|
J starfaði sem prófessor við H og voru launakjör hans ákvörðuð af kjaranefnd. Auk fastra launa átti J þess kost að sækja um úthlutun úr ritlauna- og rannsóknasjóði prófessora, en sjóðurinn naut framlaga frá ríkissjóði sem nam tilteknu hlutfalli af föstum launum prófessora við H. Fallist var á með J að óheimilt hafi verið að draga tiltekin launatengd gjöld frá þeirri fjárhæð sem hann hafði fengið úthlutað úr sjóðnum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 128.700 krónur með vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags, og að viðurkennt verði með dómi, að stefndu sé óheimilt að draga eftirtalin launatengd gjöld frá úthlutunum til áfrýjanda af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora: Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti. Við málflutning fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá varakröfu sinni í héraði. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með 6. gr. laga nr. 150/1996 um breytingar á sérákvæðum í nokkrum lögum er varða réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, var kjaranefnd falið að ákveða laun og starfskjör prófessora, enda yrði talið að þeir gegndu því starfi að aðalstarfi. Í úrskurði nefndarinnar um launakjör prófessora 2. júlí 1998 kemur fram, að prófessorar hafi fram til þessa tekið laun samkvæmt kjarasamningum einhvers hinna þriggja félaga háskólakennara við Háskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands og Háskólans á Akureyri og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, en auk þess átt kost á að sækja um greiðslu fyrir rannsóknir umfram vinnuskyldu úr svokölluðum vinnumatssjóði innan hvers háskóla. Mun vinnumatssjóður Háskóla Íslands hafa verið stofnaður 27. apríl 1989. Í úrskurði nefndarinnar var kveðið á um, að nýtt launakerfi skyldi taka gildi frá 1. janúar 1998. Eftir því skyldi prófessorum raðað í flokka á grundvelli stigafjölda samkvæmd matsreglum nefndarinnar og þeir taka mánaðarlaun eftir niðurstöðu þeirrar röðunar. Jafnframt skyldi greiða prófessorum nánar tiltekinn fjölda eininga fyrir fasta yfirvinnu, og heimilt var að greiða þeim nánar tiltekinn fjölda stunda fyrir aðra yfirvinnu. Þá var mælt fyrir um, að 1. janúar 1999 skyldi taka til starfa ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora. Var tekið fram, að prófessorar gætu sótt um greiðslur úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum, en fram til 1. janúar 1999 gætu þeir sótt um greiðslur úr vinnumatssjóðum þeirra háskóla þar sem þeir störfuðu. Um fjármögnun sjóðsins var svofellt ákvæði í 6. tölulið IX. kafla úrskurðarins: „Ríkissjóður skal leggja til sjóðsins (Sum M + Sum E) ´ 0,125, þar sem M eru mánaðarlaun prófessors og E eru fastar einingagreiðslur prófessors.” Í málinu er óumdeilt, að í framangreindu ákvæði felist, að ríkissjóður skuli leggja til sjóðsins 12,5% af föstum launum prófessora, það er mánaðarlaunum og einingum. Reglur um sjóðinn voru samþykktar á fundi kjaranefndar 3. nóvember 1999. Í 1. gr. þeirra segir: „Úr sjóðnum renna allar greiðslur frá ríkissjóði samkvæmt ákv. 6. tl. IX. kafla úrskurðarins.” Er þar vísað til úrskurðar kjaranefndar 2. júlí 1998. Samkvæmt 3. gr. reglnanna geta prófessorar sótt árlega um greiðslur úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum á liðnu almanaksári. Samkvæmt 5. gr. úthlutar kjaranefnd greiðslum úr sjóðnum 1. september ár hvert. Samkvæmt gögnum málsins sótti áfrýjandi um greiðslur úr sjóðnum fyrir árin 1997, 1998, 1999 og 2000, en úthlutun vegna fyrstu tveggja áranna var samkvæmt bráðabirgðaákvæði verklagsreglna kjaranefndar 3. nóvember 1999. Með bréfi kjaranefndar 24. nóvember 1999 var honum úthlutað 408.552 krónum úr sjóðnum fyrir árin 1997 og 1998, án nokkurs frádráttar. Í bréfi nefndarinnar til áfrýjanda 9. ágúst 2000 vegna rannsókna á árinu 1999 segir, að samkvæmt fjárlögum séu 75.600.000 krónur til úthlutunar úr sjóðnum. Engin úthlutun komi í hlut áfrýjanda, en tekið er fram, að öll launatengd gjöld dragist frá úthlutuninni, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Í bréfi nefndarinnar til áfrýjanda 17. ágúst 2001 vegna rannsókna á árinu 2000 er með sama hætti lýst, að samkvæmt fjárlögum séu 93.700.000 krónur til ráðstöfunar úr sjóðnum, en í hlut áfrýjanda komi 1.042.620 krónur. Er tekið fram, að frá þeirri fjárhæð dragist öll launatengd gjöld, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Að teknu tilliti til frádráttarins nam endanleg fjárhæð úthlutunarinnar 913.900 krónum. Er fyrri liður í kröfu áfrýjanda mismunur framangreindra tveggja fjárhæða. Frádráttur þessi er 12,35% af úthlutuninni. Stefndu halda því fram að hann hefði átt að nema 19,68%, en sökum mistaka af hálfu stefnda Háskóla Íslands, sem annaðist útborgunina, hafi áfrýjandi fengið meira í sinn hlut úr sjóðnum en til stóð. Kjaranefnd tók nýja ákvörðun um laun og önnur starfskjör prófessora 11. desember 2001. Um ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora voru svofelld ákvæði í 4. tölulið VIII. kafla ákvörðunarinnar: „Ríkissjóður leggur 12,5% af föstum launum prófessora, þ.e. mánaðarlaunum og einingum, í ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora. Prófessorar geta sótt um greiðslur úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum. Greitt er úr sjóðnum samkvæmt reglum sem kjaranefnd setur.” II. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 120/1992 um Kjaradóm og kjaranefnd með áorðnum breytingum skal kjaranefnd ákveða laun og starfskjör prófessora, enda verði talið að þeir gegni því starfi að aðalstarfi. Skal nefndin ákvarða föst laun fyrir dagvinnu og kveða á um önnur starfskjör, sbr. 1. mgr. 11. gr. laganna. Er nefndinni þannig ætlað að ákvarða mánaðarlaun og aðrar greiðslur, sem prófessorar taka fyrir störf sín. Eins og að framan er getið tók nýtt launakerfi prófessora gildi 1. janúar 1998, en liður í því var stofnun ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora. Ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora var stofnaður til að greiða prófessorum fyrir vissa tegund yfirvinnu, það er rannsóknir umfram rannsóknarskyldu. Verður því að skýra ákvæði í úrskurði kjaranefndar 2. júlí 1998 og ákvörðun hennar 11. desember 2001, þar sem kveðið er á um framlag stefnda íslenska ríkisins til sjóðsins, í tengslum við önnur ákvæði þeirra, þar á meðal um mánaðarlaun, einingar og aðra yfirvinnu. Ekki er gert ráð fyrir að þessi laun sæti þeim frádrætti, sem um ræðir í þessu máli. Í úrskurði kjaranefndar og reglum þeim, sem hún hefur sett um sjóðinn, er hvergi minnst á launatengd gjöld heldur eingöngu rætt um greiðslur. Í 1. gr. áðurnefndra reglna kjaranefndar um sjóðinn segir, að úr honum renni allar greiðslur ríkissjóðs samkvæmt ákvæði 6. töluliðar IX. kafla úrskurðar nefndarinnar. Samkvæmt orðanna hljóðan er nærlægast að skýra ákvæðið á þann veg, að allar greiðslur ríkissjóðs í sjóðinn skuli renna úr honum aftur til rétthafa án frádráttar. Miðað við hið lögbundna hlutverk kjaranefndar verður að telja að orðið hefði að taka fram með skýrum hætti, ef ætlunin var að draga launatengd gjöld frá úthlutun úr sjóðnum. Við fyrstu úthlutun til áfrýjanda með bréfi kjaranefndar 24. nóvember 1999 var engum frádrætti beitt vegna launatengdra gjalda, en við næstu úthlutun 9. ágúst 2000 var tekið fram, að frá skyldi draga öll launatengd gjöld. Ekki verður séð, að breytt framkvæmd styðjist við formlega ákvörðun kjaranefndar um að breyta þeim reglum, sem hún setti um sjóðinn. Samkvæmt því var óheimilt að skerða úthlutun til áfrýjanda vegna rannsókna hans á árinu 2000 um þá fjárhæð, sem hann sækir í máli þessu. Verður því fallist á fyrri lið í kröfu áfrýjanda. Eins og hér hagar til má líta svo á, að annar hluti aðalkröfu áfrýjanda gangi lengra en fyrsti hluti hennar og að áfrýjandi hafi af því hagsmuni að lögum að sérstaklega verði fjallað um þá kröfu. Þennan lið í kröfu áfrýjanda verður að skilja þannig, að hann taki aðeins til úthlutana úr ritlauna- og rannsóknasjóði prófessora samkvæmt framangreindum úrskurði kjaranefndar 2. júlí 1998 og ákvörðun hennar 11. desember 2001. Á þeim grundvelli ber að fallast á síðari lið kröfu áfrýjanda. III. Stefndi Háskóli Íslands reisir sýknukröfu sína fyrst og fremst á aðildarskorti, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hinn umdeildi frádráttur hafi verið ákveðinn af kjaranefnd, sem sé stjórnvald, er heyri undir íslenska ríkið, og beri stefndi Háskóli Íslands ekki stjórnýslulega ábyrgð á lögmæti þeirrar ákvörðunar. Stefndi íslenska ríkið leggi sjóðnum til fjármuni og hafi þeir aldrei verið í vörslu háskólans. Við framkvæmd úthlutana úr sjóðnum fái starfsmenn háskólans bindandi fyrirmæli frá kjaranefnd, sem þeim sé skylt að hlýta. Það er lögbundið hlutverk kjaranefndar að ákvarða laun og kjör prófessora við Háskóla Íslands. Launin eru ákvörðuð á grundvelli starfa prófessoranna við háskólann, og stefndi Háskóli Íslands er vinnuveitandi og launagreiðandi áfrýjanda. Stefndi Háskóli Íslands átti í samskiptum við kjaranefnd vegna hagsmuna sinna áður en ákvörðun um ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora var tekin með úrskurði nefndarinnar 2. júlí 1998 og annaðist framkvæmd úthlutunarinnar, þar á meðal ákvörðun um þau launatengdu gjöld, sem draga skyldi frá greiðslu. Verður að telja, að stefndi Háskóli Íslands sé réttur aðili málsins. Samkvæmt framansögðu verða báðir stefndu dæmdir til að greiða áfrýjanda óskipt 128.700 krónur með vöxtum, svo sem í dómsorði greinir. Þá verður viðurkenningarkrafa áfrýjanda tekin til greina. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, íslenska ríkið og Háskóli Íslands, greiði óskipt áfrýjanda, Júlíusi Sólnes, 128.700 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. ágúst 2004. Stefnandi málsins er Júlíus Sólnes, [kt.], Tómasarhaga 32, Reykjavík, en stefndu eru íslenska ríkið, Arnarhváli, Reykjavík og Háskóli Íslands, [kt.], við Suðurgötu í Reykjavík. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 11. janúar 2003, sem árituð var um birtingu af lögmönnum stefndu hinn 20. sama mánaðar. Það var þingfest hér í dómi 28. sama mánaðar. Málið var upphaflega dómtekið 11. júní 2003 að afloknum munnlegum málflutningi. Því lauk með dómi 30. sama mánaðar. Stefnandi áfrýjaði málinu til Hæstaréttar, sem lauk dómi á málið 11. mars sl. (mál nr. 365/2003) og ómerkti dóm héraðsdóms og vísaði málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Málið var flutt að nýju 25. júní sl. og dómtekið að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur málsaðila eru óbreyttar, en þær eru þessar: Dómkröfur: Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Aðallega: 1. Að stefndu verði gert að greiða stefnanda 128.720 krónur með vöxtum skv. II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, skv. III. kafla laga nr. 38/2001. 2. Að viðurkennt verði með dómi, að stefndu sé óheimilt að draga eftirtalin launatengd gjöld frá úthlutunum til stefnanda af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora: Lífeyrisframlag 11,50% Tryggingagjald 5,23% Tryggingagjald af lífeyrisframlagi 0,60% Mótframlag í séreignasjóð 1,00% Tryggingagjald af mótframlagi í séreignasjóð 0,50% Önnur launatengd gjöld 1,30% Samtals 19,68% Til vara: Að stefndu verði með dómi gert skylt að skila lífeyrisframlagi, 11,5%, og mótframlagi í séreignasjóði, 1%, af úthlutun til stefnanda af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora fyrir árin 1997, 1998 og 2000 til lífeyrissjóðs stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hver sem úrslit málsins verða. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Málavextir eru í aðalatriðum, sem hér segir: Með lögum nr. 150/1996 var sú breyting gerð á 8. gr. laga nr. 120/1992 um Kjaradóm og kjaranefnd, að kjaranefnd skyldi ákveða laun og starfskjör prófessora, enda verði talið, að þeir gegni þeim störfum að aðalstarfi, eins og segir í 2. mgr. 8. gr. Hinn 2. júlí 1998 kvað kjaranefnd upp fyrsta úrskurð sinn um launakjör prófessora. Þar var m.a. ákveðið, að settur yrði á stofn sérstakur sjóður, ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora (eftirleiðis ritlaunasjóður), sem annast skyldi greiðslur til prófessora fyrir rannsóknir og stjórnun. Sá sjóður tók við af svonefndum vinnumatssjóðum, sem stofnsettir voru á árinu 1989. Í 6. tl. IX. kafla úrskurðarorða kjaranefndar er svohljóðandi ákvæði um ritlaunasjóðinn: Hinn 1. janúar 1999 skal taka til starfa ritlauna- og rannsóknarsjóður prófessora. Prófessorar geta sótt um greiðslu úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum. Kjaranefnd mun setja reglur um sjóðinn. Ríkissjóður skal leggja til sjóðsins (Sum M+Sum E) x 0.125, þar sem M eru mánaðarlaun prófessors og E-fastar einingagreiðslur prófessors. Fram til 1. janúar 1999 geta prófessorar sótt um greiðslur úr vinnumatssjóðum þeirra háskóla sem þeir starfa við, samkvæmt reglum sem um þá sjóði gilda. Svonefndar matsreglur kjaranefndar fylgdu úrskurði hennar sem fylgiskjal I. Kjaranefnd samþykkti síðan reglur um úthlutanir úr ritlaunasjóðnum á fundi 3. nóvember 1999. Þar var m.a. tekið fram, að úr sjóðum renni allar greiðslur frá ríkissjóði, samkvæmt ákv. 6. tl. IX. kafla úrskurðarins, að kjaranefnd njóti aðstoðar þriggja manna ráðgjafanefndar við undirbúning úthlutunar úr sjóðnum, og að kjaranefnd úthluti greiðslum úr sjóðnum 1. september ár hvert. Kjaranefnd samþykkti sama dag verklagsreglur um úthlutanir úr sjóðnum. Þar kemur fram, að greiðslur úr sjóðnum skuli miðast við fjölda rannsóknastiga prófessora umfram tíu stig á ári miðað við að rannsóknaskylda sé 40% af vinnuskyldu þeirra. Sé hlutfall rannsóknaskyldu hærra, hækki lágmarksstigafjöldi hlutfallslega. Hvorki í áðurnefndum úrskurði kjaranefndar né í starfs- og úthlutunarreglum, sem nefndin síðar setti, er vikið að því, að lögbundin launatengd gjöld skuli koma til frádráttar við úthlutun. Ágreiningur málsaðila lýtur eingöngu að því álitaefni. Með bréfi kjaranefndar, dags. 24. nóvember 1999, var stefnanda tilkynnt um úthlutun til hans úr ritlaunasjóðum fyrir árin 1997 og 1998. Úthlutun vegna ársins 1997 nam 362.108 kr., en 46.444 kr. vegna ársins 1998, samtals 408.552 kr. Árið eftir var stefnanda tilkynnt um það með bréfi kjaranefndar, dags. 9. ágúst 2000, að hann fengi enga úthlutun úr sjóðnum vegna rannsóknarstarfa hans ársins á undan, og ástæður þess tilgreindar (rannsóknastig innan við 10). Í bréfinu kemur fram, að launatengd gjöld skuli dragast frá þeirri upphæð, sem úthlutað sé úr sjóðum til viðkomandi prófessors. Einnig er þess getið, hvaða fjárhæð hafi runnið til sjóðsins af fjárlögum og hvernig henni sé ráðstafað hlutfallslega til umsækjenda. Með bréfi, dags. 17. ágúst 2001, var stefnanda tilkynnt um fyrirhugaða úthlutun ársins 2001 vegna rannsóknarstarfa fyrra árs. Þar segir svo orðrétt: Samkvæmt fjárlögum eru 93.700 þúsund krónur til ráðstöfunar í ár. Sú upphæð deilist á 3325,2 stig og greiðast því 28.179 krónur fyrir hvert umreiknað stig. Í yðar hlut koma 1.042.620 krónur, en frá þeirri upphæð dragast öll launatengd gjöld þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Frádráttur sá, sem stefnandi varð að sæta vegna launatengdra gjald, nam 128.720 kr., sem er sú fjárhæð, sem svarar til 1. töluliðs í aðalkröfu hans. Um var að ræða 12,35% þeirrar fjárhæðar, sem stefnandi fékk úthlutað úr ritlaunasjóðnum, en lögbundinn heildarafdráttur vegna launatengdra gjalda skyldi svara til 19,68% úthlutaðs fjár að sögn stefnda, ríkisins. Mistök hafi valdið lægri afdrætti en lög mæltu fyrir um í tilviki stefnanda. Þórólfur Þórlindsson, formaður Félags prófessora, ritaði ríkisbókhaldi bréf, dags. 25. mars 2002, og kvað félagið vefengja lögmæti þeirrar ákvörðunar kjaranefndar að draga lífeyrisframlag og tryggingagjald frá úthlutun úr ritlaunasjóði, þegar viðkomandi prófessor ætti aðild að B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins (LSR). Benti hann á, að greiðslur úr ritlaunasjóðnum tilheyrðu ekki dagvinnu eða vaktaálagi og veittu þær því ekki hlutaðeigandi prófessorum aukin lífeyrisréttindi. Hann vakti einnig athygli á því, að hluti félagsmanna í B-deild LSR nytu svonefndrar 95 ára reglu og auknar greiðslur þeirra til lífeyrisjóðsins hefðu engin áhrif á lífeyrisréttindi þeirra. Í svarbréfi ríkisbókhalds kom fram, að greiðslur úr ritlaunasjóði fari eftir reglum kjaranefndar og það sé því ekki í verkahring launaafgreiðslu ríkisbókhalds að taka afstöðu til erindis Félags prófessora. Formaður Félags prófessora ritaði einnig kjaranefnd 12. september 2002 vegna sama málefnis og mótmælti starfsaðferðum nefndarinnar um frádrátt vegna lífeyrissjóðsiðgjalda og tryggingagjalds. Svarbréf kjaranefndar liggur ekki fyrir. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því, að kjaranefnd hafi verið óheimilt að draga af launum hans launatengd gjöld við úthlutun til hans 1. september 2001. Frádrátturinn sé andstæður lögum og venjum Stefndu beri sem atvinnurekendum að standa skil á öllum þeim gjöldum, sem tilgreind séu í stefnu undir 2. tölulið í aðalkröfu stefnanda. Hvorki í úrskurði kjaranefndar frá 2. júlí 1998, reglum um ritlaunasjóð frá 3. nóvember 1999 né verklagsreglum, dags. sama dag, sé að finna heimild til frádráttarins. Hlutverk kjaranefndar samkvæmt lögum nr. 120/1992 sé að ákveða laun og starfskjör, en alls ekki launatengd gjöld eða frádrátt þeirra af launum. Auk þess liggi ekki fyrir lögformlegur úrskurður kjaranefndar um meðferð umræddra gjalda og því bresti nefndina heimild til að ákvarða um frádráttinn. Það verði ekki gert með tilkynningu í bréfum til einstakra prófessora, eins og átt hafi sér stað. Kjaranefnd geti heldur ekki tekið ákvarðanir, sem brjóti gegn skýlausum lagafyrirmælum um mótframlög atvinnurekenda í lífeyrissjóði, skil á tryggingagjaldi til ríkissjóðs og skil á öðrum launatengdum gjöldum, sem séu launamönnum og launagreiðslum til þeirra óviðkomandi. Ekki verði dregnar af launagreiðslum önnur gjöld en iðgjald launamanns til lífeyrissjóðs, og hugsanlega félagsgjald til viðkomandi stéttarfélags, en alls ekki mótframlag atvinnurekanda. Greiðslur úr ritlaunasjóði séu launagreiðslur fyrir vinnu í þágu stefnda, sem lúti ákveðnum afkastahvetjandi reglum. Þeim megi jafna við kjarasamning, enda hafi þær verið ákveðnar með úrskurði kjaranefndar, eins og önnur laun prófessora. Frádrátturinn sé því andstæður 11. gr., sbr. 8. gr. laga nr. 120/1992. Stefnandi bendir á í þessu sambandi, að launatengd gjöld hafi ekki verið dregin af úthlutuðum launum úr vinnumatssjóði, sem var fyrirrennari ritlaunasjóðs, en sama fyrirkomulag hljóti að eiga að gilda um báða sjóðina, enda báðum ætlað að greiða laun fyrir rannsóknarstörf prófessora. Stefnandi hafi því mátt vænta þess, að eins yrði farið með úthlutanir úr ritlaunasjóði, enda hafi engin formleg ákvörðun kjaranefndar gefið tilefni til að ætla annað. Stefnandi byggir enn fremur á því, að frádráttur launatengdra gjalda sé andstæður 40. gr. stjórnarskrárinnar, sem leggi bann við því, að skattar séu lagðir á, nema með lögum. Þau lög, sem stefndi vísi til og byggi heimildir sínar á, varði skyldu atvinnurekanda til að innheimta og standa ríkinu skil á umræddum gjöldum, en snúi ekki að hinum almenna launþega. Frádráttur gjaldanna sé því löglaus af þeirri ástæðu, en feli einnig í sér brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sem mæli svo fyrir, að allir skuli jafnir fyrir lögum, (65. gr. stjskr.). Þá telur stefnandi, að frádráttur vegna lífeyrisframlags stefnanda af úthlutun til hans brjóti í bága við umburðarbréf fjármálaráðuneytisins, dags. 10. febrúar 1998. Þar sé mælt svo fyrir, að ríkið greiði þetta framlag til LSR, en ekki starfsmenn þess. Stefnandi byggir varakröfu sína á því, að prófessorar greiði lífeyrisiðgjöld af launum ýmist til A- eða B-deildar LSR. Lífeyrisréttur sjóðsfélaga í B-deild miðist alfarið við dagvinnulaun, þannig að iðgjaldagreiðslur af úthlutunum úr ritlaunasjóðnum skapi engan rétt. Sjóðsfélagar í B-deild greiði lífeyrisframlag sitt einvörðungu af dagvinnulaunum og við þau laun miðist mótframlag atvinnurekanda. Frádráttur lífeyrissjóðsframlags af úthlutun úr ritlaunasjóði skapi stefnanda engan viðbótarlífeyrisrétt, þar sem hann greiði til B-deildar sjóðsins og njóti svonefndrar 95 ára reglu. Úthlutun til stefnanda úr sjóðnum sé launagreiðsla fyrir rannsóknir utan dagvinnu og umfram vinnuskyldu, sbr. V. kafla í úrskurði kjaranefndar frá 2. júlí 1998 og verklagsreglur, dags. 3. nóvember 1999. Frádráttur lífeyrissjóðsframlagsins og annarra launatengdra gjalda, sem talin séu upp í 2. tl. aðalkröfu, af umræddum úthlutunum, sé því í alla staði ólögmætur og með honum séu úrskurðuð laun stefnanda skert heimildarlaust, og þannig hafi stefndu auðgast með ólögmætum hætti. Samkvæmt reglum ritlaunasjóðsins eigi allar greiðslur frá ríkissjóði að renna úr honum til prófessora. Stefnandi bendir einnig á í þessu sambandi, að ekkert liggi fyrir um það, að afdregin iðgjöld til LSR hafi skilað sér þangað. Málsástæður og lagarök stefnda ríkisins. Stefndi, íslenska ríkið, (eftirleiðis ríkið) bendir á, að kjaranefnd hafi í úrskurði sínum frá 2. júlí 1998 ákveðið að setja á stofn sérstakan sjóð, ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora, sem taka ætti við af vinnumatssjóðum viðkomandi háskóla. Nefndin hafi einnig ákveðið, hvernig standa skyldi að fjármögnun sjóðsins, þ.e. að ríkið greiddi til sjóðsins ákveðið hlutfall af launum prófessora, eins og nánar sé skilgreint í úrskurði nefndarinnar. Niðurlag 1. gr. verklagsreglna nefndarinnar frá 3. nóvember 1999 styðji þennan skilning, en þar segi, að úr sjóðnum renni allar greiðslur frá ríkissjóði samkvæmt þeirri reglu um fjármögnum, sem kveðið sé á um í úrskurði kjaranefndar. Skýra verði úrskurð kjaranefndar þannig, að kostnaður ríkissjóðs vegna ritlaunasjóðs eigi ekki að vera meiri en svari til fjármögnunar sjóðsins, enda hafi kjaranefndin starfað eftir þeirri reglu. Þessi skilningur og sú framkvæmd, sem tíðkast hafi um greiðslur úr vinnumatssjóði Félags háskólakennara, styðji einnig þessa túlkun. Eðlilegt sé að taka mið af þessu, þar sem sá sjóður sé fyrirmyndin að núverandi ritlaunasjóði prófessora. Í báðum tilvikum sé úthlutun úr sjóðunum til einstakra umsækjenda háð því fjármagni, sem sé til ráðstöfunar hverju sinni, og fjölda umsækjenda og rannsóknarafköstum þeirra. Úthlutanir úr ritlaunasjóði og vinnumatssjóði Háskóla Íslands teljist til launa, enda sé um greiðslur fyrir vinnuframlag að ræða. Því þurfi að standa skil á launatengdum gjöldum af þessum úthlutunum líkt og öðrum launum. Þau geti verið breytileg milli ára, eins og framlögð gögn beri með sér. Gjöldunum sé skipt í fjóra flokka, þ.e. lífeyrissjóðsframlag, tryggingagjald, mótframlag í séreignalífeyrissjóð og önnur launatengd gjöld. Um lífeyrissjóðsframlag stefnanda gildi ákvæði viðkomandi laga, sbr. 2. mgr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 139/1997. Stefnandi sé í B-deild LSR og gildi ákvæði laga nr. 1/1997 með síðari breytingum, að því er hann varðar. Í 3. mgr. 23. gr. laganna sé kveðið á um iðgjald launagreiðanda til B-deildar sjóðsins, þ.e. 6% af föstum launum fyrir dagvinnu, orlofsuppbót og persónuuppbót. Til viðbótar þessu sé sjóðnum heimilt, samkvæmt 5. mgr. 33. gr. að taka við sérstöku iðgjaldi frá launagreiðanda jafnháu því sem svari iðgjaldi launagreiðanda til A-deildar, eins og það sé ákveðið í 4. mgr. 13. gr., sbr. og ákvæði til bráðabirgða, þ.e. 11,5% af öllum launum. Ákveðið hafi verið að nýta þessa heimild til greiðslu viðbótarframlags til B-deildar LSR, eins og sjá megi nánar í framlögðu umburðarbréfi fjármálaráðuneytisins nr. 1/1998. Lög nr. 113/1990 með síðari breytingum gildi um tryggingagjald. Í 2. gr. sé kveðið á um hundraðshluta tryggingagjaldsins og um gjaldstofninn í III. kafla laganna. Mótframlag í séreignalífeyrissjóð fari eftir ákvæði 4. mgr. 2. gr. áðurnefndra laga um tryggingagjald, sbr. 1. gr. laga nr. 148/1999. Þar sé kveðið á um lögbundið 10% mótframlag vinnuveitanda af framlagi starfsmanns í séreignasjóð, sem dragast skuli frá tryggingaiðgjaldinu. Þá hafi verið samið um framlög launagreiðanda til viðbótar því lögbundna. Kjaranefnd hafi ákvarðað sams konar viðbótarframlög, sbr. kafla 5 í reglum nefndarinnar frá 27. febrúar 2001. Önnur launatengd gjöld séu þau, sem samið hafi verið um í kjarasamningum eða ákvörðuð af Kjaradómi eða kjarnefnd, s.s. orlofssjóðsgjald, sjúkrasjóðsgjald, starfsmenntunarsjóðsgjald o.fl. Sjá megi af framlögðum launayfirlitum, að þessi gjöld séu reiknuð í einu lagi sem tiltekinn hundraðshluti af launum. Í tilefni þess, að stefnandi skorar á ríkið að upplýsa um skil á afdregnum gjöldum, er því haldið fram af ríkisins hálfu, að öllum afdregnum gjöldum hafi verið skilað til réttra viðtakenda, bæði að því er varðar lífeyrisiðgjöld og önnur gjöld, eins og framlögð gögn beri með sér. Ríkið bendir á, að því er varðar varakröfu stefnanda, að fjárhæðir iðgjaldsgreiðslna hafi ekki bein áhrif á ávinnslu lífeyrisréttinda í B-deild LSR. Áunnin réttindi miðist við starfshlutfall og mánaðafjölda í starfi. Fyrir hvert ár í fullu starfi ávinnist 2% og samanlagt hlutfall iðgjaldsgreiðslutímans skapi rétt til lífeyrisgreiðslna, sem oftast miðist við áunnið hlutfall af lokalaunum viðkomandi starfsmanns og þeim breytingum, sem þau síðar taka. Þannig sé lítið samhengi milli greiddra iðgjalda og lífeyrisgreiðslna. Allt öðru máli gegni um þá starfsmenn, sem greiði iðgjöld til A-deildar. Þar miðist lífeyrisréttindi við greidd iðgjöld. Ríkið bendir á, að kjaranefnd hafi vald til að ákveða framlög úr ritlaunasjóði. Í úthlutun til stefnanda hafi komið skýrt fram, að frá úthlutaðri greiðslu skyldi draga öll launatengd gjöld, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Þessi ákvörðun hafi verið lögmæt í alla staði og innan valdheimilda nefndarinnar. Jafnræðis hafi verið gætt og úthlutunin byggst á því fjármagni, sem sjóðurinn hafði til ráðstöfunar. Stefnandi hafi í raun fengið meira en honum bar, þar sem mistök hafi átt sér stað og frádráttur launatengdra gjalda í tilviki stefnanda verið lægri en lög hafi staðið til. Ríkið telur því með hliðsjón af framansögðu, að sýkna beri það af öllum dómkröfum stefnanda. Stefnandi verði að sæta því sem aðrir í hans sporum, að fé til úthlutunar úr ritlaunasjóði verði einungis sótt í sjóðinn sjálfan. Sjóðurinn verði algjörlega að standa undir sér sjálfur, hvað varði rétthafagreiðslur og óhjákvæmilegar launatengdar greiðslur, sem fylgja þeim. Fyrirkomulagið geri ekki ráð fyrir því, að ríkið greiði umfram umsamin framlög, t.d. frekari framlög til LSR. Stefnandi eigi því ekki kröfu til frekari greiðslna úr sjóðnum og því beri að sýkna stefnda, ríkið. Málsástæður og lagarök stefnda Háskóla Íslands. Stefndi, Háskóli Íslands (hér eftir háskólinn), byggir sýknukröfu sína á því, að ákvörðun um stofnun ritlaunasjóðs og úthlutanir úr honum falli alfarið innan valdheimilda kjaranefndar. Framlög á fjárlögum til sjóðsins séu á sjálfstæðum lið, sem tilheyri ekki háskólanum. Ákvörðun um frádrátt launatengdra gjalda við úthlutanir úr sjóðnum, sé tekin af kjaranefnd. Frádrátturinn reiknist sjálfvirkt í launakerfi ríkisins og skil gjaldanna sé í höndum starfsmanna fjármálaráðuneytisins. Starfsmenn háskólans fái bindandi fyrirmæli frá kjaranefnd um framkvæmd greiðslna úr ritlaunasjóði og hafi engin áhrif á fyrirkomulag þeirra. Kröfum stefnanda sé því ranglega að honum beint, bæði að því er varðar aðal- og varakröfu hans, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Háskólinn vísar til málsástæðna og lagaraka ríkisins, verði litið svo á, að sýknukrafa hans á grundvelli aðildarskorts fái ekki staðist. Niðurstaða: Ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora var settur á stofn með úrskurði kjaranefndar, sem kveðinn var upp 2. júlí 1998. Sjóðurinn skyldi taka til starfa 1. janúar 1999. Kjaranefnd ákvað jafnframt, að ríkissjóður skyldi leggja sjóðnum til fé, sem nema skyldi tilgreindu hlutfalli af launum prófessora. Í úrskurðinum segir enn fremur, að prófessorar geti sótt um greiðslur úr sjóðum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum og að kjaranefnd muni setja reglur um sjóðinn, sbr. 6. kafla í úrskurðarorðum kjaranefndar, sem áður er getið. Kjaranefnd ákvað á fundi 3. nóvember 1999, hvernig greiðslum úr sjóðnum skyldi háttað. Í 1. gr. þeirra reglna segir, að allar greiðslur frá ríkissjóði skuli renna úr sjóðnum. Í 5. gr. reglna um ritlaunasjóð frá 3. nóvember 1999, segir að kjaranefnd úthluti greiðslum úr sjóðnum 1. september ár hvert. Lögbundið verkefni kjaranefndar er að ákveða laun og starfskjör þeirra ríkisstarfsmanna, sem getið er um í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 120/1992 með síðari breytingum. Þær ákvarðanir nefndarinnar, sem hafa í för með sér greiðsluskyldu fyrir ríkissjóð, hafa verið teknar með formlegum hætti í formi úrskurða. Úrskurður kjaranefndar frá 2. júlí 1998, sem hér er til umfjöllunar, tók þá ákvörðun að árlegt framlag ríkissjóðs til ritlauna og rannsóknasjóðs prófessora skyldi nema 12,5% af föstum launum allra prófessora, sjá fyrri umfjöllun. Greiðsluskylda stefnda, ríkisins, takmarkast því af þeirri ákvörðun, enda hefur kjaranefnd ekki breytt þeirri afstöðu sinni, þrátt fyrir að hafa fellt úrskurð um launakjör prófessora með úrskurði uppkveðnum 11. desember 2001, eftir að deilur þær upphófust, sem mál þetta varðar. Eins og áður segir hefur kjaranefnd það verkefni að deila niður á umsækjendur árlegu framlagi ríkissjóðs til ritlaunasjóðs. Greiðslur úr sjóðnum takmarkast við það fé, sem ríkissjóður leggur sjóðnum til hverju sinni og ákveðið er í fjárlögum, sem afmarkaður útgjaldaliður. Greiðslur til umsækjenda ráðast því af ráðstöfunarfé sjóðsins á hverjum tíma, fjölda umsókna og starfsárangri umsækjanda. Við þá ráðstöfun er kjaranefnd bundin af lögum. Framlög úr ritlaunasjóði eru laun fyrir sérgreind störf prófessora, sem kjaranefnd úthlutar til prófessora. Þau launatengdu gjöld, sem dregin voru frá þeirri fjárhæð, sem stefnanda var úthlutað, eru lögbundin. Launagreiðanda ber að standa rétthöfum skil á þessum gjöldum. Líta verður á kjaranefnd sem launagreiðanda í þessu tilliti. Henni var því skylt að sjá til þess sem öðrum launagreiðendum, að launatengdum gjöldum væri skilað til lögmæltra viðtakenda af þeim fjármunum, sem hún úthlutaði sem launum og nam árlegu ráðstöfunarfé hennar. Stefnandi byggir á því, að kjaranefnd geti aðeins tekið ákvarðanir um launakjör í úrskurðarformi. Nefndin hafi ekki tekið þá ákvörðun um að úthlutanir úr ritlaunasjóði skuli sæta frádrætti launatengdra gjalda, heldur hafi formaður hennar einn ákveðið það. Sú ákvörðun sé því ólögmæt og andstæð þeim lögbundnu starfsreglum, sem nefndinni sé ætlað að starfa eftir. Dómurinn lítur svo á, að kjaranefnd hafi ekki verið skylt að ákveða með úrskurði að fara skyldi að lögum við úthlutanir til umsækjanda úr ritlaunasjóði og hafnar því þessari málsástæðu stefnanda. Einnig er þeirri málsástæðu hafnað, að frádráttur launatengdra gjalda fari í bága við 40. gr. stjórnarskrárinnar, eins og stefnandi heldur fram. Um var að ræða ráðstöfun á ákveðinni fjárhæð, sem ríkissjóður lagði til og var kjaranefnd skylt að fara að eigin reglum og gildandi lögum við þá úthlutun. Í fjárlögum fyrir árið 2001 (lög nr. 181/2000), undir lið 02-234 var 93,7 milljónum króna varið úr ríkissjóði til ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora. Kjaranefnd gerði stefnanda grein fyrir þeirri fjárhæð, sem ritlaunasjóður hafi til ráðstöfunar með bréfi, dags. 17. ágúst 2001. Þar segir einnig, að sú fjárhæð deilist á 3325,2 stig, þannig að 28.179 kr. greiðist fyrir hvert umreiknað stig. Einnig kom fram í bréfinu, að umreiknaður stigafjöldi stefnanda væri 37 stig. Síðan segir í bréfinu, eins og áður er lýst: Í yðar hlut koma 1.042.620 krónur, en frá þeirri upphæð dragast öll launatengd gjöld, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Nefndin valdi það fyrirkomulag að láta koma fram, hvernig árlegu framlagi ríkissjóðs væri ráðstafað með því að úthluta öllu ráðstöfunarfé sínu til rétthafa og draga síðan frá þau lögboðnu launatengdu gjöld, sem henni bar að standa skil á, í stað þess að úthluta aðeins því fé, sem til ráðstöfunar var eftir greiðslu launatengdra gjalda. Hér var aðeins um fyrirkomulagsatriði að ræða, sem lýsti betur að mati dómsins, hvernig ráðstöfun kjaranefndar á framlagi ríkissjóðs væri háttað enda eiga umsækjendur rétt á að fá vitneskju um hvaða aðferðum nefndin beitti við úthlutun ráðstöfunarfjárins. Þessi starfsaðferð nefndarinnar hefur engin áhrif á lögmæti ákvörðunar hennar. Engu breytir þótt greiðslur úr svonefndum vinnumatssjóðum hafi verið með öðrum hætti, enda lutu þær öðrum reglum. Eins og áður er lýst var stefnanda gert ljóst þegar á árinu 2000, sbr. bréf formanns kjaranefndar frá 9. ágúst 2000, að launatengd gjöld yrðu dregin frá þeirri fjárhæð, sem úthlutað yrði til viðkomandi umsækjanda. Ekkert liggur fyrir um það, hvort stefnandi hafi þá gert athugasemdir við þessa framkvæmd. Niðurstaða dómsins er því sú, með vísan til framangreindra sjónarmiða, að kjaranefnd hafi verið heimilt að draga 128.720 krónur frá þeirri fjárhæð, sem kom í hlut stefnanda með þeirri aðferð, sem kjaranefnd beitti. Ber því að sýkna stefnda, íslenska ríkið, af kröfu stefnanda samkvæmt 1. tölulið aðalkröfu hans. Raunar liggur fyrir, að afdregin fjárhæð nam 12,35% af þeirri fjárhæð, sem stefnandi ella hefði fengið, hefði frádrætti ekki verið beitt. Í 2. kröfulið aðalkröfu stefnanda er lögboðnum launatengdum gjöldum lýst. Þar kemur fram, að þau hefðu átt að svara til 19,68% þeirrar fjárhæðar, sem hlutfallslega kom í hlut stefnanda miðað við framlag ríkissjóðs. Lögmaður ríkissjóðs lýsti því yfir, að mistök kjaranefndar hafi valdið því, að ekki var fullum frádrætti beitt. Við það verði látið sitja gagnvart stefnanda. Hæstiréttur vísaði málinu heim í hérað m.a. á þeirri forsendu, að ekki hefði verið tekin afstaða til allra málsástæðna stefnanda. Dómurinn leit svo á, að sú staðreynd, að kjaranefnd hafi farið að lögum og ekki átt annarra kosta völ, en beita þeim frádrætti, sem um er deilt í máli þessu, svari öðrum málsástæðum stefnanda að fullu. Sú afstaða er óbreytt. Afstaða dómsins til 2. kröfuliðs aðalkröfu stefnanda er sú, að kjaranefnd hafi í raun ekki dregið frá úthlutun stefnanda þau launatengdu gjöld, sem fjallað er um undir þessum kröfulið, heldur dregið þau frá því fé, sem til ráðstöfunar var og greitt stefnanda mismuninn. Þessari kröfu stefnanda er því hafnað. Eins og áður segir svaraði frádráttur kjaranefndar til 12,35% af þeirri hlutfallstölu stefnanda miðað við vinnuframlag hans af framlagi ríkissjóðs til ritlaunasjóðs. Varakrafa stefnanda lýtur að því að gera stefndu skylt að skila lífeyrisframlagi og mótframlagi í séreignasjóði af úthlutun til stefnanda til lífeyrissjóðs stefnanda, eins og nánar er lýst í kröfugerð hans. Stefndi, ríkið, hefur lagt fyrir dóminn gögn, sem eiga að sýna að þessum gjöldum hafi verið skilað. Gögnin bera ekki með sér svo óyggjandi sé, að um sé að ræða þau iðgjöld, sem stefnandi krefst skila á. Aðeins eru þar sýndar greiðslur án þess að fram komi, hvaða grunnfjárhæð liggi til grundvallar. Í bréfi frá fjársýslu ríkisins, sem liggur frammi í málinu, dags. 22. júní sl., kemur fram, að launagreiðendagjöld séu reiknuð vélrænt/rafrænt á hverja launafærslu og sé unnin heildstætt fyrir öll laun. Viðbótariðgjald sé fært á viðskiptamannareikning viðkomandi sjóða og innistæðan greidd þeim um 10. hvers mánaðar, ásamt skilagreinum, þar sem fram kemur, hvernig viðbótariðgjaldið skiptist á milli hluta fjárlaga (A-og B). Stefndi, íslenska ríkið, heldur því fram, að umræddum afdregnum iðgjöldum stefnanda hafi verið skilað og framlagt yfirlit sýni að svo hafi verið þótt ekki sé hægt nú að tengja skilin við ákveðna grunnfjárhæð. Vélræn færsla launa feli sjálfkrafa í sér frádrátt lögboðinna launatengdra gjalda. Dómurinn á þess engan kost að ráða af framlögðum gögnum, hvort umræddum iðgjöldum hafi verið skilað. Upplýsingar þar að lútandi hljóti að liggja hjá viðkomandi lífeyrissjóði, sem stefnandi einn hefur aðgang að. Rétt þykir, eins og hér stendur sérstaklega á, að sýkna stefnda, íslenska ríkið, af varakröfu stefnanda, að svo stöddu. Stefndi, Háskóli Íslands, byggir sýknukröfu sína á því, að úthlutun úr ritlaunasjóði sé alfarið á valdsviði kjaranefndar og háskólinn hafi engin áhrif á það, hvernig úthlutunum sé háttað. Kjaranefnd hafi ein ákveðið úthlutunarreglur og hvernig að úthlutun skuli staðið. Engu breyti, þótt háskólinn sé skráður launagreiðandi stefnanda við útborgun úr ritlaunasjóði. Sú greiðsla hafi ekki verið sótt til fjárheimilda háskólans, heldur hafi sú fjárhæð verið greidd af því fé, sem kjaranefnd hafi verið úthlutað á fjárlögum. Fallist er á það, að stefndi Háskóli Íslands geti enga aðild átt að þessu máli, þar sem hann verði að hlíta fyrirmælum kjaranefndar um úthlutun úr ritlaunasjóði og komi þar hvergi að. Því ber að sýkna Háskóla Íslands af kröfum stefnanda á hendur honum. Rétt þykir, með vísan til 3. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991, að málsaðilar beri hver um sig kostnað af málinu. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefndu, íslenska ríkið og Háskóli Íslands, eru sýknuð af aðalkröfum stefnanda, Júlíusar Sólness. Íslenska ríkið er sýknað af varakröfu stefnanda að svo stöddu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 56/2001
|
Skaðabótamál Sjómaður Vinnuslys Stöðuumboð
|
J, yfirvélstjóri á skipinu A, sótti eiganda þess, ÚA hf., um skaðabætur vegna vinnuslyss er hann varð fyrir er verið var að taka nýjan rafmótor út úr jeppabifreið, en þessi mótor átti að koma í stað annars, sem bilað hafði í skipinu. Fallist var á það með J að verkið hefði verið unnið undir álagi en ekki yrði þó talið að aðstæður hefðu verið með þeim hætti sem óvenjulegar eru í útgerð. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hefur vélstjóri umsjón með nauðsynjum til reksturs og viðhalds véla, veitir þeim móttöku og athugar magn þeirra og gæði. Samkvæmt tilgreindum ákvæðum framlagðrar verklýsingar yfirvélstjóra á A var það í verkahring J að gera tillögu til útgerðarinnar um varahlutakaup og annast innkaup þeirra í samráði við útgerð. Þar sem hann og skipstjórinn höfðu ekki náð sambandi við útgerðina var fyrir hendi stöðuumboð til þess að afla nauðsynlegra varahluta. Var það því talið í verkahring J að annast það að útvega mótorinn og stjórna því að hann kæmist um borð. Valdi J aðferðina við að koma mótornum úr bifreiðinni og stjórnaði aðgerðum. Sannað þótti að unnt hefði verið að útvega lyftara á staðnum, en ósannað að ekki hefði mátt nota lyftara til verksins. Jafnframt var það viðurkennt af J að aðrar og heppilegri aðferðir hefði mátt viðhafa þótt mótorinn væri tekinn úr bifreiðinni með handafli. Upplýst var að J og hjálparmenn hans réðu ekki við þennan þunga mótor með þeirri aðferð sem valin var. Hún var á ábyrgð J og ekki var talið að hann hefði sýnt fram á saknæmt atferli annarra. Var ÚA hf. því sýknaður af kröfum J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. febrúar 2001. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara lækkunar á kröfum hans. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 25. apríl 2001. Hann gerir þær kröfur aðallega að aðaláfrýjandi greiði sér 11.750.004 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 12.948.722 krónum frá 25. mars 1997 til 21. júní 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga af 11.750.004 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara gerir hann kröfu um að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt sviðsettar myndir af því þegar rafmótor, eins og sá sem um getur í málinu, er settur í og tekinn úr jeppabifreið. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms voru frekari skýrslur teknar fyrir dómi af gagnáfrýjanda og vitnum. Fékk gagnáfrýjandi þá tækifæri til að tjá sig um sviðsettu myndirnar og koma að athugasemdum sínum. I. Gagnáfrýjandi sækir aðaláfrýjanda um skaðabætur vegna vinnuslyss er hann varð fyrir á bryggjunni í Ólafsvík aðaranótt 25. mars 1997 er verið var að taka nýjan rafmótor út úr jeppabifreið. Mótorinn hafði verið settur í bifreiðina hjá Landvélum ehf. í Kópavogi með lyftara og fluttur með bifreiðinni þaðan til Ólafsvíkur þá um kvöldið af syni gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi var yfirvélstjóri á Arnarnúpi ÞH 272 og var verkið unnið undir hans stjórn. Skipið hafði komið inn til Ólafsvíkur vegna þess að rafmótor fyrir nótaniðurleggjara hafði bilað og átti nýi mótorinn að koma í hans stað. Þetta var í lok loðnuvertíðar og var skipverjum kappsmál að geta stundað veiðar þann sólarhring sem eftir var. Þeim hafði ekki tekist að ná til útgerðarinnar og höfðu skipstjórinn og gagnáfrýjandi komið sér saman um að hann annaðist um að fá nýjan mótor og koma honum á sinn stað. Mótorinn vóg um 260 kg og var hann tekinn með handafli úr bifreiðinni um bakhurð. Hurðin opnaðist upp og skagaði út frá farangurgeymslunni. Tveir plankar voru reistir upp að bifreiðinni og bretti sett undir og plankarnir negldir í það. Átti að færa mótorinn niður plankana. Fjórir menn voru við verkið, gagnáfrýjandi og sonur hans öðrum megin við plankana en tveir skipverjar hinum megin. Myrkur var og blautt. Fljótlega eftir að þeir höfðu komið mótornum út á plankana virtist þeim sem hann væri að renna út af öðrum megin. Skipverjarnir tveir, er þar voru, tóku þá hraustlega á móti með þeim afleiðingum að mótorinn fór út af hinum megin og á gagnáfrýjanda. Hlaut hann alvarlegan áverka á hné, svo sem nánar greinir í héraðsdómi. Hefur hann fengið bætur vegna áverkans í samræmi við 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Í málinu sækir hann útgerðina um frekari bætur en dregur áminnstar bætur frá kröfu sinni samkvæmt þágildandi 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. II. Loðnuskipið Arnarnúpur ÞH 272 er nú í eigu aðaláfrýjanda. Er ekki ágreiningur um aðild málsins. Bókað var um slysið í skipsdagbók og verður að telja tildrög þess ljós og óumdeild. Fallast má á það með gagnáfrýjanda að verkið hafi verið unnið undir álagi en ekki verður þó talið að aðstæður hafi verið með þeim hætti sem óvenjulegar eru í útgerð. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hefur vélstjóri umsjón með nauðsynjum til reksturs og viðhalds véla, veitir þeim móttöku og athugar magn þeirra og gæði. Í framlagðri verklýsingu yfirvélstjóra á Arnarnúpi, liðum 3.2 og 3.5, var það í verkahring gagnáfrýjanda að gera tillögu til útgerðarinnar um varahlutakaup og annast innkaup þeirra í samráði við útgerð. Þar sem hann og skipstjórinn náðu ekki sambandi við útgerðina var fyrir hendi stöðuumboð til þess að afla nauðsynlegra varahluta. Samkvæmt greindum ákvæðum og samkomulagi við skipstjóra var það í verkahring gagnáfrýjanda að annast það að útvega mótorinn og stjórna því að hann kæmist um borð. Valdi gagnáfrýjandi aðferðina við að koma mótornum úr jeppabifreiðinni og stjórnaði aðgerðum. Samkvæmt framburði hafnarvarðarins í Ólafsvík var unnt að útvega lyftara á staðnum. Er ósannað að ekki hafi mátt nota lyftara til verksins þótt bakhurð jeppans skagi út frá farangursgeymslunni þegar hún er opin. Jafnframt er það viðurkennt af gagnáfrýjanda að aðrar og heppilegri aðferðir hefði mátt viðhafa þótt mótorinn væri tekinn úr bifreiðinni með handafli. Upplýst er að mennirnir fjórir réðu ekki við þennan þunga mótor með þeirri aðferð sem valin var. Hún var samkvæmt áður sögðu á ábyrgð gagnáfrýjanda og verður ekki talið að hann hafi sýnt fram á saknæmt atferli annarra. Ber því að sýkna aðaláfrýjanda af kröfum hans. Eftir atvikum er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Útgerðarfélag Akureyringa hf., skal vera sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Júlíusar Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2000. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 27. október sl. er höfðað með stefnu birtri 7. febrúar sl. af Júlíusi Sigurðssyni, kt. 201155-2749, Yrsufelli 4, Reykjavík, á hendur Útgerðarfélagi Akureyringa hf., kt. 670269-4429, Fiskitanga, Akureyri, til greiðslu skaðabóta ásamt vöxtum og kostnaði og til réttargæslu á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda, Útgerðarfélag Akureyringa hf., verði dæmt til að greiða 11.750.004 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 12.948.722 krónum frá 25. mars 1997 til 21. júní 1999 en frá þ.d. af 11.750.004 krónum til 10. október 1999 en með dráttarvöxtum frá þ.d. til greiðsludags, sbr. III. kafla laga nr. 25/1987. Þá er krafist málskostnaðar að mati réttarins, þ.m.t. virðisaukaskatts. Stefndi gerir þær dómkröfur aðalega að hann verði sýknaður og stefnanda gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og engar kröfur eru gerðar af hans hálfu. Yfirlit um ágreiningsefni Mál þetta er höfðað til heimtu skaðabóta vegna vinnuslyss er stefnandi, sem var yfirvélstjóri á loðnuveiðiskipi varð fyrir á bryggju við skipshlið er hann, ásamt þremur öðrum, vann við að taka þungan varahlut í vélbúnað skipsins út úr bifreið. Stefnandi stjórnaði verkinu. Meiddist stefnandi á hné og hlaut af talsvert mikla örorku. Deilt er um hvernig ábyrgð vegna slyssins er háttað. Stefnandi heldur því fram að vinnuaðstæður hafi verið óforsvaranlegar og að útgerðin beri ábyrgð á því, þeirri pressu sem var á stefnanda vegna aðstæðna, og beri húsbóndaábyrgð vegna fyrirmæla skipstjóra og gáleysis og til vara vegna mistaka starfsmanna sem leitt hafi til slyssins. Stefndi telur að um óhappatilvik hafi verið að ræða, en ella beri stefnandi sjálfur ábyrgð á slysinu þar sem verkið hafi fallið undir hans verksvið og hann hafi stjórnað því. Ekki er deilt um afleiðingar slyssins né endanlega fjárkröfu stefnanda. Málsatvik Málsatvik eru þau að stefnandi, sem var yfirvélstjóri á loðnuveiðiskipinu Arnarnúpi ÞH-272, slasaðist aðfaranótt 25. mars 1997, er verið var að taka nýjan rafmótor út úr bifreið á bryggjunni á Ólafsvík. Hafði mótorinn verið fluttur frá Reykjavík til Ólafsvíkur þá um kvöldið. Skipið hafði komið inn til Ólafsvíkur vegna þess að rafmótor fyrir nótaniðurleggjara hafði bilað. Þetta var í lok loðnuvertíðar sem hafði verið slök og var skipverjum kappsmál að geta stundað veiðar þann sólarhring sem eftir var. Fá þurfti mótorinn frá Reykjavík en þar hafði bensínverkfall staðið um nokkurn tíma og heppilegt flutningstæki fékkst því ekki til að flytja mótorinn vestur. Skipstjórnarmenn náðu ekki sambandi við forsvarsmenn útgerðarinnar og varð því úr að mótorinn var fluttur til Ólafsvíkur af syni stefnanda í Cherokee jeppabifreið. Mótorinn vóg um 260 kg. Hann var tekinn út úr bifreiðinni með handafli. Afturhurð bifreiðarinnar opnaðist upp og skagaði fram yfir farangurgeymsluna. Tveir plankar voru reistir upp að bifreiðinni og bretti sett undir og átti að færa mótorinn niður plankana. Fjórir menn voru við verkið, stefnandi og sonur hans öðrum megin og tveir skipverjar hinum megin. Myrkur var og blautt. Fljótlega eftir að þeir höfðu komið mótornum út á plankana hafi þeim virst mótorinn, af ókunnum ástæðum, vera að renna út af þeim megin sem skipverjarnir tveir voru, tóku þeir þá á móti með þeim afleiðingum að mótorinn fór á stefnanda og fékk hann við það áverka á hné. Stefnandi stjórnaði verkinu. Kveðst hann hafa kallað til skipverjanna að sleppa mótornum og láta hann fara þegar hann tók að halla, en þeir ekki gert það. Við slysið fann stefnandi til mikils sársauka en hnéð dofnaði, hann harkaði af sér og tókst að setja mótorinn upp. Var hægt að halda aftur til veiða um nóttina og veiddust um 600 tonn. Á leið austur til Raufarhafnar að veiðum loknum, hinn 26. mars, var siglt inn á Neskaupstað þar sem líðan stefnanda var slæm. Var hann látinn í land og leitaði hann þar til læknis sem vísaði honum þegar til sérfræðings í Reykjavík. Páskar fóru í hönd og vegna þess hitti hann Boga Jónsson, bæklunarlækni, sem annaðist hann síðan, fyrst 2. apríl 1997, sama dag var fyrsta liðspeglun gerð. Hefur stefnandi allt frá slysdegi átt við mjög mikil verkja- og bólguvandamál að stríða í vinstra hné. Hann hefur farið í fjölmargar liðspeglunaraðgerðir og í liðbrjósktöku. Í liðspeglunaraðgerð haustið 1998 komst sýking í hnéð og jukust verkjavandamál hans í kjölfarið. Einnig fór að bera á vaxandi mjóbaksvandamáli með leiðslu út í hægri fót og einnig varð vart stirðleika í hálsi fyrir utan mikil álagsóþægindi í hægra hné sem bólgnaði út og átti til að smella í. Hefur hann ekki getað farið aftur á sjó eftir slysið. Hann hóf störf í júlí 1998 hjá AFA á Íslandi sem eftirlitsmaður með nýjum strætisvagnabiðskýlum. Örorkunefnd fjallaði um mál hans og segir svo í niðurstöðu álits hennar frá 8. júní 1999: “Við skoðun er að finna ungan mann sem gekk með miklu vi. helti. Greinilega mjög niðurdreginn yfir því hvernig komið var. Það var að finna verulega hreyfiskerðingu í vi. hné fyrir utan mikla bólgu. Hafði mikil hreyfieymsli í vi. hné og mikil álagseinkenni. Vi. læri var áberandi rýrara en það hægra. Í hæ. hné var að finna liðvökva og einnig allnokkur þreifieymsli yfir ytra liðbili. Þá var að finna væg vöðvabólgulík einkenni í hálsi en í baki hafði einkenni um baksjúkdóm með leiðslu út í hæ. fót. Örorkunefnd telur að langvarandi vi. hnémein tjónþola hafi leitt til álagseinkenna frá baki og hæ. hné. Tjónþoli hafði áður skaddað liðþófa í hæ. hné í tvígang, en jafnaði sig að fullu. Hæ. hné er viðkvæmara en ella vegna verulega aukins álags. Örorkunefnd telur að ekki sé að vænta að tjónþoli fái frekari bata af afleiðingum vinnuslyssins 25. mars 1997 en þegar er orðinn. Að öllum gögnum virtum telur örorkunefnd varanlegan miska tjónþola vegna afleiðinga vinnuslyssins 25. mars 1997 vera hæfilega (sic) 28% - tuttugu og átta af hundraði-. Tjónþoli er með vélstjóramenntun og fram að slysi hafði hann verið á sjó. Vegna afleiðinga slyssins hefur hann ekki farið aftur á sjóinn og að áliti Boga Jónssonar, sem fram kemur í læknisvottorði, dags. 29. september 1997, mun hann ekki geta stundað sjómennsku framar. Skattframtöl tjónþola bera með sér að hann hefur lækkað nokkuð í tekjum eftir slysið. Að áliti örorkunefndar mun tjónþoli ekki getað stundað erfiðisvinnustörf í framtíðinni. Nefndin telur því að geta hans til öflunar vinnutekna í framtíðinni hafi verulega skerst. Nefndin telur varanlega örorku hans vegna afleiðinga vinnuslyssins 25. mars 1997 hæfilega metna sem 30% þrjátíu af hundraði-“. Í bréfi lögmanns stefnanda til réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., dagsettu 10. september 1999, setti lögmaðurinn fram bótakröfur f.h. stefnanda í samræmi við niðurstöðu örorkunefndar og ákvæði skaðabótalaga. Með bréfi, dagsettu 29. nóvember 1999, er hafnað bótaskyldu og greiðslum úr ábyrgðartryggingu útgerðarinnar á þeim forsendum að um óhappatilvik hafi verið að ræða. Í framhaldi af því áttu sér stað sáttaviðræður en án árangurs. Um afleiðingar slyssins er ekki deilt. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi heldur því fram að legið hafi fyrir skýr fyrirmæli af hálfu útgerðarinnar um að halda loðnuskipinu Arnarnúpi ÞH-272 á veiðum fram á síðasta dag á yfirstandandi loðnuvertíð. Er í hönd fór síðasta nóttin hafi rafmótor nótaniðurleggjara bilað. Skipinu hafi því verið siglt inn til Ólafsvíkur hinn 24. mars 1997 til að skipta mætti um mótor. Ekki hafi náðst samband við forsvarsmenn útgerðarinnar varðandi tilhögun verksins, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Skipstjórinn hafi gefið stefnanda fyrirmæli um að það yrði að bjarga málinu með einhverjum hætti. Engin leið hafi verið, vegna bensínverkfalls í Reykjavík, að fá viðeigandi farartæki til að flytja mótorinn. Hafi þrautalendingin þá verið að stefnandi fengi son sinn til þess að koma með mótorinn á jeppabifreið. Vegna þess hvernig hurð farangursrýmis jeppans var hönnuð hafi ekki verið hægt að koma við venjulegum lyftara eða krana við það að taka mótorinn út úr bifreiðinni og hafi stefnandi því neyðst til að láta gera það með haldafli. Hann hafi beitt hefðbundinni aðferð við að taka mótorinn út úr bifreiðinni með því að láta mjaka honum niður eftir tveimur plönkum, sem komið hafði verið fyrir. Var hann sjálfur við verkið ásamt syni sínum og tveimur skipverjum. Skyndilega hafi mótorinn byrjað að halla og virtist ætla að renna út af þeim megin sem skipverjarnir voru. Stefnandi byggir dómkröfu sína á því slysið verði rakið til þess að honum hafi verið falið af skipstjóra að framkvæma verkið við algerlega óforvaranlegar aðstæður sem í senn hafi verið óviðunandi og hættulegar. Hafi þetta verið afleiðing þess að ekki náðist í forsvarsmenn útgerðarinnar. Hafi það verið á verksviði útgerðar og skipstjóra að sjá um flutning varahluta og að koma þeim um borð í skipið. Verkið hafi þannig verið framkvæmt í umboði útgerðarinnar samkvæmt fyrirmælum skipstjóra. Er á því byggt að skipstjóri eigi sök á slysinu með því að fyrirskipa að verkið skyldi unnið við þessar aðstæður og samþykkja verkháttu þá sem viðhafðir voru, en stefndi beri húsbóndaábyrgð á störfum hans. Hann telur að slysið hefði aldrei orðið ef hægt hefði verið að beita krana eða lyftara við verkið. En hann hafi verið undir mikilli pressu að framkvæma verkið við þessar aðstæður þar sem miklir hagsmunir og margra hagsmunir hafi verið undir því komnir að skipið gæti haldið áfram veiðum þá um nóttina, sem það hafi og gert. Þá byggir stefnandi til vara á þeirri málsástæðu, samanber bókun í þinghaldi 19. september sl. sem ekki var mótmælt, að húsbóndaábyrgð stefnda nái einnig til sakar annarra skipverja en skipstjóra. Fram hafi komið í vitnaleiðslum að skipverjum hafi orðið á mistök þegar brugðist var við því að mótorinn tók að halla. Kveðst stefnandi hafa kallað til þeirra að sleppa og láta hann fara, en þeir, andstætt fyrirmælum hans, tekið á móti og þá hafi ekki viljað betur til en svo að mótorinn hafi runnið út af plönkunum þeim megin sem stefnandi stóð með greindum afleiðingum. Bótakrafan sé reist á niðurstöðu örorkumatsnefndar frá 8. júní 1999 þar sem varanleg örorka stefnanda var metin 30% en varanlegur miski 28%. Vísað er til skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum og krafan sundurliðuð með svofelldum hætti, samkvæmt endanlegri kröfugerð: I. Þjáningarbætur, sbr. 3. gr. 9,5x30x 798 = 227.430,- 2,0x30x1482 = 88.920,-kr.316.350,- II. Tímabundið atvinnutjón, sbr. 2.gr. 355.880x11,5= 4.092.620,- kr. 593.751,- Frádráttur, sbr. 2. mgr. 2.gr. 1.895.080+253.190+782.391+568.208=3.498.869,- III. Varanlegur miski, sbr. 4.gr. 4.560.000x0,28 kr. 1.276.800,- IV. Varanleg örorka, 5.gr.-9.gr. 4.270.564x10x0,3x0,84= 10.761.821,- kr. 10.761.821,- Tjón samtals kr. 12.948.722,- Frá kröfunni sé dregin greiðsla úr slysatryggingu sjómanna, sbr. 4. mgr. 5.gr. skaðabótalaga en hún hafi verið greidd hinn 21. júní 1999 að fjárhæð 1.198.718 krónur og verði því endanleg krafa stefnanda 11.750.004 krónur sem er stefnufjárhæð máls þessa. Stefnandi skýrir einstaka liði kröfugerðarinnar á eftirfarandi hátt. I. Krafan um þjáningabætur sé byggð á örorkumati Örorkumatsnefndar, einkum á bls. 2 til 3 þar sem fjallað er um vinnuslysið hinn 25. mars 1997 og afleiðingar þess. Stefnandi hafi haldið launum í þrjá mánuði frá slysdegi og hætt á launum hjá Jökli hf. hinn 30. júní 1997 og hafið vinnu á nýjum stað hinn 15. júní 1998. Tímabilið sem miðað sé við í þessum lið sé því 11,5 mánuðir. Þar af hafi stefnandi verið rúmliggjandi í a.m.k. tvo mánuði. II. Krafan um tímabundið atvinnutjón sé miðuð við sama tímabil og krafan í lið I og af sömu ástæðum. Miðað sé við meðaltekjur hans á næstliðnu ári fyrir slysdag og þær margfaldaðar með 11,5. Frá þeirri fjárhæð séu síðan dregnar þær bætur og dagpeningar sem stefnandi hafi fengið á árunum 1997 og 1998 og þær tölur fengnar úr skattframtölum stefnanda. III. Krafan um varanlegan miska sé ekki talin þarfnast skýringa en vísað til skaðabótalaga. IV. Krafan um varanlega örorku sé byggð á tekjum stefnanda á næstliðnu ári fyrir slysið. Það athugist að tekjur ársins 1996 falli allar til á þessu tímabili þar sem hann hóf störf hjá Jökli hf. í maí það ár, þær séu samtals 2.427.395 krónur. Tekjur vegna fyrstu 3ja mánaða ársins séu samkvæmt launaseðlum samtals 1.843.169 krónur. Samanlagt geri þessar tekjur því 4.270.564 krónur á næstliðnu ári fyrir slysið. Um lagarök er vísað til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, 3., 13., 37. og 42. gr., III. kafla sjómannalaga nr. 35/1985, og skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. brl. nr. 42/1996. Á þeim tíma er slysið átti sér stað var Arnarnúpur ÞH 272 gerður út af Jökli hf. á Raufarhöfn en hinn 1. desember 1999 sameinaðist Jökull hf. Útgerðarfélagi Akureyringa hf. Af þessum sökum sé Útgerðarfélagi Akureyringa hf. stefnt í máli þessu. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. sé stefnt til réttargæslu vegna þess að Jökull hf. keypti ábyrgðartryggingu hjá félaginu til þess að tryggja sig gegn tjónum af því tagi sem hér um ræði og bótakrafa stefnanda sé reist á. Réttargæsluaðildin sé studd við 21. gr. laga nr. 91 / 1991. Um málskostnað er vísað til l. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili og því sé nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Um dráttarvaxtakröfu er vísað til II. og III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, einkum 7. gr. og 15. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er því haldið fram að það hafi fallið undir verksvið stefnanda samkvæmt starfslýsingu, að sjá um viðgerð á rafmótor þeim sem bilaði, bæði að útvega stykkið og að koma því um borð. Hafi mótorinn verið sendur frá Reykjavík í jeppabifreið sonar stefnanda til móts við skipið í Ólafsvík. Þennan flutningsmáta hafi stefnandi ákveðið og einnig hvernig staðið var að affermingu hans. Ekkert hafi verið óeðlilegt við slíkan flutning og aðferð sú sem hann hafi beitt, að láta mótorinn renna niður á jörðina eftir tveimur plönkum, eigi ekki að vera hættuleg ef fyllstu varúðar sé gætt. Fjórir menn hafi verið við verkið og hafi það verið fullnægjandi að mati stefnanda og þeir hafi haft gott tak á mótornum. Vitni hafi borið að þessi aðferð væri oft viðhöfð og væri örugg og að ekki hafi verið óeðlilegt að standa að verkinu eins og gert var. Ekki hafi verið óeðlileg pressa á stefnanda, aðeins eins og venjulegt sé á skipi á loðnuvertíð. Af hálfu skipstjóra hafi því ekki verið um neitt saknæmt atferli að ræða, hann hafi ákveðið að gert yrði við skipið en framkvæmdin hafi verið í höndum stefnanda. Það hafi verið í hans verkahring að útvega stykkið og að koma því um borð. Skipstjórinn hafi ekki mátt vita að afturhurð jeppans opnaðist upp og hindraði aðgengi með tækjum. Ekki sé heldur sýnt fram á að sjómennirnir hafi sýnt af sér saknæmt atferli. Sérstaklega er af hálfu stefnda mótmælt þeirri fullyrðingu í stefnu að verklagið hafi verið viðhaft eða unnið eftir fyrirmælum skipstjórans. Umrætt verk hafi verið unnið undir verkstjórn stefnanda sem yfirvélstjóra skipsins og hafi hann einn ráðið allri verktilhögun. Skipstjórinn eða aðrir yfirmenn hafi ekkert komið þar nærri. Ef talið verði að verklagið hafi verið rangt og hættulegt eða eitthvað verið óeðlilegt við það og verði slysið rakið til þessa, þá beri stefnandi einn ábyrgð á því. Stefnandi hafi ekki gætt sín nægilega við verkið og verði slysið fyrst og fremst rakið til aðgæsluleysis hans sjálfs eða hreins óhapps sem enginn beri ábyrgð á. Mótmælt er þeirri fullyrðingu í stefnu að ekki hafi verið hægt að fá krana til verksins. Ef stefnandi hefði talið þess þörf hefði honum staðið til boða til afnota kranar eða lyftarar. Að sögn Kristjáns Helgasonar, yfirhafnarvarðar á Ólafsvík, hafi verið til gnótt slíkra tæka á eða við plássið og ekkert mál að fá þau til verka, jafnt að nóttu til sem degi. Þá sé krani á skipinu sem auðveldlega hefði mátt nota við verkið til að halda við mótorinn ef stefnandi hefði talið þess þörf. Að því er varði sjópróf hafi ekki virst tilefni til þess þegar slysið varð, enginn ágreiningur sé um það hvernig slysið hafi orðið og sjópróf síðar hefðu ekki leitt neitt frekar í ljós, sönnunarbyrgðin hvíli því alfarið á stefnanda. Varakrafan byggi einnig á þeim sjónarmiðum sem að ofan greini. Ef talið verði að stefndi beri ábyrgð á slysinu verði það engu að síður fyrst og fremst rakið til ógætni stefnanda sjálfs. Varanlegri örorku og miska stefnanda vegna slyssins sem metið var af örorkunefnd sé ekki mótmælt, né heldur tölulegum forsendum endanlegrar dómkröfu stefnanda. Niðurstaða. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn stefnandi, Júlíus Sigurðsson, Indriði Indriðason, sem var skipverji á Arnarnúpi og var við að taka mótorinn úr bifreiðinni, og Jón Andri Júlíusson, sonur stefnanda sem flutti mótorinn frá Reykjavík til Ólafsvíkur og aðstoðaði við að taka hann út úr bifreiðinni. Einnig var tekin símaskýrsla af Sævari Baldri Þórarinssyni, sem var skipstjóri á Arnarnúpi ÞH-272 þegar slysið varð, Sigurbirni Viðari Júlíussyni skipverja, sem var við að taka mótorinn úr bifreiðinni, og Kristjáni Helgasyni, yfirhafnarverði á Ólafsvík. Aðalmeðferð var 27. september sl. Málið var endurupptekið 27. október sl. og fór þá fram vettvangsganga þar sem skoðaður var rafmótor af sömu gerð og slysinu olli og bifreið sömu tegundar og sú sem hann var fluttur í til Ólafsvíkur og málið síðan flutt að nýju. Samkvæmt framburðarskýrslum kom skipið að bryggju í Ólafsvík um kl. 20.00 hinn 24. mars, slysið varð eftir kl. 01.00 eftir miðnætti og skipið lagði aftur úr höfn um kl. 04.00 um nóttina. Um tveir dagar voru eftir af vertíðinni þegar bilun varð í greindum rafmótor fyrir nótaniðurleggjara. Upplýst er að ekki var hægt að halda veiðunum áfram nema gert væri við rafmótorinn. Stefnanda og vitnunum Sævari Baldri Þórarinssyni, skipstjóra, Sigurbirni Viðari Júlíussyni, sjómanni og Indriða Indriðasyni, sjómanni bar saman um það í framburði sínum fyrir dóminum að sjómönnunum hefði verið mikið í mun að ná þessari síðustu lotu. Vertíðin hafi verið búin að vera treg og lá von skipverjanna um að ná einhverju út úr henni í þessum klukkustundum sem voru eftir. Skipstjórinn bar að það hefði vantað mikinn afla. Hann kvaðst hafa gefið fyrirmæli um að mótorinn yrði útvegaður og það á sem fljótlegastan máta, kvað hann það vera ganginn í þessu að reynt væri að koma hlutunum í lag. Þessum fyrirmælum um að bjarga málinu var beint til stefnanda. Skipstjórinn staðfesti að ekki væri ósennilegt að ekki hafi náðst í neinn hjá útgerðinni eins og stefnandi ber, þó hann myndi það ekki. Einnig staðfesti hann að þeir hafi rætt það að stefnandi léti son sinn koma með mótorinn á jeppabifreið sinni og hafi hann talið það vera flutningsmáta sem væri í lagi, aðalatriðið hafi verið að fá mótorinn eins fljótt og unnt væri. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið undir mikilli pressu sem hafi sett hann í óbærilega erfiða aðstöðu og að aðstæður hafi vegna þessa verið óviðunandi og hættulegar við verkið þegar slysið varð. Með framburði stefnanda og framangreindra vitna, og í ljósi þeirrar almennu vitneskju að miklir fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi þegar skip tefst, þykir það vera sannað að stefnandi hafi, í umrætt sinn, verið undir verulegri pressu að útvega sem fyrst og koma fyrir í skipinu rafmótor þeim sem slysinu olli. Deilt er um hvort það var á verksviði stefnanda sem yfirvélstjóra að skipuleggja flutning á og afferma varahlutinn. Stefnandi heldur því fram að það hafi ekki verið á sínu verksviði sem yfirvélstjóra að annast það að rafmótorinn væri útvegaður og honum komið að skipshlið. Það sé almennt í verkahring útgerðarinnar að sjá um aðdrætti og vinnureglan hafi verið að ef eitthvað bilaði hringdi hann í útgerðina sem annaðist að koma hlutnum að skipshlið. Hann kveðst hins vegar hafa farið að fyrirmælum skipstjóra, þar sem ekki náðist í forsvarsmenn útgerðarinnar, og telur einnig að það hafi hvílt á honum siðferðileg skylda gagnvart skipverjunum að gera það sem í hans valdi stæði til að skipið kæmist aftur á veiðarnar. Samkvæmt verklýsingu fyrir yfirvélstjóra, liðum 3.2 og 3.5, var það í verkahring stefnanda að gera tillögu til útgerðar um varahlutakaup og að annast innkaup varahluta í samráði við útgerð. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hefur vélstjóri umsjón með nauðsynjum til reksturs og viðhalds véla, “veitir þeim móttöku og athugar magn þeirra og gæði.” Af þessu orðalagi má gagnálykta að það sé almennt í verkahring útgerðarinnar að koma varahlutum að skipshlið eins og stefnandi heldur fram. Staðfesti skipstjórinn að hann hefði gefið fyrirmæli um verkið í umrætt sinn, en treysti sér ekki til að taka afstöðu til þess í hvers verkahring það hefði í raun verið. Telja verður upplýst að ekki hafi náðst til forsvarsmanna útgerðarinnar og fallast verður á það með stefnanda að verk það sem hann vann þegar slysið varð hafi ekki augljóslega verið á hans verksviði og að hann hafi sinnt því samkvæmt fyrirmælum skipstjóra, en skipstjóri hefur æðsta vald á skipi í öllum efnum, sbr. 49. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Slysið verður vegna þeirra aðstæðna sem voru við að ná mótornum út úr bifreiðinni og niður á bryggjuna. Um mjög þungan hlut var að ræða og að öllu eðlilegu hefði krani eða lyftari verið notaður við að lyfta honum af flutningstækinu og til að ferja hann um borð. Af bryggjunni var hann síðan hífður með talíu en skipskraninn var óvirkur vegna hins bilaða mótors. Málsgögn staðfesta að bensínverkfall var í Reykjavík og verður að telja upplýst að það hafi verið orsök þess að stefnanda tókst ekki, þrátt fyrir tilraunir sínar, að fá viðeigandi flutningstæki. Einnig að ekki hafi náðst til forsvarsmanna útgerðarinnar en stefnandi ber að þeir hafi haft aðgang að heppilegri bifreið. Einnig að það hafi verið talið taka of langan tíma að senda bíl frá Ólafsvík til Reykjavíkur að sækja mótorinn. Þrautalendingin hafi verið að sonur hans kæmi með mótorinn í jeppabifreið stefnanda. Skipstjórinn kvaðst hafa verið í koju þegar jeppinn kom með mótorinn til Ólafsvíkur og fylgdist hann því ekki með affermingu hans. Stefnanda og vitnunum Sigurbirni Viðari og Indriða ber saman um að ekki hafi verið unnt að koma krana að vegna þess að afturhurðin að farangursrými jeppans opnaðist upp og skagaði meira en meter aftur úr bifreiðinni yfir hurðaropinu. Stefnandi og Indriði fullyrtu einnig að ekki hefði verið hægt að koma að lyftara af sömu ástæðu, en Sigurbjörn Viðar var ekki viss um þetta. Jón Andri upplýsti að mótorinn hefði verið settur í bifreiðina í Reykjavík með hálfum lyftara, rafmagnslyftara. Samkvæmt því sem fram kom við vettvangsskoðun þykir sú fullyrðing geta staðist að ekki hafi verið unnt að koma krana eða venjulegum lyftara að við verkið eins og almennt myndi vera gert þegar svo þungur hlutur væri hreyfður. Aðstæður voru að þessu leyti erfiðar, hættulegar og óvenjulegar þar sem ekki var unnt að beita slíkum tækjum við verkið. Af öllu þessu leiðir að fallast má á það með stefnanda að skipstjóri hafi sýnt nokkuð gáleysi með því að fyrirskipa að málum “skyldi bjarga” þrátt fyrir óvenjulegar aðstæður, og með því að fylgjast ekki frekar með framkvæmdinni þótt hann mætti vita að hér var um það að ræða að koma mjög þungum varahlut um borð án þess að hjálpartækum yrði komið við vegna hinna óvenjulegu aðstæðna. Mótorinn er 260 kg að þyngd. Fjórir menn voru við verkið. Stefnandi kvaðst áður hafa beitt sömu aðferð við svipaðar aðstæður og hefði það gengið áfallalaust. Var það mat hans að fjórir menn réðu við verkið. Kvað hann þá hafa haft gott tak á hlutnum og vogarafl hefði verið nýtt. Vitnið Indriði taldi að notuð hefði verið sú aðferð sem best var við þessar aðstæður. Fram hefur komið að blautt var en stefnandi telur það ekki hafa komið að sök enda sé olía til dæmis oft sett á fleti sem þungum hlutum sé rennt eftir. Upplýst er að bjálkarnir, sem mótorinn var færður eftir, voru um einn meter að lengd. Mótorinn virðist hafa verið ofarlega á bjálkunum og því enn undir hurðinni þegar hann fór út af. Ekki er ljóst hvað olli því að mótorinn tók að renna, eða virtist vera að fara út af, en augljóst má telja að orsök slyssins hafi verið sú að mennirnir réðu ekki við hlutinn við þær aðstæður sem þarna voru. Þegar þyngd mótorsins er höfð í huga verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að um óhappatilvik hafi verið að ræða. Það að mennirnir ráða ekki við mótorinn samsvarar því að aðstæður hafi ekki verið forsvaranlegar. Telja verður upplýst með framburði stefnanda, sonar hans og vitnisins Indriða að stefnandi hafi kallað til Indriða og Sigurbjarnar Viðars að sleppa, þegar mótorinn virtist vera að fara á þá, en þeir ekki gert það heldur tekið á móti. Gátu þeir ekki fyllilega útskýrt viðbrögð sín fyrir dóminum. Indriði sagði að þeim hefði fundist mótorinn vera að koma á þá og þá hafi þeir paníkerast og tekið á móti. Sigurbjörn Viðar kannaðist ekki við að stefnandi hefði kallað til þeirra að sleppa og sagði að þeir hefðu ekki ráðið við mótorinn en reynt að halda við, þeir hefðu ekki viljað missa hann niður því þá gætu þeir ekki veitt meira. Hann sagði að mótorinn hefði verið “ægilega þungur.” Þar sem stefnandi stjórnaði verkinu verður að líta svo á að sjómennirnir hafi ekki hlýtt fyrirmælum hans svo sem þeim bar að gera samkvæmt 2. mgr. 57. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, annað hvort vegna fáts, sem á þá kom, eða ofurkapps. Virðast viðbrögð þeirra hafa orðið til þess að mótorinn fór út af þeim megin sem stefnandi og sonur hans voru og með þeim afleiðingum að stefnandi meiddist. Langt er um liðið síðan slysið varð og sönnunarstaða um ýmis atriði er veikari vegna þess að slysið var ekki rannsakað strax. Slysið var skráð í dagbók skipsins en sjópróf fóru ekki fram. Tilgangur sjóprófs er að er að leiða í ljós orsakir atburðar og aðrar staðreyndir sem skipt geta máli, sbr. 1. mgr. 221. gr. siglingalaga. Þegar setja þurfti stefnanda sérstaklega í land vegna meiðslanna mátti gera ráð fyrir því að þau væru alvarleg og þess eðlis að leitt gæti til bótakröfu vegna líkamstjóns, var því þá komið fullt tilefni til að láta sjópróf fara fram. Þar sem mennirnir unnu ekki undir verkstjórn úr landi eiga lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum ekki beint við, sbr. 2. mg. i.f. 3. gr. þeirra. Niðurstaða máls þessa er, samkvæmt því sem hér hefur verið rakið, byggð á því að um óvenjulegar aðstæður hafi verið að ræða. Þessar vinnuaðstæður hafi skapast af því að mikil pressa var á að ljúka verkinu og ekki voru önnur úrræði tæk í stöðunni en að flytja mótorinn með jeppabifreiðinni. Sköpuðust hættulegar vinnuaðstæður vegna þess að ekki var hægt að koma við hefðbundnum vinnutækjum til að færa svo þungan hlut út úr bifreiðinni vegna hönnunar hennar, enda reyndist það mönnunum ofraun að hafa stjórn á hlutnum og leiddi það til slyssins. Stefnandi vann verkið að fyrirmælum skipstjóra og upplýst telst að samstarfsmönnum hans hafi orðið á mistök með því að hlýða ekki fyrirmælum hans. Ábyrgðina á því að þessar aðstæður sköpuðust verður því að leggja á útgerðina. Ber þá að huga að því hvort stefnandi sjálfur beri einnig einhverja sök. Þykir í því sambandi verða að líta til þess að honum var falið að annast málið og stjórnaði hann og skipulagði verkið sem slysið varð við. Stefnandi átti vegna reynslu sinnar og þekkingar að geta metið hvort það verklag sem hann valdi var öruggt. Upplýst telst að mennirnir fjórir réðu ekki við þennan þunga rafmótor og hefði stefnanda átt að vera ljóst að ekki var öruggt að vinna verkið með þeim hætti sem gert var og með þeim mannskap sem hann hafði til þess. Af þessari ástæðu þykir hann hafa sýnt gáleysi verður hann því sjálfur að bera hluta tjóns síns. Þykir hæfilegt að hann beri það að einum þriðja hluta. Meiðsli stefnanda voru slík að mikil örorka hefur hlotist af þeim svo sem hér að framan hefur verið lýst og hann getur ekki stundað sjómennsku eða önnur erfiðisstörf þar sem menntun hans nýtist. Í málinu er hvorki ágreiningur um afleiðingar slysins né endanlegar dómkröfur. Samkvæmt framangreindri niðurstöðu skal stefndi greiða stefnanda 7.433.763 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 8.632.481 krónu frá 25. mars 1997 til 21. júní 1999 en frá þ.d. af 7.433.763 krónum til 10. október 1999 en með dráttarvöxtum frá þ.d. til greiðsludags, sbr. III. kafla laga nr. 25/1987. Stefndi skal greiða stefnanda málskostnað 750.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Útgerðarfélag Akureyringa hf., skal greiða, stefnanda, Júlíusi Sigurðssyni, 7.433.763 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 8.632.481 krónu frá 25. mars 1997 til 21. júní 1999 en frá þ.d. af 7.433.763 krónum til 10. október 1999 en með dráttarvöxtum frá þ.d. til greiðsludags, sbr. III. kafla laga nr. 25/1987 og 750.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 498/2017
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun sóknaraðila um að varnaraðili skyldi sæta nánar tilgreindu nálgunarbanni.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 3. ágúst 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. ágúst 2017, þar sem felld var úr gildiákvörðun sóknaraðila 26. júlí sama ár um að varnaraðili skyldi sæta nánartilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindákvörðun hans verði staðfest. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Samkvæmt upplýsingum úr þjóðskrá hafa foreldrarvarnaraðila og brotaþoli, A, flutt lögheimili sitt á tiltekið heimilisfang íReykjavík, en varnaraðili hefur skráð lögheimili í [...]. Af hálfu varnaraðilaer því haldið fram að hann og [...] hafi flutt dvalarstað sinn til Reykjavíkur,en brotaþoli dvelji enn á fyrra lögheimili sínu í [...]. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrirþeirri sérfræðimeðferð sem varnaraðili hefur þegið eftir að hann upplýstisjálfur um ætluð brot sín. Þar kemur einnig fram að ekki liggi fyrir að hannhafi brotið gegn [...] síðan í apríl 2016 og að hann hyggist á þessu skólaárihefja nám við menntaskóla utan Reykjavíkur þar sem hann muni dvelja áheimavist. Hann hefur lagt fram gögn um að umsókn sín um dvöl á heimavistskólans hafi verið samþykkt. Með framangreindum athugasemdum, en að öðruleyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, semákveðin er með virðisaukaskatti eins og í dómorði greinir, greiðist úrríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknunverjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Trausta Ágústs Hermannssonarhéraðsdómslögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlandsþriðjudaginn 1. ágúst 2017 Með bréfidagsettu 28. júlí 2017 hefur lögreglustjórinn [...] krafist þess með vísan til1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, aðstaðfest verði ákvörðun lögreglustjórans sem tekin var þann 26. júlí sl. með vísantil 2. mgr. 3. gr. laganna um að X, kt. [...], hafi verið gert að sætanálgunarbanni gagnvart [...], A, kt. [...], brotaþola í máli þessu, í þrjámánuði frá og með birtingu ákvörðunarinnar 27. júlí 2017, sbr. 4. gr. laganna.Hafi verið lagt bann við því að varnaraðili kæmi að eða væri við heimilibrotaþola að [...], veitti brotaþola eftirför, nálgaðist hann á almannafæri semnæmi 50 metra radíus frá staðsetningu hans hverju sinni eða setti sig ísambandi við hann með nokkru móti. Framangreindákvörðun lögreglustjóra var birt varnaraðila 27. júlí sl. kl. 10:05 og skyldihún gilda í þrjá mánuði frá birtingu. Trausti Ágúst Hermannsson hdl. hefurverið skipaður verjandi varnaraðila og Aníta Óðinsdóttir hdl. hefur veriðskipuð réttargæslumaður brotaþola. Málið varþingfest á Selfossi í gær og sótti verjandi varnaraðila þing. Varnaraðili sóttiekki þing en gefið hafði verið út útivistarfyrirkall sem var birt varnaraðila28. júlí sl. Réttargæslumaður brotaþola mætti fyrir dómi. Verjandinn mótmæltiframkominni kröfu fyrir hönd varnaraðila og krafðist þess aðallega að kröfu umnálgunarbann yrði hafnað en til vara að tímalengd þess yrði stytt. Þá krafðisthann þóknunar fyrir störf sín auk greiðslu ferðakostnaðar. Réttargæslumaðurbrotaþola gerði kröfu um að ákvörðunlögreglustjóra yrði staðfest. Þá gerði lögmaðurinn einnig kröfu um þóknun oggreiðslu ferðakostnaðar. Málið var því tekið til úrskurðar í þessu þinghaldieftir að sækjandi, verjandi og réttargæslumaður brotaþola höfðu tjáð sig um lagaatriði. Í ákvörðun lögreglustjóra kemurfram að [...] hafi borist beiðni frá barnaverndarnefnd [...], dags. 26. júlí2017, um að lögreglustjórinn hlutaðist til um og tæki ákvörðun um aðvarnaraðila yrði gert að sæta nálgunarbanni gagnvart [...], brotaþola í máliþessu, til að tryggja öryggi hans, en varnaraðili hafi ítrekað brotiðkynferðislega gegn brotaþola. [...] Framkemur í greinargerð lögreglustjóra að drengirnir hafi báðir sóttsálfræðimeðferð á vegum barnaverndar frá því málið hafi komið upp. Brotaþolihafi sótt meðferðarviðtöl hjá C sálfræðingi hjá Barnahúsi en meðferð hans sé núá lokastigi. Samkvæmt vottorði C sé brotaþoli með mörg einkenni sem þekkt séumeðal þeirra sem sætt hafi kynferðislegu ofbeldi. Áfallastreitueinkenni eins ogendurupplifanir, forðun og ofurárvekni komi skýrt fram hjá honum. Sjálfsmynddrengsins sé verulega brotin eftir langvarandi streituvaldandi aðstæður og séljóst að afleiðingar þess kynferðisofbeldis sem hann hafi sætt af hálfu [...]séu ekki til þess fallnar að bæta sjálfsmynd hans og trú á eigin getu.Varnaraðili hafi sótt SÓK meðferðarviðtöl (meðferðarúrræði fyrir börn og ungmennisem sýnt hafa óæskilega kynferðislega hegðun) hjá D sálfræðingi á vegumBarnaverndarstofu. Samkvæmt bréfi D sé varnaraðili meðferðartækur og hafi veriðvirkur í sinni meðferð þegar bréfið hafi verið ritað. Varnaraðili hafi sjálfurkomið fram með vandann og hafi hann gengist við brotum sínum í meðferð.Varnaraðili hafi orðið [...] sl. og hafi hvorki lögregla né barnaverndupplýsingar um hvort hann sé enn virkur í meðferð sinni. Varnaraðilimun einnig hafa gengist undir mat á geðheilbrigði sem unnið hafi verið af Egeðlækni. Niðurstöður matsins hafi borist lögreglustjóranum þann 21. desembersl. en þar komi fram að varnaraðili sé örugglega sakhæfur og hafi engaalvarlega geðsjúkdóma. [...]. Þá komi fram að varnaraðili sé í meðferð hjásálfræðingi og telji matsmaður að varnaraðili þurfi slíka meðferð áfram þar semvið vissar aðstæður geti stafað hætta af honum enn í dag. [...]. Framkemur í greinargerðinni að rannsókn málsins sé nú lokið og hafi málið veriðsent héraðssaksóknara til ákvörðunar um saksókn. Þá kemur fram að frá því máliðhafi komið upp hafi lögreglustjórinn tekið ákvörðun um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili fjórum sinnum. Ákvörðun lögreglustjórans hafi tvisvarverið staðfest með úrskurði héraðsdóms og í tvígang verið felld úr gildi meðúrskurði dómsins.Lögreglustjóri byggir á því að varnaraðili sé undirrökstuddum grun um að hafa framið refsivert brot gagnvart brotaþola en brotinvarði við XXII. kafla almennra hegningarlaga og hafi beinst gegn [...] sem aukienn frekar á grófleika þeirra. Þá beri að nefna að dómurinn hafi fallist á meðlögreglustjóra að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa brotiðkynferðislega gegn brotaþola með fyrri úrskurðum í málum sem varða varnaraðilaog brotaþola. Auk þess telur lögreglustjórinn að séu [...] í samskiptum séyfirvofandi hætta á því að varnaraðili brjóti gegn brotaþola á ný. Eftir aðvarnaraðili hafi greint frá brotum sínumog hafið SÓK meðferð hafi hann aftur brotið gegn brotaþola. Þá komi fram ímatsgerð E geðlæknis að varnaraðili [...]. Hvorki lögreglustjórinn nébarnavernd hafi upplýsingar um hvort varnaraðili sé enn virkur í þeirri meðferð sem matsmaðurhafi talið þörf á en með hliðsjón af því að varnaraðili hafi verið búsettur í[...] frá því um áramót telji lögreglustjórinn síður líklegt að svo sé. Meðhliðsjón af öllu framangreindu telur lögreglustjórinn að skilyrði a. og b.liðar 4. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011 séuuppfyllt en þess beri að geta að 4. gr. laganna áskilur aðeins að annað hvortskilyrði a. eða b. liðar þurfti að vera uppfyllt til heimilt sé að beitanálgunarbanni. Þá telur lögreglustjórinn að ekki sé hægt að vernda friðhelgibrotaþola með öðrum eða vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Önnur vægariúrræði á vegum barnaverndar hafi verið reynd, t.a.m. vistun varnaraðila utanheimilis og yfirlýsing sem foreldrar hafi undirritað um að þeir myndu tryggjaað [...]. Þau úrræði hafi ekki komið í veg fyrir samskipti milli [...] þar semsl. haust hafi þeir farið að hittast undir handleiðslu meðferðaraðila semgengið hafi vel að þeirra mati og hafi barnaverndin því ekki lagst gegnfyrirkomulaginu. Að mati barnaverndar hafi þó ýmislegt bent til þess að [...]hafi ekki viljað vera í samskiptum við hvorn annan en gert það til að þóknastforeldrum sínum. Varnaraðilisé nú [...] og hafi lögregla upplýsingar frá barnaverndarnefnd að þeir [...]séu í samskiptum þar sem ítrekað hafi sést til þeirra saman upp á síðkastið,m.a. við vinnu og í frístundum. Foreldrar drengjanna hafi ekki upplýstbarnaverndarnefnd um breytta stöðu mála en samskipti foreldra og barnaverndarhafi verið takmörkuð þar sem skorti á vilja foreldra til að vinna málið meðbarnaverndarnefnd. Lögreglustjóritelji því að brotaþoli þurfi þá réttarvernd sem lög um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili veiti þrátt fyrir að varnaraðili eigi lögheimili í [...]en brotaþoli [...] þar sem varnaraðili dvelji nú [...] og foreldrar þeirra hafiekki reynt að koma í veg fyrir að þeir eigi í samskiptum. Þá teljilögreglustjórinn að það hafi mjög slæm áhrif á brotaþola að vera í samskiptumvið varnaraðila þar sem brotaþoli hafi ítrekað komist í kast við lögin eftir aðmálið hafi komið upp. Þá hafi barnavernd upplýst lögreglu um að brotaþoli hafieinnig sýnt af sér óæskilega hegðun í skólanum, m.a. kastað síma sínum og tölvukennara í vegg auk þess að hafa kastað stól í átt að kennara. Þá hafi brotaþolisagt að hann vilji deyja og hann langaði að drepa ákveðna aðila sem hann hafiverið búinn að setja á svokallaðan „hitlist“. Telji nefndin að hegðun brotaþola megi rekja til samskipta hans við[...] og þessi hegðun hans sé þess eðlis að á einhverjum tímapunkti geti hannskaðað sjálfan sig eða aðra. Því telji barnaverndarnefnd mikilvægt að koma íveg fyrir samskipti milli þeirra [...] og telji nefndin að þau úrræði sem húngeti gripið til séu ekki líkleg til að skila árangri vegna skorts á viljaforeldra til að vinna að málinu með barnaverndarnefnd. Hafi nefndin því taliðnauðsynlegt að leita til lögreglu og óska eftir að lögreglustjóri tæki ákvörðunum nálgunarbann til að tryggja öryggi brotaþola. Niðurstaða: Samkvæmta-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili erheimilt að beita nálgunarbanni ef rökstudd ástæða er til að ætla aðsakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþolaeða eins og segir í b-lið sömu lagagreinar að hætta sé á að viðkomandi munifremja háttsemi samkvæmt a-lið gagnvart brotaþola. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna getur sámaður sem misgert er við, brotaþoli, fjölskylda hans eða annar honum nákominnborið fram beiðni til lögreglu um að maður, sakborningur, sem brotið hefur gegnhonum eða raskað friði hans á anna hátt, sæti nálgunarbanni og/eða brottvísunaf heimili. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar hefur lögráðamaður brotaþola ogsá sem kemur fram fyrir hönd félagsþjónustu og/eða barnaverndarnefndar ísveitarfélagi þar sem viðkomandi er búsettur sömu heimild og í 1. mgr. greinir.Þá kemur fram í 3. mgr. lagagreinarinnar að lögreglustjóri geti að eiginfrumkvæði tekið mál til meðferðar samkvæmt lögum þessum ef hann telur ástæðutil. Í fyrri úrskurðum dómsins hefur verið komistað þeirri niðurstöðu að rökstuddur grunur leiki á því að varnaraðili hafi beitt[...], sem nú er [...] ára gamall, andlegu, líkamlegu og kynferðislegu ofbeldium margra ára skeið og hefur varnaraðili kannast við háttsemi sína ísálfræðiviðtölum og við skýrslutökur hjá lögreglu. Þá hefur hann greint föðursínum frá því að hann hafi brotið kynferðislega gegn brotaþola. Þá liggur fyrirframburður fyrrverandi samstarfsmanns varnaraðila sem hefur greint frá því að varnaraðilihafi viðurkennt að hafa brotið kynferðislega gegn brotaþola og jafnframt hafihann lýst mikilli reiði og hatri í garð brotaþola og einnig lýst þeim viljasínum að brotaþoli verði beittur alvarlegum ofbeldisverkum sem gætu leitt hanntil dauða. Varnaraðili hefur áður sætt nálgunarbanni og brottvísun af heimilifrá 20. maí 2016 og aftur frá 16. júní2016 og hafa þessar ráðstafanir verið staðfestar með dómsúrskurðum. Meðúrskurði dómsins þann 20. júlí 2016 var ákvörðun lögreglustjórans [...] umnálgunarbann og brottvísun af heimili sem tekin var þann 14. júlí 2016 felld úrgildi, en þá var m.a. litið til þeirra ráðstafana sem gripið hafði verið til afhálfu barnaverndarnefndar og foreldra [...] til að tryggja öryggi brotaþola oghöfð hliðsjón af 1. mgr. 6. gr. framangreindra laga. Þá var sambærilegri kröfuhafnað með úrskurði dómsins frá 28. desember 2016 en á því var byggt aðvarnaraðili væri farinn af landi brott til [...] til að hefja nám í [...]. Lægiekki fyrir neitt um að hann væri væntanlegur aftur til Íslands á þeim tíma semnálgunarbanni og brottvísun af heimili væri ætlað að gilda. Var því hvorkitalin þörf á úrræðunum eins og málum væri nú komið, né heldur hafi verið sýntfram á að vægari úrræði gætu ekki dugað til að tryggja lögverndaða hagsmunibrotaþola. Af gögnummálsins verður ekki ráðið að varnaraðili hafi brotið gegn brotaþola síðan íapríl á síðasta ári. Undir meðferð málefna varnaraðila og brotaþola á síðastaári undirrituðu foreldrar drengjanna yfirlýsingar þess efnis að þau myndu sjátil þess og tryggja að [...] yrðu í engum samskiptum meðan málið væri tilrannsóknar hjá lögreglu og myndu þau hlíta fyrirmælum barnaverndar og lögregluvarðandi samskipti drengjanna. Yrði misbrestur á þessu myndi barnavernd taka málið til endurskoðunarog grípa til frekari ráðstafana til að tryggja öryggi drengjanna. Slíkyfirlýsing liggur ekki fyrir að þessu sinni og samkvæmt lögregluskýrslu voruvarnaraðili, foreldrar drengjanna og [...] þeirra mjög ósátt þegar ákvörðun umnálgunarbann var birt varnaraðila þann 27. júlí sl. Kváðu þau að verið væri aðvinna í þessu máli og hefði það gengið vel. Hafi varnaraðili sagst hafa fariðtil [...] til að læra og vinna í sjálfum sér og hefði hann ekkert gert af sér ímeira en ár. Hafi [...] drengjanna verið mjög reið og ekki skilið hvers vegna[...] fengi ekki að vera í friði til að vinna í sínum málum. Hafi hún skorað ávarnaraðila að skrifa hvorki undir yfirlýsinguna né fara eftir henni. Hafilögreglumaðurinn þá gert þeim grein fyrir því að færi varnaraðili ekki eftirnálgunarbanninu myndi hann brjóta lög og yrði brugðist við því með viðeigandihætti. Hafi varnaraðili sagt að hann hefði komið til [...] í lok júní. Hannhefði farið í viku til [...] í byrjun júlí og komið aftur til [...] í kringum15. júlí og hygðist hann fara austur á land þann 17. ágúst. Þá segir ílögregluskýrslunni að foreldrar drengjanna hafi viljað koma því á framfæri aðþau væru mjög ósátt við ákvörðun lögreglustjóra um nálgunarbann og væru þauekki viss um að eftir henni yrði farið. Verjandivarnaraðila hefur lagt fram staðfestingu á sálfræðiviðtölum semvarnaraðili hefur sótt hjá D sálfræðingi, dags. 29. júlí 2017. Þar kemur framað varnaraðili hafi verið í sálfræðiviðtölum frá mars til desember 2016, allsum fjörutíu tíma. Hann hafi verið í eftirfylgd frá áramótum 2017 hjásálfræðingnum og í upphafi meðferðar hafi hann verið metinn með tilliti tiláhættuþátta og meðferð skipulögð. Hann hafi lokið öllum virkum þáttum meðferðarog hafi hún skilað árangri og hafi ekki komið fram upplýsingar um aðvarnaraðili hafi sýnt af sér frekari óviðeigandi hegðun frá því síðasta vor.Fram kemur í vottorðinu að varnaraðili hafi verið í skóla í [...] frá janúartil júní 2017 og á því tímabili hafi hún átt svokölluð skypeviðtöl við hann íalls sex skipti. Hann hafi komið til landsins þann 21. júní sl. og samdægurskomið í viðtal. Væri fyrirhugað að hann verði áfram í eftirfylgd og væri hann ífullri samvinnu varðandi eftirfylgdina og hafi hann haft frumkvæði að því að hafasamband ef svo bæri undir. Þá lagði verjandinn fram staðfestingu frá [...] þessefnis að varnaraðili hafi fengið inni á heimavist skólans á haustönn 2017 ogkemur fram að heimavistin opni þann 20. ágúst nk. Verjandinn lagði einnig framleigusamning þar sem fram kemur að móðir varnaraðila hafi gert húsaleigusamningum íbúðarhúsnæði í [...] til eins árs og væri upphaf leigutíma 29. júlí sl..Verjandinn upplýsti að varnaraðili væri farinn til [...] ásamt móður sinni ogbyggju þau nú í þessari íbúð. Samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011 verður nálgunarbanni og/eða brottvísun af heimili aðeins beitt þegar ekki þykirsennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Skalþess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Í máliþessu ber að líta sérstaklega til þess að ekkert liggur fyrir um að varnaraðilihafi brotið gegn [...] síðaní apríl á síðasta ári. Þá liggur fyrir vottorð sálfræðings um jákvæðan áranguraf meðferð sem varnaraðili hefur sætt undanfarið og þá ber að líta til þess aðvarnaraðili hefur nú flutt til [...] með móður sinni og hyggst hefja skólanám á [...] síðar í þessum mánuði. Ekkert liggurfyrir um það að varnaraðili sé væntanlegur til [...] á þeim tíma semnálgunarbanni er ætlað að gilda. Samkvæmt öllu framansögðu verður því að teljaað hvorki sé þörf á nálgunarbanni eins og málum er nú komið né hefur verið sýntfram á að vægari úrræði geti ekki dugað til að tryggja lögverndaða hagsmunibrotaþola. Verður því ekki hjá því komist að fella ákvörðun lögreglustjóra úrgildi. Með vísan til annars vegar 3. mgr.38. gr. laga nr. 88/2008 og hins vegar 3. mgr. 48. gr. sömu laga, sbr. 14. gr.laga nr. 85/2011, greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda varnaraðila,Trausta Ágústs Hermannssonar hdl., 210.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 13.200 krónur og þóknunréttargæslumanns brotaþola, Anítu Óðinsdóttur hdl., 105.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 13.200 krónur, greiðisteinnig úr ríkissjóði. Hjörtur O. Aðalsteinssondómstjóri kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð : Ákvörðunlögreglustjórans [...] um nálgunarbann sem tekin var þann 26. júlí 2017 og birtvar varnaraðila, X, kt. [...], þann 27. júlí 2017 kl. 10:05, er felld úrgildi. Greiðaskal úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Trausta ÁgústsHermannssonar hdl., 210.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 13.200 krónur og þóknunréttargæslumanns brotaþola, Anítu Óðinsdóttur hdl., 105.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 13.200 krónur, greiðisteinnig úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 132/2006
|
Kærumál Hæfi dómara
|
Mál þetta var þingfest 30. júní 2005og tekið til úrskurðar 2. þ.m. Stefnandi er Hallgrímur Þór Gunnþórsson, Snorrabraut 40, Reykjavík en stefndi er íslenska ríkið.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. febrúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. febrúar 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari viki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann aðallega kærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verði látinn niður falla. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 389/2000
|
Kærumál Geðrannsókn
|
Ríkissaksóknari krafðist þess að X, sem hafði sætt gæsluvarðhaldi í tæpa fimm mánuði vegna rannsóknar á láti ungrar konu, yrði aðallega gert að sæta geðrannsókn samkvæmt ákvæði d. liðar 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en til vara að honum yrði gert að sæta rannsókn geðlæknis í þeim tilgangi að meta þroska hans og andlegt og líkamlegt heilbrigði. Ekki var talið að þau atriði sem ríkissaksóknari vísaði í til stuðnings kröfu sinni gæfu tilefni til sérstakrar geðrannsóknar. Þá var heldur ekki talið að atbeina dómstóla þyrfti til að afla vottorðs sálfræðings um andlegan þroska og heilbrigði X þar sem hann hefði ekki gert athugasemd við að vottorða yrði aflað um viðtöl, sem hann hafði átt við sálfræðing meðan á gæsluvarðhaldsvist stóð. Var kröfum ríkissaksóknara því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta sérstakri geðrannsókn samkvæmt ákvæði d. liðar 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi óslitið frá 28. maí 2000 vegna rannsóknar á láti ungrar konu, sem féll fram af svölum á 10. hæð hússins að Engihjalla 9 í Kópavogi hinn 27. sama mánaðar. Er varnaraðili borinn sökum um að hafa orðið valdur að þessu atviki og brotið með því gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sóknaraðila munu hafa borist gögn um rannsókn málsins frá sýslumanninum í Kópavogi 6. október sl. Með bréfi 16. sama mánaðar krafðist sóknaraðili þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness að varnaraðila yrði aðallega gert að sæta sérstakri geðrannsókn á grundvelli áðurgreinds lagaákvæðis, en til vara rannsókn geðlæknis til að meta þroska hans og heilbrigði, andlegt og líkamlegt. Með hinum kærða úrskurði var fallist á aðalkröfu sóknaraðila. Í áðurnefndu bréfi sóknaraðila 16. október sl. eru færð þau rök fyrir kröfum hans að ætlað brot varnaraðila geti varðað allt að ævilöngu fangelsi og sé eðli þess slíkt að nauðsyn þyki til geðrannsóknar vegna vafa um hvort ákvæði 15. gr. eða 16. gr. almennra hegningarlaga geti átt við um hagi hans. Einskis var getið í bréfinu hvaða nánari atriði gæfu að mati sóknaraðila tilefni til efasemda um sakhæfi varnaraðila. Þegar krafa sóknaraðila var tekin fyrir á dómþingi var vísað í þessum efnum til tveggja atriða, sem fram hafi komið við rannsókn málsins. Verður ekki séð að þessi atriði, hvort fyrir sig eða í sameiningu, gefi tilefni til sérstakrar geðrannsóknar. Eru því ekki efni til að verða við aðalkröfu sóknaraðila. Í málatilbúnaði varnaraðila fyrir Hæstarétti er tekið fram að hann hafi í gæsluvarðhaldsvist átt viðtöl við nafngreindan sálfræðing, sem starfar við Fangelsismálastofnun ríkisins, og geri varnaraðili ekki athugasemd við að aflað verði vottorðs sálfræðingsins um þau viðtöl. Að þessu gættu verður ekki annað séð en að varnaraðili sé samþykkur því að aflað verði vottorðs sálfræðings um andlegan þroska hans og heilbrigði. Þarf því ekki atbeina dómstóla til að afla slíkra gagna við rannsókn málsins. Verður varakröfu sóknaraðila hafnað af þessum sökum. Samkvæmt framangreindu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Ekki eru skilyrði til að dæma varnaraðila kærumálskostnað, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, svo sem þeim var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Ríkissaksóknari hefur, með vísan d-liðar 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, krafist þess að kærða, X, verði aðallega gert að sæta sérstakri geðrannsókn til þess að leidd verði í ljós atriði er geri dómara fært að meta sakhæfi hans, en til vara að kærði sæti rannsókn geðlæknis í þeim tilgangi að meta þroska hans og heilbrigðisástand, andlegt og líkamlegt. Jafnframt er með vísan 1. mgr. 63. gr. sömu laga óskað eftir því að geðlæknir verði dómkvaddur til að framkvæma þá rannsókn á kærða. Kærði mótmælir bæði aðal- og varakröfu. Málavextir eru þeir að kærði er undir rökstuddum grun um að hafa þann 27. maí sl. orðið K, að bana að Engihjalla 9, Kópavogi, með því að hrinda henni fram af svölum á 10. hæð hússins. Hefur kærði sætt gæsluvarðhaldi óslitið frá 28. maí sl. Með bréfi sýslumannsins í Kópavogi, dags. 6. þ.m., bárust embætti ríkissaksóknara rannsóknargögn máls þessa þar sem það hlaut númerið M. 177.00. Meðal gagnanna er úrskurður héraðsdómara upp kveðinn 27. júní sl. þar sem kröfu sýslumannsins í Kópavogi um að kærða yrði gert að sæta geðrannsókn var hafnað. Samkvæmt úrskurði héraðsdómara upp kveðnum 2. þ.m. sætir kærði gæsluvarðhaldi til 13. nóvember nk. á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Í IX. kafla laga nr. 19/1991, sem hefur að geyma greinar nr. 66-77, er fjallað um rannsókn máls. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 71. gr. laganna skulu rannsökuð þau atriði sem varða sakborning sjálfan, svo sem þroska og heilbrigðisástand, andlegt og líkamlegt. Skuli um þessi atriði afla vottorða læknis og sálfræðings ef ástæða er til. Leiki vafi á hvort ákvæði 15. eða 16. gr. almennra hegningarlaga eigi við um hagi sakbornings er mælt fyrir um að rétt sé að láta hann sæta sérstakri geðrannsókn til þess að leidd verði í ljós atriði sem geri dómara fært að meta sakhæfi hans. Af ákvæðinu verður ráðið að geðrannsókn fari því aðeins fram að sérstakur grunur leiki á að sakborningur sé ósakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga eða að hann hafi verið andlega miður sín svo sem vegna vanþroska, hrörnunar eða annarrar truflunar, sbr. 16. gr. laganna. Í máli því sem hér er til meðferðar er ljóst að kærði er grunaður um mjög alvarlegt brot sem, ef sannað þætti, gæti varðað hann þyngstu refsingu sem almenn hegningarlög tiltaka. Verður ekki fram hjá því litið að verknaðurinn, ef sannaður yrði, myndi teljast bæði ógnvekjandi og stórháskalegur. Af hálfu ákæruvalds hefur verið bent á tvö atriði, svo sem greinir í bókun í þingbók, sem að mati þess eru þess eðlis að nauðsyn beri til að kærði sæti geðrannsókn. Með vísan þess sem að framan er rakið og rannsóknargagna málsins telur dómurinn rétt að fallast á kröfu ákæruvaldsins um að kærða verði gert að sæta sérstakri geðrannsókn skv. d-lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991, sbr. og 67. gr. sömu laga. Júlíus B. Georgsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Kærði, X, skal sæta sérstakri geðrannsókn samkvæmt d-lið 1. mgr. laga nr. 19/1991 í þágu rannsóknar máls ríkissaksóknara nr. 177.00.
|
Mál nr. 211/2005
|
Fasteignakaup
|
H og G keyptu íbúð í fjöleignarhúsi, sem G ehf. hafði í byggingu. Strax eftir að þau höfðu gert tilboð í eignina ákváðu þau að nýta sér þann möguleika að byggja sólstofu á þaksvölum, sem fylgdu íbúðinni. Að framkvæmdum loknum krafði G ehf. þau H og G um greiðslu viðbótarkostnaðar, sem hlotist hafði af ákveðnum verkum, er miðuðu að því að unnt væri að koma sólstofunni fyrir á svölunum. Ekki var upplýst að samningur hefði tekist milli G ehf. og H og G um að þau síðarnefndu skyldu greiða félaginu þá fjárhæð, sem krafist var vegna umræddra verka. Með vísan til niðurstöðu dómkvadds matsmanns var heldur ekki talið sannað að H og G bæri að greiða G ehf. einhvern viðbótarkostnað í tengslum við byggingu sólstofunnar. Voru H og G því sýknuð af kröfu G ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 20. maí 2005. Hann krefst þess, að stefndu verði dæmd til að greiða sér 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. apríl 2003 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti látinn niður falla. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Guðleifur Sigurðsson ehf., greiði stefndu, Höskuldi Jónssyni og Guðlaugu Sveinbjarnardóttur, samtals 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2005. I Mál þetta var höfðað 14. janúar 2004 og dómtekið 28. janúar 2005. Stefnandi er Guðleifur Sigurðsson ehf., kt. 710192-2199, Aðallandi 19, Reykjavík en stefndu eru Höskuldur Jónsson, kt. 090837-2309, og Guðlaug Sveinbjarnardóttir, kt. 010141-3039, bæði til heimilis að Kristnibraut 8, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. apríl 2003 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefndu verði dæmd til að greiða honum málskostnað. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Til vara er þess krafist að dómkröfur verði verulega lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða matskostnað. II Með kaupsamningi 28. desember 2000 keyptu stefndu íbúð af stefnanda í húsinu nr. 8 við Kristnibraut, Reykjavík. Höfðu stefndu gert tilboð í eignina 8. nóvember 2000 sem stefnandi samþykkti daginn eftir. Nánar tiltekið var um að ræða 4 herbergja íbúð merkt 0401 á 4. hæð hússins ásamt bílskúr og horngeymslu. Stefnandi er byggingarverktaki og byggði hann umrætt hús. Á bakhlið kaupsamnings aðila í lið nr. 1 segir meðal annars að kaupanda sé heimilt að bæta við sólskála á svölum og greiði hann viðbótarkostnað vegna þess svo og vegna breytinga á teikningum og eignaskiptayfirlýsingu. Möguleiki á byggingu sólskála var til staðar hjá eigendum íbúða á efstu hæðum hússins og gert ráð fyrir að gólf sólskálans yrði þak íbúðar á efstu hæð í næsta stigagangi. Í tilviki stefndu var um að ræða 75 fermetra þaksvalir með möguleika á að byggja sólskála og gólf hans samkvæmt framangreindu þak íbúðar á efstu hæð hússins nr. 10 við Kristnibraut. Stefndu ákváðu strax eftir að þau höfðu gert tilboð í eignina að nýta sér þennan möguleika til byggingar sólskála/sólstofu og sendu fasteignasalanum sem sá um sölu fasteignarinnar frumdrög að teikningu sólstofu og er sú teikning dagsett 29. nóvember 2000. Fasteignasalinn aflaði tilboða í byggingu sólstofa frá tveim aðilum meðal annars frá Byko hf. og í júlí 2001 sendi hann stefnda Höskuldi á faxi bréf sem kallað er fylgiskjal vegna tilboða í sólstofu að Kristnibraut 4, 6, 10 og 12. Þar segir orðrétt: „Ég sendi hér með tilboð frá tveimur aðilum um kostnað við sólstofu að Kristnibraut 4-6-10 (austur) og 12 (vestur). Tilboðið frá Byko þykir hagstæðara en inn í það vantar vinnulið vegna uppsetningar á þaki. Annar kostnaður Guðleifs er ca kr. 500.000, en það er fyrir sérstaka einangrun, auka járnbentaplötu, hita í gólf o.fl. Fyrirvari er þó gerður um kostnað arkitekta. Guðleifur þarf að svara þessu tilboði fyrir n.k. föstudag (20. júlí 2001) svo óskað er eftir staðfestu svari vegna tilboðanna. Með kveðju, Þorleifur St. Guðmundsson" Stefndu gerðu samning við Byko hf. um byggingu sólstofu fyrir sitt leyti og kveðast aldrei hafa óskað neinnar milligöngu stefnanda varðandi það og hafi framangreint símbréf verið kynnt þeim óumbeðið. Stefnandi heldur því fram að bygging sólstofu við íbúð stefndu hafi haft í för með sér kostnaðarauka við byggingu hússins enda hafi verið tekið fram í kaupsamningi aðila að stefndu ættu að greiða viðbótarkostnað vegna þessa auk kostnaðar vegna breytinga á teikningum og eignaskiptayfirlýsingu. Alls hafi verið byggðar fjórar slíkar sólstofur og hafi viðbótarkostnaður vegna hverrar þeirra verið 500.000 krónur. Telur stefnandi að þar sem stefndu hafi ekki gert athugasemdir við það sem fram komi í símbréfinu um kostnað hans hafi hann litið svo á að samkomulag væri um að stefndu greiddu honum þá fjárhæð og hafi ákvörðun verið tekin í kjölfarið um byggingu sólstofu við íbúð stefndu. Með bréfi 20. mars 2003 krafði fyrirsvarsmaður stefnanda, stefnda Höskuld, um greiðslu að fjárhæð 500.000 krónur á grundvelli meints samnings aðila og í kjölfarið fóru fram bréfaskipti aðila og lögmanna þeirra vegna meintra vanskila af beggja hálfu. Óumdeilt er að stefndu fengu Byko hf. til að reisa sólstofu fyrir sig en deilt er um það hvort stefnandi eigi kröfu á stefndu vegna kostnaðar við að gera þaksvalirnar þannig úr garði að unnt væri að koma þar fyrir sólstofu. Telur stefnandi að hér sé um að ræða viðbótarkostnað sem stefndu hafi gengist við að greiða í kaupsamningi aðila og sé fjárhæðin miðuð við tilboð sem stefnandi hafi gert stefndu og þau samþykkt. Þann 16. apríl 2004 var Björn Gústafsson byggingaverkfræðingur dómkvaddur til að framkvæma mat samkvæmt matsbeiðni stefndu. Var matsbeiðnin tvískipt og óskað eftir mati á því hverju hefði þurft að breyta frá upphaflegri útfærslu vegna byggingu sólstofu og hvaða viðbótarkostnaður hefði af því hlotist og hvað sparaðist á móti við að velja þá útfærslu sem valin var. Er matsgerð matsmannsins dagsett í september 2004. III Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á löglegum og bindandi samningi við stefndu um greiðslu á viðbótarkostnaði vegna byggingar sólskýlis við íbúð þeirra að Kristnibraut 8 í Reykjavík. Komi fram í 1. gr. á bakhlið kaupsamnings aðila að kaupandi skuli greiða slíkan viðbótarkostnað. Þá hafi stefndu verið sent tilboð með símbréfi í júlí 2001 þar sem fram komi að umræddur viðbótarkostnaður sé um 500.000 krónur. Byggi stefnandi á því að stefndu séu skuldbundin til að greiða þessa fjárhæð, enda hafi þau engar athugasemdir gert við fjárhæðina þótt stefnandi hæfi vinnu við undirstöður og byggingu sólstofunnar í samræmi við tilboðið. Hefðu stefndu verið ósátt við fjárhæðina hefði þeim verið í lófa lagið að gera athugasemd við hana og stöðva framkvæmdir við sólstofuna enda hafi þau fylgst vel með því hvernig framkvæmdum miðaði. Hafi stefndu í verki samþykkt þá fjárhæð sem stefnandi krefjist greiðslu á. Stefnandi kveður að gerðir hafi verið samningar við eigendur fjögurra íbúða um greiðslu viðbótarkostnaðar vegna sólstofu að fjárhæð 500.000 krónur á hverja íbúð. Hafi eigendur annarra íbúða þegar greitt framangreinda fjárhæð. Telur stefnandi að stefndu hafi sýnt af sér tómlæti með því að mótmæla greiðsluskyldu sinni fyrst einu og hálfu ári eftir að þau tóku við og hófu nýtingu eignarinnar. Ef ekki verði fallist á að samningur um greiðslu á 500.000 krónum hafi komist á milli aðila telur stefnandi að hann eigi rétt til endurgjalds vegna viðbótarkostnaðar vegna sólstofunnar. Sú fjárhæð sem hann krefji stefndu um, vegna ákvörðunar þeirra að nýta sér rétt samkvæmt kaupsamningi um byggingu sólstofunnar, sé sanngjörn og eðlileg. Þrátt fyrir að um tilboðsverk hafi verið að ræða hafi stefnandi látið stefndu í té skriflega sundurliðun á viðbótarkostnaði hans. Þar komi fram að kostnaðurinn sé meiri en sú fjárhæð sem stefndu séu krafin um með stefnu þessari. Stefnandi muni þó standa við þann samning sem gerður hafi verið og krefjist því aðeins 500.000 króna auk vaxta og kostnaðar. Þá hafi stefnandi bætt úr öllum þeim atriðum sem stefndu hafi talið áfátt á eigninni með fullnægjandi hætti. Dráttarvaxta sé krafist mánuði frá því að krafa var sett fram í bréfi 20. mars 2003 sbr. 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um efndir samninga, greiðslu fjárskuldbindinga og afleiðingar vanefnda. Kröfu sína um málskostnað byggir stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Stefndu styðja sýknukröfur sínar í fyrsta lagi á því að um sé að ræða ótímasetta heimild í kaupsamningi aðila til þess að reisa sólstofu og hafi stefndu mátt ætla að þakið væri þannig úr garði gert að slík framkvæmd væri möguleg þegar þeim sjálfum sýndist svo án sérstaks aukakostnaðar við að styrkja þakið á næsta stigagangi. Um kostnað vegna teikninga og breytinga á skiptayfirlýsingu sé ekki deilt. Þá liggi ekkert tilboð fyrir frá stefnanda um gerð undirstöðu fyrir sólstofu og ekkert umboð liggi fyrir vegna símbréfs frá Þorleifi St. Guðmundssyni fasteignasala en fleiri viðtakendur séu að því símbréfi. Þá segi í því símbréfi að annar kostnaður Guðleifs sé ca 500.000 krónur. Bendi orðalag umrædds símbréfs eindregið til þess að meintur upphaflegur samningur um greiðslu viðbótarkostnaðar samkvæmt reikningi sé í fullu gildi. Þegar hið svokallaða tilboð hafi borist hafi verið liðnir að minnsta kosti tveir mánuðir frá því að vinnu við gerð undirstöðu hafi verið lokið. Tilboð sem gerð séu eftir að verki ljúki, að ekki sé talað um tilboð sem breytist svo sjálfkrafa yfir í fullgilda verksamninga, sé þeim ekki mótmælt, séu ný gerð af samningum, verði fallist á málatilbúnað stefnanda að þessu leyti. Þá kveða stefndu enn síður að fyrir liggi gildur og bindandi samningur um verktöku. Hið svokallaða tilboð hafi aldrei verið undirritað af stefndu eða á það fallist með öðrum hætti. Þá hafi engin tilraun verið gerð til að sanna viðbótarkostnað með reikningum þar sem það eigi við en stefnandi hafi sönnunarbyrði um allan kostnað. Þá mótmæla stefndu því að þau hafi sýnt af sér tómlæti þar sem þau hafi séð ástæðu til að bíða róleg lokauppgjörs, þar sem gerð yrði fullnægjandi grein fyrir viðbótarkostnaði, ef um hann væri á annað borð að ræða. Sé eðlilegast að skýra orðið viðbótarkostnaður í kaupsamningi þannig að eingöngu sé átt sé við kostnað af sjálfri sólstofunni, þ.e. efni í hana, smíði og uppsetning, en það hafi stefndu allt greitt fyrir löngu. Ekki sé stafkrók um það að finna í samningum að einhverjar sérstakar ráðstafanir þurfi við þakið á næsta húsi ef reist yrði sólstofa og enn síður að það yrði á kostnað kaupenda. Það hefði þó verið auðvelt fyrir stefnanda sem fagmann á sínu sviði að taka skýrt fram í samningi aðila um þessa þætti og hljóti stefnandi að bera hallann af öllum óskýrleika. Stefndu telja að eftirfarandi málsgrein úr kaupsamningi: „Kaupanda er heimilt að bæta við sólskála á svölum og greiðir hann viðbótarkostnað vegna þeirra svo og vegna breytinga á teikningum og eignaskiptayfirlýsingu”beri að skýra og túlka þannig í heild sinni að um tæmandi talningu sé að ræða þannig að kaupendur beri aðeins kostnað vegna sjálfs sólskálans, sem og kostnað vegna breytinga á teikningum og eignaskiptayfirlýsingu. Þá kveða stefndu enga tilraun hafa verið gerða af hálfu stefnanda til að meta til frádráttar það sem sparaðist vegna breyttrar útfærslu en það sé eftirfarandi: Mótmæla stefndu í heild þeirri kostnaðaráætlun stefnanda sem kynnt hafi verið stefndu með bréfi 10. nóvember 2003 enda sé hún röng og ófullnægjandi. Séu flestir liðirnir þannig að vinna hefði hvort sem er þurft að fara fram. Sem dæmi um þetta megi nefna vinnu við járnabindingu í plötu, hífingu á járni, steypuvinnu við plötu, dælingu, vinnu við einangrun, hífingu á hellum, viðbótarhellur, hreinsun og förgun efna, vinnu við að rífa og hreinsa timbur, leigu á steypumótum, steypumót fyrir hurð auk efnis, glugga á stofugafla samkvæmt tilboði og síðast en ekki síst byggingarstjórn. Mótmæli þessi séu ekki tæmandi en til að gefa hugmynd um hversu óraunhæft þetta sé megi nefna að auðvitað hefði stefnandi þurft að skila húsinu með hurð og glugga á gafli ef sólstofan hefði ekki verið reist. Það hafi hann hins vegar ekki gert hvað varði hurð og halli því á hann en ekki öfugt. Þá sé heldur engin heimild til að krefjast þóknunar vegna byggingastjórnunar, en fjárhæðin sé þar að auki, miðað við umfang verksins, allt of há að mati stefndu. Stefnandi hafi aldrei komið neitt að uppsetningu sólstofunnar og myndi að mati stefndu ekki svara til ábyrgðar ef eitthvað kæmi upp síðar sem lyti einungis að sólstofunni. Nógu illa hafi gengið að láta hann svara til ábyrgðar varðandi lögmæt og gallalaus skil á húsinu að öðru leyti. Vísa stefndu til fyrirliggjandi matsgerðar hins dómkvadda matsmanns sem sýni fram á það að sú leið sem farin var hafi í raun verið ódýrari kostur en ef stefnandi hefði þurft að ganga frá þaksvölum í samræmi við kaupsamning. Sýni matsgerðin að það sem hafi sparast við að velja þessa leið hafi verið 119.110 krónur. Sýknukrafa byggi því samandregið á því að að ekki liggi fyrir samkvæmt samningum að stefndu séu greiðsluskyld vegna breyttrar framkvæmdatilhögunar. Þá liggi hvorki fyrir gilt tilboð né verksamningur, enginn viðbótarkostnaður sé sannaður heldur þvert á móti liggi fyrir að „sólstofuleiðin” sé ódýrari en afhending hússins án sólstofumöguleikans, eins og að honum var staðið, enda hafi margir dýrir liðir sparast á móti. Varakrafan um lækkun á kröfum byggi á öllum sömu rökum og aðalkrafan. Þá sé vaxtakröfu mótmælt í heild enda hafi stefnandi aldrei krafið um hinn meinta viðbótarkostnað með fullnægjandi hætti. Í öllu falli séu ekki uppi tilburðir til þess fyrr en 10. nóvember 2003 að senda hina umbeðnu sundurliðun. Sé því útilokað að dæma vexti frá fyrri tíma en 10. desember 2003, verði stefndu dæmd til einhverrar greiðslu. Hvað snertir lagarök vísa stefndu til samningalaga nr. 7/1936 og til almennra reglna samninga- og kröfuréttarins. Um málskostnaðarköfu vísa stefndu til XXI. kafla laga nr. 91/1991. V Stefnandi byggir kröfur sínar fyrst og fremst á því að hann hafi gert stefndu tilboð vegna viðbótarkostnaðar vegna þeirrar ákvörðunar þeirra að byggja sólstofu. Hafi tilboðið verið að fjárhæð 500.000 krónur sem stefndu hafi samþykkt. Meint tilboð stefnanda er í formi símbréfs frá fasteignasala, sem sent var sem fylgiskjal með tilboðum sem fasteignasalinn hafði aflað í byggingu sólstofa að Kristnibraut, 4, 6, 10 og 12. Í því bréfi segir meðal annars: „Annar kostnaður Guðleifs er ca kr. 500.000 en það er fyrir sérstaka einangrun, auka járnbentaplötu, hita í gólf o.fl. Fyrirvari er þó gerður um kostnað arkitekta.” Telur stefnandi að þar sem stefndu hafi ekki hreyft neinum athugasemdum varðandi þessar upplýsingar fasteignasalans um kostnað stefnanda hafi þau samþykkt að greiða stefnanda þá fjárhæð. Þau hafi þannig samþykkt tilboð stefnanda um að greiða honum 500.000 krónur fyrir meðal annars þau verk sem tilgreind eru í símbréfinu. Eins og kemur fram í símbréfinu er það fylgiskjal með tilboðum í sólstofur, meðal annars frá Byko hf. Þá er þetta símbréf komið frá fasteignasala þeim sem annaðist um sölu fasteignarinnar sem um er fjallað í máli þessu sem tekur fram að annar kostnaður stefnanda eða fyrirsvarsmanns stefnanda muni vera um það bil 500.000 krónur, vegna nánar tilgreindra verka. Af orðalagi símbréfsins verður ekki annað ráðið en að fasteignasalinn sé að koma á framfæri upplýsingum frá stefnanda um mögulegan kostnað, vegna tilgreindra verka sem þó eru ekki tæmandi talin heldur nefnd að því er virðist í dæmaskyni. Er vandséð hvernig skilja má umrætt símbréf sem tilboð stefnanda um að taka að sér ákveðna verkþætti fyrir stefndu enda stafar skjalið ekki frá stefnanda. Þá er allsendis óljóst í skjalinu hvaða verkþætti er um að ræða auk þess sem fjárhæðin er óviss. Þá er fráleitt að halda því fram að með því að mótmæla ekki sérstaklega að kostnaður stefnanda væri sá sem fasteignasalinn tilgreinir í símbréfinu hafi stefndu samþykkt að greiða stefnanda þá fjárhæð og breytir þar engu þótt fasteignasalinn hafi borið fyrir dómi að hann hafi litið svo á að samningur hefði komist á milli aðila. Hefur stefnanda því ekki tekist að sýna fram á að milli aðila hafi tekist samningur um að stefndu skuli greiða stefnanda 500.000 krónur. Eins og rakið hefur verið er í kaupsamningi aðila ákvæði þess efnis að kaupanda sé heimilt að bæta við sólskála á svölum og að hann greiði viðbótarkostnað vegna hans. Óumdeilt er að stefndu hafa sjálf látið byggja sólskála og er kostnaður við byggingu hans sem slíks ekki til umfjöllunar í máli þessu heldur eingöngu sá kostnaður sem stefnandi telur að stefndu eigi að bera á grundvelli framangreinds ákvæðis í kaupsamningi um viðbótarkostnað. Í kaupsamningi aðila er ekkert tekið fram um hvaða viðbótarkostnað sé hér að ræða. Stefnandi er alvanur byggingarverktaki og byggði fjöleignahúsið Kristnibraut nr. 2-12. Sem fagmanni á þessu sviði hefði honum átt að vera í lófa lagið að tilgreina það nákvæmlega í kaupsamningi aðila um hvaða viðbótarkostnað væri hér átt við til að eyða óvissu um það. Verður því ekki við stefndu að sakast að þau hafi ekki gert athugasemdir og eftir atvikum stöðvað framkvæmdir stefnanda við bygginguna, enda ekkert fyrirliggjandi um að stefnandi hafi tekið að sér framkvæmdir fyrir stefndu umfram skyldur hans samkvæmt kaupsamningi. Þá verður ekki af kaupsamningi aðila annað ráðið en að stefndu gætu hvenær sem er nýtt sér heimild til að byggja sólskála eða eftir atvikum látið það vera. Stefnandi hefur lagt fram sundurliðað yfirlit yfir þau verk sem hann kveðst hafa þurft að inna af hendi vegna þeirrar ákvörðunar stefndu að byggja sólskála og er kostnaðurinn samkvæmt þessu yfirliti 769.650 krónur. Hann kveðst þó ekki gera kröfur um hærri fjárhæð en sem nemi 500.000 krónum eins og hann hafi lofað. Stefnandi hefur engin haldbær gögn lagt fram þessum útreikningum til stuðnings eða að samningar hafi tekist við stefndu um að hann tæki að sér þessi verk, en eins og rakið hefur verið verður ekkert ráðið af kaupsamningi aðila um þetta. Stefndu hafa aflað matsgerðar dómkvadds matsmanns sem mat annars vegar hverju hefði þurft að breyta frá upphaflegri útfærslu fasteignarinnar samkvæmt kaupsamningi og hvaða viðbótarkostnaður hefði af þeim breytingum hlotist og hins vegar hvað hafi sparast á móti við að velja þá útfærslu sem valin var. Niðurstöður matsmannsins eru eftirfarandi: I. Viðbótarkostnaður vegna breytinga frá upphaflegri útfærslu Aukinn mótaflötur vegna kantbita m2 13,0 6.000 78.000 Aukin steypa m3 2,2 31.000 68.200 Aukin bending kg 255,0 170 43.350 Vírhögg, holufylling, kústun m2 13,0 840 10.920 Múrplata 250 mm m2 19,0 4.650 88.350 Aukið hellumagn m2 10,0 5.740 57.400 Nýr gluggi á gafli m2 1,0 33.600 33.600 Pípulögn að sólstofu og gólfhiti m2 19,0 3.500 66.500 Samtals viðbótarkostnaður kr. 476.320 II. Sparnaður við breytingar frá upphaflegri útfærslu Blaut einangrun 200 mm m2 21,5 3.600 77.400 Tvö lög af þakpappa m2 21,5 3.300 70.950 Perlumalarlag, 100 mm þykkt m2 21,5 1.120 24.080 Heitg.HE-120B sb. L=7,3m lakk stk 2 66.000 132.000 Festingar á stálbita í veggi stk 4 5.000 20.000 Trébitar úr harðviði 63x150stk L=3,6m stk 11,0 9.000 99.000 Skjólv. úr harðv./m.fest 1,8x2,5 m2 m2 4,5 8.300 37.350 Hurð út á svalir stk 1,0 110.000 110.000 Samtals sparnaður kr. 595.430 Samkvæmt þessu er niðurstaða matsmanns sú að með því að gera undirstöður undir sólstofu í stað þess að smíða og setja upp þá hluti sem teikningar arkitekta hafi gert ráð fyrir, yrði ekki um sólstofu að ræða, sparaðist mismunurinn á 595.430 krónum og 476.320 krónum, eða 119.110 krónur með virðisaukaskatti á verðlagi í september 2004. Framangreindri matsgerð hefur ekki verið hnekkt og samkvæmt henni er ljóst að stefnandi hefur ekki sýnt fram á það með haldbærum gögnum að stefndu eigi að greiða honum einhvern viðbótarkostnað vegna þáttar hans í byggingu sólstofunnar og verður stefnandi að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Stefndu mótmæltu strax kröfu stefnanda sem hann setti fyrst fram með bréfi 20. mars 2003 og verður því ekki fallist á að þau hafi sýnt af sér tómlæti sem hafi einhverja þýðingu fyrir niðurstöðu máls þessa. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verða stefndu sýknuð af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þeim úrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Garðar Briem hrl. en af hálfu stefndu flutti málið Skúli Bjarnason hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, Höskuldur Jónsson og Guðlaug Sveinbjarnardóttir, eru sýknuð af öllum kröfum stefnanda, Guðleifs Sigurðssonar ehf. Stefnandi greiði stefndu 350.000 krónur í málskostnað þar með talinn virðisaukaskattur. Greta Baldursdóttir
|
Mál nr. 240/2016
|
Ráðningarsamningur Trúnaðarskylda Uppsögn Skaðabætur
|
G hóf störf hjá V ehf. í janúar 2014 og starfaði þar fram í ágúst sama ár er ráðningarsamningi hans var fyrirvaralaust sagt upp. Var ástæða uppsagnarinnar að G hefði án heimildar sent úr vinnupóstfangi sínu í einkanetfang sitt viðkvæmar trúnaðarupplýsingar um rekstur V ehf. og þannig gerst brotlegur í starfi. Í málinu krafðist G bóta vegna uppsagnarinnar. Með hliðsjón af skýrslugjöf aðila og vitna fyrir dómi, eðli þeirra gagna sem G hafði sent og atvikum málsins að öðru leyti var ekki fallist á með V ehf. að G hefði brotið gegn ráðningarsamningi sínum með þeim hætti að heimilt hefði verið að víkja honum úr starfi fyrirvaralaust. Var því talið að G ætti rétt til bóta vegna uppsagnarinnar sem næmi fjárhæð þeirra launa er hann hefði haft á uppsagnartíma ráðningarsamningsins.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. mars 2016. Hannkrefst sýknu af kröfustefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Málsatvikum er lýst í hinumáfrýjaða dómi. Áfrýjandi heldur því fram aðþau gögn, sem stefndi sendi sér á eigið netfang í þeim tilgangi að eigin sögnað vinna með þau heima hjá sér, hafi haft að geyma viðkvæmar upplýsingar umrekstur áfrýjanda í samkeppni við aðra. Þessi gögn hafi stefndi sent sér ánþess að hafa haft til þess heimild, enda hafi hann ekki haft aðgang að þeimöllum í tölvutæku formi á starfsstöð áfrýjanda. Eigi það sérstaklega við umtöflureikningsskjöl á excel-formi með svonefndum venditöflum er hafi haft inniað halda reikningsformúlur sem sýnt hafi innkaupsverð, magntölur og framlegð. Stefndikveðst á hinn bóginn hafa haft aðgang að gögnunum, þar á meðal síðastgreindumskjölum sem hann hafi sannanlega fengið send frá framkvæmdastjóra áfrýjanda. Tilstuðnings staðhæfingu sinni hefur áfrýjandi vísað til skýrslu framkvæmdastjórasíns og vitnisburðar fyrrum starfsmanns síns fyrir héraðsdómi. Að teknu tillititil þess hve sá framburður var óljós um þetta atriði og sökum þess að eins ogmálið er vaxið stendur það áfrýjanda nær en stefnda að færa sönnur á þessastaðhæfingu sína verður lagt til grundvallar, svo sem gert var í héraðsdómi, aðstefndi hafi haft aðgang að þeim gögnum, sem hér um ræðir, í starfi sínu hjááfrýjanda.Að þessu virtu og að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki fallist á meðáfrýjanda að stefndi hafi brotið gegn ráðningarsamningi sínum með þeim hætti aðheimilt hafi verið að víkja honum úr starfi fyrirvaralaust. Þegar af þeirriástæðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest, en ekki er um að ræða töluleganágreining milli málsaðila.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Áfrýjandi, Viðarsúla ehf.,greiði stefnda, Gísla Elíassyni, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 4. janúar2016Málþetta, sem var dómtekið 8. desember síðastliðinn, er höfðað 8. apríl 2015.Stefnandier Gísli Elíasson, Ásakór 5, Kópavogi.Stefndier Viðarsúla ehf., Smiðjuvegi 12, Kópavogi.Stefnandikrefst þess að stefndi greiði honum 2.655.723 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 329.800 krónum frá1. september 2014 til 1. október 2014, af 1.009.800 krónum frá þeim degi til 1.nóvember 2014, af 1.689.800 krónum frá þeim degi til desember 2014, af2.655.723 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Íbáðum tilvikum er krafist málskostnaðar. IStefnandihóf störf hjá stefnda í byrjun janúar 2014 og starfaði sem sölumaður í fullustarfi. Gerður var ráðningarsamningur við stefnanda sem undirritaður var 17.desember 2013. Þar segir í skriflegri starfslýsingu stefnanda að hann beriábyrgð á sölu og samskiptum við viðskiptavini, þróun á nýjum viðskiptasamböndumog vöruþróun, en sinni einnig heimsóknum og tilboðsgerð líkt og aðrir sölumenn.Þá segir að stefnandi muni hefja störf sem sölumaður en verða framkvæmdastjórainnan handar við sölustjórnun og að loknum þremur til sex mánuðum munistefnandi taka við hlutverki leiðtoga í sölu Norpak ehf. Væri starfsmanni ætlaðlykilhlutverk í þróun á sölu og markaðsstarfi Norpak ehf. Þá segir ístarfslýsingu stefnanda að hann hafi kynnt sér fyrirkomulag starfsins, það erað hver sölumaður beri ábyrgð á sínum viðskiptavinum, heimsóknum ogúthringingum. Vinnuferlar séu í þróun og taki starfsmaður þátt í þeirri vinnu. Íráðningarsamningnum segir einnig að föst mánaðarlaun stefnanda séu 680.000krónur. Í 5. gr. samningsins segir að framkvæmdastjóra sé heimilt að víkjastarfsmanni úr starfi fyrirvaralaust, brjóti hann samninginn í verulegumatriðum eða gerist brotlegur við landslög. Þá segir í 8. gr. samningsins aðstarfsmaður hafi þagnarskyldu um hverja þá vitneskju sem hann öðlist í starfisínu um rekstur og viðskipti Norpak ehf. Sé starfsmanni óheimilt að tjá sig ummálefni Norpak ehf., starfsmenn eða eigendur, í fjölmiðlum eða á annanopinberan máta. Gildi þagnarskyldan um hvers konar vitneskju, svo sem áætlanir,tæknilegar upplýsingar, útreikninga, rekstrarupplýsingar, hugbúnað, samningao.fl. Þá segir að brjóti starfsmaður þær sérstöku skyldur sem greinin lýsir ámeðan vinnusambandið er í gildi, skuli það teljast veruleg vanefnd sem heimiliriftun samningsins. Í 9. gr. segir að brjóti starfsmaður gegn ákvæðum umsamkeppnishömlur, reglur um þagnarskyldu og fari ekki eftir skýrum fyrirmælumnæsta yfirmanns og framkvæmdastjóra skuli líta á það sem verulegar vanefndir ásamningnum. Að öðru leyti gildi um verulegar vanefndir almenn sjónarmið þar aðlútandi. Óumdeilter í málinu að stefnandi sendi sér sjálfum tiltekin gögn í eigu stefnda úrpóstfanginu gisli@norpack.is, sem stefnandi fékk til afnota hjá stefnda þegarhann hóf störf, í persónulegt póstfang sitt, eliasson.gisli@gmail.com. Um varað ræða þrjá lista eða skrár með upplýsingum um viðskiptavini stefnda og vörur.Þann 22. janúar 2014 sendi stefnandi sjálfum sér þannig skrá með upplýsingum umnýja viðskiptamenn stefnda og skrá með upplýsingum um viðskiptamenn tveggjasamstarfsmanna sinna. Þann 24. janúar sama ár sendi stefnandi sér upplýsingarum nýjar vörur, lista yfir viðskiptamenn og lista yfir aðrar vörur sem bjóðamætti viðskiptamönnum stefnda að kaupa. Loks sendi stefnandi sér þann 2. apríl2014 upplýsingar um sölu til viðskiptamanna eftir vörutegundum. Meðbréfi 29. ágúst 2014 var stefnanda sagt upp störfum fyrirvaralaust og hannbeðinn um að yfirgefa vinnustaðinn án tafar. Tekið er fram í bréfinu aðstefnanda sé sagt upp vegna brota á starfsskyldum samkvæmt samningi. Um ástæðuruppsagnarinnar segir orðrétt: „Trúnaðarupplýsingar teknar úr kerfumvinnuveitanda og sendar á einkapóst starfsmanns (gmail) sem litið er alvarlegumaugum og er trúnaðarbrestur og réttlætir fyrirvaralausa uppsögn ...“ Að auki ertekið fram í bréfinu að notkun bifreiðar sé ekki í samræmi við lýsingu samningsog akstur og bensínkaup standist ekki skoðun. Gögn sýni óeðlilegar aksturstölurog bensínkaup. Enn fremur sé mætingum og viðveru ábótavant. Sölumarkmið náistekki. Starfsmaður sé í aukastarfi sem samrýmist ekki starfsskyldum hans og aðleyfi sé tekið án samráðs við vinnuveitanda. Stefnandimótmælti uppsögninni með bréfi til stefnda 2. september 2014 og áskildi sérrétt til að krefjast launa á uppsagnarfresti samkvæmt kjarasamningi VR ogSamtaka atvinnulífsins, yrði hann ekki kallaður til vinnu innan sjö daga frádagsetningu bréfsins. Í svarbréfi stefnda 4. september 2014 segir að ástæðafyrirvaralausrar uppsagnar stefnanda hafi verið að við reglubundna samkeyrslutölvukerfa hjá stefnda í ágúst 2014 hafi komið í ljós að stefnandi hafi tekiðófrjálsri hendi trúnaðarupplýsingar um kjarnastarfsemi stefnda, svo semviðskiptamannaskrár tengdar sölu og vörunúmerum og sé það „ígildi þjófnaðar“ aðmati stefnda sem réttlæti fyrirvaralausa uppsögn þar sem um verulegt brot hafiverið að ræða af hálfu stefnda. Með vísan til þess að stefnandi hafi senttölvupósta á einkapóstfang sitt með trúnaðarupplýsingum frá stefnda séuppsögnin lögmæt. Stefnandi mótmælti því með bréfi 9. september 2014 að hann hefðigerst brotlegur í starfi með því að senda tölvupósta úr vinnupóstfangi sínu ípersónulegt póstfang. Ástæðu þessa sagði stefnandi vera þá að hann hefði unniðheima hjá sér og hafi ekki haft aðgang að vinnupóstfanginu þar. Einnig segir aðekki hafi verið sýnt fram á að stefndi hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum. IIStefnandikveður þá háttsemi sína að senda lista á eigið póstfang í upphafi starfs sínshjá stefnda til að geta unnið á heimili sínu hafi ekki verið brot ástarfssambandi, enda hafi öll samskipti við yfirmann stefnda í upphafi verið ígegnum einkapóstfang stefnanda. Umræddir listar hafi aðeins verið nýttir í þágustefnda og hafi engar athugasemdir verið gerðar við þessi vinnubrögð fyrr en íseptember 2014, eða um 10 mánuðum eftir að stefnandi hóf störf hjá stefnda.Telji stefndi að stefnandi hafi brotið af sér í starfi beri samkvæmtmeginreglum vinnuréttar að gefa áminningu áður en kemur til fyrirvaralausraruppsagnar. Augljóst sé að stefnanda hafi verið sagt upp vegna stöðufyrirtækisins og ástæða til að reka stefnanda fyrirvaralaust hafi veriðtilbúin. Stefndahafi verið óheimilt að segja stefnanda upp störfum fyrirvaralaust og beri þvíað greiða stefnanda laun vegna ágúst 2014, auk launa í september, október ognóvember sama ár, ásamt áunnu orlofi, hlutdeild í desemberuppbót ogorlofsuppbót samkvæmt kjarasamningi. Áunnið orlof frá 8. janúar til 1. desember2014 séu 22 dagar að fráteknum 15 teknum orlofsdögum. Séu eftirstöðvar því sjödagar, sem reiknist þannig: 10,17% x 680.000 krónur x 7 dagar = 219.659 krónur.Desemberuppbót hafi verið 73.600 krónur. Greiddar hafi verið 46.836 krónur ogséu eftirstöðvar því 26.764 krónur. Samkvæmtgrein 1.9 í kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins sem gildi frá júní 2011eigi laun að greiðast fyrsta dag eftir að mánuði þeim lýkur sem laun séu greiddfyrir. Samkvæmt 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987 beri vinnuveitanda að greiðaáunnin orlofslaun við lok ráðningartímans auk þess að greiða áunnið hlutfalllaunþega af orlofs- og desemberuppbótum samkvæmt köflum 1.3.1 og 1.3.2 íkjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins. Samkvæmt kafla 12.1 í fyrrnefndumkjarasamningi sé uppsagnarfrestur þrír mánuðir eftir sex mánaða starf. Krafastefnanda sundurliðast þannig:Vangoldinlaun í ágúst 2014 329.800krónurVangoldinlaun í september 2014 680.000 krónurVangoldinlaun í október 2014 680.000krónurVangoldinlaun í nóvember 2014 680.000krónurEftirstöðvardesemberuppbótar 26.764 krónurOrlofsuppbót 39.500 krónurVangoldiðorlof fyrir 7 daga 219.659krónur Samtals 2.655.723 krónur Innheimtutilraunirstefnanda með bréfum 2. september, 2. október og 9. desember 2014 hafi ekkiborið árangur. Kröfur stefnanda séu ýtrustu kröfur samkvæmt lögum ogkjarasamningi. Stefnandi styður kröfur sínar við lög nr. 28/1930 um greiðsluverkkaups, lög nr. 30/1987 um orlof, meginreglur kröfuréttar, vinnuréttar,kjarasamninga VR og Samtaka atvinnulífsins og bókanir sem teljast hluti afþeim. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði III. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IIIStefnditekur fram að við samkeyrslu tölvukerfa BCM (Business Contact Manager) hafikomið í ljós að stefnandi hafi sent trúnaðarupplýsingar stefnda á einkapóstfangsitt. Hafi stefnanda verið sagt upp störfum án tafar. Byggir stefndi á því aðallar upplýsingar sem stefnandi hafi sent úr tölvukerfi stefnda hafi veriðtrúnaðargögn sem hann hafði aðgang að hjá stefnda og hafi honum verið óheimiltað taka gögnin til sín persónulega frá félaginu. Hafi verið litið á það semalvarlegt trúnaðarbrot sem réttlæti fyrirvaralausa uppsögn um leið og það hafikomist til vitundar forsvarsmanna félagsins. Þetta hafi verið veruleg brot ástarfsskyldum stefnanda og brot á ákvæðum ráðningarsamnings aðila 17. desember2013. Gögnin hafi verið upplýsingar um viðskiptavini, hvaða vörur þeir keyptuhjá stefnda, kostnaðarverð vöru, fjöldi vara og söluverð. Slíkar upplýsingarséu grundvallarupplýsingar fyrir stefnda og hafi ekki átt erindi út fyrirstarfsstöð stefnda. Komist slíkar upplýsingar til samkeppnisaðila skaði þaðstefnda þar sem samkeppnisaðilar eigi þá auðvelt með að komast íviðskiptasambönd stefnda. Ljóst sé að þessar upplýsingar hafi ekki átt erindi íeinkapóstfang stefnanda þar sem hann hafi verið með vinnupóstfang. Þá hafikomið í ljós að stefnandi hafi verið með upplýsingar frá N1 hf. sem hann hafitekið ófrjálsri hendi að eigin sögn og brot hans í því ljósi mun alvarlegra enella og ásetningur skýr. Stefndimótmæli því sem röngu að félagið standi illa og að það hafi verið ástæðauppsagnar stefnanda. Þjófnaður á lykilupplýsingum réttlæti fyrirvaralausauppsögn og sé verulegt og gróft brot. Það sé vandséð hvernig þær upplýsingarsem teknar hafi verið hafi átt að gagnast stefnanda í starfi hans. Almennvinnuréttarsjónarmið leiði til þess að aðilar sem bundnir séu af ráðningarsamningiskuli vinna eftir honum en sé það ekki gert sé um vanefnd að ræða. Í þvítilviki sem hér um ræði sé framganga stefnanda alvarleg og veruleg vanefnd ásamningi aðila, það er þjófnaður á trúnaðarupplýsingum um kjarnastarfsemifélagsins, viðskiptamannaskrám og vörulistum, sem séu lífæð félags sem seljivörur í samkeppnisrekstri. Slík vanefnd sé veruleg og réttlæti fyrirvaralausauppsögn aðila sem verði uppvís að slíku. Í tölvukerfi stefnda liggi fyriróyggjandi sönnun þess að stefnandi haft sent út úr félaginu trúnaðarupplýsingarsem hann átti ekki að hafa í persónulegum fórum sínum og sé það ígildiþjófnaðar og brot á ráðningarsamningi aðila. Við slíkar aðstæður verði að teljaað áminning eigi ekki við þar sem brot sé verulegt og alvarlegt. Það réttlætifyrirvaralausa uppsögn og missi réttinda samkvæmt ráðningarsamningi aðila.Einnig sé vísað til ákvæða í ráðningarsamningi aðila, aðallega til 5. gr.samningsins þar sem segi að framkvæmdastjóra sé heimilt að víkja starfsmannifyrirvaralaust úr stöðu sinni ef hann brjóti samninginn í verulegum atriðum eðagerist brotlegur við landslög. Þá vísar stefndi til meginreglna vinnuréttar,kröfuréttar, samningaréttar og laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups. Ummálskostnaðarkröfu stefnda er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IVÍmáli þessu er deilt um það hvort stefnda beri laun frá stefnanda á þriggjamánaða uppsagnarfresti, laun fyrir hluta af ágúst 2014, auk orlofs,orlofsuppbótar og hluta af desemberuppbót eða hvort stefnda hafi verið heimiltað víkja stefnanda úr starfi án fyrirvara eins og hann gerði með uppsagnarbréfi29. ágúst 2014. Ágreiningslaust er með aðilum að stefnandi fékk uppsagnarbréfiðafhent þann dag og lét tafarlaust af störfum. Auklauna fyrir ágúst 2014 krefst stefnandi greiðslu launa fyrir mánuðinaseptember, október og nóvember 2014, svo og vangoldins orlofs í sjö daga,orlofsuppbótar og desemberuppbótar, samtals að fjárhæð 2.655.723 krónur. Ekkier tölulegur ágreiningur með aðilum. Dómakrafastefnda byggir á því að stefnanda beri ekki laun í uppsagnarfresti, enda hafistefnda verið heimilt að víkja stefnanda tafarlaust frá störfum vegna þess aðhann hafi tekið til sín persónulega trúnaðargögn frá stefnda. Væri um að ræðaalvarlegt trúnaðarbrot sem réttlætti fyrirvaralausa uppsögn. Fullyrðir stefndiað stefnandi hafi brotið starfsskyldur sínar samkvæmt ráðningasamningi með þvíað hafa tekið trúnaðarupplýsingar frá stefnda og sent sjálfum sér áeinkapóstfang sitt. Sé það litið alvarlegum augum og sé trúnaðarbrestur, einsog tekið er fram í uppsagnarbréfi stefnda til stefnanda. Í málinu byggirstefndi einvörðungu á því að stefnandi hafi með þessu athæfi gerst brotlegur ístarfi þannig að réttlæti hina fyrirvaralausu uppsögn úr starfi. Byggir stefndiþví ekki á öðrum atriðum sem einnig eru tiltekin í uppsagnarbréfinu. Samkvæmtreglum vinnuréttar er réttur atvinnurekanda til að víkja starfsmanni tafarlaustúr starfi háður því að viðkomandi starfsmaður hafi brotið gildandiráðningarsamning í veigamiklum atriðum. Jafnframt er við það miðað aðatvinnurekandi verði að áminna eða aðvara starfsmann áður en að honum er vikiðtafarlaust úr starfi nema þá og því aðeins að brot starfsmanns sé alvarlegt. Svosem rakið er í kafla I að framan segir í 5. gr. ráðningarsamnings aðila aðframkvæmdastjóra sé heimilt að víkja starfsmanni úr starfi fyrirvaralaust,brjóti hann samninginn í verulegum atriðum eða gerist brotlegur við landslög.Þá segir í 8. gr. samningsins að starfsmaður sé bundinn þagnarskyldu um hverjaþá vitneskju sem hann öðlist í starfi sínu um rekstur og viðskipti Norpak ehf.og gildi það sama um viðskipti og rekstur viðskiptavina félagsins. Séstarfsmanni óheimilt að tjá sig um málefni Norpak ehf., starfsmenn eðaeigendur, í fjölmiðlum eða á annan opinberan máta. Einnig segir að brjótistarfsmaður þær sérstöku skyldur sem lýst sé í greininni á meðan vinnusambandiðsé í gildi teljist það veruleg vanefnd sem heimili Norpak ehf. riftun ásamningnum. Svosem fram er komið var ráðningarsamningur gerður á milli Norpak ehf. ogstefnanda. Við munnlegan flutning málsins upplýsti lögmaður stefnda aðViðarsúla ehf. væri hið rétta heiti félagsins, en kennitala Viðarsúlu ehf. erhin sama og Norpak ehf. Er því um sama aðila að ræða. Ágreiningslauster með aðilum að stefnandi sendi tiltekin gögn stefnda úr póstfanginugisli@norpack.is, sem stefnandi fékk til afnota hjá stefnda þegar hann hófstörf, í persónulegt póstfang sitt, eliasson.gisli@gmail.com. Um var að ræðaþrjá lista eða skrár með upplýsingum um viðskiptavini stefnda og vörulista, meðog án verðupplýsinga. Þann 22. janúar 2014 sendi stefnandi sjálfum sér skrá meðupplýsingum um nýja viðskiptamenn stefnda og skrá með upplýsingum umviðskiptamenn tveggja samstarfsmanna sinna. Þann 24. janúar sama ár sendistefnandi sér upplýsingar um nýjar vörur, lista yfir kaupendur vörunnar oglista yfir aðrar vörur sem bjóða mætti viðskiptamönnum stefnda að kaupa. Þásendi stefnandi sér þann 2. apríl 2014 upplýsingar um sölu til viðskiptamannaeftir vörutegundum. Stefnandigreindi frá því fyrir dómi að hann hefði sent sér gögn á einkapóstfang sittvegna þess að hann hefði ekki getað opnað vinnupóstfangið heima hjá sér.Stefnandi kvað hann og Sigurð framkvæmdastjóra stefnda hafa verið í miklumsamskiptum í byrjun vegna starfs stefnanda og hefði Sigurður vitað að hannnotaði einkapóstfangið vegna starfsins. Gögnin hefði Sigurður tekið út úrsölukerfum stefnda og sent stefnanda og hann sjálfum sér til þess að hann gætikynnt sér hvaða fyrirtæki væru í viðskiptum við stefnda. Kvaðst stefnandi hafaætlað að skoða gögnin heima hjá sér til að undirbúa sig sem best fyrir fundihjá stefnda. Stefnandi kvaðst hafa haft aðgang að gögnunum í vinnu, en ekkivitað af því fyrr en við uppsögnin að hann hefði getað komist í vinnupóstfangiðþótt hann væri heima hjá sér. Ískýrslu Sigurðar L. Sævarssonar, framkvæmdastjóra stefnda, fyrir dómi kom framað stefnanda hefði verið sagt upp störfum hjá stefnda fyrirvaralaust þegar hannhafi fengið vitneskju um að stefnandi hefði sent trúnaðargögn út úr fyrirtækinu,en stefnandi hafi ekki fengið heimild til þess. Sigurður kvað stefnda vera íharðri samkeppni og allt snúist um verð. Þegar trúnaðarupplýsingar um fjölda,verð og viðskiptavini fari út úr húsi skapist mjög mikil tjónsáhætta ogviðskipti geti tapast. Kvaðst Sigurður ekki trúa á það að starfsmenn væru aðvinna heima hjá sér á kvöldin. Þó gæti það komið fyrir, væru þeir eða börnþeirra veik, að starfsmenn ynnu heima, svöruðu síma og hringdu inn pantanir, enþað hafi ekki verið ætlast til þess og beinlínis mælst gegn því að starfsmennbreyttu heimilum sínum í skrifstofu. Hluti af þeim gögnum sem stefnandi hefðisent til sín hafi ekki varðað starf hans hjá stefnda. Ætti það við um gögn umpantanir og innkaup fyrirtækisins. Afhálfu stefnda er byggt á því að stefnanda hafi verið óheimilt að „taka gögnintil sín persónulega frá félaginu.“ Lítur stefndi svo á að um alvarlegttrúnaðarbrot hafi verið að ræða. Hafi það réttlætt fyrirvaralausa uppsögn umleið og stefndi hafi fengið vitneskju um athæfi stefnanda sem hafi veriðverulegt brot á starfsskyldum hans og ráðningarsamningi aðila. Við mat á þvíverður að áliti dómsins að líta til þess hvers eðlis gögnin voru og í hvaðaskyni stefnandi sendi þau úr vinnupóstfangi sínu í einkapóstfang sitt. Svo semsegir í greinargerð stefnda var um að ræða skrá yfir viðskiptamenn stefnda ogvörulista. Heldur stefnandi því fram að gögnin hafi hann sent til að vinna meðþau heima hjá sér í þeim tilgangi að fara yfir listana og bera saman við sitteigið tengslanet í því skyni að athuga hvort hægt væri að auka viðskiptistefnda. Þykja þær skýringar stefnanda í sjálfu sér ekki ótrúverðugar. Þá geturframangreind háttsemi stefnanda að mati dómsins hvorki ein og sér falið í sérbrot á starfsskyldum stefnanda við stefnda né á ákvæðum 8. gr. íráðningarsamningi aðila, enda liggur fyrir að stefnandi hafði aðgang að þessumskrám og vörulistum við störf sín hjá stefnda og ekkert liggur fyrir um það aðstefnandi hafi sent gögnin frá sér úr einkapóstfanginu og brotið með því trúnaðog samningsbundna þagnarskyldu um málefni stefnda, sbr. fyrrnefnda 8. gr.samningsins. Samkvæmt þessu er ekki fallist á það með stefnda að stefnandi hafibrotið ráðningarsamning sinn við stefnda „í verulegum atriðum eða gerstbrotlegur við landslög“, enda liggur ekkert fyrir um það í málinu að stefnandihafi tileinkað sér upplýsingar um viðskiptamenn stefnda og vörulista í þáguannarra en stefnda. Hafistefndi litið á þá háttsemi stefnanda að senda sér í einkapóstfang umrædd gögnsem brot á trúnaðarskyldum gagnvart stefnda er við það miðað að stefnda hafiborið að áminna stefnanda fyrir brot á starfsskyldum sínum gagnvart stefndaáður en til brottvikningar úr starfi gæti komið. Það gerði stefndi ekki en vékstefnanda úr starfi án fyrirvara. Kröfu stefnda um sýknu af kröfum stefnanda erþví hafnað og fallist á að stefnandi eigi rétt á bótum vegna hinnarfyrirvaralausu uppsagnar sem samsvari vangreiddum launum fyrir ágúst 2014 ogþeim launum sem stefnandi hefði fengið greidd á þriggja mánaða uppsagnartíma,auk orlofs, orlofsuppbótar og hluta af desemberuppbót samkvæmt kröfugerðstefnanda í málinu, en sem fyrr segir sætir dómkrafa stefnanda ekki tölulegumathugasemdum af hálfu stefnda. Verður stefndi því dæmdur til að greiðastefnanda 2.655.723 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Stefnandikrefst dráttarvaxta af 1.689.800 krónum frá 1. nóvember 2014 til „desember“sama ár án frekari tilgreiningar. Hluti af þeirri fjárhæð eru laun stefnandafyrir nóvember 2014, sem féllu í gjalddaga 1. desember 2014, sbr. ákvæði 1.9 íkjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins. Samkvæmt því og að því gættuhvernig stefnandi hagar kröfu um dráttarvexti í málinu, sbr. enn fremur 1. og2. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, er við það miðað aðdráttarvextir af greindri fjárhæð reiknist frá 1. nóvember 2014 til 1. desembersama ár eins og greinir í dómsorði. Eftirúrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn 800.000 krónur. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður dóm þennan.D ó m s o r ð:Stefndi,Viðarsúla ehf., greiði stefnanda, Gísla Elíassyni, 2.655.723 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 329.800 krónum frá 1. september 2014 til 1. október 2014, af1.009.800 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2014, af 1.689.800 krónum fráþeim degi til 1. desember 2014, af 2.655.723 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags og 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 103/1999
|
Vátrygging Viðlagatrygging
|
Í óveðri, sem gekk yfir suðvesturhluta landsins haustið 1995, brotnaði skarð á 20-30 metra kafla í hafnargarðinn í Keflavík. Hafnargarðurinn var í skylduvátryggingu hjá V samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu Íslands. Stjórn V hafnaði bótaskyldu vegna atburðarins með vísan til þess að tjónið yrði ekki rakið til náttúruhamfara í skilningi 4. gr. laga nr. 55/1992, eins og þær væru nánar skilgreindar í reglugerð nr. 83/1993 um Viðlagatryggingu Íslands, en samkvæmt 5. tl. 1. mgr. 1. gr. reglugerðarinnar merkti vatnsflóð samkvæmt 4. gr. laganna meðal annars það, er flóbylgjur frá sjó gengju á land og yllu skemmdum eða eyðileggingu á vátryggðum munum. Sérstök úrskurðarnefnd, sem starfaði á grundvelli 19. gr. laga nr. 55/1992, staðfesti ákvörðun stjórnar V. Á það var fallist með nefndinni og héraðsdómara, að viðlagatrygging H næði til hvers konar hamfara sjávar, sem teldust til náttúruhamfara eftir almennum skilningi á því hugtaki og óháð því hvort rekja mætti flóðbylgjur til annarra náttúruafla svo sem jarðskjálfta eða snjóflóða. Að virtum niðurstöðum úrskurðarnefndarinnar um veður og ölduhæð á staðnum í umrætt sinn og gögnum um ástand hafnargarðsins var á það fallist með héraðsdómara, að H hefði ekki sýnt fram á, að aðstæður hefðu verið með þeim hætti, að um náttúruhamfarir í skilningi 4. gr. laga nr. 55/1992 hefði verið að ræða. Þá þótti ekki leitt í ljós, að aðrar ákvarðanir stjórnar V um greiðslu bóta vegna sjávarflóða hefðu verið með þeim hætti, að V hefði mismunað H með ákvörðun sinni. Var niðurstaða héraðsdómara um að sýkna V af kröfum H staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Aðaláfrýjandi hefur skotið máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 11. mars 1999. Hann krefst þess, að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér vátryggingarbætur að fjárhæð 15.432.694 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 2.331.620 krónum frá 1. janúar 1996 til 1. janúar 1997, af 9.514.941 krónu frá þeim degi til 1. janúar 1998 og af fjárhæðinni allri frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hefur áfrýjað málinu með stefnu 12. maí 1999. Hann krefst þess, að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað og sér dæmdur málskostnaður úr hendi aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Mál þetta er risið af tjóni, sem varð á hafnargarði aðalhafnarinnar í Keflavík að morgni 30. september 1995 í óveðri, sem þá gekk yfir suðvesturhluta landsins. Stóð vindur út Faxaflóa af austlægri átt og þannig nánast þvert á garðinn, sem nýtur ekki vars fyrir öldufalli úr þeirri átt. Hann er byggður úr ferhyrndum steinkerum með lóðréttum veggjum og hafði fram að þessu verið án grjótvarnar, en sjávardýpi við garðinn er allmikið. Var aðaltjónið í því fólgið, að skarð brotnaði í garðinn á um 20-30 metra kafla innan við stærsta og ysta steinkerið. Nánari atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Hafnargarðurinn var í skylduvátryggingu hjá gagnáfrýjanda samkvæmt 2. tl. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu Íslands og hafði verið það frá ársbyrjun 1983, sbr. áður blið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 88/1982 um stofnunina. Samkvæmt 1. gr. og 4. gr. fyrrnefndu laganna er það hlutverk stofnunarinnar að veita vátryggingu gegn beinu tjóni af völdum tiltekinna náttúruhamfara, það er eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða, svo sem þau fyrirbæri eru nánar skilgreind í reglugerð á grundvelli laganna ásamt áhættu þeirra vegna. Þá skilgreiningu er að finna í reglugerð nr. 83/1993 um Viðlagatryggingu Íslands, en samkvæmt 5. tl. 1. mgr. 1. gr. hennar taka vatnsflóð meðal annars til þess, er flóðbylgjur frá sjó ganga á land og valda skemmdum eða eyðileggingu, svo sem rakið er í héraðsdómi. II. Viðlagatrygging Íslands er opinber stofnun með sjálfstæðan fjárhag, sem starfar á grundvelli fyrrnefndra laga nr. 55/1992 og reglugerðar nr. 83/1993. Til þess er ætlast, að tekjur af vátryggingariðgjöldum standi undir áhættu hennar vegna þeirra atburða, sem vátrygging nær til. Eru ákvæði laganna miðuð við, að stofnunin starfi sjálfstætt og á grundvelli almennra reglna um vátryggingar, eftir því sem við geti átt, sbr. 25. gr. þeirra. Ákvörðun um greiðsluskyldu úr viðlagatryggingunni og fjárhæð vátryggingarbóta heyrir undir stjórn stofnunarinnar, sbr. 19. gr. laga nr. 55/1992. Skal stjórnin kveða að þeim efnum með úrskurði, ef um ágreining er að ræða við tjónþola. Þessum úrskurði getur hann skotið til sérstakrar úrskurðarnefndar, sem skipuð er af ráðherra eftir fyrirmælum í umræddri lagagrein. Eru úrlausnir hennar bindandi fyrir báða aðila, en bera má þær undir dómstóla eftir almennum reglum, sbr. 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og einnig 1. mgr. 70. gr. hennar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. III. Krafa aðaláfrýjanda um bætur úr viðlagatryggingunni er aðallega á því reist, að vegna mikillar öldu- og flóðhæðar sjávar og mikils vindstyrks af hættulegri átt í óveðrinu 30. september 1995 verði tjónið á hafnargarðinum rakið til náttúruhamfara í skilningi 4. gr. laga nr. 55/1992. Af hálfu gagnáfrýjanda er á það bent, að samkvæmt 5. tl. 1. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 83/1993 verði árleg eða reglubundin flóð úr sjó eða vötnum ekki talin til vatnsflóða í skilningi laganna. Er því haldið fram, að tjón af völdum sjávarflóða falli því aðeins undir vátrygginguna, að um sé að ræða flóð, er eigi orsakir í sérstökum hamförum náttúrunnar, svo sem jarðskjálftum eða snjóflóðum, er valdi flóðbylgjum. Er um þetta fjallað í úrskurði hinnar sérstöku úrskurðarnefndar 24. febrúar 1997. Með vísan til forsendna í úrskurði þessum verður fallist á það með dómara málsins í héraði, að vátryggingin nái til hvers konar hamfara sjávar, sem talist geti náttúruhamfarir eftir almennum skilningi á því hugtaki og óháð því hvort rekja megi þær til jarðskjálfta eða snjóflóða. Af hálfu aðaláfrýjanda er því haldið fram, að tjónið á hafnargarðinum hafi orðið við afbrigðilegar aðstæður, þar sem stórviðri af austri hafi verið með allra mesta móti, eftir því sem gerist í Keflavík, og jafnframt varað óvenju lengi, áður en brestur kom í hafnargarðinn, sem staðið hafði af sér óveður um áratuga skeið. Í úrskurði nefndarinnar, sem meðal annars var skipuð veðurfræðingi, er ítarlega fjallað um atvik að tjóninu og þau gögn, sem fram hafa komið um veður og ölduhæð á staðnum. Hefur ekki verið sýnt fram á, að efni séu til efa um mat nefndarinnar á þessum gögnum, að meðtöldu því, er varðar öldumælingar á dufli út af Garðskaga. Það var niðurstaða hennar, að aðstæður hafi ekki verið með því móti, að um væri að ræða náttúruhamfarir í skilningi umræddra laga, það er flóðbylgja frá sjó. Í hinum áfrýjaða dómi er litið til úrlausnar nefndarinnar og einnig til þess vísað, að hafnargarðurinn hafi verið orðinn veikur fyrir. Verður ekki hjá því sneitt við mat á sönnun um styrk náttúraflanna í þetta sinn, þótt fyrir liggi, að aðaláfrýjandi hafði hafist handa um viðgerð á garðinum, áður en óveðrið bar að höndum. Með skírskotun til forsendna dómsins verður á það fallist, að aðaláfrýjandi hafi ekki sýnt nægilega fram á, að aðstæður hafi verið með þeim hætti, þegar tjón hans varð, að um náttúruhamfarir í þeim skilningi, sem hér á við, hafi verið að ræða. Ennfremur verður á það fallist, að ákvarðanir gagnáfrýjanda um greiðslu bóta í öðrum tilvikum, sem aðaláfrýjandi hefur vísað til, veiti ekki efni til að raska þeirri niðurstöðu, að hafna verði bótaskyldu af hálfu stofnunarinnar. Þótt gögn um þau tilvik gefi til kynna, að tjón hafi þar einkum orðið af völdum veðurhams, hefur ekki verið leitt í ljós með mati eða öðrum skilmerkilegum samanburði, að aðstæður hafi verið aðrar en þær, sem telja megi til náttúruhamfara í almennum skilningi, eða að stjórn stofnunarinnar hafi mismunað aðaláfrýjanda með afstöðu sinni í máli þessu. Hinn áfrýjaði dómur verður þannig staðfestur. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 21. janúar 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 10. f.m., er höfðað með stefnu birtri 4. maí 1998. Stefnandi er Hafnasamlag Suðurnesja, kt. 410190-1099, Víkurbraut 11, Keflavík. Stefndi er Viðlagatrygging Íslands, kt. 520276-0259, Laugavegi 162, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 15.432.694 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 2.331.620 krónum frá 1. janúar 1996 til 1. nóvember 1997, en af 9.514.941 krónu frá þeim degi til 1. janúar 1998, en af 15.432.694 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Heimili og varnarþing stefnda er í Reykjavík. Er mál þetta rekið fyrir Héraðsdómi Reykjaness á grundvelli samkomulags aðila þar um, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I. Laugardaginn 30. september 1995 gekk mikið óveður yfir suðvesturhluta landsins. Í óveðrinu urðu miklar skemmdir á gamla hafnargarðinum í Keflavík, en hann var byggður á árunum 1946-1948. Stefnandi, sem er eigandi þessa hafnarmannvirkis, er tryggingartaki hjá stefnda, sbr. ákvæði laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu Íslands, en í þeim lögum er mælt fyrir um skyldutryggingu vegna tjóna sem kunna að verða á mannvirkjum vegna náttúruhamfara. Í kjölfar skemmdanna óskaði stefnandi eftir greiðslu bóta úr hendi stefnda á grundvelli þessarar skyldutryggingar. Stefndi hafnaði ósk stefnanda með bréfi 6. október 1996. Er annars vegar vísað til þess í höfnun stefnda, að hafnargarðurinn hafi verið „í mjög slæmu ástandi og í viðgerð og endurbyggingu“. Hann hafi þar af leiðandi ekki verið í tryggingarhæfu ástandi. Hins vegar var bótaskyldu hafnað með þeim rökum, að þar sem skemmdirnar hefðu ekki orsakast af sjávarflóði í skilningi 4. gr. laga nr. 55/1992 væri ekki um bótaskyldan atburð að ræða. Í kjölfar þessarar niðurstöðu óskaði stefnandi eftir því við stjórn stefnda, að hún úrskurðaði um greiðsluskyldu sína með formlegum hætti, sbr. 19. gr. laga nr. 55/1992. Í úrskurði sínum 17. október 1996 komst stjórnin að þeirri niðurstöðu að hafna bæri kröfu stefnanda um greiðslu bóta vegna umrædds tjóns. Þeirri niðurstöðu skaut stefnandi til sérstakrar úrskurðarnefndar, sem starfar á grundvelli 19. gr. tilvitnaðra laga. Með úrskurði 24. febrúar 1997 hafnaði nefndin kröfum stefnanda. Með málssókn þessari krefur stefnandi stefnda um greiðslu bóta á grundvelli laga nr. 55/1992. Er bótakrafan einkum á því byggð, að skemmdir á hafnarmannvirkjum stefnanda í umrætt sinn hafi orsakast af náttúruhamförum, það er vegna flóðbylgju frá sjó. Þar sem stefnandi sé tryggður hjá stefnda fyrir tjóni af völdum náttúruhamfara eigi hann rétt á bótagreiðslu úr hendi stefnda. Auk þess telur stefnandi sig eiga bótarétt á hendur stefnda á grundvelli jafnræðissjónarmiða, sem hann telur að hafi ekki verið í heiðri höfð gagnvart sér þegar stefndi tók afstöðu til bótaskyldu sinnar samkvæmt framansögðu. Skemmdir þær sem hér um ræðir fólust í því, að skarð myndaðist í hafnargarðinn á 20-30 metra kafla. Samkvæmt gögnum sem lögð hafa verið fram af hálfu stefnanda nam kostnaður af framkvæmdum við lagfæringar á garðinum stefnufjárhæð málsins, 15.432.694 krónum. II. Við úrlausn málsins reynir á túlkun á 4. gr. laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu Íslands. Fyrri málsliður greinarinnar hljóðar svo: „Viðlagatrygging Íslands skal vátryggja gegn beinu tjóni af völdum eftirtalinna náttúruhamfara: eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða.“ Í 1. gr. reglugerðar nr. 83/1993 um Viðlagatryggingu Íslands og í samræmi við síðari málslið tilvitnaðrar lagagreinar er skilgreint nánar hvað felist í fyrri málslið hennar. Í reglugerðarákvæðinu segir svo meðal annars: „Hættur þær, sem vátryggt er gegn með viðlagatryggingu, sbr. 4. gr. laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu Íslands eru þessar: ... 5. Vatnsflóð merkir flóð, er verður þegar ár eða lækir flæða skyndilega yfir bakka sína eða flóðbylgjur frá sjó eða vötnum ganga á land og valda skemmdum eða eyðileggingu á vátryggðum munum. Árleg eða reglubundin flóð úr ám, lækjum, sjó eða vötnum teljast hér ekki vatnsflóð. Sama á við um venjulegt leysingavatn eða flóð, sem að einhverju eða öllu leyti verður af mannavöldum, t.d. þegar vatnsgeymar, stíflugarðar eða önnur mannvirki bresta af öðrum ástæðum en náttúruhamförum.“ III. Í stefnu kemur fram, að samkvæmt frásögnum sjónarvotta megi telja líklegt að skarð hafi komið í hafnargarðinn snemma morguns, eða á milli kl. 6 og 7, en hann hafi þó eðlilega byrjað að gefa sig fyrr og haldið áfram að brotna undan lamstri veðurs fram eftir morgni. Í málinu hefur stefnandi lagt fram gögn, sem að hans mati sýna fram á það, að aðstæður í höfninni í Keflavík hinn umrædda dag hafi verið með þeim hætti, að um náttúruhamfarir hafi verið að ræða. Vísar stefnandi í þessu sambandi annars vegar til öldumælinga á dufli út af Garðaskaga og hins vegar til mælinga á vindhraða á veðurathugunarstöð á Garðskagavita. Samkvæmt öldumælingunum hafi hæsta alda milli klukkan 6 og 7 að morgni 30. september 1995 mælst vera 7.75 til 8.05 metrar. Þar við bætist flóðhæð. Sé nærri lagi að ætla, að ölduhæð að viðbættri flóðhæð hafi numið 11 metrum. Vindhraði á sama tíma hafi verið frá 21.9 m/s og upp í 24.8 m/s, en farið í 31.7 til 36.3 m/s í verstu hviðunum. Samkvæmt svokölluðum Beauforts kvarða samsvari vindhraði upp á 32.7 m/s 12 vindstigum (64 hnútum) og sé þá talað um að um fárvirði sé að ræða. Veðurhæð í Keflavík hafi farið yfir þessi mörk og því hafi verið fárviðri þar þennan morgun og náttúruhamfarir í skilningi laga nr. 55/1992. Vísar stefnandi í þessu sambandi til þess, að við mat á veðurhæð og öldugangi í austanátt séu staðir þessir, það er höfnin í Keflavík og Garðskagi, fyllilega sambærilegir, enda sé lega þeirra svipuð. Allt framangreint, það er ölduhæð, flóðhæð og vindstyrkur, hafi orðið til þess, að hafnargarðurinn hafi nánast verið á kafi í nokkrar klukkustundir og þá orðið fyrir þeim skemmdum sem krafa stefnanda um bætur snýr að. Svo sem áður er vikið að byggir stefnandi bótakröfu sína í annan stað á þeirri málsástæðu, að með synjun sinni á greiðslu bóta til stefnanda hafi stefndi brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Færir hann fyrir því svofelld rök: Undir rekstri málsins hjá úrskurðarnefnd samkvæmt 19. gr. laga nr. 55/1992 hafi verið aflað upplýsinga frá stefnda um greiddar bætur úr viðlagatryggingu vegna tjóns á hafnarmannvirkjum. Samkvæmt yfirliti þar um hafi stefndi bætt slíkt tjón í fjórtán tilvikum á árunum 1990 1995 og hafi bætur numið alls 58 milljónum króna. Hafi þessi gagnaöflun komið til af því, að þörf hafi verið á nánari afmörkun á túlkun stefnda á ákvæðum 5. tölul. 1. gr. reglugerðar nr. 83/1993 og þá einkum í ljósi þeirrar afstöðu stefnda í úrskurði stjórnar hans í máli stefnanda, að öldugangur vegna mikillar eða afbrigðilegrar veðurhæðar gæti ekki talist vatnsflóð í skilningi 4. gr. laga nr. 55/1992 og því væri ekki um bótaskyldan atburð að ræða þegar slíkar aðstæður hefðu í för með sér tjón á mannvirkjum. Þessu sjónarmiði hafni úrskurðarnefndin í úrskurði sínum. Þegar málið var til meðferðar hjá nefndinni hafi veðuraðstæður á þeim stöðum sem tjón varð á í umrædd fjórtán skipti hins vegar ekki verið kannaðar sérstaklega. Gagna þar um hafi verið aflað frá Veðurstofu Íslands við höfðun þessa máls. Þau gögn leiði það í ljós, að í flestum þessara tilvika hafi stefndi greitt bætur þrátt fyrir að vindstyrkur og ölduhæð hafi verið mun lægri en í því tilviki sem hér er til umfjöllunar. Til dæmis hafi vindhraði á Seyðisfirði 11. janúar 1992 aldrei verið meiri en 5 vindstig og ölduhæð líklega undir einum metra, en þá varð þar tjón á trébryggju. Sama dag hafi verið 7-8 vindstig í Ytri-Njarðvík og ölduhæð 1.5 til 4 metrar, en þann dag varð þar tjón á steyptri og malbikaðri þekju hafnarinnar sem stefndi bætti. Daginn áður hafi orðið skemmdir á hafnargarði í Sandgerði í 8 vindstigum og 8 metra ölduhæð. Í stefnu eru önnur tilvik rakin með hliðstæðum hætti. Er það álit stefnanda að þau gögn sem hér um ræðir sýni óyggjandi fram á það, að jafnræði hafi ekki verið í heiðri haft gagnvart honum þegar stefndi hafnaði umsókn hans um greiðslu bóta með úrskurði 17. október 1996. Í þessu sambandi sé til þess að líta, að stefndi sé opinber stofnun og stefnanda sé skylt að eiga við hann viðskipti, sbr. skyldutryggingu samkvæmt lögum nr. 55/1992. Tjón stefnanda í umrætt sinn megi rekja til aðstæðna sem verið hafi fyllilega sambærilegar aðstæðum í fjölda tilvika sem leitt hafi til bótaskyldu stefnda að mati stjórnar hans. Afstaða stefnda til bótaskyldu gagnvart stefnanda sé því andstæð 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. IV. Sýknukröfu sína byggir stefndi í fyrsta lagi á þeim grundvelli, að tjón það sem varð á hafnargarðinum í Keflavík á morgni 30. sptember 1995 verði ekki rakið til náttúruhamfara í skilningi 4. gr. laga nr. 55/1992. Þegar af þeirri ástæðu eigi stefnandi ekki lagalegan rétt til greiðslu bóta úr hendi stefnda, enda sé hér um að ræða fortakslaust skilyrði fyrir bótaskyldu stefnda. Eru lagarök stefnda fyrir þessari ályktun reifuð í greinargerð lögmanns hans og þar um aðallega vísað til 5. tölul. 1. gr. reglugerðar nr. 83/1993 um Viðlagatryggingu Íslands, en svo sem áður segir er í greininni skilgreint nánar hvað felst í tilvitnaðri lagagrein. Í ljósi þeirrar skilgreiningar og lögskýringargagna verði að telja, að til þess að vátrygging, sem tekin er samkvæmt lögum nr. 55/1992, geti náð til tjóns af völdum vatnsflóða í skilningi 4. gr. laganna og 5. tölul. 1. gr. reglugerðar nr. 83/1993, verði að gera þá kröfu, að flóðin séu af þeirri stærðargráðu að um náttúruhamfarir sé að ræða, svo sem þegar jarðskjálftar eða snjóflóð valda flóðbylgjum. Telur stefndi, að samkvæmt þeim gögnum sem stefnandi hefur lagt fram í málinu um veður og ölduhæð á ýmsum stöðum á Reykjanesi dagana 29. og 30. september 1995, geti þær aðstæður sem þar sköpuðust ekki talist til náttúruhamfara, enda falli þær ekki að skilgreiningu á þeim hættum sem leitt geti til bótaskyldu samkvæmt réttri skýringu á 4. gr. laga nr. 55/1992. Í öðru lagi telur stefndi, verði það niðurstaða dómsins að rekja megi tjón á hafnargarðinum í Keflavík 30. september 1995 til náttúruhamfara í merkingu 4. gr. laga nr. 55/1992, þá breyti sú niðurstaða engu um það, að sýkna beri stefnda af dómkröfum stefnanda. Verði sú niðurstaða leidd af 2. tl. 16. gr. laganna. Samkvæmt því ákvæði er heimilt að lækka bætur eða synja vátryggingartaka alfarið um greiðslu bóta „[þegar] gerð eða viðhald húss eða annars vátryggðs hlutar er óforsvaranlegt eða andstætt fyrirmælum í settum rétti og ljóst er að tjón hefur hlotist af eða orðið víðtækara af þessum sökum“. Hafnargarðurinn sem skemmdist í umrætt sinn var byggður á árunum 1946-1948 og því kominn til ára sinna þegar þær skemmdir urðu á honum sem bóta er krafist fyrir í málinu. Þá liggi fyrir að gerð og viðhald hans hafi verið óforsvaranlegt og stjórn stefnanda verið um það kunnugt. Hafi verið hafist handa við undirbúning að framkvæmdum við grjótvörn hafnargarðsins og viðgerð á honum áður en tjónsatburð bar að höndum. Loks vísar stefndi að því er þessa málsástæðu varðar til greinargerðar Hafnarmálastofnunar ríkisins um ástandskönnun á aðalhafnargarðinum í Keflavík, sem gerð var í í desember 1989, og minnisblaðs starfsmanns Vita- og hafnamálastofnunar frá 5. apríl 1995, en þar er gerð grein fyrir ástandi hafnargarðsins samkvæmt skoðun sem starfsmenn stofnunarinnar framkvæmdu á honum að beiðni hafnarstjóra í mars sama ár. Gefi þessi gögn það skýrlega til kynna, að hafnargarðurinn hafi ekki verið í tryggingarhæfu ástandi fyrir tjónsatburð 30. september 1995. Stefndi hafnar því alfarið að stefnandi geti átt rétt til bóta á grundvelli jafnræðissjónarmiða. Ekkert sé að finna í gögnum málsins sem styðji þá fullyrðingu að stefndi hafi gagnvart stefnanda brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar með því að hafa „játast undir bótaskyldu í sambærilegum tilvikum“, en hafnað bótakröfu stefnanda. Samkvæmt sönnunarreglum íslensks réttar sé það stefnanda að sýna fram á að stefndi hafi gerst sekur um slíkt brot. Þó svo að fyrir liggi að stefndi hafi áður greitt bætur til tjónþola á grundvelli viðlagatryggingar hafi stefnanda ekki lánast að leggja fram haldbær sönnunargögn fyrir því að stefndi hafi brotið gegn jafnræðisreglunni gagnvart stefnanda, enda hafi hann ekki lagt fram gögn er gefi til kynna að bættur hafi verið skaði þar sem aðstæður hafi verið hinar sömu og í þessu máli. Meðan svo er verði ekki talið að stefnandi eigi rétt til bótagreiðslu á þeim grundvelli sem hér um ræðir. V. Í niðurstöðukafla úrskurðar hinnar sérstöku úrskurðarnefndar samkvæmt 19. gr. laga nr. 55/1992, en hana skipuðu þrír lögfræðingar og einn veðurfræðingur, segir svo meðal annars: „Samkvæmt upplýsingum frá Veðurstofu Íslands var dagana 28. og 29. september 1995 lengst af hægur vindur á Reykjanesi, fyrst vestlægur en snerist síðan til sunnan- og suðaustan áttar. Af gögnum frá ölduduflum megi sjá að kyrrt hafi verið í sjó. Að kvöldi þess 29. september hafi verið vaxandi 970 mb lægð um 800 km suðvestur af landinu á leið norður og þá farið að bæta í vind af austsuðaustri en þó ekki farið að hvessa að neinu ráði fyrr en eftir miðnætti. Á Garðskagavita hafi verið 7 vindstig á miðnætti, 9 vindstig kl. 06 og 10 vindstig kl. 06:30 að morgni 30. september. Mestu hviður þar hafi verið um 36 m/s eða 67 hnútar milli kl. 06 og 07. Þessum mælingum ber afar vel saman við Keflavíkurflugvöll en kl. 06 hafi þar verið 9 vindstig og hviður upp í 67 hnúta. Milli kl. 06 og 09 hafi enn bætt í og hviður þá farið í 76 hnúta og veðurhæð milli athugana á þessu tímabili mælst 10 vindstig. Hámark veðursins virðist hafa verið nálægt hádegi er skil lægðarinnar fóru yfir Reykjanes á leið á leið norðaustur. Þá hafi komið vindhviður á Keflavíkurflugvelli meiri en 80 hnúta (44 m/s). Veðurhæð hafi þó haldist mikil fram eftir degi og enn hafi verið rok (10 vindstig) á Keflavíkurflugvelli kl. 15. Eftir það hafi verulega tekið að draga úr. Samkvæmt þessu megi segja að á þessu svæði hafi verið rok eða ofsaveður, 10-11 vindstig, í hartnær hálfan sólarhring og sé það óvenju lengi miðað við veður úr austsuðaustri. Samkvæmt líkindafræðilegu mati verði veður af þessu tagi á 5 ára fresti að meðaltali á þessum slóðum en standi alla jafna skemur en í þetta skipti.“ Þessu næst er í úrskurðinum fjallað um líklega flóð- og ölduhæð í höfninni í Keflavík á þeim tíma sem skemmdirnir urðu á hafnargarðinum. Er á því byggt að flóðhæð hafi verið um 1.9 metrar um klukkan 6 en um 2.71 metrar klukkustund síðar. Háflóð hafi hins vegar verið á milli klukkan 9:30 og 10 og flóðhæð 3.5 metrar. Lauslegt mat á flóðhæðinni sýni að í um 40% tilvika fari flóðhæð yfir 3.5 metra. Þá segir í úrskurðinum að hin fræðilega ölduhæð sé ekki nema 3-3.5 metrar og samanburður við ölduduflsmælingu á rúmsjó sé erfiður. Séu líkur á því að bilunar hafi gætt í duflinu vestur af Garðskaga og þar um vísað til álits Veðurstofu Íslands og Siglingastofnunar Íslands. Sé 7-8 metra ölduhæð þar nánast óhugsandi eins og veðri hafi verið háttað á þessum tíma. Óskýranlegar skyndisveiflur í ölduhæðarmælingum styrki þessa skoðun.Mælingar á ölduhæð fyrir utan Grindavík séu hins vegar mjög trúverðugar, en þar hafi ölduhæð náð 7.92 metrum um klukkan 12. Sé ölduduflið sem sú mæling stafar frá fyrir opnu hafi í suðaustanátt en Garðskagaduflið í vari af landi þar sem aðeins 12 km séu til lands. Svo sem áður er fram komið byggir stefndi sýknukröfu sína meðal annars á því, að hafnargarðurinn í Keflavík hafi ekki verið í tryggingarhæfu ástandi þegar umræddar skemmdir urðu á honum. Hefur hann lagt fram gögn þessu til stuðnings. Þar á meðal er fyrrgreint minnisblað starfsmanns Vita- og hafnamálastofnunar frá 5. apríl 1995. Í því segir meðal annars: „Við skoðun bryggjunnar nú kemur fram verulegt sig á þekju, skjólveggur hefur brotnað frá og hefur farið 15 cm út þar sem mest er og gefur sjó undir hann á tveimur stöðum. Kerið er mjög illa farið sjómegin, sprungið og veggurinn genginn út allt að 30 cm þar sem hægt var að sjá frá bát, en um 50 cm þar sem mest er að sögn kafara. Á myndum sem kafari tók má sjá pokahleðslu þar sem veggurinn hefur gengið út og eins má sjá ný brotsár á steypu. Á botni eru steinsteypubrot en ekki er sjáanlegt fyllingarefni.“ VI. Bótaskyldu stefnda vegna skemmda á hafnargarðinum í Keflavík 30. september 1995 byggir stefnandi aðallega á því, að vegna mikillar öldu- og flóðhæðar og mikils vindstyrks þar á þessum tíma verði tjón hans rakið til náttúruhamfara í skilningi 4. gr. laga nr. 55/1992 um Viðlagatryggingu Íslands. Vísar stefnandi þessu til stuðnings að meginstefnu til í ölduduflsmælingar út af Garðskaga og mælingar á vindstyrk nyrst á skaganum, en veðurathugunarstöð er staðsett þar. Verður nú tekin afstaða til þessarar málsástæðu stefnanda. Komi upp ágreiningur á milli Viðlagatryggingar Íslands og tjónþola um greiðsluskyldu stofnunarinnar og fjárhæð tryggingabóta skal stjórn hennar úrskurða um ágreininginn, sbr. 1. málsl. 19. gr. laga nr. 55/1992. Samkvæmt sama lagaákvæði getur tjónþoli, sem ekki vill sætta sig við úrskurð stjórnarinnar, skotið málinu til sérstakrar úskurðarnefndar. Er nefndinni ætlað að fjalla um ágreining um greiðsluskyldu Viðlagatryggingar og fjárhæð tryggingabóta í einstökum tilvikum og leysa úr honum sem æðra stjórnvald. Þeirri úrlausn verður síðan eftir atvikum vísað til dómstóla af tjónþola, sem telur rétt sinn fyrir borð borinn. Úrskurðarnefndin tók ágreining aðila þessa máls til úrlausnar á grundvelli kæru stefnanda 15. nóvember 1996 og kvað upp úrskurð um hann 24. febrúar 1997. Í niðustöðukafla úrskurðarins segir svo meðal annars: „Í [5. tl. 1. gr. reglugerðar nr. 83/1993] er kveðið á um það að reglubundin flóð úr sjó teljist ekki vatnsflóð. Kemur þá til álita hvort sjávarfallaflóð geti því aldrei talist vatnsflóð í skilningi ákvæðisins þar sem þau eru reglubundin þótt þau geti verið mismunandi stór heldur einungis þau flóð sem verða t.d. vegna þess að snjóflóð eða jarðskjálftar mynda sjávarflóðbylgju. Slíkar náttúruhamfarir eru afar sjaldgæfar, en væri við þær einar miðað má segja að skyldutrygging gegn tjóni af völdum þeirra sé tæpast réttlætanleg. Ekki verður betur séð en tilgangur lagasetningarinnar um viðlagatryggingu hafi verið sá frá upphafi að tryggja gegn tjóni af völdum ákveðinna atburða, þ.e. eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða, sem „teljast vera náttúruhamfarir í almennum skilningi á því hugtaki“ eins og komist er að orði í 13. gr. reglugerðar nr. 772/1982 um starfsemi Viðlagatryggingar Íslands. Þótt hér sé reyndar ekki um verulega afmörkun að ræða heldur vísbendingu og ekki sé tekið svo til orða í þeirri reglugerð sem nú er í gildi um Viðlagatryggingu Íslands þykir mega líta til þessa. ... Við úrlausn á deilu þeirri milli [málsaðila] sem hér er til úrskurðar verða framangreind sjónarmið lögð til grundvallar, þ.e. að samkvæmt 4. gr. laga nr. 55/1992 og 5. tl. 1. gr. reglugerðar nr. 83/1993 geti verið um að ræða bótaskyld tjón af völdum sjávarhamfara enda þótt þær stafi ekki af utanaðkomandi öflum, s.s. snjóflóðum og jarðskjálftum.“ Með þessu liggur fyrir, að skýring úrskurðarnefndarinnar á gildissviði 4. gr. laga nr. 55/1992 er umtalsvert rýmri en lagt hefur verið til grundvallar af stefnda og byggt er á af hans hálfu við meðferð málsins hér fyrir dómi. Hér er hins vegar til þess að líta, að samkvæmt meginreglu stjórnsýsluréttar er úrlausn æðra stjórnvalds um skýringu á lögum bindandi við þessar aðstæður fyrir lægra stjórnvald. Ber því að hlíta slíkri niðurstöðu, enda sé ekki fyrir hendi ótvíræð lagaheimild fyrir það til að skjóta deiluefninu til dómstóla. Sú heimild felst ekki í lögum nr. 55/1992. Telst stefndi þannig bundinn af þeirri lögskýringu sem sett er fram af æðra stjórnvaldi í fyrrgreindum úrskurði þess og sem að meginstefnu til er rakin í tilvitnuðum orðum hans. Svo sem áður er komið fram er það fortakslaust skilyrði fyrir greiðslu bóta á grundvelli laga nr. 55/1992, að tjón verði rakið til náttúruhamfara, sbr. 1. og 4. gr. þeirra. Verður samkvæmt þessu og í samræmi við niðurstöðu úrskurðarnefndar lagt til grundvallar við úrlausn málsins, að bótaskylda stefnda samkvæmt tilvitnuðum lögum nái til hvers konar sjávarhamfara, sem talist geta náttúruhamfarir í almennum skilningi þess hugtaks og óháð því hvort rekja megi þær til jarðskjálfta eða snjóflóða. Fullyrðingar stefnanda um veðurhæð í Keflavík að morgni laugardagsins 30. september 1995 fá að fullu samrýmst því sem fram kemur í gögnum málsins um mælingar á vindstyrk annars staðar á Reykjanesi á sama tíma. Þykir mega slá því föstu, svo sem reyndar kemur fram í niðurstöðu úrskurðarnefndar, að rok eða ofsaveður, 10-11 vindstig, hafi verið ríkjandi á þessu svæði frá miðnætti og fram til klukkan 15 þennan dag, svo og að vindstyrkur hafi farið í 12 vindstig í verstu hviðunum. Ekki liggur hins vegar fyrir með sama hætti, að samanlögð öldu- og flóðhæð við höfnina í Keflavík, sem hefur afgerandi þýðingu við það mat á aðstæðum sem hér þarf að fara fram, hafi verið sú sem stefnandi heldur fram, en þar um styðst hann eins og áður greinir aðallega við öldumælingar á dufli út af Garðskaga. Hefur stefnandi í ljósi annars þess sem fram er komið í málinu ekki sýnt fram á það með viðhlítandi hætti, að sá samjöfnuður, sem hann beitir að þessu leyti til stuðnings kröfugerð sinni á hendur stefnda, sé tækur, en hann ber sönnunarbyrði fyrir þessum grundvelli málssóknar sinnar. Þá telst stefnandi að mati dómsins ekki heldur hafa sýnt nægilega fram á það með öðru móti, að aðstæður hafi verið með þeim hætti í umrætt sinn, að til álita geti komið að um náttúruhamfarir í þeim skilningi, sem hér ber að miða við samkvæmt framansögðu, hafi verið að ræða. Er þá meðal annars til þess að líta, að skemmdirnar sem á hafnargarðinum urðu renna ekki sérstökum stoðum undir bótarétt stefnanda, en upplýst er að ástand hans hafi um margt verið orðið bágborið áður en tjónsatburð bar að höndum. Samkvæmt þessu verður það tjón stefnanda, sem hann krefst bóta fyrir í þessu máli, ekki bætt af stefnda á grundvelli laga nr. 55/1992. Er að svo komnu ekki þörf á að taka frekari afstöðu til þess á hvern veg samspili vindstyrks og öldu- og flóðhæðar þurfi að vera háttað til þess að um náttúruhamfarir í skilningi 4. gr. tilvitnaðra laga geti verið að ræða af þeim sökum. Í málinu er því ekki haldið fram, að þau ákvæði laga nr. 55/1992 og reglugerðar nr. 83/1993, sem hér reynir á, fari í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Hins vegar byggir stefnandi á þeirri málsástæðu, að stefndi hafi ekki gætt jafnræðis gagnvart stefnanda þegar stjórn stofnunarinnar tók afstöðu til bótaréttar hans samkvæmt téðum réttarheimildum. Hafi þá legið fyrir, að stefndi hefði „játast undir bótaskyldu í sambærilegum tilvikum“. Jafnræðisreglan veitir mönnum almennt ekki tilkall til neins þess, sem ekki fær samrýmst lögum. Af því leiðir að hafi tiltekin ákvörðun stjórnvalds farið í bága við lög getur aðili í öðru máli ekki borið þá ákvörðun fyrir sig og krafist sambærilegrar úrlausnar sér til handa á grundvelli hennar. Í vissum undantekningar-tilvikum kann þó aðstaða sem þessi að stofna til réttar. Á þau sjónarmið sem kunna að leiða til þess að undantekning verði gerð frá framangreindri meginreglu reynir hins vegar ekki í þessu máli. Ber þegar af þessum sökum að hafna þeirri málsástæðu stefnanda sem hér um ræðir. Af framangreindu leiðir að fallist er á það með stefnda, að stofnunin sé ekki bótaskyld gagnvart stefnanda að því er tekur til þess tjóns sem varð á hafnarmannvirkjum hans 30. september 1995. Er stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um greiðslu bóta. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Sex vikur eru nú liðnar frá því að munnlegur flutningur málsins fór fram. Stafar dráttur á dómsuppsögu aðallega af miklum embættisönnum dómarans. Með því að lögmenn aðila hafa lýst því yfir að þeir telji endurflutning málsins óþarfan og dómarinn er þeirri afstöðu samþykkur stendur 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 því ekki í vegi, að dómur verði nú á málið lagður. Dómsorð: Stefndi, Viðlagatrygging Íslands, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hafnasamlags Suðurnesja, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 35/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
|
Í greinargerð kemur fram að hinn 10. janúar sl. A, kt. [...], kært X sambýlismann sinn fyrir ítrekuð kynferðisbrot sem hún kvað hafa staðið yfir frá vorinu 2005. Hafi síðasta brot átt sér stað aðfaranótt 5. janúar 2008. Kæran lýtur að því að X hafi ítrekað frá vorinu 2005 fengið ókunna karlmenn, sem hann komst í samband við á netinu eða annan hátt, til þess að eiga kynferðislegt samneyti við A, stundum fleiri saman. Þetta hafi verið andstætt vilja hennar. Auk þess greindi A frá því að kærði hafi oft haft við hana kynmök gegn vilja hennar. Hafi fjölmörg brot átt sér stað á sameiginlegu heimili þeirra að Y.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. janúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 22. janúar 2008 og krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 29. janúar 2008 kl. 16, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með dómi Hæstaréttar 16. janúar 2008 í máli nr. 20/2008 var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til 22. janúar 2008. Sóknaraðili hefur ekki á fullnægjandi hátt skýrt ástæðu þess að sá tími hefur ekki dugað til rannsóknar á þeim atriðum málsins, sem hætta var talin á að varnaraðili gæti torveldað rannsókn á. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 704/2015
|
Kærumál Málskostnaður
|
L o.fl. höfðuðu mál þetta og kröfðust þess aðallega að B o.fl. yrði gert að fjarlægja fimm grenitré á tiltekinni lóð að viðlögðum dagsektum. Með hinum kærða úrskurði var málið fellt niður og B o.fl. gert að greiða L o.fl. málskostnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki virtist ágreiningur um það með aðilum að B o.fl. hefðu leyst af hendi þá skyldu sem þau voru krafin um í málinu, sbr. a. lið 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá bæru gögn málsins með sér að L o.fl. hefðu gert tilraun til þess að leysa þann ágreining sem uppi var milli þeirra og B o.fl. áður en málið var höfðað, en B o.fl. hafnað því að lagaskylda hvíldi á þeim að fella umrædd tré. Með hliðsjón af þessum atvikum var B o.fl. gert að greiða L o.fl. óskipt málskostnað eins og í dómsorði greindi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst héraðsdómi 8. október 2015 og Hæstarétti 13. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust réttinum 21. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2015 þar sem mál sóknaraðila á hendur varnaraðilum var fellt niður og þeim gert að greiða sóknaraðilum óskipt 550.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að varnaraðilar greiði sér óskipt 1.681.963 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar fyrir sitt leyti með kæru sem barst héraðsdómi 12. október 2015. Þau krefjast þess að sóknaraðilar greiði sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Samkvæmt gögnum málsins sendi lögmaður sóknaraðila varnaraðilum bréf 14. júlí 2014 þar sem skorað var á þau að fella grenitré sem stóðu á lóð þeirra að Skipholti 42 í Reykjavík en sóknaraðilar eru eigendur allra eignarhluta í aðliggjandi fjöleignarhúsi við sömu götu. Í bréfinu kom fram að yrðu varnaraðilar ekki við kröfunni væri sóknaraðilum nauðugur einn sá kostur að leita atbeina dómstóla. Varnaraðilinn Guðmundur Haukur sendi sóknaraðilum svarbréf 16. sama mánaðar í umboði varnaraðila þar sem hafnað var að þeim bæri lagaskylda til þess að fella trén. Í bréfinu var þó óskað eftir tillögum frá sóknaraðilum um hvernig unnt væri að koma til móts við þau til að lágmarka óþægindi sem sóknaraðilar teldu sig verða fyrir af völdum trjánna. Lögmaður sóknaraðila sendi varnaraðilanum Guðmundi Hauki sáttatillögu með bréfi 11. ágúst 2014 og kom þar einnig fram að yrði tillögunni ekki svarað innan tiltekinna tímamarka áskildu sóknaraðilar sér rétt til þess að setja fram ítrustu kröfur í dómsmáli. Bréfs lögmannsins sem sent var með ábyrgðarpósti var ekki vitjað og því ekki svarað. Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta með stefnu birtri í mars 2015 og fjarlægðu varnaraðilar trén fljótlega eftir það. Ekki virðist ágreiningur um það með aðilum að varnaraðilar hafi leyst af hendi þá skyldu sem þeir voru krafðir um í málinu, sbr. a. lið 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991. Gögn málsins bera með sér að sóknaraðilar hafi gert tilraun til þess að leysa þann ágreining sem uppi var milli þeirra og varnaraðila áður en málið var höfðað en varnaraðilar hafnað því að lagaskylda hvíldi á þeim til að fella umrædd tré. Samkvæmt þessu verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðilum óskipt 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði. Varnaraðilar greiði sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðilar, Bergljót Kristinsdóttir, Jakobína Helga Finnbogadóttir, Guðmundur Haukur Gunnarsson og María Dóra Björnsdóttir, greiði óskipt sóknaraðilum, Ljósmyndastofu Péturs ehf., Ingveldi Þorkelsdóttur, Gunnari Þorsteinssyni, Elvu Dögg Gunnarsdóttur og Vagni Leví Sigurðssyni, 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 150/1999
|
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Örorka Fyrning
|
G slasaðist á árinu 1982, þegar bifreið í eigu D, sem hún var farþegi í, lenti í árekstri við bifreið í eigu A, en báðar bifreiðarnar voru tryggðar hjá V. Í júlí 1985 greiddi V bætur til G á grundvelli örorkumats. Tók lögmaður hennar við greiðslunni án fyrirvara og taldist tjón hennar að fullu bætt. Í örorkumötum frá árunum 1995 og 1997 var örorka G vegna slyssins metin meiri en í fyrra mati og krafði G V um bætur á grundvelli hins nýja mats. Talið var, með vísan til 6. gr. laga nr. 14/1905, að greiðsla V á bótum til G á árinu 1985 hefði ekki slitið fyrningu á kröfu G og taldist krafan fyrnd samkvæmt 78. gr. laga nr. 40/1968 þegar málið var höfðað í júlí 1995.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 1999 og krefst þess að stefndu verði dæmdir í sameiningu til að greiða sér 1.904.502 krónur með 0,5% ársvöxtum frá 12. júlí 1995 til 26. október sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefndu krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmd til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa hennar verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Eins og nánar greinir í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir slysi 3. apríl 1982, þegar hún var farþegi í bifreið stefnda Davíðs Helgasonar, sem lenti í árekstri við bifreið stefnda Arnars Daníelssonar. Báðar bifreiðirnar voru tryggðar lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá Samvinnutryggingum gt., en stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur tekið við réttindum og skyldum þess félags. Áfrýjandi aflaði sér örorkumats 19. júní 1985 hjá lækni, sem taldi varanlega örorku hennar vegna slyssins vera 50%. Að fengnum örorkutjónsútreikningi tryggingarstærðfræðings 27. sama mánaðar sömdu áfrýjandi og fyrrnefnt vátryggingafélag um uppgjör á tjóni hennar, sem taldist að fullu bætt með 1.620.990 krónum, en við þeirri fjárhæð tók lögmaðurinn, sem þá kom fram af hálfu áfrýjanda, án fyrirvara 19. júlí 1985. Áfrýjandi kveðst hafa orðið fyrir umferðarslysi á ný í desember 1990. Við athugun á áhrifum þess slyss á heilsu hennar hafi komið fram vísbendingar um að afleiðingar fyrra slyssins hafi orðið meiri en reiknað var með í örorkumati 19. júní 1985. Af þessum sökum gekkst áfrýjandi á ný undir örorkumat vegna fyrra slyssins. Í niðurstöðum þess örorkumats, sem er dagsett 29. maí 1997, var varanleg örorka áfrýjanda vegna fyrra slyssins metin 60%. Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu bóta fyrir varanlega örorku og miska vegna þeirrar viðbótar, sem þannig hafi verið leidd í ljós á tjóni hennar eftir að gengið var til uppgjörs um bætur á árinu 1985. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var álitaefnum varðandi mat á varanlegri örorku áfrýjanda beint til læknaráðs, sem með ályktun í ágúst 1998 lýsti sig sammála niðurstöðu örorkumatsins frá 29. maí 1997. Um fébótaábyrgð vegna tjóns áfrýjanda fer eftir ákvæðum VI. kafla umferðarlaga nr. 40/1968, sem voru í gildi á slysdegi. Í 78. gr. laganna, sbr. 3. gr. laga nr. 23/1972, voru fyrirmæli, sem mörkuðu upphaf og lengd fyrningartíma bótakröfu. Engin sérákvæði var þar að finna um slit fyrningar, sem fer því eftir almennum reglum laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Í bótauppgjöri áfrýjanda við Samvinnutryggingar gt. 19. júlí 1985 var ítarlega sundurliðuð krafan, sem félagið viðurkenndi skyldu sína til að greiða. Í kvittun fyrir greiðslu samkvæmt uppgjörinu var tekið fram að áfrýjandi félli „frá öllum frekari kröfum“ á hendur félaginu og eigendum ökutækjanna, sem áttu í hlut. Er að þessu gættu hvorki unnt að líta svo á að félagið hafi með gerðum sínum viðurkennt skyldu til að greiða á síðari stigum bætur, ef leitt yrði í ljós meira tjón áfrýjanda en þá var þekkt, né að það hafi gefið áfrýjanda tilefni til að ætla að það gengist við frekari skuldum við hana og lofaði að greiða þær. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 14/1905 nægði þessi greiðsla bóta því ekki til að slíta fyrningu á kröfunni, sem áfrýjandi gerir nú. Áfrýjandi varð sem áður segir fyrir slysinu 3. apríl 1982. Krafa hennar var því fyrnd samkvæmt 78. gr. laga nr. 40/1968 þegar mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 17. júlí 1995. Samkvæmt því verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Rétt þykir að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Guðbjargar Kristinsdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykkjavíkur 12. janúar 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 16. desember sl., var höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 17. júlí 1995, þingfestri 26. október 1995. Stefnandi er Gubjörg Kristinsdóttir, kt. 180665-4479, Háseylu 18, Njarðvík. Stefndu eru Davíð Helgason, kt. 020662-3289, Kirkjugerði 12, Vogum, Arnar Daníelsson, kt. 170663-5519, Iðavöllum 1, Grindavík og Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda: Aðallega að stefndu verði dæmdir til þess að greiða stefnanda in solidum 8.581.700 kr. en til vara 1.904.502 kr. með 0,5% ársvöxtum frá 12. júlí 1995 til 26. október 1995 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtlaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið mið af því að stefnandi er eigi virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefndu: Aðallega er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins en til vara er þess krafist að stefnukröfur verði stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málavextir Hinn 3. apríl 1982 hlaut stefnandi fjöláverka í árekstri bifreiðanna Ö-7972 og Ö-6875. Stefnandi var farþegi í bifreiðinni Ö-7972. Stefndu, Davíð og Arnar, voru skráðir eigendur bifreiðanna, sem voru skylduvátryggðar hjá Samvinnutryggingum gt. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hefur tekið við réttindum og skyldum Samvinnutrygginga gt. Eftir slysið var stefnandi flutt á Borgarspítalann í Reykjavík til rannsóknar og meðferðar. Við slysið hlaut stefnandi einkenni heilaáverka, skurði og mar í andliti og víðar, brotin við- og bringubein, samfallsbrot á efsta lendarlið, margbrotna mjaðmargrind báðum megin og brot á hægra lærlegg. Milta, lifur, þvagleiðari og þvagblaðra rifnuðu. Hægra nýra marðist, æðakerfi þess skemmdist og spjaldhryggur brotnaði. Þá kom fram áverki í hægra hné og skaði á peroneustaug hægra megin. Stefnandi gekkst undir margar aðgerðir vegna slyssins á árinu 1982. Á árinu 1983 dvaldist stefnandi frá því í ágúst til loka október á Borgarspítalnum þar sem framkvæmdar voru aðgerðir vegna afleiðinga slyssins. Í mars 1984 fór stefnandi aftur í aðgerð. Þann 3. janúar 1985 var allur málmur fjarlægður úr lærlegg og spjaldhrygg stefnanda. Hinn 19. júní 1985 mat Stefán Bogason læknir örorku stefnanda. Í örorkumati þessu eru áverkar stefnanda taldir svo: „ 1.Einkenni um heilaáverka. 2.Skurðir og mar í andliti og víðar. 3.Hægra viðbein brotið. 4.Bringubein brotið, án misgengis. 5.Samfallsbrot á efsta lendarlið. 6.Mjaðmagrind margbrotin, einkum lífbein. 7.Los á tengingu lífbeina. 8.Los og gliðnun á tengingu spjaldhryggs við mjaðmagrind báðum megin. 9.Brot á hægri lærlegg. 10.Rifið milta. 11.Rifin lifur. 12.Rifinn þvagleiðari upp við þvagskjóðu hægra nýra. 13.Rifin þvagblaðra. sk 0. 14.Mar á hægra nýra og skemmd á æðakerfi þess. 15.Brot á spjaldhrygg hægra megin. 16. Einkenni frá hægra hné, óskýrt. 17.Skaði á peroneustaug hægra megin.“ Í niðurstöðu örorkumatsins segir svo: „Slasaða hefur þannig hlotið margvíslega varanlega fötlun, sem mun valda henni verulegum óþægindum bæði í starfi og daglegu lífi. Hún verður alltaf fötluð til gangs og stöðu, úthald verður verulega skert til allra erfiðari starfa. Naumast er hægt að reikna með að hún geti með góðu móti sinnt öðrum störfum en léttum störfum, sem hún getur setið við. Þetta verður enn tilfinnanlegra fyrir hana þar sem hún hefur enga sérmenntun og hefur aldrei unnið annað en erfiðisvinnu. Vafalaust þarf hún að afla sér einhverrar sérmenntunar til þess að geta fundið sér störf við hæfi. Ekki er að vænta neins frekari bata og því tímabært að meta tímabundna og varanlega örorku og telst hún hæfilega metin sem hér segir: Með hliðsjón af þessu mati reiknaði Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur tekjutap stefnanda 27. júní 1985. Hinn 19. júlí 1985 móttók þáverandi lögmaður stefnanda 1.727.285 kr. sem lokauppgjör fyrir allt tjón sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi 3. apríl 1982. Örorkubætur, miskabætur, vexti, útlagðan kostnað, þóknun lögmanns o.fl. Áður hafði verið greitt upp í tjónið 590.000 kr. Hinn 4. desember 1990 lenti stefnandi að nýju í umferðarslysi. Vegna þess slyss var stefnanda metin 5% varanleg örorka. Að sögn stefnanda hafa á seinni árum, aðallega á árunum 1994 og 1995, líkamlegar og andlegar afleiðingar slyssins orðið meiri en gert var ráð fyrir í örorkumati Stefáns Bogasonar. Hinn 12. júlí 1995 skilaði Sigurjón Sigurðsson læknir álitsgerð varðandi áverka stefnandi þar sem hann telur áverka stefnanda leiða til a.m.k. 60% örorku. Hinn 29. maí 1997 skilaði Sigurjón Sigurðsson læknir örorkumati vegna slyss stefnanda, sem mál þetta er af risið, svo og örorkumati vegna slyss, sem stefnandi varð fyrir 4. desember 1990. Í örorkumati þessu eru talin upp eftirfarandi atriði sem stefnandi hefur einkenni frá og urðu fyrir áverka í slysinu sem málið er af risið, eins og segir í örorkumatinu: Einkenni um heilaáverka. Skurðir og mar í andliti. Hægra viðbeinsbrot. Bringubeinsbrot. Samfallsbrot á efsta lendarlið. Mjaðmargrindarbrot, einkum lífbein og eftir það hefur stefnandi ekki getað fætt börn sjálf. Gliðnun á tengingu lífbeina, þ.e.a.s. (syndemosu ruptura). Los og gliðnun á tenginu spjaldhryggs við mjaðmargrind beggja megin. Brot á hægra lærbeini Rifið milta (sem leiddi til þess að það var tekið). Rifin lifur. Rifinn þvagleiðari upp við þvagskjóðu hægra megin. Rifin þvagblaðra. Brot á spjaldhrygg hægra megin. Einkenni frá hægra hné. Skaði á peroneus taug hægra megin.” Í örorkumati þessu segir síðan að eftir samtal við konuna komi í ljós hvað varðar líðan hennar núna þá sé liður 1, einkenni um heilaáverka að hennar áliti óbreytt ástand frá því að síðasta örorkumat var framkvæmt. Ástand á mari á augnloki sé óbreytt. Stefnandi segi að svæðið í kringum hægra viðbeinið þar sem brotið átti sér stað sé alltaf mjög aumt og viðkvæmt. Ef hún liggi á hægri hlið þá finni hún fyrir sársauka eða þreytuverk í kringum brotsvæðið. Stefnandi segist alltaf fá stingi við vissar hreyfingar og einnig við það að lyfta hlutum eða ýta með höndum fyrir framan sig eins og t.d. að ýta upp hurð. Vegna samfallsbrots á efsta lendarlið hafi hún alltaf einhvern seyðing í kringum það svæði og ef hún bograr eða gengur eitthvað þá finni hún fyrir sársauka þar í kring. Vegna afleiðinga mjaðmargrindarbrots, einkum lífbeins, hafi stefnanda verið ráðlagt að fæða ekki börn sjálf og þess vegna þurfi hún á keisaraskurði að halda ef hún verði ófrísk. Ef hún gengur eða stendur eitthvað að ráði fái hún aukna verki í alla mjaðmargrindina og upp í mjóbakið og niður í hægra mjaðmarsvæði. Vegna þessara einkenna eigi hún erfitt með að bogra og þegar hún beygir sig fram á við eigi hún það til að festast og erfitt sé að rétta sig upp aftur. Liðir 7 og 8 koma inn í þessi einkenni, þ.e.a.s. gliðnun á tengingu lífbeina og los og gliðnun á tengingu spjaldhryggs við mjaðmargrind beggja megin. Síðastliðin ár hafi líðan stefnanda farið mjög versnandi vegna brots á hægra lærbeini og komið hafi í ljós að þar hefur orðið ákveðinn beinvöxtur upp úr throcanter major vegna afleiðinga teinsins sem rekinn var inn í mergholið til að stabilisera brotið á meðan það var að gróa. Beinvöxtur þessi hafi verið fjarlægður með tveimur aðgerðum en þrátt fyrir það hafi stefnandi töluverða verki og eigi í erfiðleikum með að liggja á hægri hliðinni. Liður 10. Milta hafi verið tekið en samkvæmt milta- og lifrarskanni sem tekið var 3. júlí 1995 sjáist að fáar miltisfrumur séu enn virkar. Rifin lifur, lifrarskann 3. júlí 1995, sýndi eðlilega upptöku í lifur. Rifinn þvagleiðari upp við þvagskjóðu hægra megin hafi leitt til þess að hægra nýra sé nú ræfilslegt og hafi minnkað mikið þannig að ástand stefnanda sé nú þannig að hún sé næstum því með eitt starfandi nýra. Rifin þvagblaðra hafi haft í för með sér að þvagblaðran hafi minnkað og vegna þessa þurfi stefnandi oft að hafa þvaglát og vakni hún að meðaltali þrisvar sinnum á nóttu vegna þvagláta. Einkenni vegna brots á spjaldhrygg hægra megin komi inn í einkenni stefnanda frá mjaðmargrind sem lýst er að framan. Í slysinu 3. apríl 1982 hafi stefnandi hlotið áverka á hægra hné sem leiddi til þess að gerð var aðgerð á hnénu 1985. Á seinni árum hafi stefnandi farið að finna fyrir vaxandi þreytu og verkjum í hnénu við álag og greinilega komin einkenni um slitgigt. Vegna skaðans á nervus perenous sé stefnandi stöðugt með dofatilfinningu og skertan kraft í hægra fæti sem hafi verið óbreytt lengi og hái henni við allar stöður og gang. Í örorkumatinu segir að vegna allra þessara einkenna eigi stefnandi erfitt með öll störf. Hún hafi ekkert úthald eða getu til neinna starfa. Stefnandi geti varla staðið og hugsað um heimilið, hún geti alls ekki bograð eða staðið þannig að neinum störfum. Sýnt sé því að stefnandi hafi orðið fyrir mikilli varanlegri örorku vegna afleiðinga umferðarslysanna beggja og töluvert meiri en þegar hún hafi áður verið metin. Læknirinn telur rétt að meta þá varanlegu örorku sem stefnandi hafi hlotið af völdum þessara tveggja slysa og metur hana 75%, þar af 15% eftir seinna slysið 4. des. 1990. Undir rekstri málsins var leitað umsagnar læknaráðs um eftirfarandi atriði: 1. Fellst læknaráð á örorkumat Stefáns Bogasonar læknis skv. matsgerð hans, dags. 19. júní 1985, um örorku stefnanda vegna bílslyss hennar 3. apríl 1982? 2. Fellst læknaráð á örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar læknis, skv. matsgerð hans, dags. 29. maí 1997, um læknisfræðilega örorku stefnanda vegna sama bílslyss. 3. Ef ekki hverja telur læknaráð nú vera tímabundna og varanlega örorku stefnanda af völdum bílslyssins 3. apríl 1982 eingöngu? Læknaráð taldi varanlega örorku stefnanda í matsgerð Stefáns Bogasonar læknis frá 19. júní 1985 hafa verið vanmetna og féllst á niðurstöðu Sigurjóns Sigurðssonar læknis um 60% varanlega örorku stefnanda vegna slyssins sem mál þetta er af risið. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefnandi hafi ekki fengið fullar bætur fyrir tjón sitt af völdum framangreinds slyss. Séu því brostnar forsendur fyrir bótauppgjörinu 19. júlí 1985. Ekki hafi verið tækt að sannreyna aukið tjón stefnanda fyrr en með álitsgerð Sigurjóns Sigurðssonar frá 12. júlí 1995. Þar af leiðandi hafi ekki verið möguleiki til innheimtu kröfunnar fyrr en þá. Um bótarétt stefnanda á hendur stefndu, Davíðs og Arnars, er vísað til 1. mgr. 67. gr., 68. gr. og 1. mgr. 69. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 40/1968. Þeir beri óskipta bótaábyrgð á grundvelli þessara ákvæða sem skráðir eigendur bifreiðanna Ö-7972 og Ö-6875, en óumdeilt sé að þær hafi átt alla sök á umræddu slysi. Bótaréttur stefnanda á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf. er byggður á 1. mgr. 70. gr. sömu laga en bifreiðar stefndu, Davíðs og Arnars, hafi verið tryggðar með lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá Samvinnutryggingum gt., er slysið átti sér stað. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi tekið við öllum réttindum og skyldum Samvinnutrygginga gt. Ekki sé ágreiningur um þetta atriði og hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., viðurkennt aðild sína að málinu. Málinu sé beint að öllum stefndu með heimild í 2. mgr. 74. gr. umferðarlaga nr. 40/1968. Stefnandi telur að ákvæði 2. mgr. 78. gr. umferðarlaga nr. 49/1968 leiði ekki til þess að krafan sé fyrnd, en samhljóða ákvæði sé að finna í 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þetta ákvæði fjalli efnislega um þann frest sem kröfuhafi hafi til þess að koma með kröfur, þ.á m. skaðabótakröfur. Eftir það gildi svo almennar lagareglur, þ.a. um viðurkenningu kröfunnar, endurupptöku máls og slit fyrningar, sbr. lög nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Önnur túlkun myndi leiða til mismununar á milli þeirra sem eiga bótarétt samkvæmt umferðarlögum og þeirra sem eiga bótarétt á öðrum grundvelli. Skaðabótakrafa stefnanda hafi verið viðurkennd með tjónsuppgjöri aðila 19. júlí 1985. Samkvæmt 1. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 14/1905, hefjist nýr fyrningarfrestur frá þeim degi er skuldunautur viðurkennir skuld sína við kröfueiganda, annað hvort með berum orðum eða á annan hátt. Um fyrningarfrest skaðabótakrafna almennt fari eftir meginreglu 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 en þar segi að allar aðrar kröfur, sem ekki er settur annar fyrningarfrestur fyrir í 2. og 3. gr. laganna, fyrnist á 10 árum. Samkvæmt þessu myndi skaðabótakrafa stefnanda fyrnast 19. júlí 1995 eða 10 árum eftir að stefndu viðurkenndu skaðabótakröfu stefnanda með tjónsuppgjörinu þann 19. júlí 1985. Samkvæmt upphafsorðum 1. mgr. 11. gr. fyrningalaga teljist málssókn hafin innan fyrningarfrests, ef stefna er birt innan nefnds tíma. Stefnandi hafi gert upphaflega skaðabótakröfu á hendur stefndu í lok júní 1985 um leið og henni hafi verið það fært. Á sama hátt krefjist stefnandi nú endurupptöku málsins um leið og fyrir liggi staðfesting sérfróðs læknis á því að örorka hennar af völdum umferðarslyssins sé mun meiri en talið hafi verið í júní 1985. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., áður Samvinnutryggingar gt., hafi frá upphafi vitað um hversu alvarleg meiðsli stefnanda voru. Félögunum hafi mátt vera ljóst að hugsanlegt væri að áverkarnir hefðu endanlega í för með sér að aflahæfi stefnandi skertist um meira en 50% eins og raunin sé. Endurupptökukrafa stefnanda komi þeim því ekki á óvart. Fyrningarákvæði umferðarlaga sé sett til þess að kröfuhafi dragi ekki óhóflega að setja fram kröfu sína eftir að hann hafi fengið vitnskju um hana. Kröfuhafa séu settar þessar skorður til að tjónvaldur eða vátryggingafélag hans viti um tjónið sem fyrst og geti gert nauðsynlegar ráðstafanir til að áætla það og halda fjármunum eftir til greiðslu þess. Reglan sé ekki sett til þess að þessir aðilar geti skotið sér á bak við hana ef áhrif alvarlegra meiðsla vegna umferðaslyss komi seint fram og ekki öll í einu. Við ákvörðun bótafjáhæðar beri að líta til ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar um mat á fjárhæðum skaðabóta fyrir líkamstjón enda hafi óhappið gerst fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 28. gr. laganna. Þessar reglur séu skýrar og byggðar á áralangri dómvenju í íslenskum skaðabótarétti og uppgjörum vátryggingafélaganna, byggðum á þeirri dómvenju. Dómstólar hafi jafnan byggt á örorkumati sérfróðs læknis sem metið hafi líklegar afleiðingar tiltekins áverka á framtíðarhæfi þess slasaða. Stefnandi hafi fengið bætt tímabundið tekjutap og hluta tjóns síns vegna varanlegrar örorku með greiðslum frá Samvinnutryggingum gt., sbr. yfirlit félagsins, dags. 19. júlí 1985. Miðist það uppgjör við 50% varanlega örorku stefnanda. Ástand stefnanda eftir slysið sé hins vegar til muna verra en nefnt uppgjör hafi miðast við. Sigurjón Sigurðsson læknir hafi metið örorku stefnanda vegna slyssins, sbr. örorkumat hans, dags. 29. maí 1997. Meti hann varanlega örorku vegna slyss stefnanda, 3. apríl 1982, 60%. Sé því ljóst að stefnandi hafi ekki fengið tjón sitt að fulllu bætt og varði það stefnanda miklu að fá nú sótt mismun þeirrar greiðslu sem hún eigi rétt til og greiðslu samkvæmt áðurnefndu uppgjöri frá árinu 1985. Varðandi kröfu um endurupptöku málsins er sérstaklega á því byggt að mikilvæg forsenda tjónsútreiknings sem byggt var á í fyrra uppgjöri um 6% framtíðarávöxtun hafi brugðist. Hafi Hæstiréttur enda staðfest í dómum að miða skuli við 4,5% framtíðarávöxtun við útreikning skaðabóta vegna varanlegrar örorku. Aðalkrafa stefnanda: Stefnandi fékk greiddar 920.300 kr. þann 19. júlí 1985 frá Samvinnutryggingum gt. vegna varanlegrar örorku sinnar. Með því hafi tjón stefnanda ekki verið að fullu bætt. Stefnandi byggir á því að hún hafi í slysinu hlotið 60% varanlega örorku, sbr. örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar, dags. 29. maí 1997. Tjónsútreikningur er miðaður við það. Frá niðurstöðunni dragist greiðslur frá Samvinnutryggingum gt. og Tryggingastofnun ríkisins. Gengið sé út frá því að tjón vegna tímabundinnar örorku stefnanda hafi verið gert upp að fullu. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur hafi reiknað út tekjutap stefnanda vegna varanlegrar örorku með hliðsjón af 60% varanlegri örorku. Samkvæmt því sundurliðist krafa stefnanda svo: Um forsendur fyrir 1. tölulið er vísað til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, dags. 18. sept. 1997. Niðurstaða hans sé byggð á hefðbundnum forsendum, þ.á m. um 4,5% framtíðarávöxtun. Um aðrar forsendur útreikningsins vísast til útreikningsins. Frádráttur samkvæmt 2. tölulið sé vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis. Sé hann byggður á fordæmum Hæstaréttar Íslands. Miskabótakrafa samkvæmt 3. tölulið sé síst of há enda hafi afleiðingar slyssins umturnað lífi stefnanda. Í dag beri stefnandi enn miklar menjar slyssins. Hún hafi enn mikla verki á áverkastöðum og fái stingi við einfaldar hreyfinar, svo sem við að ýta upp hurð. Vegna mjaðmargrindarbrots sé hún ófær um að fæða börn sjálf og muni þurfa á keisaraskurði að halda verði hún vanfær. Þá eigi hún erfitt með að bogra og beygja sig. Þvagblaðra stefnanda hafi einnig minnkað mikið og þurfi stefnandi því oft að hafa þvaglát. Þannig vakni stefnandi að meðaltali um þrisvar á nóttu í þeim tilgangi. Stefnandi finni til verkja og þreytu í hné og sé greinilega komin með einkenni slitgigtar. Sé ljóst að stefnandi verði ætíð fötluð til gangs. Einnig hafi stefnandi stöðuga dofatilfinningu og skertan kraft í hægra fæti og hái það stefnanda verulega við gang og allar stöður. Stefnandi hafi verki í hnakka eftir svipuólaráverka vegna slyssins og hafi einnig af þeim sökum dofa fram í fingur hægri handar. Afleiðingar heilaáverkans hafi valdið því að stefnandi hafi flosnað upp frá námi sökum einbeitingarskorts og minnisleysis. Vegna þessa eigi stefnandi erfitt með öll störf, auk þess sem einkennin hafi skert til mikilla muna getu stefnanda til iðkunar hugrænna jafnt sem líkamlegra tómstundastarfa. Þá geti stefnandi ekki hugsað um heimili sitt. Sé því ljóst að stefnandi hafi við slysið hlotið mikinn miska sem ekki verði ofbættur með þeirri fjárhæð sem krafist er. Krafan sé byggð á dómvenju í íslenskum skaðbótarétti og sett fram með stoð í þágildandi 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Varðandi kröfu vegna tapaðara lífeyrisréttinda er vísað til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar en samkvæmt honum sé verðmæti tapaðra lífeyrisrettinda vegna slyssins áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku. Stefnandi hafi engar bætur fengið vegna tapaðra lífeyrisréttinda svo sem dómvenja hafi verið um og sé enn. Stefnandi hafi fengið greiddar nánar greindar bætur vegna varanlegrar örorku eins og fram komi í yfirliti frá Samvinnutryggingum gt. Komi sú fjárhæð að fullu til frádráttar kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku. Stefnandi hafi þegar fengið greiddar tilgreindar bætur fyrir miska. Komi sú fjárhæð að fullu til frádráttar kröfu stefnanda um bætur fyrir miska. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á vaxtalögum nr. 25/1987, sbr. lög nr. 67/1989. Málskostnaðarkrafa stefnanda er studd með vísan til 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Varakrafa stefnanda: Um varakröfu er vísað til þess sem að framan greinir um bótaskyldu og bótafjárhæð að öðru leyti en því sem hér er greint. Varakrafan er við það miðuð að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að tjón vegna 50% örorku stefnanda hafi að fullu verið bætt með áðurnefndri lokagreiðslu Samvinnutrygginga gt. til stefnanda þann 19. júlí 1985 og að stefnandi eigi þar af leiðandi einungis rétt til bóta vegna 10% viðbótarörorku sem enn hafi ekki fengist bætt. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur hafi reiknað út tekjutap stefnanda vegna varanlegrar örorku þar sem miðað er við að stefnandi eigi kröfu vegna 10% viðbótarörorku, sem ekki hafi verið höfð hliðsjón af er bætur voru gerðar upp árið 1985. Samkvæmt því sundurliðast krafa stefnanda þannig: Um forsendur fyrir 1. tölulið er vísað til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, dags. 18. sept. 1997. Hann byggi niðurstöðu sína á hefðbundnum forsendum. Frádráttur samkvæmt 2. tölulið sé vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis, byggður á fordæmum Hæstaréttar Íslands. Krafa samkvæmt 3. tölulið sé samkvæmt hefðbundnum útreikningi tapaðra lífeyrisréttinda þar sem verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins sé áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku. Krafa samkvæmt 4. tölulið sé krafa um viðbótarmiskabætur vegna mismunar þess ástands sem bótauppgjörið árið 1985 hafi miðast við og ástands stefnanda nú. Sé miskabótakrafan síst of há í ljósi þess hvernig afleiðingar slyssins hafi umturnað lífi stefnanda. Krafan sé byggð á dómvenju í íslenskum skaðbótarétti og sett fram með stoð í þágildandi 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Málsástæður og rökstuðningur stefndu Sýknukrafa stefndu er í fyrsta lagi á því byggð að með þegar uppgerðum bótum sé allt tjón stefnanda af völdum bílslyssins þann 3. apríl 1982 að fullu bætt og ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir frekara tjóni. Í annan stað er sýknukrafan á því byggð að stefnandi sé bundin við samningsuppgjörið og fullnaðarkvittun lögmanns síns frá 19. júlí 1985 um endanlegt uppgjör á tjóninu og afsal á öllum frekari kröfum á hendur stefndu. Sé ósannað að veruleg forsenda fyrir uppgjörinu 19. júlí 1985 hafi brostið en það sé frumskilyrði viðbótarbóta. Í þriðja lagi er sýknukrafan á því byggð að stefnukröfurnar séu fyrndar skv. 78. gr. umferðarlaga nr. 40/1968 og 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þessu til stuðnings benda stefndu á eftirfarandi: Örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar læknis, dags. 29. maí 1997, sanni ekki að stefnandi hafi hlotið aukna varanlega örorku af völdum bílslyssins 3. apríl 1982 frá því sem var þegar Stefán Bogason læknir mat örorkuna 19. júní 1985 eða að varanleg örorka stefnanda hafi í verulegum atriðum orðið önnur og meiri en þá mátti reikna með. Ekki hafi komið fram neinar nýjar heilsufarslegar afleiðingar slyssins en stefnandi sé hins vegar búin að lenda í öðru bílslysi þar sem hún fékk hálsáverka og afleiðingar þess hafi Sigurjón Sigurðsson læknir metið til 15% varanlegrar örorku. Verði að andmæla því áliti Sigurjóns sem röngu að varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins 3. apríl 1982 hafi nú aukist úr 50% upp í 60%. Í öllu falli sé ekki um svo verulega aukningu að ræða að forsendur hafi brostið fyrir hinu fyrirvaralausa bótauppgjöri 19. júlí 1985. Í annan stað sé stefnandi bundinn við samning og fyrirvaralaust fullnaðaruppgjör löglærðs umboðsmanns síns á skaðabótum fyrir slysið og afsali á öllum kröfum til frekari skaðabóta þar sem ekki liggi fyrir að stefnandi hafi í verulegum atriðum hlotið aðrar og meiri heilsufarslegar afleiðingar af slysinu en búast hafi mátt við þegar samningur var gerður. Gildi einu þó örorkumat Sigurjóns væri lagt til grundvallar þar sem breyting úr 50% í 60% geti aldrei talist veruleg þegar um jafn matskennda hluti sé að ræða og mat eða mælingu á varanlegri örorku. Þar sem um fjöláverka var að ræða, og búast hafi mátt við einhverri versnun, hafi verið tilefni til þess af hálfu stefnanda að gera fyrirvara við uppgjörið, ef hafa ætti uppi frekari kröfur síðar. Að öllu þessu virtu sé enginn grundvöllur til að telja slíkar forsendur brostnar fyrir bótasamkomulagi aðila að stefnandi geti nú krafið um frekari bætur. Í þriðja lagi sé á það að líta að meira en tíu ár séu liðin frá því að stefnandi slasaðist þann 3. apríl 1982 og þar til stefnan í þessu máli var birt 17. júlí 1995. Sé um rúm 13 ár að ræða. Stefnukröfur séu því bersýnilega fyrndar eftir 10 ára fyrningarreglu 78 gr. umferðarlaga nr. 46/1968 og 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 10 ára fyrningarregla umferðarlaga sé samsvarandi 10 ára fyrningarreglunni í 29. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954. Sé um að ræða sérreglur sem gangi framar hinum almennu fyrningarreglum í lögum nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Fyrnist allar bótakröfur samkvæmt fébótareglum umferðarlaga í síðasta lagi á 10 árum frá því að tjónsatburður varð, sbr. 78. og 99. gr. umferðarlaga. Sú regla sé án undantekninga og óháð því hvenær kröfuhafi á þess kost að hafa uppi kröfu sína eða hvort og hvenær bótaskylda hefur verið viðurkennd. Teljist upphaf fyrningarfrests hér ávallt frá tjónsatburði og engu öðru tímamarki, heldur ekki þeim tíma sem krafa var viðurkennd eins og stefnandi haldi fram. Loks hafi stefndi aldrei viðurkennt aðrar eða frekari kröfur stefnanda en stefndi bætti með fullnaðaruppgjörinu 19. júlí 1985. Af framangreindu telja stefndu ljóst að sýkna beri þá af öllum kröfum stefnanda. Varakrafa stefndu er á því byggð að stórlækka beri stefnukröfur og raunar hafna aðalkröfu stefnanda með öllu. Tjón og miski stefnanda vegna 50% varanlegrar örorku af völdum slyssins sé að fullu bætt með tjónsuppgjörinu 19. júlí 1985 og sé stefnandi bundinn af uppgjörinu á því tjóni hvað sem öðru líður. Stefndu hafi aldrei viðurkennt annað og meira af kröfu stefnanda en þegar hafi verið bætt. Beri því alfarið að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda. Aðalkrafa sé augljóslega röng og haldlaus og beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Krafan sé sett fram eins og tjón vegna 50% örorkunnar sé óbætt og bæturnar fyrir það tjón séu aðeins innborgun upp í tjón vegna 60% varanlegrar örorku. Varakröfu stefnanda á grundvelli 10% varanlegrar viðbótarörorku beri að lækka sem svari of háu örorkumati og síðan beri að virða til lækkunar hagræði af skattfrelsi og eingreiðslu bótanna. Sömuleiðis beri að virða til lækkunar að miski sé innifalinn í örorkumötum lækna. Þá beri að miða við sömu viðmiðunartekjur og notaðar voru við uppgjörið enda hafi enginn fyrirvari verið gerður um annan tekjugrundvöll. Kröfu um viðbótarmiskabætur að fjárhæð 400.000 kr. er sérstaklega andmælt sem allt of hárri og í ósamræmi við dómvenju. Væru 100.000 kr. nær lagi ef eitthvað teldist óbætt. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi og kröfu stefnanda um málskostnað er alfarið hafnað með vísan til 131. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Niðurstaða Þegar til þess er litið sem fram kemur í örorkumati Stefáns Bogasonar læknis frá 19. júní 1985, um afleiðingar slyss stefnanda 3. apríl 1982, telja hinir sérfróðu meðdómendur að varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins hafi þar verið vanmetin og fallast þeir á niðurstöðu Sigurjóns Sigurðssonar læknis og álit læknaráðs og telja að stefnandi hafi hlotið a. m. k. 60% varanlega örorku vegna afleiðinga slyssins. Þegar skoðuð er lýsing á áverkum stefnanda í framangreindu örorkumati Stefáns Bogasonar læknis og lýsing á ástandi stefnanda í örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar læknis frá 20. maí 1997 verður ekki séð að eftir 1985 hafi orðið verulegar breytingar á heilsufari stefnanda sem ekki voru eða máttu vera fyrirsjáanlegar þegar örorkumat Stefáns Bogasonar læknis lá fyrir. Er því ósannað að vegna slyssins 3. apríl 1982 hafi stefnandi hlotið heilsubrest, sem hafi í verulegum atriðum verið annar og meiri en gera mátti ráð fyrir þegar lögmaður stefnanda gaf fullnaðarkvittun fyrir þeim skaðabótum sem greiddar voru 19. júlí 1985. Meiðsl stefnanda voru þess eðlis að fullt tilefni var til þess að gera fyrirvara við uppgjörið. Það var ekki gert. Stefnandi byggir bótarétt sinn gagnvart stefndu á 1. mgr. 67. gr., 68. gr., 1. mgr. 69. gr. og 1. mgr. 70. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 40/1968. Samkvæmt lokamálslið 78. gr. sömu laga, sem eiga við í lögskiptum aðila, fyrnast allar kröfur á hendur hinum bótaskyldu og vátryggingafélagi í síðasta lagi 10 árum frá því að tjónsatburður varð. Regla þessi er samsvarandi 10 ára fyrningarreglu 29. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Fyrningarreglur 78. gr. laga nr. 40/1968 og 99. gr. núgildandi umferðarlaga nr. 50/1987, svo og 29. gr. laga nr. 20/1954, eru sérreglur, sem á gildissviði sínu víkja til hliðar ákvæðum laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Þegar mál þetta var höfðað 17. júlí 1995 voru liðin rúm 13 ár frá slysinu og tæp 10 ár frá því að lögmaður stefnanda gaf fyrirvaralausa kvittun fyrir fullnaðarbótum. Með vísan til fortakslauss ákvæðis 78. gr. laga nr. 40/1968 verður ekki fallist á þær röksemdir stefnanda að nýr fyrningarfrestur hafi hafist þegar lögmaður stefnanda tók við fyrirvaralausu uppgjöri frá Samvinnutryggingum gt. hinn 19. júlí 1985. Krafa stefnanda á hendur stefndu féll niður fyrir fyrningu ekki síðar en 10 árum frá því að tjónsatburðurinn varð, þ.e. 3. apríl 1992. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dóminn kveða upp Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari, dr. Ásgeir Ellertsson læknir og Júlíus Valsson læknir. Dómsorð: Stefndu, Davíð Helgason, Arnar Daníelsson og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Guðbjargar Kristinsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Auður Þorbergsdóttir
|
Mál nr. 707/2010
|
Kærumál Vitni
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á að þrotabúi I ehf. yrði heimilað að leiða þrjú nafngreind vitni fyrir dóm til skýrslugjafar við aðalmeðferð í máli þess gegn M hf. Í héraðsdómi var talið að vitninu G væri ætlað að bera um umdeild málsatvik, vitnið M gæti upplýst um stefnu M hf. við hlutabréfakaup og vitninu S yrði ekki meinað að koma fyrir dóm til að staðfesta aðkomu sína að tilteknu skjali og svara spurningum varðandi efni þess. Var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2010, þar sem hrundið var mótmælum sóknaraðila gegn því að varnaraðila yrði heimilað að leiða þrjú nafngreind vitni fyrir dóm til skýrslugjafar við aðalmeðferð í máli sínu á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði meinað að leiða þessi vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, MP banki hf., greiði varnaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 122/2015
|
Gjaldþrotaskipti Hjón Fjárskipti Sértökuréttur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu K um að fá afhent úr hendi þrotabús M skírteini í félaginu E Inc. M og K höfðu fengið leyfi til skilnaðar að borði og sæng og sagði í leyfisbréfi til þess skilnaðar að samkomulag væri um skilnaðarkjör, sbr. samning aðila í september 2008. Í leyfisbréfi sem síðar var veitt til lögskilnaðar kom fram að hjónunum væri veitt leyfi til lögskilnaðar með þeim skilmálaum sem hjónin hefðu verið ásátt um við skilnað að borði og sæng. Í fjárskiptasamningi þeirra frá september 2008 voru helstu eignir búsins taldar upp en félagsins E Inc. hvergi getið. Þeirrar eignar var hins vegar getið í samkomulagi sem hjónin sögðust hafa gert í maí 2008 og hún þar sögð eiga að koma í hlut K. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að þótt aðilar kynnu í öndverðu að hafa ætlað að haga fjárskiptum sínum vegna fyrirhugaðs skilnaðar með þeim hætti sem samkomulagið frá maí 2008 kvað á um væri ljóst að það samkomulag hefðu þau hvorki staðfest fyrir sýslumanni né dómara heldur samninginn frá september 2008. K hefði átt þess kost samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 að höfða dómsmál og freista þess að fá þann fjárskiptasamning felldan úr gildi að nokkru eða öllu leyti hefði hún talið hann bersýnilega ósanngjarnan á þeim tíma sem til hans var stofnað. Ekkert hefði komið fram í málinu um að hún hefði neitt þess úrræðis. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Þorgeir Örlygsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. janúar 2015, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðilanna í tengslum við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili hagar kröfugerð sinni þannig að viðurkennt verði að hún ein sé eigandi að félaginu E Inc., sem stofnað var samkvæmt lögum um félög í alþjóðaviðskiptum (CAP.291) á landsvæðinu [...], og að henni beri samkvæmt því að fá afhent og framselt til sín úr hendi varnaraðila skírteini nr. 3 í félaginu, sem gefið var út 18. febrúar 2014 til Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Atvik málsins eru rakin í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir fengu sóknaraðili og eiginmaður hennar, M, leyfi til skilnaðar að borði og sæng [...]. september 2008. Í leyfisbréfi til þess skilnaðar sagði að samkomulag væri um skilnaðarkjör, sbr. samning aðila [...]. september 2008, og þann samning staðfestu hjónin fyrir sýslumanninum á [...] sama dag. Í leyfisbréfi [...]. apríl 2009 sagði að þeim hjónum væri veitti leyfi til lögskilnaðar „með þeim skilmálum, sem hjónin hafa orðið ásátt um, sbr. skilnaðarleyfi að borði og sæng, dags. [...]. september 2008.“ Í samningi hjónanna [...]. september 2008 um skilnaðarkjör voru helstu eignir búsins taldar upp en félagsins E Inc. þar hvergi getið. Þeirrar eignar var hins vegar getið í samkomulagi sem hjónin kveðast hafa gert [...]. maí 2008 í tilefni af fyrirhuguðum skilnaði þeirra og eignin þar sögð eiga að koma í hlut sóknaraðila. Í 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 segir að hjón geti ráðið fjárskiptum sínum vegna skilnaðar til lykta með samningi. Fjárskiptasamningur skuli vera skriflegur og undirritaður af hjónunum eða umboðsmönnum þeirra. Þótt vera kunni að sóknaraðili og M hafi í öndverðu ætlað að haga fjárskiptum sínum vegna fyrirhugaðs skilnaðar með þeim hætti sem samkomulagið [...]. maí 2008 kvað á um er ljóst að það samkomulag staðfestu þau hvorki fyrir sýslumanni né dómara heldur fjárskiptaskiptasamninginn [...]. september 2008 í tengslum við útgáfu leyfisbréfs til skilnaðar að borði og sæng. Sóknaraðili átti þess kost samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga og innan þeirra tímafresta er þar getur að höfða dómsmál og freista þess að fá fjárskiptasamninginn frá [...]. september 2008 felldan úr gildi að nokkru eða öllu teldi hún hann bersýnilega ósanngjarnan á þeim tíma er til hans var stofnað. Ekki er fram komið í málinu að sóknaraðili hafi neytt þess úrræðis. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að hafna kröfu sóknaraðila um fá afhent úr hendi varnaraðila skírteini nr. 3 í félaginu E Inc. gefið út 18. febrúar 2014 til Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns. Eftir framangreindum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, K, um að fá afhent úr hendi varnaraðila, þrotabús M, skírteini nr. 3 í félaginu E Inc. sem gefið var út 18. febrúar 2014 til Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns. Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 840/2015
|
Ómerking héraðsdóms Játningarmál Aðalmeðferð Brot gegn valdstjórninni
|
X var ákærður fyrir brot gegn 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa hótað nafngreindum lögreglumanni að berja hann og móður hans. Játaði X háttsemina og var farið með málið í samræmi við 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var X sakfelldur í héraði á grundvelli játningarinnar og dæmdur í 60 daga fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár. Í dómi Hæstaréttar var talið að játning ákærða við aðalmeðferð málsins hefði ekki verið skýlaus í skilningi 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 þar sem X hefði meðal annars borið fyrir sig neyðarvörn sem væri refsileysisástæða samkvæmt 13. gr. laga nr. 19/1940. Hefðu því ekki verið skilyrði til að ljúka málinu á grundvelli fyrrgreindrar heimildir í lögum nr. 88/2008. Var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Davíð ÞórBjörgvinsson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 8. desember 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstþess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaðidómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en að því frágengnu að hannverði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Verði ekki fallist á sýknukröfu ákærðakrefst hann þess að refsing hans verði milduð.IÍ máli þessu erákærða gefið að sök brot gegn valdstjórninni með því að hafa laust eftirmiðnætti 23. júlí 2014, í fangamóttöku lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu 113í Reykjavík, hótað nafngreindum lögreglumanni að berja hann og móður hans. Erbrotið talið varða við 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hinumáfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 5. nóvember 2015 á grundvelli 164. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, var ákærða gert að sæta fangelsi í 60 daga,skilorðsbundið í þrjú ár.IIÁkærði reisirfrávísunarkröfu sína á því að mál þetta hafi verið „afleitlega rannsakað straxí upphafi“ og að ákæra lýsi ekki rétt atvikum máls. Þá séu orð ákærða ekki rétteftir honum höfð í ákæru „né heldur við hvaða aðstæður“, en það skiptihöfuðmáli. Þá er byggt á því að fyrri deilur milli ákærða og embættalögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og ríkissaksóknara „geri bæði embættinvanhæf – til rannsóknar annars vegar og útgáfu ákæru hins vegar.“ Loks heldurákærði því fram að til frávísunar málsins leiði að þar sem lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hafi, í kjölfar atviks þess sem hér um ræðir, boðið ákærðaað gangast undir sektargerð vegna brota gegn 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996,21. gr. áfengislaga nr. 75/1998 og 3. gr. lögreglusamþykktar Reykjavíkur nr.1097/2008, en með því hafi brotið verið afmarkað í upphafi. Sé því ótækt aðákæruvaldið söðli um og telji mörgum mánuðum síðar að ákærði hafi framið brotgegn almennum hegningarlögum.Samkvæmt 1. mgr.53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er markmið rannsóknar að aflaallra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að hennilokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúningsmálsmeðferðar fyrir dómi. Ákæruvaldið hefur metið rannsókn málsins fullnægjandiog á grunni hennar gefið út ákæru í málinu. Eins og ítrekað hefur verið slegiðföstu í dómaframkvæmd Hæstaréttar sætir slík ákvörðun ekki endurskoðundómstóla, en sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik honum í óhag hvíla áákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008. Þá uppfyllir ákæra formskilyrðic. liðar 1. mgr. 152. gr. laganna. Ákærði hefur heldur ekki fært nein haldbærrök fyrir því að ákæruvaldið hafi ekki gætt hlutlægnisskyldu sinnar viðrannsókn málsins og útgáfu ákæru. Loks standa lög ekki til þess að ákæruvaldiðhafi afmarkað sakarefni málsins við framangreinda sektargerð. Frávísunarkröfuákærða er því hafnað.IIIKröfu sína umómerkingu hins áfrýjaða dóms styður ákærði þeim rökum að héraðsdómara hafi ekkiverið heimilt að rjúfa aðalmeðferð málsins með því að telja að ákærði hafi þarjátað brot sitt og ljúka málinu samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008. Ískýrslutöku við aðalmeðferðina hafi ákærði viðurkennt að hafa „sagt tiltekinhótunarorð“, en alls ekki að hann hafi framið brot. Hafi verjandi ákærðamótmælt að aðalmeðferð skyldi rofin, en héraðsdómari hunsað andmæli hans. Þáhafi héraðsdómari brotið gegn 2. mgr. 166. gr. sömu laga, en þar komi fram aðjáti ákærði það brot, sem hann erákærður fyrir, við aðalmeðferð skuli dómari ákveða í samráði við málflytjendurhvort og að hve miklu leyti þörf er á frekari sönnunarfærslu, en með þessu hafiverið brotið gegn 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar um réttláta málsmeðferð.Við fyrirtökumáls þessa í héraði 28. september 2015 kvað ákærði ákæru vera ranga og krafðistsýknu. Var málinu þá frestað til gagnaöflunar og aftur 6. október sama ár. Íþinghaldi 26. október 2015 lagði verjandi ákærða fram greinargerð og fleirigögn og var aðalmeðferð ákveðin 5. nóvember sama ár. Ákærði játaðivið aðalmeðferðina að hafa „byrjað að hóta“ lögreglumanni þeim, sem um ræðir,en það hafi hann gert til að „koma honum undir manna hendur“ og þá hafi ákærðiverið að „fremja borgaralega handtöku á honum“. Aðspurður um hvort ákærði hafihótað lögreglumanninum og móður hans svaraði ákærði: „Já. Ég fer ekkert – ég erbúinn að játa það alveg. Það hefur komið fram áður.“ Er sækjandi spurði ákærðahvort hann viðurkenndi þá háttsemi sem í ákæru greinir svaraði ákærði: „Eins ogég hef áður sagt, já.“ Bar ákærði því við að um hafi verið að ræða neyðarvörnog neitaði að um refsivert brot væri að ræða. Í 1. mgr. 164.gr. laga nr. 88/2008 segir að verði máli ekki lokið samkvæmt 2. mgr. 163. gr.laganna, ákærði játar skýlaust alla þá háttsemi sem honum er gefin að sök ogdómari telur ekki ástæðu til að draga í efa að játningin sé sannleikanumsamkvæm, taki dómari málið þegar til dóms, nema annar hvor aðila krefjist þessað fram fari aðalmeðferð í því samkvæmt 166. gr. Svo sem áðurgreinir neitaði ákærði sök í þinghaldi 28. september 2015 og var því ákveðið aðaðalmeðferð færi fram í málinu, sbr. 4. mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008.Samkvæmt 2. mgr. 166. gr. sömu laga skal, eftir að ákærandi hefur gertstuttlega grein fyrir ákæru og hvaða gögnum hún er studd og ákærða hefur gefistkostur á að gera stuttar athugasemdir af sinni hálfu, taka skýrslu af ákærða.Þá segir í málsgreininni að ef ákærði játar að hafa framið það brot, sem hanner ákærður fyrir, ákveði dómari í samráði við málflytjendur hvort og þá að hvemiklu leyti þörf er frekari sönnunarfærslu.Játning ákærðavið aðalmeðferð málsins á þeirri háttsemi, sem honum er gefin að sök í ákæru,var ekki skýlaus í skilningi 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008, þar sem ákærðibar fyrir sig neyðarvörn, sem er refsileysisástæða samkvæmt 13. gr. almennrahegningarlaga, en ákærði gaf þá skýringu á atferli sínu að hann hafi verið aðkoma viðkomandi lögreglumanni „undir manna hendur“ og um „borgaralega handtöku“hafi verið að ræða. Voru því ekki skilyrði til að ljúka málinu á grundvellifyrrgreindri heimildar í lögum nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður því ekki hjáþví komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka máliðtil löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Ákvörðunsakarkostnaðar bíður nýs efnisdóms, en allur áfrýjunarkostnaður greiðist úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðinverða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar ogdómsálagningar á ný.Alluráfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunverjanda ákærða, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 5. nóvember 2015.Ár 2015, fimmtudaginn 5. nóvember, er á dómþingihéraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af PétriGuðgeirssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 288/2015: Ákæruvaldið (Margrét Rögnvaldsdóttir) gegn X(Gísli Tryggvason hdl.), sem tekið var til dóms í sama þinghaldi.Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, dagsettri 8. maí sl. á hendur ákærða, X, kennitala [...],[...], Reykjavík, „fyrir brot gegnvaldstjórninni, með því að hafalaust eftir miðnætti miðvikudaginn 23. júlí 2014 í fangamóttöku lögreglustöðvarinnarvið Hverfisgötu 113 í Reykjavík, hótað A lögreglumanni að berja hann og móðurhans.Telst þetta varða við 106. gr. almennrahengingarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“MálavextirÁkærði hefur skýlaust játað það brot sem hann ersaksóttur fyrir. Hefur hann orðið sekurum athæfi það sem lýst er í ákærunni og réttilega er þar fært tilrefsiákvæðis. Ákærði hefur rofið skilorðdóms frá 4. mars 2013. Ber að dæma þanndóm upp og ákveða ákærða refsingu í einu lagi.Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 60 daga. Rétt er að fresta refsingu þessari og ákveðaað hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærðialmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Dæma ber ákærða tilþess að greiða verjanda sínum, Gísla Tryggvasyni hdl., 250.000 krónur ímálsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti.Pétur Guðgeirsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ: Ákærði,X, sæti fangelsi í 60 daga. Framkvæmdrefsingarinnar er frestað og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu,haldi ákærði almennt skilorð. Ákærðigreiði verjanda sínum, Gísla Tryggvasyni hdl. 250.000 krónur í málsvarnarlaun.
|
Mál nr. 61/2002
|
Akstur sviptur ökurétti Hraðakstur Rangar sakargiftir Eignaspjöll Ákæra
|
S var sakfelldur fyrir umferðarlagabrot og fyrir að hafa tvisvar haft uppi rangar sakargiftir á hendur nafngreindum manni. Jafnframt var hann sakfelldur fyrir húsbrot. Auk þessa var S gefið að sök að hafa skilið eftir logandi kerti á borði þegar hann yfirgaf húsið og hafa þannig kveikt í því. Með vísan til 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 kom ekki til álita að dæma S samkvæmt þeirri verknaðarlýsingu sem ákæruvald hafði lagt til grundvallar fyrir Hæstarétti og fólst í því að hann hefði af ásetningi borið eld að húsinu. Með hliðsjón af framburði S var talið að hann hefði sýnt stórfellt gáleysi og unnið til refsingar fyrir eignaspjöll samkvæmt 3. mgr. 257. gr. laga nr. 19/1940. S var gerð refsing í einu lagi fyrir öll brotin og þótti refsing hans að gættu ákvæði 77. gr. laga nr. 19/1940 hæfilega ákveðin fangelsi í eitt ár.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Málinu var skotið til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 25. janúar 2002, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt 1. og 2. lið I. kafla og II. kafla ákæru 19. apríl 2001 og samkvæmt báðum köflum ákæru 26. sama mánaðar og að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. I. Í I. kafla ákæru 19. apríl 2001 var ákærða gefið að sök að hafa í þrjú skipti brotið gegn umferðarlögum nr. 50/1987 með áorðnum breytingum, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Var hann sakfelldur fyrir tvö fyrsttöldu tilvikin, en sýknaður af því þriðja. Með dóminum var hann einnig sakfelldur fyrir brot samkvæmt II. kafla sömu ákæru fyrir að hafa tvisvar haft uppi rangar sakargiftir á hendur nafngreindum manni og brotið með því 1. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Aðilar una sakarmati héraðsdóms um öll atriði þessarar ákæru og er það ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. II. Samkvæmt I. kafla ákæru 26. apríl 2001 var ákærði sakaður um húsbrot með því að hafa brotið glugga í íbúðarhúsinu á Hvalnesi í Lóni aðfaranótt 12. janúar 2001, ruðst þar inn og síðan farið um húsið. Ákærði hefur gengist við þessari háttsemi og með héraðsdómi var hann sakfelldur fyrir hana og brot hans réttilega talið varða við 231. gr. almennra hegningarlaga. Í II. kafla sömu ákæru var ákærða gefið að sök að hafa sömu nótt valdið stórfelldum eignaspjöllum með því að kveikja í húsinu, svo að það brann til kaldra kola. Viðurkennir ákærði að hafa farið um húsið með logandi kerti, sem hann hafi síðan stillt upp á borði ofan í bráðið vax. Hafi hann gleymt að slökkva á því þegar hann yfirgaf húsið og mótmælir ákærði að hafa ætlað að valda tjóni. Var hann í héraðsdómi sýknaður af sakargiftum samkvæmt þessum kafla ákærunnar. Fyrir Hæstarétti hefur ákæruvaldið krafist þess að ákærði verði sakfelldur fyrir að hafa af ásetningi kveikt í húsinu og valdið með því stórfelldum eignaspjöllum. Þótt ákærði neiti sök telur ákæruvaldið nægar sannanir fram komnar til að taka beri þá kröfu til greina. Er þar einkum vísað til þess að af hálfu tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík hafi verið gerð ítarleg rannsókn í rústum íbúðarhússins á Hvalnesi og sé niðurstaða hennar sú að brunann megi rekja til íkveikju af mannavöldum. Þar sé því lýst að í forstofu, skammt innan við útidyr, hafi gólfflísar á um 1,5 fermetra svæði verið brotnar og svonefndir brunaferlar sjáanlegir á yfirborði þeirra. Þegar flísunum var lyft upp hafi mátt sjá slíka ferla í steypu undir þeim. Gólfflísar nær veggjum forstofunnar hafi hins vegar verið heilar, sams konar brunaferlar ekki sjáanlegir þar og eðlilegur litur á steypu og lími undir þeim. Megi því ætla að á miðju forstofugólfinu hafi verið mikill hiti og meiri en annars staðar á gólfinu. Sé niðurstaða rannsóknarmanna sú að eldurinn hafi komið upp í forstofu hússins. Samkvæmt lýsingu eigenda þess hafi engir munir verið í forstofunni, sem skýrt geti að upptök eldsins hafi orðið á þessum stað. Mikill eldsmatur hafi hins vegar verið í herbergjum beggja vegna forstofunnar og einnig í stofunni inn af henni. Sé líklegt að munir hafi verið færðir á forstofugólfið og eldur lagður að. Þessa lýsingu í skýrslunni hafi annar þeirra manna, sem hana gerðu, staðfest fyrir dómi og meðal annars sagt að flísarnar á miðju forstofugólfinu hafi verið mjög mikið brotnar og augljóslega orðið fyrir mikilli hitageislun. Bendir ákæruvaldið á að eldurinn hafi samkvæmt þessu kviknað annars staðar en þar, sem ákærði kveðst hafa skilið kerti eftir á borði. Er jafnframt bent á að engum öðrum en ákærða sé til að dreifa, sem hafi verið á ferð í húsinu umrædda nótt, en þar hafi menn ekki haft fasta búsetu. Þá telur ákæruvaldið að eftir að ákærði velti bifreið sinni um nóttina um 10 kílómetrum vestan við Hvalnes hafi hann augljóslega reynt að dyljast í útihúsum á bænum Reyðará, en þangað gekk hann eftir bílveltuna. Hafi jafnframt fundist brunalykt af fötum ákærða þegar lögreglumenn handtóku hann næsta dag auk þess sem tveir bensínbrúsar hafi reynst vera í bifreiðinni og ákærði ekki getað gefið fullnægjandi skýringar á þeim. Loks vísar ákæruvald til þess að ákærði hafi bæði fyrir og eftir atvikið 12. janúar 2001 unnið mikil spjöll á mannvirkjum og lausafé á Hvalnesi og þá í félagi við aðra menn. Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, og með það í huga að ákærði hafi áður hlotið dóma fyrir brennu og eignaspjöll með því að leggja eld að mannvirkjum, telur ákæruvaldið fram komna lögfulla sönnun fyrir því að hann hafi af ásetningi kveikt í íbúðarhúsinu á Hvalnesi og með því unnið til refsingar samkvæmt 1. mgr. sbr. 2. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu ákærða er því mótmælt að málið verði dæmt á þeim grundvelli, sem ákæruvaldið hefur krafist fyrir Hæstarétti. Bendir hann á að í ákæru sé þeirri háttsemi hans, sem krafist sé refsingar fyrir, lýst svo að hann hafi kveikt í húsinu með því að skilja eftir logandi kerti á lágu tréborði í hurðarlausu rými við forstofu aðalinngangs í húsið þegar hann yfirgaf það, en kertið hafi hann fest í vaxi, sem hann hellti á horn borðsins. Þessi verknaðarlýsing í ákæru sé í samræmi við það, sem hann hafi sjálfur viðurkennt, og frá þessu geti ákæruvald ekki vikið nú. Um kröfur ákæruvaldsins að öðru leyti vísar hann til þess, sem fram sé komið fyrir héraðsdómi, þar á meðal um brunalykt af fötum og bensínbrúsa í bílnum, sem hann telur sig hafa gefið skýringar á. Í ákæru er hin refsiverða háttsemi ákærða talin felast í því að skilja eftir logandi kerti á borði þegar hann yfirgaf húsið og hafa þannig kveikt í því. Samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður ákærður maður ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá, sem í ákæru greinir. Kemur því ekki til álita að dæma ákærða samkvæmt þeirri verknaðarlýsingu, sem ákæruvald hefur lagt til grundvallar fyrir Hæstarétti og telur sig hafa sannað, og felst í því að hann hafi af ásetningi borið eld að húsinu. Hins vegar hefur ákærði viðurkennt að hafa brotið rúðu í mannlausu húsinu, rótað fatnaði úr hirslum fram á gólf þar sem hann hafði kveikt á kerti sem hann festi með vaxi á borði. Með þessari háttsemi sýndi hann stórfellt gáleysi og hefur unnið til refsingar samkvæmt 3. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Hefur vörn málsins verið hagað með hliðsjón af því ákvæði jafnt og þeim, sem vísað er til í ákæru. Verður ákærða gerð refsing í einu lagi fyrir öll brotin, sem hann er sakfelldur fyrir í málinu, og þykir refsing hans að gættu ákvæði 77. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í eitt ár. Skal ákærði jafnframt greiða allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Snorri Einarsson, sæti fangelsi í eitt ár. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 19. desember 2001. Málið, sem var þingfest 13. júní 2001 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð og munnlegum málflutningi 19. október 2001, er höfðað gegn Snorra Einarssyni, kt. 270676-4139, Hólabraut 20, Höfn í Hornafirði, 1: með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 19. apríl 2001, „fyrir eftirgreind brot framin í Reykjavík á árinu 2000: I. Fyrir að aka bifreiðinni RR-056 án ökuréttinda svo sem hér er rakið: 1) sunnudaginn 29. apríl 2000 á 56 km klst. vestur Hamrahlíð á vegarkafla þar sem leyfður hámarkshraði var 30 km á klst., uns lögregla stöðvaði akstur hans í Litluhlíð. 2) þriðjudaginn 2. maí 2000 norður Langarima og inn Flétturima uns lögregla stöðvaði akstur hans. 3) þriðjudaginn 2. maí 2000 vestur Bústaðaveg að Litluhlíð uns lögreglan stöðvaði akstur hans. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr. og liður 1 að auki við 1. mgr., sbr. 4. mgr. 37. gr. allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. II. Fyrir að hafa, er lögregla stöðvaði akstur ákærða samkvæmt liðum 1) og 2), sagst vera Elvar Þór Magnússon, Hrafnhólum 4, með kennitöluna 300476-4499 og ritað nafn hans undir lögregluskýrslur þar sem framangreind umferðarlagabrot voru tilgreind, en með þessu leitaðist ákærði við að koma því til leiðar að Elvar Þór, sem sviptur var ökurétti, yrði sakaður um brotin, en til þess kom ekki. Telst þetta varða við 1. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” 2: Með ákæru lögreglustjórans á Höfn dagsettri 26. apríl 2001, „fyrir eftirtalin brot framin á sveitabýlinu Hvalnesi í Lóni í Sveitarfélaginu Hornafirði þann 12. janúar 2001 um kl. 04:00: I. Húsbrot með því að brjóta glugga á þvottahúsi í íbúðarhúsinu á Hvalnesi og ryðjast þar heimildarlaust inn og fara síðan um húsið. Telst þetta varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Stórfelld eignaspjöll með því að kveikja í íbúðarhúsinu á Hvalnesi í ofangreint skipti svo það brann til kaldra kola með því að skilja eftir logandi kerti á lágu tréborði í hurðarlausu rými við forstofu aðalinngangs í húsið þegar hann yfirgaf það. Kertið hafði ákærði fest í vaxi sem hann hellti á horn borðsins skömmu áður en hann yfirgaf húsið. Telst þetta varða við 1. mgr. sbr. 2. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Vátryggingafélag Íslands hf. hefur gert þá kröfu í málinu að ákærði verði dæmdur til þess að greiða félaginu kr. 19.893.085,00 í bætur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987 frá greiðsludegi bótanna, en síðan dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags.” Í munnlegum málflutningi krafðist ákærandi jafnframt að ákærði verði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað. Af hálfu ákærða er gerð sú krafa varðandi ákæru dagsetta 19. apríl 2001 að ákærði verði dæmdur í vægustu refsingu sem lög leyfa. Varðandi ákæru dagsetta 26. apríl 2001 gerir verjandi þá kröfu, að fyrir brot skv. I. hljóti ákærði vægustu refsingu sem lög leyfa en varðandi brot skv. II. gerir hann aðallega þá kröfu, að ákærði verði sýknaður samkvæmt þeim lið, en til vara að hann verði dæmdur í vægustu refsingu, sem lög leyfa. Þá gerir verjandinn kröfu um málsvarnarlaun að mati réttarins. Málavextir: I. Málavextir eru þeir samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Reykjavík, að þann 29. apríl 2000 voru lögreglumenn í kyrrstæðri lögreglubifreið við hraðamælingar á móts við Menntaskólann í Hamrahlíð, þegar þeir mældu bifreiðina RR-056, sem ók þarna í vestur á 59 km/klst, en þarna má aka á 30 km/klst. Lögreglumennirnir stöðvuðu akstur bifreiðarinnar og báðu ökumann að koma yfir í lögreglubifreiðina. Aðspurður um heiti kvaðst hann heita Elvar Þór Magnússon, en hann hefði hvorki meðferðis nein persónuskilríki né ökuskírteini. Lögreglumenn færðu manninn á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Við skoðun á ökuskírteinaskrá kom í ljós, að ökumaður væri sviptur ökuréttindum. Við skoðun á mynd í ökuskírteinaskrá töldu lögreglumenn sig sjá að ökumaðurinn væri sá sami og myndin var af. Við athugun á þeim atvikum, sem um ræðir undir 1) og 2) í ákæru kom í ljós, að ökumaður hafði gefið upp rangt nafn, og var í raun ákærði í máli þessu. Þann 2. maí 2000 kl. 8:00 voru sömu lögreglumenn við eftirlitsstörf í lögreglubifreið í Flétturima og sáu þá hvar bifreiðinni RR-056 var ekið norður Langarima og beygt inn í Flétturima. För bifreiðarinnar var stöðvuð til að kanna réttindi ökumanns og reyndist ökumaður þá vera sá sami og í fyrra skiptið. Ökumaður kvaðst heita Elvar Þór Magnússon og gaf jafnframt upp kennitöluna 300476-4499 og undirritaði hann handskrifaða framburðarskýrlsu á vettvangi með nafninu Elvar Þór Magnússon. Þar sem lögreglumennirnir töldu sig þekkja ökumann frá 29. apríl sl. var hann ekki færður á lögreglustöðina til frekari athugunar. Þegar lögreglumenn komu á lögreglustöð síðar um morguninn áttuðu þeir sig á, að farþeginn í bifreiðinni hefði í raun verið Elvar Þór Magnússon og hann því verið ökumaður í hvorugt skiptið sem um ræðir hér að ofan. Þeir hugðust því fara heim til Elvars að Frostafold 20 til þess að fá upplýsingar hjá honum um hver hefði verið ökumaður bifreiðarinnar og voru á þeirri leið, þegar þeir mættu bifreiðinni RR-056 í þriðja sinn. Lögreglumennirnir stöðvuðu för bifreiðarinnar og eins og segir í skýrslunni, handtóku Snorra Einarsson, farþega hennar, ákærða í máli þessu. Ákærði svaraði því aðspurður um ástæður þess, að hann hefði villt á sér heimildir, sagði hann, að hann hefði misst ökuréttindi á sínum tíma fyrir ölvunarakstur. Á meðan hann hefði verið sviptur ökuréttindum sagði hann að Elvar hefði verið stöðvaður af lögreglu og hefði hann þá þóst vera Snorri og hefði hann orðið að greiða sekt fyrir Elvar af þessum sökum. Hann hefði viljað hefna sín á Elvari með sama hætti. Ákærði sagði, að hann hefði ekki lengur verið sviptur ökuréttindum, heldur hefði hann ekki tekið ökupróf að nýju eftir að sviptingartími var liðinn. Fyrir dómi játaði ákærði að hann hefði ekið eins og lýst er í lið 1) og 2) í ákæru. Hann hefði hins vegar ekki verið við akstur bifreiðarinnar eins og talið er lið 3). Ákærði gekkst við því, að hafa gefið lögreglumönnum upp að hann héti Elvar Þór Magnússon og gekkst einnig við því, að hafa undirritað skýrslur með nafninu Elvar Þór Magnússon. Hann gaf þá skýringu á því, hvers vegna hann hefði villt á sér heimildir, að Elvar Þór Magnússon hefði einhvert sinn gefið upp nafn ákærða við svipaðar aðstæður. Þegar ákærði hefði komist að þessu, hefði Elvar Þór bent honum á, að hann gæti gert þetta sjálfur einhvern tíma ef honum lægi á. Það hefði hann gert í þessu tilfelli, en þá hefði komið í ljós, að Elvar hefði einnig misst ökuréttindi. Elvar Þór Magnúson gaf skýrslu hjá lögreglu, 20. júlí 2000 og staðfesti, að hafa verið með ákærða í bifreiðinni RR-056 að morgni 2. maí 2000 og hafi Snorri ekið, þar sem Elvar sagðist sjálfur vera sviptur ökuréttindum. Elvar sagði að hann hefði ekki vitað að ákærði hefði gefið lögreglu upp nafn hans sem sitt eigið, fyrr en hann var spurður um það seinna af lögreglumanni. Þá sagðist Elvar aldrei hafa gefið upp nafn Snorra sem hans, eins og Snorri hefði sagt í framburði í lögregluskýrslu þann 2. maí 2000. II. Málavextir að því er varðar ákæru dagsetta 26. apríl 2001, eru eftirfarandi samkvæmt lögregluskýrslu: Þann 12. janúar 2001 kl. 7:15 var hringt til lögreglunnar og tilkynnt, að bifreið lægi á hvolfi á þjóðvegi 1 skammt vestan við sveitabýlið Svínhóla í Lóni og væri enginn sjáanlegur við bifreiðina. Tilkynnandi var starfsmaður Vegagerðarinnar, Jón Helgason, sem þarna var á leið að Hvalnesskriðum til að kanna ástand vegarins þar. Lögreglumenn fóru á vettvang og könnuðu hver mundi hafa verið þarna á ferð. Kl. 8:40 á meðan lögreglan var enn á vettvangi umferðaróhappsins, var hringt og tilkynnt um eld á sveitabýlinu Hvalnesi í Lóni, og að búið væri að kalla út slökkvilið Hornafjarðar. Íbúðarhúsið að Hvalnesi var tvílyft, forskalað og asbest-klætt, með timburgrind, byggt um 1950. Samtengt íbúðarhúsi til austurs voru geymslur, áður fjós, síðan mótorhús og vélageymsla. Fjós og vélageymsla voru byggð á árunum milli 1960-1970. Ekki munu vera til teikningar af húsunum, en íbúð er talin vera um 90 fm. að grunnfleti eða samtals um 180 fm. með efri hæð. Þegar lögregla kom á vettvang var mikill eldur í vesturstafni hússins og teygði sig fljótt um allt hús. Rúður voru brotnar og sprakk klæðningin af húsinu um allt, fyrst á vesturstafni en síðan til austurs. Þeyttust brot tugi metra og sprungur komu í útveggi. Eldur teygði sig upp í gegnum þakið, sem fljótt fór að láta á sjá og var allt þakið fallið um kl. 9:30. Í lögregluskýrslu kom fram, að á vettvangi umferðarslyssins hefði verið hvasst, vestanátt og rigning. Þá kom fram í skýrslunni, að á meðan á slökkvistarfi stóð, hafi heldur lægt vind, en vestan strekkingur og úrkoma á köflum hafi um tíma hamlað björgun verðmæta, þar sem skíðadrífa af glóð og reyk stóð af húsinu. Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá, að rétt væri það, sem segir í ákæru, að hann hefði um kl. 4:00 þann 12. janúar 2001 brotist inn í íbúðarhúsið að Hvalnesi í Lóni. Hann kvaðst hafa kveikt þar á kerti og skilið það eftir á lágu tréborði í rými inn af aðalinngangi hússins. Ákærði taldi, að kerti þetta hefði verið um 30 cm á lengd og um 2 cm í þvermál grænt að lit og hefði verið nýtt eða ónotað, þegar hann kveikti á því. Ákærði kvaðst hafa kveikt á kertinu fljótlega eftir að hann kom inn í húsið og gengið með það um allt húsið áður en hann kom í rýmið við aðalinnganginn. Hann taldi, að kertið mundi hafa verið brunnið niður að hálfu, þegar hann fór úr húsinu. Ákærði kvaðst ekki hafa kveikt á kertinu til þess að kveikja í og andmælti því, að það hefði verið ætlun hans að valda tjóni. Ákærði kvaðst hafa lagt af stað frá Hornafirði að hann minnti rétt um klukkan hálf þrjú til þrjú um nóttina og hefði hann þá verið ölvaður. Hann hefði haldið austur á bóginn, en hann hefði á þeim tíma ekki verið búinn að ákveða að fara upp að Hvalnesi. Hann hefði komist í Álftafjörð og snúið þar aftur og verið á bakaleið, þegar honum hefði dottið í hug að fara þarna uppeftir. Hann hefði ekið af þjóðveginum upp að bænum og setið þar í bílnum í um tíu til fimmtán mínútur. Hann hefði þar lokið við þann drykk, sem hann var með og reykt eina eða tvær sígarettur, en svo hefði hann farið inn. Hann hefði brotið rúðu í þvottahúsinu. Hann hefði síðan opnað hurðina innan frá í gegnum gluggann og farið inn um þvottahúsdyrnar. Ákærði kvaðst hafa gengið um allt húsið og síðan fram að aðaldyrunum. Hann hefði opnað skápa í húsinu í leit að einhverju, sem hann gæti tekið með sér. Frammi við aðaldyr kvaðst hann hafa brotið upp skáp, sem þar var, enda hafi þetta verið eini skápurinn með hengilás í húsinu. Þar hefði hann fundið tíu til fimmtán haglaskot, sem hann hefði tekið. Þá hefði hann tekið hljómflutningsgræjur úr stofunni. Hann sagði áðurnefndan skáp hafa verið að hluta til úr járni eða áli, en inni í honum hefðu verið tréhillur. Í skápnum hafi verið mikið af fötum og skóm og annar útifatnaður. Ákærði kvaðst hafa fundið kerti á eldhúsborði, þar sem það hefði legið ásamt fleiri kertum. Hann kvaðst hafa farið um húsið með kertið í hendinni og hafi hann á þeirri ferð fengið kertavax á föt sín og brunabletti. Það hafi ekki verið fyrr en í þann mund, sem hann var að fara, sem hann setti kertið á borðið. Hann hafi þá farið að róta út úr skápnum. Hann sagðist hafa hent fötum þessum fram að dyrunum. Á gólfinu hefði einnig verið ýmislegt drasl auk fata, klósettpappír og gamlir pokar. Ákærði sagði, að ekkert hefði verið á borði því, sem hann setti kertið á, og hann hefði ekki sett neitt á borðið annað en kertið. Hann hefði hellt bráðnu kertavaxi á borðið og skellti því í og hafi hann potað aðeins í það og fullyrti, að kertið hefði verið fast. Hann hafi enga tilburði haft til þess að koma af stað eldi eða sjá til þess, að eldur gæti borist í húsið. Hann taldi aðspurður, að kertið mundi hafa staðið þarna á borðshorninu um hálftíma áður en hann fór úr húsinu. Ákærði kvaðst hafa komið í húsið tíu til fimm mínútur í fjögur og hafa farið út aftur klukkan um fimm til hálf sex. Ákærði taldi sig hafa dvalið í húsinu einn til einn og hálfan klukkutíma. Þegar hann fór sagðist hann hafa gleymt kertinu og í hugsunarleysi skilið það eftir logandi. Ákærði fór út úr húsinu um aðaldyr þess, örskammt frá, þar sem hann hafði skilið kertið eftir. Ákærði ók síðan til baka og taldi sig hafa verið á um 110 til 120 km. hraða. Hann hafi þá ekið á stóran stein, sem lá á veginum og bíllinn hafi oltið við það. Í lögregluskýrslu var haft eftir ákærða, að hann hafi gengið með fjalli að Reyðará, þar sem hann hafi talið að það væri fljótlegast. Hann taldi, að hann hefði verið komin að Reyðará um kl. 6:00 og þá hafi enginn verið þar á ferli og slökkt ljós í vélageymslunni, þar sem hann lagðist til svefns. Ákærði kvaðst í raun ekki hafa verið að fela sig, heldur koma sér í skjól. Hann hafi ekki gefið sig fram á Reyðará, þar sem hann hafi verið hræddur, þar sem hann hafi verið ölvaður á bifreiðinni. Vitnið Jón Helgason, kvaðst hafa verið á leið frá Höfn austur í Hvalnesskriður, en hann hafi verið að fara þangað til þess að hreinsa veginn, en hann sé starfsmaður Vegagerðarinnar. Við Skiphóla, hafi hann um kl. 7:15 um morguninn komið að bíl þar á hvolfi. Hann hafi athugað, hvort einhver væri í bílnum og hringdi síðan á Höfn í lögregluþjón og sagði honum, að bíll væri þarna á miðjum vegi. Vitnið gerði enga könnun á því, hvort vél bílsins væri heit, eða, hversu langur tími væri frá því bíllinn hefði oltið. Hann hafi síðan haldið áfram sinni ferð. Um það bil 10 km séu frá þeim stað sem bíllinn var og að Hvalnesi. Hann hafi farið hjá Hvalnesi um kl. 7:20-25 og sagðist hann hafa séð þar útiljós, eins og hann taldi sig vanan að sjá þarna á hverjum morgni. Hann hafi farið áfram austur í Hvalnesskriður og hafi verið þar í líklega rúman klukkutíma. Þegar hann hafi komið til baka um kl. 8:30 og sá hann þá, þegar hann kom á móts við bæinn, að útiljósið logar ekki og það er eldtunga, sem er að byrja að koma út um útidyrahurðina. Vitnið kvaðst hafa hringt í neyðarlínuna og tilkynnt um að þarna væri eldur. Hann fór heim að bænum og rétt eftir að hann kom í hlaðið sprakk gluggi úr og þá var húsið orðið alelda. Vitnið sagði, að veður hefði verið norðaustan rok og rigning þegar hann fór austur, en þegar hann kom til baka hafði verið komið ágætis veður. Vitnið sagði, að eldurinn hefði fyrst komið út um útidyrnar, en til vinstri við dyrnar er herbergi og þegar glugginn í því herbergi sprakk, varð húsið nánast alelda um leið. Hefði eldurinn líka verið farinn að sjást uppi á efri hæðinni. En eldurinn hefði verið mestur í forstofunni og í herberginu til hliðar við hana. Vitnið Sigurður Sigurðsson gaf ekki skýrslu í dómi, en skýrði svo frá í skýrslu til lögreglu, að hann hafi þennan morgun þann 12. janúar sl. verið á leið til Egilsstaða. Hann hafi lagt af stað kl. 5:30 frá bænum Framnesi í Nesjum, en nokkru áður en hann kom að Hvalnesi, hafi hann ekið fram á bíl, sem þar var á hvolfi. Bíllinn, sem var fólksbíll hafi snúið þannig, að skuturinn hafi verið inn á veginn og lokað honum að hluta, en bíllinn var á toppnum. Vitnið kvaðst hafa stoppað til þess að kanna, hvort þarna væri fólk. Hefði hann litið vel inn í bílinn. Þá hafi hann lýst vel í kringum slysasvæðið með ljósunum á bíl sínum til þess að kanna, hvort einhver lægi þarna utan vegar, en engan séð. Vitnið kvaðst síðan hafa haldið ferð sinni áfram austur og komið að Hvalnesi, að hann best telur um kl. 6:00, þó heldur fyrir kl. 6:00 en eftir. Hann hafi að venju litið upp að bænum. Aðeins hafi verið farið að birta, þegar hann ók framhjá Hvalnesi og hafi hann séð móta fyrir bæjarhúsinu og séð greinilega útiljósið. Vitnið kvaðst ekki hafa séð neitt óeðlilegt í eða við Hvalnesbæinn, engar mannaferðir eða ljósagang. Vitnið Jón Garðar Bjarnason, aðstoðarvarðstjóri lögreglunnar á Höfn, sagði, að tilkynnt hefði verið um að bifreið lægi á hvolfi skammt frá Svínhólum í Lóni. Hann hefði farið á staðinn og hefði komið ljós, að bifreiðin var eign ákærða Snorra Einarssonar. Vitnið var enn á vettvangi hjá bifreiðinni, þegar sami maður og tilkynnt hafði um bifreiðina, tilkynnti um að eldur væri í Hvalnesi. Vitnið fór að Hvalnesi og var þá nokkuð mikill eldur logandi í húsinu og breiddist hratt út, enda nokkuð hvasst. Vitnið ásamt öðrum, sem á vettvangi voru reyndi að bjarga eins miklum verðmætum undan eldinum og hægt var með tilliti til þess að glóð fauk af húsinu. Vitnið sagði, að mikill eldur hefði verið við vesturstafn hússins og rúður brotnar og eldur að færast fram eftir húsinu og kominn inn að miðju húsi. Taldi vitnið, að á þessu stigi hafi eldurinn verið orðið illviðráðanlegur og mundi ekki hafa breytt neinu, hvort slökkvilið hefði verið komið á vettvang. Eftir það beindist rannsóknin fyrst að leit að ákærða, enda varð ekki litið framhjá tengslum þessara tveggja atvika, sem gerðust með stuttu millibili og ekki langt hvort frá öðru. Vettvangsrannsókn við bílinn sýndi, að honum hafði verið ekið að austan. Aðspurt um ástand bifreiðarinnar taldi vitnið, að vél hennar hefði ekki verið heit. Mikil leit fór fram að ákærða og tók meðal annars þátt í henni björgunarsveit Hornafjarðar. Lauk leitinn með því, að ákærði gaf sig fram í fjárhúsum að Reyðará í Lóni og var tilkynnt um það kl. 15.35. Vitnið sagði, að ákærði hefði borið þess merki að hafa verið úti í vatnsveðri, en vitnið taldi sig ekki geta fullyrt, að hann hefði borið þess nein sérstök merki um að hafa verið drukkinn og ekki fann vitnið neina lykt af honum sem benti til þess. Hins vegar fann vitnið brunalykt af ákærða. Þegar á lögreglustöðina kom, hefði ákærði sjálfur bent vitninu á vaxslettur á fötunum og skildist vitninu, að þær hefðu komið í fötin í Hvalnesi. Vitnið sagði ákærða, að hann væri handtekinn, bæði vegna gruns um ölvun við akstur, en einnig vegna gruns um íkveikju að Hvalnesi. Vitnið sagði, að viðbrögð ákærða við þessu tilefni handtökunnar, hefðu verið þau, að hann hefði sagst ekki hafa komið að Hvalnesi, en fljótlega viðurkenndi hann að hafa komið að Hvalnesi, en þrætti fyrir að hafa kveikt í. Vitnið, Ómar Þorgils Pálmason, rannsóknarlögreglumaður í tæknideild lögreglunnar í Reykjavík, annaðist ásamt Björgvin Sigurðssyni, rannsóknarlögreglumanni, vettvangsrannsókn á brunastað. Þeir voru kallaðir frá Reykjavík og komu austur um kvöldið 12. janúar sl. Þeir skoðuðu þær myndir, sem teknar höfðu verið á meðan á brunanum stóð, en þegar á brunavettvang var komið, byrjuðu þeir á að ljósmynda allan vettvanginn. Með þeim var á vettvangi einn af eigendum hússins, sem gerði fyrir þá lauslegan uppdrátt, sem vitnið studdist við þegar hann gerði þann uppdrátt, sem er að finna í skýrslu þeirra Björgvins. Þeir fóru síðan í að ryðja braki af vettvangnum, en íbúðarhúsið var algjörlega brunnið til grunna. Þá komu strax í ljós í forstofu, mjög ákveðnir brunaferlar á gólfi. Gólfið í forstofu var flísalagt, en ofan á flísunum hefðu ekki verið nein þyngsli annað en aska og brunnið timbur. Undir því fargi, sem þarna var fundu þeir um 1,5 fermetrar af mjög brotnum flísum, sem benti til að þær hefðu orðið fyrir mikilli hitageislun. Við það að verða fyrir miklum hita verða svona flísar stökkar og þær voru mjög brotnar á þessu svæði, þannig að brunaferillinn á gólfinu var mjög greinilegur. Eðli elds er að leita upp, en ekki niður, þannig að allur bruni sem verður á gólfi og ekki fæst skýrður með öðrum hætti, verður talinn stafa af íkveikju. Það var því niðurstaða þeirra, að um hafi verið að ræða íkveikju af manna völdum. Þeir hefðu einnig til hliðsjónar, það sem eigandinn sagði þeim um rafmagn og annað slíkt, og skoðuðu rafmagnsvíra og töldu, að ekkert sem benti til að þar væri að finna kveikju að eldinum. Í forstofunni hafi þeir ekki fundið neitt, sem hefði getað orsakað sjálfsíkveikju, þannig að niðurstaðan varð þessi. Nánar aðspurt sagði vitnið, að hugsanlega hefðu upptök eldsins getað verið á fleiri stöðum en þeim, sem þeir töldu sig finna beint inn af aðaldyrum í forstofunni, til dæmis í herberginu til hliðar við forstofuna, en það breytti ekki því, að verksummerki sýndu, að eldsupptök hefðu orðið í forstofunni. Í skýrslu rannsóknarlögreglumannanna Björgvins Sigurðssonar og Ómars Pálmasonar, segir m.a: „Það er niðurstaða rannsóknarinnar að eldurinn hafi komið upp í forstofu hússins. Af brunaferlum í forstofunni má ætla að eldurinn hafi byrjað á miðju forstofugólfinu, skammt innan við útidyrnar og þaðan breiðst út til norðurs og norðausturs, í átt að stiga upp á efri hæð hússins. Það er niðurstaða rannsóknarinnar að eldsupptök megi rekja til íkveikju af mannavöldum. Samkvæmt lýsingu eigenda, sem á vettvang komu, voru engir munir í forstofunni sem skýrt gætu þennan upptakastað. Hins vegar var mikill eldsmatur í herbergjum beggja vegna forstofunnar og einnig í stofunni, sem var austan við forstofuna. Líklegt er því, að munir hafi verið færðir á forstofugólfið og eldur lagður að.” Samkvæmt lögregluskýrslu var lagt hald á fatnað ákærða og hafði hann samþykkt það munnlega, eftir því sem segir í lögregluskýrslu. Kvað hann sjálfur vera brunalykt af fötunum, þar sem hann hefði slökkt eld fyrir nokkru í gamla húsinu að Horni, þegar vinur hans hefði kveikt þar í og Snorri slökkt. Þá sagði ákærði vaxslettur, úr kertinu, sem hann var með í buxum sínum, vinstri skálm. Þessi föt voru send til athugunar til rannsóknarstofu í lyfjafræði með beiðni um rannsókn á, hvort í sýnunum væru leifar eldfimra efna. Í svari rannsóknarstofunnar segir m.a: „Nokkuð magn lífrænna efna sem samsvöruðu samsetningu bensíns greindist í sýnum nr. 5 (hermannabuxur) og 6 (gulir hanskar). Innbyrðis hlutföll efnanna bentu til þess að bensínið í hönskunum hefði gufað talsvert meira upp en bensínið í buxunum. Í sýnum nr. 1-4 greindist vottur lífrænna efna af mismunandi tagi, en þau reyndust ekki samsvara neinu þekktu íkveikjuefni að samsetningu og eiga því líklega uppruna sinn í fötunum sjálfum. Niðurstaða rannsóknarinnar varð því sú, að sýni nr. 5 og 6 hafi verið menguð bensíni, en þá mengun var ekki að finna í greinanlegu magni í sýnum nr. 1, 2, 3 eða 4.” Vitnið Sölvi Leví Pétursson gaf ekki skýrslu fyrir dómi, en skýrði svo frá í skýrslu fyrir lögreglu, að hann hefði komið á Höfn í boði ákærða um helgina 5-7 janúar sl. og búið hjá foreldrum ákærða. Hann var spurður um atvik, sem orðið hefði á bænum Horni þann 6. janúar. Sagði vitnið frá því, að þetta kvöld hefði hann og ákærði verið við drykkju og hefðu þeir ásamt fleirum verið í bíl með Bjarka Kárasyni. Í þessari ferð hefðu þau komið að Horni. Vitnið sagði, að sér hefði verið orðið kalt og hafi hann farið inn í kjallara hússins til að hlýja sér. Fyrir vangá sína hafi hafi kviknað í hrúgu af þurrum tuskum, þegar hann henti í hana vindlingi. Hann kvaðst hafa verið mjög ölvaður og þreyttur og hafi hann sest þarna niður og gleymt sér Hann hafi svo allt í einu tekið eftir því, að eldur logaði og hafi hann og ákærði, sem þá kom inn farið í að slökkva eldinn. Þegar þeir hafi lokið við að slökkva, hafi ákærði farið út aftur, en sjálfur hefði hann sest niður aftur og sofnað. Hann hafi síðan vaknað aftur við hrópin í ákærða, sem þá var kominn aftur inn og hafi hann verið að henda út logandi spýtum og hafi þeir saman getað komið öllu logandi timbri út og slökkt eldinn. Vitnið Kolbeinn Guðmundsson, upplýsti að fjölskylda hans hefði átt hlut í húsinu að Hvalnesi. Kvaðst hann iðulega dvelja þar og hafa gist í húsinu helgina áður en bruninn varð. Hann taldi, að hann hefði verið síðastur til að gista í húsinu áður en það brann. Hann sagðist hafa gengið frá húsinu eins og átti að gera, þegar hann yfirgaf það. Hann hefði tekið rafmagn af efri hæð, en ekki af neðri hæð, eins og honum hafði verið sagt að gera. Útiljós hefði því logað við húsið. Þótt rafmagn væri ekki tekið af neðri hæð, hefði öll rafmagnstæki verið tekin úr sambandi niðri og jafnvel slökkt á öllu. Vitnið sagði, að í forstofunni hefði verið skápur og tréborð og snagar og á þeim hefðu venjulega verið yfirhafnir. Vitninu var sýndur uppdráttur af húsinu, þar sem sett höfðu verið inn á þessi húsgögn og staðfestir hann, að þetta sé rétt sett inn. Vitnið taldi, að ekkert eldfimt hefði verið þarna í nánd við borðið. Vitnið sagði, að alltaf hefði verið skilin eftir útiljós annað við aðaldyr. Vátryggingafélag Íslands hf. hefur gert bótakröfu á hendur ákærða vegna þess tjóns, sem varð í brunanum. Samkvæmt því, sem segir í kröfubréfi vátryggði Vátryggingafélags Íslands hf. hús og lausafé á Hvalnesi. Fram kemur, að gert hefur verið mat á tjóni á húseign sem hér segir: Virðingarverð hússins án grunns er kr. 13.907.920 Skemmdir á gólfplötu og sökklumkr. 1.385.165 Samtalskr. 15.293.085 Þá er talið, að bætur fyrir tjón á lausafé verði samkvæmt samkomulagi kr. 4.600.000. Þegar krafan um bætur var lögð fram í málinu með bréfi dagsettu 9. apríl 2001, virðist félagið ekki hafa greitt neinar bætur. Niðurstaða: Með játningu ákærða, sem samrýmist gögnum málsins er sannað, að ákærði hefur gerst sekur um þau brot, sem honum eru gefin að sök í I. lið ákæru dagsettri 19. apríl 2001, undirliðum 1. og 2. Hins vegar bera gögn málsins ekki með sér að ákærði hafi ekið bifreiðinni RR-056, er akstur þeirrar bifreiðar var stöðvaður eins og lýst er í undirlið 3 og verður gegn mótmælum ákærða að telja ósannað að hann hafi ekið bifreiðinni við það tækifæri. Eru brot ákærða rétt heimfærð til refsiákvæða. Með játningu ákærða, sem samrýmist gögnum málsins er sannað, að ákærði hefur gerst sekur um það brot, sem honum er gefið að sök í II. lið ákæru dagsettri 19. apríl 2001. Við ákvörðun refsingar er haft í huga, að ákærði lét sér ekki nægja að gefa upp nafn annars manns, er hann var kærður, heldur undirritaði skriflega skýrslu með nafni þessa sama manns. Ákærði viðurkenndi, að ætlun sín með broti þessu hafi verið, að koma því til leiðar, að félagi hans með þessu nafni hlyti þá refsingu, sem fyrir það kynni að koma. Þá skal með vísun til 1. mgr. 148. gr. laga nr. 19/1940 hafa hliðsjón af því, að brot það, sem ákærði leitaðist við að koma á félaga sinn, var smávægilegt. Sannað er með játningu ákærða, að hann hafi aðfaranótt 12. janúar 2001, brotið glugga á sveitabýlinu í íbúðarhúsinu að Hvalnesi og brotið sér þannig leið inn í húsið. Ákærði hefur játað, að hann hafi eftir að hann hafi farið um allt húsið, skilið eftir logandi kerti, sem hann festi með kertavaxi á borðshorni í hurðarlausu rými til hliðar við forstofu aðalinngangs í húsið, þegar hann yfirgaf það. Eftir að hann yfirgaf húsið ók hann að eigin sögn, bifreið sinni áleiðis til Hafnar, en á veginum nærri bænum Svínhólum, um 10 km vestan við Hvalnes, valt bifreiðin. Ákærði hélt af stað fótgangandi og komst í afdrep að bænum Reyðará, þar sem hann var handtekinn síðdegis daginn eftir. Ákærði sjálfur telur, að hann hafi farið úr húsinu um kl. 5:00 til 5:30. Vitnið Jón Helgason kom að bifreiðinni oltinni á veginum, um kl. 7:15, en gerði enga athugun á því, hvort vél hennar var þá heit eða, hversu langt gæti verið liðið frá því bifreiðin valt. Vitnið Sigurður Sigurðsson kom að bifreiðinni einhvern tímann upp úr kl. 5.30. Verður að draga þá ályktun af því, að ákærði hafi ekki yfirgefið Hvalnes seinna en um kl. 5.30. Vitnið Sigurður Jón að Hvalnesi og ók þar framhjá um að hann taldi eitthvað fyrir kl. 6:00 og var þá allt með kyrrum kjörum og útiljós logandi. Þegar vitnið Jón ók fram hjá Hvalnesi að hann taldi um kl. 7:25 var sömuleiðis ekkert athugavert þar að sjá og útljós logandi. Þegar sama vitni kom til baka, að hann taldi um einni klukkustund síðar, var útiljós ekki lengur logandi, en hann sá þá merki um eld, sem honum virtist koma út með útdyrahurð á vestugafli hússins. Ef gengið er út frá því, að frásögn ákærða sé rétt, bæði að því er varðar það, að hann hefði skilið eftir logandi kerti á borðshorninu, og að hann hafi yfirgefið húsið um kl. 5:00 til 5:30, hafa liðið um það bil tvær klukkustundir þar til vitnið Jón Helgason fór hjá á austurleið og sá allt með kyrrum kjörum í Hvalnesi og um það bil þrjár klukkustundir þar til elds varð vart, þegar hann kom til baka. Samkvæmt lögreglurannsókn, sem fram fór samdægurs, kom eldurinn upp í forstofu hússins og á miðju forstofugólfinu skammt innan við forstofudyrnar og eftir uppdrætti beint inn af dyrunum. Er þessi staður, að því er virðist, í um þriggja til fjögurra metra fjarlægð frá þeim stað, sem ákærði sagðist hafa skilið eftir kertið. Ekkert er framkomið í málinu um atbeina ákærða Snorra að eldsupptökum, annað en frásögn hans sjálfs um, að hann hafi verið í húsinu að Hvalnesi, síðari hluta aðfaranætur þess 12. janúar 2001, og að hann hafi við brottför úr húsinu skilið eftir logandi kerti standandi á borðshorni í herbergi til hliðar við anddyri hússins. Telja verður miklar líkur á því, að þetta athæfi hafi leitt til þess, að eldur varð laus í húsinu. Hins vegar mælir það gegn því, að eldur hafi orðið laus af þessum sökum, að flest bendir til að liðið hafi um þrjár klukkustundir frá því ákærði fór úr húsinu, þar til elds varð vart og hitt, að eldsupptök eru talin hafa verið alllangt frá þeim stað, sem ákærði telur sig hafa skilið eftir kertið. Verður því að telja, að ekki sé komin fram nægileg sönnun þess, að rekja megi eldsupptök til saknæms brots ákærða og ber því að sýkna hann af því broti, sem honum er gefið að sök í II. tölulið ákæru þeirrar, sem dagsett er 26. apríl 2001. Samkvæmt sakavottorði dagsettu 18. apríl 2001, hefur ákærði Snorri Einarsson hlotið eftirtalda dóma: 2. maí 1994, í Héraðsdómi Vestfjarða, fangelsi 6 mánuði, skilorðsbundið í þrjú ár fyrir brot gegn 1. sbr. 2. mgr. 257. gr. alm. hgl., 28. desember 1995, í Héraðsdómi Austurlands, fangelsi 12 mánuði fyrir brot gegn 244. gr. og 164. gr. alm. hgl., 8. janúar 1997 í Héraðsdómi Vesturlands, fangelsi 30 daga fyrir brot gegn 1. mgr. 4., 1. mgr. 5., 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. umfl. 1. mgr. 14., 19., 1. mgr. 20. gr. laga nr. 46, 1977 og 1. mgr. 8. gr. lsþ. Sviptur ökurétti í 18 mánuði frá 18.01.1997, og 18. nóvember 1997 í Héraðsdómi Reykjaness, fangelsi 13 mánuði, þar af 10 mánuði skilorðsbundið í 3 ár fyrir brot gegn 1. sbr. 2. mgr. 257. gr. alm. hgl. Refsing ákærða ákveðst með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hæfileg refsing ákærða fyrir brot, sem tilgreind eru í ákæru dagsettri 19. apríl 2001, I. tölulið, 1) og 2), er sekt til ríkissjóðs, kr. 21.000 og komi 6 daga fangelsi í stað sektarinar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa. Ákveðin verður refsing fyrir brot þau, sem ákærða eru gefin að sök í II. tölulið ákæru dagsettri 19. apríl 2001 og I. tölulið ákæru dagsettri 26. apríl 2001 í einu lagi. Hæfileg refsing ákærða fyrir þessi brot telst vera fangelsi í 60 daga. Bótakröfu Vátryggingafélags Íslands hf. er með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991, vísað frá dómi. Ákærði greiði sakarkostnað, sem leiðir af brotum þeim, sem hann er ákærður fyrir í ákæru dagsettri 19. apríl 2001. Annar sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sveins Andra Sveinssonar, hrl. 300.000 krónur. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögskilinn tíma vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Ákærði, Snorri Einarsson, skal vera sýkn af kröfum ákæruvaldsins samkvæmt II. tölulið ákæru dagsettrar 26. apríl 2001, fyrir brot gegn 1. mgr. sbr. 2. mgr. 257. gr. almennra hegingarlaga nr. 19, 1940. Ákærði greiði sekt til ríkissjóðs, kr. 21.000 og komi 6 daga fangelsi í stað sektarinar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa. Ákærði sæti fangelsi í 60 daga. Bótakröfu Vátryggingafélags Íslands hf. er vísað frá dómi. Ákærði greiði sakarkostnað, sem leiðir af brotum þeim, sem hann er ákærður fyrir í ákæru dagsettri 19. apríl 2001. Annar sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sveins Andra Sveinssonar, hrl. 300.000 krónur.
|
Mál nr. 434/2003
|
Sjómaður Ráðningarsamningur Vis major
|
H var stýrimaður á fjölveiðiskipinu G í eigu F. Þegar skipið fórst við strendur Noregs var H hins vegar staddur í reglubundnu fríi á Íslandi. Taldi F að þar sem H hefði ekki verið staddur erlendis þegar skipið fórst teldist ráðningarsamningi hans ekki slitið erlendis eins og áskilið var í þágildandi 3. mgr. 26. gr. laga nr. 35/1985. Fékk H því ekki greidd laun eftir skipsskaðann. Talið var að skiprúmssamningi H og F hafi verið slitið við það að skipið sökk við strendur Noregs og að eðlileg skýring 3. mgr. 26. gr. laga nr. 35/1985 væri að samningnum hafi verið slitið erlendis gagnvart þeim skipverjum sem ráðnir hafi verið á skipið, þar á meðal H. Var því fallist á að H ætti rétt á greiðslu kauptryggingar í tvo mánuði en kröfu hans um að miða skyldi við meðallaun hans á tilteknu tímabili fyrir skipsskaðann var hafnað. Sjá einnig dóm í máli nr. 435/2003.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. nóvember 2003 og krefst þess að gagnáfrýjandi greiði sér 2.812.357 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. júní 2003 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 6. janúar 2004 og krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málavextir eru raktir í héraðsdómi og eru þeir ágreiningslausir. Aðilar deila í fyrsta lagi um það, hvort aðaláfrýjandi, sem var stýrimaður á fjölveiðiskipinu Guðrúnu Gísladóttur KE 15 en í fríi heima á Íslandi þegar skipið sökk við Leksnes í Noregi í lok veiðiferðar 19. júní 2002, eigi rétt til launa samkvæmt 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Verði svo talið, deila aðilar í öðru lagi um hver laun hans skuli vera. Í 1. mgr. 26. gr. sjómannalaga er um það fjallað að skiprúmssamningi sé slitið af óviðráðanlegum ástæðum, svo sem ef skip ferst eða verður fyrir sjótjóni og dæmt óbætandi. Í 3. mgr. sömu greinar segir að verði skiprúmssamningi slitið erlendis af þessum ástæðum eigi skipverji rétt til launa á meðan hann er atvinnulaus af þessum sökum, þó ekki lengur en í tvo mánuði ef hann er stýrimaður. Á skipinu var svokallað skiptimannakerfi og milli aðila ráðningarsamningur þess efnis að aðaláfrýjandi væri stýrimaður á skipinu í tveimur veiðiferðum en í fríi þá þriðju. Hann var því ráðinn skipverji í skilningi 5. gr. og 6. gr. sjómannalaga og einnig í skilningi 3. mgr. 26. gr. laganna. Málsaðila greinir á hvort ráðningarsamningnum hafi verið slitið erlendis eins og þar greinir. Heldur gagnáfrýjandi því fram að skipverjinn þurfi að vera þar staddur á grundvelli ráðningarsamningsins til þess að njóta réttarins. Skiprúmssamningi aðila var slitið við það að skipið sökk. Það gerðist við strönd Noregs. Eðlileg skýring 3. mgr. 26. gr. sjómannalaga er að samningnum hafi verið slitið erlendis gagnvart þeim skipverjum sem ráðnir voru, þar á meðal aðaláfrýjanda. Ber að þessu athuguðu en annars með vísan til forsendna héraðsdóms að staðfesta hann. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 29. október 2003. Mál þetta var þingfest 19. mars 2003 og tekið til dóms 2. október sl. Stefnandi er Helgi Hermannsson, [kt.], Heiðarbraut 1c, Keflavík en stefndi er Festi ehf., [kt.], Flatahrauni 5a, Hafnarfirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.812.357 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 20. júní 2003 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. I. Málavextir eru óumdeildir. Stefnandi réði sig á fjölveiðiskipið Guðrúnu Gísladóttur KE 15 í júlí 2001 sem 2. stýrimaður og sem 1. stýrimaður í afleysingum. Skipið hóf síldveiðar 17. nóvember 2001 og var aflinn frystur um borð og honum aðallega landað í Noregi. Á skipinu var svokallað skiptimannakerfi, þannig að hluti skipverja skipsins var um borð, en hluti í fríi, í svokölluðum frítúr. Skipið landaði í Leksnes í Noregi þann 6. júní 2002 og fór stefnandi þá af skipinu í frítúr. Skipið fór að því búnu strax á veiðar aftur en þann 18. júní 2002 steytti skipið á skeri er það var að koma úr veiðiferð og var á leiðinni til löndunar í Leksnes. Sat skipið fyrsta daginn fast á skerinu en sökk daginn eftir þann 19. júní 2002. Stefndi greiddi áhöfn skipsins aflahlut vegna þessarar síðustu veiðiferðar. Þá greiddi hann einnig áhöfn skipsins, þ.e. þeim er voru um borð er skipið strandaði, kauptryggingu í einn eða tvo mánuði eftir stöðu viðkomandi, sbr. 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þeir sem voru í frítúr fengu hins vegar ekki greitt frekar. II. Stefnandi telur sig tilneyddan til þess að höfða mál þetta þar sem stefndi hafi hvorki fallist á að greiða áhöfn skipsins meðallaun þann tíma sem sjómannalögin segja til um, sbr. 3. mgr. 26. gr. sjómannalaga, né að greiða nokkur laun yfir höfuð til þeirra skipverja sem voru í fríi er skipið fórst. Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann hafi verið ráðinn á skip stefnda sem stýrimaður til óákveðins tíma. Ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur, sbr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. sjómannalaga sé skiprúmssamningi slitið ef skip ferst. Guðrún Gísladóttir KE 15 hafi farist 19. júní 2002 við Noregsströnd og af þeim ástæðum hafi ráðningu stefnanda lokið þann dag og sé ekki um það deilt. Í 3. mgr. 26. gr. sjómannalaga segi að verði skiprúmssamningi slitið erlendis af þeim ástæðum að skip ferst, sbr. 1. mgr., eigi skipverji rétt til launa á meðan hann sé atvinnulaus af þeim sökum, þó ekki lengur en í tvo mánuði frá ráðningarslitum, ef hann sé stýrimaður, vélstjóri, bryti eða loftskeytamaður, en í einn mánuð frá sama tíma, ef hann gegni annarri stöðu á skipi. Stefnandi hafi verið ráðinn sem stýrimaður á skipið og eigi því rétt á launum í tvo mánuði. Hann hafi orðið atvinnulaus í kjölfar skipsskaðans og ekki fengið annað starf, hvorki á öðru skipi né annars staðar á þessu tveggja mánaða tímabili. Ágreiningur aðila snúist því um það annars vegar hvort stefnandi eigi rétt á launum yfir höfuð þar sem hann hafi verið í frítúr er skipið fórst og hins vegar um það hvaða laun stefnandi eigi rétt á að fá greidd á þessu tveggja mánaða tímabili, þ.e. lágmarkslaun, kauptryggingu eða meðallaun miðuð við aflareynslu undanfarinna mánaða eins og stefnandi haldi fram. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á launum eins og aðrir skipverjar sem hafi verið í áhöfn skipsins er það fórst. Stefnandi hafi verið í ráðningarsambandi við útgerðina enda þótt hann hafi verið í fríi í umræddri ferð. Engu máli skipti þó að skipverji sé í frítúr, veikur eða slasaður í landi. Rétt sinn til meðallauna byggir stefnandi á dómum Hæstaréttar og vísar til eftirfarandi dóma: Hrd. 1988/518, mál nr. 326/2000, mál nr. 186/2001, mál nr. 197/2001, mál nr. 457/2001, mál nr. 135/2002, mál nr. 292/2002, mál nr. 319/2002 og mál nr. 342/2002. Í öllum þessum dómum Hæstaréttar komi fram að miða skuli við meðallaun í uppsagnarfresti en ekki eingöngu lágmarkslaun eins og stefndi haldi fram. Miða eigi við aflareynslu síðustu mánaða þannig að fundin verði út heildarlaun stefnanda síðustu mánaða, deilt í með lögskráningardögum hans og þannig fundin út meðallaun fyrir hvern lögskráningardag. Miðar stefnandi við tekjur sínar tímabilið frá 17. nóvember 2001 uns skipið fórst 19. júní 2002 eða u.þ.b. sjö mánaða tímabil. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar á eftirfarandi hátt: Launatekjur stefnanda tímabilið 17. nóvember 2001 til 19. júní 2002 voru samtals 5.936.857 krónur. Lögskráningardagar á þessu tímabili voru 151. Meðaltekjur hvern lögskráningardag voru því 39.316 krónur x 60 dagar = 2.358.960 krónur. Við þessa tölu bætist fæðispeningar, 888 krónur x 60 eða 53.280 krónur. Samtals 2.412.240 krónur. Við það bætist 10,17% orlof eða 245.325 krónur auk 6% hluta atvinnurekenda í lífeyrissjóði af 2.358.960 krónum eða 154.792 krónur. Samtals 2.812.357 krónur. Þar sem stefndi hafi ekki greitt stefnanda nein laun eftir að skipið fórst sé stefnukrafa stefnanda því 2.812.357 krónur. III. Stefndi heldur því fram að það sé grundvallarregla í kröfurétti að aðilar samningssambands verði hvor um sig að bera ábyrgð á því ef ekki reynist unnt að efna samning vegna óviðráðanlegra ytri atvika. Í slíkum tilfellum falli niður gagnkvæm efndaskylda aðila án réttar til bóta. Þessi grundvallarregla gildi einnig í vinnurétti og leiði hún til þess að vinnuskylda launþegans falli niður og réttur hans til launa ef aðilar vinnusambands geta ekki uppfyllt vinnuskyldu sína vegna óviðráðanlegra atvika, sbr. til dæmis 3. gr. laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms og slysaforfalla. Réttur stefnanda til launa hafi fallið niður er skipið steytti á skeri 19. júní 2002. Þetta atvik falli undir tilvikið ,,óviðráðanleg ytri atvik “ eða ,,force majeure“ og því geti stefnandi ekki fellt á stefnda ábyrgð á því að hann missi rétt til launa. Með 26. gr. laga nr. 35/1985 sé staðfest að skiprúmssamningur falli sjálfkrafa niður á þeim tímapunkti er skip ferst. Á sama tíma falli niður réttur aðila til þess að hafa uppi kröfur á grundvelli ráðningarsambands aðila. Í 3. mgr. 26. gr. laga nr. 35/1985 sé kveðið á um undantekningu frá ofangreindri meginreglu. Þessi undantekning sé bundin við að skiprúmssamningi sé slitið erlendis. Telur stefnandi skýringuna þá að skipverji sem lent hafi í skipsskaða erlendis hafi þurft meiri tíma til þess að komast aftur heim landsins og finna sér vinnu á ný. Þetta eigi ekki við í tilfelli stefnanda því hann hafi verið í fríi heima hjá sér er skipið fórst. Ákvæði 3. mgr. 26. gr. laga nr. 35/1985 veiti honum því ekki rétt til launa. Forsaga ákvæðisins og athugasemdir með því gefi ekki tilefni til að skýra ákvæði með þeim hætti sem stefnandi byggi á. Þá rúmist slík skýring ekki innan orðalags ákvæðisins. Þessu til staðfestingar vísar stefndi einnig til þeirrar breytingar sem gerð hafi verið á 3. mgr. 26. gr. með lögum nr. 59/2003 frá 15. mars 2003. Með þeirri breytingu hafi verið ætlað að koma til móts við sjónarmið þau er stefnandi setji nú fram í þessu máli. Ákvæði 26. gr. sjómannalaga um rétt skipverja til launa eftir að skip sekkur feli í sér frávik frá meginreglum kröfu- og vinnuréttar um réttaráhrif ,,force majeure“ atvika og leggi íþyngjandi skyldur á herðar útgerða. Ákvæðið feli einnig í sér frávik frá réttarstöðu annarra vinnuveitenda og launþega, sbr. til dæmis 3. gr. laga nr. 19/1979. Með því séu sérstakar skyldur lagðar á herðar útgerða hér á landi umfram aðra vinnuveitendur. Ákvæði sem leggi sérstakar og íþyngjandi byrðar á aðila verði samkvæmt meginreglu um lögskýringar að skýra þröngt. Verði talið að stefnandi eigi rétt til launa samkvæmt 3. mgr. 26. gr. sjómannalaga byggir stefndi á því að stefnandi eigi aðeins rétt til launa samkvæmt kjarasamningi á milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna en eigi ekki rétt til launa miðað við aflareynslu síðustu mánaða. Réttur til aflahlutar samkvæmt kjarasamningi aðila sé algjörlega bundið við það skilyrði að afla sé landað og hann seldur, sbr. ákvæði 1.01-1.07 sem og sérákvæði um skiptakjör vegna einstakra veiða í köflum II - XII í kjarasamningi. Stefndi telur ljóst að réttur stefnanda til launa samkvæmt kjarasamningi aðila takmarkist við kauptryggingu eða tímakaup. Stefndi hafi í uppgjöri til skipverja miðað við kauptryggingu enda telji stefndi það rétta viðmiðun. Kauptrygging í einn mánuð sé hærri en tímakaup á mánuði miðað við 40 stunda vinnuviku. Samkvæmt framlagðri kaupskrá sé mánaðarleg kauptrygging stefnanda 153.580 krónur auk orlofs 10,17% eða 169.199 krónur á mánuði. Krafa stefnanda um tveggja mánaða kauptryggingu geti því hæst numið 338.398 krónum. Í kjarasamningi aðila sé að finna ýmis ákvæði um greiðslu til skipverja vegna tafa eða stöðvunar á útgerð. Í þessum ákvæðum sé ávallt gert ráð fyrir að greitt sé annað hvort tímakaup eða kauptrygging. Ekki sé hægt að fallast á að réttur til launa skuli vera meiri eða rýmri ef að skip ferst. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að fordæmi séu í dómum Hæstaréttar. Þau sjónarmið er þar komi fram eigi ekki við í þessu máli. Þá mótmælir stefndi útreikningum stefnanda á meðallaunum stefnanda. Stefnandi hafi farið í tvær veiðiferðir en verið í fríi þá þriðju. Vilji stefnandi finna út meðallaun á mánuði eða meðallaun á dag verði hann að deila tekjum sínum á alla daga ársins að teknu tilliti til skiptakerfis og almennra fría. Kröfu stefnanda um fæðispeninga og orlof ofan á reiknuð meðallaun sé einnig mótmælt enda séu þessir liðir þegar inni í meðaltalinu og því tvítaldir hjá stefnanda. Kröfu stefnanda um greiðslu á 6% aukatillagi vegna lífeyrisréttinda er mótmælt enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi glatað lífeyrisréttindum eða sýnt fram á það hvernig hann hafi eignast kröfu lífeyrissjóðs sjómanna. IV. Fjölveiðiskipið Guðrún Gísladóttir KE 15 steytti á skeri við Noregsströnd 18. júní 2002 og sökk daginn eftir. Stefndi var 2. stýrimaður á skipinu samkvæmt munnlegum ráðningarsamningi. Hann var þó ekki um borð er slysið varð heldur í svokölluðum frítúr en samkvæmt skiptimannakerfi um borð fór hluti áhafnar í veiðiferð á meðan hluti áhafnar var í fríi. Ágreiningur aðila snýst um túlkun á þágildandi ákvæði 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 um það álitaefni hvaða kaup skuli greiða ef skip ferst. Er deilt um hvort stefnanda beri laun yfir höfuð í tvo mánuði eftir slysið, og ef svo er, hvort honum beri þá lágmarkslaun, kauptrygging, eða svokölluð meðallaun miðuð við aflareynslu skipsins mánuðina á undan. Varðandi fyrra álitaefnið, hvort stefnanda beri laun yfir höfuð, eru varnir stefnda þær að stefnandi hafi verið í fríi heima á Íslandi er skipið fórst. Hann eigi því ekki rétt á launum samkvæmt þágildandi ákvæðum 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Af þessu tilefni þykir rétt að rekja forsögu þessa ákvæðis sem fjallar um launakjör sjómanna er skip ferst. Í 2. mgr. 96. gr. siglingalaga nr. 63/1913 segir: ,,Farist skip eða það meiðist og er dæmt óbætandi, eða það er hernumið og gert upptækt, eða sjóræningjar taka það er ráðning skipshafnar slitið, enda tekur hún þá ekki kaup. Ef skip ferst, er þó skipshöfn skylt, gegn hæfilegri þóknun, að taka þátt í björguninni og má ekki fara burt fyrr en sjóferðaskýrsla er gefin.“ Í sjómannalögum nr. 41/1930 segir í 1. mgr. 41. gr.: ,,Farist skip, eða verði það fyrir sjótjóni og sé dæmt óbætandi eða verði af óviðráðanlegum ástæðum tekið úr þjónustu útgerðarmanna um ófyrirsjáanlegan tíma, er skipsrúmssamningi slitið, nema öðruvísi sé um samið.“ Í 3. mgr. 41. gr. segir að ef skipsrúmssamningi sé slitið erlendis af þessum sökum eigi skipverji rétt á ferðakostnaði og fæðispeningum til heimilis síns hér á landi og greiðist sá kostnaður úr ríkissjóði. Síðan segir í 4. mgr.: ,,Auk kaups þess, er skipverji á rétt á samkvæmt 1. mgr. þessarar greinar, á hann rétt á kaupi á meðan hann er á heimleið, þó eigi fyrir lengri tíma en tvo mánuði, sé hann stýrimaður, vélstjóri eða loftskeytamaður, og eigi fyrir lengri tíma en einn mánuð, sé hann í lægri stöðu á skipinu.“ Með sjómannalögum nr. 67/1963 er þessu ákvæði ekki breytt efnislega sbr. 41. gr. þeirra laga. Núgildandi lög nr. 35/1985 eru efnislega óbreytt varðandi ofangreind atriði að öðru leyti en því að nú á skipverji rétt á launum í ákveðinn tíma á meðan hann er atvinnulaus en ekki meðan á heimleið stendur eins og áður gilti, sbr. 3. mgr. 26. gr.: ,,Verði skipsrúmssamningi slitið erlendis af þeim ástæðum sem greinir í 1. mgr. á skipverji rétt til launa á meðan hann er atvinnulaus af þessum sökum, þó ekki lengur en í tvo mánuði frá ráðningarslitum ef hann er stýrimaður, vélstjóri, bryti eða loftskeytamaður, en í einn mánuð frá sama tíma ef hann gegnir annarri stöðu á skipi.“ Því má svo bæta við að þessu ákvæði sjómannalaga var breytt með lögum nr. 59/2003 er tóku gildi 15. mars 2003. Þá er ákvæðinu breytt þannig að fellt er út það skilyrði að skipsskaðinn gerist erlendis. Á skipverji nú rétt til launa í einn mánuð eða tvo eftir stöðu hans á skipinu, burtséð frá því hvort skip ferst erlendis eða hér við land. Eins og áður sagði byggir stefndi á því að stefnandi eigi ekki rétt til launa þar sem hann var í fríi heima á Íslandi er slysið varð. Þegar forsaga ákvæðisins sé skoðuð sé ljóst að það hafi eingöngu verið sett þeim skipverjum til hagsbóta sem gætu lent í þeirri aðstöðu að vera staddir erlendis er skip þeirra ferst. Ekki þykir unnt að fallast á þessa túlkun stefnda á ákvæðum 26. gr. laga nr. 35/1985. Verður ekki séð að ákvæði 3. mgr. 26. gr. takmarki rétt þeirra sem ekki eru um borð er skip ferst en eru í ráðningarsambandi við útgerð. Stefnandi var í svokölluðum frítúr er skipið fórst en nú tíðkast að ráða eina og hálfa áhöfn á verksmiðjuskip þar sem þau stoppa stutt í landi eftir hverja veiðiferð og úthald er lengra en áður var. Það sem hér þykir skipta máli er að stefnandi var í ráðningarsambandi við stefnda er slysið varð enda þótt hann væri í fríi í umræddri veiðiferð. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. var ráðningarsamningi hans, eins og annarra áhafnarmeðlima, slitið er skipið fórst. Stöðu stefnanda verður því jafnað við stöðu þeirra skipverja sem voru um borð er skipið fórst. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi því eiga rétt á launum samkvæmt 3. mgr. 26. gr. sjómannalaga í tvo mánuði. Deilt er um hvort stefnanda beri laun fyrir þennan tíma samkvæmt ákvæðum kjarasamnings aðila um kauptryggingu eða hvort honum beri svokölluð meðallaun er taki mið af aflareynslu skipsins mánuðina á undan. Krafa stefnanda er um meðallaun og hefur stefnandi vísað til nokkurra Hæstaréttardóma máli sínu til stuðnings. Telur hann þessa dóma hafa fordæmisgildi í þessu máli. Í þeim málum er stefnandi vísar til voru atvik með þeim hætti að útgerð lagði skipi og greiddi skipverjum kauptryggingu í uppsagnarfresti. Hæstiréttur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að greiða ætti meðallaun í uppsagnarfresti, laun er tækju mið af aflahlut mánuðina á undan. Í þessu máli eru atvik með öðrum hætti og verður ekki talið að tilvitnaðir dómar hafi fordæmisgildi í þessu máli. Stefndi átti þess ekki kost að haga ráðstöfunum sínum þannig að starfslok stefnanda féllu saman við stöðvun á úthaldi skipsins heldur leiddi ófyrirsjáanlegt atvik til þess að útgerð skipsins Guðrúnar Gísladóttur var hætt, atvik er stefndi verður ekki talinn bera ábyrgð á. Er því ekki unnt að fallast á með stefnanda að hann eigi rétt á meðallaunum er taki mið af aflahlut síðustu mánaða. Niðurstaða málsins verður því sú að stefnandi verður talinn eiga rétt á kauptryggingu í tvo mánuði samkvæmt grein 1.09 í kjarasamningi milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Samkvæmt framlagðri kaupskrá er mánaðarleg kauptrygging stefnanda 153.580 krónur auk orlofs 10,17% eða samtals 169.199 krónur á mánuði. Verður stefndi því dæmdur til þess að greiða tvöfalda þá fjárhæð eða 338.398 krónur með dráttarvöxtum frá 20. júní 2003 til greiðsludags. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli aðila. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Festi ehf., greiði stefnanda, Helga Hermannssyni, 338.398 krónur með dráttarvöxtum frá 20. júní 2003 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 710/2009
|
Kærumál Bráðabirgðasvipting ökuréttar
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun lögreglustjóra um að svipta X ökurétti til bráðabirgða.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. desember 2009, þar sem felld var úr gildi ákvörðun sóknaraðila 3. september 2009 um að svipta varnaraðila ökurétti til bráðabirgða. Kæruheimild er í 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og ákvörðun hans um bráðabirgðasviptingu ökuréttar verði staðfest. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili var sviptur ökurétti til bráðabirgða með ákvörðun sóknaraðila 3. september 2009 í kjölfar meints brots hans á umferðarlögum þann dag. Hann krafðist þess 27. nóvember 2009 að framangreind ákvörðun yrði felld úr gildi. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 836/2017
|
Gjaldþrotaskipti Skaðabótamál Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Þrotabú S ehf. höfðaði mál á hendur T til heimtu bóta vegna ábyrgðar sem þrotabúið taldi T bera á því að tækjabúnaður í eigu S ehf., eða andvirði hans, hefði ekki skilað sér inn í búið við skiptin. Í dómi Hæstaréttar kom fram að málatilbúnaður þrotabús S ehf. væri ekki til þess fallinn að unnt væri að staðreyna að sá tækjabúnaður sem talinn væri upp í stefnu til héraðsdóms hefði verið í eigu búsins þegar T hefði stöðvað rekstur S ehf. og eftir atvikum að hvaða marki honum hefði verið ráðstafað án þess að félagið nyti endurgjaldsins. Þá taldi rétturinn ágalla vera á málatilbúnaði þrotabús S ehf. hvað varðaði tölulegan grundvöll skaðabótakröfunnar en engin tilraun hefði verið gerð til að afmarka raunverulegt verðmæti tækjabúnaðarins á þeim degi sem bú S ehf. hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta og þar með raunverulegt tjón þrotabús S ehf. Hefði stefna í málinu því ekki uppfyllt kröfur e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem ekki hefði verið úr þessari vanreifun bætt með viðhlítandi hætti undir rekstri málsins væru svo verulegir annmarkar á málatilbúnaði þrotabús S ehf. að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon landsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 28. desember 2017. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 4.050.466 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2015 til greiðsludags. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefsthann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IEinkahlutafélagið Sitrus annaðist auglýsingasölu og auglýsingagerð en búþess var tekið til gjaldþrotaskipta 21. október 2015. Áfrýjandi byggir á því aðstefndi hafi verið stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi Sitrusar ehf.frá 4. desember 2012 og þar til bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta.Stefndi hafi stöðvað rekstur félagsins í lok febrúar 2015 og þá skipt um skrárá starfsstöð þess. Þegar starfsmenn félagsins hafi yfirgefið starfsstöðina hafiallur tækjabúnaður félagsins verið þar. Stefndi hafi tjáð skiptastjóraáfrýjanda að engar eignir væru í búinu en gefið óljós svör um hvað orðið hefðiaf tækjabúnaðinum. Könnun skiptastjóri á bankareikningi Sitrusar ehf. hjáLandsbankanum hefði leitt í ljós að ekki væri að sjá að eignir búsins hefðuverið seldar og andvirði þeirra runnið inn á reikning félagsins.Áfrýjandi lagði 7. júlí 2016 fram kröfu á hendur stefnda fyrir HéraðsdómiReykjavíkur um afhendingu á nánar tilgreindum tækjabúnaði en undir rekstrimálsins komu fram skýringar á afdrifum hluta hans. Kröfu áfrýjanda var hafnaðmeð úrskurði héraðsdóms sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 13. desember2016 í máli nr. 788/2016.Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að eftir að rekstri Sitrusar ehf. hafiverið hætt hafi stefndi einn haft aðgang að húsnæði því sem tækjabúnaðurinn varí. Því viti hann einn um afdrif búnaðarins og beri þar af leiðandi augljóslegaábyrgð á vörslu hans og hvarfi samkvæmt 108. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutfélög og almennum skaðabótareglum. Skaðabótakrafa áfrýjanda er sundurliðuð með þeim hætti að tilgreind eruþau tæki sem áfrýjandi telur hafa horfið úr eigu félagsins og þá er gerð greinfyrir vörunúmeri, heiti tækis og raðnúmeri auk þess sem kaupverð er tilgreint.Við þingfestingu málsins í héraði voru lagðir fram reikningar sem bera það meðsér, utan einn, að vera vegna kaupa Sitrusar ehf. á tölvum og öðrum tækjum enflestir þeirra eru dagsettir á fyrri hluta ársins 2013 en sá síðasti 5. maí2014. Gengið er út frá því í stefnu að reikningarnir séu vegna þeirra tækja semvoru á starfsstöð Sitrusar ehf. þegar rekstri var hætt og skiptastjóri telur aðhafi horfið úr eigu félagsins síðar án endurgjalds. Ekki var sérstaklega vísaðtil þess í stefnu að þessi gögn hefðu verið fengin úr bókhaldi Sitrusar ehf. Afhálfu áfrýjanda er byggt á því að tölvubúnaður félagins hafi verið mjögvandaður og notkunar- og líftími mun lengri en almennt gerist um heimilistölvurog venjulegar skrifstofutölvur. Vafi um raunverðmæti eignanna sé því á áhættuog ábyrgð stefnda. IISá ágalli er á málatilbúnaði áfrýjanda að í stefnu til héraðsdóms eraðeins að litlu leyti vísað til þeirra upplýsinga sem lágu fyrir við höfðunmálsins um ráðstöfun á tækjabúnaði Sitrusar ehf. en þessar upplýsingar höfðukomið fram í skýrslum stefnda og starfsmanna félagsins hjá skiptastjóra og viðrekstur fyrrnefnds máls áfrýjanda á hendur stefnda um afhendingu á búnaði.Upplýsingarnar gáfu þó fullt tilefni til þess að skiptastjórinn gerði frekarireka að því að staðreyna hvernig tækjunum hefði verið ráðstafað, hvortendurgjald hefði komið fyrir þau og hvert það hefði runnið. ÁrsreikningarSitrusar ehf. eða önnur bókhaldsgögn voru ekki lögð fram í málinu og ekki tilþeirra vísað í málatilbúnaði áfrýjanda. Þá var ekki lagt fram í málinu yfirlityfir færslur á bankareikningum Sitrusar ehf. heldur aðeins vísað til þess aðskiptastjóri hefði kannað yfirlit reikninganna. Málatilbúnaður áfrýjanda erþannig ekki til þess fallinn að unnt sé að staðreyna að sá tækjabúnaður semtalinn er upp í stefnu hafi verið í eigu búsins þegar stefndi stöðvaði reksturSitrusar ehf. og eftir atvikum að hvaða marki honum hafi verið ráðstafað ánþess að félagið nyti endurgjaldsins.Þá er sá ágalli á málatilbúnaði áfrýjanda hvað varðar tölulegan grundvöllskaðabótakröfunnar að alfarið er byggt á kaupverði nánar tiltekinna tækja áárunum 2013 og 2014, að því er virðist að meðtöldum virðisaukaskatti sem þó máætla að Sitrus ehf. hafi getað nýtt sem innskatt. Engin tilraun er gerð til aðafmarka raunverulegt verðmæti tækjabúnaðarins á þeim degi sem bú Sitrusar ehf.var tekið til gjaldþrotaskipta og þar með raunverulegt tjón áfrýjanda svo semmeð því að meta eða áætla endursöluverð tækjanna að teknu tilliti tilóhjákvæmilegrar virðisrýrnunar vegna aldurs og notkunar.Samkvæmt framansögðu uppfyllti stefna í málinu ekki kröfur e. liðar 1.mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem ekki hefur verið úrþessari vanreifun bætt með viðhlítandi hætti undir rekstri málsins eru svoverulegir annmarkar á málatilbúnaði áfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísamálinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr., sbr. 190. gr.,laga nr. 91/1991 ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað, semákveðinn verður í einu lagi vegna reksturs málsins í héraði og fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Áfrýjandi, Þrotabú Sitrusar ehf., greiði stefnda, Teiti Guðmundssyni,samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 14. desember2017.Mál þetta, sem var dómtekið 29. nóvember sl., var höfðað með stefnuþingfestri 14. febrúar sl. Stefnandi er þrotabú Sitrusar ehf., kt. 510507-1690,Suðurlandsbraut 48, Reykjavík. Stefndi er Teitur Guðmundsson, kt. 261173-6389,Fróðaþingi 31, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur aðfjárhæð4.050.466krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr.38/2001 af stefnufjárhæðinni frá 1. mars 2015 til greiðsludags. Þá er þessjafnframt krafist, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda hæfileganmálskostnað að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess að verðasýknaður af öllum kröfum stefnanda auk þess sem hann krefst málskostnaðar. Varmálið dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 29. nóvember 2017.Málavextir.Félag Sitrusar ehf. var tekið tilgjaldþrotameðferðar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 21. október 2015. Var Björn ÓlafurHallgrímsson hæstaréttarlögmaður skipaður skiptastjóri þrotabúsins. Varfrestdagur 19. júní 2015. Auglýsing um fyrstu innköllun krafna birt íLögbirtingarblaði þann 2. nóvember 2015. Var fyrsti skiptafundur haldinn hjástefnanda 18. janúar 2016. Samkvæmt hlutafélagavottorði fyrir Sitrus ehf.,dagsettu 19. júní 2015 var stefndi skráður stjórnarmaður, framkvæmdastjóri ogprókúruhafi Sitrusar ehf. allt frá fundi í félaginu þann 4. desember2012. Í gögnum málsins liggur fyrir skýrsla stefnda hjá skiptastjóra þann16. desember 2015 þar sem stefndi lýsti því yfir að engar eignir væri að finnaí búinu. Þegar stefndi var inntur eftir svörum við því hvar þær eignir væruniður komnar, sem þrotabúið hafði keypt á fyrri helmingi ársins 2013 og semfram kæmu á reikningum sem fylgdu með kröfulýsingu Emerio ehf., dags. 6. nóvember2015 og sem hafi verið móttekin af skiptastjóra þann 11. nóvember 2015, svaraðistefndi því til að verktaki hjá Sitrusi ehf. hefði tekið eignirnar út í nafnifélagsins í leyfisleysi. Kvað stefndi verktakann heita Stefán UnnarSigurjónsson. Ígögnum málsins liggur fyrir krafa skiptastjóra á stefnda dagsett 23. mars 2016þar sem skorað er á stefnda að afhenda þrotabúinu þær eignir sem tilheyrðuþrotabúinu fyrir þann 12. apríl 2015. Vísaði skiptastjóri til reikninga semvoru í bókhaldi stefnda. Með beiðni þann 7. júlí 2016, krafðistskiptastjóri þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðaði um kröfu stefnanda umað stefnda yrði gert skylt að afhenda stefnanda ákveðnar eignir sem stefnanditaldi vera eignir þrotabúsins. Var kröfu stefnanda hafnað með úrskurði í málinuX-24/2016, uppkveðnum 8. nóvember 2016. Segir í forsendum úrskurðarins, semstaðfestur var í Hæstarétti að eins og málið liggi fyrir dóminum verði að teljaósannað að umræddir munir hafi verið á starfsstöð félagsins er húsnæðið varinnsiglað eða að þeir væru þá í vörslum varnaraðila. Geti niðurstaða dómsinsekki byggst á getgátum um að umræddir munir séu á heimili varnaraðila. Þá hafiekki verið leitt í ljós með nægilega skýrum hætti hvaða tæki og búnaður hafiverið í húsnæði félagsins er starfsemi þess lauk og húsnæðinu var lokað. Þóttiframburður fyrrverandi starfsmanna sóknaraðila ekki varpa ljósi á þetta. Matdómurinn það svo að stefnandi hafi ekki fært nægar sönnur fyrir kröfu sinn ogþví skilyrði 3. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991 ekki verið uppfyllt. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á skýrslum sem voruteknar fyrir héraðsdómi af stefnda, Stefáni Unnari Sigurjónssyni, fyrrverandiverktaka hjá Sitrusi ehf. Hermanni Karlssyni, fyrrverandi starfsmanni Sitrusarehf., Freymari Þorbergssyni, fyrrverandi starfsmanni Sitrusar ehf. og Mána M.Sigfússyni fyrirverandi starfsmanni Sitrusar ehf., þann 3. nóvember 2016. Viðkönnun skiptastjóra á eignum búsins hafi stefnandi orðið þess áskynja aðstefndi keypti m.a. verðmætan tölvubúnað á árunum 2013 og 2014. Aðeinslítið brot af þeim eignum sem þrotabúið hafi keypt á þessum árum sé að finna áþeim reikningum sem hafi fylgt með kröfulýsingu Emerio ehf., dags. 6. nóvember2015. Við könnun skiptastjóra á bankareikningiþrotabúsins hjá Landsbankanum nr. 0101-26-051057 hafi ekki verið að sjá aðfyrrgreindar eignir búsins hafi verið seldar og að andvirði þeirra hafi runniðinn á reikning búsins hjá Landsbankanum. Þó hafi síðar komið í ljós að tölvuna skv. tl.nr. 1 hér að neðan, (Z0MS008ViMac 27" 3.4GHz 3TB Fusion, hafðistarfsmaðurinn Freymar Þorbergsson keypt af félaginu og greitt fyrir 210.000krónur. Þá kveður stefnandi að eðlilegar skýringar hafi komið fram undirrekstri fyrra dómsmáls, X-24/2016, á ráðstöfun á neðantöldum eignum: Z0MS008V iMac 27" 3.4GHz 3TB Fusion – sérpöntun. 600.000 krónur.Raðnúmer: SC02KG0EADNMP.Tölvan hafi verið seld starfsmanni/verktaka og hann greitt fyrir hana að fullu. SE9285731 Playstation 3 500GB S SLIM M. 69.900 og SE9287339 Playstation 3 12GB S SLIM M. M. 59.999. Tveimur playstation tölvum hafi verið ráðstafað sem greiðslu verklauna tónlistarmanna sem hafi sungið 13. jólalög inn á disk fyrir félagið. NIT3DS HW BLUE Nintendo 3DS Blá 39.999Einni playstation tölvu hafði verið ráðstafað til starsmanns/verktaka. 4 S2740L Dell S2740L (1920x1080) 27" Wide LED skjár Raðnúmer: 5RBYGT1,5R91HT1, (5R71HT1og 5R4XGT1). 264.540/2Tveimur af fjórum 27“ Wide LED skjám, (Raðnúmer: 5RBYGT1,5R91HT1) hafi eignkona stefnda skilaðtil skiptastjóra þann 6. september 2016 ásamt köplum, lyklaborði og svonefndri„tölvu“, sem í raun sé lítið Appel-breytibox og sem ekki hafi verið á þeimlista sem lagður hafi verið fyrir héraðsdóm.Undir rekstri framangreinds máls fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur hafiskýrslutökur farið fram af stefnda og starfsmönnum/verktökum Sitrusarehf. Kom m.a. fram í þeim skýrslum, að stefndi hafði stöðvað reksturfélagsins í lok febrúar 2015. Hafi starfsmannafundur verið haldinn íþáverandi starfsstöð félagsins að Seljavegi 2 íReykjavík, á laugardegi í lok mánaðarins, sem muni hafa verið 28.febrúar 2015. Urðu þá starfsmenn/verktakar þess varir, er þeir hugðustmæta á fundinn, að búið var að skipta um læsingar þar svo að þeir komust ekkiinn með lyklum sínum.Hleypti stefndi þeim inn, tilkynnti þeim að félagiðværi hætt rekstri og gaf þeim síðan kost á taka með sér persónulega muni þegarþeir færu af vettvangi. Samkvæmt fyrirliggjandi framburði var allurtækjabúnaður félagsins óhreyfður í starfsstöðinni, þegarstarfsmenn/verktakar yfirgáfu staðinn eftir fundinn.Svör stefnda við skýrslugjöf fyrir dómi hafi verið mjög óljós umhvað orðið hefði af tækjabúnaðinum, en ljóst er hins vegar af fyrirliggjandigögnum, að búnaðurinn var til staðar þegar starfsmannafundurinn var haldinn ogskipt hafði verið um læsingar. Eftir það hafi stefndi einn haft aðgang aðhúsnæðinu og hann einn viti því hvað um búnaðinn varð. Beri hann þvíaugljóslega ábyrgð á vörslu þeirra og hvarfi skv. almennum skaðabótareglum ogskv. XV. kafla laga nr. 138/1994, einkum 108. gr. Sé m.a. á því byggt aðhvarf meginhluta eigna þrotabúsins stafi af gáleysi stefnda eða ásetningistefnda, eins og ljóst má telja af gögnum málsins.Nægir skv. 108 gr. aðstefndi hafi sýnt af sér gáleysi við vörslur eignanna til að hann hafi bakaðsér bótaskyldu. Hafi stefndi hins vegar ráðstafað eignunum í þeimtilgangi að koma þeim undan félaginu, hefur tjóninu verið valdið með ásetningihans. Þar sem félagið sé undir gjaldþrotaskiptameðferð verði ákvörðun um að hafauppi skaðabótakröfuna ekki bundin við að hún hafi verið tekin á hluthafafundiskv. 1. mgr. 109 gr. laga um einkahlutafélög heldur af skiptastjóra búsins, semskv. 122. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 fer með forræði búsins og erskylt að gæta hagsmuna búsins og innheimta kröfur þess.Hafi stefndi afásetningi tileinkað sér eignir þrotabúsins til eigin nota eða selt þær í eiginreikning, varði slíkt eftir atvikum við 247. og 250. gr. almennrahegningalaga nr. 19/1940 og er hvort sem er grundvöllur bótaábyrgðar ogrefsiábyrgðar. Í máli þessu sé sýnt fram á upphaflegt verðmæti eigna Sitrusar ehf. ogþað jafnframt að tölvubúnaður félagsins var sérlega vandaður og þess eðlis, aðnotkunar- og líftími búnaðarins sé mun lengri en almennt gerist um heimilistölvurog venjulegar skrifstofutölvur. Allur vafi um raunverðmæti eignanna viðbótaskyldar athafnir stefnda er því á hans áhættu og ábyrgð.Töluleg útlistun stefnukröfu:Sá tækjabúnaður þrotabúsins, sem fjárhæð bótakröfu byggist á, ereftirfarandi:MagnVörunúmerSamtalsverð Vörulýsing CH3 3TB S 64 72. 26.328 3TB SATA3 Seagate Barracuda harður diskur (ST3000DM001).2CHXS 2TB MIN L. 37.228 2TB LaCie 3.5" Minimus flakkari 32MB, USB 3.0.PRECISIONT1650#05.188.417 Dell Precision T1650 vinnustöð. Raðnúmer: 78YMMW1.2OPTIPLEX3010DT#04.199.800 Dell OptiPlex 3010 borðtölva. Raðnúmer: 8VFXH5J og 7WFXH5J.2 P2312H.70.546 Dell Professional (1920x1080) 23" LED skjárRaðnúmer: CN0YJ3JX7444529OABN og CN0YJ3JX7444529OAHN. SEV-KS989329.989 Kæliskápur m. frystib. PAN-TXP50UT50Y168.000 Panasonic 3D 50" FHD plasma. VCQ600-PB 35.965 PNY NVIDIA Quadro 600 V313WAIO16.315Dell V313W All-in-One prentari. Raðnúmer: 5H8X6Q1. PIHTP-SB300 77.500Soundbar fyrir LCD sjónvarp.2 PRECISIONT1650#04443.597Dell Precision T1650 vinnustöð. Raðnúmer: B8GZMW1 og C7GZMW1. PET302#02507.468Dell Power Edge T320 netþjónn Raðnúmer: 811MF5J.2 S2740L132.270 Dell S2740L (1920x1080) 27" Wide LED skjár. Raðnúmer: 5R71HT1 og 5R4XGT1. ST32000444SS44.4262TB NL SAS 6Gbp/s 7200rpm 3,5". Raðnúmer: 9WM2P106.Z0MR326.574 iMac 27" 2.9GHz i5 8GB 1TB. Raðnúmer: SC02K54A4DNMN.PRECISIONT3600#07305.993 Dell Precision T3600 vinnustöð Raðnúmer: 3DS76X1.2S2740L119.980Dell S2740L (1920x1080) 27" Wide LED skjár. Raðnúmer: F91YGT1 og F8N0HT1.CVEGTX6700OC2GG79.900 Gigabyte GTX 670OC PCI-E3.0 skjákort 2GB GDDR5.WE-6531068 209.500Genesis E330 gas grill – svart.OPTIPLEX3010DT#06109.990Dell OptiPlex 3010 borðtölva. Raðnúmer: HVCC3Y1.2604.500Dreamware Render tölva.CH3 3TB L TB54.4303TB LaCie 3.5" d2 Thunderbolt flakkari, USB3.0,Thunderbolt. 5CH3 3TB 128 72261.750 3TB SATA3 Seagate Constellation ES.3 harður diskur.Samtals nemi kaupverð þessara horfnu tækja og búnaðar 4.050.466 króna,sem sé stefnufjárhæðin.Auk þessa tækjabúnaðar hafi jafnframt horfiðýmislegur forgengilegri tækjabúnaður og smáhlutir, sem sjáist á kaupnótum, svoog verðmætur hugbúnaður Sitrusar ehf., en í málinu sé ekki gerð bótakrafa vegnaþeirra eigna að svo stöddu.Stefnandi styður kröfugerð sína við XV. kafla laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög, einkum 108. gr.Þá byggir stefnandi á almennuskaðabótareglunni. Einnig byggir stefnandi á því varðandi almennuskaðabótaregluna, að bótaskylda stefnda verði eftir atvikum studd viðfjárdráttarákvæði 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ogskilasvikaákvæði 250. gr. sömu laga. Um heimildir skiptastjóra til málshöfðunarf. h. þrotabúsins vísast til XIX. kafla laga nr. 19/1991, einkum 122. gr. Vísaðer til 130. gr. sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um málskostnaðarkröfu stefnandaog til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað er vísað, enstefnandi er ekki skattaðili skv. lögunum.Málsástæður og lagarök stefnda.Stefndi byggir á því að hann hafi verið fyrirsvarsmaður stefnanda semhafi selt auglýsingar og auglýsingagerð. Stefndi hafi ekki starfað hjástefnanda og ekki verið með aðstöðu í starfsstöð stefnanda. Stefndi hafi ekkitekið ákvörðun um það hvaða tæki hafi verið keypt fyrir félagið heldur hafistarfsmenn stefnanda valið búnaðinn, pantað hann og sótt hjá viðkomandi birgi.Stefni bendir á að stefnandi hafi rekið afhendingarmál fyrir dómi vegna sömumuna og hafi þeirri kröfu verið hafnað og sú niðurstaða staðfest í HæstaréttiÍslands í máli nr. 788/2016. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að þeir munir ogbúnaður sem hann krefji stefnda um skaðabætur fyrir hafi verið í starfsstöðstefnanda þegar rekstri hafi verið hætt. Enn síður hafi stefnanda tekist aðsanna að stefndi hafi nokkurn tímann verið með umrædda muni eða búnað í vörslumsínum. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að meint hvarf umræddra muna eigirætur sínar að rekja til saknæmrar háttsemi stefnda. Stefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni, hver beri ábyrgð átjóninu og fjárhæð tjónsins. Sú sönnun hafi ekki tekist og því beri að sýknastefnda. Þá mótmælir stefndi sérstaklega framkominni bótakröfu en stefnda hafifyrst verið kynt framkomin bótakrafa þegar málið var höfðað. Skýrslur fyrir dómi. Teitur Guðmundsson kom fyrir dóminn og kvað Sitrus ehf. hafa snúist umauglýsingagerð, sölu á auglýsingum og markaðssetningu. Stefndi kvaðst veralæknir að mennt og reka Heilsuvernd. Hafi hann komið að stefnanda semfjárfestir og lagt mikið fé til félagsins. Rekstur félagsins hafi gengið illaog því hafi verið óhjákvæmilegt að hætta rekstri. Kvað hann aðila hafa leitaðtil sín sem fjárfestis og hafi hann verið skráður framkvæmdastjóri með prókúru.Hann hafi ekki verið með starfsstöð þarna en átt samskipti við starfsmenn meðtölvupósti og fundum. Kvaðst stefndi ekki hafa vit á tölvubúnaði og hafistarfsmenn því lagt til hvaða tölvubúnað þyrfti og fjárfestar þá lagt félaginutil fé. Starfsmenn hafi oftast sótt sjálfir þær vörur sem þeir hafi pantað enþað hafi komið fyrir að stefndi hafi gert það líka. Aðspurður kvaðst Teiturkannast við þá hluti sem taldir séu upp í stefnu en hann viti ekki hvar þeirséu niðurkomnir núna. Kvaðst hann gera ráð fyrir því að þeir munir hafi verið íhúsnæðinu þegar það fór í þrot en húsnæðinu hafi verið lokað og síðan óskaðeftir því að þar yrði tekið til og það hafi verið gert. Kvað stefndi starfsmennhafa tekið með sér persónulega muni eftir síðasta fund með þeim en hvað þeirhafi tekið viti stefndi ekki um. Kvaðst stefndi hafa skilað til skiptastjóraþeim munum sem hann hafi haft undir höndum en hann viti ekkert um afdrifannarra muna félagsins utan að einn starfsmaður hafi keypt eina tölvu sem komifram í gögnum félagsins. Stefndi kvaðst hafa tekið að sér fjármálastjórn enstarfsmenn hafi einnig verið með kort á nafni félagsins og því getað keypttölvubúnað sjálfir í nafni félagsins. Stefndi kvað rétt að hann hefði látiðloka fyrirtækinu laugardaginn 28. febrúar 2015 og haldið þá fund meðstarfsmönnum félagsins. Kvaðst stefndi ekki getað svarað því hvort allir munirfélagsins hafi verið til staðar þennan fundardag en stefndi vissi ekki hvaðamunir hafi tilheyrt félaginu og hvað hafi tilheyrt starfsmönnum persónulega.Hann hafi ekki staðið yfir þeim þegar þeir tóku sína muni. Kvað hann Gest Grétarsson, hjá Kvíaholtiehf., hafa séð um að taka til og loka fyrirtækinu og hafi stefndi fengið nokkramuni afhenta frá honum sem eiginkona stefnda hafi síðan farið með tilskiptastjóra. Meira viti hann ekki um afdrif þeirra muna sem krafið sé um. Stefán Unnar Sigurjónsson, kt.170775-3179, gaf símaskýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa verið stofnandi ogstarfað sem verktaki hjá stefnanda fram til apríl 2014. Hafi stefndi séð umfjármál fyrirtækisins. Kvað hann rétt að í fyrirtækinu hafi verið öflugurtölvubúnaður til að nota við grafíska vinnslu. Kvaðst vitnið hafa fengið einatölvu og greitt fyrir hana. Þá hafi hann fengið Playstationtölvu sem laun. Þáhafi stefndi haft samband við vitnið til að aðstoða stefnda við að koma tölvumí verð en úr því hafi ekki orðið. Vitnið kvað vörukaup hafa farið þannig framað starfsmenn hafi keypt þá muni sem þurfti en öll stærri viðskipti hafi oftastverið gerð í samráði við vitnið eða Teit. Teitur hafi hins vegar oft haft minnaum það að segja hvort og hvaða tölvur væru keyptar þar sem Teitur hafði litlaþekkingu á þeim búnaði sem notaður var í fyrirtækinu svo og á þeirri vinnu semþar fór fram. Teitur hafi komið á stjórnarfundi ásamt vitninu, Freymari ogHermanni en þeir hafi allir litið á sig sem jafna varðandi stjórnarsetufyrirtækisins. Vitnið Sölvi Sigurðsson,010980-5709, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað hjá stefnanda þar tilstarfseminni var hætt. Það hafi verið í kringum páskana. Vitnið starfaði semhönnuður og stefndi hafi séð um fjármál fyrirtækisins. Mundi vitnið að þaðhafði verið boðað á fund hjá stefnanda þar sem ákvörðun var tekin um aðfyrirtækið væri hætt störfum. Þegar vitnið kom á staðinn hafi verið búið að skiptaum skrá. Vitnið hafi tekið tölvuna sína með sér en fyrirtækið hafi leigttölvuna af vitninu á meðan vitnið starfaði þar. Vitnið taldi að allir munirhafi verið á starfsstöðinni á þeim fundi. Vitnið var innt eftir því hvort þeirmunir sem taldir eru upp í stefnu hafi verið á staðnum þegar það kom að sækjasína muni og mundi vitnið eftir einstökum munum en ekki öðrum. Vitnið vissi tilþess að Freymar hefði keypt eina tölvuna. Vitnið kvað erfitt að segja til umþað hvaða harðir diskar hafi verið þarna á staðnum. Kvað vitnið svona öflugartölvur vera dýrar en vitnið kvaðst ekki myndu kaupa fjögurra ára gamla skjái.Kvað vitnið tölvubúnað úreldast fljótt. Vitnið Freymar kom fyrirdóminn og kvaðst hafa starfað hjá stefnanda sem faglegur stjórnandi fram að lokunfyrirtækisins. Teitur hafi séð um fjármál fyrirtækisins. Vitnið mundi eftirfundi í febrúar 2014 og hafi hurðin verið opin þegar vitnið kom á fundinn. Áfundinum hafi verið ákveðið að vitnið og fleiri gengju út úr fyrirtækinu oghættu störfum fyrir það. Vitnið kvað tvö stykki af iMac tölvum hafa verið ástaðnum ásamt tveimur öflugum vinnslustöðvum, tveimur til þremur minni tölvum,einhverjum skjám, lítilli iMac tölvu ogeinhverjum aukahlutum. Vitnið kvað gasgrill aldrei hafa verið í fyrirtækinu.Teitur hafi ekki verið með starfsstöð í fyrirtækinu en komið á fundi á tveggjavikna fresti. Í upphafi hafi stefndi og Stefán keypt tölvur fyrir fyrirtækið,vitnið hafi keypt sína vinnustöð og Stefán verið með innkaupakort en eftir aðhann hætti hafi Teitur séð um að greiða fyrirtölvukaup. Hermann Karlsson, kt.11274-5549, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað sem hönnuður fyrir Sitrusehf. fram að lokum fyrirtækisins. Hafi stefndi séð um fjármál fyrirtækisins.Vitnið kvaðst ekki hafa komist inn í húsnæðið þegar það var boðað á fund ífebrúar en á þeim fundi hafi stefndi tilkynnt starfsfólkinu að reksturinn væriað hætta. Vitnið kvaðst muna eftir tveimuriMac tölvum, PCvinnslutölvu, einhverjum lélegri tölvum og einhverjum „server“ sem þeir hafi unnið á. Vitnið kvaðstaldrei hafa séð gasgrill á staðnum. Vitnið minnti að í upphafi hafi stefndi ogStefán keypt vörur inn í húsnæðið, húsgögn o.fl. Þá hélt vitnið að stefndi hafialmennt séð um greiðslur vegna innkaupa en Stefán hafi verið með greiðslukortog séð um greiðslur. Vitnið taldi að stefndi hafi komið í fyrirtækið á tveggjavikna fresti. Vitnið Máni MatthíasSigfússon, kt.220585-6189, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað semhreyfihönnuður hjá Sitrus ehf. þar til starfseminni var hætt. Stefndi hafi séðum fjármál fyrirtækisins. Kvað vitnið rétt að það hafi verið boðað á fund hjáSitrusi þar sem rætt var um að hætta rekstri fyrirtækisins. Teitur hafi þáupplýst þá um að búið væri eða það ætti eftir að skipta um skrá á hurðinni.Vitnið hafi tekið allt það sem það átti hjá fyrirtækinu á þessum fundi. Kvaðvitnið að allur búnaður sem hafi verið hjá fyrirtækinu hafi verið ætlaður tilgrafískrar vinnu. Aðspurt minnti vitnið að allir munir væru á starfsstöðinniþegar það mætti á fundinn á laugardeginum. Kvað vitnið ekkert grill hafa veriðá staðnum. Forsendur og niðurstaða.Bú stefnanda var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdómsReykjaness þann 21. október 2015. Í máli þessu krefst stefnandi þess að stefndiverði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 4.050.466 krónur aukdráttarvaxta frá 1. mars 2015 og byggir fjárhæðina á reikningum vegna kaupaumræddra muna frá árinu 2013. Engin önnur gögn styðja fjárkröfu stefnanda. Þákom fram í skýrslutökum vitna að þeir töldu að sá tölvubúnaður sem þeir höfðuunnið á og var á starfsstöð þeirra hafi verið þar á síðasta fundinum sem þeirfóru á í febrúar 2015. Gátu þeir ekki staðfest hvort það voru sömu munir ogtaldir eru upp í stefnu utan að þeir kváðu allir að gasgrill hefði aldrei veriðþar. Þá er reikningur vegna kröfu að fjárhæð 26.328 krónur og 37. 228 krónurstílaður á Kvíaholt ehf. Engin skýring hefur komið fram hjá stefnanda á þvíhvernig sá reikningur tengist stefnanda. Stefnandi vísar kröfu sinnitil stuðnings til 108. gr. laga nr. 13/1994 um einkahlutafélög. Í 108. gr. erákvæði sem segir að stofnendur, stjórnarmenn, framkvæmdastjórar, endurskoðendurog skoðunarmenn einkahlutafélags, svo og rannsóknarmenn, séu skyldir að bætafélaginu það tjón er þeir hafi valdið því í störfum sínum, hvort sem er afásetningi eða gáleysi. Eins og máli þessu er háttað verður ekki ráðið aðstefndi hafi valdið félaginu tjóni í störfum sínum enda er ekki byggt á því aðhann hafi verið að störfum fyrir félagið þegar meint tjón átti að eiga sérstað. Verður stefndi sýknaður af þeirri ástæðu. Þá byggir stefnandi á almennuskaðabótareglunni. Kveður hann tjón stefnanda vera sannað með þeim reikningumsem byggt er á. Til að geta beitt þeirri reglu fyrir sig verður tjónþoli aðsýna fram á hvert raunverulegt tjón hans er. Í máli þessu byggir stefnandi áinnkaupsverði sérstæks tölvubúnaðar frá fyrrihluta ársins 2013 enskaðabótakrafan, sem byggist á sömu reikningum, er gerð með stefnu birtri 14.febrúar 2017 eða um fjórum árum eftir að umræddur búnaður var keyptur. Alvita erað tölvubúnaður og sjónvarpsskjáir rýrna í verði við notkun þeirra og úreldastá ákveðnum árafjölda. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á, miðað við þessaaugljósu staðreynd, hvert hið raunverulegt tjón stefnanda er. Hefur stefnandiþví ekki sýnt fram á að skilyrði sakareglunnar sé uppfyllt þar sem tjón hans erekki sannað. Ekki er tekið undir þá málsástæðu stefnanda að það sé stefnda aðsýna fram á að verðmæti munanna sé minna en krafið er um í stefnu. Verðurstefndi því sýknaður af þessari málsástæðu stefnanda. Að lokum byggir stefnandi á 247. og 250. gr. hegningarlaga nr.19/1940. Verður ekki í einkamáli byggt á ákvæðum almennra hegningarlaga nr.19/1940 er varða fjárdrátt og skilasvik. Á tilvísun til þessara lagaákvæða ekkiheima í einkamáli. Að öllu ofangreindu virtu berað sýkna stefnda í máli þessu. Stefnandi skal, með vísan til2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefndi er sýkn í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 307/2005
|
Kynferðisbrot Börn Ómerking héraðsdóms
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn 10 ára telpu á þann hátt sem nánar var lýst í ákæru. Það varð niðurstaða héraðsdóms að rétt væri að sýkna X vegna þriggja atriða, sem talið var að drægju úr vægi framburðar telpunnar um málsatvik. Að mati Hæstaréttar þótti á það skorta að þessi atriði hefðu verið metin skýrlega með tilliti til annarra atriða, einkum læknisfræðilegra gagna um áverka á kynfærum telpunnar og framburðar bróður hennar. Sönnunarmat í málinu í héraði uppfyllti því ekki kröfu 46. gr. laga nr. 19/1991 um að heildarmat á öllum sönnunargögnum skuli ráða niðurstöðu máls. Héraðsdómurinn var því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til frekari meðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2005 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til frekari meðferðar og dómsálagningar að nýju. Ákvörðun sakarkostnaðar bíður endanlegs dóms í héraði að öðru leyti en því að málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Mál þetta, sem tekið var til dóms 15. apríl sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 10. febrúar sl., á hendur X, fæddum [...], til heimilis að Y, ,,fyrir kynferðisbrot framin á heimili ákærða að nóttu til í júní 2003, gegn systurdóttur hans, A, sem þá var 10 ára gömul, með því að hafa, þá er telpan svaf í rúmi með ákærða, káfað innan klæða á rassi og kynfærum hennar, sett fingur inn í kynfæri telpunnar og nuddað lim sínum við ber kynfæri hennar og rass. Telst þetta varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A, kennitala [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta og dráttarvaxta skv. lögum nr. 38/2001 frá 30. júní 2003 til greiðsludags.” Af hálfu ákærða er aðallega gerð krafa um sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara vægustu refsingar sem lög frekast heimila og að refsing verði skilorðsbundin og í því tilfelli verði bótakrafa lækkuð. Málavextir. Samkvæmt framburði ákærða og vitna flutti B ásamt þremur börnum sínum að Z um haustið 2002. Á heimilinu voru fyrir faðir hennar og kona hans svo og ákærði sem er hálfbróðir B. Ekki liggur fyrir hvort fleiri voru þar í heimili. Eftir að B hafði dvalið þar í tvo til þrjá mánuði flutti hún að Þ. Ákærði flutti einnig á þessum tíma í sömu götu. Áður en B flutti að Z hafði nánast ekkert samband verið á milli ákærða og B og barna hennar. Þá verður og ráðið af framburði fyrir dóminum að gott samband hafi tekist á milli ákærða og dóttur B, A, sem á þessum tíma var á 10. ári. Eftir að ákærði flutti í [...] bjó hann einn að Y. Hús það sem ákærði bjó í er á tveimur hæðum. Á neðri hæð eru stofur, eldhús, salerni og eitt herbergi sem kunningi ákærða leigði um tíma. Á efri hæð eru tvö herbergi og kompa. Í júnímánuði 2003 var dóttir ákærða, þá á sjöunda ári, hjá honum í viku til 10 daga. Á þeim tíma gisti A ítrekað heima hjá ákærða en hún mun ekki hafa gist þar í annan tíma. Ákærði svaf þá í svefnherbergi á efri hæð í sama rúmi og báðar telpurnar. Þann 20. ágúst 2003 barst lögreglunni á [...] kæra frá Barnaverndarnefnd [...] þar sem farið var fram á rannsókn á meintu kynferðisbroti ákærða gagnvart A. Í kæru nefndarinnar er rakin frásögn móður telpunnar á samtölum hennar við telpuna. Daginn eftir að kæran barst lögreglu var telpunni skipaður réttargæslumaður. Næsta dag var svo tekin lögregluskýrsla af móður stúlkunnar þar sem frásögn móður á því sem telpan sagði henni er rakin. Þann 23. ágúst 2003 kynnir lögregla fyrir ákærða að hann hafi verið sakaður um kynferðislegt ofbeldi gagnvart stúlkunni. Aðspurður hvort hann vildi tjá sig um kæruna kvaðst hann fyrst vilja jafna sig á því áfalli sem hann varð fyrir við ásakanirnar og þá vildi hann ráðfæra sig við væntanlegan verjanda sinn. Þann 27. ágúst 2003 var þess farið á leit við dóminn að tekin yrði skýrsla af telpunni fyrir dómi. Tveimur dögum síðar var skýrsla tekin í Barnahúsi. Telpan reyndist þá ófáanleg til að tjá sig um meinta misnotkun ákærða. Í framhaldi af þessu viðtali fór telpan í meðferðarviðtöl hjá Ólöfu Ástu Farestveit í Barnahúsi. Í tölvupósti frá Ólöfu Ástu til lögreglunnar á [...] frá 30. september 2003 kemur fram að telpan hafi upp úr miðjum september, í öðru meðferðarviðtali sínu, lýst því að hún hafi sætt kynferðislegri misnotkun af hálfu ákærða. Þann 29. september 2003 óskaði lögreglan á [...] eftir því að skýrsla yrði öðru sinni tekin af telpunni fyrir dómi og var skýrslan tekin í Barnahúsi þann 24. október 2003. Að beiðni Barnaverndarnefndar [...] og C læknis á Heilbrigðisstofnuninni á [...] var framkvæmd læknisskoðun á telpunni þann 17. október 2003 á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Í vottorði Andreu Andrésdóttur barnalæknis á FSA kemur fram að Anna Mýrdal kvensjúkdómalæknir hafi framkvæmt skoðunina en Andrea hafi verið viðstödd. Í vottorðinu segir m.a. ,,Við skoðun kom í ljós afbrigðilegt útlit meyjarhafts þar sem tvö hök voru í meyjarhaftið, annars vegar kl. 11 og hins vegar kl. 5. Þessi vik verða að teljast merki um áverka á kynfærin en þau eru vel gróin og atburðurinn því greinilega ekki nýskeður. Það er hins vegar ekki með neinni vissu hægt að segja um það hvenær þessi atburður hefur átt sér stað eða hvers konar áverki hefur valdið. Niðurstaðan er því sú að útlit meyjarhaftsins samrýmist ástandi eftir gróinn áverka og getur þetta samræmst þeirri sögu sem móðir telpunnar gaf. Teknar voru rannsóknir með tilliti til kvensjúkdóma og voru þær allar neikvæðar.” C læknir á Heilbrigðisstofnuninni á [...] ritaði tvö vottorð varðandi telpuna. Fyrra vottorðið er ritað 23. janúar 2004. Í því kemur fram að móðir telpunnar hafi leitað til hans 24. september 2003 vegna þess að telpan ætti mjög erfitt. Á henni væri mikið álag og hún svæfi illa. Af þessum sökum hafi henni verið gefnar svefntöflur til að koma réttu lagi á svefninn. Í vottorðinu segir ennfremur að telpan hafi komið aftur til skoðunar þann 31. október 2003 vegna doða eða tilfinningaleysis í höndum en hún hafi verið að meiða sig á handarbökum vegna þessa og var hún með smá sár á báðum handarbökum. Skoðun leiddi í ljós að skyntapið var ekki raunverulegt, heldur eitthvað sem telpan upplifði sjálf. Taldi læknirinn líklegt að skýringa væri að leita í miklu andlegu álagi. Læknirinn telur ljóst að telpan hafi átt við andlegt álag og streitu að stríða sem valdið hafi henni talsverðri vanlíðan. Svefntruflanir og síðar líkamleg einkenni sem rekja megi til streitu og andlegs álags og jafnvel sjálfsmeiðingar séu yfirleitt merki um mjög slæma andlega líðan. Þann 3. mars leitaði móðir telpunnar aftur með hana til C læknis og þá vegna tíðra skapofsakasta sem hún kvað telpuna taka. Ritaði læknirinn vottorð vegna þessarar komu þann 1. apríl 2004. Í vottorðinu hefur læknirinn eftir móður telpunnar að hún taki tíð skapofsaköst sem standi mislengi. Segir hún að telpan fái martraðir þó hún neiti því sjálf. Móðir kvað köstin einkum koma eftir að telpan hafi orðið vör við gróft tal eða að hún hafi séð frændfólk sitt. Þá er í vottorðinu haft eftir móður telpunnar að telpan hafi verið í viðtölum hjá barnageðlækni eða barnasálfræðingi en henni hafi reynst erfitt að tala um þessa hluti og neitað að mæta í síðasta tímann. Í viðtalinu tjáði stúlkan sig mjög lítið en var róleg og hlustaði á tal móður sinnar og læknisins. Í niðurlagi vottorðsins kemur fram að læknirinn telur hegðun og framkomu stúlkunnar geta vel passað við viðbrögð eftir mikið áfall eða álag. Alla vega sé ljóst að hún virðist vera í miklu andlegu ójafnvægi og með mikla vanlíðan. Framburður fyrir dómi. Vitnið A bar að í þau skipti sem hún gisti heima hjá ákærða hefði hann sofið í sama rúmi og hún og dóttir hans. Hann hefði verið á milli þeirra til að byrja með en dóttir hans hafi að jafnaði fært sig í miðjuna. Í umrætt sinn hafi hann viljað að dóttir hans svæfi í öðru herbergi en telpan hafi ekki viljað það og vitnið kvaðst hafa hjálpað dóttur ákærða að fá að sofa hjá þeim og það hafi síðan gengið eftir. Vitnið bar aðspurt að ákærði hefði komið við hana innan klæða og farið inn fyrir nærbuxur hennar. Hann hafi dregið nærbuxur hennar aðeins niður en ekki klætt hana úr þeim. Hann hafi snert kynfæri hennar og rass en ekki aðra staði. Vitnið sagði ákærða hafa snert kynfæri hennar með fingrum sínum og bar einnig að hann hefði nuddað kynfæri hennar og rass innan klæða með fingrunum. Þá hafi hann einnig snert kynfæri hennar og rass með kynfærum sínum. Þegar vitnið var spurt hvar ákærði hefði komið við hana með kynfærum sínum svaraði hún ,,aftan pínu fyrir framan.” Vitnið sagðist ekki muna hvort limur ákærða var harður eða linur en hún kvaðst aðspurð um bleytu hafa fundið fyrir pínu bleytu einhversstaðar hjá kynfærunum. Hún kvaðst hafa legið á hliðinni og ákærði hafi legið fyrir aftan hana. Vitnið kvaðst hafa heyrt að ákærði fór ,,pínu” úr nærbuxum sínum. Þá bar vitnið að ákærði hefði sleikt fingur sína meðan á þessu stóð. Hún var spurð hvernig hún vissi það og þá svaraði hún ,,Ég veit það bara.” Þá var hún spurð hvort hún hefði séð það og þá svaraði hún ,,Nei pínu.” Vitnið kvaðst hafa látist sofa meðan á þessu stóð en ákærði hafi hætt þegar hann fór á klósettið en hún hafi heyrt að hann sturtaði niður. Eftir að ákærði kom aftur upp hafi hún enn látist sofa og lagst til svefns á gólfinu þegar hún taldi að ákærði væri sofnaður. Vitnið bar að hún hefði sagt móður sinni og bróður frá því sem gerðist en neitaði að hafa sagt starfsmanni Barnahúss sögu sína. Ákærði neitaði fyrir dóminum sakargiftum. Hann bar að samskipti hans og A hafi verið eðlileg, góð og venjuleg en veit ekki hvort þau voru mikil en þau hafi verið eðlileg. Það hafi verið ágæt samskipti milli heimilanna og hann oft kíkt í heimsókn til hálfsystur sinnar. Ákærði kvað telpuna ekki hafa komið mikið í heimsókn til hans þegar hann var einn en mikið meira þegar hann var með dóttur sína, sem er um það bil þremur árum yngri en A, hjá sér. Ákærði kvaðst aðspurður ekki geta sagt að hann hafi gengið stúlkunni í föðurstað þó svo samskiptin hafi verið mikil og taldi ekki að stúlkan hafi litið á hann sem föður. Bræður stúlkunnar hafi þó þurft mikla athygli og hún hafi þess vegna kannski verið útundan. Hann hafi kannski veitt telpunni meiri athygli af þeim sökum. Hann kvaðst hafa verið einhleypur á þessum tíma. Ákærði kannaðist við að A hafi verið samfleytt hjá honum og gist í um það bil viku til 10 daga í lok júní 2003. D, dóttir hans, sem á þessu tíma var hjá honum í sumarleyfi, og A hafi verið saman á reiðnámskeiði. Ákærði bar að þær frænkur hefðu skipst á að vera hjá honum og móður A. Ákærði bar að þegar A gisti hafi þau þrjú, hann A og D, öll þrjú sofið í sama rúmi. Hann kvaðst sjálfur eingöngu hafa sofið í nærbuxum en A hafi verið í náttfötum eða náttserk og nærbuxum. Ákærði kvað A aldrei hafa gist á heimili hans þegar D var ekki þar. Aðspurður kannaðist ákærði við að talað hefði verið um að dóttir hans fengi rúm til að sofa í og bar að móðir A hefði látið hann hafa rúm handa henni. Ákærði kvaðst síðar hafa útbúið annað herbergi á efri hæðinni fyrir D. Hann kannaðist hins vegar ekki við að rúmið hafi verið sérstaklega ætlað A en hann hafi vantað barnarúm fyrir dóttur sína. Ákærði mundi ekki til þess að systir hans hafi rætt við hann um að A svæfi ekki uppí rúmi hjá honum. Aðspurður um ,,sms” skilaboð sem hann sendi A sagði ákærði þau hafa verið send þegar telpan var hjá föður sínum. Hún hafi sent honum skilaboð og hann sent henni til baka. Hann kvaðst ekki hafa hringt til hennar á þessum tíma. Ákærði bar að hann hefði ekki staðið A að ósannsögli og sagðist ekki muna eftir neinu sem sæti eftir í því efni. Hann kvaðst ekki vita hvers vegna þetta mál sé til komið og sagðist ekki getað áttað sig á því. Að sögn ákærða er hann í sambúð í dag og á von á barni en fyrir eigi hann áðurnefnda D sem í dag sé á níunda ári. Hann kvaðst vinna við jarðboranir og hafi gert það í eitt og hálft ár en fram að því hafi hann verið á sjó og unnið almenna verkamannavinnu. Vitnið B, kvaðst ekki muna dagsetningu á því þegar dóttir hennar spurði hana hvort menn gætu gert eitthvað við börn sem ekki má gera við börn meðan viðkomandi væri sofandi. Hún kvaðst hafa spurt telpuna hvort hún hefði lent í einhverju þannig og þá hafi hún sagt já og aðspurð hafi hún sagt að það hefði verið af hendi ákærða. Telpan hafi sagt að hún vissi ekki hvort ákærði hefði verið vakandi eða sofandi. Í umrætt sinn hafi D, dóttir ákærða, einnig verið í rúminu með þeim og A hafi sagt að D hún hefði verið í miðjunni. Vitnið sagði að A hefði aðspurð sagt að ákærði hefði þreifað þarna niðri og hún hafi að fyrra bragði sagt að ákærði hefði farið með tvo fingur inn í ,,gudduna” en neitað því aðspurð að hún hefði fundið fyrir ,,hinu eða lillanum”. Hún hafi líka sagt að hún hefði fundið fyrir einhverju við rassinn og hún kvaðst ekki hafa farið nánar út í það. Telpan hafi sagt að hún hefði ekki þorað að gera neitt og látist sofa. Ákærði hafi síðan farið á fætur og farið niður og þvegið sér en hún hafi heyrt í vaskinum. Vitnið kvaðst ekki muna hvort A hefði sagt að hún hefði fært sig á gólfið eða bara fært sig til í rúminu. Telpan hafi sagt að henni hafi þótt þetta vont en hún hafi ekki nefnt blóð í þessu sambandi. Að sögn vitnisins átti þetta samtal þeirra mæðgna sér stað allnokkru eftir þennan atburð, það er í lok ágúst 2003. Vitnið segir að rúmið sem ákærði svaf í með telpurnar hafi verið 120-140 cm á breidd. Hún hafi rætt við A um að hún gæti sofið í hinu herberginu og raunar hafi hún rætt þetta líka við ákærða og dóttur hans. Telpan hafi sagt henni að hún vildi ekki sofa uppí hjá ákærða en ekki þorað að segja honum það og þá hafi hún sagt henni að hún ætti bara að fara annað. Það hafi verið útbúið herbergi fyrir dóttur ákærða sem hún hafi m.a. látið hann hafa gardínur fyrir. Vitnið minnti að hún hefði komið með rúm til ákærða en mundi ekki hvort það átti eftir að stytta í því fjalir eða eitthvað þess háttar. Vitnið bar að hún hafi fundið breytingu á A eftir atburðinn. Hún hafi hætt að vilja gista á heimili ákærða. Einu sinni hafi ákærði farið á sjó með frænda þeirra og A hafi verið heima hjá honum á meðan. Telpan hafi verið miður sín vegna þessa og verið hrædd um að ákærði kæmi heim um nóttina. Þetta hafi gerst áður en telpan var búin að segja henni frá atvikinu. Hún hafi síðan eftir á að hyggja séð að telpan var hætt að sækja eins mikið í ákærða og áður, en nokkur samgangur hafi verið á milli ákærða og hennar einkum þegar dóttir ákærða var hjá honum. Að sögn vitnisins leit A á ákærða sem vin, frænda eða pabba og hún hefði ekki séð sólina fyrir honum en samband hennar við föður sinn hafi verið lítið. Vitnið sagði að eftir þetta atvik hefði A þurft minna til að komast úr jafnvægi og hún verið og sé raunar enn hrædd við að vera nálægt karlmönnum sem hún ekki þekkir. Hún hafi fengið hræðslukast vegna þess manns sem vitnið er nú í sambandi við út af engu og hún eigi erfitt með að þola að þau sýni hvort öðru atlot. A vilji ekki gista hjá vinkonum sínum ef pabbar þeirra eru heima en ef þeir eru heima vilji hún hafi náttföt og auka buxur. Vitnið bar að A hefði tveimur til þremur vikum áður en hún sagði henni frá atvikinu spurt hvað væri gert við menn sem gerðu svona við börn. Hún kvaðst þá hafa haldið að telpan væri að spyrja vegna þess að svona mál hefðu verið mikið í fréttum. Hún kvaðst ekki geta fullyrt hversu oft A gisti hjá ákærða í [...] og þá kvaðst hún ekki geta fullyrt hvort hún gisti þar þegar D var þar ekki. Eftir að málið kom upp hafi allt vensla fólk ákærða slitið sambandi við hana og hennar börn. Vitnið kvaðst hafa flutt frá [...] á [...] 8 dögum eftir að A sagði frá og síðan hafi hún flutt frá [...] um mánaðarmótin júní/júlí 2004 vegna málsins. A hafi alltaf verið að rekast á ákærða eða tvíburabróður hans eða hans fólk og því hafi hún ákveðið að flytja. Vitninu þykir sem A vilji spjara sig sjálf en hún sé einhvern veginn minni í sér en samt mjög dugleg. Telpan hafi opnast þegar hún fór að umgangast ákærða en eftir atvikið hafi geðsveiflur orðið tíðari og meiri en áður. Hún verði vör við þessar sveiflur enn í dag. Hún sé þó að eldast en það vantar traust einkum gagnvart hinu kyninu. Að mati vitnisins hjálpuðu viðtöl A við Ólöfu Ástu henni en hún hafi sjálf hætt að vilja fara til hennar. Hún hafi sagt að henni þætti nóg að rekast á ákærða á [...] þó hún þyrfti ekki að tala um það líka. Vitnið segir að A gangi vel í skóla og svo hafi alltaf verið. Þá bar vitnið að hún hefði ekki orðið vör við að A væri að segja ósatt eða ýkja. Vitnið E, bróðir A, bar að morguninn eftir atvikið hafa A spurt ákærða hvort hann hefði farið á klósettið en hann hafi neitað því en dóttir ákærða hafi hins vegar tekið undir með A. Vitnið kvaðst á þessum tíma ekki hafa áttað sig á því hvers vegna A var að spyrja um þetta. Síðar þegar þau voru flutt hafi A sagt móður þeirra frá því sem gerðist og honum seinna en þá hafi hún verið ofboðslega niðurdregin. Hún hafi sagt honum að hún hafi ekki verið sofandi og að ákærði hafi potað í kynfærin á henni með fingrunum og sleikt þá á eftir. Hún hafi talað um að snertingar ákærða hafi verið óþægilegar og jafnframt sagt honum að hún hefði farið niður á gólf eftir þetta. A hafi sagt að ákærði hafi ekki verið drukkinn og alveg vakandi er hann fór á klósettið eftir atvikið en A hafi seinna sagt honum að hún hefði heyrt í vatnskrananum. A hafi einnig sagt honum að henni líði illa út af þessu. Hún sé nú verri á geði og hrædd við karlmenn og þau taki öll eftir því. Vitnið segir að ákærði hafi reynst þeim vel og A sé döpur vegna þess að sambandinu sé lokið en hún sakni ekki afa síns. Vitnið segir að fyrir komi að A ræði þetta mál við hann. Vitnið Ólöf Ásta Farestveit starfsmaður Barnahúss, bar að hún hefði hitt A fjórum sinnum þar af þrisvar á [...]. Í fyrsta viðtalinu ræddi hún mikið við móður hennar. Þann 17. september sagði telpan frá því sem gerðist en það hafi hún ekki gert fyrst þegar hún fór í skýrslutöku í Barnahúsi. Í þetta sinn hafi hún greint frá því að ákærði hefði verið að pota í kynfærin á henni og hann haldið að hún hefði ekki verið vakandi. Í framhaldi af þessu hefði hún haft samband við lögreglu og látið vita að stúlkan hefði sagt frá. Í þriðja viðtali hafi telpan verið þung og dauf og illa hefði gengið með hana heima fyrir. Hún hafi þá lagt til við barnavernd að telpan fengi meiri þjónustu því ekki væri nægjanlegt að hún ræddi við telpuna einu sinni í mánuði. Í fjórða skiptið hafi henni enn liðið illa og þá ákveðið að hún færi í fjölskyldumeðferð þar sem öll fjölskyldan væri tekin saman. Þegar hún svo ætlaði að hitta hana í fimmta sinn hafi telpan ekki viljað koma og móðir hennar hafi sagt að viðtölin minntu á atburðinn og telpan ekki tilbúin að takast á við hann. Í viðtölum hafi komið fram að það olli telpunni vanlíðan að hitta ákærða í bænum. Einu sinni hafi hún séð ákærða koma út úr búð og hún þá hlaupið heim þrátt fyrir að hún hefði verið á leið í skóla. Stúlkan hafi sagt að ákærði hefði gengið henni í föðurstað og þetta atvik því verið henni mikið áfall og henni hafi gengið illa að takast á við samskiptaslit við fólkið sem stendur að ákærða. Fram hafi komið hjá telpunni að ákærði hefði potað í kynfæri hennar og það hafi valdið henni sársauka en þetta hafi hætt þegar ákærði þurfti að fara á klósettið. Telpan talaði ekki um neina bleytu hjá henni en hún hafi átt mjög erfitt með að tala um þetta mál en það sem hún sagði hafi komið í frjálsri frásögn hjá henni. Meðferðin hafi gengið út á að hjálpa henni til að líða vel og takast á við ýmsa erfiðleika sem þessu fylgja. Til hafi staðið að telpan færi í frekari meðferð á Akureyri og því hafi hún lokað málinu. Vitnið segir að fram hafi komið hjá telpunni að ákærði hefði alltaf komið vel fram við hana og sinnt henni. Henni hafi þótt gaman að hitta hann þar sem hún hitti pabba sinn aldrei. Vitnið kveðst ekki hafa farið nánar út í þessi samskipti þeirra enda meðferðin gengið út á að henni liði betur. Vitnið C læknir bar að telpan hafi komið tvisvar sinnum til hans. Í fyrra skiptið vegna tilfinningaleysis eða doða í höndum. Hún hafi verið með lítil húðsár eins og eftir eggjárn á höndum sem gæti passað við að hún hefði klipið sig eða klippt. Hann hafi túlkað það svo að tilfinningaleysið væri ekki raunverulegt heldur hafi hún verið með skyn í höndunum. Vitnið segir að draga megi þá ályktun að telpan hafi orðið fyrir líkamlegu eða andlegu áreiti a.m.k. hafi hann túlkað það sem svo eftir hans kunnáttu í læknisfræði og taldi að á þessum tíma hafi stúlkan verið í andlegu ójafnvægi. Vitnið kvaðst hafa rætt við telpuna og hún hafi svarað honum ágætlega og hún hafi, án athugasemda, hlustað á þegar móðir hennar lýsti því að telpan hafi sjálf veitt sér þessa áverka og hann hafi tekið það trúanlegt. Vitnið segir þekkt að börn og unglingar veiti sér áverka þegar þau séu undir álagi. Í síðara skiptið hafi komið fram við líkamlega skoðun að hún hefði látið bróður sinn brenna sig á handarbaki með heitum pönnukökuspaða og passaði áverki á handabaki hennar við það. Hann kvaðst ekki hafa skoðað hana að öðru leyti líkamlega eða andlega. Telpan hafi lítið tjáð sig en hlustað á samtal hans og móður hennar. Hann hafi síðan dregið þær ályktanir sem fram koma í vottorðinu. Þetta atferli sé í raun sjálfsmeiðing og merki um andlega vanlíðan sem geti verið eftir áfall. Ályktunina hafi hann dregið af frásögn móður en ályktanir séu oft dregnar af frásögn fullorðinna þegar börn eiga í hlut svo og því að stúlkan lét bróður sinn brenna handarbak hennar. Þá hafi hann og stuðst við fyrra vottorð sitt. Vitnið mundi ekki til þess að móðirin hafi greint frá því að telpan hafi tekið skapofsaköst áður en þær fluttu frá [...]. Vitnið Andrea Elísabet Andrésdóttir barnalæknir sagði að beiðni hefi borist um afmarkaða skoðun á telpunni en beiðnin hafi snúist um skoðun á kynfærum. Anna Mýrdal Helgadóttir kvensjúkdómalæknir hafi í raun framkvæmt skoðunina en hún hafi aðstoðað. Skoðunin hafi leitt í ljós afbrigðilegt útlit á meyjarhafti en vik hafi sést kl. 11 og kl. 5. Að þeirra mati séu þessi vik merki um áverka á kynfærin. Vikin hafi verið vel gróin og því ekki hægt að segja til um hvenær áverkinn kom en svona áverki grói á nokkrum dögum en áverkinn sjáist áfram. Þá sé heldur ekki unnt að segja til um hvað olli þessum áverka. Þessi áverki hafi ekki bent til fullra samfara en að þeirra mati hafi einhver áverki orðið og telur vitnið að eitthvað hafi rekist upp í kynfærin en segir að ekki sé hægt að segja nánar til um það. Að mati vitnisins er líklegt að lítilsháttar blóð hefði komið með þessu en ekki mikið. IV. Niðurstaða. Ákærði hefur allt frá upphafi rannsóknar máls þessa neitað sök. Hann lýsti samskiptum sínum og telpunnar sem góðum frá því að hann kynntist henni fyrst haustið 2002. Jafnframt bar hann að hann hafi gefið henni meiri athygli en bræðrum hennar en þeir hafi tekið mikið af tíma móður þeirra og telpan þannig verið sett svolítið til hliðar. Hann kvaðst enga skýringu geta gefið á því hvers vegna telpan sakaði hann um þetta og hann sagðist ekki hafa staðið hana að því að segja ósatt. Framburður ákærða hefur verið staðfastur, án ósamræmis og ekkert komið fram sem veikir hann. Telpan er ein til frásagnar um þá atburði sem hún hefur lýst. Framburður hennar við síðari skýrslutöku fyrir dómi var í aðalatriðum skýr og einn og sér trúverðugur. Þó gætir nokkurs ósamræmis í smærri atriðum í framburði hennar sem þó er vart meira en gera má ráð fyrir í framburði barns á þessum aldri um atburð sem þennan. Framburður telpunnar fær nokkra stoð í vottorði og framburði Andreu Andrésdóttur barnalæknis og framburði og vottorðum C læknis sem þó er ekki sérfræðingur á því sviði er hann tjáði sig um. Þá hefur móðir telpunnar lýst því fyrir dóminum hvernig það bar til að telpan sagði henni frá atvikum. Hins vegar verður ekki hjá því komist að horfa til þess við mat á framburði stúlkunnar að hún hafði áður gefið skýrslu fyrir dómi en þá vildi hún ekki tjá sig um málið. Vegna þess hversu erfiðlega gekk að fá telpuna til að tjá sig um málið urðu spurningar sem til hennar var beint við skýrslugjöfina meira leiðandi en rétt hefði verið og verður að taka mið af því. Eftir fyrri skýrslutökuna fór hún í viðtal í Barnahúsi og síðar átti hún viðtal við starfsmann frá Barnahúsi þar sem hún tjáði sig að einhverju leyti um háttsemi ákærða og eftir það var aftur tekin af henni skýrsla fyrir dómi. Þar sem framburður stúlkunnar fær ekki styrkari stoð í öðrum gögnum málsins og þegar horft er til þeirra annmarka sem voru á framburði hennar og hversu erfiðlega gekk að fá hann fram er það álit dómsins að ákæruvaldinu hafi ekki tekist, gegn staðfastri neitun ákærða, að færa fram lögfulla sönnun fyrir sekt ákærða og verður hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að fella allan sakarkostnað á ríkissjóð, þar með talin málsvarnar- og réttargæslulaun Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða 350.000 krónur og 100.000 króna þóknun Jóns Sigfúsar Sigurjónssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til þess tíma sem fór í ferðalög verjanda við rekstur málsins. Að fenginni þessari niðurstöðu ber með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að vísa skaðabótakröfu A frá dómi. Dóm þennan kveða upp Halldór Halldórsson dómstjóri sem dómsformaður ásamt Ásgeiri Magnússyni og Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómurum. Ákærði, X, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður þar með talin 350.000 króna málsvar- og réttargæslulaun Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns svo og 100.000 króna þóknun Jóns Sigfúsar Sigurjónssonar héraðsdómslögmanns greiðist úr ríkissjóði. Skaðabótakröfu A er vísað frá dómi. S é r a t k v æ ð i Sigrúnar Guðmundsdóttur héraðsdómara Það er ágreiningslaust með ákærða og telpunni að hún dvaldist næturlangt á heimili ákærða í lok júnímánaðar 2003 og að þau sváfu í sama rúmi ásamt dóttur ákærða. Einnig er ágreiningslaust að góð samskipti og væntumþykja hafi verið á milli ákærða og telpunnar. Móðir telpunnar lýsir því þannig að ákærði hafi verið henni mikils virði og telpan hafi ekki séð sólina fyrir honum. Ákærði og telpan eru ein til frásagnar um atburð þann er ákært er fyrir. Ákærði hefur alla tíð neitað sök. Telpan sagði fyrst móður sinni frá atburðinum 18. ágúst 2003 á þann hátt að hún spurði hvað væri gert við menn sem gera eitthvað við börn. Aðspurð segir hún þá móður sinni frá þeim atburði sem ákært er fyrir. Jafnframt sagði hún eldri bróður sínum nokkru seinna frá atburðinum. Í fyrstu skýrslu af telpunni í Barnahúsi 29. ágúst 2003 svaraði hún skilmerkilega þar til kom að því að lýsa atburðinum. Í annarri skýrslutöku í Barnahúsi 24. október 2003 skýrði telpan frá atburðinum eins og í ákæru greinir. Hinn 17. september 2003 greindi telpan frá atburðinum í öðru viðtalinu sínu við starfsmann Barnahúss. Þótt telpan hafi ekki skýrt ókunnugum frá atburðinum strax, álít ég hana trúverðuga og einlæga í framburði sínum. Ber skýrslutakan það einnig með sér að atburðurinn hefur haft mikil áhrif á hana. Kemur það einnig fram í læknisvottorðum, en samkvæmt þeim þjáðist telpan eftir atburðinn af svefntruflunum og sjálfsmeiðingum, sem að mati heimilislæknisins er yfirleitt merki um mjög slæma andlega líðan. Þá er það niðurstaða kvensjúkdómalæknis og barnalæknis að grónir áverkar séu á meyjarhaftinu og geti þeir samrýmst þeirri sögu sem móðir telpunnar gaf. Í framburðum sínum hefur telpan verið samkvæm sjálfri sér og hún hefur samkvæmt framburðum ákærða og móður ekki verið staðin að ósannsögli. Þá er fram komið, að engin samskipti séu lengur á milli ákærða, stjúpmóður hans og föður (afa telpunnar) og telpunnar. Í ljósi þess sem að framan greinir tel ég ekki varhugavert að leggja framburð telpunnar til grundvallar niðurstöðu, með þeim stuðningi sem hann fær einkum í vottorði kvensjúkdómalæknisins og barnalæknisins og einnig vottorðum heimilislæknisins svo og í framburði móður. Tel ég að sakfella beri ákærða fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir og varðar við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Ákærði hefur ekki sætt refsingu, svo kunnugt sé. Með broti sínu misnotaði ákærði aðstöðumun í aldri og þroska gagnvart telpunni og brást trúnaðartrausti hennar. Þykir mér refsing hans hæfilega ákveðin 10 mánaða fangelsi. Af hálfu B, fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar A, hefur verið lögð fram krafa að fjárhæð 600.000 króna í miskabætur auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. júní 2003 þar til mánuður er liðinn frá því að krafan er kynnt ákærða, en með dráttarvöxtum frá þeim tíma til greiðsludags. Ég tel að telpan eigi rétt á miskabótum á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/2003. Brot ákærða hafa haft alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir hana. Þykja mér bætur til hennar hæfilegar ákveðnar 500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. júní 2003 til 15. mars 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ég er sammála meirihluta dómsins um málsvarnarlaun og réttargæsluþóknun lögmannanna en samkvæmt þessari niðurstöðu tel ég að dæma beri ákærða til að greiða þann og annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 280/1999
|
Sjómaður Veikindaforföll Laun
|
V, sem var matsveinn á frystitogara G, slasaðist þegar hann datt um borð í skipinu. Farið var með V til læknis og var í fyrstu talið að hann hefði hlotið minni háttar áverka. Fór V í stutt frí en kom svo aftur til vinnu. Störfum hans hjá G lauk skömmu síðar er hann slasaðist í átökum við skipsfélaga sinn. Síðar kom í ljós að V hafði hlotið hryggbrot. Stefndi hann G og krafðist launa á þeim grundvelli að hann hefði orðið óvinnufær í skilningi sjómannalaga við byltuna. Talið var sannað að V hefði hryggbrotnað er hann féll í umrætt sinn og að hann hefði ekki verið fær um að gegna sjómennsku. Voru V því dæmdar bætur úr hendi G samkvæmt reglum sjómannalaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 1999. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar krafna stefnda og að málskostnaðar verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt fyrir Hæstarétti. I. Svo sem greinir í héraðsdómi slasaðist stefndi 13. mars 1995 við vinnu sína um borð í frystitogara áfrýjanda Andey SF 222. Var hann að sækja matföng í kæligeymslu í skipinu þegar hann missti fótanna í sjógangi með þeim afleiðingum að hann kastaðist aftur á bak í gegn um dyrnar og lenti á stigahandriði. Meiddist stefndi við þessa byltu. Þegar slysið varð var skipið á leið til Vestmannaeyja. Er þangað var komið fylgdi skipstjórinn stefnda í sjúkrahús, þar sem röntgenmyndir voru teknar af honum, nánar tiltekið af lungum, brjósthrygg, höfuðkúpu og hálsliðum. Í umsögn, sem læknir ritaði á rannsóknarbeiðni eftir myndatökuna, er tekið fram að brot á höfuðkúpu eða rifjum sé ekki sjáanlegt. Um hálsliði segir svo í umsögninni: „Ekkert athugavert við atlantoaxiallið. Sjö hálsliðir, sem allir hafa eðlilega lögun og stöðu hver til annars. Ekki merki um brot né skrið.“ Um brjósthrygg er þetta skráð: „Væg hægri sveigja um miðbik brjósthryggjarins, en allir liðbolir eru eðlilega háir og hafa eðlilega afstöðu hver til annars. Brot ekki sjáanlegt.” Ekki nýtur við frekari gagna frá lækninum eða sjúkrahúsinu um læknisskoðun, sem gerð var þennan dag, en að henni lokinni fékk stefndi að fara heim og tók hann sér samdægurs far með flugvél til Reykjavíkur. Í byrjun veiðiferðar 28. mars 1995 tók stefndi að nýju við starfi sínu á Andey og gegndi því til 31. sama mánaðar, er skipinu var haldið til hafnar í Vestmannaeyjum. Þar var stefndi ásamt nokkrum félögum sínum á skemmtistað aðfaranótt 1. apríl. Kom til deilu með honum og öðrum skipverja af Andey og lyktaði henni með því stefndi sló félaga sinn í höfuðið með bjórkönnu eða glasi og slösuðust þeir báðir. Samkvæmt vottorði læknis á Sjúkahúsi Vestmannaeyja skarst stefndi við þetta á hægri hendi og blæddi mikið úr slagæð á að minnsta kosti tveimur stöðum. Stefndi var í þetta sinn lagður inn á sjúkrahúsið og lá þar í tvo daga, en þá óskaði hann eftir að fara í áfengismeðferð, sem mun hafa staðið í einn mánuð. Eftir meðferðina hóf stefndi vinnu á Neskaupstað og var þar að eigin sögn við létta vinnu í júní og júlí 1995. Upplýsingar liggja ekki fyrir um hvenær hann hóf störf eftir það, en hann kveðst ekki hafa farið á sjó eftir þetta. II. Í apríl 1997 leitaði stefndi til Braga Guðmundssonar sérfræðings í bæklunarsjúkdómum. Samkvæmt vottorði hans kom í ljós við segulómskoðun 5. maí 1997 samfall á 4. og 5. brjósthryggjarlið. Bogi Jónsson bæklunarskurðlæknir ritaði vottorð um stefnda 10. mars 1998, en ekki kemur fram hvenær læknirinn skoðaði hann. Segir meðal annars í vottorðinu að gerð hafi verið segulómun af brjósthrygg, sem sýni brot á 4. og 5. brjósthryggjarlið með lækkun á framvegg sömu liða og brot á efri endaplötu þeirra. Í vottorði 29. desember 1998 greinir sami læknir svo frá að hann hafi þá fengið í hendur röntgenmyndir, sem teknar voru 13. mars 1995. Þessar myndir staðfesti hryggbrot, sem segulómun hafi einnig sýnt, þótt hún hafi verið gerð síðar. Þessi læknir hefur ekki komið fyrir dóm og staðfest vottorðin. Við aðalmeðferð málsins í héraði kom fyrir dóm heilsugæslulæknir, sem stefndi hafði leitað til í maí 1995. Voru honum sýndar röntgenmyndirnar frá 13. mars 1995. Kvað hann alveg ljóst á annarri myndinni að 4. hryggjarliður hafi orðið fyrir áverka og væri liðurinn kýttur saman. Kvað læknirinn það afdráttarlausa skoðun sína að mistök hefðu orðið við skoðun röntgenmyndarinnar í Vestmannaeyjum á sínum tíma. Læknirinn var spurður hvort unnt væri að sjá af myndunum að brotið hafi verið nýtt 13. mars 1995. Kvað hann erfitt að segja ákveðið um það, en sér virtist það hafa verið nýtt þegar myndirnar voru teknar. Áfrýjandi heldur fram, að ekki sé sannað að ranglega hafi verið lesið úr röntgenmyndunum í Sjúkrahúsi Vestmannaeyja daginn, sem slysið varð. Í framangreindri umsögn, sem læknir ritaði eftir myndatökuna, kom að vísu fram að beinbrot væru ekki sjáanleg. Síðar hafa tveir læknar látið það álit í ljós að sjúkrahúslækninum hafi að þessu leyti yfirsést. Áfrýjandi hefur ekki aflað gagna, sem hnekki áliti síðastnefndra lækna og verður því að leggja til grundvallar að stefndi hafi hlotið áverkana á 4. og 5. brjósthryggjarlið við slysið 13. mars 1995. III. Stefndi leitaði 21. mars 1995 til heilsugæslulæknis, sem vottaði að hann hefði þá verið slæmur í baki, en farið hægt skánandi. Þá liggja fyrir tvö vottorð frá öðrum heilsugæslulækni, þar sem fram kemur að stefnda hafi verið ráðlagt að fara í sjúkraþjálfun í maí 1995. Í vottorði sjúkraþjálfara 11. september 1995 segir að stefndi hafi verið í meðferð hjá honum frá 19. maí 1995, en með hléum. Við fyrstu komu hafi stefndi verið „alveg fixeraður í brjóstbaki og tekinn af verkjum.“ Þjálfunarmeðferðin hafi beinst að því að minnka bólgur og verki og liðka bak og háls. Árangur hafi verið þokkalegur, hreyfing sé mun liðugri og verkir í hvíld minni. Stefndi þoli þó illa álag á háls, herðar og brjóstbak. Í vottorðinu er að öðru leyti ekki getið um hvenær eða hversu oft stefndi hafi verið í meðferð hjá sjúkraþjálfaranum. Upplýsingar um sjúkrasögu stefnda vorið og sumarið 1995 eru ófullkomnar, en af gögnum þeim, sem nú voru rakin, verður þó ráðið að stefndi hafi þá ekki verið fær um að stunda starf sitt sem matsveinn á skipi áfrýjanda. Ekki er fram komið að stefndi hafi leitað læknis í júní, júlí eða ágúst 1995, en í vottorði síðastnefnds heilsugæslulæknis 12. september sama ár, er stefndi talinn „óvinnufær til sjós sem og annarrar erfiðisvinnu“ vegna slyssins 13. mars 1995. Þótt eigi verði séð af vottorði þessu, hvort læknirinn skoðaði sjúklinginn þá, þykir mega leggja til grundvallar að stefndi hafi ekki verið fær um að stunda vinnu sem sjómaður í fimm mánuði frá slysinu. Hefur sú niðurstaða einnig nokkra stoð í framburði þessa læknis fyrir dómi, en hann lýsti við það tækifæri hversu lengi menn væru almennt að jafna sig eftir beinbrot eins og þau, sem stefndi hlaut. Er því fallist á að stefndi hafi öðlast rétt til launa í veikindaforföllum í alls fimm mánuði, sbr. 1. og 3. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Garðey ehf., greiði 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Viðars Zophoníassonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. apríl 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað fyrir dómþinginu af Viðari Zophoníassyni, kt. 050663-2999, óstaðsettur í hús í Reykjavík, á hendur Garðey ehf., kt. 650777-0189, Krosseyrarvegi 15, Höfn Hornafirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 986.492 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 334.246 krónum frá 13. apríl 1995 til 28. apríl 1995, en af 226.090 krónum frá þeim degi til 13. maí 1995, en af 560.896 krónum frá þeim degi til 7. júní 1995, en af 523.896 krónum frá þeim degi til 13. júní 1995, en af 629.896 krónum frá þeim degi til 13. júlí 1995, en af 735.896 krónum frá þeim degi til 13. ágúst 1995, en af 841.896 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Frá dómkröfum dragist innborganir stefnda 108.156 krónur þann 28. apríl 1995 og 36.440 krónur þann 7. júní 1995. Til vara gerir stefnandi þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða 986.492 krónur ásamt dráttarvöxtum eins og tilgreint er í aðalkröfu að teknu tilliti til tilgreindra innborgana 108.156 krónur þann 28. apríl 1995 og 36.440 krónur þann 7. júní 1995, eða samtals 144.796 krónur auk greiðslna frá þriðja aðila í júlí og ágúst 1995, 85.285 krónur, þann 1. júlí 1995 og 85.285 krónur þann 1. ágúst 1995. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda auk 24,5% virðisaukaskatts á tildæmda málflutningsþóknun, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Mál þetta var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi hinn 15. febrúar sl. Málið var endurupptekið í dag með vísan til 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 og endurflutt þar sem stefnandi gerði nánari grein fyrir dómkröfum sínum. Málið var dómtekið II. Stefnandi var matsveinn á skipi stefnda Andey SF-222. Hinn 13. mars 1995 varð stefnandi fyrir slysi um borð í skipinu. Slysið varð með þeim hætti að stefnandi, sem var að ná í matvæli í kæli skipsins, kastaðist á hurð er ólag reið yfir skipið. Við það opnaðist hurðin og stefnandi kastaðist yfir á handrið handan hurðarinnar og hlaut líkamstjón af. Farið var með stefnanda á Heilsugæslustöð Vestmannaeyja og var stefnandi sendur heim til sín til Reykjavíkur að lokinni rannsókn þar. Stefnandi fór til heimilislæknis síns hinn 21. mars 1995 og segir svo í framlögðu vottorði um komu hans: „Kemur með mjög óljósar kvartanir segist eiga að koma til að meta sig eftir vinnuslys. Mun hafa dottið í miklum veltingi úti á sjó fyrir viku síðan (frystitogari Vestmannaeyj.) Var þar tekinn þar [svo] til skoðunar og röntgenmyndaður þar hátt og lágt. Hann mun hafa fengið högg á hnakkann og rotast örstutta stund. Er á bólgueyðandi lyfjum og legið að mestu heima. Er slæmur í bakinu en þó samt skánandi. Við skoðun þá er hann allur kófsveittur og virðist mjög spenntur og stífur. Hann segir þetta vera áfengislöngun sem hann ráði við. Mér finnst eitthvað búa hér undir en næ ekki neinum töku á sjúkling. Hann á að fara út á sjó 24/3 og getur verið 3ja vikna túr. Hann verður að ákveða það sjálfur. Ég mundi bakka hann ef hann væri frá vinnu og þá væri hann tekinn í meðferð útaf bakinu á meðan.” Þá segir í vottorði sama læknis dags. 28. mars 1995:„Vinnuslys: Viðar hringdi utan af sjó 28/3. Þarf að fá áverkavottorð. Ég búinn að fá gögn frá Vestmannaeyjum. Þarf að fá lýsingu á slysinu frá bátsmanni eða stýrimanni og hann mun koma með ljósrit af því næsta þegar hann kemur inn eftir u.þ.b. 3 vikur. Stefnandi kvaðst hafa þurft að fara út á sjó hinn 28. mars 1995 illa á sig kominn, þar sem hann hefði ekki haft vottorð um óvinnufærni sína af völdum slyssins frá 15. mars. Stefndi kvað stefnanda hafa komið aftur til starfa um borð í Andey hinn 28. mars 1995, án nokkurs þrýstings frá stefnda. Skipið var á veiðum fram til 31. mars er leitað var hafnar í Vestmannaeyjum vegna veðurs. Um kvöldið fóru skipverjar út að skemmta sér saman og lenti stefnandi þar í ryskingum við skipsfélaga sinn og hlaut meiðsli af. Stefnandi kom ekki aftur til starfa hjá stefnda eftir þann atburð. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann hafi orðið fyrir slysi er hann var við vinnu sína um borð í Andey SF-222 þann 13. mars 1995 og hafi sannanlega verið frá vinnu af þeim sökum. Í lögum nr. 35/1985 sé skýrlega kveðið á um að verði sjómaður fyrir slysi við störf sín um borð í skipi skuli hann fá fjarvistir af völdum slyssins bættar svo lengi sem hann sé óvinnufær af ástæðum er slysið varði en þó ekki lengur en 2 mánuði. Stefnandi kveðst vísa á bug þeim fullyrðingum stefnda um að stefnandi eigi ekki bótarétt, þar sem hann hafi slasast í ryskingum 31. mars 1995. Umrætt slys hafi orðið 13. mars 1995 og röntgenmyndir frá þeim tíma sýni að slysið hafi valdið stefnanda varanlegu og tímabundu fjártjóni sem og læknisfræðilegu tjóni. Stefnandi kveðst gera kröfur á hendur stefnda á grundvelli 1. mgr. og 3. mgr. 36. gr. laga nr. 35/1985. Kveðst hann við kröfugerð sína taka mið af launum sem hann hafi fengið greidd í mars 1995, en þar hafi hann unnið fyrstu 13 daga mánaðarins og fengið launauppgjör fyrir tímabilið frá 2. mars 1995 til 24. mars sama ár. Þá hafi hann nauðugur þurft að fara til sjós dagana 28. mars til 31. mars 1995 og fengið greitt fyrir þá daga 36.440 krónur. Alls hafi stefndi því fengið greiddar 315.325 krónur fyrir marsmánuð. Við þetta bætist réttur hans til framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð sem sé 6% og hafi vinnuveitandi átt að greiða 18.921 sem framlag á móti stefnanda í marsmánuði 1995. Stefnandi kveðst gera kröfu um tveggja mánaða laun, eða 668.292 krónur. Frá dragist sá hluti af marslaununum, sem þegar hafi verið greiddur, samtals 144.796 krónur fyrir 17 daga í marsmánuði. Stefnandi kveður uppgjör stefnda til stefnanda hafa farið fram 28. apríl 1995 með greiðslu á 108.156 krónum og 7. júní 1995 með krónum 36.440. Í báðum þessum tilvikum sé gengið út frá því að skilað hafi verið öllum frádráttarliðum til réttra aðila svo sem ríkissjóðs vegna skatta, stéttarfélags og lífeyrissjóðs. Þá kveður stefnandi að samkvæmt 3. mgr. 36. gr. fyrrgreindra laga skuli stefnandi njóta næstu þrjá mánuði á eftir kauptryggingar. Kveður stefnandi að miðað sé við að kauptrygging sé 25.000 krónur á viku eða 300.000 krónur í þrjá mánuði auk 6% framlags atvinnuveitanda í lífeyrissjóð eða 18.000 krónur. Stefnandi hefur sundurliðað kröfu sína svo í stefnu: Stefnandi kveðst gera kröfu um vexti á umrædd laun er tekið hafi verið tillit til innborgana. Stefnandi kveðst byggja varakröfu sína á sömu málsástæðum og aðalkröfu. Varakrafan byggi á því að aðalkrafan verði viðurkennd þó með þeim breytingum að tekjur sem stefnandi hafi aflað sér með afleysingarvinnu við matreiðslu hjá Glæsi á Neskaupstað samtals 170.571 króna, sem skiptist að jöfnu milli mánaðanna júní og júlí 1995 og hafi verið greiddar þann 1. júlí 1995 85.285 krónur og 1. ágúst 1995 85.285 krónur. Stefnandi byggir málskostnaðarkröfu sína á því, að stefndi hafi ekki fallist á neins konar greiðsluskyldu gagnvart stefnanda þrátt fyrir ítarlega útlistun á því að um lagaskyldu sé að ræða varðandi uppgjör bóta, sem taki mið af launum, svo sem stefnukrafan sé fram sett. Um lagarök vísar stefnandi til sjómannalaga nr. 35/1985 og kjarasamninga sjómanna. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 4. tl. 129. gr. sömu laga. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum. Kröfu um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi þegar fengið fullt endurgjald vegna starfs síns hjá stefnda og hafi hann átt einhvern frekari rétt þá hafi hann misst hann sökum aðgerðarleysis. Stefndi mótmælir sem röngum og ósönnuðum fullyrðingum í stefnu að stefnandi hafi orðið að fara nauðugur til sjós dagana 28. mars til 31. mars 1995. Stefnandi hafi að eigin mati verið orðinn vinnufær þann 28. mars 1995 og hafi hann þá komið aftur til starfa um borð í Andey án nokkurs þrýstings frá stefnda. Stefndi kveður stefnanda hafa orðið óvinnufæran aðfaranótt 1. apríl 1995 við það að skerast á höndum eftir að hafa brotið glas á höfði skipsfélaga síns á skemmtistað þá nótt. Stefnandi eigi ekki rétt til launa úr hendi stefnda vegna þeirrar óvinnufærni sbr. 4. mgr. 36. gr. sjómannalaga. Stefnandi hafi ekki sagt upp starfi sínu heldur látið sig hverfa og ekki komið aftur til starfa hjá stefnda eftir að hann hafi verið gróinn sára sinna. Stefndi kveður stefnanda hafa valdið sér tjóni með framferði sínu aðfaranótt 1. apríl 1995, þar sem tafir hafi orðið á því að skipið kæmist á sjó vegna fjarveru stefnanda. Útvega hafi þurft nýjan matsvein í stað stefnanda og fljúga með hann frá Höfn í Hornafirði. Af þeim sökum hafi skipið ekki farið á sjó fyrr en 2. apríl 1995. Þá mótmælir stefndi sem röngum og ósönnuðum fullyrðingum stefnanda um að hann eigi rétt á frekari launum vegna slyssins 13. mars 1995, en hann hafi þegar fengið greidd úr hendi stefnda. Stefnandi hafi fengið greidd slysalaun í fjarveru sinni frá skipinu eftir slysið. Stefnandi hafi verið orðinn vinnufær og komið aftur til starfa 28. mars 1995 og starfað þar til 31. mars sama ár. Stefnandi kveðst ekki vita til þess að staðið hafi á því að stefnandi fengi greiddar þær bætur, sem hann hafi átt rétt á vegna slyssins 13. mars 1995, hjá vátryggjanda stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Stefnanda hafi orðið óvinnufæran 1. apríl 1995 eftir að hafa brotið glas á höfði vinnufélaga síns í ölæð og við það skorið sig alvarlega á höndum. Sú óvinnufærni og afleiðingar þeirra áverka veiti ekki rétt til greiðslu veikindalauna samkvæmt 4. mgr. 36. gr. sjómannalaga og verði stefnandi að bera það tjón sjálfur. Samkvæmt fyrrgreindri grein eigi skipverji ekki rétt á launum þann tím sem hann sé ekki starfhæfur vegna sjúkdóms eða meiðsla, sem hann hafi sjálfur bakað sér af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Telur stefndi það atferli stefnanda, að grípa glas og brjóta á höfði skipsfélaga síns með þeim hætti sem stefnandi hafi gert verði ekki skýrt með öðru en ásetningi eða í það minnsta stórfelldu gáleysi, sem geri það að verkum að stefnandi njóti ekki launa vegna óvinnufærninnar samkvæmt 4. mgr. 36. gr. sjómannalaga. Til vara byggir stefndi á því að sýkna beri vegna tómlætis stefnanda. Stefnandi hafi engar athugasemdir gert eða kröfur um frekari launagreiðslur úr hendi stefnda fyrr en fyrir tæpum tveimur árum eftir að hann hætti störfum hjá stefnda með bréfi lögmanns stefnanda, þar sem gerðar voru kröfur um viðbótagreiðslu slysalauna í 4,5 mánuði eða til 13. ágúst 1995. Ef stefnandi verði talinn eiga rétt til frekari greiðslna úr hendi stefnda vegna slyss þess sem hann varð fyrir 13. mars 1995 krefst stefndi þess að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og að stefnanda verði í hæsta lagi reiknuð laun fyrir það tímabil sem tilgreint sé í læknisvottorði dags. 2. maí 1995. Krefst stefndi þess að laun verði ekki reiknuð til lengri tíma en 2. maí að frádregnum þeim tíma sem stefnandi var óvinnufær vegna áverkanna, sem hann hlaut á skemmtistaðnum Calypso. Þá gerir stefndi þá kröfu að dráttarvextir verði ekki reiknaðir fyrr en frá þingfestingardegi stefnu. Um lagarök vísar stefndi til 27., 28. og 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og kjarasamninga Sjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Kröfu um vexti byggir stefndi á 9. og 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V. Óumdeilt er að stefnandi varð fyrir slysi við vinnu sína úti á sjó hinn 13. mars 1995. Samkvæmt framlögðum röntgenmyndum og læknisvottorðum hryggbrotnaði stefnandi í því slysi. Samkvæmt fyrrgreindum vottorðum og framburði læknis fyrir dómi, voru áverkar þessir með þeim hætti að stefnandi hefði átt að vera óvinnufær í nokkra mánuði eftir slysið og liggur fyrir að stefnandi hefur ekki enn náð sér eftir það. Hins vegar las læknir, sem tók á móti stefnanda eftir slysið og lét röntgenmynda stefnanda, ekki rétt út úr röntgenmyndunum og sá ekki brotið á hryggnum. Hvorki stefnandi né heimilislæknir sem stefnandi leitaði til nokkrum dögum eftir slysið gerðu sér því grein fyrir meiðslum stefnanda og fór stefnandi aftur til vinnu sinnar 28. mars 1995 eftir að hafa legið nokkra daga heima. Þar sem meiðsli stefnandi voru slík að þau leiddu til óvinnufærni hans átti stefnandi rétt á launum samkvæmt 36. gr. laga nr. 35/1985. Þó svo stefnandi hafi, af fyrrgreindum ástæðum, komið til vinnu sinnar aftur og hlotið skurð á hendi við það að brjóta glas á höfði skipsfélaga síns, er skipið var í landlegu í Vestamannaeyjum hinn 31. mars 1995 og ekki komið til vinnu eftir það, verður ekki talið að þau meiðsl stefnanda firri hann rétt til launa vegna fyrri meiðsla samkvæmt 36. gr. laga nr. 35/1985. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður ekki fallist á það með stefnda, að stefnandi hafi tapað rétti sínum vegna tómlætis, enda liggur ekki annað fyrir en að stefnandi hafi haldið kröfu sinni með eðlilegum hætti til laga eftir að honum urðu ljósar afleiðingar slyssins. Samkvæmt framansögðu ber því stefnda að greiða stefnanda laun í tvo mánuði auk kauptryggingar í 3 mánuði, að frádregnum launagreiðslum sem stefnandi fékk þann tíma frá stefnda og einnig með vinnu í landi, en fjárhæðum hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður varakrafa stefnanda því tekin til greina Ber stefnda því að greiða stefnanda 986.492 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 334.246 krónum frá 13. apríl 1995 til 28. apríl 1995, en af 226.090 krónum frá þeim degi til 13. maí 1995, en af 560.890 krónum frá þeim degi til 7. júní 1995, en af 523.896 krónum frá þeim degi til 13. júní 1995, en af 629.896 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1995, en af 544.611 krónum frá þeim degi til 13. júlí 1995, en af 650.611 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1995, en af 565.326 krónum frá þeim degi til 13. ágúst 1995, en af 671.326 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum þann 28. apríl 1995 108.156 krónur, 7. júní 1995 36.440 krónur, 1. júlí 1995, 85.285 krónur og 1. ágúst 1995, 85.285 krónur, en ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Garðey ehf., greiði stefnanda, Viðari Zophoníassyni, 986.492 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 334.246 krónum frá 13. apríl 1995 til 28. apríl 1995, en af 226.090 krónum frá þeim degi til 13. maí 1995, en af 560.890 krónum frá þeim degi til 7. júní 1995, en af 523.896 krónum frá þeim degi til 13. júní 1995, en af 629.896 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1995, en af 544.611 krónum frá þeim degi til 13. júlí 1995, en af 650.611 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1995, en af 565.326 krónum frá þeim degi til 13. ágúst 1995, en af 671.326 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum þann 28. apríl 1995 108.156 krónur, 7. júní 1995 36.440 krónur, 1. júlí 1995, 85.285 krónur og 1. ágúst 1995, 85.285 krónur. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 255/2012
|
Verksamningur Aðfinnslur
|
Samningur tókst með aðilum um að A ehf. tæki að sér að bora fyrir vatni á landspildu í eigu T ehf. en deilt var um hvaða endurgjald hafi átt að inna af hendi fyrir verkið. Hélt A ehf. því fram að um endurgjaldið hafi enginn bindandi samningur verið gerður og að tölvubréf sem fór milli aðila hafi einungis falið í sér grófa kostnaðarætlun sem bundin hafi verið fyrirvörum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að T ehf. hafi mátt líta á þær kostnaðartölur sem fram komu í fyrrnefndu tölvubréfi sem tilboð í verkið og að komist hafi á samningur milli aðila á grundvelli þess. A ehf. hefði ekki tekist sönnun þess að um annað hafi verið samið en í tilboðinu greindi. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu T ehf. af kröfu A ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2012. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 1.449.776 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2010 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málavextir eru þeir helstir að sumarið 2010 mun fyrirsvarsmaður stefnda, Brynjar Sigtryggsson, hafa sett sig í samband við fyrirvarsmann áfrýjanda, Friðfinn K. Daníelsson, vegna áforma stefnda um vatnsöflun fyrir landspildu í eigu hans í Lerkiholti í Reykjadal, Norðurþingi. Mun Friðfinnur, sem er verkfræðingur og hefur áratugareynslu á sviði jarðborana, hafa komið til fundar við Brynjar á umræddu landi til að kanna aðstæður. Í framhaldi af því sendi Friðfinnur tölvubréf 15. ágúst 2010 til Brynjars þar sem settar voru fram „kostnaðartölur“ vegna verksins. Var þar gert ráð fyrir að undirbúningur og flutningur til og frá borstað myndi kosta 200.000 krónur á föstu verði, borun með 6 tommu fóðringu 25.000 krónur á metra og borun neðan fóðringar með 125 millimetra krónu 10.000 krónur á metra. Síðan segir svo: „Ef við gefum okkur að heildardýpi verði 30 m og þar af 15 m fóðraðir verður heildarkostnaður skv ofansögðu 725.000,- Kr. Nú kann vel að vera að þessar ágiskanir um dýpi breytist eftir því hvað móðir jörð bíður okkur upp á, en ef þig langar til að kíkja niður fyrir 30 m. get ég haldið áfram á 8.000,- kr/m á meðan allt gengur vel. Fari hins vegar svo að við lendum í erfiðleikum neðan fóðringar vegna hruns er boltinn hjá þér, en það getur verið okurdýrt að grípa til steypinga til að berjast niður í gegn um laus og hrungjörn jarðlög. Væntanlega mundum við láta staðar numið ef svo færi.“ Verkið mun hafa hafist 10. september 2010 og því lokið 7. október sama ár. Þegar borað hafði verið niður á 30 metra dýpi stíflaðist hamar og króna borsins og varð að draga upp öll rörin, sem fóðrað höfðu holuna, til að bjarga borbúnaðinum. Eftir að sandur hafði verið hreinsaður úr búnaðinum var aftur hafist handa, en þegar að fóðringin var komin á um það bil 34 metra dýpi var henni ekki hnikað og verkinu hætt. II Ágreiningslaust er með aðilum að samningur tókst um það þeirra á milli að áfrýjandi tók að sér að bora fyrir vatni á fyrrnefndri landspildu. Þeir deila hins vegar um hvaða endurgjald hafi átt að inna af hendi fyrir verkið. Heldur áfrýjandi því fram að enginn bindandi samningur hafi verið gerður um það og hafi fyrrgreint tölvubréf einungis falið í sér grófa kostnaðaráætlun sem bundin hafi verið fyrirvörum. Allar forsendur fyrir verkinu hafi breyst meðan á því stóð og beri áfrýjanda því sanngjarnt endurgjald fyrir það, sbr. grunnreglu 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Stefndi reisir málatilbúnað sinn á hinn bóginn á því að samningur hafi tekist í upphafi um verð fyrir verkið á grundvelli tilboðs áfrýjanda í umræddu tölvubréfi hans og ekki liggi fyrir í málinu að þeim samningi hafi verið breytt. Í tilvitnuðu tölvubréfi áfrýjanda til stefnda 15. ágúst 2010 kom fram hver væri kostnaður við undirbúning og flutning til og frá borstað og hvert væri einingarverð á hvern boraðan metra, ýmist með eða án fóðringar. Mátti stefndi líta á þær kostnaðartölur, er þar komu fram, sem tilboð í verkið og þar með að komist hafi á samningur milli aðila á grundvelli þess. Eins atvikum var háttað bar áfrýjanda að tryggja sér sönnun þess að um annað hafi verið samið en að framan greinir þar sem ekki var gerður skýr fyrirvari um að þau einingarverð, sem tilgreind voru í tölvubréfi hans, kynnu að breytast. Hefur áfrýjanda ekki tekist sú sönnun og verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Í hinum áfrýjaða dómi voru málavextir reifaðir eins og þeir horfðu við frá sjónarhóli beggja málsaðila. Þessi háttur á samningu dóms er í andstöðu við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en þar segir að í dómi skuli greina stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því. Er þetta aðfinnsluvert. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Alvarr ehf., greiði stefnda, Tröð ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. janúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 9. janúar sl. var höfðað með birtingu stefnu þann 21. júní 2011 og þingfest þann 29. júní 2011. Stefnandi er Alvarr ehf., kt. [...], Skipholti 68, Reykjavík. Stefndi er Tröð ehf., kt. [...], Ársölum 1, 201 Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.449.776 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 31. desember 2010 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Málsatvik. Aðila greinir á um málsatvik og verða þau því reifuð af hálfu beggja. Stefnandi kveðst sérhæfa sig í jarðborunum og annast meðal annars borun eftir heitu og köldu vatni. Sumarið 2010 hafi Brynjar Sigtryggsson, fyrirsvarsmaður stefnda, haft samband við Friðfinn K. Daníelsson, fyrirsvarsmann stefnanda, vegna vatnsöflunar fyrir landskika í Lerkiholti í Reykjadal, Þingeyjarsveit. Stefnandi hafi farið í kjölfar þess til fundar við stefnda til að kynna sér aðstæður. Hafi þar komið fram að kalt neysluvatn vantaði fyrir hús í byggingu sem og önnur hús sem síðar kynnu að verða byggð á staðnum. Einnig hafi stefndi látið í ljós áhuga sinn á því að vita hvort vísbendingar um jarðhita kæmu fram við borun og kvaðst reiðubúinn að leggja töluvert á sig til að ná í heitt vatn ef svo bæri undir. Stefnandi, sem hafi áratugareynslu á sviði jarðborana, hafi ekki talið útilokað að jarðhiti kynni að leynast við Lerkiholt. Í framhaldi af fundinum hafi stefnandi sett saman grófa kostnaðaráætlun fyrir borun byggða á ákveðnum forsendum um jarðlög og aðstæður á borstað, sjá tölvubréf Friðfinns til Brynjars frá 15. ágúst 2010. Í þessu sambandi tekur stefnandi fram að engar upplýsingar hafi verið til að styðjast við um þykkt eða gerð yfirborðsjarðlaga. Hvorki á grundvelli annarra borholna í grenndinni né hafi stefndi getað veitt stefnanda upplýsingar. Fyrir dóminum kvaðst stefnandi hafa bent stefnda á stað til að bora á sem hann taldi heppilegan. Við gerð kostnaðaráætlunar hafi því verið tekið fram að erfitt væri að spá fyrir um hvaða jarðlög væru á svæðinu og að ágiskanir stefnanda kynnu því að breytast. Áætlun stefnanda hafi gert ráð fyrir því að bora fóðringu um 15 metra niður í gegnum laus yfirborðsjarðlög, niður að fastri klöpp, sem þar kynni að vera; vinna kalt neysluvatn úr bergi og kanna með vísbendingar um jarðhita í leiðinni. Miðað hafi verið við 15 metra þar sem það dýpi sé nær alltaf hægt að bora niður á. Hvorki stefnandi né aðrir hafi hins vegar getað séð fyrir þykkt eða eðli lausra jarðlaga niður að fastri klöpp. Hafi stefnandi því gert sérstakan fyrirvara um að ef stefnandi myndi lenda í erfiðleikum vegna hrungjarnra jarðlaga myndi hann líklega hætta borun nema samningar tækjust um annað. Mjög dýrt og erfitt væri að bora við slíkar aðstæður. Stefndi hafi því vitað eða mátt vita að kostnaðaráætlun stefnanda hafi verið sett fram í því skyni að gefa stefnda grófa mynd af borkostnaði miðað við ákveðnar forsendur. Aðspurður kvað stefnandi stefnda hafa viljað fá skriflega kostnaðaráætlun en kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað þeim hafi farið á milli áður en hann sendi honum kostnaðaráætlunina. Þá segir stefnandi að vegna beiðni stefnda hafi stefnandi hafið borvinnu við Lerkiholt haustið 2010. Fljótlega hafi hins vegar komið í ljós að setlagabunki hafi reynst þykkri en þeir 15 metrar sem ágiskanir stefnanda hafi gert ráð fyrir. Jarðvegur hafi verið erfiður og lengra hafi verið niður á fasta klöpp. Þegar komið hafi verið niður á 15 metra dýpi, þ.e. það dýpi sem áætlanir stefnanda hafi gert ráð fyrir um fóðringardýpt, hafi málsaðilar orðið sammála um að halda borun áfram þrátt fyrir fyrirsjáanlega erfiðleika. Á meðan á borvinnu hafi staðið hafi fyrirsvarsmaður stefnanda, auk Hlyns Bragasonar, borstjóra stefnanda, verið í stöðugu símasambandi við stefnda og haldið honum upplýstum um gang mála sem og erfiðleika. Þá hafi stefndi einnig fylgst vel með borvinnu á vettvangi og fengið þar upplýsingar um framgang borvinnu. Þegar fóðring hafði verið boruð niður á 30 metra dýpi, hafi hamar og króna stíflast og hafi ekki verið um annað að ræða en að draga alla röralengjuna upp til að bjarga borbúnaðinum, enda holan ónýt eins og komið var. Röralengja hafi verið dregin upp úr borholunni og sandur hreinsaður úr hamri og krónu. Þá segir stefnandi að samskipti hans og stefnda hafi verið mikil og ítarleg meðan á verkinu stóð. Eftir að fóðringin hafi verið dregin upp hafi legið ljóst fyrir að verkið skilaði ekki árangri, þar sem borholan hafi fallið saman jafnóðum og fóðringin var dregin upp. Á þeim vendipunkti hafi málsaðilar tekið sameiginlega ákvörðun um að reyna borun á ný og freista þess að komast dýpra með breyttum aðferðum. Stefnandi kvaðst hafa ákveðið að rífa svokallaðan rýmara af bornum og hann hafi því smíðað snigil og reynt með þeirri aðferð að moka undan fóðringarendunum en það hafi ekki gengið. Því hafi hann tekið þá ákvörðun að berja ofan á rörin til að koma þeim áfram niður. Stefnandi lýsti fyrir dóminum hvernig borvinna gengi fyrir sig og kvað nánast ekki hægt að bora í sand nema niður í ca 15 metra því borinn stíflist og af verði tóm vandræði og erfiðleikar. Það sé þekkt. Borað sé niður 3 metra í einu og þá sé stoppað. Þá þurfi að bæta við þriggja metra röri og botnstykki. Þetta gangi niður í 15 metra. Sandinum sé blásið upp með þessari aðferð. Ekki sé hægt að blása sandinn endalaust því enginn endi sé á sandinum. Því þurfi að stoppa og þá falli sandurinn sem var á leiðinni upp með rörinu aftur niður og stífli. Þetta gerist yfirleitt eftir 15-18 metra. Eftir það verði sífellt erfiðara að bora. Hola sé ekki endilega ónýt við þessar aðstæður en yfirleitt sé ekki hægt að vinna vatn úr þessu dýpi þar sem jarðvegurinn sé yfirleitt járnmengaður, sérstaklega í mýrlendi eins og þarna var. Þá sé ekki hægt að draga hjámiðjuna upp við þessar aðstæður þar sem hjámiðjan hafi enga spyrnu í sandinum og sitji því föst og ekki sé hægt að draga hana upp. Engin merki hafi verið um neysluvatn á 15 metra dýpi en aðilar hafi tekið ákvörðun um að reyna að bora dýpra. Stefnandi kvað því verkið hafa verið ónýtt nema að hann kæmist niður á fastan jarðveg eða klöpp. Því hafi verið freisting að halda áfram í þeirri von að lenda á fastri klöpp því þá væru menn sloppnir við erfiðleikana. Stefnandi kvaðst hafa skýrt vel út fyrir stefnda af hverju erfiðleikarnir stöfuðu og stefndi ætíð svarað „ok, þú ert sérfræðingurinn en ég vil halda áfram.“ Stefnandi kvað erfiðleikana ekki stafa af því að tæknibúnaðinum hafi verið áfátt, heldur henti þessi búnaður ekki til að bora í sand af þeirri gráðu sem þarna var ef ekki er komið niður á fasta klöpp eða góð malarlög og á þessu tíma hafi stefnandi ekki haft yfir neinni tækni að ráða en allt aðrar aðferðir væru notaðar við að bora í sand, sem stefndi hafi vitað. Stefnandi kvað aðspurður að ekkert annað hafi verið í stöðunni en að draga fóðringarnar upp til að bjarga verðmætum því allt hafi staðið fast. Ekki hafi verið hægt að skilja allan búnað eftir í jörðu. Í samráði við stefnda hafi verið ákveðið að reyna að bora aftur í sömu holuna. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa eftir tvær tilraunir og í lokin tekið þá ákvörðun að reka fóðringu niður í holuna. Þetta sé þekkt en ekki viðurkennd aðferð. Gallinn sé sá að þegar lamið sé ofan á rörin, þá sé hætta á að suðan í rörunum brotni og rörendar skemmist, sem hafi orðið. Stefnandi kvaðst ekki hafa neinn sérstakan búnað til þessa en hann hafi reynt að berja ofan á rörin en vitað sé að suðan í rörunum geti við það gefið sig. Kvað stefnandi að fóðringar hafi farið niður í 34 metra en hann viti ekki hvernig stefndi hafi fengið uppgefna 33,7 metra eins og hann hafi greitt fyrir. Stefnandi kvaðst hafa lent í sambærilegum aðstæðum áður, t.d. á Hjalteyri. Þetta þekkja allir bormenn. Um það bil sem vinna hófst að nýju ítrekaði stefnandi fyrir stefnda að upphafleg kostnaðaráætlun væri þá þegar brostin. Að auki gæti það einingaverð sem stefnandi hafði gefið upp ekki gilt áfram. Stefndi hafi sagst gera sér það fyllilega ljóst. Við aðra tilraun hafi stefnandi gert sitt besta til að koma fóðringu sem lengst niður í þeirri von að borholan myndi skila einhverju. Þegar fóðringu hafi verið komið niður á rúmlega 34 metra dýpi hafi henni ekki verið hnikað og borkróna hafði stórskemmst. Borvinnu hafi því verið hætt þann 7. október 2010. Kvað stefnandi stefnda hafa haft fullan skilning á því að stefnandi væri að fara illa út úr þessu verki og þeir hafi lofað hvor öðrum gagnkvæmri sanngirni. Samskipti aðila hafi verið mjög vinsamleg. Stefnandi kvað fyrir dóminum að venja væri að ef verk færi fram úr kostnaðaráætlun þá væri krafið um raunkostnað, olíu og milliferðir, auk þess sem tekið væri eitthvað fyrir tækin. Stefnandi hafi verið mjög sanngjarn við reikningsgerðina. Hann taki t.d. ekki fyrir neinn biðtíma heldur eingöngu fyrir þann tíma sem tækin voru í gangi. Hann hafi t.d. ekki skráð alla olíu sem fór í verkið. Við verklok hafi stefnandi óskað eftir því að stefndi greiddi eina milljón króna inn á verkið en heildarkostnaður stefnanda hafi þá ekki legið fyrir. Stefndi hafi hins vegar greitt 1.043.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti samkvæmt eigin einhliða útreikningum. Með tölvubréfi þann 31. október sl. hafi stefnandi sent stefnda samantekt á kostnaði vegna vinnunnar. Hafi sérstaklega verið tekið fram að um lágmarkskostnað væri að ræða þannig að stefnandi slyppi skaðlaus frá verkinu. Þannig hafi stefnandi veitt verulegan afslátt, umfram skyldu, gegn því að gengið yrði strax frá greiðslu. Samantekt kostnaðar sé svofelld: Skýring Tímafj. Verð Samtals Samantekt þessari yfir verkið hafi ekki verið andmælt af hálfu stefnda er hún var send. Á grundvelli samantektarinnar hafi stefnandi sent út annan reikning, dags. 31. desember 2010, að fjárhæð 1.449.776 krónur, á eindaga 30. janúar 2011. Hafi mistök við útgáfu reikningsins valdið því að hann var örlítið lægri en samantektin. Stefnandi haldi sig þó við fjárhæð reikningsins sem sé stefnufjárhæðin. Með bréfi, dagsettu 24. febrúar sl., hafi verið skorað á stefnda að greiða reikninginn en stefndi hafi þá hafnað kröfum stefnanda. Af þeim sökum sé stefnanda málshöfðun þessi nauðsynleg. Stefndi mótmælir málavaxtalýsingu stefnanda sem rangri. Fram kemur í greinargerð stefnda að stefndi sé félag sem sé í eigu fyrirsvarsmannsins, Brynjars Sigtryggssonar. Stefndi eigi landspildu við Lerkiholt í Reykjadal Þingeyjarsveit og félagið sjái um framkvæmdir á svæðinu. Stefndi hafi haft samband við stefnanda vorið 2010 og óskað eftir upplýsingum um kostnað við borun eftir köldu vatni. Vegna upplýsinga um hugsanlegan jarðhita í berglögum, neðan setlaga, hafi stefndi einnig haft það í huga að bora niður í berglög og sjá hvort slíkar vísbendingar kæmu fram. Það yrði gert ef unnt væri að komast niður á föst jarðlög innan ásættanlegs kostnaðar. Megintilgangurinn hafi þó verið að afla kalds vatns, sem unnt væri að nota á landspildunni fyrir sumarbústaðabyggð. Stefndi hafi á þeim tíma verið í óformlegum samskiptum við Kristján Sæmundsson jarðfræðing. Hann hafi m.a. bent stefnda á heppilegan stað til borunar. Einnig hafi Kristján sagt að hann giskaði á að það væru 30-50 metrar á fast berg. Þessar upplýsingar hafi stefnandi fengið. Stefnandi kvað fyrir dóminum að ef fara hefði átt eftir tilmælum Kristjáns hefði það verið stefnda mjög dýrt, m.a. vegna lagna að þeim stað. Kvað stefnandi að enginn staður í landinu hafi verið neitt sérstakur, hann reyndi að lesa í landið og kanna með sprungur og þess háttar og hefðu þeir orðið sammála um að bora þar sem borað var. Stefndi kvað stefnanda hafa komið á svæðið sumarið 2010 og kynnt sér aðstæður. Í kjölfar þess og vegna óska stefnda, hafi stefnandi sett fram tilboð um kostnað við borun á svæðinu. Tilboðið komi fram á dómskjali 4, tölvupósti, dagsettum 15. ágúst 2010. Í tilboðinu séu settar fram kostnaðartölur um undirbúning og flutning á staðinn, borun með fóðringum og neðan fóðringa. Með fóðringum sé átt við að hola sé fóðruð með málmrörum. Hvergi komi fram að umrætt einingaverð sé sett fram sem kostnaðaráætlun. Í síðari hluta tilboðsins komi fram áætlun um kostnað miðað við tilteknar forsendur, byggðar á uppgefnu einingaverði. Þar sé nefnt sem dæmi að hola verði fóðruð niður að 15 metrum og virðist sú dýpt hafa verið nefnd af stefnanda sem hugsanleg dýpt lausra jarðlaga á svæðinu. Í dæmaskyni sé nefnt að neðan 15 metra verði borað án fóðringa, þ.e. borað sé í fast berg og þar af leiðandi þurfi ekki að fóðra holu. Þá áréttaði stefndi að miðað við þann tæknibúnað sem stefnandi hafi notað fari borun með fóðringum þannig fram að borkróna (hamar) dragi málmrör jafnt og þétt niður samhliða því sem hún gangi niður í jörðina. Fóðringar sem notaðar hafi verið séu þriggja metra langar og svo séu þær soðnar saman. Þegar borun sé hætt sé borkrónan/hamarinn dregin upp en fóðringar verði eftir í jörðinni. Eins og tilboð stefnanda lýsi sé borað með mjórri krónu þegar borað sé neðan fóðringa. Þá segir stefndi að í tilboði stefnanda hafi verið fyrirvari varðandi það að ef borun neðan fóðringa gengi erfiðlega þá gætu skapast vandamál þar sem hola sé óþétt, vegna lausra jarðlaga. Þá geti þurft að grípa til þess að hella steypu niður í botn holu og bora svo niður í holuna þegar steypan hafi harðnað. Slík vinnubrögð leiði augljóslega til mikillar vinnu fyrir hvern dýptarmetra. Þá segir stefndi að tilboð stefnanda hafi verið samþykkt. Til marks um það hafi stefnandi komið með bor og annan útbúnað á Lerkiholt kvöldið 9. september 2010. Þann 10. september 2010 hafi undirbúningur hafist og borun hafist sama dag. Við það tækifæri hafi stefndi tekið mynd sem liggi frammi í málinu. Borað hafi verið niður á 15 metra, að því er bormaðurinn upplýsti stefnda um. Þá hafi verið borað niður á kalt vatn og jarðlög verið að hluta til í ,,sykurmolastærð“, sem hafi verið heppilegt fyrir það hvernig vatn lak þá um jarðveg. Ákveðið hafi verið að draga borinn upp. Stefndi hafi fengið þær upplýsingar að ekki tækist að draga borinn upp úr fóðringunum, þar sem hjámiðja í borkrónu/hamri hafi ekki gengið til baka. Þarna hafi komið fram erfiðleikar með tæknibúnað á vegum stefnanda. Vegna þessara erfiðleika og vegna þess að stefndi hafi getað hugsað sér að kanna hvort vísbendingar væru um jarðhita í föstum jarðlögum, hafi verið ákveðið að bora skyldi dýpri holu. Það sé tilhæfulaus fullyrðing í málavaxtalýsingu stefnanda að stefndi hafi verið upplýstur um fyrirsjáanlega erfiðleika eða að einhver breyting yrði á kostnaði. Ákvörðun um áframhaldandi borun hafi verið tekin af stefnda á grundvelli verðtilboðs stefnanda. Ekki hafi verið hreyft við því að fyrirvari í tilboði ætti við, enda hafi öll borun verið með fóðringum en ekki neðan fóðringa. Þá segir að þann 12. september hafi verið borað áfram og fóðringar dregnar niður með borkrónu/hamri. Þá hafi bormaðurinn upplýst að króna næðist ekki upp, rétt eins og hafði gerst við 15 metrana. Nóg hafi verið af vatni og hafi stefndi talið holuna vera fullnægjandi. Búið væri að stofna til þó nokkurs kostnaðar og ekki ákjósanlegt að kosta meiru til við að bora niður á fast berg í jarðhitaleit með óvissum árangri. Þá segir stefndi að samkvæmt tímaskýrslu hafi engin borun farið fram þann 12. september. Það sé rangt og rýrir það trúverðugleika skýrslunnar og sýni að hún hafi verið samin síðar. Vísað sé til borunar 13. september í tímaskýrslu á dskj. 5, en þar komi fram að vökvadæla hafi bilað. Vinna stefnanda á svæðinu í framhaldinu hafi fyrst og fremst komið til vegna erfiðleika með tæknibúnað verktakans. Ekki hafi verið unnt að draga borkrónu/hamar upp úr fóðringum. Af tímaskýrslu á dómskjali 5 megi sjá í hverju vinna stefnanda fólst, til að mynda sé nefnt við 16. og 17. september að reynt hafi verið að losa hamar. Í kjölfarið hafi allar málmfóðringar verið dregnar upp til þess að endurheimta búnað stefnanda, sbr. orðlag í dskj. 5 sem stafi frá stefnanda þar sem segir við 21. september: ,,hugsað fyrir björgunaraðgerðum“. Í kjölfarið hafi einhvers konar snigill verið smíðaður sem nota átti til að bora fóðringar niður í holuna á nýjan leik. Stefnandi hafi kynnt stefnda að hann hygðist fá einkaleyfi á þeirri hugmynd sem fælist í smíði á sniglinum. Þann 25. september hafi verið hafist handa við að draga fóðringar á nýjan leik ofan í sömu holu, með nýja sniglinum. Sú borun hafi ekki gengið. Í byrjun október hafi stefnandi svo ákveðið, til að reyna að skila umbeðnu verki, að reka fóðringar niður í borfarið eftir upphaflega holu eins og komi fram í skráningu fyrir 4. október 2010. Því sé mótmælt sem tilhæfulausu að stefnandi og stefndi hafi tekið sameiginlega ákvörðun um að bora á nýjan leik. Stefnandi hafi borið ábyrgð á verkinu og vinnubrögðum við það í hvívetna. Hagsmunir stefnda hafi falist í því að fá nothæfa kaldavatnsholu í samræmi við upphaflegan samning aðila. Hefði stefnandi horfið frá verkinu þegar engin fóðruð hola hafi verið til staðar, hefði væntanlega ekki komið til nokkurrar greiðsluskyldu stefnda til stefnanda. Þá kveður stefndi að þegar fóðring hafi verið rekin ofan í borfarið hafi málmrör skemmst og sprungið, enda tíðkist slík vinnubrögð almennt ekki við jarðboranir, samkvæmt upplýsingum sem stefndi hafi fengið síðar. Skemmdir hafi meðal annars komið fram á suðum á rörunum og hafi verið grafið niður með málmrörinu til að lagfæra skemmdir. Þýðing þess að fóðring springi sé sú að yfirborðsvatn geti lekið inn í holu og hætta sé á auknu viðhaldi holunnar. Eftir verklok hafi komið fram að fóðring væri skemmd á fleiri stöðum og virðist leki vera inn í holuna á að minnsta kosti tveimur stöðum. Í holuna leki því vatn úr grunnum jarðlögum og mengað af mýrarrauða, þ.e. járnmagn í vatninu sé tífalt yfir neysluvatnsstaðli. Stefndi hafi fengið ÍSOR til að rannsaka vatnið, sbr. niðurstöðu úr sýnatöku sem komi fram í tölvupósti, dags. 26. ágúst 2011, sjá dskj. 13. Þá hafi stefnda verið bent á að suða á fóðringum (málmrörum) virðist gölluð og illa unnin. Verkið sem stefnandi hafi skilað sé því háð göllum og sé af þeim sökum gerður sérstakur fyrirvari um að halda fram gagnkröfu á hendur stefnanda. Þá segir stefndi að bormaður hafi upplýst stefnda um að fóðringar væru 33,7 metrar á dýpt.Greiðsla stefnda til stefnanda hafi verið miðuð við það, þ.e. 1.043.750 krónur. Greiðslan hafi verið innt af hendi í samræmi við tilboð stefnanda í verkið. Greiðsla verksins hafi farið fram á þeim grunni að hvorki hafi reynt á fyrirvara í tilboði stefnanda eða hafi verið gerðir samningar um annars konar greiðslur svo sem á grundvelli tímakaups manna og véla, aksturs, olíu o.s.frv., eins og haldið sé fram í kröfugerð stefnanda. Nokkrum vikum eftir að greiðsla verksins hafi farið fram, hafi stefndi fengið sendan reikning frá stefnanda að fjárhæð 1.043.750 krónur. Á þeim reikningi hafi verið skráð að um innborgun hafi verið að ræða. Reikningur sem krafa stefnanda byggi á hafi borist stefnda í lok janúar 2011. Stefndi kveðst hafa gert sér grein fyrir erfiðleikum stefnanda með verkið, en það breyti engu varðandi greiðsluskyldu hans. Stefndi hafi lagt stefnanda lið með ýmsum hætti. Stefndi hafi boðið starfsmönnum stefnanda í mat allan verktímann, án þess að samið hafi verið sérstaklega um það. Stefndi hafi greitt fyrir gröfuvinnu sem hafi komið til þegar gera þurfti við sprungnar fóðringar eftir að þær voru reknar niður. Stefndi hafi flutt vökvadælu, sem hafi bilað hjá stefnanda, frá verkstað til Reykjavíkur. Að áliti stefnda á málatilbúnaður stefnanda ekki við rök að styðjast og því er stefnda nauðsynlegt að taka til varna í dómsmálinu. Málsástæður og lagarök stefnanda. Krafa stefnanda er byggð á reikningi, dags. 31. desember 2010, að fjárhæð 1.449.776 krónur, sem sé stefnufjárhæðin. Krafan sé tilkomin vegna vinnu stefnanda fyrir stefnda. Krafa stefnanda sé byggð á því að stefnda beri að greiða stefnanda endurgjald fyrir alla þá vinnu sem stefnandi innti af hendi í þágu stefnda. Krafa stefnanda byggi jafnframt á þeirri meginreglu verktakaréttar að hafi eigi verið samið fyrirfram um ákveðið endurgjald fyrir verk, beri verkkaupa að greiða það verð sem verktaki setji upp ef eigi má telja það verð ósanngjarnt, sbr. lögjöfnun frá 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Sú kostnaðaráætlun sem stefnandi hafi sent stefnda með tölvupósti þann 15. ágúst 2010 hafi byggst á ákveðnum forsendum. Ómögulegt hafi hins vegar verið að sjá fyrir gerð og þykkt jarðlaga á verkstað í Lerkiholti. Stefnandi hafi því gert sérstakan fyrirvara um að borun neðan fóðringar, sem stefnandi gerði ráð fyrir að væri 15 metrar, gæti verið „okurdýr“ ef berjast þyrfti í gegnum laus og hrungjörn jarðlög. Þá væri það undir stefnda komið hvort haldið yrði áfram en væntanlega yrði þá látið staðar numið ef svo færi. Þegar 15 metrar höfðu verið boraðir hafi verið ljóst að jarðvegur væri erfiður og lengra væri niður á fasta klöpp en ágiskanir stefnanda hafi gert ráð fyrir. Þrátt fyrir erfiðleikana hafi fyrirsvarsmaður stefnda óskað eftir áframhaldandi vinnu og kvaðst gera sér grein fyrir hinum aukna kostnaði. Stefndi hafi því gert sér, eða mátt gera sér grein fyrir auknum kostnaði við verkið. Kostnaðaráætlunin verði því ekki lögð til grundvallar allri vinnu stefnanda fyrir stefnda. Það endurgjald sem stefnandi reikni sér verði aðeins byggt á áætluninni að því leyti sem forsendur hafi staðist en að öðru leyti verði að fylgja framangreindri meginreglu um að verktaka beri sanngjarnt endurgjald fyrir vinnu sína. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi fylgst náið með framgangi verksins og hafi verið fullkunnugt um þá erfiðleika sem borunin væri bundin. Stefnandi hafi haldið stefnda ávallt vel upplýstum um framgang verksins og gefið honum kost á að láta staðar numið. Þannig hafi stefnandi fylgt meginreglu verktakaréttar um góð og greið samskipti og samvinnu. Stefndi hafi haft fullt boðvald um áframhaldandi vinnu og hafi verið í sjálfsvald sett hvort og hvenær vinnu yrði lokið. Stefndi hafi hins vegar óskað eftir áframhaldandi vinnu og lofað að standa við sitt í þeim efnum. Stefnandi hafi komið verulega til móts við stefnda og krefst aðeins endurgjalds sem nemi kostnaði stefnanda verksins og geti endurgjaldið sem stefnandi reikni sér því ekki verið annað en sanngjarnt. Dráttarvaxtakrafa stefnanda miðast við gjalddaga reikningsins, 31. desember 2010. Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í 45., 47. og 51. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Þá sé byggt á meginreglum verktakaréttar, einkum þeirri meginreglu að hafi eigi verið samið fyrirfram um ákveðið endurgjald fyrir verk beri verkkaupa að greiða það verð sem verktaki seti upp ef eigi megi telja það verð ósanngjarnt, sbr. lögjöfnun frá 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Krafa stefnanda um dráttarvexti er byggð á III. kafla nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnanda um málskostnað byggir á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málið er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda: Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndi á meginreglum samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Vísað sé til meginreglna um þýðingu tilboða og þess að tilboð séu samþykkt. Tölvupóstur stefnanda, dags. 15. ágúst 2010, sbr. dskj. 4, feli í sér tilboð til stefnda, sem hafi verið samþykkt af hálfu stefnda. Samningur hafi komist á og mætti stefnandi með borbúnað í Lerkiholt þann 9. september 2010. Þá vísar stefndi til meginreglna verktakaréttar og þess eðlis verksamninga að inntak þeirra sé að verktaki skili verkkaupa tilteknu verki. Stefndi hafi leitað til stefnanda í því skyni að fá nothæfa borholu og árangur verksins og ábyrgð verktakans tekið mið af því. Tilboð stefnanda hafi tekið mið af þörfum stefnda um að hafa val um það hvað borað yrði langt, þ.e. í því skyni að kanna hvort vísbendingar væru um jarðhita þegar komið væri niður á fast berg. Stefnandi hafi tekið að sér verk sem fólst í því að bora holu sem væri í þeirri dýpt sem stefndi ákvæði og væri fóðruð eða boruð í föstum jarðlögum. Eðli máls samkvæmt skyldi verkið uppfylla almennar kröfur til slíkra borhola varðandi þéttleika fóðringa og aðra kosti. Stefndi byggir á þeirri meginreglu verktakaréttar að verktaki ráði þeim starfsaðferðum sem hann beiti og hvaða tækjabúnað hann noti. Stefnandi hafi lagt til borbúnað, mannafla og þekkingu á borvinnu. Fyrirsvarsmaður stefnda sé ekki sérfróður um borvinnu og beri stefndi enga ábyrgð á ákvörðunum um notkun tækjabúnaðar í því skyni að skila nothæfri borholu. Skylt þessum sjónarmiðum sé m.a. eftirfarandi: Borholan sem stefndi vann hafi verið boruð með þeim hætti að hún hafi verið fóðruð, þ.e. fóðringar voru dregnar jafnóðum niður með krónu/hamri. Fyrirvari hafi verið í tilboði varðandi borun neðan fóðringa. Það hafi aldrei getað reynt á þann fyrirvara enda hafi aldrei verið tekin ákvörðun um að bora neðan fóðringa og slík borun hafi aldrei farið fram. Ekki hafi verið gerðir fyrirvarar um annað, t.d. um að tækjabúnaður hentaði ekki jarðvegi, ábyrgð væri lögð á stefnda um bilun í tækjabúnaði, stefndi gæti ekki ákveðið dýpt holu o.s.frv. Það sé algjörlega fráleit málsástæða af hálfu stefnanda að eigi hafi verið samið fyrirfram um ákveðið endurgjald fyrir verk í umræddu máli. Málsástæða stefnanda byggi á því að tölvupósturinn frá 15. ágúst sé algjörlega marklaus, en því sé mótmælt. Stefndi kveðst benda á ósamræmi í málflutningi stefnanda, enda hvíli kröfur stefnanda á tilboði hans, þegar það henti. Þannig sé vísað til þess að dómkröfur stefnanda byggi á því að greiðsla fyrir undirbúning og flutning til og frá borstað sé 200.000 krónur, sbr. tilboð á dskj. 4. Því sé hafnað að litið verði til reglu 45. gr. laga um lausafjárkaup þar sem fjallað sé um sölu hluta án samnings um verð. Þá verði með engu móti litið til ákvæða laga um þjónustukaup. Málatilbúnaður sé óljós þegar vísað sé til skiptis í reglur um lausafjárkaup, þjónustukaup og verktakarétt. Þá sé byggt á því að endurgjald sem stefndi hafi greitt fyrir það verk sem stefnandi hafi skilað sé ekki ósanngjarnt. Endurgjaldið sé í samræmi við einingaverð sem stefnandi hafi sjálfur upplýst um. Við mat á því hvort endurgjald sé ósanngjarnt verði að líta til þess hvaða verki hafi verið skilað, en ekki umfangs vinnu stefnanda vegna tæknilegra vandamála sem séu á ábyrgð verktaka. Varakröfu sína byggir stefndi á því að tímaskýrsla á dskj. nr. 5 sé bersýnilega röng og verulega ótrúverðug. Það sé rangt að unnið hafi verið í níu tíma á tæki þegar borun hafi ekki hafist fyrr en klukkan 13.30 þann dag. Þá felist í skýrslunni villur þannig að farið sé dagavillt um borun. Þá verði eðli máls samkvæmt að fella niður hvers konar verkþætti sem varði björgunaraðgerðir og vinnu stefnanda við að endurheimta og lagfæra eigin búnað. Hið sama eigi við um tíma sem hafi farið í að endurvinna verk, s.s. þar sem stefnandi hafi þurft að rífa upp upphaflegar fóðringar vegna eigin tækjabúnaðar. Um varakröfu sé að öðru leyti vísað til málsástæðna við aðalkröfu. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga. 91/1991 um meðferð einkamála. Auk þeirra lagatilvísana sem að framan greini sé um kröfur stefnda vísað til meginreglna samningaréttar og kröfuréttar, s.s. um efndir samninga, meginreglna verktakaréttar, s.s. um ábyrgð verktaka á eigin búnaði, starfsaðferðum og starfsmönnum. Einnig er vísað til samningalaga nr, 37/1936, sbr. einkum I. kafla um samningsgerð. Þá sé vísað til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum ákvæðis varðandi dráttarvexti. Niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort þær fjárhæðir sem stefnandi sendi stefnda í tölvupósti þann 15. ágúst 2010 hafi verið skuldbindandi tilboð og þá hvort annar samningur hafi stofnast á milli aðila þannig að stefndi greiddi stefnanda tímagjald og útlagðan kostnað vegna borunarframkvæmda í landspildu við Lerkiholt í Reykjadal í Þingeyjarsveit. Stefnandi heldur því fram að eingöngu hafi verið um kostnaðaráætlun að ræða í tölvupóstinum til stefnda, byggða á ákveðnum forsendum sem síðar hafi brostið og aðilar samið þá upp á nýtt. Kveðst stefnandi byggja kröfugerð sína á því samkomulagi. Vísar stefnandi til þess að samkvæmt venju hafi aðilar samið svo um að upphafleg kostnaðaráætlun væri ekki lengur í gildi, enda forsendur fyrir henni brostnar, og kostnaður við að bora áfram yrði sanngjarn gagnvart báðum aðilum. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að honum beri ekki að greiða umfram það sem samið hafi verið um, þ.e. fast einingaverð fyrir hvern metra sem bora átti auk flutningskostnaðar. Stefndi mótmælir því að um annað hafi verið samið. Stefndi kveður tækjabúnað og ákvarðanir um framvindu málsins hafa alfarið verið í höndum stefnanda. Stefnandi hafi margra áratuga reynslu í borun og hann hafi valið staðsetningu holunnar eftir að hafa komið á vettvang og ákveðið framvindu verksins út frá reynslu sinni. Stefndi hafi ekki haft neina þekkingu á þessum málum og ávallt sagt við stefnanda að hann væri sérfræðingurinn sem legði til hvað væri best að gera í stöðunni. Stefndi hafi stefnt að því að fá borholu með köldu vatni og ef líkur væru á að heitt vatn fyndist í jörðu, yrði reynt að bora eftir því. Í gögnum málsins liggur fyrir áðurnefndur tölvupóstur. Þar segir: „Sæll Brynjar og afsakaður síðbúið svar, en ég stend í vandasömu verki fyrir Orkuveituna í Lundi eins og er. Varðandi holuna þína sendi ég eftirfarandi kostnaðartölur.: Undirbúningur og flutningur til og frá borstað 200.000.- Fast verð. Borun með 6“ fóðringu, 25.000,- kr./m. Borun neðan fóðringar með 125 mm krónu 10.000,- kr/m. Ef við gefum okkur að heildardýpi verði 30 m og þar af 15 m fóðraðir verður heildarkostnaður skv. ofansögðu 725.000 kr. Nú kann vel að vera að þessar ágiskanir um dýpi breytist eftir því hvað móðir jörð bíður okkur upp á, en ef þig langar til að kíkja niður fyrir 30 m get ég haldið áfram á 8.000 kr/m á meðan allt gengur vel. Fari hins vegar svo að við lendum í erfiðleikum neðan fóðringar vegna hruns er boltinn hjá þér, en það getur verið okurdýrt að grípa til steypingar til að berjast niður í gegn um laus og hrungjörn jarðlög. Væntanlega mundum við láta staðar numið ef svo færi. Ég miða við að holan lendi ekki lengra en 10 til 15 m frá vegi, pressan sem vegur um 5 tonn er á vagni sem erfitt er að brölta með út fyrir veg en loftslangan er 15 m löng. Fullnaðargreiðsla innan 30 daga frá verklokum- allar tölur með Vsk. Áætlaður verktími á tímabilinu 23 til 31 ágúst n.k. kv. Friðfinnur.“ Með tölvupósti þann 31. október 2010 sendi stefnandi stefnda sundurliðun á kostnaði og tímaskýrslu. Þar kemur fram að tækjatímar hafi verið samtals 74 á 13.333 krónur eða samtals 986.642 krónur, milliferðir samtals 22 tímar á 3.600 krónur eða samtals 79.200 krónur, vinna fyrir Hlyn, jafnaðarkaup 111 tímar á 3.000 krónur eða samtals 333.000 krónur, olía á tæki 700 á 102 krónur eða samtals 71.400 krónur, fóðurrör 34 á 5.865 krónur eða samtals 199.410, fóðurröraskór 1 á 19.500 krónur, flutningskostnaður 159.363 krónur og ferðir og vinna fyrir Friðfinn 230.000 krónur. Samtals 2.078.515 krónur auk virðisaukaskatts 530.021 króna. Samtals er stefndi krafinn um 2.608.536 krónur. Þann 30. október 2010 gaf stefnandi út reikning á stefnda þar sem fram kemur innborgun að fjárhæð 1.043.750 krónur. Þann 31. desember 2010 gaf stefnandi út annan reikning á hendur stefnda samtals að fjárhæð 1.449.776 krónur sem er stefnufjárhæð máls þessa. Stefndi kvaðst ekki hafa mótmælt tölvupósti stefnanda sérstaklega þegar hann sendi honum fyrst sundurliðun á kostnaðinum við að bora í Lerkiholti, honum hafi einfaldlega ekki komið það við hvernig stefnandi sundurliðaði kostnaðinn á verkið og því ekki talið sér málið skylt. Stefndi mótmælir því að um annað hafi verið samið en það einingaverð sem stefnandi tilgreindi í tilboði sínu þann 15. ágúst 2010 og að framan er rakið. Stefndi kveðst ekki eiga að bera hallann af því að erfiðlega hafi gengið að bora hjá stefnanda. Stefndi hafi ekki haft hugmynd um það hvernig jarðvegur væri á þeim stað er stefnandi taldi best að bora á. Stefndi kveðst hafa greitt stefnanda fullnaðargreiðslu með greiðslu þann 31. október 2010 samkvæmt því tilboði sem stefnandi hafi gert stefnda. Stefndi kveðst ekki eiga að bera hallann af því, ef stefnandi fer ekki með ágóða út úr tilboði sem hann geri. Í tilboði stefnanda, sem kemur fram í tölvupósti frá honum til stefnda þann 15. ágúst 2010, er gefið fast verð fyrir undirbúning og flutning til og frá borstað, 200.000 krónur. Þá verður ekki annað ráðið en að kostnaður við borun með 6“ fóðringu, 25.000 krónur fyrir hvern metra, sé fast verð og verð fyrir borun neðan fóðringar með 125 mm krónu, 10.000 krónur á hvern metra, sé einnig fast verð. Gerir stefnandi ráð fyrir því að með því að heildardýpi verði 30 metrar og þar af 15 metrar fóðraðir þá sé heildarkostnaður 725.000 krónur. Þá kemur fram tilboð um að ef stefnda langi til að kíkja niður fyrir 30 metra þá geti hann haldið áfram á 8.000 krónur á metra á meðan að allt gangi vel. Þá tekur stefnandi fram í tilboðinu að lendi þeir í erfiðleikum neðan fóðringa vegna hruns þá sé boltinn hjá stefnda en það geti verið mjög dýrt að grípa til steypinga til að berjast niður í gegnum laus og hrungjörn jarðlög og væntanlega myndu þeir láta staðar numið ef svo færi. Þá segir að fullnaðargreiðsla eigi að berast innan 30 daga frá verklokum og allar tölur séu með virðisaukaskatti. Engir fyrirvarar eru gerðir í þessum tölvupósti. Ekkert er tekið fram í þessum tölvupósti um árangur verksins, þ.e. hvort vatn finnist eða ekki. Ekki er tekið fram í tölvupóstinum að um kostnaðaráætlun sé að ræða varðandi einingaverð né er gerður fyrirvari á einingaverði í tölvupóstinum nema til lækkunar, verði borað niður fyrir 30 metrana. Verður ekki annað séð en að um bindandi tilboð að þessu leyti hafi verið að ræða af hálfu stefnanda sem stefndi mátti treysta, enda hófst vinna í kjölfar tilboðsins. Þá kvaðst stefnandi hafa margra áratugareynslu í jarðborunum og gerð tilboða og hafði því allar forsendur til að gera fyrirvara við tilboð sitt ef upp kæmu vankvæði við borun, sem hann gerði ekki utan ef þyrfti að steypa í holuna sem ekki var gert. Ekki er ágreiningur um að stefnandi fór á vettvang og lagði til við stefnda hvar skyldi bora, enda kemur fram í tölvupóstinum að stefnandi miði við að holan lendi ekki lengra en 10 til 15 metra frá vegi, pressan, sem vegi um fimm tonn, sé á vagni sem erfitt sé að brölta með út fyrir veg en loftslangan sé 15 metra löng. Stefnandi staðfesti það einnig fyrir dóminum. Stefnandi hefur um þrjátíu ára reynslu af borun í jörð en stefndi enga reynslu. Stefndi leitaði til stefnanda vegna þekkingar stefnanda á framkvæmdinni. Eru þeir erfiðleikar sem komu fram við framkvæmdina og tafir sem fylgdu í kjölfar alfarið á ábyrgð stefnanda, enda lagði hann til öll tæki, búnað og starfsmann. Fyrir dóminum upplýsti stefnandi að holan sem boruð var hafi verið ónýt. Fóðringar hafi verið barðar niður og rör brotnað við það. Hafi það verið neyðarúrræði. Grafið hafi verið niður með fóðringum og þær soðnar saman til að notast mætti við þær. Upplýst var af stefnda að vatn kæmi úr holunni en það væri mengað. Taldi hann að mengað vatn læki inn í holuna úr efri jarðvegslögum sem mengaði vatnið frá botni holunnar. Stefnandi gerði stefnda tilboð í að bora holu í þeim tilgangi að komast í kalt vatn í landi stefnda, Lerkiholti. Hófst vinna fyrir stefnda í framhaldi. Ljóst er að erfiðleikar voru við að bora, eins og skýrt hefur verið út fyrir dóminum, og varð verkið stefnanda væntanlega miklu dýrara en hann hugði í upphafi. Engin gögn hafa verið lögð fram í málinu sem sýna fram á að samningi aðila hafi verið breytt. Hafi aðilar samið um annað en fram kemur í tilboði stefnanda til stefnda, var rík ástæða hjá stefnanda að hafa það samkomulag að öllu- eða einhverju leyti skriflegt þar sem ljóst var að kostnaðurinn við verkið var orðinn mun miklu meiri en tilboð stefnanda hljóðaði upp á. Ber stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því að annar samningur hafi orðið til á milli aðila en fyrir liggur í málinu og stefndi kveðst hafa greitt eftir. Stefndi greiddi stefnanda 1.043.750 krónur þann 31. október 2010 sem var fyrir borun niður á 33,7 metra dýpi á 25.000 krónur metrann auk 200.000 króna í undirbúning og flutning til og frá borstað. Hefur stefndi með þeirri greiðslu staðið að fullu við samning aðila. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegur 700.000 krónur. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts en stefndi er ekki virðisaukaskattsskyldur. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð. Stefndi, Tröð ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Alvarr ehf. Stefnandi greiði stefnda 700.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 511/1998
|
Börn Forsjá Fóstursamningur Umgengni Stjórnsýsla Gjafsókn
|
A var svipt forsjá sonar síns af barnaverndaryfirvöldum þar sem þau töldu hana óhæfa til að annast uppeldi hans. Í framhaldi af því var drengnum komið í fóstur. A krafðist þess að úrskurður um forsjársviptingu og samningur um fóstur yrðu felldir úr gildi með dómi. Fyrir Hæstarétt var lögð matsgerð dómkvaddra matsmanna sem töldu A ekki hæfa til að fara með forsjá barnsins. Einnig kom fram að eftir að A hafði verið svipt forsjánni hafði líferni hennar einkennst af óreglu. Var talið að skilyrði barnaverndarlaga til forsjársviptingar væru uppfyllt og var aðalkröfu A hafnað. Fallist var á varakröfu A um að felldur yrði úr gildi úrskurður barnaverndaryfirvalda um inntak umgengnisréttar hennar við son sinn, enda var ekki talið að sýnt hefði verið fram á nauðsyn þess að takmarka hann svo mjög sem gert hafði verið. Á hinn bóginn var kröfu um að tilhögun umgengninnar yrði ákveðin með dómi vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Arnljótur Björnsson, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Haraldur Henrysson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. desember 1998. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að áfrýjendum verði gert að þola ógildingu á úrskurði barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998 og ákveðin verði mun rýmri umgengni sonar og móður en þar er kveðið á um, eða að minnsta kosti 12 sinnum á ári með jöfnu millibili, 24 klukkustundir í senn og jafnframt 4 vikur samfellt að sumarlagi. Ennfremur verði ekki takmarkanir á símasambandi sonar og móður eða takmarkanir á gjöfum frá móður til sonar. Þá krefst stefnda málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjanda Reykjavíkurborgar. I. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn. Þeirra á meðal eru skýrslur um samskipti stefndu og lögreglu, eftir að hún var svipt forsjá drengsins, og álitsgerð þeirra Högna Óskarssonar geðlæknis og Páls Magnússonar sálfræðings, en þeir voru dómkvaddir af Héraðsdómi Reykjavíkur gegn andmælum stefndu 23. desember 1998 til að skila rökstuddri álitsgerð um geðheilsu og þroska stefndu, persónulegar og félagslegar aðstæður hennar og hæfi til að fara með forsjá sonar síns, B, sem fæddur er 2. janúar 1995. Einnig skyldu þeir gefa álit um hvaða afleiðingar ógilding fóstursamningsins myndi hafa í för með sér fyrir þroska og uppeldi B. Dómkvaðning matsmanna var staðfest með dómi Hæstaréttar 8. janúar 1999. Fyrir Hæstarétt hefur einnig verið lagður samningur barnaverndarnefndar Reykjavíkur við M og K 12. september 1998 um varanlegt fóstur drengsins B frá þeim degi til sjálfræðisaldurs hans. II. Í álitsgerð hinna dómkvöddu matsmanna kemur fram að stefnda hefur verið metin meira en 75% öryrki af geðrænum ástæðum. Áfengissýki hennar hafi ítrekað tekið sig upp þrátt fyrir endurteknar meðferðir, stuðning og aðhald. Hún eigi sér langa sögu um félagslegan óstöðugleika, dómgreindarleysi í vali á félögum og sambúðarmönnum og misnotkun áfengis. Persónuleiki hennar sé veikbyggður og jafnvel við lítið álag leiði frumstæðir varnarhættir hennar til afneitunar vandamála og flótta frá ábyrgð. Dómgreindarleysi og skortur á innsæi hái henni einnig. Persónulegar og félagslegar aðstæður hennar séu mjög erfiðar. Hún eigi afar erfitt með að setja öðrum mörk og hafi því verið ófær um að halda eðlilegum ramma utan um heimili og fjölskyldulíf án mikillar hjálpar. Vegna alls þessa telja hinir dómkvöddu matsmenn stefndu ekki hæfa til að fara með forsjá sonar síns, en taka um leið fram, að í því felist ekki að óæskilegt sé að hún hafi nokkra umgengni við drenginn. Í álitsgerð matsmanna kemur einnig fram, að drengurinn B sé í meginatriðum heilbrigt og lífsglatt barn þótt málþroski hans sé minni en venjulegt megi teljast um börn á hans aldri og bendi til að mikilvægt sé í uppeldi hans að leggja ríka áherslu á málörvun. Telja hinir dómkvöddu matsmenn að fósturforeldrar hans hafi allar forsendur til þess að búa honum þær aðstæður, sem hann þarfnist, en aðstæður stefndu séu á hinn bóginn mun meiri óvissu háðar. Ógilding fóstursamningsins væri því ekki heillavænleg ákvörðun fyrir þroska og uppeldi drengsins. Í fyrrgreindum lögregluskýrslum kemur fram, að frá því um mitt ár 1997 og fram í mars 1999 hefur stefnda iðulega verið við áfengisneyslu með óreglumönnum og hefur lögregla margsinnis verið kölluð að íbúð hennar, þegar ástand þar hefur farið úr böndum. Þá hefur stefnda nokkrum sinnum verið handtekin vegna ölvunar á almannafæri og annarra minni háttar lögbrota. III. Úrskurður barnaverndarnefndar Reykjavíkur 21. janúar 1997 um að svipta stefndu forsjá sonar síns er byggður á a- og d-liðum 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna, sbr. nú 35. gr. laga nr. 160/1998, sem breytti heiti laganna í barnaverndarlög. Í úrskurðinum er meðal annars til þess vísað að fram komi í niðurstöðum rannsókna, sem fram hafi farið við meðferð málsins hjá nefndinni, að persónuleiki stefndu sé óþroskaður, hana skorti með öllu sjálfsgagnrýni og hún hafi lítið sem ekkert innsæi í eigin vandkvæði. Stuðningur í formi leiðbeininga hafi ekki skilað tilætluðum árangri og eigi stefnda það til að taka slíkri íhlutun illa. Þess sé ekki að vænta að aðstoð við hana verði komið við þannig að hún geti veitt barninu viðunandi uppeldisaðstæður, en jafnframt verði að líta til þess að hún njóti ekki teljandi stuðnings skyldmenna. Þótt hún gæti annast ytri þarfir barnsins þyki hún með öllu ófær um að veita því annað atlæti, svo sem örvun, leiðbeiningar og festu í uppeldi. Ekki verði séð að barnið hafi hlotið skaða af atlæti sínu hjá móður, en hins vegar verði að telja fullvíst að heilsu þess og þroska sé hætta búin í umsjá hennar, einkum þegar barnið verði stærra og þarfnist þeirra þátta í uppeldi sínu, sem móðir sé með öllu ófær um að veita því. Þyki því nauðsynlegt með tilliti til hagsmuna barnsins að því verði tryggðar öruggar aðstæður hjá öðrum, svo að það geti náð að dafna og þroskast. Í gögnum málsins kemur fram að afskipti barnaverndarnefndar Reykjavíkur af stefndu hófust þegar á meðan hún gekk með barnið, en stefnda hafði um nokkurra ára skeið verið skjólstæðingur félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Fyrir lá bréf Jóns G. Stefánssonar geðlæknis, sem stundað hafði stefndu í nokkur ár, þar sem fram kom að hann teldi hana færa um að annast barn sitt, en taldi stuðning félagsmálastofnunar mikilvægan. Stefnda hafnaði boði um að dvelja í íbúð á vistheimili barna eftir fæðingu barnsins til að fá þar stuðning og kennslu. Hins vegar var rætt um aukið ungbarnaeftirlit og á fundi hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur 4. apríl 1995 var ákveðið í samvinnu við stefndu að eftirlit yrði haft með aðbúnaði og líðan drengsins og að þeim mæðginum yrði fundinn tilsjónarmaður. Í ódagsettri skýrslu frá tilsjónarmanni kom fram að stefnda hugsaði vel um drenginn. Á fundi nefndarinnar 15. ágúst 1995, þegar drengurinn var rúmlega 7 mánaða gamall, var fallist á óskir stefndu um að eftirliti nefndarinnar yrði hætt, en stefnda féllst á áframhaldandi samvinnu við tilsjónarmann. Eins og fram kemur í héraðsdómi var lögregla kvödd að heimili stefndu 21. ágúst 1996. Samkvæmt lögregluskýrslu var mjög slæmt ástand í íbúð hennar og var hún áberandi ölvuð, svo og maður, sem þar var og kvaðst sá eiga þar lögheimili. Mikið drasl var um alla íbúðina og segir í skýrslunni að varla hafi verið hægt að stíga fæti niður vegna þess. Nágrannakona, sem kallað hafði á lögreglu, hafði son stefndu í sinni vörslu. Fulltrúi barnaverndarnefndar, Kolbrún Ögmundsdóttir félagsráðgjafi, sem farið hafði með mál stefndu, kom og á vettvang og varð það niðurstaðan að hún fór með drenginn til móður stefndu. Kolbrún hefur skýrt svo frá að tilkynningar hefðu áður verið komnar til félagsmálastofnunar vegna „söfnunaráráttu A, misnotkunar hennar á lyfjum og áfengi og þess að allskyns útigangsfólk er inni á heimili hennar“. Í kjölfar þessara afskipta af heimili stefndu var mál hennar tekið til meðferðar á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur 27. ágúst 1996, þar sem staðfest var bráðabirgðaákvörðun um kyrrsetningu barnsins hjá móðurömmu sinni en jafnframt kveðinn upp úrskurður samkvæmt c-lið 24. gr. laga nr. 58/1992 um að það skyldi dveljast þar uns annað yrði ákveðið. Vegna heilsuleysis ömmu drengsins var ákveðið hinn 3. september 1996 með hliðsjón af áframhaldandi rannsókn málsins að drengurinn skyldi fara til vistunar á vistheimili barna. Um miðjan októbermánuð 1996 lágu fyrir skýrslur Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis og Margrétar Bárðardóttur sálfræðings um athuganir þeirra og viðtöl við stefndu. Hinn 18. nóvember 1996 var gert samkomulag um dvöl stefndu með syni sínum í íbúð í vistheimili barna til rannsóknar- og kennsluvistunar. Þangað fluttu þau 27. nóvember 1996 og dvöldust þar uns úrskurður barnaverndarnefndar var kveðinn upp 21. janúar 1997. Í málinu liggja fyrir tvær greinargerðir, dagsettar 29. október 1996 og 2. janúar 1997, þar sem starfsfólk vistheimilisins gerði grein fyrir athugunum sínum og niðurstöðum um drenginn og stefndu. Stefnda naut aðstoðar lögmanns í samskiptum við barnaverndarnefnd á þessu tímabili. IV. Í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 segir að úrskurður um forsjárviptingu skuli því aðeins kveðinn upp að ekki sé unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta samkvæmt 21. gr. og 24. gr. eða slíkar aðgerðir hafi verið fullreyndar án nægilegs árangurs. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hóf þegar að fylgjast með málefnum stefndu og barns hennar skömmu fyrir fæðingu þess og með hliðsjón af gögnum málsins verða afskipti hennar talin réttmæt. Þau úrræði, sem nefndin greip til, voru í samræmi við 21. gr. og 24. gr. laga nr. 58/1992. Þegar litið er til rannsókna á vegum nefndarinnar á málinu og gagna, sem aflað var af hennar hálfu, áður en úrskurður hennar var kveðinn upp 21. janúar 1997, verður að telja að hún hafi gætt þeirrar rannsóknarskyldu, sem á henni hvíldi samkvæmt 18. gr. og 43. gr. laganna. Þá verður ekki litið svo á að hún hafi með ákvörðun sinni brotið gegn þeirri meðalhófsreglu, sem felst í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992, sbr. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Áður eru raktar helstu niðurstöður dómkvaddra matsmanna. Telja verður þær að öllu verulegu leyti í samræmi við rannsóknarniðurstöður Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis og Margrétar Bárðardóttur sálfræðings, sem raktar eru í hinum áfrýjaða dómi. Hér koma og til álita greinargerðir faglærðs starfsfólks vistheimilis barna um rannsóknar- og kennsluvistun stefndu og sonar hennar þar, sem einnig er greint frá í héraðsdómi. Eins og áður er rakið hafa verið lögð gögn fyrir Hæstarétt, sem gefa ótvírætt til kynna að stefndu hafi ekki tekist að ná tökum á lífi sínu eða auka líkur á því að hún geti tekist á við þær skyldur, sem uppeldi sonar hennar krefst. Óumdeilt er hins vegar að hann býr nú við öruggar og þroskavænlegar aðstæður á heimili fósturforeldra sinna, þar sem hann hefur dvalist í tæp tvö ár, en hann er nú rúmlega fjögurra ára að aldri. Þegar virt eru heildstætt öll þau gögn, sem nú eru komin fram um hæfi stefndu til að fara með forsjá sonar síns, verður að telja fullvíst með hliðsjón af högum stefndu, að heilsu barnsins og þroska gæti verið hætta búin, yrði henni nú falin forsjá þess. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 58/1992 skal í barnaverndarstarfi jafnan það ráð upp taka sem ætla megi að barni sé fyrir bestu og stuðli að stöðugleika í uppvexti þess. Við ofangreindar aðstæður verða réttindi stefndu sem foreldris að víkja fyrir þeirri nauðsyn, sem syni hennar er á að búa við heillavænleg uppeldisskilyrði, sbr. einkum d-lið 1. mgr. 25. gr. ofangreindra laga. Verður því að hafna þeirri kröfu stefndu að ógiltur verði með dómi úrskurður barnaverndarráðs Íslands 29. apríl 1997 og henni dæmd forsjá drengsins B að nýju. Einnig verða áfrýjendur sýknaðir af þeirri kröfu stefndu að fóstursamningur barnaverndarnefndar Reykjavíkur annars vegar og áfrýjendanna M og K hins vegar verði úr gildi felldur. V. Varakrafa stefndu lýtur að því, að ógiltur verði úrskurður barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998 og ákveðin verði með dómi tiltekin umgengni mæðginanna. Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. laga nr. 58/1992 á barnaverndarnefnd úrlausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína. Þrátt fyrir þetta ákvæði verður lagt undir úrskurð dómstóla, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda í þessum efnum séu byggðar á lögmætum grunni. Það er hins vegar ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar. Verður því að vísa frá héraðsdómi ex officio kröfu stefndu um að tilhögun umgengnisréttar hennar verði ákveðin með dómi. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 58/1992 kemur fram, að brýnt sé að lögfesta umgengnisrétt barns í fóstri við kynforeldra sína, enda muni almennt talið að um raunverulegan rétt barnsins sé að ræða. Þá segir að í reynd sé alltaf reynt að viðhalda tengslum milli barns og kynforeldris og sé það aðallega vegna hagsmuna barnsins, enda talinn réttur þess. Viðkomandi barnaverndarnefnd verði að komast að niðurstöðu um hvort það þjóni hagsmunum barns að umgangast foreldrana eða hvort sá kostur sé ef til vill óraunhæfur eða jafnvel skaðlegur barni. Með umgengni sé komið í veg fyrir að samband barns við kynforeldra sína verði rofið, en þrátt fyrir þá annmarka foreldra, sem hljóti að hafa leitt til þess að barnið var vistað utan heimilis, geti þetta samband verið þroska barnsins afar mikilvægt. Meginreglan hljóti að vera sú, að barn í fóstri umgangist kynforeldra sína nema slíkt sé andstætt þörfum og hagsmunum barnsins. Við meðferð umgengnismála á grundvelli fyrrnefndrar 33. gr. laganna verður að líta til þessara sjónarmiða, ekki aðeins við mat á því hvort umgengni skuli fara fram, heldur einnig við afmörkun á henni að öðru leyti. Hvorki í úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur 16. september 1997 né úrskurði barnaverndarráðs 10. júní 1998 er að finna nægilegan rökstuðning fyrir þeirri ákvörðun að takmarka umgengni stefndu við son sinn svo mjög sem gert var. Í úrskurði barnaverndarráðs var umgengnin takmörkuð við eina og hálfa klukkustund á ári og skyldu þau hittast í húsnæði félagsmálastofnunar. Þá voru símhringingar einungis heimilaðar á afmælisdegi drengsins en ekki að öðru leyti, hvorki á fósturheimili né leikskóla hans. Loks voru gjafir heimilaðar í tengslum við jól og afmælisdag drengsins en ekki þess utan. Hefur ekki verið sýnt fram á réttmæti þessara ákvarðana við meðferð málsins fyrir dómstólum. Í álitsgerð hinna dómkvöddu matsmanna tóku þeir sérstaklega fram að mat þeirra um vanhæfi stefndu til að fara með forsjá sonar síns fæli ekki í sér það álit að óæskilegt væri að hún hefði nokkra umgengni við hann. Svipuð viðhorf komu fram í niðurstöðum Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis. Verður samkvæmt þessu fallist á varakröfu stefndu að því leyti að úrskurður barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998 verður felldur úr gildi. Rétt þykir að fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Um gjafsóknarkostnað stefndu fyrir Hæstarétti skal fara eins og mælt er fyrir um í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Reykjavíkurborg, M og K, skulu vera sýkn af kröfum stefndu, A, um ógildingu úrskurðar barnaverndarráðs Íslands 29. apríl 1997 og fóstursamnings 12. september 1998. Felldur er úr gildi úrskurður barnaverndarráðs Íslands 10. júní 1998, en að öðru leyti er varakröfu stefndu vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlends-dóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 1998. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.806.904 krónur í skaða- og miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. janúar 1998 til greiðsludags. Til vara er krafist vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 9. september 1998 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var áfrýjandi framkvæmdastjóri Kertaverksmiðjunnar Heimaeyjar í Vestmannaeyjum, en verksmiðjan er verndaður vinnustaður, sem nú er rekinn á grundvelli laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Áfrýjandi var frá upphafi 1984 ráðinn af stjórn vinnustaðarins með tímabundnum ráðningarsamningum til eins árs í senn. Síðasti ráðningarsamningur hans gilti frá 1. janúar til ársloka 1987. Stjórnin sagði áfrýjanda upp störfum með bréfi 13. október 1987 með þriggja mánaða fyrirvara miðað við 1. nóvember 1987 og var síðasti starfsdagur hans hjá verksmiðjunni 31. janúar 1988. Í bréfinu voru ekki tilgreindar ástæður uppsagnarinnar. Samkvæmt ráðningarsamningnum skyldi ráðningu áfrýjanda ljúka sjálfkrafa 31. desember 1987. Vinnuveitandi þurfti ekki að tilgreina sérstakar ástæður þess, ef ákveðið yrði að framlengja ekki samninginn. Við þær aðstæður, sem fyrir hendi voru, var uppsögn samningsins með öllu óþörf og leiddi til þess eins, að áfrýjandi var lengur við störf en þurft hefði að vera. Það veitti honum þó ekki rýmri rétt gagnvart vinnuveitanda en verið hefði, ef samningurinn hefði verið látinn renna skeið sitt á enda án sérstakra aðgerða, en áfrýjandi heldur því ekki fram, að samningurinn hafi verið endurnýjaður með einhverjum hætti. Með uppsögninni var því ekki brotið gegn lögvörðum rétti áfrýjanda og var hún lögmæt. Fébótakröfur áfrýjanda eru einungis að hluta í tengslum við þá uppsögn, sem hér er deilt um. Að einhverju leyti eiga þær rætur að rekja til ágreinings um afhendingu gagna, sem um var dæmt með dómi Hæstaréttar 29. júní 1995, H.1995.1890. Í málatilbúnaði áfrýjanda eru ekki skýr skil hér á milli. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður að telja, að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á, að skilyrði séu til bótaábyrgðar stefnda samkvæmt þágildandi 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en lagaákvæði um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins geta ekki leitt til bótaskyldu, eins og starfslokum áfrýjanda var háttað. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest um annað en málskostnað. Með hliðsjón af því, að uppsögn ráðningarsamningsins var óþörf, eins og að framan greinir, og þeim erfiðleikum, sem hún kann að hafa skapað áfrýjanda, þykir rétt að láta málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti falla niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var fyrr í dag, er höfðað með stefnu birtri 20. október 1998 af A, kt. [...], F, Reykjavík, á hendur barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609, Ráðhúsinu, Tjarnargötu 11, Reykjavík, og M, kt. [...], og K, kt. [...], báðum til heimilis að [...]. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega, að stefndu, barnaverndarnefnd Reykjavíkur, M og K, verði gert að þola ógildingu á úrskurði Barnaverndarráðs Íslands frá 29. apríl 1997, þar sem stefnandi var svipt forsjá sonar síns, B, og að stefnanda verði dæmd forsjá hans að nýju. Þá er gerð sú krafa að felldur verði úr gildi með dómi forsjársamningur um son stefnanda milli barnaverndarnefndar Reykjavíkur annars vegar og stefndu M og K hins vegar. Til vara gerir stefnandi þá kröfu, að stefndu verði gert að þola ógildingu á úrskurði Barnaverndarráðs Íslands frá 10. júní 1998 í máli hennar og kveðið verði á um mun rýmri umgengnisrétt hennar við son sinn og hans við hana en þar kemur fram, eða „a.m.k. 8 sinnum á ári með jöfnu millibili, 5 klst. í senn eða að mati dómsins, svo og að allar takmarkanir á rétti stefnanda til símasambands við son hennar verði dæmdar ólögmætar og að allar takmarkanir á gjöfum frá stefnanda til sonar hennar verði dæmdar ólögmætar”. Í aðal- og varakröfu krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en henni var með bréfi dómsmálaráðherra 2. þ.m. veitt gjafsókn fyrir héraðsdómi. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar að mati dómsins. Mál þetta sætir flýtimeðferð hér fyrir dómi samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hinn 27. ágúst 1996 kvað barnaverndarnefnd Reykjavíkur upp þann úrskurð, að drengurinn B, kt. [....95-....], skyldi tekinn úr umsjá móður sinnar, stefnanda máls þessa. Var úrskurðinum markaður gildistími til 5. nóvember 1996. Þar til annað yrði ákveðið skyldi barnið dvelja á heimili móður stefnanda, G. Í úrskurðinum kemur fram, að stefnandi sé 75% öryrki vegna geðveiki. Þá er þar staðhæft, að hún hafi til margra ára misnotað áfengi og lyf. Mál hennar hafi fyrst verið lagt fyrir barnaverndarnefnd hinn 13. desember 1994, en hún hafi þá verið barnshafandi. Ástæða afskipta barnaverndarnefndar hafi verið forsaga um geðveiki og mikla neyslu vímuefna. Um málið hafi þrívegis verið fjallað í nefndinni eftir þetta, en á fundi hennar 15. ágúst 1995 hafi verið ákveðið að hætta beinum afskiptum af því. Tilsjónarmaður, sem kallaður hafði verið til, skyldi þó áfram hafa eftirlit með heimili stefnanda. Í úrskurðinum segir síðan: „Þann 21. ágúst sl. kallaði lögreglan út starfsmann Barnaverndarnefndar vegna ölvunarástands A (svo). Í lögregluskýrslu, dags. 21. ágúst 1996, kemur m.a. fram að A hafi verið áberandi ölvuð, æst og ör. Í íbúðinni hafi verið mikil óreiða, drykkjumaður héldi þar til og B hafi verið svangur og illa hirtur. Þar sem fyrir lá að A var undir áhrifum vímuefna og íbúð hennar í slæmu ásigkomulagi ákvað formaður Barnaverndarnefndar skv. 47. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna, að B yrði tekinn úr umsjá A (svo) og kyrrsettur hjá móðurömmu sinni, G, til 27. ágúst 1996.” Með vísan til framangreindra atvika varð það niðurstaða barnaverndarnefndar í þessum úrskurði hennar, að drengurinn B byggi við óviðunandi aðstæður og að móðir hans væri, í ljósi forsögu málsins, ekki í stakk búin til að annast hann. Því væri brýnt að tryggja öryggi drengsins með því að taka hann úr umsjá móður. Var um lagarök fyrir niðurstöðu barnaverndarnefndar um þá tímabundna töku barns af heimili, sem í úrskurðinum fólst, vísað til c-liðar 1. mgr. 24. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna. Hinn 3. september 1996 var mál stefnanda að nýju tekið fyrir í barnaverndarnefnd. Á þeim fundi nefndarinnar var bókað, að við athugun málsins hefði komið í ljós, að móðir stefnanda ætti við heilsuleysi að stríða og að hún byggi ein. Af þessum sökum kæmi ekki til álita að B dveldi áfram hjá móðurömmu sinni. Tók nefndin ákvörðun um það á þessum fundi sínum að drengnum skyldi komið til dvalar á vistheimili barna, enda væri nauðsynlegt með tilliti til áframhaldandi rannsóknar málsins að kanna líðan, tengsl og samskipti hans við sína nánustu. Með úrskurði 5. nóvember 1996 ákvað barnaverndarnefnd síðan að B skyldi kyrrsettur á vistheimili barna til 26. sama mánaðar. Þegar sú ákvörðun var tekin hafði barnaverndarnefnd borist skýrsla um geðrannsókn, sem Ólafur Ó. Guðmundsson geðlæknir hafði þá nýverið framkvæmt á stefnanda að beiðni nefndarinnar. Þá hafði nefndin ennfremur undir höndum greinargerð frá fjórum starfsmönnum vistheimilisins að Hraunbergi 15 í Reykjavík, en þangað fór B til dvalar í kjölfar framangreindrar ákvörðunar barnaverndarnefndar 3. september 1996. Er í framangreindum úrskurði nefndarinnar vísað til tiltekinna atriða í þessum skjölum til stuðnings ákvörðun um áframhaldandi vistun B á vistheimilinu. Þannig er byggt á því, að í greinargerð starfsmanna vistheimilisins komi fram, að stefnandi eigi í miklum erfiðleikum með að veita drengnum andlega örvun og aga. Hann hafi á hinn bóginn sýnt miklar framfarir eftir að hann kom á vistheimilið. Þá er sá skilningur lagður í skýrslu geðlæknisins, að andlegt atgervi stefnanda sé með þeim hætti, að miklar efasemdir séu um það að hún geti alið upp barn. Samkvæmt gögnum málsins var málið næst tekið fyrir í barnaverndarnefnd 19. nóvember 1996. Lá þá fyrir samkomulag frá deginum áður, þar sem stefnandi undirgekkst „rannsóknar- og kennsluvistun” fyrir sig og B í íbúð á vistheimili barna, en samkomulag þetta hefur ekki verið lagt fram í málinu. Þá mætti stefnandi ásamt lögmanni sínum á fund í barnaverndarnefnd 7. janúar 1997 og samþykkti áframhaldandi dvöl drengsins á vistheimili næstu þrjár vikur. Með úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur, uppkveðnum 21. janúar 1997, var stefnandi síðan svipt forsjá B. Var sá úrskurður staðfestur af Barnaverndarráði Íslands með úrskurði 29. apríl 1997, en þangað skaut stefnandi málinu með kæru 29. janúar 1997. Í millitíðinni, nánar tiltekið 11. febrúar 1997, kvað barnaverndarnefnd upp úrskurð um umgengni B við stefnanda og móður hennar. Er þar mælt fyrir um það að drengurinn skuli hitta móður sína fimm sinnum í viku á vistheimili barna, en móðurömmu sína einu sinni í viku, í báðum tilvikum klukkustund í senn. Þessum úrskurði skaut stefnandi til Barnaverndarráðs 26. febrúar 1997, sem staðfesti hann 17. apríl sama ár. Frá 17. apríl 1997 hefur barnaverndarnefnd kveðið upp þrjá úrskurði um umgengni B við stefnanda. Með úrskurði sínum 20. maí 1997 ákvað nefndin að drengurinn skyldi njóta umgengni við stefnanda einu sinni í viku á vistheimili barna, eina klukkustund í senn. Með úrskurði 10. júní 1997 var umgengni drengsins við stefnanda hins vegar felld niður. Var þessum úrskurði markaður gildistími til 10. september 1997. Hinn 16. september 1997 komst barnaverndarnefnd síðan að svohljóðandi niðurstöðu um það hvernig umgengni B við stefnanda og öðrum samskiptum þeirra skyldi háttað til frambúðar: „Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ákveður að umgengni B við móður, A, ... skuli vera einu sinni á ári, eina og hálfa klukkustund í senn, að sumarlagi, í húsakynnum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Umgengni skal vera undir eftirliti starfsmanna Barnaverndarnefndar. Símhringingar eru hvorki heimilar á fósturheimilið né leikskóla drengsins. Gjafir eru heimilar í tengslum við jól og afmælisdag drengsins. Fósturforeldrar sendi A myndir af B um jól.” Með úrskurði sínum 10. júní 1998 staðfesti Barnaverndarráð Íslands þennan úrskurð barnaverndarnefndar með þeirri einu breytingu, að símhringingar skyldu heimilar á afmælisdegi drengsins. Samningur um varanlegt fóstur, svokallaður fóstursamningur, um drenginn B var gerður um mitt ár 1997 á milli barnaverndarnefndar Reykjavíkur annars vegar og stefndu, M og K, hins vegar. Sá samningur hefur ekki verið lagður fram í málinu. Með málssókn þessari leitar stefnandi aðallega eftir því að henni verði á grundvelli ógildingar á framangreindum úrskurði Barnaverndarráðs Íslands frá 29. apríl 1997 fengin forsjá sonar síns, B, að nýju. Til vara ganga dómkröfur hennar í málinu út á það, að umgengnisréttur hennar við drenginn og réttur til að eiga önnur samskipti við hann verði rýmkaður verulega frá því sem í úrskurði Barnaverndarráðs frá 10. júní 1998 greinir. Í fyrrgreindum úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur 21. janúar 1997 er forsögu málsins, afskiptum nefndarinnar og Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar af stefnanda og aðstæðum hennar í meginatriðum lýst svo: „A er fædd í Reykjavík [...]. Hún er ein sex systkina, en foreldrar hennar skildu þegar hún var 9 ára gömul. A bjó ásamt systkinum sínum hjá móður sinni eftir skilnaðinn. Skólagöngu hennar lauk þegar hún var 14 ára gömul, án þess að hún lyki prófi. Fljótlega fór A að vinna utan heimilsins, og starfaði hún meðal annars við aðhlynningu og afgreiðslustörf. Hún hóf sambúð 17 ára og þegar hún var 21 árs [eignuðust] hún og sambýlismaður hennar hennar son... Sambúðin var stormasöm og dvaldi sonur hennar mikið hjá föður- og móðurömmu sinni, þegar A gat ekki sinnt honum. Sambúðinni lauk er A var um þrítugt og kom hún þá syni sínum fyrir hjá föðurömmu hans. A byrjaði fyrst að nota áfengi 16 ára gömul og með árunum jókst neysla hennar jafnt og þétt. Af þeim sökum hefur hún dvalið á ýmsum meðferðarstofnunum. Í bréfi Jóns G. Stefánssonar, læknis, dags. 6. mars 1994, kemur m.a. fram að A leitaði fyrst til hans á árinu 1989. Þá hafði hún mikil kvíða- og þunglyndiseinkenni og aðstæður hennar allar hinar erfiðustu og mikil togstreita í henni vegna tengsla við þáverandi sambýlismann. Hún mun hafa leitað til Jóns G. Stefánssonar, læknis, að nýju á árinu 1992 og hafði þá sagt skilið við manninn og hafið störf við ræstingar. Síðari hluta ágústmánaðar það ár missti hún vinnu sína og hefur verið atvinnulaus frá þeim tíma. Hefur hún verið óvinnufær og er metin 75% öryrki af geðheilsufarslegum ástæðum. Í viðtölum við starfsmann stofnunarinnar á árinu 1994, gat A þess að hún ætti von á barni. Vegna forsögu um mikla áfengis- og lyfjaneyslu var talið rétt að fylgjast náið með A á meðgöngutímanum. Hún var mjög óörugg og kvíðin og að hennar sögn fylgdist sonur hennar vel með henni. Vegna óöryggis A var henni boðin dvöl á Mæðraheimilinu fram að fæðingu barnsins, en hún hafnaði því. Þá var henni jafnframt boðið að dvelja í íbúð á vistheimili barna eftir fæðingu barnsins og fá þar stuðning og kennslu, en því hafnaði hún einnig. Í viðtölum starfsmanna stofnunarinnar við A og þáverandi sambýlismann hennar, [J], kom ekkert annað fram en hann væri faðir barnsins. Síðar tjáði A hins vegar starfsmönnum að [J] væri ekki faðirinn, heldur maður að nafni [H] og vildi hún ekkert frekar um hann ræða. Barnið hefur því ekki verið feðrað. Hinn 13. desember 1994, var mál A, vegna ófædds barns hennar, lagt fyrir Barnaverndarnefnd Reykjavíkur til kynningar. Fram kom í bókun fundarins að A lýsti yfir vilja til samstarfs við starfsmenn nefndarinnar, en mótmælti því að fara á vistheimili með barnið. Þá samþykkti hún að starfsmenn mættu leita álits Jóns G. Stefánssonar geðlæknis. A eignaðist son sinn [...] 1995 á kvennadeild Landspítalans. Í bréfi Jóns G. Stefánssonar læknis, dags. [...] 1995, kemur m.a. fram að hann áleit A færa um að annast nýfæddan son sinn. Hins vegar taldi hann stuðning Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar við A mjög þýðingarmikinn. Í umsögn félagsráðgjafa og hjúkrunarfræðings kvennadeildar Landspítalans, dags [...] 1995 kemur fram ... að A þyrfti stuðning að sængurlegu lokinni og nauðsynlegt væri að ungbarnaeftirlit yrði aukið. Í bréfi hjúkrunarfræðings og ungbarnaeftirlits, dags. 24. mars 1995, kemur fram að drengurinn þyngdist eðlilega og vel virtist hugsað um hann á allan hátt. A tók móðurhlutverkið alvarlega og annaðist son sinn vel, en móðir hennar studdi hana og kom til hennar annan hvern dag. Hinn 4. apríl 1995 var málið lagt fyrir Barnaverndarnefnd að nýju. Þá var ákveðið í samvinnu við móður að eftirlit yrði haft með aðbúnaði og líðan drengsins og að þeim mæðginum yrði fundinn tilsjónarmaður. Í ódagsettri skýrslu tilsjónarmanns kemur m.a. fram að A hugsaði vel um drenginn. Á fundi Barnaverndarnefndar þann 15. ágúst 1995 var fallist á óskir móður um að eftirliti nefndarinnar yrði hætt, en A féllst á áframhaldandi samvinnu við tilsjónarmann. Eftir að Barnaverndarnefnd hætti formlegum afskiptum af máli A bárust starfsmönnum tilkynningar um mikla söfnunaráráttu A, misnotkun lyfja og áfengis og að útigangsfólk vendi komur sínar á heimili hennar. Lýstu tilkynnendur m.a. áhyggjum sínum af barninu, vegna óþrifnaðar sem fylgdi söfnun A úr ruslagámum. Einnig sögðu nágrannar A að hún væri oft í annarlegu ástandi vegna lyfjanotkunar. Hinn 21. ágúst 1996 var lögreglan í Reykjavík kölluð að heimili A...” Í þeim kafla úrskurðarins sem ber yfirskriftina „niðurstaða” eru færð svofelld rök fyrir ákvörðun barnaverndarnefndar um forsjársviptingu: „Að ósk Barnaverndarnefndar gekkst A undir ítarlega rannsókn geðlæknis og sálfræðings. Samkvæmt niðurstöðum sálfræðiathugunar mælist greind A við mörk tornæmis og þroskahömlunar. Jafnframt er rökhugsun hennar verulega skert, svo og dómgreind, skipulags- og ályktunarhæfni. Þótt móðir hafi slæma stöðu greindarfarslega ræður það eitt ekki úrslitum um hvort hún teljist hæfur uppalandi sonar síns. Þá reynir hins vegar meira á aðra þætti eins og persónuleika hennar og ytri aðstæður, þar á meðal aðstoð nærstaddra og hvort unnt er að koma við stuðningi. Í niðurstöðum umræddra rannsókna kemur fram að persónuleiki A sé óþroskaður og áberandi frumstæðar varnarhættir, svo sem afneitun og frávarp, en fyrir hendi sé hæfni til myndunar tilfinningatengsla. Aftur á móti skorti A með öllu sjálfsgagnrýni og hún hafi lítið sem ekkert innsæi í eigin vandkvæði. Þá sé þanþol hennar lítið og hún bregðist ókvæða við þegar staðreyndir um erfiðleika hennar séu lagðar fyrir hana. Þessir þættir í fari A hafa einnig komið glögglega fram við vinnslu málsins. Hún virðist ekki gera sér neina grein fyrir vanda sínum og hefur takmarkaðan skilning á afskiptum Barnaverndarnefndar um hagi hennar. Þá hefur stuðningur í formi leiðbeininga ekki skilað tilætluðum árangri og á A til að taka illa slíkri íhlutun. Þess er því ekki að vænta að aðstoð við A verði komið við þannig að hún geti veitt barni sínu viðunandi uppeldisaðstæður, en jafnframt verður að líta til þess, að hún nýtur ekki teljandi stuðnings skyldmenna. Þótt A gæti annast ytri þarfir barnsins þykir hún með öllu ófær um að veita annað atlæti, svo sem örvun, leiðbeiningar og festu í uppeldi. Þá verður einnig að taka mið af því að móðir hefur átt við vímuefnavanda að etja, þótt hún hafi ekki um nokkra hríð verið í neyslu. B hefur nú dvalið á vistheimili barna og í íbúð heimilisins með móður frá 4. september 1996. Þar hefur hann tekið stöðugum framförum í þroska og verður ekki séð að drengurinn hafi hlotið skaða af atlæti sínu hjá móður. Á hinn bóginn verður að telja fullvíst að heilsu hans og þroska sé hætta búin í umsjá hennar, einkum þegar hann verður stærri og þarfnast þeirra þátta í uppeldi sínu, sem móðir er með öllu ófær um að veita honum, eins og þegar hefur verið rakið. Þykir því nauðsynlegt með tilliti til hagsmuna barnsins að því verði tryggðar öruggar aðstæður hjá öðrum, svo að það geti náð að dafna og þroskast. Með vísan til þess, sem hér hefur verið rakið, þykir nauðsynlegt að svipta A forsjá sonar síns, á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna, enda þykja önnur og vægari úrræði fullreynd án árangurs, sbr. 2. mgr. 25. gr. sömu laga.” Í niðurstöðukafla fyrrnefnds úrskurðar Barnaverndarráðs Íslands 29. apríl 1997, en með honum var framangreindur úrskurður barnaverndarnefndar staðfestur, eru helstu atvik málsins frá 21. ágúst 1996 rakin. Þá er vísað til tveggja greinargerða starfsmanna vistheimilis þess, sem B fór til dvalar á hinn 4. september 1996, og efni þeirra rakið. Síðan segir svo í úrskurðinum: „Að mati sérfræðinganna Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis og Margrétar Bárðardóttur, sálfræðings, á A vegna vanheilsu sinnar í verulegum erfiðleikum með að annast uppeldi drengsins nema til komi verulegur og stöðugur stuðningur allt uppeldistímabilið. Sama niðurstaða kom fram hjá Jóni G. Stefánssyni, geðlækni, á fundi Barnaverndarráðs þann 19. mars 1997. Þar við bætist að samkvæmt niðurstöðum úr rannsóknar- og kennsluvistun á A í verulegum erfiðleikum með að taka tilsögn. Varðandi vanheilsu hennar vísast til skýrslna þeirra Ólafs og Margrétar, en niðurstöður þeirra eru raktar í hinum kærða úrskurði. Með vísan til þessa þykir liggja ljóst fyrir að telja megi fullvíst að líkamlegri og andlegri heilsu drengsins og þroska sé veruleg hætta búin vegna augljósrar vanhæfni móður til að fara með forsjá hans. Þykir fullreynt að ekki verði unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta samkvæmt 21. og 24. gr. laga um vernd barna og ungmenna nr. 58/1992. Ber því samkvæmt d lið 1. mgr. 25. gr. s.l. að staðfesta hinn kærða úrskurð.” Aðalkrafa stefnanda í máli þessu er í fyrsta lagi á því byggð, að ákvörðun barnaverndaryfirvalda um að svipta hana forsjá sonar síns B hafi verið ólögmæt, þar sem skilyrði 25. gr. barnaverndarlaga fyrir slíkri ráðstöfun hafi ekki verið fyrir hendi. Hafi stefndu ekki fært fram viðhlítandi gögn og röksemdir fyrir þessari ákvörðun, sem varði stórfellda hagsmuni stefnanda, en sönnunarbyrðin fyrir því að skilyrðum tilvitnaðs lagaákvæðis hafi verið fullnægt hvíli á þeim. Þannig mótmælir stefnandi skýrslum Margrétar Bárðardóttur sálfræðings og Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis, sem við var stuðst við úrlausn málsins, sem óvönduðum og röngum. Andstætt því sem þar komi fram hafi stefnandi verið fullfær um að fara með forsjá sonar síns. Bendir hún því til stuðnings til álitsgerða frá Jóni G. Stefánssyni geðlækni, sem lagðar hafa verið fram í málinu. Framlögð gögn frá þeim Hólmfríði Jakobsdóttur, sem hafði tilsjón með stefnanda og syni hennar samkvæmt ákvörðun barnaverndarnefndar, og Guðrúnu Eygló Guðmundsdóttur hjúkrunarfræðingi, ásamt vitnisburði þeirra fyrir dómi, styðji þá fullyrðingu stefnanda að hún hafi verið fullfær um að hafa forsjá sonar síns með höndum. Í stefnu er því haldið fram, að hinn 21. ágúst 1996 hafi farið í gang mjög óheppileg atburðarás, sem stefnandi hafi ekki haft stjórn á, en hún hafi leitt til þess að sonur hennar hafi verið tekinn af henni. Þá er aðalkrafa stefnanda í annan stað á því byggð, að með ákvörðun um forsjársviptingu hafi barnaverndayfirvöld brotið gegn meðalhófsreglu 2. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga og 12. gr. stjórnsýslulaga. Þannig hafi verið gripið til forsjársviptingar í stað þess huga að öðrum vægari ráðstöfunum, sbr. 21. og 24. gr. barnaverndarlaga. Ekki liggi fyrir að nægilega hafi verið reynt að beita þeim stuðningsúrræðum, sem barnaverndarlög kveði á um, og slíkar aðgerðir hafi alls ekki verið fullreyndar í tilviki stefnanda, sbr. ennfremur 17. gr. laganna. Hafi það að mati stefnanda átt að vera markmið barnaverndarnefndar að sameina stefnanda og son hennar að nýju. Það sjónarmið hafi ekki verið haft að leiðarljósi í málinu og barnaverndaryfirvöld því brugðist skyldum sínum. Í þriðja lagi er aðalkrafa stefnanda studd þeim rökum, að annmarkar hafi verið á meðferð máls hennar fyrir barnaverndarnefnd Reykjavíkur, sérstaklega í ljósi þeirra miklu hagsmuna sem hér eru í húfi. Þannig hafi nefndin ekki gætt rannsóknarskyldu sinnar samkvæmt V. kafla laga nr. 58/1992, sérstaklega 43. gr. laganna. Gera verði þá kröfu að ákvörðun um forsjársviptingu styðjist við ítarlega og vandaða rannsókn, sbr. ennfremur að þessu leyti 10. gr. stjórnsýslulaga. Henni sé ekki fyrir að fara í þessu máli. Telur stefnandi að ýmsar fullyrðingar í gögnum málsins, sem settar hafa verið fram af barnaverndarnefnd og Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar, séu rangar og ósannaðar. Er í því sambandi vísað til fullyrðinga um ölvun stefnanda, misnotkun hennar á lyfjum, geðveiki og sóðaskap. Þá sé það rangt, að B hafi verið svangur og illa hirtur þegar afskipti barnaverndarnefndar komu til hinn 21. ágúst 1996. Loks hafi við úrlausn málsins verið byggt á frásögnum nágranna stefnanda, en ekkert mat hafi verið lagt á hæfni þeirra til að meta aðstæður. Auk framangreinds heldur stefnandi því fram, að barnaverndarnefnd hafi ekki gætt leiðbeiningarskyldu gagnvart stefnanda við meðferð málsins og með því brotið gegn 46. gr. barnaverndarlaga. Í fjórða lagi byggir stefnandi aðalkröfu sína í málinu á því, að þeir úrskurðir barnaverndaryfirvalda um forsjársviptingu, sem hér eru til umfjöllunar, brjóti í bága við 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992. Að því er varakröfu varðar telur stefnandi að engin rök hafi verið færð fyrir því að ganga svo langt sem raun ber vitni í takmörkun á umgengisrétti hennar við son sinn og hans við hana. Engin lagaákvæði styðji þá gríðarlegu skerðingu á umgengisrétti sem stefnanda hefur verið gert að sæta með fyrirliggjandi úrskurðum barnaverndaryfirvalda. Feli úrskurðir þessir í sér brot á 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, einkum 3. mgr. 9. gr. hans, og d-lið 1. mgr. 31. gr. og 1. mgr. 33. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna. Þá séu þeir ennfremur í andstöðu 2. mgr. 29. gr. og 1. mgr. 37. gr. barnalaga nr. 20/1992. Hið sama eigi að þessu leytinu við um takmarkanir sem gerðar hafa verið á öðrum samskiptum stefnanda við son sinn og lúta að símhringingum og bréfaskriftum. Þá sé sú ráðstöfun, að vista son hennar svo fjarri heimili hennar sem raun ber vitni, ólögmæt hvað sem öðru líður. Í greinargerð sinni vísa stefndu í upphafi til þess, að heimilt sé samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna að beita forsjársviptingu að tilteknum skilyrðum uppfylltum og svo sem nánar greinir þar. Þannig sé mælt fyrir um að heimilt sé að beita forsjársviptingu samkvæmt a-lið ákvæðisins ef uppeldi, daglegri umönnun eða samskiptum foreldra við barn sé stórlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska og samkvæmt d-lið ef telja megi fullvíst að líkamlegri og andlegri heilsu barns eða þroska geti verið hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, alvarlegrar geðveilu, mikils greindarskorts eða að hegðun foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Gögn málsins beri það skýrlega með sér að lögmælt skilyrði forsjársviptingar samkvæmt a- og d-lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga hafi verið uppfyllt í því tilviki sem hér um ræðir. Í gögnunum komi fram að samskiptum stefnanda við barn sitt hafi verið alvarlega ábótavant. Stefnandi sé 75% öryrki af geðrænum ástæðum, hún sé einnig á mörkum þess að vera talin þroskaheft auk þess sem hún hafi átt við áfengis- og lyfjaneysluvanda að stríða um árabil. Þrátt fyrir vistun á sjö meðferðarstofnunum fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga hafi stefnandi ekki náð tökum á neysluvanda sínum. Þá vísa stefndu til greinargerða starfsmanna vistheimilis barna að Hraunbergi í Reykjavík, en þar dvaldi B frá 4. september 1996 til 28. júní 1997. Stefnandi dvaldi þar ennfremur um tíma. Sé því lýst í greinargerðum þessum að stefnandi hafi haft lítið innsæi í þroska og þarfir B. Hún hafi sýnt lítið frumkvæði í samskiptum við drenginn og að þau hafi fremur öðru miðast við hennar eigin þarfir. Þá sé því einnig lýst að stefnandi hafi gert óraunhæfar kröfur til drengsins og ekki veitt honum rétta hvatningu og örvun og oft átt erfitt með að setja honum mörk. Þessu næst vísa stefndu í sálfræðiathugun Margrétar Bárðardóttur sálfræðings og skýrslu Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis um geðrannsókn, sem hann framkvæmdi á stefnanda. Telja stefndu að í skýrslu Margrétar sé ljóslega sýnt fram á fjölþætta persónulega annmarka á hæfni stefnanda sem foreldris og uppalanda. Þannig komi fram í niðurstöðu rannsóknar sálfræðingsins, að greindarfarslega sé stefnandi á mörkum þess að vera þroskaheft með heildargreindarvísitölu 72, auk þess sem rökhugsun hennar sé verulega skert, svo og dómgreind, skipulags- og ályktunarhæfni. Í samtali haldi hún illa þræði og fari út um víðan völl. Hún sé ennfremur mjög ógagnrýnin á sjálfa sig og hafi lítið sem ekkert innsæi í eigin vandkvæði. Hún hafi lítið þanþol og bregðist ókvæða við þegar staðreyndir um erfiðleika hennar eru lagðar fyrir hana. Bjargráð séu því ekki mikil. Vegna þessa og greindarskerðingarinnar sé stefnanda nánast ókleift að hafa yfirsýn yfir flóknari aðstæður og bregðast við álagi á yfirvegaðan máta. Líklegt sé að stefnandi ráði ekki vel við auknar kröfur um hnitmiðað uppeldi þegar fram í sæki, svo sem að veita barninu nægilega örvun og hvatningu, veita því leiðbeiningar og setja því mörk eða taka þátt í skipulegum umræðum við það. Í skýrslu Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis komi meðal annars fram, að andlegur vanþroski hafi verið stefnanda fjötur um fót allt frá barnaskólaaldri, bæði námslega og ekki síður félagslega. Persónuleiki stefnanda sé óþroskaður og frumstæðir varnarhættir, afneitun og frávarp séu áberandi. Sé andlegt atgervi stefnanda með þeim hætti að ekki sé hægt að búast við því að hún geti alið upp barn nema til komi verulegur stuðningur allt uppeldistímabilið. Þar á ofan bætist vandamál stefnanda tengd óstöðugri félagsstöðu og vímuefnanotkun, þar sem stöðugt þurfi að vera á verði sökum skorts stefnanda á innsæi í vanda sinn. Að mati stefnda, barnaverndarnefndar Reykjavíkur, hafi stefnandi ekki virst gera sér grein fyrir vanda sínum og stuðningur í formi leiðbeininga hafi ekki skilað tilætluðum árangri. Hafi stefnandi átt það til að taka slíkri íhlutun illa. Þess hafi því ekki verið að vænta að aðstoð við stefnanda yrði komið við þannig að hún gæti veitt barni sínu viðunandi uppeldisaðstæður. Jafnframt hafi barnaverndarnefnd litið til þess, að stefnandi hafi ekki notið teljandi stuðnings skyldmenna. Hafi stefnandi að mati nefndarinnar getað annast ytri þarfir barnsins, en með öllu verið ófær um að veita því annað atlæti, svo sem örvun, leiðbeiningar og festu í uppeldi. Hafi nefndin metið aðstæður svo að heilsu barnsins og þroska væri hætta búin í umsjá stefnanda, einkum þegar það yrði stærra og þarfnaðist þeirra þátta í uppeldi sínu sem stefnandi væri með öllu ófær um að veita því. Hafi barnaverndarnefnd því þótt nauðsynlegt með tilliti til hagsmuna barnsins að tryggja því öruggar aðstæður hjá öðrum svo það gæti náð að dafna og þroskast. Brýn nauðsyn hafi samkvæmt þessu staðið til þess að svipta stefnanda forsjá barnsins og skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga fyrir slíkri ráðstöfun hafi verið fyrir hendi. Stefndu mótmæla því sérstaklega að ákvæðum 43. gr. barnaverndarlaga og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi ekki verið fullnægt við meðferð málsins hjá nefndinni. Gögn málsins beri það með sér að forsjársviptingin hafi haft nokkurn aðdraganda. Stefnandi hafi verið undir eftirliti barnaverndarnefndar um langan tíma og málefni hennar og barnsins oft komið til umfjöllunar á fundum nefndarinnar. Eftir bráðabirgðaákvörðun formanns nefndarinnar og kyrrsetningu barnsins þann 22. ágúst 1996 hafi barninu fyrst verið komið til dvalar hjá móðurömmu þess en síðan á vistheimili barna í Hraunbergi í Reykjavík. Á þeim tíma hafi stefnandi haft umgengnisrétt við barnið og að auki hafi hún dvalið sjálf um nokkurt skeið á vistheimilinu í rannsóknar- og kennsluvistun. Þessi tími hafi leitt í ljós að stefnandi væri ófær um að veita syni sínum viðunandi uppeldisskilyrði. Ákvörðun um forsjársviptingu hafi síðan verið tekin af barnaverndarnefnd 21. janúar 1997, eða eftir fimm mánaða rannsókn málsins. Þá hafi stefnandi notið aðstoðar lögmanns allan þann tíma sem mál hennar var til meðferðar hjá barnaverndarnefnd. Leiðbeiningarskyldu 46. gr. laga um vernd barna og ungmenna hafi því verið gætt í hvívetna. Þá er því haldið fram af hálfu stefndu, barnaverndarnefndar, að eftir ítarlega umfjöllun og rannsókn og með hliðsjón af 2. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga og 12. gr. stjórnsýslulaga, hafi það verið mat nefndarinnar, að vægari úrræði en forsjársvipting kæmu ekki að gagni, einkum og sér í lagi þegar litið væri til hagsmuna barnsins. Vísa stefndu til þess í þessu sambandi, að rannsóknar- og kennsluvistun stefnanda hafi leitt það í ljós, að hún væri ekki í stakk búin til að veita barninu þau uppeldisskilyrði sem það eigi rétt á. Þá geti hún ekki örvað barnið til eðlilegs þroska þegar til lengri tíma er litið og það jafnvel þótt öll stuðningsúrræði yrðu nýtt. Vissulega séu það mannréttinda foreldra að fá að ala upp börn sín, en forsjárréttur þeirra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris og barns vegast á vegi hugsmunir barnsins þyngra á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum rétti, en hún komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland er aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd, svo sem mælt sé fyrir um í stjórnarskránni, barnaverndarlögum og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1994. Regla þessi eigi sér einnig stað í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðasamningi um borgaraleg réttindi sem Ísland er aðili að. Að teknu tilliti til alls framanritaðs er það aðalkrafa stefndu að hafna beri öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Að því er varakröfu stefnanda varðar er í greinargerð stefndu vísað til þess, að það sé meginregla samkvæmt íslenskum rétti og þeim alþjóðasamningnum sem Ísland er aðili að, að barn eigi rétt á umgengni við kynforeldra sína, hafi því verið komið í fóstur. Jafnframt hvíli sú skylda á kynforeldrum að rækja umgengni við barn sitt. Við ákvörðun um umgengni verði fyrst og fremst að líta til hagsmuna barnsins. Það hafi barnaverndarnefnd og Barnaverndarráð gert í því tilviki sem hér um ræðir. B hafi aðeins verið tveggja og hálfs árs gamall þegar honum var komið í fóstur. Fram að þeim tíma hafi hann lengst af búið við afleitar aðstæður hjá stefnanda og síðan á vistheimili, en dvöl þar sé ekki hugsuð sem varanleg ráðstöfun. Ákvörðun um forsjársviptingu og síðar varanlegt fóstur hafi verið tekin með framtíðarhagsmuni barnsins í huga. Fósturaðlögun og varanlegt fóstur reyni mjög á þau tilfinningabönd sem myndist milli barns og fósturforeldra. Barnið fari að líta á fósturforeldrana sem sína eigin foreldra og læri að lifa við nýjar aðstæður. Með hagsmuni barnsins í huga verði að gæta þess að sem minnst truflun verði á þessum nýju aðstæðum og að barnið geti treyst því að högum þess verði ekki raskað. Í því tilviki sem hér um ræðir beri einnig að gæta þess, að B er ungur að árum. Mikil umgengni barns við kynforeldri sé hér til þess fallin að raska öryggi barnsins gagnvart heimilsaðstæðum þess og valda því tilfinningalegu uppnámi. Hins vegar sé réttur barnsins til að þekkja uppruna sinn virtur og takmörkuð samskipti þess við kynmóður sína því heimiluð. Að öllu þessu athuguðu eigi að sýkna stefndu af varakröfu stefnanda. Fjölmörg skjöl hafa verið lögð fram í málinu. Ber þar fyrst að nefna úrskurði barnaverndaryfirvalda í máli stefnanda og sonar hennar og greinargerðir starfsmanna barnaverndarnefndar, sem lagðar voru fyrir hana í hvert sinn sem málið kom þar til meðferðar. Þá ber að geta sérfræðiálita, sem aflað hefur verið um stefnanda, andlegt ástand hennar og hagi. Hefur í því sambandi þegar verið getið um skýrslur þeirra Margrétar Bárðardóttur sálfræðings og Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis, en að auki hafa verið lögð fram bréf frá Jóni G. Stefánssyni geðlækni, sem hefur haft stefnanda til meðferðar allt frá árinu 1989. Loks skuli hér nefnd tvö skjöl, annars vegar greinargerð Hólmfríðar Jakobsdóttur, sem hafði tilsjón með stefnanda og syni hennar á vegum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar frá 9. maí 1995 til 21. ágúst 1996, og bréf Guðrúnar Eyglóar Guðmundsdóttur hjúkrunarfræðings á heilsugæslustöðinni í efra Breiðholti í Reykjavík, dags. 31. október 1996. Í greinargerð Kolbrúnar Ögmundsdóttur félagsráðgjafa, sem lögð var fram á fundi barnaverndarnefndar 4. apríl 1995, segir meðal annars: „A hefur gengið vel að annast son sinn undanfarna 3 mánuði og hefur tekið hlutverk sitt alvarlega. Móðir hennar hefur stutt hana vel og komið til hennar að meðaltali annan hvern dag. ... Ungbarnaeftirlit hefur verið tvisvar í viku. Að sögn hjúkrunarfræðings ungbarnaeftirlitsins hefur drengurinn dafnað vel, er alltaf hreinn og þyngist vel. Þá virðist sem ágætis samband hafi náðst milli A og hjúkrunarfræðingsins. A hefur gjarnan hringt í hana þegar hún hefur þurft á aðstoð eða leiðbeiningu að halda. ... Nú þegar drengurinn hefur náð þriggja mánaða aldri verður ekki hægt að hafa ungbarnaeftirlitið jafn þétt og áður. Starfsmaður leggur því til, eftir að hafa rætt við A, að tilsjónarmaður komi inn í málið, henni til stuðnings.” Mál stefnanda var næst tekið fyrir á fundi barnaverndarnefndar 15. ágúst 1995. Í greinargerð Kolbrúnar Ögmundsdóttur, sem þá var lögð fram, segir meðal annars svo: „Frá því málið [kom] fyrir síðast hefur A verið í ágætu samstarfi. Hún fer reglulega í viðtöl til sálfræðings síns og hefur ekki verið í neinni neyslu. Hún leggur sig fram við að sinna syni sínum, og fer samviskusamlega með hann í ungbarnaeftirlitið. Samkvæmt upplýsingum þaðan dafnar hann vel. A hefur verið með tilsjónarmann frá því í byrjun maí, hún hefur tekið honum vel og verið fús til að fara eftir leiðbeiningum hans.” Þá segir í niðurlagi greinargerðarinnar að stefnandi hafi nýtt sér vel þann stuðning sem henni hafi verið boðið upp á. Í framangreindu bréfi Guðrúnar Eyglóar Guðmundsdóttur hjúkrunarfræðings, en hún annast ungbarnaeftirlit á heilsugæslustöðinni í efra Breiðholti, kemur fram, að hún hafi komið á heimili stefnanda tvisvar til þrisvar sinnum í viku fyrstu þrjá mánuðina eftir að stefnandi kom heim með B. Drengurinn hafi ávallt verið vel haldinn, hreinn og þrifalegur og þyngst og dafnað eðlilega. Heimilið hafi verið þrifalegt á þessum tíma. Þá segir í bréfinu að stefnandi hafi mætt reglulega með B í ungbarnaeftirlit. Í niðurlagi bréfs síns segir Guðrún Eygló það vera mat sitt, að stefnandi búi í erfiðu félagslegu umhverfi með tilliti til búsetu, sem æskilegt væri að bæta úr. Í ódagsettri greinargerð Hólmfríðar Jakobsdóttur, sem hún ritaði til barnaverndaryfirvalda í kjölfar þess að B var tekinn af heimilinu, segir svo meðal annars: „A hefur hugsað vel um drenginn, gefið honum vel að borða t.d. mikinn fisk, haft reglu á svefntíma hjá honum, látið hann alltaf sofa úti á svölum nema ef hann hefur verið kvefaður og farið mikið með hann út í kerrunni. Enda dafnar hann vel og er hraustur. Hún passar upp á að honum verði ekki kalt úti sem inni, hún þrífur hann vel... Drengurinn er kátur og glaður og syngur sem sýnir að hann er ekki vansæll. A setur honum mörk því hann er eins og óvitar eru... ... Ég hef auðvitað fylgst með þessu dóti sem hún hefur komið með, margt vel nýtilegt og hún hefur haft nóg að gera við að þrífa þetta upp, lagfæra og pússa og bera á. ... Hún hefur verið bundin yfir barninu í [eitt og hálft] ár og mörgum hefur reynst það erfitt að komast aldrei neitt, bara bíða eftir því að barnið stækki og tíminn líði. ... Síðan með þennan mann sem á að hafa búið hjá henni sl. mánuð, ég ætla að tjá mig um það því það er höggvið nærri mér líka, það hefur enginn búið hjá henni... Ég hef komið þarna vikulega ýmist um tvöleytið eða seinnipart, oft mundi hún ekki á hvorum tímanum ég kæmi, og það er skrýtið að ég skuli aldrei hafa séð neitt sem var öðruvísi en áður eða sem benti til þess að einhver byggi þarna með henni.” Í vitnisburði Hólmfríðar Jakobsdóttur fyrir dómi var efnislegt inntak lýsingar hennar á aðstæðum stefnanda og sonar hennar mjög á sama veg og greinir hér að framan. Skýrsla Margrétar Bárðardóttur sálfræðings er ódagsett. Í inngangi hennar kemur þó fram, að hún sé byggð á prófum sem lögð hafi verið fyrir stefnanda og viðtölum við hana frá 24. september til 14. október 1996. Í niðurstöðukafla skýrslunnar, sem ber yfirskriftina samantekt og álit, segir svo: „Hér er um 45 ára gamla konu að ræða sem gengst undir sálfræðilega athugun í tengslum við geðrannsókn að undirlagi barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Greindarfarslega er hún á mörkum þess að vera þroskaheft með heildargreindarvísitölu 72. Það er einkum gott skammtímaminni og sæmileg verkleg færni á sumum sviðum sem dregur hana upp í heildargreindarvísitölu. Rökhugsun er verulega skert svo og dómgreind, skipulags- og ályktunarhæfni. Hún heldur illa þræði í samtali og fer um víðan völl. A er mjög ógagnrýnin á sjálfa sig og hefur lítið sem ekkert innsæi í eigin vandkvæði, a.m.k. kemur það ekki fram í þessari athugun. Þanþol virðist mjög lítið og hún bregst ókvæða við þegar staðreyndum um erfiðleika hennar eru lagðar fyrir hana. Bjargráð eru því ekki mikil. Vegna þessa og greindarskerðingar er henni nánast ókleift að hafa yfirsýn yfir flóknari aðstæður og bregðast við álagi á yfirvegaðan máta. Líklegt er að hún ráði ekki vel við auknar kröfur um hnitmiðað uppeldi þegar fram í sækir s.s. að veita barninu nægilega örvun og hvatningu, veita leiðbeiningar og setja því mörk eða taka þátt í skipulegum samræðum við barnið. A á þó til að sýna hlýlegt viðmót og einlægni og húmorinn er stundum ekki langt undan. Hún getur einnig verið næm á tilfinningar annarra. Hins vegar verður í ljósi ofangreindra atriða að teljast verulega vafasamt hvort hún sé fær um að búa barni þau þroskavænlegu skilyrði sem það þarf til að þroskast eðlilega.” Í skýrslu Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis, sem er dagsett 17. október 1996, kemur fram, að hún sé byggð á gögnum sem fylgt hafi beiðni Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar um geðrannsókn á stefnanda, fjórum viðtölum við stefnanda frá 16. september til 14. október 1996, símaviðtali við móðursystur stefnanda og framangreindu sálfræðimati Margrétar Bárðardóttur. Í skýrslunni segir svo: „Ekki fæst annað fram en að A hafi verið líkamlega heilsuhraust. Hún kveðst þó hafa verið haldin vöðvabólgu í herðum þegar hún vann sem mest. Hún er hins vegar metin 75% öryrki af geðrænum ástæðum síðan 1992. Í bréfi Jóns G. Stefánssonar geðlæknis dags. 14.1.1995 til Barnaverndarnefndar Reykjavíkur kemur fram að A leitaði sér hjálpar fyrst hjá honum vegna þunglyndis og kvíða árið 1989 og að hún hafi „misnotað áfengi og líklega önnur efni, töluvert, um langt árabil” en að síðan 1992 hefi misnotkun „áfengis eða efna ekki verið vandamál”. Upplýsingar sem A gefur sjálf um eigin áfengismisnotkun eru eftirfarandi: Byrjaði að „fikta við að drekka” við 16 ára aldur. Fór fyrst í meðferð að Silungapolli við ca. 25 ára aldur. Tímasetningar síðari meðferða eru mjög á reiki en svo virðist sem síðasta meðferð hafi verið á Vífilstöðum kringum 1990 en í framhaldi af því bjó A í Dyngjunni í 8 mánuði. Þess á milli fóru meðferðir fram í Hlaðgerðarkoti og Þrepinu, Vogi og á Gunnarsholti var dvölin um eitt ár að eigin sögn. A segir að áfengisneysla sín hafi „ekki verið vandamál” þar sem það hefur „aldrei náð tökum á mér”. Segist hún jafnan hafa litla lyst á áfengi daginn eftir og ekki t.d. neyta þess fyrir hádegi en að hún hafi notað áfengi „til að deyfa tilfinningar niður” og að hún „drekki í kvöl”. Að slíkt sé skiljanlegt þar sem líf sitt hafi verið „harmasaga”. [...]. Foreldrar [A] skildu þegar hún var um 10 ára gömul. Fram kemur að móðir hennar hefur að jafnaði ekki verið langt undan í fjölmörgum erfiðleika tímabilum í lífi A, nokkuð sem nú er lýst sem afskiptasemi fremur en stuðningi af A. Jafnframt virðist hún að einhverju leyti kenna móður sinni um að B hafi verið vistaður nú og er reið útí hana og vill t.a.m. ekki að undirritaður ræði við G vegna skýrslu þessarar. Í framhaldi af þessu lýsir A móður sinni sem tilfinningakaldri og neikvæðri og að hennar vegna hafi hún, í æsku, átt öll jól „í myrkri”. Pabbi sinn hafi „unnið myrkranna á milli” og verið „gjafmildur”. Ekki fæst fram saga um geðsjúkdóma í nánustu skyldmennum A nema hvað einn bróðir hennar hafi átt við áfengisvandamál að stríða um tíma. Tvær frænkur munu hafa fyrirfarið sér fyrir áratugum að sögn A. A [byrjaði í barnaskóla] 7 ára en átti í miklum erfiðleikum með námið, sérstaklega reikning og stærðfræði (svo). Hún minnist þess að hún stamaði við skólabyrjun, kveið ofboðslega og „gat ekki hugsað”. Var hún send í einhvers konar sálfræðimat af þessum ástæðum. 11 ára var hún send í sjúkraleikfimi vegna hryggskekkju. 13 ára fór hún í Gagnfræðaskóla [...] og gekk heldur betur þar sem hún naut sérkennslu. Hætti án prófs 14 ára og hefur síðan unnið á fjölmörgum stöðum t.d. við afgreiðslu og aðhlynningu. [...] A hóf sambúð 17 ára gömul og eignaðist eldri son sinn, X [1972]. Hann er í dag trúlofaður og hefur atvinnu [...]. Hann hefur oft skipt um störf og hafið nám en ekki verið um óreglu að ræða. X var um 11 ára gamall þegar foreldrarnir slitu sambúð en föðurnum er lýst af A sem ofbeldissinnuðum og „geðklofa” en ekki óreglusömum. X hefur oft dvalið um lengri eða skemmri tíma f.o.fr. hjá föðurömmu sinni en einnig móðurömmu þegar A hefur ekki getað sinnt honum vegna ástands og/eða aðstæðna, samkvæmt móðursystur. A var um árabil í sambúð með [...] nokkrum en sá mun eiga við alvarlega áfengissýki að stríða og fór m.a. með A í meðferð á Gunnarsholti. Þeirri sambúð lauk fyrir nokkrum árum. Fleiri sambýlismenn hafa komið við sögu og samkvæmt lýsingu A hafa þeir ýmist átt við áfengis- og/eða fíkniefnamisnotkun eða verið geðtruflaðir á annan hátt þ.m.t. ofbeldissinnaðir. Líffaðir B eigi einnig í verulegum geðrænum erfiðleikum.” Í niðurstöðukafla segir svo í skýrslu geðlæknisins: „Samkvæmt fyrirliggjandi skriflegum göngum og meðferðarsögu er ljóst að vímuefnavandamál, sem endurtekið hefur leitt til upplausnar á félagslegum aðstæðum hefur verið til staðar undanfarin 20 ár. Svo virðist þó sem verulega hafi dregið úr mistnotkun síðan yngri sonurinn fæddist. Síðasta staðfesta drykkjan á sér stað 4.9.96 þegar X sonur A hefur samband við bráðaþjónustu geðdeildar Lsp. og lýsir áhyggjum vegna mikillar drykkju og rugls á móður hans. Lýsingar A sjálfrar á umfangi eigin drykkju verða að teljast ótrúverðugar þar sem þær stangast verulega á við fyrirliggjandi gögn auk þess sem afneitun er afar ráðandi varnarháttur í persónuleika hennar. Geðtruflun í formi þunglyndis og kvíða var til staðar um árabil en geðslag er ekki klíniskt marktækt lækkað nú en órói og ótti sem tengist núverandi aðstæðum er áberandi. Andlegur vanþroski hefur verið A fjötur um fót allt frá barnaskólaaldri, bæði námslega og ekki síður félagslega. Greindarstig er á mörkum þroskahömlunar og tornæmis. Rökhugsun og ályktunarhæfni er verulega ábótavant. Persónuleikinn er óþroskaður og frumstæðir varnarhættir s.s. afneitun og frávarp eru áberandi. Hæfni til myndunar tilfinningatengsla er hins vegar til staðar. Samanlagt hafa þessi atriði leitt til þess að A hefur ekki getað stundað vinnu og séð fyrir sjálfri sér og er metin 75% öryrki.” Skýrslu sinni lýkur Ólafur Ó. Guðmundsson með svohljóðandi ályktun: „Andlegt atgervi A er með þeim hætti að ekki er hægt að búast við að hún geti alið upp barn nema að til komi verulegur stöðugur stuðningur allt uppeldistímabilið. Þar við bætast vandamál tengd óstöðugri félagsstöðu og vímuefnamisnotkun þar sem stöðugt þarf að vera á verði vegna skorts á innsæi. Á móti kemur þokkalegt innsæi á tilfinningar annarra og hæfni til myndunar tilfinningatengsla en afneitun og frávarp endurspegla verulega skorta hæfni til sjálfsgagnrýni og þess að átta sig á eigin tilfinningum. Ef ekki er hægt að veita A það stöðuga aðhald og stuðning sem þarf eigi hún að vera fær um að takast á við uppeldi drengsins á þroskavænlegan hátt er mælt með að uppeldi hans verði látið í hendur annarra sem betur eru færir um að veita barninu þau þroskaskilyrði sem eru því [nauðsynleg]. Æskilegt væri að A gæti fengið að viðhalda því sterka tilfinningasambandi sem hún hefur við drenginn með þeim hætti að báðum yrði til hagsbóta.” Í málinu hafa verið lögð fram nokkur bréf, sem Jón G. Stefánsson geðlæknir hefur ritað vegna stefnanda. Í bréfi hans til barnaverndarnefndar 4. janúar 1995 segir meðal annars: „Í bréfi frá 21.12 1994, er óskað eftir upplýsingum um heilsufar A, kt. [...], F, Reykjavík, mati á getu hennar vegna heilsufars, til að ala upp barn og hvers konar stuðning hún muni geta nýtt sér. Ég þekki A frá árinu 1989 er hún leitaði fyrst til mín vegna þunglyndis og kvíða. Í sögu hennar kom fram að hún hafði misnotað áfengi og líklega önnur efni, töluvert, um langt árabil og oft verið á ýmsum meðferðarstofnunum vegna þess. Hún var þá í sambúð með manni sem var í mikilli misnotkun og varla von til þess að hún kæmist út úr því fari sem hún var í við þessar aðstæður. Síðan árið 1992 hefur hún verið í nokkuð reglulegu sambandi við mig, en þá varð hún óvinnufær og hefur verið öryrki síðan. Um þetta leyti lauk sambúð hennar við nefndan mann og álít ég þetta tvennt, örorkustyrkurinn og reglusamara umhverfi, hafi orðið til að líf hennar fékk meiri stöðugleika. Síðan hefur misnotkun, áfengis eða efna, ekki verið vandamál. Jafnframt varð mögulegt að nota lyf til að draga úr þunglyndi og kvíða hennar. Verður að segja að síðan hafi gengið bærilega og að heilsa hennar sé mun betri en áður var, þótt ég geri ekki ráð fyrir að hún verði fær um að vinna fyrir sér með almennri launavinnu. A er ómenntuð og hefur lent í ýmsu misjöfnu á lífsleiðinni en hefur þó mikinn vilja til að standa sig sem best. Hún er viðkvæm en velviljuð og umhyggjusöm. Hún hefur oft rætt við mig um eldri son sinn, sem nú er fullorðinn. Hún ber til hans mikla væntumþykju og hefur verið honum til stuðnings eftir megni. Ég er þess fullviss að hún mun gera allt til að reynast nýfæddum syni sínum góð móðir og ég álít að hún sé fær um að annast hann. Stuðningur Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar er mjög þýðingamikill til að stuðla að sem bestri framvindu. A á auðveldast með að þiggja hinn efnahagslega stuðning. Beinan stuðning við umhyggju barns og eftirlit með framgangi mála, reglusemi hennar og hvernig barnið dafnar, er henni áreiðanlega erfiðara að þiggja. Þar þarf að taka tillit til viðkvæmni hennar og framkvæma hvorttveggja af lipurð, hlýhug og með þolinmæði. Af kynnum mínum af hæfileikaríku starfsfólki Félagsmálastofnunar, þykist ég vita að það muni ganga vel þótt það verði ef til vill ekki snurðulaust.” Þá skulu hér rakin tvö bréf, sem Jón ritaði 22. október 1996 og 19. febrúar 1997 til þáverandi lögmanns stefnanda. Í fyrra bréfinu segir svo: „Að beiðni A, kt. [...], F, Reykjavík, staðfestist að hún hefur verið í læknismeðferð hjá undirrituðum frá 1989. Síðan hún eignaðist son í janúar 1995, hefur hún komið nokkuð reglulega á um 4 vikna fresti. Árið 1995 átti hún 10 pantaða tíma og kom í 7 þeirra. Árið 1996 hefur hún til þessa átt 12 pantaða tíma og komið í 10 þeirra. Aldrei hef ég getað merkt að hún væri undir áhrifum áfengis eða annarra fíkniefna. Í heild hefur geðheilsa hennar verið betri en áður þessi 2 ár þar til nú í haust eftir að barnið var tekið af henni en í þau 2 skipti sem hún hefur komið til mín síðan hefur hún verið óvenju spennt, kvíðin og niðurdregin. Í maí 1995 sagði A mér frá að tilsjónarkona frá barnaverndaryfirvöldum væri í þann mund að hefja komur til sín og kveið því nokkuð. Síðan reyndist þetta fyrirkomulag mjög vel og A hefur líkað vel við tilsjónarkonuna og talið sig hafa góðan stuðning af heimsóknum hennar. Í viðtölum við mig hefur komið fram mikil umhyggja fyrir barninu og ég hef ekki fengið betur séð en að líf A snerist mest um drenginn og þarfir hans. Hann hefur stundum verið með í för þegar hún hefur komið til mín. Hann hefur verið hreinn og vel búinn, vel nærður og velsældarlegur það ég hef best séð. Ég hef ekki vitað annað en að fremur gengi vel hjá A og að hún hugsaði mjög vel um drenginn. Það kom mér mjög á óvart er þeir atburðir gerðust að hún missti son sinn úr umsjá sinni.” Í seinna bréfi sínu til lögmannsins gerir Jón G. Stefánsson svohljóðandi athugasemdir við framangreindar skýrslur þeirra Ólafs Ó. Guðmundssonar og Margrétar Bárðardóttur: „Heildargreindarvísitala A mælist 72. Samkvæmt þessu er greind hennar innan marka þeirrar greindar sem talin er eðlileg. Hún sýnir hlýlegt viðmót og einlægni, innsæi í tilfinningar annnarra og hæfni til myndunar tilfinningatengsla. Fram kemur að hún er samviskusöm, seig, stundvís, vandvirk og leggur sig fram sem eru góðir kostir og gera hana færari móður en ella væri. Á hinn veginn kemur einnig fram að við skoðun sýnir hún óróa og ótta er talin er tengjast þeim aðstæðum er hún var þá í. Við slíkar aðstæður er vel þekkt að rökhugsun skerðist, frumstæðari varnarhættir verða meira áberandi og frammistaða á prófum, t.d. greindarprófum verðar lakari. Á þennan hátt kemur fram veikleiki í álagsþoli sem er á margan hátt til skaða. Hvaða leið sem farin verður í því verkefni að tryggja sem best velferð barns og móður þarf að hafa í huga hvaða styrk A býr yfir og nota hann og jafnframt hvar hún er veikari og þar þarf að styðja hana eftir því sem við megnum.” Niðurstaða. 1. Svo sem fram er komið byggði Barnaverndarráð Íslands hina umdeildu forsjársviptingu sína á d-lið 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna. Í því felst, að ráðið taldi, að fullvíst væri, að líkamlegri eða andlegri heilsu drengsins B eða þroska væri hætta búin sökum þess að stefnandi væri augljóslega vanhæf til að fara með forsjá hans. Í úrskurði barnaverndarnefndar hafði að auki verið byggt á a-lið sama ákvæðis, en samkvæmt því var það mati nefndarinnar, að uppeldi, daglegri umönnun eða samskiptum stefnanda við son sinn væri alvarlega ábótavant. Í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 58/1992, segir meðal annars svo í athugasemdum um 28. gr. þess, en sú frumvarpsgrein er samhljóða 25. gr. laganna: „Í greininni eru skilyrði forsjársviptingar tæmandi talin og þess freistað að orðalag greinarinnar sé svo leiðbeinandi við mat barnaverndarnefndar og barnaverndarráðs sem kostur er. Nægilegt er að eitt þessara skilyrða sé fyrir hendi til að barnaverndarnefnd sé heimilt að kveða upp slíkan úrskurð. Hann skal þó aðeins kveðinn upp að uppfylltum vissum öðrum skilyrðum. Í fyrsta lagi að ekki sé unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta, sbr. 2. mgr., t.d. vegna augljósrar vanhæfni foreldra, eða þær hafi verið reyndar án nægilegs árangurs. Í öðru lagi ber nefnd jafnframt að hafa í huga hina almennu reglu sem sett er í 1. og 20. gr., þ.e. að forsjá barns sé að jafnaði best borgið í höndum foreldra. Nefndinni ber að stuðla að stöðugleika og þar með að gera foreldrum kleift að annast barnið. Þessi krafa felur þó ekki í sér að það sé látið víkja sem barni er fyrir bestu. Hafa ber í huga hve djúp tilfinningatengsl foreldra og barna eru. Rof þeirra tengsla geta falið í sér áhættu sem skylt er að meta eins og aðra hættu sem barninu er búin. ... Í þeim tilvikum, sem lýst er í a-, b- og c-liðum greinarinnar, er ráð fyrir því gert að reynslan hafi sýnt að skilyrði forsjársviptingar séu fyrir hendi. Meginreglan hlýtur að vera að fullnægt sé einhverju þessara skilyrða. Jafnframt verður að gera ráð fyrir tilvikum þar sem barnaverndarnefnd metur líkur til að heilsu barns og þroska geti verið slík hætta búin að réttlæti sviptingu forsjár. Um slík tilvik er fjallað í d-lið 1. mgr. Ljóst er að nefndum er hér mikill vandi á höndum og gera verður auknar kröfur til rökstuðnings fyrir slíkri niðurstöðu. Gert er ráð fyrir að barnaverndarnefnd sýni fram á að fullvíst megi telja að barni geti verið hætta búin. Einnig að um augljósa vanhæfni sé að ræða og tilgreind þau dæmi sem líklegust eru til að leggja til grundvallar mati barnaverndarnefndar.” Svo sem rakið er í framangreindum athugasemdum skal úrskurður um forsjársviptingu því aðeins kveðinn upp, að ekki sé unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta, sbr. 2. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga. Í ákvæðinu er um aðgerðir þessar vísað til 21. og 24. gr. laganna og ennfremur tiltekið, að grípa megi til forsjársviptingar hafi þær verið fullreyndar án nægilegs árangurs. Er hér annars vegar um að ræða stuðningsúrræði í samvinnu við foreldra og eftir atvikum barn eða ungmenni, en þeim er lýst í stafliðum a-g 1. mgr. 21. gr. Hins vegar er í 24. gr. laganna lýst þeim úrræðum sem barnaverndarnefnd getur gripið til án samþykkis foreldra. Segir þar meðal annars, að nefndin geti kveðið á um eftirlit með heimili og gefið fyrirmæli um aðbúnað og umönnun barns, svo sem dagvistun þess, skólasókn, læknisþjónustu, meðferð eða þjálfun. Þær greinar frumvarpsins, sem vísað er til í framangreindum athugasemdum, eru samhljóða 1. og 17. gr. laganna. Í fyrrnefnda ákvæðinu er lýst því markmiði barnaverndar, að hún eigi að tryggja börnum og ungmennum viðunandi uppeldisskilyrði. Skuli það gert með því að styrkja uppeldishlutverk fjölskyldunnar og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það eigi við. Þá skuli jafnan það ráð upp taka í barnaverndarstarfi sem ætla megi að barni eða ungmenni sé fyrir bestu og því þann veg hagað að það stuðli að stöðugleika í uppvexti barna og ungmenna. Í 17. gr., sem snýr að forsjár- og uppeldisskyldum foreldra, er tekið fram, að barnaverndarnefnd sé ekki aðeins skylt að aðstoða foreldra við að gegna foreldraskyldum sínum, heldur beri henni einnig að grípa til viðeigandi úrræða samkvæmt V. kafla laganna ef þurfa þykir. Skuli þess að jafnaði gætt að almenn úrræði til stuðnings við fjölskyldu séu reynd áður en komi til þvingunarúrræða. Þó skuli ávallt það ráð upp taka sem megi ætla að sé barni eða ungmenni fyrir bestu. 2. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur tók málefni stefnanda fyrir á fundi sínum 13. desember 1994, en stefnandi var þá barnshafandi. Er áður lýst afskiptum nefndarinnar af stefnanda frá þeim tíma og allt þar til nefndin ákvað á fundi sínum 15. ágúst 1995 að hætta beinum afskiptum af henni og syni hennar. Á þeim fundi var lögð fram greinargerð frá Kolbrúnu Ögmundsdóttur félagsráðgjafa, starfsmanni nefndarinnar, um stefnanda og hagi hennar. Þar er því meðal annars lýst, svo sem áður er fram komið, að ekki hafi borið á misnotkun áfengis og lyfja hjá stefnanda, hún leggi sig fram við að sinna syni sínum og að hann dafni vel. Þá hafi stefnandi haft tilsjónarmann frá því í byrjun maí, tekið honum vel og verið fús til að fylgja leiðbeiningum hans. Var greinargerð þessi lögð til grundvallar við framangreinda ákvörðun barnaverndarnefndar á fundi hennar í ágúst 1995. Eftir að barnaverndarnefnd hætti beinum afskiptum af stefnanda fylgdist tilsjónarmaður, skipaður af barnaverndaryfirvöldum, með heimili hennar og uppeldi B. Hefur tilsjónarmaðurinn, Hólmfríður Jakobsdóttir, ritað greinargerð um störf sín, sem er í alla staði mjög jákvæð í garð stefnanda. Fyrir dómi bar Hólmfríður mjög á sama veg um samskipti sín við stefnanda, aðstæður hennar og mat sitt á getu hennar til að ala son sinn upp. Er ekki kunnugt um atvik sem metin verða svo, að barnaverndaryfirvöldum hefði verið rétt að hafa frekari afskipti en að framan greinir af málefnum stefnanda og sonar hennar allt frá fæðingu hans og fram til 21. ágúst 1996. 3. Í skýrslu Margrétar Bárðardóttur sálfræðings, sem áður er gerð grein fyrir, kemur fram, að heildargreindarvísitala stefnanda hafi mælst 72 stig. Styðst mælingin við próf sem Margrét lagði fyrir stefnanda á tímabilinu 24. september til 14. október 1996. Meðalgreind er skilgreind sem greindarvísitala á bilinu 90-110, en á því bili er um helmingur fólks. 95% fólks er með greindarvísitölu á bilinu 70-130 og telst falla innan heilbrigðra marka. Samkvæmt þessari skilgreiningu er 2-2,5% manna með greindarvísitölu lægri en 70 og önnur 2-2,5% með hærri en 130 greindarvísitölustig. Í skýrslu sálfræðingsins koma fram getgátur um að stefnandi komi ekki til með að ráða „vel við auknar kröfur um hnitmiðað uppeldi er fram í sækir...”. Hún eigi þó til að sýna hlýlegt viðmót og einlægni. Hins vegar verði að telja að verulegur vafi sé um það hvort hún sé fær um að búa barninu þau þroskavænlegu skilyrði sem það þarfnist til að þroskast eðlilega. Fram er komið, að niðurstaða geðrannsóknar Ólafs Ó. Guðmundssonar er að hluta til byggð á framangreindu sálfræðimati. Það er mat dómsins, að forsjársvipting verði ekki byggð á greindarskerðingu stefnanda. Auk þess sem hér að framan greinir um greindarmælingu, ber að hafa í huga, að hún er gerð á þeim tíma, að sorg og kvíði stefnanda hefur getað haft áhrif á niðurstöðuna, sbr. bréf Jóns G. Stefánssonar geðlæknis frá 19. febrúar 1997, sem áður er rakið. Þá er niðurstaða sálfræðimatsins lítt afgerandi og byggist um of á vangaveltum um framtíðarhæfni stefnanda til að veita syni sínum eðlilegt uppeldi, en ekki kemur þar fram að stefnandi hafi verið óhæfur uppalandi á þeim tíma sem matið fór fram. Í skýrslu Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis um geðrannsókn sem hann gerði á stefnanda, kemur hvergi fram, að hann telji stefnanda ófæra um að hafa uppeldi barns með höndum. Í skýrslu hans koma hins vegar fram hugmyndir um líklega vanhæfni stefnanda til að annast uppeldi sonar síns nema verulegur stuðningur komi til. Við geðrannsóknina komu ekki fram merki um alvarlega geðveiki stefnanda. Ekki eru leidd rök að því í framangreindum sérfræðiskýrslum, að hegðun stefnanda sé með þeim hætti að líklegt sé að hún valdi barninu skaða. Það er álit dómsins, að þær rannsóknarniðurstöður sérfræðinga, sem hér hefur verið lýst, verði ekki einar sér lagðar til grundvallar ákvörðun um forsjársviptingu. Allra síst er það úrræði tækt þegar fyrir liggja umsagnir geðlæknisins Jóns G. Stefánssonar, þar sem áherslur í niðurstöðum eru mjög á annan veg. Ber í þessu sambandi að hafa í huga, að Jón G. Stefánsson hafði haft stefnanda til læknismeðferðar frá árinu 1989, en rannsóknir þeirra Margrétar og Ólafs voru gerðar á mjög skömmum tíma. Niðurstöður í þeim úrskurðum barnaverndaryfirvalda, sem hér eru til umfjöllunar, eru að hluta til byggðar á skýrslum frá starfsfólki vistheimilis barna og Sigurgísla Skúlasyni sálfræðingi. Það er mat dómsins að skýrslur þessar geti ekki talist annað en veigalítill þáttur í forsendum úrskurða barnaverndaryfirvalda fyrir þeirri niðurstöðu, sem þeir kveða á um. Þykir ekki ástæða til að fjalla sérstaklega um skýrslur þessar við úrlausn um efnislega niðurstöðu málsins. Tekið skal fram, að það sem haft er eftir Jóni G. Stefánssyni í framangreindum forsendum úrskurðar Barnaverndarráðs er í andstöðu við gögn frá honum sem liggja frammi í málinu og vitnisburð hans fyrir dómi. 4. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hvílir skylda á stjórnvöldum til að sjá til þess, að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Telst mál ekki nægilega rannsakað fyrr en aflað hefur verið þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar eru til þess að hægt sé að taka efnislega rétta ákvörðun í því. Barnaverndaryfirvöld eru bundin af þessari reglu við úrlausn mála, sem þau fá til meðferðar. Sérákvæði um rannsóknarskyldu barnaverndarnefnda og heimildir þeirra við rannsókn máls er í 43. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna, en það ákvæði nær ennfremur til Barnaverndarráðs Íslands, sbr. 4. mgr. 49. gr. laganna. Í ljósi þeirra ríku hagsmuna sem í húfi eru þegar til álita kemur að taka ákvörðun um forsjársviptingu á grundvelli 25. gr. tilvitnaðra laga, er mjög brýnt, að vandað hafi verið til rannsóknar máls í hvívetna og að ákvörðun um sviptingu forsjár sé að því leyti byggð á einkar traustum grunni. Er þá ennfremur til þess að líta, að barnaverndaryfirvöldum gefst lögum samkvæmt rúmur tími til að rannsaka mál og taka afstöðu til hugsanlegrar forsjársviptingar í kjölfar annarra og vægari úrræða sem þau hafa gripið til í þágu barnaverndar. Að mati dómsins og með vísan til þess sem að rakið er í köflum 2 og 3 hér að framan, studdist ákvörðun barnaverndarnefndar og Barnaverndarráðs Íslands um að stefnandi skyldi svipt forsjá sonar síns ekki við slíka rannsókn, sem gera verður kröfu til samkvæmt framansögðu. Auk þess sem þar er rakið verður ekki betur séð, en að ýmis atriði, sem höfðu neikvæð áhrif á stöðu stefnanda í málinu, hafi verið lögð til grundvallar við úrlausn þess án þess að leitast hafi verið við að færa viðhlítandi sönnur fyrir þeim. Má hér nefna staðhæfingar um mikla og óeðlilega söfnunaráráttu stefnanda og misnotkun hennar á lyfjum og áfengi, fullyrðingar um að útigangsfólk vendi komur sínar á heimili hennar og að drukkinn maður hafi verið búinn að halda þar til í nokkurn tíma þegar afskipti barnaverndarnefndar 21. ágúst 1996 komu til, svo og sögusagnir um að B væri jafnan svangur og illa hirtur. Nægir hér að nefna, að ekkert af þessu fær stoð í greinargerð og vitnisburði Hólmfríðar Jakobsdóttur og er reyndar að meginstefnu til í beinni andstöðu við þá lýsingu sem hún hefur gefið, en Hólmfríður hafði, svo sem fram er komið, regluleg samskipti við stefnanda sem skipaður tilsjónarmaður hennar um eins og hálfs árs skeið og allt þar til B var tekinn af henni. Þá er það svo að mati dómsins, að gögn, sem telja verður þýðingarmikil og stefnanda í hag, hafi nær algjörlega verið sniðgengin af barnaverndaryfirvöldum við úrlausn málsins og það án þess að efnislegu gildi þeirra hafi þar verið hnekkt. Er hér sérstaklega vísað til fyrrnefndrar greinargerðar Hólmfríðar Jakbosdóttur og þeirra bréfa frá Jóni G. Stefánssyni geðlækni, sem lögð hafa verið fram í málinu. Loks var brýn þörf á því í ljósi framlagðra gagna frá geðlækninum, sem hefur stundað stefnanda allt frá árinu 1989, og þeirra annmarka sem samkvæmt framansögðu eru á rannsóknarniðurstöðum þeirra Margrétar Bárðardóttur sálfræðings og Ólafs Ó. Guðmundssonar geðlæknis, að aflað yrði frekari sérfræðigagna í málinu áður en til þess kynni að koma að kveðið yrði á um forsjársviptingu í úrskurði. Þegar allt framangreint er virt er það mat dómsins, að ekki hafi verið næg efni til að slá því föstu á grundvelli fyrirliggjandi rannsóknar barnaverndaryfirvalda, að skilyrðum 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna hafi verið fullnægt þá er barnaverndarnefnd Reykjavíkur og síðar Barnaverndarráð Íslands tóku um það ákvörðun með úrskurðum 21. janúar og 29. apríl 1997 að svipta stefnanda forsjá sonar síns. 5. Að áliti dómsins hefur ekki verið sýnt fram á það undir rekstri málsins, einkum í ljósi samskipta stefnanda og barnaverndaryfirvalda fram til 21. ágúst 1996, að hugað hafi verið nægilega að því að beita öðrum og vægari úrræðum gagnvart stefnanda en forsjársviptingu, sbr. 24. gr. barnaverndarlaga, en fráleitt verður að telja að slíkar aðgerðir hafi verið fullreyndar. Verður þannig að ætla í ljósi greinargerðar Kolbrúnar Ögmundsdóttur, sem lögð var fram á fundi barnaverndarnefndar 15. ágúst 1995, og annarra jákvæðra umsagna um stefnanda, sem gerð hefur verið grein fyrir hér að framan, að vægari aðgerð en forsjársvipting hefði verið vænleg til árangurs. Er nærtækt að álykta að með góðu móti hefði verið unnt að koma heimilislífi stefnanda og sonar hennar í það horf sem var fyrir 21. ágúst 1996. Þá liggur fyrir í málinu að stefnandi hafði óskað eftir aðstoð til að komast í annað húsnæði vegna samskiptaörðugleika við nágranna. Í vætti Kolbrúnar Ögmundsdóttur félagsráðgjafa kemur fram að henni var kunnugt um þessa ósk stefnanda. Ekkert liggur hins vegar fyrir um það í málinu hvort hún hafi verið tekin til umfjöllunar í barnaverndarnefnd, né heldur hvort ástæða hennar hafi verið könnuð eða hvaða möguleiki hafi verið á að verða við henni. Telur dómurinn með hliðsjón af þessu að úrskurðir barnaverndarnefndar Reykjavíkur og Barnaverndarráðs í máli stefnanda 21. janúar og 29. apríl 1997 hafi farið í bága við ákvæði 17. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna og meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. 6. Með vísan til alls þess, sem rakið hefur verið hér að framan, verður ekki hjá því komist að taka til greina þá kröfu stefnanda, að úrskurður Barnaverndarráðs Íslands í máli hennar 29. apríl 1997 verði felldur úr gildi, enda verður þeirri ráðstöfun, sem þar var ákveðin, ekki fundin stoð í því, að aðstæður stefnanda hafi breyst á þann veg frá því að úrskurðurinn var kveðinn upp, að skilyrði 25. gr. barnaverndarlaga séu nú fyrir hendi. Eftir því sem næst verður komist hefur B verið í fóstri hjá stefndu, hjónunum M og K, frá 28. júní 1997, að undangenginni 16 daga fósturaðlögun. Liggur ekki annað fyrir en að drengnum hafi á grundvelli úrskurðar Barnaverndarráðs um forsjársviptingu og með sérstökum samningi, svokölluðum fóstursamningi, verið komið í varanlegt fóstur til þeirra, sbr. 29. og 31. gr. laga nr. 58/1992. Ekki verður dregið í efa að drengurinn búi þar við góðar heimilisaðstæður og að hann njóti öryggis og góðs atlætis í alla staði. Þessi aðstaða getur hins vegar ekki komið í veg fyrir það, að réttur stefnanda til að fá forsjá sonar síns að nýju nái fram að ganga. Verður sú krafa hennar tekin til greina. Af því leiðir, að stefndu verða að sæta ógildingu framangreinds fóstursamnings. Eftir framangreindum málsúrslitum verður Reykjavíkurborg gert að greiða 457.700 krónur í málskostnað, er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 457.700 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Óskars Thorarensen héraðsdómslögmanns, 450.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar til lögmannsins hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Með úrskurði 12. október 1998, uppkveðnum af Friðgeiri Björnssyni dómstjóra, viku allir dómarar við Héraðsdóm Reykjavíkur sæti við úthlutun og meðferð máls þessa, sbr. ákvæði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Með bréfi dómstólaráðs 15. sama mánaðar var Þorgeiri Inga Njálssyni héraðsdómara falið að fara með málið. Kveður hann upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Finni Torfa Hjörleifssyni dómstjóra og Tómasi Zoëga geðlækni. Málið var upphaflega dómtekið 18. f.m. að undangengnum munnlegum málflutningi. Á dómþingi fyrr í dag var það endurupptekið til framlagningar gjafsóknarleyfis, sem gefið var út 2. þ.m., og dómtekið að nýju. Dómsorð: Úrskurður Barnaverndarráðs Íslands 29. apríl 1997, þar sem stefnandi, A, var svipt forsjá sonar síns, B, er felldur úr gildi og skal stefnandi fá forsjá hans að nýju. Framangreindur fóstursamningur er ógiltur. Stefnda, Reykjavíkurborg, greiði 457.700 krónur í málskostnað, er renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, 457.700 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Óskars Thorarensen héraðsdómslögmanns, 450.000 krónur.
|
Mál nr. 757/2015
|
Málskostnaðartrygging Frávísun frá Hæstarétti
|
Máli L ehf. gegn L hf. var vísað frá Hæstarétti þar sem L ehf. afhenti ekki skilríki fyrir málskostnaðartryggingu innan þess frests sem félagið hafði til þess að setja hana.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. nóvember2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að tilteknir samningar milli sín ogstefnda sem bera heitið „fjármögnunarleigusamningar“ séu að efni til samningarum lán í íslenskum krónum og að ákvæði þeirra um tengingu greiðslna við gengierlendra gjaldmiðla séu ólögmæt og í andstöðu við 13., sbr. 14. gr., laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrirHæstarétt, var gerð árangurslaus löggeymsla hjá áfrýjanda 6. september 2015.Auk þess lagði stefndi fram endurrit úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur, sem barmeð sér að krafa um gjaldþrotaskipti á búi áfrýjanda hafi verið tekin tilúrskurðar 16. desember sama ár. Af því tilefni krafðist stefndi þess aðáfrýjanda yrði gert með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr., sbr. 166. gr.,laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að setja tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi dró ekki í efa að framangreindarupplýsingar gæfu rétta mynd af fjárhag hans. Var því fallist á kröfu stefnda ogáfrýjanda veittur tveggja vikna frestur til að afhenda skilríki fyrirtryggingunni, sem var ákveðin 1.000.000 krónur. Sú trygging hefur ekki veriðsett og ber því samkvæmt 3. mgr. 133. gr., sbr. 166. gr., sömu laga að vísamálinu sjálfkrafa frá Hæstarétti.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Leiguvélar ehf., greiði stefnda, Lýsinguhf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2015.Mál þetta sem tekið var til dóms18. september 2015 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 6. janúar 2014 afLeiguvélum ehf., Járnhálsi 2, Reykjavík, á hendur Lýsingu hf., Ármúla 3,Reykjavík.Kröfur aðilaVið upphaf aðalmeðferðar í máliþessu, 18. september 2015, ákvað dómari, að undangenginni tilkynningu tillögmann aðila, með heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 4. gr. laga nr. 78/2015, að skipta sakarefni í málinu þannig aðfyrst yrði dæmt um varakröfu stefnanda þess efnis að viðurkennt verði aðtilgreindir samningar stefnanda og stefnda séu að efni til samningar um lán ííslenskum krónum og að ákvæði þeirra um tengingu greiðslna við gengi erlendragjaldmiðla séu ólögmæt og í andstöðu við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu en aðrar kröfur stefnanda, að undanskilinnimálskostnaðarkröfu, bíði þess að verða dæmdar. Með vísan til framangreinds erudómkröfur stefnanda í þessum þætti málsins eftirfarandi:Að viðurkennt verði aðeftirfarandi samningar milli stefnanda og stefnda sem bera allir heitið„fjármögnunarleigusamningur“, séu að efni til lánssamningar um lán í íslenskumkrónum og að ákvæði þeirra um tengingu greiðslna við gengi erlendra gjaldmiðla séuólögmæt og í andstöðu við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu:Samningur nr. 120646-648 dags.3.10.2005Samningur nr. 120649-651 dags.3.10.2005Samningur nr. 120652-654 dags.3.10.2005Samningur nr. 120655-657 dags.3.10.2005Samningur nr. 120658-660 dags.3.10.2005Samningur nr. 120661-663 dags.3.10.2005Samningur nr. 120664-666 dags.3.10.2005Samningur nr. 120667-669 dags.3.10.2005Samningur nr. 120670-672 dags.3.10.2005Samningur nr. 120824-826 dags.3.10.2005Samningur nr. 139512-515 dags.06.3.2007Samningur nr. 139787-790 dags.19.3.2007Samningur nr. 139791-794 dags.19.3.2007Samningur nr. 140098-101 dags.10.4.2007Samningur nr. 140237-240 dags.11.04.2007Samningur nr. 140241-244 dags.11.04.2007Samningur nr. 140249-252 dags.11.04.2007Samningur nr. 140253-256 dags.11.04.2007Samningur nr. 140746-749 dags.21.5.2007Samningur nr. 141934-937 dags.26.6.2007Samningur nr. 142415-418, ódags.,en með samningsdag 11.07.2007Samningur nr. 142481-484 dags.18.07.2007Samningur nr. 143657-664 dags.26.9.2007Samningur nr. 144016-019 dags.23.10.2007Þá krefst stefnandi málskostnaðarúr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.Af hálfu stefnda er krafist sýknuaf dómkröfum stefnanda og að stefnandiverði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.Atvik málsStefnandi máls þessa er verktakafyrirtæki sem sérhæfir sig íútleigu á vinnuvélum til fyrirtækja.Stefndi er eignaleigufyrirtæki í merkingu 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefnandi og stefndi hafa um langt árabil átt íumfangsmiklum eignaleiguviðskiptum oggert með sér u.þ.b. 200 eignaleigusamninga frá árinu 2002. Kröfur stefnanda ímáli þessu varða 24 þessara samninga sem undirritaðir voru á tímabilinu 3. október2005 til og með 23. október 2007. Afþeim voru tveir samningar upphaflega milli Vélaborgar ehf. og stefnda enyfirteknir í desember 2007 af stefnanda. Samningarnir 24 eru allir ásamningsformi stefnda vegna fjármögnunarleigu og eru skilmálar samningannatvíþættir. Annars vegar er um að ræða sérstaka skilmála í greinum 1-10 og hinsvegar almenna skilmála í greinum 11-35. Í sérstaka hlutanum er gerð grein fyrirsamningsandlaginu, seljanda hins leigða, samningstíma, afborgunum, vöxtum,greiðslutilhögun og vátryggingum. Í hinum almenna hluta eru almennir staðlaðirsamningsskilmálar. Í 2. gr. samninganna er að finnaákvæði um leigugrunn. Er hann í öllum samningunum tilgreindur í íslenskumkrónum en tengdur gengi evru, japanskrajena og bandaríkjadals og auk þess hvað 14 samninga varðar gengi svissneskrafranka. Samkvæmt 5. gr. samninganna og 2. mgr. 14. gr. tók umsamin leigufjárhæðbreytingum í samræmi við breytingar á hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum ísamræmi við skráð sölugengi þeirra hjá Seðlabanka Íslands. Í 12. gr.samninganna er tekið fram að leigutaki geti ekki sagt leigusamningi upp ágrunnleigutíma og að þeim tíma loknum framlengist hann ótímabundið skv. 6. gr..Leigutaki geti þó sagt hinum framlengda leigusamningi upp, skriflega, með eins mánaðarfyrirvara enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í 15. gr. kemur m.a. framað leigusali sé einn eigandi hins leigða og leigutaka sé óheimilt að stofna tilhvers kyns löggerninga um hið leigða. Í 16. gr. kemur fram að leigutaki veljihið leigða og annist skoðun þess eins og kaupanda sé skylt samkvæmt lögum. Þásegir að leigusali taki enga ábyrgð á leigumun og að leigugreiðslur skuligreiddar enda þótt hið leigða hafi ekki þá eiginleika sem leigutaki hafireiknað með. Í 17. gr. kemur fram að leigutaki beri áhættuna ef hið leigðafarist, skemmist eða rýrni eftir að seljandi hafi afhent hið leigða eða áhættanfærst frá seljanda til kaupanda, samkvæmt lögum. Þá segir í 18. gr. aðkostnaður sem falli til við pökkun og flutning hins leigða frá seljanda tilleigutaka sem og allur kostnaður við uppsetningu og frágang hins leigða ánotkunarstað hjá leigutaka sé á ábyrgð og kostnað hans. Þá greiði leigutakiallan kostnað sem falli til vegna skráningar og eigendaskipta jafnt við upphafsem lok samningsins. Í 19. gr. kemur fram að leigutaka beri að greiða leiguenda þótt seljandi hlutar vanefni samning sinn við leigusala og/eða leigutaka.Þá segir í ákvæðinu að leigutaki geti átt rétt til afsláttar af kaupverði eðatil skaðabóta eða endurgreiðslu ef vanefndir seljanda leiði til afsláttar ákaupverði eða til skaðabóta úr hans hendi. Þá skuli sú fjárhæð koma leigutakaað fullu til góða í formi lækkaðrar leigu. Samkvæmt 20. gr. skal leigutakiannast allt viðhald og viðgerðir á leigumun á sinn kostnað. Í 23. gr. er m.a.mælt fyrir um skyldu til að vátryggja hið leigða á leigutímanum og að leigusalihafi heimild til að kaupa nauðsynlegar vátryggingar á kostnað leigutaka.Samkvæmt 26. gr. skal leigutaki greiða alla skatta og opinber gjöld sem kunniað vera lögð á hið leigða. Í 30. gr. eru settarfram reglur um uppgjör milli leigusala og leigutaka sem fela m.a. í sér skylduleigutaka til að greiða bæði gjaldfallna og ógjaldfallna leigu komi tilriftunar e.a. að frádregnu söluverði hins leigða. Þá er í 34. gr.samninganna tekið fram að breytingar á þeim megi einungis gera með skriflegumviðaukum, undirrituðum af samningsaðilum.Ágreiningurmáls þessa lýtur að því hvort framangreindir 24fjármögnunarleigusamningar aðila séuleigusamningar eða lánssamningar, sem óheimilt hafi verið að binda gengierlendra gjaldmiðla skv. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Málsástæðurstefnanda og tilvísun til réttarheimildaAf hálfu stefnanda er á því byggtað þeir samningar sem um sé deilt í málinu séuí reynd lánssamningar en ekki leigusamningar í skilningi VI. kafla lagaum vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og brjóti því gengistryggingarákvæðiþeirra í bága við 13. og 14. gr. laganna. Þessu til stuðnings vísi stefnanditil dóma Hæstaréttar í málum nr. 282/2011, nr. 652/2011, auk fleiri dóma semhafi fordæmisgildi fyrir mál þetta. Af téðum dómum megi ráða að við úrlausnmálsins þurfi að greina á milli kaupleigusamninga annars vegar ogfjármögnunarleigusamninga hins vegar, en niðurstaða þeirrar aðgreiningar ráði þvíhvort heimilt sé að gengistryggja endurgreiðslur samkvæmt samningi eða ekki.Hæstiréttur tilgreini að munurinn á þessum tveimur tegundum samninga sé sá, aðmeð kaupleigusamningi eignist leigutaki samningsandlagið við lok samningstímaeða eignist kauprétt að honum, en við lok fjármögnunarleigusamninga verðileigutaki ekki eigandi hlutarins án þess að til frekari samninga komi. Samkvæmtdómum Hæstaréttar í málum nr. 153/2010 og nr. 92/2010 liggi fyrir að óheimiltsé að gengistryggja greiðslur samkvæmt kaupleigusamningum þar sem líta beri áslíka samninga sem lánssamninga sem heyri undir VI. kafla laga nr. 38/2001.Samkvæmt framangreindu ráðist ákvörðun þess hvort um sé að ræða lánssamning semóheimilt sé að gengistryggja skv. ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001 af þvíhvort stefnandi og stefndi hafi samið þannig að stefnandi myndi í lokgrunnleigutíma annað hvort eignast „hið leigða“ eða öðlast kauprétt að því.Telji stefnandi ótvírætt að svo hafi verið. Ákvæði fyrirliggjandifjármögnunarleigusamninga renni mörg hver stoðum undir það að um lánssamning séað ræða frekar en leigusamning. Til dæmis undirgangist stefnandi skyldur ogábyrgðir sem öllu jöfnu hvíla á lántakendum (eigendum lausafjár) en ekki áleigutökum með ákvæðum 16., 17., 19., 20., 23., 26. og 30. gr. Samningarnirhafi verið einhliða samdir af hálfu stefnda og með vísan til andskýringarreglusamningaréttarins beri að túlka samning aðila, að því leyti sem hann kunni aðþykja óljós, stefnanda í hag. Þegar um leigusamninga sé að ræða þurfi ekki aðtilgreina höfuðstól en slíkt þurfi eðli málsins samkvæmt að gera ílánssamningum. Í samningum máls þessa sé ávallt í 2. gr. tilgreindur„leigugrunnur“ sem sé í raun samningsfjárhæðin eða höfuðstóllinn. Þá séhöfuðstóllinn sérstaklega tilgreindur í reglulegum yfirlitum yfir stöðusamninganna sem stefndi hafi sent stefnanda. Að sama skapi bendi fyrirkomulagvaxtaákvörðunar og afborgana, sbr. 5. og 10. gr. samningana, til þess að umlánssamning sé að ræða, en leigugreiðslur beri almennt ekki vexti. Með hverjumsamningi hafi fylgt greiðsluyfirlit þar sem greiðslum stefnanda hafi veriðskipt upp í vexti, afborgunarhluta og eftirstöðvar hverju sinni. Ávallt hafiverið tiltekið sérstaklega hið umsamda lokaverð sem hafi verið lokagreiðslafyrir hvern samning á síðasta gjalddaga grunnleigutímans. Lokagreiðslan hafiekki verið valkvæð fyrir stefnanda né þurft sérstakt samþykki stefnda til,heldur þvert á móti hafi verið um ræða skyldubundna greiðslu sem stefnanda hafiborið að inna af hendi. Þá skipti máli að umsamdar greiðslur stefnanda tilstefnda hafi eingöngu tekið mið af upphaflegum leigugrunni (höfðuðstól) aðviðbættum samningsvöxtum og vaxtaálagi. Þetta fyrirkomulag svari tilendurgreiðslu á láni, en ekki leigu þar sem leigugreiðslur miðist almennt viðraunverulegt verðmæti hins leigða og markaðsaðstæður hverju sinni. Staðreyndinsé sú að fyrirkomulag viðskipta milli stefnanda og stefnda hafi haft þannmegintilgang að fjármagna kaup stefnanda á vinnuvélum sem hann hafi ætlað aðleigja eða selja til annarra fyrirtækja. Út á það hafi starfsemi stefnandagengið og hafi stefnda að sjálfsögðu verið um það kunnugt. Það væri því algerrökleysa og í raun fráleitt að ætla, að aðilar hafi samið þannig að stefndimyndi halda hlutaðeigandi vélum í sinni eigu eftir lok grunnleigutíma þráttfyrir að stefnandi hefði endurgreitt að fullu þá lánveitingu sem fjármögnunstefnda hafi falið í sér. Þvert á móti hafi samningsbundin skylda hvílt ástefnanda til að leysa hlutaðeigandi vél til sín með því að greiða uppfjármögnunarleigusamninginn, í síðasta lagi á síðasta gjalddagagrunnleigutímans hverju sinni. Ákvæði 6. gr. og 12. gr.fjármögnunarleigusamninganna um framhaldsleigu hafi verið markleysa sem aldreihafi reynt á og með réttu hafi ekki átt að koma fram í hinum stöðluðu samningumog beri að horfa framhjá við úrlausn þessa máls. Í málinu liggi fyrirtölvupóstsamskipti aðila til stuðnings því að um lánsviðskipti hafi verið aðræða fremur en leiguviðskipti, og að stefnandi hafi sannarlega átt rétt á þvíað eignast hlutaðeigandi vél gegn uppgreiðslu samnings eða í lokgrunnleigutíma. Líta verði til þess um hvað hafi raunverulega verið samið enekki eingöngu til orðalags hinna stöðluðu samningsforma sem notuð hafi verið.Viðskiptasaga og samskipti aðila árum saman, sýni fram á að stefnandi hafi bæðiátt rétt og borið skylda til að greiða eftirstöðvar samninganna í síðasta lagií lok grunnleigutíma, og að það hafi ávallt verið raunin án þess að það hafinokkru sinni sætt athugasemdum af hálfu stefnda fyrr en á árinu 2012. Reglulegyfirlit stefnda til stefnanda um stöðu óuppgerðra fjármögnunarleigusamningatilgreini höfuðstól og eftirstöðvar samnings, en lokagjald sé tiltekið kr. 0.Sýni það að stefnandi hafi ekki þurft að semja sérstaklega við stefnda um rétttil að eignast „hið leigða“ heldur hafi beinlínis verið gert ráð fyrir því ísamningi aðila að eftirstöðvar samnings hverju sinni fælu í sérfullnaðargreiðslu. Í samningum aðila hafi fjárhæð lokaverðs, það er síðastagreiðslan á grunnleigutímabili, verið ákveðin með þeim hætti að hún endurspeglaðimarkaðsverð hlutaðeigandi tækis á þeim tíma sem greiðslan hafi farið fram.Fráleitt sé að ætla að aðilar hafi samið þannig að stefnandi myndi greiðamarkaðsverð fyrir tæki á þeim degi en fá það ekki til eignar á móti. Tilstuðnings því að kaupskylda stefnanda hafi verið til staðar á hlutaðeiganditæki, sé enn fremur vísað til þess að stefndi hafi stundum farið fram áábyrgðaryfirlýsingu frá erlendum framleiðendum hlutaðeigandi véla þar sem þeirhafi ábyrgst að kaupa vélarnar af stefnda í lok grunnleigutíma á sama verði ogstefnandi hafði skuldbundið sig til að gera, ef stefnandi hefði af einhverjumástæðum ekki fjárhagslegt bolmagn til að gera það. Stefnandi vísi til skýrslnasem starfsmenn stefnda hafi gefið í máli nr. E-3286/2012 hjá Héraðsdómi Reykjavíkur,að því leyti sem þær eigi við, um eðli fjármögnunarleigusamninga stefnda. Þarstaðfesti fjölmargir starfsmenn stefnda, þar á meðal þrír fyrrverandiframkvæmdastjórar félagsins, að við lok grunnleigutímafjármögnunarleigusamninga stefnda, hafi leigutakar átt rétt á því að eignasthið leigða gegn greiðslu fyrirfram ákveðinnar fjárhæðar. Jafnframt vísist tilumfjöllunar í sama dómi þar sem því er sé slegið föstu að á heimasíðu stefnda áárunum 2006, 2008, 2009 og 2010 hafi komið fram að leigutakar samkvæmtfjármögnunarleigusamningum ættu þess kost í lok grunnleigutíma að kaupa hiðleigða á fyrirfram ákveðnu verði. Þessi texti hafi nú verið fjarlægður afheimasíðu stefnda. Líkt og að framan sé rakið, hafi kaupskylda verið til staðaraf hálfu stefnanda við lok grunnleigutíma, en ekki einungis kaupréttur. Ísamræmi við það hafi stefnandi eignfært hið leigða í bókhaldi sínu ogársreikningum. Í fyrirliggjandi ársreikningum stefnanda sjáist hvernig vélarsem heyrt hafi undir fjármögnunarleigusamninga, þar á meðal samninga málsþessa, séu ávallt tilgreindir sem eign stefnanda (fjárfestingaeignir).Ársreikningarnir hafi árum saman verið kynntir og afhentir stefnda sem hafialdrei gert athugasemdir við þessa eignfærslu stefnanda. Þá vísi stefnandi tilársreikninga stefnda þar sem útlán og kröfur samkvæmtfjármögnunarleigusamningum hafi verið færð til eignar hjá stefnda, en vélarnarsjálfar, þ.e. andlag samninganna, hafi ekki verið eignfærðar. Þetta bendi tilþess að formleg skráning eignarhalds hjá stefnda skv. 15. gr. samninganna hafiaðeins verið til tryggingar á réttum efndum, en að raunverulegt eignarhald hafiverið hjá stefnanda. Í ljósi alls framangreinds telji stefndi sannað að aðilarhafi samið þannig, við gerð fjármögnunarleigusamninga aðila að stefnandi ættiað eignast hið leigða við lok grunnleigutíma á fyrirfram umsömdu lokaverði. Meðhliðsjón af dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, nr. 153/2010, nr. 282/2011og nr. 652/2011 teljist því fjármögnunarleigusamningar máls þessa lánssamningarí skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 sem óheimilt hafi verið aðgengistryggja. Lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séuverðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Ákvæði 13. og14. gr., sbr. 2. gr. laganna, séu ófrávíkjanleg og því óheimilt að semja umgrundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Verðtryggingarákvæðisamninganna séu því óskuldbindandi fyrir stefnanda. Í ljósi framangreindradómafordæma Hæstaréttar liggi fyrir að samningar máls þessa feli í sér skuldbindinguí íslenskum krónum miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Sérstaklega sé tekiðfram af hálfu stefnda á forsíðu samninganna að þeir séu „gengistryggðir“.Höfuðstóll eða „leigugrunnur“ sé tilgreindur í 2. gr. í íslenskum krónum ensíðan sé sundurliðað í nánar tilgreindum hlutföllum hvernig krónufjárhæðin sébundin við gengi viðeigandi erlends gjaldmiðils. Þá vísist enn fremur til 14.gr. samninganna til stuðnings því að um gengistryggðan samning sé að ræða. Hvaðlagarök varði vísi stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 912/1991 um meðferðeinkamála. Þá sé vísað til almennra meginreglna veðréttar, samningaréttar ogkröfuréttar. Varðandi málskostnaðarkröfu sé vísað til 130. gr. laganr. 91/1991.Málsástæður stefndaog tilvísun til réttarheimildaStefndibyggir á því að sú aðalmálsástæða stefnanda að umþrættirfjármögnunarleigusamningar aðila séu lánssamningar en ekki leigusamningarstandist engan veginn. Þannig hafi í dómum Hæstaréttar í málinu nr. 652/2011frá 24. maí 2012 („Smákranamál“) og máli nr. 638/2013, frá 13. mars 2014(Suðurverksmál) verið fjallað um samskonar samningsform fyrir fjármögnunarleiguog hafi niðurstaða Hæstaréttar verið sú að um væri að ræða leigusamning. Í dómiHæstaréttar í Smákranamálinu hafi verið komið inn á það að stöðluð ákvæðisamningsins væru skýr og ættu eingöngu við um fjármögnunarleigusamninga. Einnighafi komið fram í dóminum að í samningi aðila væri fjallað um leigu og væriLýsing hf. þar ítrekað nefnd leigusali. Tekið skuli fram að ekki verði annaðséð en stefnandi byggi nær eingöngu á sömumálsástæðum í þessu máli og hafðar hafi verið uppi af hálfu stefnanda ífyrrgreindum málum Hæstaréttar nr. 652/2011 og telji stefndi því að beinst liggivið að sýkna hann í þessu máli. Fjármögnunarleiga sé ein tegundeignaleigusamninga en eignaleiga feli í sér leigustarfsemi á lausafé eðafasteignum þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömduleigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmt sérstökum skilmálum umeignar- eða afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3. tl. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki komi fram að með eignaleigu séátt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali seljileigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í fjármögnunarleigu felist að leigugjald oglágmarks-leigutími sé ákvarðað með hliðsjón af því, að í lok lágmarksleigutímahafi leigusali fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverð leigumunar, auk vaxta ogkostnaðar, en eftir það tímamark hafi leigutaki að jafnaði rétt tiláframhaldandi leigu munar gegn lækkuðu leigugjaldi. Þannig sé gert ráð fyrirþví að stefnandi geti haft leigumunina á framhaldsleigu allt þar til aðleigumunirnir séu orðnir úr sér gengnir eða ónothæfir. Þetta sé einmitt eitt afgrunneinkennum fjármögnunarleigusamninga og eitt af því sem aðgreini þá frákaupleigusamningum þar sem leigutaki verði að jafnaði sjálfkrafa eigandi hinsleigða í lok leigutímans, án sérstakrar greiðslu eða frekari samninga. Stefndivísi hér einnig til c-liðar 11. gr. í IAS 17 reikningsskilastaðalsins þar semfram komi að það sé einkenni fjármögnunarleigusamninga að þá megi framlengja umannað tímabil gegn leigu, sem sé töluvert lægri en markaðsleiga. Í lögum umeignarleigustarfsemi nr. 19/1989, sem nú hafi verið afnumin, séfjármögnunarleiga skilgreind sem sú starfsemi skv. eignarleigusamningi aðleigusali hafi afsalað að verulegu leyti áhættu og rétti til arðs sem tengisteignarrétti leigusala en eignarréttur haldist þó hjá leigusala. Í athugasemdummeð frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 19/1989 komi fram að þærskilgreiningar sem byggt væri á í forminu, tækju mið af IAS 17 (InternationalAccounting Standard 17). Í 4. gr. IAS 17 – Alþjóðlegum reikningsskilastaðli umleigusamninga sé fjármögnunarleiga skilgreind á þann hátt að um sé að ræðaleigusamning þar sem svo til öll áhætta og ávinningur, sem fylgi eignarhaldi áeign, sé yfirfærð og að eignarréttur ýmist færist eða færist ekki á milli aðilaað lokum. Samningsformstefnda eigi eingöngu við um fjármögnunar-leigusamninga og sé mjög skýrtfjármögnunarleigusamningsform þar sem allt innihald samningsins bendi til að umleigusamning sé að ræða. Samningsformið hafi upphaflega verið samið eftirnorskri fyrirmynd um fjármögnunarleigusamninga og byggi á alþjóðlegumviðmiðunum um fjármögnunarleigusamninga. Stefndi hafi lagt fram í málinusýnishorn af dönskum og norskum fjármögnunarleigusamningum. Þessi erlendufjármögnunarleigusamningsform byggi á sömu grunnsjónarmiðum og form Lýsingarhf. og séu þetta þau form sem almennt séu notuð af eignaleigufyrirtækjum íþessum tveimur löndum, enda séu þessi form gefin út af samtökumeignaleigufyrirtækja í Danmörku og Noregi. Þeirfjármögnunarleigusamningar sem um sé deilt í þessu máli hafi öll einkenni fjármögnunarleigusamningabæði hvað varði form, hugtakanotkun og efnislegt innihald. Eins og síðar verðivikið nánar að sé ljóst að stefnandi hafi kosið að tryggja sér afnot afumræddum tækjum með fjármögnunarleigusamningum við stefnda en ekki annars konarfjármögnun. Val á þessari samningstegund hafi byggst á fjölmörgum öðrum þáttumen beinum útgjöldum, svo sem þeim mun sem lögum samkvæmt sé á bókhaldslegri ogskattalegri meðferð mismunandi samningstegunda. Því verði að skoða í heildréttaráhrif þess ef lagaákvæðum um önnur samningsform en leigu verði beitt umþessa fjármögnunarleigusamninga. Stefndi byggi á því að samningsform hans uppfylli öll skilyrði fyrir þvíað teljast leigusamningur skv. alþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17, semhafi lagagildi hér á landi. Á þessum staðli hafi verið byggt hér á landi, hvaðleigusamninga varði, í áratugi, og hafi skilgreiningar á fjármögnunarleigu skv.honum verið notaðar í lögum nr. 19/1989 um eignarleigustarfsemi. Í 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæðireglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá 19. júlí 2002, umbeitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafa lagagildi hér á landi ísamræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópskaefnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, með síðaribreytingum, þar sem bókunin sé lögfest. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar séuskilgreindir í 12. tl. 2. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga sem:,,reikningsskilastaðlar (IAS/IFRS) samkvæmt skilgreiningu 2. gr. reglugerðar(EB) nr. 1606/2002) sem framkvæmdastjórn ESB hefur samþykkt skv. 3. gr.reglugerðar (EB) nr. 1606/2002“. Reglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingualþjóðlegra reikningsskilastaðla, sé prentuð sem fylgiskjal með lögunum. Í 7.tl. reglugerðarinnar sé fjallað um IAS alþjóðlegu reikningsskilastaðlana. IASstaðlarnir byggi á alþjóðlegum viðmiðunum. Í 7. gr. EES samningsins, sbr. fylgiskjal I með lögum nr. 2/1993 umEvrópska efnahagssvæðið, komi fram að gerðir sem vísað sé til eða sé að finna íviðaukum við samninginn, eða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, bindisamningsaðila og skuli þær teknar upp í landsrétt sem hér segi: a) gerð semsamsvari reglugerð EBE skuli sem slík tekin upp í landsrétt samningsaðila. Íreglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla komifram markmiðið með reglugerðinni sem sé eftirfarandi: ,,Markmiðið með þessarireglugerð er að taka upp og beita alþjóðlegum reikningsskilastöðlum íbandalaginu í því augnamiði að samræma fjárhagsupplýsingar, sem félög sem getiðer í 4. gr. setja fram, til að tryggja mikið gagnsæi og samanburðarhæfireikningsskila og þar með skilvirka starfsemi fjármagnsmarkaðar bandalagsins oginnri markaðarins.“ Í 1. mgr. 127. gr. laga nr. 3/2006 komi fram að ráðherra getisett reglugerð um framkvæmd laganna, þar á meðal um alþjóðlegareikningsskilastaðla, sem samþykktir hafi verið, skv. 3. gr. reglugerðarEvrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002. Á grundvelli 1. mgr. 127. gr.laga nr. 3/2006 hafi ráðherra sett fjölda reglugerða um alþjóðlegareikningsskilastaðla, þar á meðal reglugerð nr. 1133/2007 að því er varði m.a.alþjóðlegan reikningsskilastaðal IAS 17 um leigusamninga. IAS 17staðallinn, sem lagagildi hafi hér á landi, fjalli um leigusamninga. Í 4. gr.staðalsins sé fjármögnunarleiga skilgreind á eftirfarandi hátt: ,,Fjármögnunarleiga er leigusamningur semyfirfærir svo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgir eignarhaldi á eign.Eignarréttur kann eða kann ekki að færast á milli aðila að lokum.“ Stefndi byggi á því að fjölmörg atriði staðalsins sýni fram á það ótvírættað fjármögnunarleigusamningur Lýsingar hf. sé leigusamningur en ekkilánssamningur. Þessu til viðbótar megi nefna að túlkanir meðreikningsskilastöðlum, frá túlkunarnefnd umalþjóðlega reiknisskilastaðla, þ.e. IFRS Interpretations Committee, bendi einnig til þess að fjármögnunarleigusamningsform Lýsingar hf. sé leigusamningur og megi í því sambandi nefna: túlkuninaIFRIC 4 – Ákvörðun um hvort samningur inniheldur leigusamning og túlkunina SIC27 – Mat á inntaki viðskipta þegar um leigusamning sé að ræða í lagalegumskilningi. Stefndi byggi á því að tilvísun ársreikningalaga í reglugerð ogalþjóðlega reikningsskilastaðla sé samhangandi heild sem hafi lagagildi áÍslandi. Í því sambandi vísi stefndi til 3. gr. laga 2/1993 um Evrópskaefnahagssvæðið þar sem fram komi að skýra skuli lög og reglur, að svo mikluleyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honumbyggi. Út frá þessu ákvæði verði ekki komist hjá því að túlka hugtökin,,leigusamningur” og ,,fjármögnunarleigusamningur” í samræmi við ákvæði IAS 17í íslenskum rétti. Það leiði síðan tvímælalaust til þess aðfjármögnunarleigusamningur Lýsingar teljist vera leigusamningur. Í þessusambandi vísi stefndi ennfremur til reglunnar um einsleitni í EB rétti, semkomi fram í 1. gr. EES samningsins, um að meginforsenda þess að framkvæmdsamningsins takist vel sé sú að ekki skuli aðeins sömu reglur gilda, heldurskuli túlkun og beiting sameiginlegra reglna vera samræmd á EES svæðinu öllu.Þetta hafi ennfremur í för með sér skyldu allra eininga ríkisvaldsins til að náfram lagaáhrifum EES reglnanna í landsrétti EFTA-ríkjanna, sbr. 3. gr. EESsamningsins um skyldur samningsaðila til að tryggja framgang markmiðasamningsins, sbr. fylgiskjal I með lögum nr. 2/1993. Stefndi byggi á því aðmeginreglan um einsleitni og sjónarmið Evrópuréttarins um samræmda skýringuhugtaka eigi að leiða til þess að á Íslandi verði notast við þá skilgreiningu áhugtakinu ,,leigusamningi” sem sé að finna í alþjóðlegum reikningsskilastaðliIAS 17. Með þessu sé hugtakinu ,,leigusamningur” gefin merking sem rúmist innanEES samningsins og þeirra reglna sem á honum byggi. Í dómi Hæstaréttar í málinr. 79/2010 sé komið inn á framangreind sjónarmið og tekið fram að slíklögskýring taki eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verðisvo sem framast sé unnt gefin merking, sem rúmist innan þeirra og næst komistþví að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eigi á Evrópskaefnahagssvæðinu. Í tengslum við rekstur hæstaréttarmálsins nr. 652/2011 hafiLýsing hf. látið nokkrar af stærstu endurskoðunarstofum landsins vinna fyrirsig álit um það hvort fjármögnunarleigusamningsform Lýsingar hf. gæti talistvera fjármögnunar-leigusamningur í samræmi við IAS 17 – Alþjóðlegan staðal umleigusamninga. Álit allra endurskoðunarfyrirtækjanna hafi verið á þá leið aðfjármögnunarleigu-samningsform Lýsingar hf. félli undir staðalinn umleigusamninga og væri þannig leigusamningur. Þegar erlendir bankar ogfjárfestar eigi viðskipti hér á landi eigi þeir að geta treyst því að hér séfarið eftir alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem Ísland hafi innleitt ágrundvelli EES samningsins og að þeir geti tekið viðskiptalegar ákvarðanir útfrá því. Í stefnu sé reynt að færa fyrir því rök að hinirumþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila séu lánssamningar en ekkileigusamningar. Stefndi mótmæli því að nokkur af þeim atriðum sem stefnandibendi á, styðji það að hinir umþrættusamningar aðila séu lánssamningar frekar en leigusamningar. Leigusamningur ségagnkvæmur samningur, þar sem annar aðilinn, leigusali, heimili gagnaðilanum,leigutaka, tiltekin afnot af leigumun, gegn greiðslu endurgjalds sem kallistleiga eða leigugjald. Um sé að ræða gagnkvæman samning þar sem báðir samningsaðilareigi rétt og beri skyldur. Lánssamningur sé það kallað þegar lánveitandi veitieða lofi að veita lántaka lán í formi greiðslufrests eða svipaðrarfjárhagslegrar fyrirgreiðslu og lántaki lofi að greiða lánið til baka skv.ákvæðum lánssamningsins. Þeir lánssamningar, sem falli undir vaxtalögin nr.38/2001, séu lánssamningar um peninga eins og skýrt komi fram í 1. gr. lagannaen þar komi fram að lögin gildi um vexti af peningakröfum á sviðifjármunaréttar. Af mismunandi skilgreiningum á leigusamningum og lánssamningummegi ráða að hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila séu leigusamningaren ekki lánssamningar. Fjölmörg önnur atriði megi nefna því til stuðnings að umsé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga og megi í því sambandi m.a. nefnaeftirfarandi atriði:Heitisamninganna, þ.e. ,,fjármögnunarleigusamningar“ bendi til þess að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga.Ígegnum alla samningana sé talað um ,,leigusala“ og leigutaka“ og bendi það tilþess að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga. Orðnotkun ísamningunum bendi einnig eindregið til að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga. Sem dæmium þetta megi nefna að gerð sé grein fyrir leigumun sem hinu leigða í 1. gr.samninganna og leigugrunni í 2. gr. samninganna. Í 4. gr. sé fjallað umgrunnleigutíma og í 5. gr. um greiðslutilhögun leigu. Í 6. gr. sé gerð greinfyrir grunnleigutíma og framhaldsleigu. Í öðrum greinum samninganna sé samaorðnotkun og þannig ávallt gengið út fráþví að um leigusamninga sé að ræða. Það skuli ítrekað í þessu sambandi að ímáli nr. 652/2011 hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að stöðluðákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við um fjármögnunarleigusamninga.Virðisaukaskatturleggst ofan á einstakar leigugreiðslur fjármögnunarleigu-samninga en slíkttíðkist aldrei í lánssamningum. Skattayfirvöld geri skýran greinarmun ámeðhöndlun virðisaukaskatts í kaupleigusamningum annars vegar ogfjármögnunarleigusamningum hins vegar. Ákvarðandi bréf RSK gefi skýrt til kynnaað skv. réttum skilningi laga um virðisaukaskatt skuli innheimtavirðisaukaskatt af heildarfjárhæð reikninga í fjármögnunarleigusamningum enlíta skuli á greiðslur skv. kaupleigusamningum á sama hátt og afborganir íalmennum afborgunarviðskiptum, sbr. fyrirliggjandi bréfi RSK nr. 273/1991. Stefndi hafi greitt virðisaukaskatt af kaupverðinu í upphafi og gengið útfrá því að innheimta virðisaukaskattinn til baka í gegnum leigugreiðslur útgrunnleigutímann. Gangi það ekki eftir sé það breyting á þeim forsendum semgengið hafi verið út frá við samningsgerðina en aðilar hafi verið sammála um aðþar sem um leigusamninga væri að ræða skyldi greiða virðisaukaskatt afleigugreiðslum. Til viðbótar við þær virðisaukaskattsgreiðslur sem hér hafiverið lýst megi nefna að stefnandi hafi innskattað virðisaukaskatt afleigugreiðslum í bókhaldi sínu. Allar þær virðisaukaskattsgreiðslur sem hérhafi verið lýst miðist við þann gagnkvæma skilning aðila að um leigusamningahafi verið að ræða. Í Danmörku gildi sömu reglur og hér um það aðvirðisaukaskattur leggist ofan á leigugreiðslur af fjármögnunarleigusamningum. Í því sambandi megi vísa í 1. tl. 4. gr. í danska samningsforminu, semfyrir liggi í málinu. Þegar leiga sé innheimt séu sendir út ,,reikningar fyrirleigu“ og sé það sá háttur sem stefndi hafi haft á. Slíkt eigi ekki við þegarum lán sé að ræða. Á leigureikningunum komi einnig skýrt fram að við leigunabætist virðisaukaskattur en sama eigi ekki við um lán eins og áður hafi komiðfram. Það verði að teljast harla langsótt hjá stefnanda að halda því fram að umlánssamning sé að ræða í ljósi þess að hann hafi greitt reikninga ánathugasemda, þar sem fram hafi komið að um leigureikninga væri að ræða og áreikningunum komi einnig skýrt fram að virðisaukaskattur bættist við leigugreiðsluna.Þegar um lánssamning sé að ræðaeignist viðkomandi hið keypta gegn greiðslu kaupverðs. Grundvallarmunur sé áskattalegri meðferð kaupverðs og leigu. Kaupverð beri að eignfæra og gjaldfæra,á þeim árum sem eign sé notuð við öflun tekna, sem fyrningu, en leigu megigjaldfæra um leið og notkunin eigi sér stað. Leigugjaldið sé frádráttarbært tilskatts sem hver annar rekstrarkostnaður og skapi það leigutaka að jafnaðitalsvert hærri skattfrádrátt en afskriftir af keyptum hlut, þ.e. þegar leigutíminnsé styttri en afskriftartími hlutar. Hvað fjármögnunarleigusamninga varðihaldist eignarréttur hjá leigusala og því teljist fjármögnunarleiga vera leiga.Gjaldfærsluleiðin sé einmitt einn helsti kostur leigusamninga, þ.e. að getagjaldfært leigugreiðslur í gegnum rekstrarreikning og að fjármögnunin getiverið utan efnahagsreiknings. Hvað fjármögnunarleigusamninga varði haldisteignarréttur hjá leigusala, í raun og skv. skattskilum og því teljistfjármögnunarleiga vera leiga. Framangreinda kosti fjármögnunarleigusamningahafi stefnandi þekkt vel enda hafi hann haft margra ára reynslu af þessuleiguformi þegar hann undirritaði hinn umþrætta fjármögnunar-leigusamning.Íársreikningum stefnanda séu fjármögnunarleigusamningar skilgreindir semleigusamningar. Í ársreikningi stefnanda vegna ársins 2005, sem sé það ár semstofnað hafi verið til hluta þeirra fjármögnunarleigusamninga sem mál þettafjalli um, sé á bls. 8 að finna eftirfarandi í skýringu nr. 2: „Leigusamningar: Leigusamningareru flokkaðir sem fjármögnunarleigusamningar þegar samningsskilmálar gera ráðfyrir að verulegur hluti áhættunnar og hagur af eignarréttindunum er framseldurleigukaupa. Eignir samkvæmt fjármögnunar- og kaupleigusamningum eru færðarmeðal varanlegra rekstrarfjármuna og afskrifaðar á líftíma þeirra. Skuldbindingvið leigusala er færð til skuldar í efnahagsreikningi.“ Ljóst sé að umræddurársreikningur bendi eindregið til að þegar aðilar hafi gert með sér umræddafjármögnunarleigusamninga hafi stefnandi litið á þá sem leigusamninga en ekkilánssamninga. Fyrri hluti fyrrgreindrar skilgreiningarinnar í reikningsskilum íársreikningi stefnanda sé í samræmi við 4. gr. IAS 17 – Alþjóðlegareiknings-skilastaðalsins um leigusamninga en þar komi fram aðfjármögnunarleiga sé leigusamningur þar sem svo til öll áhætta og ávinningursem fylgi eignarhaldi á eign sé yfirfærð til leigutaka. Síðari hlutiskilgreiningarinnar í reikningsskilum stefnanda sé í samræmi við 20. gr. IAS17. Rökin fyrir því að færa þetta á þennan hátt í reikningsskilum koma fram í21. gr. staðalsins en þar sé tiltekið að í tilviki fjármögnunarleigu fáileigutakinn efnahagslega ávinninginn af notkun leigðu eignarinnar megnið afhagrænum endingartíma hennar gegn því að skuldbinda sig til að greiða fyrirþennan rétt fjárhæð sem svari, þegar leigusamningurinn sé gerður, u.þ.b. tilgangvirðis eignarinnar og tengds fjármagnskostnaðar. Þetta þýði með öðrum orðumað með fjármögnunarleigusamningana sé farið sem leigusamninga í reikningsskilumog skattskilum stefnanda. Í stefnu sé því haldið fram af stefnanda að hann hafifengið lán og að um dulbúinn lánssamning sé að ræða en ekki leigusamning. Þessimálsástæða hans standist engan veginn í ljósi þess að hann færi samningana semleigusamninga í ársreikningi sínum og gjaldfæri leigugreiðslurnar í skattaleguuppgjöri sínu. Stefndi byggi á því að í lögskýringarfræðum sé horft til slíkrarhegðunar aðila eftir að samningur hafi verið gerður við skýringu á viðkomandisamningi. Stefnandi byggi á því að fjármögnunarleigusamningarnir séulánssamningar gagnvart stefnda í þeirri von að það skapi honum rétt tilendurreiknings og lækkunar á leigu, en hins vegar byggi hann á því gagnvartskattayfirvöldum að fjármögnunar-leigusamningarnir séu leigusamningar. Stefnandieigi ekki að geta komist upp með það að kalla fjármögnunarleigusamningana ýmistleigusamninga eða lánssamninga eftir því hvað honum henti hverju sinni. Komisthann upp með það auðgist hann á ólögmætan hátt. Í þessu sambandi verði að hafa íhuga að reglur um bókhald og ársreikninga séu opinberar reglur sem eigi aðtryggja festu og öryggi í viðskiptum. Þær veiti upplýsingar um starfsemi ogfjárhagsstöðu fyrirtækja til hagsbóta fyrir viðskiptavini og hið opinbera. Afþeim sökum sé markmið slíkra reglna að segja til um hvert sé inntak viðskiptaog hlutast til um að þau séu bókuð á réttan hátt, þannig að rekja megi þau ognotkun fjármuna, sbr. 6. gr. laga um bókhald nr. 145/1994. Þá eigi bókhald ogársreikningar að veita glögga mynd af afkomu og efnahag, sbr. 5. gr.ársreikningalaga nr. 3/2006. Eignarrétturhaldist hjá leigusala fjármögnunarleigu-samnings allan grunnleigutímann og áframhaldsleigutímabilinu og því sé ekki um lánssamning að ræða. Auk þess hafileigusali sem eigandi hins leigða þær heimildir sem teljist tilgrunneignarréttar eins og að geta selt eða veðsett eignarrétt sinn. Þessiatriði bendi til þess að um leigusamning sé að ræða en ekki lánssamning.Löggjafinn líti á eignaleigu sem leigustarfsemi en ekki lánastarfsemi, sbr. 3.tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 en þar komi fram að með eignaleigusé átt við leigustarfsemi með lausaféeða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömduleigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í 1. mgr. 20. gr. sömu laga komiskýrt fram að löggjafinn líti ekki á fjármögnunarleigu sem útlánastarfsemi. Í1. mgr. 20. gr. sé fjallað um ýmsar tegundir af starfsemi viðskiptabanka ogsparisjóða. Í 2. tl. séu taldir upp þættir sem falli undir útlánastarfsemi ogsé fjármögnunarleiga ekki talin þar á meðal. Í 3. tl. sé fjármögnunarleiga hinsvegar tilgreind sérstaklega sem ein tegund af starfsemi viðskiptabanka ogsparisjóða, sem sýni að löggjafinn telji fjármögnunarleigustarfsemi ekki veralánastarfsemi. Sama aðgreining sé gerð á útlánum og fjármögnunarleigu í viðaukaI við Bankatilskipun Evrópusambandsins nr. 2006/48/EC (Directive 2006/48/EC ofthe European Parliament and of the Council of 14 June 2006 relating to thetaking up and pursuit of the business of credit institution). Framangreindartilvitnanir í lög um fjármálafyrirtæki bendi skýrlega til þess aðfjármögnunarleigusamningur sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Forsagalaganna styðji einnig við þetta sjónarmið. Við túlkun og mat á því hvort hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningaraðila séu leigusamningar eða lánssamningar beri að horfa á samninganaheildstætt og varast að láta einstök atriði hafa úrslitaáhrif hvað þetta varði.Af framangreindu leiði að um leigusamninga sé að ræða frekar en lánssamninga,en það sé einnig stutt af framkvæmd í nágrannalöndum Íslands og alþjóðlegumreikningsskilastöðlum sem lagagildi hafa á Íslandi. Í málsástæðukafla í stefnunefni stefnandi ýmis atriði sem hann telji að styðji það að hinn umþrættafjármögnunarleigusamning eigi frekar að flokka sem lánssamning en leigusamning.Þau atriði sem stefnandi byggi þetta á séu m.a. eftirfarandi: Stefnandibyggi á því að ákvæði fjármögnunarleigusamninganna renni mörg hver stoðum undirþað að um lánssamninga sé að ræða frekar en leigusamninga. Vísi hann í þeimefnum einkum til 16., 17., 19., 20., 23., 26. og 30. gr. Stefndi bendi á að hérer um að ræða sambærilegar málsástæður og hafðar hafi verið uppi íSmákranamálinu og Suðurverksmálinu og ekki hafi verið taldar benda til þess aðum lánssamning væri að ræða. Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu íSmákranamálinu að stöðluð ákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við umfjármögnunarleigusamninga. Þannig sé til dæmis ekkertóeðlilegt við ákvæði 19. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila um að stefnandiþurfi að greiða leigu jafnvel þó seljandi vanefni samning sinn við stefnanda.Rétt sé að benda á að stefnanda virðist hafa sést yfir að þetta geti leitt tillækkunar á leigu eins og skýrt komi fram í 19. gr. Það sé heldur ekkertóeðlilegt við ákvæði 16. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila um að leigusalitaki ekki ábyrgð á hinu leigða, svo sem í þeim tilvikum sem leigutaki sé ekkiánægður með leigumuninn, enda sé það leigutaki sjálfur sem velji leigumuninn enekki leigusali. Í þessu sambandi sé einnig rétt að benda á að 16. og 19. gr.séu í samræmi við skilgreiningu á fjármögnunar-leiguhugtakinu í 4. og 8. gr.IAS 17 þar sem fram komi að fjármögnunarleiga sé leigusamningur þar sem svo tilöll áhætta sem fylgi eignarhaldi á eign sé yfirfærð til leigutaka. Í þessu sambandimegi einnig vísa til norrænna fjármögnunarleigu-samninga, sbr. 5. tl. 4. gr. og7. gr. danska fjármögnunarleigusamningsformsins. Stefnandi bendi á að ískilmálum samninga aðila sé gengið út frá því að við vanefndir geti stefndirift samningunum og allt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til lokasamningstímans. Telji stefnandi að þetta bendi til þess að um lánssamninga séað ræða. Ákvæðið um að við riftun af hálfu leigusala geti hann krafið leigutakaum alla ógjaldfallna leigu sé að finna í 1. tl. 30. gr. samninganna. Jafnvel þóað slíkt ákvæði sé óhefðbundið í leigusamningum sé ekkert sem banni að hafaslíkt ákvæði í leigusamningum. Horfa þurfi á þetta ákvæði í tengslum við önnurákvæði í 30. gr. samninganna og það að við riftun fari fram heildaruppgjör ámilli aðila. Þannig sé t.d. kveðið á um það í 4. tl. 30. gr. samninganna að fráskuld leigutaka við Lýsingu skv. tl. 1-3 skuli draga verðmat hins leigða. Takaþurfi mið af því við skýringu á þessu ákvæði að oft á tíðum séu leiguhlutirsérhæft lausafé sem úreldist hratt og erfitt sé að endurleigja og því sénauðsynlegt að hafa inni ákvæði í samningum á þá leið að leigutaki verði aðgreiða ógjaldfallna leigu til að minnka líkur á því að leigusali verði fyrirverulegu fjárhagstjóni vegna vanefnda leigutaka. Uppgjörsreglur vegna vanskilaí umræddum fjármögnunarleigusamningum séu þær sömu og uppgjörsreglur í kjölfarriftunar í norrænum fjármögnunarleigusamningum. Í því sambandi megi vísa í 15.gr. í danska samningsforminu og í 7. gr. í norska samningsforminu.Uppgjörsreglurnar byggi á því að í framhaldi af riftunfjármögnunarleigusamnings fari fram heildaruppgjör á milli aðila. Inn í þettaspili einnig að í mörgum tilvikum sé hið leigða í mjög slæmu ástandi við riftunog vörslusviptingu og leiga til þriðja aðila því ómöguleg. Hugsunin á bak við1. tl. 30. gr. samningsskilmálanna hjá stefnda sé því að geta krafið umáframhaldandi leigu sem ígildi skaðabóta í formi efndabóta innan samninga vegnasamningsrofa. Í efndabótakröfunni felist að gera stöðu leigusalans þá sömu ogsamningarnir hafi verið efndir að fullu á þann hátt að leigusalinn fái ígildiframtíðarleigugreiðslna að frádregnu verðmæti leiguandlagsins. Líta megi áheimildarákvæðið í 1. tl. 30. gr. samninganna og uppgjör skv. henni semmögulegar skaðabætur innan samninga vegna samningsrofa. Undir þá túlkun sétekið í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 656/1994. Stefndi telji að meðþví að beita heildstæðu mati á 30. gr. samningsins, standist sú fullyrðingstefnanda ekki að 1. tl. 30. gr. bendi til þess að um lánssamninga sé að ræða. Stefnandi vísi einnig til 17. gr. skilmála fjármögnunarleigusamninganna en þar sé tekið fram að leigutakiberi áhættuna af því ef hið leigða farist, skemmist eða rýrni eftir að seljandihafi afhent hið leigða. Stefnandi telji að þetta bendi til þess að fremur sé umlánssamninga að ræða heldur en leigusamninga sökum þess að slíkt tíðkist ekki íleigusamningum. Stefndi mótmæli þessari túlkun og bendi á að frá framangreindrimeginreglu verði að sjálfsögðu vikið með samkomulagi aðila eins og gert sé íþessu tilviki. Í fjármögnunarleigusamningum sem þessum sé mun nærtækara aðumráðamaður leigumunar beri ábyrgðina á framangreindum þáttum og leiði þettatil þess að hann passi betur upp á leigumuninn. Í þessu sambandi sé einnig réttað benda á það að leigutaki beri ábyrgð á því að greiða vátryggingariðgjöld aftækinu sbr. 23. gr. samninganna og að hann beri ábyrgð á meðferð leigumunarskv. 20. gr. samninganna. Stefndi fullyrði að áhættureglur 17. gr. samningaaðila séu eðlilegar og bendi á að hér sé um hefðbundið ákvæði að ræða ífjármögnunarleigusamningum þar sem leigusali hafi í frjálsum samningi aðila,afsalað sér að verulegu leyti áhættu af hinu leigða. Í þessu sambandi megibenda á að þetta atriði komi skýrt fram í 1. gr. í skilgreiningu áfjármögnunarleigu í lögum nr. 19/1989 sem nú hafi verið niðurfelld. Hér séeinnig rétt að benda á að í IAS 17 reikningsskilastaðlinum um leigusamninga séfjármögnunarleiga skilgreind þannig í 4. gr. staðalsins að um sé að ræðaleigusamning sem yfirfæri svo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgieignarhaldi á eign. Samkvæmt þessu sé ljóst að áhættureglan á milli aðila einsog hún sé sett fram í fjármögnunarleigusamningum þeirra sé í fullu samræmi viðalþjóðlegt fyrirkomulag og reikningsskilastaðal sem innleiddur hafi verið meðreglugerð sem hafi lagagildi hér á landi. Áhættureglurnar í samningnum séu sambærilegar við áhættureglur í norrænumfjármögnunarleigusamningum. Í því sambandi megi vísa í 9. og 10. gr. í danskasamningsforminu og í 5. mgr. 12. gr. í norska samningsforminu. Um sé að ræðaleigu á lausafé sem taki til mikils hluta af endingartíma tækisins, áhættuvarðandi viðhald og meðferð verði þannig miklu meiri en varðandi fasteignir,þar sem leigusali beri ábyrgð á meiriháttar viðhaldi. Það gefi auga leið aðekki sé hægt að hafa þetta á annan veg en gengið sé út frá í 17. gr. ísamningum aðila. Sem dæmi megi nefna að á framhaldsleigutíma sé leigugjald ofttólf sinnum lægra en á grunnleigutíma. Það myndi aldrei ganga upp, ef leigusaliætti að fá þessa lágu leigu á framhaldsleigutímanum en bæri alla ábyrgð áástandi úr sér gengins leigumunar. Ef leigusali ætti að bera áhættuna þyrftileigugjaldið einfaldlega að vera miklu hærra en aðilar hafi samið um að faraekki þá leið. Til samanburðar megi nefna að samskonar reglur um ábyrgð áskemmdum sé að finna í ákvæðum staðlaðra samninga bílaleigufyrirtækjanna þarsem leigutaki beri ábyrgð á skemmdum en slíkir samningar séu óumdeilanlegaleigusamningar. Hvað varði tilvísun stefnanda í 26. gr. fjármögnunarleigusamningaaðila þá sé ekkert óeðlilegt við það ákvæði enda umsamið á milli aðila. Íákvæðinu komi m.a. fram að leigutaki eigi að greiða lögreglusektir og enganveginn sé hægt að réttlæta að slíkar sektir eigi leigusali að greiða. Stefnandibyggi ennfremur á að í 2. gr. samninganna sé tilgreindur leigugrunnur sem sé íraun samningsfjárhæðin eða höfuðstóllinn. Stefnandi byggi á að í leigusamningumþurfi ekki að tilgreina höfuðstól en slíkt þurfi eðli máls samkvæmt að gera ílánssamningum. Í raun þurfi ekki að fara frekari orðum um þessa málsástæðustefnanda þar sem hún falli í raun um sig sjálfa. Í samningum aðila sé í fyrstalagi ekki tilgreindur höfuðstóll heldur leigugrunnur og þó svo að það þurfiekki að tilgreina leigugrunn í leigusamningum þá sé það alþekkt í fjármögnunarleigusamningum á alþjóðavísu aðleigugjaldið taki mið af fjármögnunarkostnaði leigusala sem haldist í hendurvið upphaflegt kaupverð leiguandlagsins. Í þessu sambandi megi vísa tilnorrænna fjármögnunarleigusamninga, sbr. e-lið 2. gr. danskafjármögnunar-leigusamningsformsins. Stefndi fullyrði því að ofangreind túlkunstefnanda á 2. gr. samninganna sé alröng. Þessu tengt byggi stefnandi ennfremurá að þar sem í skilmálum samninga aðila séu ákvæði um vexti, bendi það til þessað um lánssamninga sé að ræða. Stefndi mótmæli þessu og byggi það áeftirfarandi rökum. Hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila beri allsekki vexti og því er hér um misskilning að ræða hjá stefnanda. Tilvísun tilvaxta í fjármögnunar-leigusamningum sé einungis sett fram sem viðmiðun fyrirákvörðun leigugreiðslna en breyti ekki skýru inntaki samninganna sem séusamkvæmt formi og efni dæmigerðir fjármögnunarleigusamningar. Þessi málsástæðaum vextina hafi verið höfð uppi í hrd. 652/2011 (Smákranamál) og hrd. 638/2013en þar hafi ekki verið tekið undir hana af hálfu Hæstaréttar og verði því ekkimeira fjallað um hana í greinargerð þessari. Í stefnu vísi stefnandi tilskyldubundinnar lokagreiðslu sem honum hafi borið að inna af hendi. Ekki séljóst hvað stefnandi eigi við með þeirri tilvísun enda sé það ekki útskýrtnánar. Hér sé stefnandi þó væntanlega að vísa til umsaminnar greiðslutilhögunará leigugreiðslum en aðilar hafi almennt samið svo um að stefnandi greiddi lægrileigugreiðslur yfir tiltekið tímabil grunnleigutímans og svo eina hærrigreiðslu í lok grunnleigutíma. Miðist umrædd greiðslutilhögun við leigugrunnsamninganna sem byggi á að við lok grunnleigutímans hafi stefndi fengið í sinn hlut upphaflegtkaupverð leigumuna, auk vaxta og kostnaðar sem hafi þurft að greiða áleigutímanum vegna eigin fjármögnunar á leiguandlaginu hjá erlendumfjármögnunaraðilum sínum. Að grunnleigutíma loknum tæki svo viðframhaldsleigutímabil, sbr. 6. gr. samninganna þar sem leigugreiðslur lækkuðuumtalsvert. Sé því vissulega um skyldubundna leigugreiðslu að ræða líkt ogstefnandi bendi á en hafi ekki áhrif á það hvort samningur teljistleigusamningur eða lánssamningur. Í stefnu fjalli stefnandi í löngu málium fyrirkomulag á fyrri viðskiptum milli aðila og telji að þau viðskipti benditil þess að samið hafi verið um það í upphafi viðskipta að stefnandi myndieignast leigumunina við lok samninga. Stefndi mótmæli þessari fullyrðingustefnanda sem rangri og ósannaðri enda komi ekkert fram um þetta í gögnummálsins. Þá beri að benda á að flest þau tölvusamskipti sem stefnandi vísi í ogfyrir liggi í málinu séu gerð í nafni Vélaborgar ehf. sem sé ekki aðili að þvímáli sem hér sé til umfjöllunar og séu tilvísanir í samninga og önnur viðskiptií flestum tilvikum milli stefnda og þess félags en ekki stefnanda þessa máls.Geti umrædd gögn því ekki haft þýðingu fyrir niðurstöðu þessa máls. Þó svo aðstefnandi gæti sýnt fram á að hann hefði í fyrri viðskiptum aðila eignastleigumuni við lok samningstíma bendi stefndi á að það sé ekkert óeðlilegt viðþað að fjármögnunarleigusamningum aðila hafi lokið með því að stefnandi hafikeypt viðkomandi búnað af stefnda. Það sé hins vegar röng ályktun hjá stefnandaað það hafi verið gert á grundvelli samkomulags við upphaf samnings aðila. Samningaraðila séu skýrir að því leyti að við lok grunnleigutíma fari samningurinn áframhaldsleigu nema leigutaki skili leigumunum til leigusala. Þetta komi mjögskýrt fram í 12. gr. samninganna þar sem gerð sé grein fyrir réttarstöðunni viðlok samnings á tæmandi hátt og þar séekki gert ráð fyrir neinum kauprétti. Tekið skuli fram að í mörgum tilvikumhafi stefndi neitað beiðni stefnanda um sölu við lok grunnleigutímans enda hafistefndi það ætíð í hendi sér hvort hann samþykki sölu við lok grunnleigutímanseða ekki. Stefndi bendi einnig á að í hinum umþrættu fjármögnunarleigusamningumaðila sé hvorki um kaupskyldu, kauprétt, söluskyldu, né sjálfkrafaeignayfirfærslu að ræða og því verði leigutaki ekki eigandi við lokgrunnleigutímans nema til frekari samninga komi. Að loknum grunnleigutíma getileigusali tekið einhliða ákvörðun um að veita leigutaka þriðja möguleikann ogbjóða honum leigumunina til kaups. Leigutaka sé þá í sjálfsvald sett að ákveðahvort hann taki tilboðinu eða hafni því og eftir atvikum þá haldið áfram aðleigja leigumunina á framhaldsleigu gegn umtalsvert lægra leigugjaldi eðaskilað leigumununum til leigusala. Það sé því á engan hátt sjálfgefið aðleigutaki eignist leigumuni að grunnleigutíma loknum og í raun þvert á móti þvísamningurinn fer sjálfkrafa á framhaldsleigu nema leigutaki skili leigumunumeða aðrir samningar komi til. Það breyti því ekki innihaldi og eðlifjármögnunarleigusamninganna þótt stefnandi hafi fengið að kaupa leigumunivegna eldri fjármögnunarleigusamninga á milli aðila. Framangreind rök stefndahafi verið staðfest í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 638/2013(Suðurverksmál). Í umræddu máli hafi áfrýjandi vísað til þess að hann hefði ílok 77 fjármögnunarleigusamninga fengið leigumunum afsalað til sín. Í niðurstöðudóms Hæstaréttar segir að það ráði ekki úrslitum um sönnun fyrir því að samiðhafi verið um kaup í upphafi þótt óumdeilt sé að áfrýjandi hafi alltaf keyptþær vélar eða tæki sem hann hafði gert fjármögnunarleigusamning um ogsamningunum lokið á þann hátt. Ekkert í samningum aðila bendir til þess að ástefnanda hafi hvílt samningsbundin skylda til að leysa leigumuni til sín líktog stefnandi haldi fram í stefnu. Þvert á móti komi skýrt fram að samningurinnfari sjálfkrafa á framhaldsleigu við lok grunnleigutíma og eina undantekninginfrá því hafi verið ef leigutaki skilaði leigumun til leigusala. Það sé alvegljóst að ef stefndi hefði ætlað að tryggja það að stefnandi keypti leigumuninaí lok grunnleigutíma þá hefði ákvæði þess efnis komið fram í samningum eins ogtil dæmis sé gert í kaupleigusamningum. Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnandaþess efnis að ákvæði 6. og 12. gr. fjármögnunar-leigusamninganna umframhaldsleigu séu markleysa sem hafi í raun ekki átt að koma fram í hinumstöðluðu samningum. Stefndi bendi á aðfjármögnunarleigusamningar aðila séu undirritaðir af fyrirsvarsmanni stefnandaá bls. 2 í samningunum þar sem ákvæði 12. gr. sé m.a. að finna og er stefnandiþví bundinn af því ákvæði. Undirritunin sé í reit sem auðkenndur sé með heitinu,,leigutaki“. Hefði stefnandi talið að 12. gr. ætti ekki við hefði hann átt aðóska eftir því að sú grein yrði strikuð út og ný grein sett í hennar stað enþað hafi hann ekki gert. Í 35. gr. samningsins sé sérstaklega tekið fram meðfeitu letri að leigutaki hafi kynnt sér og hafi ekkert við að athuga allaskilmála samningsins en þar komi eftirfarandi fram með feitu letri:,,Undirritaðurleigutaki og ábyrgðarmenn hafa kynnt sér og hafa ekkert við að athuga allaskilmála samnings þessa, greinar 1-35 ....“Stefndi byggi á því aðstefnandi sé bundinn af þessari staðfestingu sinni á endanlegu innihaldisamninga aðila. Í 34. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila komi skýrlega fram aðbreytingar á samningunum megi aðeins gera með skriflegum viðauka, undirrituðumaf samningsaðilum. Með 34. gr. hafi leikreglurnar verið ákveðnar á milli aðilaum það hvernig hægt væri að breyta samningunum síðar meir, þ.e.a.s. að gerð varkrafa um skriflegan viðauka. Aðilar hafi virtákvæði 34. gr. við framkvæmd samninganna. Í þessu sambandi hafi verið gengiðfrá skriflegum viðaukum á grundvelli 34. gr. þegar stefnandi hafi lent ívandræðum með leigugreiðslurnar og óskaði eftir tilhliðrun. Finna megi dæmi umþetta varðandi framkvæmd samninganna í fyrirliggjandi dómskjölum. Enginn skriflegur viðauki hafi verið útbúinn á milli aðila sem breytiréttarstöðunni við lok grunnleigutímans frá því sem ákveðið hafi verið í 12.gr. í hinum umþrættu fjármögnunarleigusamningum aðila. Tilvísanirstefnanda í yfirlit þar sem greiðslum hafi verið skipt upp í ,,höfuðstól“, ,,lokagjald“ og ,,eftirstöðvar“hafi enga þýðingu í þessum efnum. Hér sé um að ræða samskonar málsástæðu ogbyggt haf verið á í Smákranamálinu en ekki hlotið brautargengi í því máli. Umhöfuðstól hafi áður verið fjallað. Eftirstöðvatalan sýni núvirði eftirstöðva afheildarleigugreiðslum á grunnleigutíma skv. fjármögnunarleigusamningum aðila,áður en framhaldsleiga hefjist og telji stefndi að slík upplýsingagjöf séekkert óeðlileg í tilviki leigusamninga og bendi í því sambandi á 20. gr. IAS 17þar sem gengið sé út frá því að þessa fjárhæð þurfi að tilgreina íefnahagsreikningi í reikningsskilum leigutaka. Á umræddu yfirliti sé lokagjaldsamninganna tilgreint „0“. Vilji stefnandi meina að þetta sýni fram á aðeftirstöðvar samnings hverju sinni fælu í sér fullnaðargreiðslu en leggi þóekkert fram máli sínu til stuðnings. Um sé að ræða staðlað yfirlit úr kerfumstefnda sem eigi jafnt við um kaupleigu, jafngreiðslulán, víxla og handveð einsog sjá megi á umræddu yfirliti á dómskjali nr. 5. Hér sé um heildaryfirlit yfirviðskipti aðila að ræða og til einföldunar fyrir viðskiptavini sína sé skjaliðsett upp með þessum hætti. Tilgreining á tölunni „0“ undir liðnum „lokagjald“ áyfirlitinu bendi einfaldlega til þess að ekki er um lokagjald að ræða á samningnum.Það geti á engan hátt verið túlkað á þann veg að stefndi myndi eignast tækiðvið lok grunnleigutíma án þess að til frekari samninga eða greiðslu kæmi, þvertá ákvæði samninganna. Stefndi mótmæli, sem röngum og ósönnuðum, fullyrðingumstefnanda um að stefndi hafi í einhverjum tilvikum farið fram áábyrgðaryfirlýsingu frá erlendum framleiðendum leigumuna þess efnis að þeirábyrgðust að kaupa vélar af stefnda í lok grunnleigutíma á sama verði ogstefnandi hafði skuldbundið sig til að greiða. Stefnandi vísi til þess aðfærslur leigusamninganna í bókhaldi hans og ársreikningum bendi til þess aðkaupskylda hafi verið til staðar af hálfu leigutaka við lok grunnleigutíma enekki einungis kaupréttur. Þessi staðhæfing stefnanda eigi ekki við nokkur rökað styðjast enda séu leigusamningar aðila færðir í bókhaldi stefnanda í samræmivið 20.-21. gr. IAS-17, alþjóðlegs reikningsskilastaðals um leigusamninga, sbr.fyrirliggjandi ársreikning stefnanda vegna reikningsársins 2005. Stefnandi vísieinnig til ársreikninga stefnda og telji þá benda til þess að formleg skráningeignarhalds hafi einungis verið til tryggingar á réttum efndum, en aðraunverulegt eignarhald hafi verið hjá stefnanda. Þessu mótmæli stefndi semröngu og bendi á að í tengslum við Smákranamálið hafi stefndi fengið álit frá KPMG um það hvernig haga ættiframsetningu eigna og tekna af fjármögnunarleigusamningum í efnahagsreikningiog rekstrarreikningi leigusala samkvæmt reglum alþjóðlegrareikningsskilastaðla. Niðurstaða minnisblaðsins sé sú að rétt sé að færafjármögnunarleigusamninga á þann hátt sem Lýsing geri í ársreikningum sínum ogað það sé í samræmi við IAS 17 – alþjóðlegan staðal um leigusamninga. Stefndivilji í þessu sambandi einnig benda á að sambærileg málsástæða hafi verið höfðuppi af hálfu áfrýjanda í hrd. 638/2013 (Suðurverk) en ekki fengið þarbrautargengi. Ákvæði samninganna, framkvæmd þeirra og skattalegmeðferð þeirra bendi allt til þess að stefndi og stefnandi hafi alla tíð litiðsvo á að um leigusamninga væri að ræða. Í ljósi framangreindsrökstuðnings liggi fyrir að ósannað sé í málinu að samið hafi verið um aðstefnandi myndi eignast hið leigða gegn ákveðinni greiðslu við lokgrunnleigutímans og liggi því ekki annað fyrir en að á því tímamarki stofnistótímabundinn leigumáli gegn verulega lægra gjaldi, sem stefnanda sé heimilt aðsegja upp með eins mánaðar fyrirvara ásamt því að skila hinu leigða, svo semnánar sé mælt fyrir um í samningum aðila. Samkvæmt þessu sé því ljóst aðstefnandi verði ekki eigandi að leigðum tækjum án þess að til frekari samningakomi á milli aðila og ef til þess komi verði um sjálfstæðan samning að ræða. Stefnandi byggi á því í stefnu að samningar stefnda viðstefnanda séu lánssamningar og gengistrygging þeirra sé brot á 13. og 14. gr.vaxtalaga nr. 38/2001.Stefndi mótmæliþessu og bendi m.a. á að honum sé heimilt að láta leigugreiðslur affjármögnunarleigusamningum taka mið af gengi erlendra mynta vegna þess að um séað ræða leigusamninga en þeir falli ekki undir ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001.Stefndi byggi á því að til þess að samningsskuldbinding geti fallið undir 1.mgr. 13. gr. vaxtalaga þurfi að vera um hefðbundin peningalánaviðskipti aðræða. Fjármögnunarleigusamningur feli í sér leigu á tækjum en ekki afhendingu ápeningum og geti því ekki fallið undir ákvæði VI. kafla laganna. Lagaákvæði umverðtryggingu fjárskuldbindinga hafi í dómum ekki verið talin ná til þeirragagnkvæmu samninga, sem hér sé vitnað til. Í þessu sambandi megi nefna dómHæstaréttar Íslands nr. 98/1978 (1980:1291) og áður nefnda dóma í málum nr.652/2011 (Smákranamál) og 638/2013 (Suðurverksmál). Stefndi byggi í máli þessuá reglunni um samningsfrelsi. Í þeirri reglu felist m.a. að aðilar samningseigi forræði á því, hvers efnis sá samningur sé, sem þeir gera, þ.e. hvernigþeir ráðstafi réttindum sínum með samningum og undir hvaða skuldbindingar þeirgangist. Af sama meiði sé meginregla leiguréttar um að aðilum samnings séfrjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skulibreytast á leigutímanum. Meginregla þessi komi m.a. fram í 37. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994. Meginreglan um samningsfrelsi aðila í viðskiptumgeri það að verkum að gengisviðmiðun sé heimil nema skýrt sé tekið fram í lögumað svo sé ekki. Ekkert lagaákvæði sé í íslenskum lögum sem banni slíka gengisviðmiðuní leigusamningum og sé hún því heimil. Stefndi telji að við túlkun á því hvortað um leigusamninga eða lánssamninga sé að ræða verði að taka mið af forsendumsamningsaðila við samningsgerðina. Stefndi byggi á því að við gerðfjármögnunar-leigusamninganna hafi báðum aðilum verið það ljóst að gengisáhriffylgdu því að hafa samningana gengistryggða fjármögnunarleigusamninga. Það hafiverið forsenda að hálfu stefnda að þar sem um gengistryggða leigusamninga væriað ræða, að þá skyldu endurgreiðslur bundnar gengi á hinni erlendu mynt semstefnandi hafi valið og að við ákvörðun leigugreiðslna skyldi taka mið af LIBORvöxtum með nánar tilgreindu álagi. Stefnanda hafi mátt vera þessi forsendaljós. Því hafi verið um verulega forsendu að ræða sem verið hafiákvörðunarástæða af hálfu stefnda fyrir því að ganga til samningsgerðarinnar.Gengisviðmiðunin hafi haft úrslitaáhrif á samninga aðila um vaxtaviðmiðun.Sjáist það vel á þeirri staðreynd að mun hærri vaxtaviðmiðun hafi ávallt veriðhjá stefnda á þeim samningum sem ekki séu með gengisviðmið. Hvað forsendurvarði sé í öðru lagi á því byggt að stefnandi hafi þekkt forsenduna hvað varðigengistrygginguna og vitað að hún hafi verið ákvörðunarástæða fyrirvaxtaviðmiði samninganna. Verði að telja að góður og gegn leigutaki hafifyllilega gert sér grein fyrir því að gengistryggingfjármögnunarleigusamninganna væri forsenda þeirrar vaxtaviðmiðunar sem í boðihafi verið. Hvað forsendur varði sé í þriðja lagi byggt á því að það sésanngjarnt og eðlilegt með hliðsjón af skiptingu áhættu að gengistrygging séreiknuð á fjármögnunarleigusamninga aðila. Önnur niðurstaða leiði til þess aðgæðum verði mjög misskipt á milli aðila samningssambandsins. Eins og fram hafikomið hafi gengistryggingin verið forsenda þess að hægt væri að hafa jafn lágavaxtaviðmiðun og raun hafi orðið á og verði niðurstaðan sú að bannað verði aðreikna gengistryggingu á samningana fái stefnandi leigukjör sem engum öðrumhafi boðist, á kostnað stefnda. Þá yrði um óeðlilega auðgun stefnanda að ræðasem færi þvert gegn sanngirnissjónarmiðum. Þegar framangreindar forsendur séuhafðar í huga og með því að beita sanngirnismælikvarða við túlkun á samningumaðila, telji stefndi rétt að miða við að fjármögnunarleigusamningar aðila séuleigusamningar eins og efni þeirra bendi til, sem sanngjarnt sé og eðlilegt aðreikna upp með gengisviðmiðun þeirri sem aðilar sömdu um. Verði ekki fallist áþað að hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila séu leigusamningar ogtalið að um lánssamninga sé að ræða byggi stefndi á því að samningarnir séuekki íslenskir lánssamningar með ólögmætum gengistryggingarákvæðum, sem farigegn ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001, heldur sé um lögmæta samninga í erlendummyntum að ræða, en lán í erlendri mynt falla ekki undir bannreglur VI. kaflavaxtalaganna og því byggi stefndi á því að gengisviðmiðunfjármögnunarleigusamninganna sé lögmæt.Varðandilagatilvísanir vísi stefndi til ákvæða laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, einkum 1. gr., 13. gr. og 14. gr. þeirra laga. Stefndi vísi tilþeirrar meginreglu í leigurétti að aðilum samnings sé frjálst að semja umfjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum.Stefndi byggi hér einnig á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna aðfullu skv. efni sínu. Vísað sé til 37.gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 um samningsfrelsi í leigusamningum. Varðandikröfu um málskostnað vísi stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 ogákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísað sé til 3. tl. 1.mgr. 3. gr. l. nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. mgr. 20. gr. sömu lagavarðandi skilgreiningu á eignaleigu og þess að fjármögnunarleiga feli ekki ísér útlánastarfsemi. Einnig er vísað til viðauka I við BankatilskipunEvrópusambandsins nr. 2006/48/EC (Directive 2006/48/EC of the EuropeanParliament and of the Council of 14 June 2006 relating to the taking up andpursuit of the business of credit institution). Vísað sé til þess að í 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi framað ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá19. júlí 2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafalagagildi hér á landi í samræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn umEvrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, meðsíðari breytingum, þar sem bókunin sé lögfest. Einnig sé vísað til 12. tl. 2.gr. og 127. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga og reglugerðar Evrópuþingsinsog ráðsins (EB) nr. 1606/2002 um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla ogað þeir skuli hafa lagagildi hér á landi. Þá sé vísað til reglugerðar 1133/2007um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsins um innleiðingu alþjóðlegrareikningsskilastaðla.Forsendur og niðurstaða Ágreininguraðila lýtur að því hvort tilgreindir 24 fjármögnunarleigusamningar þeirra,undirritaðir á tímabilinu 3. október 2005 til 23. október 2007, séu leigusamningar eða lánssamningar, sem óheimilt hafi verið að bindagengi erlendra gjaldmiðla skv. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu.Þeirsamningar sem hér um ræðir eru hver um sig í 35 greinum og bera þeir ýmistyfirskriftina „Samningur um fjármögnunarleigu“ eða„Fjármögnunarleigu-samningur“. Samningarnir skiptast annars vegar í sértækaskilmála í 10 tölusettum samningsákvæðum, sem gert er ráð fyrir að séu nánarfyllt út við gerð einstakra samninga og hins vegar almenn stöðluð ákvæði ígreinum 11-35.Í 2. gr.samninganna eru sértæk ákvæði um leigugrunn. Er hann í öllum samningunumtilgreindur í íslenskum krónum en tengdur gengi evru, Bandaríkjadals ogjapanskra jena og að auki í 14 samninganna gengi svissneskra franka. Samkvæmt5. gr. samninganna og 2. mgr. 14. gr. tók leigufjárhæð samkvæmt samningunumbreytingum í samræmi við breytingar á hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum, í samræmivið skráð sölugengi þeirra hjá Seðlabanka Íslands. Fyrirliggur að a.m.k. 10 framangreindra samninga var breytt eftir undirritun þeirrameð svonefndum greiðsluraðabreytingum. Fólu þær í sér m.a. lengingu leigutíma,breytingu á vaxtaálagi og lokagreiðslu. Eru samningarnir að öðru leytióbreyttir frá undirritun nema hvað aðilaskipti að tveimur samninganna varðaren stefnandi yfirtók skuldbindingarVélaborgar ehf. skv. tveimur samninganna í desember 2007.Af hálfu stefnanda er á því byggtað framangreindir samningar séu samkvæmt efni sínu lánssamningar í skilningiVI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og því hafigengistryggingarákvæði þeirra verið ólögmæt, sbr. 13. og 14. gr. laganna. Þessutil stuðnings hefur stefnandi fært fram eftirgreindar málsástæður:Tilgreindur leigugrunnur skv.samningunum og reglulegum yfirlitum, sem stefndi hafi sent stefnanda, hafi íreynd verið höfuðstóll láns. Stefnandihafi skv. umræddum 24 samningum undirgengist skyldur og ábyrgðir sem öllu jöfnuhvíli á lántakendum en ekki á leigutökum. Þetta komi fram í ákvæðum 16., 17.,19., 20., 23., 26. og 30. gr. samninganna, sem m.a. leggi alla áhættu af hinuleigða á herðar leigutaka m.a. vegna mögulegra vanefnda seljanda oggreiðsluskyldu, óháða afnotum leigutaka af hinu leigða.Fyrirkomulagvaxtaákvörðunar og afborgana skv. 5.og 10. gr. samninganna, bendi ótvírætt til þess að um lánssamninga sé að ræðaen ekki leigugreiðslur enda beri leigugreiðslur almennt ekki vexti.Samið hafi verið um sérstaktlokaverð, sem fram komi í 5. gr. samninganna, en það hafi verið umsaminlokagreiðsla á síðasta gjalddaga grunnleigutímans. Lokagreiðslan hafi ekkiverið valkvæð heldur hafi verið um skyldubundna greiðslu að ræða. Þannig hafi sú skylda hvílt á stefnanda aðleysa viðkomandi leiguandlag til sín með því að greiðafjármögnunarleigusamninginn upp ekki síðar en á síðasta gjalddagagrunnleigutímans. Ákvæði 6. gr. og 12. gr. fjármögnunarleigusamninganna umframhaldsleigu hafi verið markleysa sem aldrei hafi reynt á og beri með réttuað líta fram hjá þeim ákvæðum við úrlausn málsins. Fjárhæð lokaverðsins hafiverið ákveðin með þeim hætti að húnendurspeglaði markaðsverð hlutaðeigandi leiguandlags á þeim tíma sem greiðslanhafi farið fram.Reglulegyfirlit stefnda til stefnanda um stöðu óuppgerðra fjármögnunar-leigusamningatilgreini höfuðstól og eftirstöðvar samnings, en lokagjald sé tiltekið kr. 0.Viðskiptasaga aðila sýni aðstefnandi hafi sannarlega átt rétt á því að eignast hlutaðeigandi leiguandlaggegn uppgreiðslu viðkomandi samnings eða í lok grunn-leigutíma og reyndar hafistefnanda verið skylt að kaupa hið leigða í lok grunnleigutíma. Sjáist það m.a.af því að stefndi hafi stundum farið fram á ábyrgðaryfirlýsingu frá erlendumframleiðendum hlutaðeigandi leiguandlags þar sem þeir ábyrgðust að kaupaleiguandlagið af stefnda í lok grunnleigutíma á sama verði og stefnandi hefðiskuldbundið sig til að gera, ef stefnandi hefði, af einhverjum ástæðum, ekkifjárhagslegt bolmagn til kaupanna. Á heimasíðu stefnda á árunum 2006,2008, 2009 og 2010 hafi komið fram að leigutakar samkvæmtfjármögnunarleigusamningum ættu þess kost í lok grunnleigutíma að kaupa hiðleigða á fyrirfram ákveðnu verði. Stefnandi hafi eignfærtsamningana í bókhaldi sínu og ársreikningum. Þá vísi stefnandi til ársreikningastefnda þar sem útlán og kröfur samkvæmt fjármögnunar-leigusamningum hafi veriðfærðar til eignar hjá stefnda, en leiguandlagið sjálft ekki verið eignfært.Þetta bendi til þess að formleg skráning eignarhalds hjá stefnda skv. 15. gr.samninganna hafi aðeins verið til tryggingar á réttum efndum, en aðraunverulegt eignarhald hafi verið hjá stefnanda.Af hálfustefnda er öllum framangreindum málsástæðum stefnanda hafnað og á því byggt aðumræddir samningar séu samkvæmt formi sínu og efni leigusamningar og ákvæðiþeirra um gengistryggingu umsamins leigugjalds brjóti því ekki í bága viðákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Við matá því hvort þeir 24 fjármögnunarleigusamningar sem um er deilt í máli þessu séuleigusamningar eða lánssamningar er að mati dómsins rétt að líta tileftirfarandi:Heitisamninganna, sbr. „Samningur um fjármögnunarleigu“ eða„Fjármögnunarleigusamningur“, bendir til þess að um leigusamninga sé að ræða oger öll orðnotkun í ákvæðum þeirra í samræmi við það. Þannig er stefnandi ísamningunum nefndur „leigutaki“ og stefndi „leigusali“. Þá er í samningunumtalað um hið leigða, leigugrunn,grunnleigutíma og framhaldsleigu.Þá erljóst að samningarnir bera skv. efni sínu öll megineinkenni fjármögnunarleigusamningaeins og það hugtak hefur verið skilgreint í lögum hér á landi, sbr.athugasemdir í frumvarpi til fyrstu laganna hér á landi um eignarleigu nr.19/1989, sbr. nú 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki,sbr. áður 1. mgr. 9. gr. laga nr. 123/1993 um lánastofnanir aðrar enviðskiptabanka og sparisjóði. Ekki verður séð að með lögum nr. 161/2002 hafiverið stefnt að breytingum á þeim grunnskilgreiningum sem fram komu í lögum nr.19/1989 og athugasemdum með frumvarpi til laganna, hvað varðar m.a. eðli ogsérkenni fjármögnunarleigu. Eru þær grunnskilgreiningar í samræmi við viðteknar skýringar og skilgreiningar áþessari samningstegund líkt og rakið var í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24.september 2013 í máli Suðurverks hf. gegn Lýsingu hf., sbr. dóm Hæstaréttar frá13. mars 2014 í máli nr. 638/2013. Er þá einkum vísað til ákvæða um aðleigutaki velji hið leigða og semji um kaupverð þess við seljanda, aðsamningurinn sé óuppsegjanlegur á umsömdum grunnleigutíma, að leigusali endurheimtikaupverð hins leigða ásamt vöxtum, þóknun og kostnaði á grunnleigutímanum, aðleigutaka gefist kostur á ótímabundinni framhaldsleigu í lok grunnleigutíma,gegn verulega lækkaðri leigu, að eignarréttur haldist hjá leigusala meðan áleigu stendur, að leigutaki beri áhættu af hinu leigða meðan á leigu stendur ogkomi til riftunar á leigusamningi greiði leigutaki leigusala alla gjaldfallnaog ógjaldfallna leigu að frádregnu verðmæti hins leigða. Í dómumHæstaréttar frá 24. maí 2012, í máli nr. 652/2011, 13. mars 2014, í máli nr.638/2013, og frá 3. apríl 2014, í máli nr. 717/2013, komst rétturinn að þeirriniðurstöðu að samningar aðila væru leigusamningar en ekki samningar um lán.Verður að telja efni samninganna í þessu máli í meginatriðum vera það sama ogþeirra sem um var deilt í fyrrgreindum málum. Hafa dómarnir því ótvírættfordæmisgildi við úrlausn máls þessa. Hér að framan hefur verið gerð grein fyrirþeim málsástæðum sem stefnandi byggir á í máli þessu því til stuðnings aðsamningar aðila séu að efni til lánssamningar en ekki leigusamningar. Flestarþessara málsástæðna voru hafðar uppi í áður tilvitnuðum Hæstaréttarmálum nr.638/2013 og nr. 717/2013, sbr. einnig dóm réttarins frá 13. október 2014 í málinr. 648/2014. Hefur rétturinn því þegar tekið afstöðu til þeirra málsástæðnastefnanda sem lúta að því að svonefndur leigugrunnur hafi verið ákvarðaður útfrá fjármögnunarkostnaði stefnda og greiðslur stefnanda því falið í sérendurgreiðslu á upphaflegum höfuðstól, leigugreiðslur hafi verið tengdarbreytingum á Libor vöxtum og borið vexti, sem greiða skyldi samhliðaleigugreiðslum, að ekkert samhengi hafi verið milli greiðslna stefnanda ogafnota af viðkomandi samningsandlagi, að öll áhætta af samningsandlaginu hafiverið lögð á herðar leigutaka þ.e. stefnanda m.a. vegna mögulegra galla og hafileigutaka verið skylt að greiða leigu, þótt seljandi vanefndi samning sinn viðstefnda. Hafnaði Hæstiréttur því aðfyrrgreindar málsástæður hefðu úrslitaáhrif um það hvort samningar aðilateldust lánssamningar. Þá hefur þeirri málsástæðu stefnanda að eignfærslaleigumuna í ársreikningum hans sýni per se að um lán sé að ræða en ekki leiguítrekað verið hafnað í dómum Hæstaréttar enda er sú uppgjörsregla að færa hiðleigða til eignar í reikningum leigutaka en ekki í reikningum leigusala, íþessu tilviki stefnda, í samræmi við viðurkennd megineinkenni fjármögnunarleiguog góða reikningsskilavenju, sbr. t.d. áður tilvitnaða dóma Hæstaréttar í málumnr. 638/2013 og 717/2013. Með vísan til alls framangreinds verður því einnighafnað hér að tilgreindar málsástæður stefnanda leiði til þess að skýra beri þásamninga sem um er deilt í máli þessu sem lánssamninga en ekki leigusamninga. Aukþeirra málsástæðna sem að framan eru raktar teflir stefnandi fram þeim málsástæðumað umsamið hafi verið að stefnandi yrði eigandi hins leigða gegn greiðsluumsaminnar lokagreiðslu þ.e. síðustu leigugreiðslu skv. 5. gr. samninganna.Lokagreiðslan og fjárhæð hennar sanni að samið hafi verið um kauprétt stefnandatil handa auk þess sem samkomulagið hafi falið í sér kaupskyldu af hans hálfu.Viðskiptasaga aðila styðji þessa staðreynd auk upplýsinga á heimasíðu stefndaum rétt leigutaka til að kaupa leigumuni í lok grunnleigutímafjármögnunarleigusamninga gegn greiðslu lokagjalds. Sama eigi við um reglulegyfirlit stefnda sem send hafi verið stefnda og sýnt höfuðstól og eftirstöðvarumræddra samninga en lokgjald verið sagt 0 krónur. Afhálfu stefnda er því hafnað sem röngu og ósönnuðu að samið hafi verið um þaðvið upphaf fjármögnunarleigusamninga aðila að stefnandi myndi eignast hiðleigða við lok umsamins grunnleigutíma. Samningar aðila séu skýrir m.a. að þvíleyti að við lok grunnleigutíma fari samningarnir á framhaldsleigu nemaleigutaki skili leigumunum til leigusala að undangenginni uppsögn. Þetta komiskýrt fram í 12. gr. samninganna.Samningarnir hafi þannig hvorki falið í sér kauprétt eða kaupskyldu nésjálfkrafa eignayfirfærslu hins leigða og stefnandi því ekki getað orðiðeigandi hins leigða í lok grunnleigutímans eða áður nema til frekari samningakæmi milli stefnanda og stefnda. Þeirri fullyrðingu stefnanda að 6. og 12. gr.fjármögnunar-leigusamninganna um framhaldsleigu hafi verið markleysa sésérstaklega mótmælt. Í 34. gr.fjármögnunarleigusamninga aðila komi skýrt fram að breytingar á samningunummegi aðeins gera með skriflegum viðauka, undirrituðum af samningsaðilum. Enginnskriflegur viðauki hafi verið gerður sem breytt hafi réttarstöðunni við lokgrunnleigutímans frá því sem samið hafi verið um skv. 12. gr. samninganna ogáður sé rakið. Þá mótmæli stefndi, sem röngum og ósönnuðum, þeim fullyrðingumstefnanda að stefndi hafi í einhverjum tilvikum farið fram á ábyrgðaryfirlýsingufrá erlendum framleiðendum leigumuna þess efnis að þeir ábyrgðust að kaupaleigumuni af stefnda í lok grunnleigutíma á sama verði og stefnandi hefðiskuldbundið sig til að greiða.Gunnar Viðar Bjarnason, stjórnarmaður í stefnanda gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður svaraði hann þvítil að eina leiðin til að fá 100% fjármögnun hjá stefnda hafi verið í gegnumfjármögnunarleigusamninga. Umsamið hafi verið að stefnandi gæti gert samninganaupp á grunnleigutímanum. Aldrei hafi komiðtil greina að setja leigumuni á framhaldsleigu enda hefði alltaf legiðfyrir að stefndi ætti hið leigða og stefnandi venjulega selt hið leigða tilþriðja aðila áður en samningarnir hefðu verið gerðir upp við stefnda. Lokaverðsamkvæmt samningunum hafi verið ákveðið út frá áætluðu markaðsverði hins leigðaí lok frumleigutímans. Ólafur Helgi Ólafsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda, gaf skýrslu viðaðalmeðferð málsins. Aðspurður svaraði hann því til að leigugreiðslur samkvæmtfjármögnunarleigusamningum stefnanda hafi getað verið ójafnar hafi leigutakaróskað þess sérstaklega. Stefnandi hafi almennt verið eigandi hins leigða skv.fjármögnunarleigusamningum félagsins þar til endanlegt afsal hafi verið gefiðút. Aðspurður svaraði hann því til að ákvæðum 34. gr. ífjármögnunarleigusamningunum hafi verið fylgt í einu og öllu. Þá svaraði hannþví til að stefndi hafi alltaf haft það í hendi sér hvort af sölu hins leigðahafi orðið í lok frumleigutíma eða ekki. Hvort kaup hafi verið heimiluð eðaekki hafi farið eftir eignastöðu og eða skuldastöðu viðkomandi leigutaka. Ekkihafi verið um kaupskyldu að ræða. Aðspurður svaraði hann því til að enginsérsjónarmið hafi verið í gildi hvað þetta varðaði gagnvart stefnda.Sigurbjörg Þóra Leifsdóttir, rekstrarstjóri stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferðmálsins. Aðspurð svaraði hún því til að almennt hafi fjármögnunarleigusamningumstefnda lokið í samræmi við 12. gr. samninganna. Ef til þess hafi komið að tækihafi verið seld hafi það alltaf verið í hendi stefnda á hvaða verði það værigert. Þá hafi það alltaf verið ákvörðun stefnda hvort tæki væri selt eða ekkienda aldrei um kaupskyldu að ræða. Aðspurð svaraði hún því til að allarbreytingar sem gerðar hafi verið á fjármögnunarleigusamningum stefnda hafiverið gerðar skriflega í samræmi við 34.gr. samninganna. Guðmundur Sigurjónsson, forstöðumaður útlánagreiningar stefnda, gaf skýrslu viðaðalmeðferð málsins. Aðspurður svaraði hann því til að reynt hafi áframhaldsleigu í tilviki stefnanda vegna fjármögnunarleigusamninga, sem veriðhafi í vanskilum við lok grunnleigutíma.Pétur Bjarni Magnússon, fyrrverandi yfirlögfræðingur stefnda, gaf skýrslu viðaðalmeðferð málsins. Aðspurður svaraði hann því til að 12. gr.fjármögnunarleigu-samninga stefnda hafi alltaf verið fylgt í framkvæmd. Samahafi átt við um ákvæði 34. gr. Það hafi alltaf verið háð samþykki stefnda hvortleigutaki fengi að kaupa hið leigða. Við mat á því hafi verið horft áheildarstöðu leigutaka gagnvart stefnda.Arnar Snær Kárason, forstöðumaður fyrirtækjasviðs stefnda, gaf skýrslu viðaðalmeðferð málsins. Aðspurður svaraði hann því til að kaup leigutaka á hinuleigða hafi alltaf verið háð samþykki stefnda. Við mat á því hvort leigutakahafi verið heimilað að kaupa hafi verið litið til mögulegra vanskila ogheildareignastöðu stefnda gagnvart leigutaka. Enginn kaupréttur hafi verið tilstaðar nema að undangengnu samþykki stefnda.Eins ogáður er rakið kemur fram í 6. gr. þeirra 24 fjármögnunarleigu-samninga sem málþetta snýst um að mánaðarleg framhaldsleiga hefjist frá lokum tilgreindsgrunnleigutíma. Samkvæmt 12. gr. samninganna getur leigutaki ekki sagtsamningunum upp á grunnleigutíma en að honum loknum framlengjast þeirótíma-bundið skv. 6. gr. Þó geti leigutaki sagt hinum framlengdu leigusamningumupp, skriflega, með eins mánaðar fyrirvara, enda skili hann þá tafarlaust hinuleigða. Samkvæmt 34. gr. samninganna má einungis gera breytingar á þeim meðskriflegum viðaukum, undirrituðum af samningsaðilum.Eins ograkið hefur verið er á því byggt af hálfu stefnanda að tilvitnaðirfjármögnunarleigusamningar hafi frá upphafi, þrátt fyrir framangreind ákvæði 6.og 12. gr., falið í sér kauprétt og kaupskyldu, hvað hið leigða varðaði. Þannighafi stefnandi orðið eigandi hins leigða gegn uppgreiðslu leigusamningannaþ.á.m. umsaminnar lokagreiðslu skv. 5. gr. samninganna. Því hafi ekki verið um fjármögnunarleigusamningaað ræða heldur lánssamninga. Upplýsingar á heimasíðu stefnda styðji að umræddurkaupréttur hafi verið til staðar.Af hálfustefnda er framangreindum sjónarmiðum stefnanda mótmælt með vísan til 12. gr.leigusamninganna enda hafi kaup leigumuna ávalt verið háð sérstöku samþykkistefnda. Þá hafi aldrei verið samið um kaupskyldu stefnanda hvað hið leigðavarðaði. Framangreindákvæði 6. og 12. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila eru skýr og verður ekki afþeim ráðið að eignarréttur yfir hinu leigða flytjist til stefnanda við lokumsamins grunnleigutíma eða fyrr. Í 34. gr. samninganna er, eins og rakið hefurverið, mælt svo fyrir að breytingar á þeim megi einungis gera með skriflegumviðauka, undirrituðum af samningsaðilum. Óumdeilt er aðfjármögnunarleigu-samningum aðila, var ekki breytt að því leyti sem hér skiptirmáli og ennfremur að þær breytingar sem gerðar voru á hluta samninganna ognefndar voru greiðsluraðabreytingar voru allar gerðar með skriflegum viðaukum ísamræmi við 34. gr. samninganna.Eins ograkið hefur verið og fyrir liggur í skjölum málsins varð stefnandi í mörgumtilvikum eigandi umsaminna leigumuna, bæði meðan á grunnleigutíma stóð og í lokgrunnleigutímans gegn uppgreiðslu samninganna. Sú framkvæmd verður hins vegar ekki,með hliðsjón af framangreindum ákvæðum fjármögnunarleigusamninga aðila, gegneindregnum andmælum stefnda, talin hafa veitt stefnanda fyrirvaralausan rétttil að kaupa hið leigða í lok grunnleigutíma eða meðan á grunnleigutíma stóð,án þess að til kæmi sérstakt samþykki stefnda. Því síður verður talið aðstefnandi hafi sýnt fram á skyldu sína til að kaupa hið leigða. Framburðurvitnanna Arnars Snæs Kárasonar, Sigurbjargar Þóru Leifsdóttur, Péturs BjarnaMagnússonar, Ólafs Helga Ólafssonar og Guðmundar Sigurjónssonar, fyrir dómi,styður þessa niðurstöðu en í skýrslum þeirra kom fram, eins og áður er rakið,að samþykki stefnda hefði alltaf þurft til að leigutaki fengi að kaupa hiðleigða samkvæmt fjármögnunarleigusamningum félagsins þ.m.t. samningum stefnandaog stefnda. Þeirri staðhæfingu stefnda að kaup leigumuna hafi verið háðsérstöku samþykki stefnda hefur ekki verið hrundið. Verður meintur umræddurkaupréttur stefnanda ekki reistur á almennum upplýsingum á heimasíðu stefndaeða tilgreiningu svonefnds lokagjalds í ársyfirlitum stefnda. Með vísantil alls framangreinds verður fallist á það með stefnda að þeir 24 samningar,sem um er deilt í máli þessu, brjóti ekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu og því hafi aðilum máls þessa verið heimiltað semja um að greiðslur samkvæmt samningunum tækju mið af breytingum á gengiþeirra erlendu gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningunum. Verður stefndi þvísýknaður af öllum kröfum stefnanda í þessum þætti máls þessa.Meðhliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefndamálskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 1.900.000 krónur.Þórður S.Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DómsorðStefnda,Lýsing hf., er sýknuð af kröfum stefnanda, Leiguvéla ehf., í máli þessu.Stefnandi greiði stefndu 1.900.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 226/2013
|
Samkeppni Skaðabætur Fyrning
|
Í krafðist skaðabóta vegna tjóns sem það taldi sig hafa orðið fyrir vegna ólögmæts samráðs K hf., O hf. og S hf. um verð sem félögin buðu í útboðum í maí og október 1996. Öllum tilboðum var hafnað, en Í taldi að samráðið hefði leitt til þess að ekki varð sú lækkun á innkaupsverði á olíuvörum sem að hefði verið stefnt með útboðunum. K hf., O hf. og S hf. töldu kröfu Í vegna tiltekinna viðskipta vera fyrnda og að ekki hefði verið sýnt fram á að samráð hefði átt sér stað vegna þess tíma sem fyrningin tæki ekki til. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti með vísan til forsendna, kom m.a. fram að fyrningu kröfunnar hefði verið slitið við málshöfðun 29. desember 2011. Líta yrði svo á að skaðabótakrafan hefði orðið gjaldkræf samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda þegar einstök viðskipti hefðu átt sér stað, en ekki þegar Í fékk upplýsingar um hið ólögmæta samráð. Yrði því að líta svo á að allar kröfur Í, sem ættu rætur að rekja til viðskipta sem áttu sér stað fyrir 29. desember 2001, eða tíu árum fyrir höfðun málsins, væru fyrndar. Því næst var vísað til þess að í útboðum Í hefði verið miðað við það að gerður yrði samningur til tveggja ára við það félag sem ætti hagstæðasta tilboðið, með möguleika á framlengingu til tveggja ára. Ef samningar hefðu komist á í kjölfar útboðanna hefðu þeir lengst getað gilt í viðskiptum aðila til ársins 2001, en um miðjan desember það ár hefði rannsókn Samkeppnisstofnunar hafist. Var ekki talið sannað að samráð olíufélaganna í útboðunum 1996 hefði leitt til tjóns í viðskiptum stofnana Í við þau á árunum 2002 og 2003. Voru K hf., O hf. og S hf. því sýknuð af kröfu Í.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. apríl 2013. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér aðallega 24.642.030 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. janúar 2008 til 2. september 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Ker hf. krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og dráttarvextir fyrst dæmdir frá uppsögu dóms í málinu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi Olíuverzlun Íslands hf. krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi Skeljungur hf. krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Keri hf., Olíuverzlun Íslands hf. og Skeljungi hf., hverjum fyrir sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2013. I. Mál þetta, sem var dómtekið 26. nóvember sl., er höfðað 29. desember 2011 af fjármálaráðherra og innanríkisráðherra vegna íslenska ríkisins, Arnarhvoli í Reykjavík, gegn Keri hf., Suðurlandsbraut 18 í Reykjavík, Olíuverslun Íslands hf., Höfðatúni 2 í Reykjavík, og Skeljungi hf., Borgartúni 26 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu greiði sér óskipt 24.642.030 krónur að viðbættum vöxtum af stefnufjárhæð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. janúar 2008 til 2. september 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2011 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi bóta að álitum úr hendi stefndu óskipt með sömu vöxtum og dráttarvöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Stefndi Ker hf. krefst þess aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda, en til vara að þær verði lækkaðar verulega og að upphafstími dráttarvaxta miðist við dómsuppsögu. Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati réttarins eða framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi, Olíuverslun Íslands hf., krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara lækkunar á dómkröfum hans. Þá krefst félagið málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Stefndi, Skeljungur hf., krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara krefst félagið lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. II. Málavextir eru þeir að í maí 1996 auglýsti Ríkiskaup útboð á olíuviðskiptum Landhelgisgæslunnar þar sem óskað var eftir tilboðum í eldsneyti og smurolíu fyrir skip, þyrlur og flugvél stofnunarinnar. Í útboðslýsingu kemur fram að kaupandinn áskilji sér rétt til þess að taka hagstæðasta tilboði, hafna öllum eða taka tilboði í einstaka liði útboðsins. Gerður yrði skriflegur samningur um þjónustuna til tveggja ára, en með möguleika á framlengingu um eitt ár í senn, mest tvisvar sinnum. Skyldi samningurinn vera uppsegjanlegur af beggja hálfu með þriggja mánaða fyrirvara. Tilboðin voru opnuð 17. september 1996. Allir stefndu lögðu fram tilboð í eldsneyti fyrir skip (skipagasolíu) og smurolíur. Stefndi Ker, sem þá bar heitið Olíufélagið hf., bauð 19,58 krónur á lítrann af skipagasolíu, stefndi Skeljungur 19,45 krónur og stefndi, Olíufélag Íslands, 19,65 krónur. Tveir stefndu, Skeljungur og Olíuverslun Íslands, buðu í flugvélaeldsneyti. Skeljungur bauð 19,78 krónur á lítrann, en Olíuverslun Íslands 20,51 krónu. Öllum tilboðum stefndu var hafnað þar sem lítill munur þótti vera á þeim. Gögn málsins bera með sér að eftir þetta hafi Landhelgisgæslan sem fyrr keypt eldsneyti og olíuvörur af öllum stefndu næstu árin. Stofnunin mun hafa gert viðskiptasamning við stefnda Skeljung í desember 1992, þar sem ákveðinn var tiltekinn afsláttur af verði vörunnar sem átti að reiknast eftir á fyrir hvern ársfjórðung. Landhelgisgæslan gerði nýjan viðskiptasamning við Skeljung 22. nóvember 2002 þar sem samið var um tiltekinn afslátt af vörunum. Þeim samningi var sagt upp af hálfu stofnunarinnar með bréfi 30. september 2003 og tók sú uppsögn gildi þá um áramótin. Í október 1996 auglýsti Ríkiskaup einnig útboð á eldsneytiskaupum dómsmálaráðuneytisins fyrir lögregluembætti landsins og önnur embætti sem heyrðu undir ráðuneytið. Þar var óskað eftir tilboðum í afslátt af bensíni og dísilolíu fyrir ökutæki embættanna. Í útboðslýsingu kemur fram að kaupandinn áskilji sér rétt til þess að taka hagstæðasta tilboði, hafna öllum eða taka tilboði í einstaka liði útboðsins fyrir einstök embætti. Gerður yrði skriflegur samningur um þjónustuna til tveggja ára, en með möguleika á framlengingu um eitt ár í senn, mest tvisvar sinnum. Skyldi samningurinn vera uppsegjanlegur af beggja hálfu með þriggja mánaða fyrirvara. Allir stefndu lögðu fram tilboð í útboðinu sem opnuð voru 12. desember 1996. Skeljungur bauð 0,77 króna afslátt af lítraverði á öllum eldsneytistegundum, Olíufélagið bauð 0,95 króna afslátt, en Olíuverslun Íslands bauð 0,85 króna afslátt af lítraverðinu. Öllum tilboðum var hafnað þar sem lítill verðmunur þótti vera á tilboðunum. Gögn málsins bera með sér að stefnandi hafi eftir þetta keypt eldsneyti á ökutæki umræddra embætta af öllum stefndu, en þó mest af stefnda Olíufélaginu, eða stefnda Keri, eins og verið hafði. Hinn 18. desember 2001 hóf Samkeppnisstofnun rannsókn á því hvort stefndu hefðu haft með sér ólögmætt samráð í viðskiptum og með því brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Rannsókninni lauk með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/2004 28. október 2004. Í ákvörðuninni er meðal annars fjallað um ofangreind útboð Ríkiskaupa fyrir Landhelgisgæsluna og dómsmálaráðuneytið. Þar er gerð grein fyrir ýmsum gögnum sem samkeppnisráð telur að sýni að olíufélögin hafi náð samkomulagi á fundi forstjóra félaganna 12. september 1996 um tilboð félaganna meðal annars í útboði Landhelgisgæslunnar. Þá er í ákvörðuninni dregin sú ályktun af fyrirliggjandi gögnum að á fundi forstjóranna 16. september sama ár hafi náðst endanlegt samkomulag um hlutdeild hvers félags í framlegð af þessum viðskiptum. Við það hafi verið miðað í samkomulaginu að Skeljungur héldi viðskiptum sínum við Landhelgisgæsluna og að Ker og Olíuverslun Íslands fengju 0,54 krónur hvort félag af hverjum seldum lítra af skipagasolíu og 0,58 krónur af hverjum seldum lítra af flugvélaeldsneyti. Þá er því lýst í ákvörðuninni að þessu samkomulagi hafi verið hrint í framkvæmd með því að tilboð félaganna hafi verið í samræmi við samkomulagið. Hins vegar hafi Landhelgisgæslan hafnað öllum tilboðum. Þetta hafi vakið athygli og í framhaldinu hafi Samkeppnisstofnun óskað eftir upplýsingum um tilboð olíufélaganna. Stofnunin hafi hins vegar á þessum tíma tekið skýringar félaganna trúanlegar og lokið athugun málsins. Í ákvörðun samkeppnisráðs er einnig talið að á fundi forstjóranna 16. september 1996 hafi olíufélögin annaðhvort náð heildarsamkomulagi um að hafa framvegis með sér samstarf í öllum útboðum eða tryggt enn frekar í sessi gildandi fyrirkomulag þess efnis. Til stuðnings þeirri ályktun er vísað til tiltekinna gagna sem aflað var við rannsókn málsins. Síðan er sérstaklega vikið að samvinnu félaganna við útboð dómsmálaráðuneytisins sem áður er getið. Samkeppnisráð dregur þá ályktun af gögnum málsins að daginn fyrir opnun tilboða, 12. desember 1996, hafi yfirmenn hjá olíufélögunum haldið fund til þess að stilla saman tilboð sín. Þar hafi verið ákveðið að Olíufélagið hf., nú stefndi Ker, héldi viðskiptum sínum við ráðuneytið. Telur samkeppnisráð að gögn málsins sýni með ótvíræðum hætti að auk samráðs um tilboðin hafi félögin samið um að Olíuverslun Íslands og Skeljungur fengju hluta af framlegð Olíufélagsins af þessum viðskiptum. Í ákvörðun samkeppnisráðs er talið að samráð olíufélaganna um gerð tilboða hafi farið gegn c-lið 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga. Þá hafi samkomulag um að skipta framlegð af þessum viðskiptum farið gegn b-lið sömu málsgreinar. Með ákvörðun samkeppnisráðs var stefndu gert að greiða stjórnvaldssektir í ríkissjóð vegna þessara og fjölda annarra samráðsbrota félaganna. Stefndu kærðu framangreinda ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Hún kvað upp úrskurð í málinu 29. janúar 2005. Í honum er meðal annars vikið að framangreindum útboðum Landhelgisgæslunnar og dómsmálaráðuneytisins. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að olíufélögin hafi með tilgreindum aðgerðum sínum í september 1996 haft samráð um útboðsverð meðal annars til Landhelgisgæslunnar. Þau hefðu auk þess stýrt sameiginlega viðskiptunum til Skeljungs og síðan skipt á milli sín framlegð af þessum viðskiptum. Var talið að hegðun þessi bryti gegn 10. gr. samkeppnislaga og hefði verið til þess fallin að rýra verulega gildi umræddra útboða. Áfrýjunarnefndin féllst einnig á það með samkeppnisráði að gögn málsins nægðu til þess að álykta að olíufélögin hefðu náð samkomulagi um að hafa framvegis samráð vegna allra útboða. Hefði samkomulagið komið til framkvæmda í september 1996, en þá hafi hrina opinberra útboða verið að hefjast. Í úrskurðinum er síðan fjallað um einstök útboð þar á meðal útboð dómsmálaráðuneytisins. Þar eru rakin ýmis gögn sem talið er að gefi til kynna að félögin hafi haft samráð í útboðinu. Á grundvelli þeirra og með vísan til þeirra gagna og röksemda sem samkeppnisráð vísaði til kemst áfrýjunarnefndin að þeirri niðurstöðu að hafið sé yfir vafa að olíufélögin hafi náð samkomulagi um samstarf í útboðinu í október 1996 og um skiptingu framlegðar af þeim viðskiptum. Var talið að með þessu hefðu félögin brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Hins vegar hefði samstarfið ekki komið til framkvæmda. Stefndu höfðuðu mál gegn samkeppnisráði 29. júní 2005 og kröfðust meðal annars ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2012 var úrskurðurinn felldur úr gildi. Málinu hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar. Með bréfum 18. ágúst 2006 var af hálfu stefnanda farið fram á að stefndu viðurkenndu skaðabótaskyldu sína gagnvart stefnanda vegna þessara og annarra brota á samkeppnislögum. Jafnframt var þess krafist að félögin afhentu gögn um innkaupsverð þeirra vöruflokka sem umrædd útboð náðu til. Stefndu höfnuðu bótaskyldu og urðu ekki við beiðni um afhendingu umbeðinna upplýsinga. Hinn 24. mars 2009 óskaði stefnandi eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta tjón stefnanda vegna samráðs stefndu í framangreindum útboðum Landhelgisgæslunnar og dómsmálaráðuneytisins. Þann 22. maí 2009 voru dómkvaddir þeir Gylfi Zoëga, prófessor í hagfræði, og Sveinn Agnarsson, sérfræðingur við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, til að framkvæma umbeðið mat. Í matsbeiðni vegna útboðs fyrir Landhelgisgæsluna er meðal annars óskað svara við því hversu miklu hærra verð líklegt sé að stofnunin hafi þurft að greiða á tímabilinu frá 29. október 1996, þegar öllum tilboðum olíufélaganna var hafnað, til 1. janúar 2004, þegar stofnunin samdi á ný um olíuviðskipti sín, vegna þess að ólögmætt samráð félaganna hefði ónýtt útboðið og hvert hið fjárhagslega tjón stofnunarinnar væri af þeim sökum. Í matsbeiðni vegna útboðs fyrir embætti dómsmálaráðuneytisins var á sama hátt óskað svara við því hversu miklu hærra verð væri líklegt að stefnandi hafi þurft að greiða vegna hins ólögmæta samráðs matsþola frá 2. janúar 1997, þegar öllum tilboðum hafi verið hafnað, til 16. apríl 2003, sem og hversu miklu fjárhagslegu tjóni matsmenn teldu stefnanda hafa orðið fyrir vegna þess að samráð olíufélaganna hefði komið í veg fyrir samkeppni þeirra í útboðinu. Með matsgerð 5. desember 2010 komust dómkvaddir matsmenn að þeirri niðurstöðu að samanlagður reiknaður ávinningur stefndu af samráði þeirra í útboði Landhelgisgæslunnar hafi, þegar tekið væri tillit til allra viðskipta stofnunarinnar við olíufélögin, verið 7.621.964 krónur á verðlagi hvers hvers árs frá 1997 til og með 2003, en 19.433.574 krónur þegar eingöngu væri horft til þeirra viðskipta þar sem tilboðsverð var hærra en reiknað nettóverð. Í matsgerð, dags sama dag, er komist að þeirri niðurstöðu að ávinningur stefndu af sölu á 95 oktana bensíni til Lögreglunnar í Reykjavík á árunum 1997 til 2002 hafi að hámarki numið 2.557.250 krónum á verðlagi hvers árs, en að lágmarki hafi ávinningurinn verið enginn. Ávinningur stefndu af sölu á dísilolíu til lögreglu hafi að hámarki numið 2.651.206 krónum á verðalagi hvers árs, en að lágmarki 1.532.418 krónum. Í svari um fjárhagslegt tjón stefnanda vegna samráðs í umræddu útboði segir að gera megi ráð fyrir að á verðlagi hvers árs hafi tjónið numið að lágmarki 1.518.211 krónum, en að hámarki 5.208.456 krónum. Þann 2. ágúst 2011 sendi stefnandi stefndu kröfubréf samkvæmt niðurstöðum dómkvaddra matsmanna. Stefndi Skeljungur svaraði kröfubréfinu og hafnaði því að greiða stefnanda skaðabætur. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að stefndu hafi brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga við fyrrnefnd útboð Landhelgisgæslunnar og dómsmálaráðuneytisins árið 1996. Hafi forsvarsmenn olíufélaganna viðurkennt brot félaganna að þessu leyti. Þá sé sannað með matsgerðum dómkvaddra matsmanna að samráð olíufélaganna hafi haft skaðleg áhrif á útboðin. Stefnandi telur að ólögmætt samráð olíufélaganna hafi leitt til þess að hann hafi ekki notið þess hagræðis af útboðunum sem hafi verið megintilgangur þeirra, þ.e. lægra innkaupsverðs á bensíni og dísilolíu en þessar stofnanir ríkisins hafi þurft að greiða. Þær séu reknar á fjárlögum og hærri rekstrarkostnaður þeirra leiði óhjákvæmilega til aukinna fjárframlaga úr ríkissjóði og samsvarandi fjártjóns stefnanda. Brot stefndu hafi verið til þess fallin að valda stefnanda tjóni og hafi gert það með því að stefndu kepptu ekki um viðskiptin heldur buðu nánast sama verð. Því hafi stefnandi ekki haft neinn hag af því að taka nokkru tilboðanna. Vegna samráðs stefndu hafi ekki orðið sú lækkun á innkaupsverði á olíuvörum eins og að hafði verið stefnt með framangreindum útboðum. Með samráðinu við gerð tilboða sinna, sem hafi ónýtt útboðin, hafi olíufélögin valdið íslenska ríkinu þannig umtalsverðu fjárhagstjóni sem þau beri óskipta skaðabótaábyrgð á. Stefnandi kveður skaðabótakröfu sína byggjast á sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Stefndu og starfsmenn stefndu hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að hafa samráð sín á milli við gerð tilboða í útboði Landhelgisgæslunnar árið 1996 og útboði dómsmálaráðuneytisins sama ár. Þá sé ljóst að verð á olíuvörum til stefnanda hafi ekki lækkað eftir útboðin eins og gerst hefði í samkeppnisútboðum. Stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna samráðs stefndu í þessum útboðum og telur hann fjártjónið afleiðingu samráðsins. Öll skilyrði skaðabótaábyrgðar stefndu séu því uppfyllt. Í ljósi þess að stefndu hafa öll viðurkennt samráð við útboðin 1996 kveður stefnandi þau bera sameiginlega og óskipta skaðbótaábyrgð á því tjóni sem samráð þeirra hafi valdið stefnanda. Þau hafi öll tekið sameiginlega þátt í samráðinu og samráð þeirra allra hafi þurft til að útboð stefnanda nýttist ekki. Stefnandi telur framangreinda reglu samkeppnisréttar og skaðabótaréttar um samfelld brot vera í samræmi við þá viðteknu og óumdeildu meginreglu skaðabótaréttar að þegar fleiri en einn bera skaðabótaábyrgð á tilteknu tjóni þá beri þeir óskipta (þ.e. solidariska) ábyrgð gagnvart tjónþola. Fyrir hann skipti hlutdeild hvers tjónvalds í brotinu engu máli. Ekki þjóni neinum tilgangi að sundurgreina þátt hvers tjónvalds þegar brotið sé afmarkað, heldur beri að líta á hina ólögmætu háttsemi stefndu sem samfellda háttsemi sem stefndu beri allir óskipta bótaábyrgð á gagnvart stefnanda. Stefnandi kveður kröfu sína ekki fyrnda. Hann bendir á að skaðabótakrafa hans fyrnist á 10 árum, sbr. þágildandi 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Hann byggir á því að upphaf fyrningarfrests skaðabótakrafna utan samninga miðist við þann dag er tjónþoli hafi fengið nauðsynlegar upplýsingar um tjón sitt og þá aðila sem ábyrgir séu fyrir því. Upphafstími fyrningar skaðabótakröfu stefnanda hefjist ekki þegar brot stefndu á samkeppnislögum hafi átt sér stað, enda hafi stefnandi þá ekki haft neina vitneskju um samráð stefndu og brot þeirra á samkeppnislögum og eðlilegum viðskiptaháttum, hvað þá um tjón sitt af þessum aðgerðum. Upphafstími fyrningar hefjist heldur ekki þegar brot stefndu hafi verið tekin til rannsóknar árið 2001, enda hafi niðurstaða rannsóknar þá ekki legið fyrir hjá samkeppnisyfirvöldum eða annars staðar. Stefnandi vísar einnig til þess að skaðabótakrafa sín á hendur stefndu sé reist á stórfelldum brotum forsvarsmanna stefndu gagnvart stefnanda, brotum sem stefndu hafi lagt mikið á sig til að halda leyndum. Einungis æðstu fyrirsvarsmenn stefndu hafi vitað og mátt vita um þessi brot. Leyndin hafi verið slík að ekki einu sinni aðrir stjórnendur stefndu, hvað þá almennir starfsmenn, hafi vitað eða hafi getað vitað um brotin. Því sé eðlilegt að fyrningarfrestur hefjist ekki við brotin sjálf. Brot stefndu á samkeppnislögum hafi staðið yfir í langan tíma og hafi þeim ekki linnt fyrr en með rannsókn samkeppnisyfirvalda. Vegna þessa aðdraganda og eðlis brotanna telur stefnandi að fyrningarfrestur hefjist ekki fyrr en stefnandi hafi fengið vitneskju um hugsanlegt tjón sitt, þ.e. með ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004. Fyrr hafi stefnandi enga vitneskju haft um brot stefndu og heldur ekki haft neinn möguleika á að afla gagna um tjón sitt eða reikna það út. Samráð stefndu og umfang tjóns stefnanda hafi þannig ekki orðið ljóst fyrr en með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/2004 28. október 2004. Krafa stefnanda sé því ekki fyrnd. Stefnandi kveðst byggja á almennum reglum skaðabótaréttar utan samninga, einkum sakarreglunni og reglu um óskipta ábyrgð tjónvalda. Þá byggir stefnandi á sjónarmiðum skaðabótaréttar um sönnun við aðstæður líkar þeim sem hér séu uppi, einkum að því er varði vægari kröfur um sönnun á orsakatengslum og sennilegri afleiðingu. Í ljósi brota stefndu, sem hafi sérstaklega verið beint að stefnanda í þeim tilgangi að valda honum tjóni, sé sanngjarnt og eðlilegt að sönnunarbyrðin um þau atriði, sem og fjárhæð tjóns stefnanda, hvíli á stefndu, verði yfirleitt einhver vafi talinn leika á um þau. Stefnandi kveður stefnufjárhæðina reista á matsgerðum dómkvaddra matsmanna, þeirra Gylfa Zoëga og Sveins Agnarssonar, dags 5. desember 2010. Vísað sé til forsendna og niðurstöðu matsmanna við útreikning á tjóni stefnanda. Í stuttu máli séu niðurstöður dómkvaddra matsmanna eftirfarandi: Útboð Landhelgisgæslunnar: Dómkvaddir matsmenn telja að stefndu hafi haft svigrúm til þess að bjóða lægra verð á skipagasolíu og flugvélabensíni en gert hafi verið í útboðinu árið 1996. Lagt hafi verið til grundvallar að ávinningur stefndu hafi að hámarki verið 19.433.574 krónur á verðlagi hvers árs. Stefnandi telur því tjón sitt vegna samráðs olíufélaganna í útboði Landhelgisgæslunnar nema samtals 19.433.574 krónum á verðlagi hvers árs á árabilinu frá 1996 til 2004. Stefnandi vekur athygli á því sem fram komi í málsatvikalýsingu að stefndu hafi komist að samkomulagi um að stefndi Skeljungur fengi samninginn við Landhelgisgæsluna og greiddi hinum tveimur „söluskiptingu pr. ltr.“ eða „hlutdeild í framlegð“. Samkomulagið hafi gert ráð fyrir því að stefndi Skeljungur greiddi 0,54 krónur af hverjum seldum lítra af skipagasolíu og 0,58 krónur af hverjum lítra af flugvélabensíni til hvors hinna olíufélaganna. Ætla megi að Skeljungur hafi reiknað sér í það minnsta jafnháan hlut af hverjum lítra auk eðlilegrar þóknunar fyrir umsýsluafnot af búnaði og fleira. Sé tekið mið af samkomulagi stefndu og áætlun þeirra um hagnað af samráði þeirra í nefndu útboði, megi leiða líkur að því að stefndi hafi greitt 1,62 krónum (0,54 x 3) hærra verð fyrir hvern lítra af skipagasolíu á þessu tímabili vegna fyrrnefndra aðgerða stefndu og 1,74 krónum (0,58 x 3) hærra verð af hverjum lítra af flugvélabensíni. Á tímabilinu frá 1996 til 2003 hafi Landhelgisgæslan keypt 14.427.962 lítra af skipagasolíu og 6.057.303 lítra af flugvélabensíni, sbr. matsgerð. Samkomulag stefndu geri því ráð fyrir að „hlutdeild þeirra í framlegð“ nemi 33.913.005 kr., þ.e. (14.427.962 x 1,62) + (6.057.303 x 1,74). Í dómum Hæstaréttar frá 7. febrúar 2008 í málum nr. 142/2007 og 143/2007 í málum Reykjavíkurborgar og Strætó bs. gegn stefndu hafi Hæstiréttur komist að því að hagnaður stefndu vegna sams konar „hlutdeildar í framlegð“ væri tjón samráðsþola. Miðað við þessa áætlun stefndu um hagnað af samkomulaginu sé ljóst að kröfu stefnanda, sem byggi á matsgerð dómkvaddra matsmanna, sé stillt í hóf. Útboð dómsmálaráðuneytisins: Stefnandi kveður forsendur dómkvaddra matsmanna vera m.a. þær að stefnandi hafi á fyrrnefndu tímabili greitt hærra verð fyrir bensínlítra vegna samráðs stefndu, sem nemi 4,05 krónum í janúar 1997 og 5,60 krónum í árslok 2002. Þá hafi dómkvaddir matsmenn talið að stefnandi hafi á fyrrnefndu tímabili greitt hærra verð árin 2000 til 2002 fyrir dísilolíu vegna samráðs stefndu. Talið hafi verið að reiknað verð hjá Skeljungi á þessum tíma hafi verið 6,02 krónum lægra en afsláttarverð hjá Olíufélaginu. Hafi dómkvaddir matsmenn að öllu virtu talið að tjón stefnanda vegna samráðs olíufélaganna vegna útboðs dómsmálaráðuneytisins fyrir lögregluna nemi samtals 5.208.456 krónum á verðlagi hvers árs árin 1997 til 2003. Samtals sé því krafist skaðabóta að fjárhæð 24.642.030 króna auk vaxta eins og nánar sé kveðið á um í dómkröfu. Stefnandi kveður varakröfu sína reista á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu varðandi samráð stefndu, en hún sé höfð uppi verði ekki fallist á forsendur dómkvaddra matsmanna fyrir fjárhæð aðalkröfunnar. Í skaðabótamálum, þar sem erfitt sé að staðreyna nákvæmlega tjón þeirra sem samkeppnisbrot beinist að, hafi dómstólar dæmt bætur að álitum. Þeir hafi talið tjón sannað og dæmt bætur þrátt fyrir óvissu um hver fjárhæð bóta skuli nákvæmlega vera. Stefnandi hafi því uppi varakröfu verði ekki fallist á aðalkröfuna. Stefndu hafi hagnast á samráði sínu og hafi með því valdið stefnanda tjóni. Fallist dómurinn ekki á að tjónið hafi numið þeirri fjárhæð sem greini í aðalkröfu, krefst stefnandi þess að dómurinn leggi mat á fjárhæð skaðabóta og ákvarði bætur að álitum. Stefnandi kveður vaxtakröfu sína vera reista á 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafist sé almennra vaxta á skaðbótakröfur frá 12. janúar 2008 til 2. september 2011, þ.e. fjórum árum fyrir þingfestingu málsins, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 þegar mánuður hafi verið liðinn frá því að kröfubréf stefnanda hafi verið sent til stefndu. Á þeim tíma hafi legið fyrir öll gögn sem stefndu hafi þurft til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Málskostnaðarkröfu sína kveður stefnandi byggjast á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 2. Málsástæður og lagarök stefnda, Kers hf. Stefndi Ker byggir á því að krafa stefnenda sé að fullu fyrnd. Verði ekki fallist á að krafan sé fyrnd telur stefndi að tómlæti stefnanda eigi eitt og sér að valda því að kröfur hans nái ekki fram að ganga. Verði kröfur um fyrningu og tómlæti ekki teknar til greina telur stefndi að hafna eigi kröfu stefnanda engu að síður, þar sem hann hafi ekki orðið fyrir neinu fjártjóni vegna viðskipta við stefnda Ker. Telur stefndi að af þessum sökum beri að sýkna hann af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndi færir þau rök fyrir fyrningu dómkröfunnar að samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda fyrnist kröfur um skaðabætur á 10 árum. Að því er varði upphaf fyrningafrest mótmælir stefndi þeirri afstöðu stefnanda að miða eigi við ákvörðun samkeppnisráðs frá 28. október 2004, þar sem stefnanda hafi þá fyrst verið kunnugt um hugsanlegt tjón sitt. Stefndi vísar til þess að fyrir liggi skýr afstaða dómstóla til þess við hvaða upphafstíma eigi að miða í málum er byggi á samráði stefndu. Hér vísar stefndi til dóms Hæstaréttar frá 6. maí 2010 í máli nr. 244/2009, Ker hf., Olíuverslun Íslands hf. og Skeljungur hf. gegn Vestmannaeyjabæ og gagnsök. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að krafa stefnanda væri fyrnd að því leyti sem liðin hafi verið við höfðun málsins tíu ár eða lengri tími frá því að einstök viðskipti aðilanna um eldsneyti fóru fram. Með þessu telur stefndi að Hæstiréttur hafi markað skýra afstöðu til upphafstíma fyrningar. Þá komi skýrt fram í dóminum að fyrning verði ekki rofin fyrr en með málshöfðun, enda gilti 7. gr. laga nr. 14/1905 ekki um fyrningu kröfunnar. Samkvæmt þessari niðurstöðu Hæstaréttar kveður stefndi að öll viðskipti stefnanda, sem hafi átt sér stað 10 árum frá málshöfðun, eða viðskipti fyrir 26. janúar 2002, séu fyrnd. Þetta þýði í raun að krafa stefnanda sé að fullu fyrnd enda liggi ekkert fyrir um að samráð hafi átt sér stað eftir að rannsókn samkeppnisyfirvalda hafi hafist 18. desember 2001. Hafi stefnandi ekki gert nokkra tilraun til að sýna fram á að svo sé. Telur stefndi óumdeilt að eftir 18. desember 2001 hafi samráðinu verið að fullu lokið, enda hafi þá staðið yfir yfirgripsmikil rannsókn á brotum stefndu, þar sem öll gögn stefndu höfðu verið haldlögð og starfsmenn sættu yfirheyrslu. Hafi stefndi Ker gengið til samstarfs við samkeppnisyfirvöld um að upplýsa öll brot sem kynnu að hafa átt sér stað. Telur stefndi því óskiljanlegt að stefnandi hafi í matsbeiðnum sínum annars vegar óskað eftir því að metinn yrði ávinningur af samráði til 16. apríl 2003 og hins vegar til 1. janúar 2004. Telur stefndi málflutning stefnanda um að samráð hafi átt sér stað eftir 18. desember 2001 með öllu órökstuddan og óraunhæfan. Verði ekki fallist á framangreinda málsástæðu um að krafa stefnanda sé fyrnd telur stefndi að tómlæti stefnanda eigi eitt og sér að leiða til þess að kröfur stefnanda nái ekki fram að ganga. Um það vísar stefndi til þess að sá dráttur sem orðið hafi á málarekstri þessum hafi verið með eindæmum og verði ekki rakinn til annarra ástæðna en stórfellds tómlætis stefnanda sem hann verði að bera hallann af. Stefndi Ker byggir enn fremur á því að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að hin saknæma háttsemi hafi valdið honum tjóni. Þá verði hann að sýna fram á eðli og umfang þess tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir. Stefndi telur að þrátt fyrir að stefndi hafi viðurkennt að hafa haft samráð í útboðum á vegum stefnanda árið 1996, og þar með brotið í bága við ákvæði samkeppnislöggjafar, séu engin efni til að fallast á skaðabótakröfu stefnanda. Brot á 10. gr. þágildandi samkeppnislaga feli ekki sjálfkrafa í sér sönnun um að stefndi hafi sýnt af sér sök og þar með skaðabótaskyldu í skilningi skaðabótaréttar. Eigi þetta sérstaklega við þar sem engir samningar hafi verið gerðir í kjölfar útboðanna 1996. Slíkt tjón þurfi að sanna sjálfstætt og sérstaklega. Eins og atvikum þessa máls sé háttað telur stefndi að stefnandi hafi hvorki fært fram haldbær rök né skýringar á því, eða að öðru leyti sýnt fram á, að hann hafi í reynd orðið fyrir fjártjóni af háttsemi stefndu. Stefndi telur að meint tjón stefnanda sé með öllu ósannað og að ekki verði byggt á matsgerðum frá 5. desember 2010 vegna alvarlegra form- og efnisgalla sem á þeim séu. Stefndi telur umræddar matsgerðir ekki uppfylla skilyrði 2. mgr. 62. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Matsmenn hafi einungis haldið matsfundi með matsþolum í upphafi matsvinnu og áður en gagna hafi verið aflað, nánar tiltekið þann 21. september og 16 október 2009, eða meira en ári áður en matsgerðum var skilað. Á matsfundi 21. september 2009 hafi verið sérstaklega bókað að kröfu matsþola að niðurstöður yrðu bornar undir þá á matsfundi áður en gengið yrði frá endanlegri matsgerð. Þrátt fyrir það hafi matsþolar hvorki verið boðaðir á aðra matsfundi né hafi þeir verið upplýstir um hvaða gagna matsmenn hefðu aflað. Þeim hafi þar með ekki verið gefinn kostur á því að tjá sig um gögnin í samræmi við 2. mgr. 62. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Hafi matsþolar í raun fyrst fengið vitneskju um að matsmenn hefðu lokið störfum sínum með kröfubréfi stefnanda 2. ágúst 2010, en stefndi hafi fram að því staðið í þeirri trú að matsmenn væru enn að störfum og að boðað yrði til matsfundar til að kynna þau gögn sem aflað hefði verið og drög að niðurstöðum. Vegna þessara alvarlegu annmarka sem séu á umræddum matsgerðum telur stefndi að þær geti ekki haft nokkurt sönnunargildi í málinu. Fari svo að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að kröfur stefnanda séu ekki að öllu leyti fyrndar, og að sannað þyki að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna samráðs stefndu, krefst stefndi til vara verulegrar lækkunar á aðalkröfu stefnanda. Í því samhengi leggur stefndi áherslu á að einu gögnin sem lögð hafi verið fram um meint tjón stefnanda séu fyrrgreindar matsgerðir. Alvarlegir form- og efnisgallar hafi verið á umræddum matsgerðum. Þá telur stefndi í raun ómögulegt að byggja á þeim sönnun um fjártjón vegna hinna einkennilegu tímaviðmiða sem þær styðjist við enda hafi stefnandi ekki einu sinni gert tilraun til að sýna fram á að samráð og hvað þá tjón hafi átt sér stað vegna viðskipta stefnanda við stefnda eftir húsleit samkeppnisyfirvalda 18. desember 2001. Telur stefndi slíkt enda með öllu óraunhæft, eins og áður hafi verið færð rök fyrir. Fullyrðingum um að samráð hafi haldið áfram eftir 18. desember 2001 sé hafnað sem algjörlega órökstuddum og því verði ekki byggt á ætluðu fjártjóni í matsgerðum eftir þann tíma. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, þrátt fyrir framangreint, að sannað teljist að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna samráðs stefndu, mótmælir stefndi sérstaklega kröfu stefnanda um upphafstíma vaxta og dráttarvaxta, enda verði sá dráttur sem orðið hafi á málinu eingöngu rakinn til tómlætis stefnanda. Krefst stefndi þess að upphafstími dráttarvaxta miðist í fyrsta lagi við dómsuppsögu í héraði. Í öllu falli sé ljóst að dráttarvaxta verði ekki krafist fyrr en í fyrsta lagi 30 dögum frá því að stefnandi hafi fyrst kynnt kröfugerð sína, sbr. 9. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001. Gagnvart stefnda Keri hafi það verið með framlagningu stefnu 26. janúar 2012. Stefndi byggir enn fremur á því að eins og málinu sé háttað séu ekki skilyrði til að dæma bætur að álitum. Komi til greina að dæma bætur að álitum verði stefnandi að sanna að hann hafi orðið fyrir fjártjóni er hlotist hafi af samráði stefndu. Eins og bótakröfu stefnanda sé háttað hafi honum ekki tekist að sanna tjón sitt og því telur stefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Stefndi byggir sýknukröfu sína um fyrningu á 2. tl. 4. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Þá vísar stefndi til óskráðra meginreglna um réttaráhrif tómlætis. Sýknu- og lækkunarkrafa, vegna skorts á sönnum um fjártjón, er aðallega reist á almennum reglum um skaðabætur utan samninga og meginreglum samninga- og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað kveður stefndi aðallega reista á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. 3. Málsástæður og lagarök stefnda, Olíuverslunar Íslands hf. Stefndi, Olíuverslun Íslands hf., kveður stefnanda einungis reisa kröfugerð sína á ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 3/2004. Héraðsdómur hafi með dómi 22. mars 2012 fellt úr gildi fyrrgreindan úrskurð vegna verulegra annmarka á málsmeðferð samkeppnisyfirvalda. Stefndi telur að sönnun um háttsemi hans verði ekki byggð á rannsókn eða hugmyndum samkeppnisyfirvalda sem dæmdar hafi verið verulegum annmörkum háðar. Sú fortakslausa skylda hvíli á stefnanda að sanna að stefndi hafi gerst sekur um brot gagnvart stefnanda sem hafi valdið honum tjóni. Stefndi bendir á að í ákvörðun samkeppnisyfirvalda hafi verið fjallað um ætlað samráð stefndu á árunum 1996 til 2001. Önnur gögn séu ekki lögð fram af hálfu stefnanda því til sönnunar að bótaskyld háttsemi hafi átt sér stað. Engin tilraun sé gerð til þess að sýna fram á að stefndu hafi haft samráð við ákvörðun verðs til stefnanda eftir 2001 sem þó sé hluti kröfugerðarinnar. Stefndi telur að sönnunarfærsla um að stefndu hafi gerst brotlegir sé engin í málatilbúnaði stefnanda. Einungis sé vísað til niðurstöðu samkeppnisyfirvalda. Málið sé því vanreifað. Stefndi byggir á því að kröfur stefnanda á hendur stefndu vegna einstakra viðskipta málsaðila fram til 29. desember 2001 séu fyrndar. Hæstiréttur hafi fjallað um kröfu Vestmannaeyjabæjar á hendur stefndu í máli nr. 244/2009, sem telja verði fullkomlega sambærilega við kröfu stefnanda í þessu máli. Í dóminum hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að krafa bæjarfélagsins væri fyrnd að því leyti sem liðin væru við höfðun málsins 10 ár eða lengri tími frá því að einstök viðskipti aðilanna um eldsneyti voru gerð. Hæstiréttur hafi þar markaði skýra afstöðu til fyrningar, bæði hvað varði upphafstíma og að rof fyrningar verði ekki fyrr en við málshöfðun. Þetta fordæmi Hæstaréttar telur stefndi að taki af öll tvímæli um að allar kröfur vegna viðskipta fyrir 29. desember 2001 séu fyrndar. Stefndi byggir enn fremur á því að tómlæti stefnanda eigi að leiða til þess að kröfur stefnanda geti ekki náð ekki fram að ganga. Dráttur á málarekstri þessum sé með þeim ólíkindum að kröfur stefnanda á hendur stefnda vegna viðskipta málsaðila, verði talið að til þeirra hafi stofnast, hljóti að vera niður fallnar fyrir tómlætis sakir. Stefndi byggir einnig á því að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á tjón sitt eins og áskilið sé samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar. Hann telur að hugleiðingar um að slaka eigi á sönnunarkröfum vegna þess að um brot gegn samkeppnislögum sé að ræða eigi sér enga fótfestu í lögum eða lagaframkvæmd, en hafa þó verið talsvert í umræðunni um starfsemi Samkeppniseftirlitsins. Slíkar hugmyndir hafi fyrst og fremst gengið út á að slaka eigi á sönnunarkröfum þegar verið sé að meta hvort um brot á samkeppnislögum hafi verið að ræða. Hugmyndirnar hafi ekki náð til þess að slaka eigi á sönnunarkröfum þegar mat sé lagt á það hvort til skaðabótaskyldu hafi stofnast. Af hálfu stefnda, Olíuverslunar Íslands hf., er viðurkennt að stefndu hafi borið saman bækur sínar þegar tilboð hafi verið send í útboði fyrir Landhelgisgæsluna 1996. Með því hafi forsvarsmenn stefndu gerst sekir um brot á samkeppnislögum og hafi viðurkennt það fyrir samkeppnisyfirvöldum. Engir samningar hafi verið byggðir á þessum tilboðum, enda hafi forsvarsmönnum Landhelgisgæslunnar verið ljóst að forsvarsmenn félaganna höfðu sammælst um tilboðin. Því hafi verið horfið að þeirri aðferðafræði að nýju að semja um verð á sama grundvelli og gert hafi verið áður. Í þeim samningum hafi Landhelgisgæslan fengið talsvert hagstæðari verð en hún hafði áður notið samkvæmt samningum sem þó hafi verið undir yfirsýn Verðlagseftirlitsins. Starfsmenn Verðlagseftirlitsins hafi verið þeir sömu og hafi staðið að rannsókn Samkeppnisstofnunar á meintu samráði olíufélaganna sem starfsmenn þeirrar stofnunar. Stefndi byggir á því að ekkert samráð hafi átt sér stað, hvorki eftir útboð Landhelgisgæslunnar né eftir útboð dómsmálaráðuneytisins. Forsvarsmenn stefndu hafi unnið að því að upplýsa meint samráðsbrot félaganna með Samkeppnisstofnun. Þar hafi ekkert verið dregið undan. Hins vegar hafi starfsmenn samkeppnisyfirvalda gerst stórtækir í ályktunum og meðal annars talið að við gerð tilboða vegna útboðs lögreglunnar hafi stefndu gerst sekir um samráð og jafnframt samið um að skipta með sér framlegð af viðskiptunum. Þetta hafi stefndu aldrei viðurkennt. Ályktun samkeppnisyfirvalda sé einfaldlega röng. Stefnandi eigi því enga fjárkröfu á hendur stefndu vegna þeirra viðskipta sem krafa hans í máli þessu byggi á. Verði niðurstaða dómsins engu að síður sú, að kröfur séu ekki fyrndar, ekki niður fallnar vegna tómlætis og að fyrir liggi lögfull sönnun um brotlegt athæfi stefndu sem geti verið til þess fallið að valda stefnanda tjóni, telur stefndi engu að síður að stefnandi verði að sýna fram á meint tjón sitt með þeim hætti að dómur verði grundaður á þeirri sönnun. Hugmyndum stefnanda um að snúa eigi sönnunarbyrði við sé mótmælt af hálfu stefnda. Stefndi tekur fram að í stefnu sé engin grein gerð fyrir því tjóni sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir, heldur sé einungis vísað í forsendur og niðurstöður matsmanna. Bent er á það af hálfu stefnda að hæfi hinna dómkvöddu matsmanna hafi verið dregið í efa er þeir hafi verið skipaðir. Um það sé vísað til rökstuddra mótmæla sem lögð hafi verið fram fyrir dómi. Stefndi heldur því fram að matsgerð þessi sé haldin alvarlegum ágöllum bæði er lúti að formi og efni. Stefndi telur að matsferlið hafi ekki verið í neinu samræmi við þær kröfur, sem gerðar séu í 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Einungis einn matsfundur hafi verið haldinn með stefnda og honum hafi ekki verið gefið færi á að kynna sér gögn sem matsmenn hafi aflað frá matsbeiðanda og öðrum matsþolum. Ljóst sé að gagna hafi verið aflað hjá Landhelgisgæslunni. Fundað hafi verið með fulltrúa Landhelgisgæslunnar, en matsþolum hafi ekki verið gefinn kostur á því að vera viðstaddir þann fund eða kynna sér gögn sem á fundinum hafi verið skoðuð. Stefnda sé ókunnugt um hvort haldnir hafi verið fundir með fulltrúum lögreglu og/eða innanríkisráðuneytisins. Ekki hafi verið haldinn fundur með matsþolum áður en matsniðurstöður hafi verið kunngerðar, en það hafi matsmenn fallist á að gera þegar fundað hafi verið um hvernig gagnaöflun skyldi fara fram. Matsmenn hafi lokið matsstörfum í byrjun desember 2010. Matsþolum hafi ekki verið tilkynnt um að fyrir lægi matsgerð fyrr en níu mánuðum síðar. Stefndi heldur því fram að forsendur og aðferðir matsmanna séu meingallaðar. Þar sé til dæmis stuðst við meðaltalsálagningu allra vara olíufélaganna auk þess sem lagt sé til grundvallar að álagningin hafi verið hlutfall af söluverði á hverjum tíma. Álagning hafi alla tíð verið mæld í krónum en ekki sem hlutfall af söluverði. Stefndi telur þó í greinargerð ekki ástæðu til að fara í saumana á aðferðum matsmanna að svo stöddu, en áskilur sér rétt til að óska eftir dómkvaðningu yfirmatsmanna og leggja fram frekari gögn að þessu leyti. Stefndi mótmælir varakröfu stefnanda um að dæmdar verði bætur að álitum. Skilyrði til að kveða upp dóm um bætur að álitum séu ekki fyrir hendi í máli þessu að mati stefnda. Stefnandi hafi hvorki lagt fram haldbæra sönnun þess né gert líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni. Hann hafi heldur ekki fært sönnur á að stefndi hafi átt aðild að samráði um ákvörðun verðs í viðskiptum stefnanda um kaup á olíuvörum á því tímabili sem krafa hans lýtur að. Hugmyndir matsmanna, sem fram komi í matsgerð, hljóti að teljast léttvægar. Matsferlið hafi ekki verið í samræmi við ákvæði einkamálalaga og tímaviðmið í matsgerðunum séu vægast sagt óskiljanleg. Engin tilraun hafi verið gerð af hálfu stefnanda til að sýna fram á að meint samráð hafi staðið allt til ársins 2004. Krafan sé reist á skýrslu samkeppnisráðs, sem einungis nái til desember 2001, en samt sé matsmönnum ætlað að ganga út frá því að samráð hafi staðið talsvert lengur. Dómur verði ekki ákvarðaður með vísan til þeirra forsendna sem stefnandi byggi mál sitt á. Það hljóti að leiða til sýknu. Stefndi vísar til þess sem fram hafi komið af hans hálfu til rökstuðnings fyrir varakröfu sinni um að bætur verði ákvarðaðar lægri en dómkröfur kveði á um. Það sé með öllu ótækt að miða við að samráð, sem viðurkennt sé að hafi átt sér stað 1996 standi lengur en sannanir eru um. Því eigi í mesta lagi að kveða á um bætur vegna tjóns á gildistíma þeirra samninga sem hefðu verið gerðir 1996. Hafa beri í huga að þau viðskipti, sem dómkröfur stefnanda lúti að, séu ekki við stefnda Olíuverslun Íslands hf. og hafi stefndi í engu komið nærri þeim samningum sem þar liggi að baki. Stefndi vísar að öðru leyti til þess sem fram komi í greinargerðum annarra stefndu í málinu. 4. Málsástæður og lagarök stefnda, Skeljungs hf. Af hálfu stefnda, Skeljungs hf., er á það bent að við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum hafi hann viðurkennt að hafa haft samráð við meðstefndu við útboð Landhelgisgæslunnar árið 1996. Stefndi hafnar því hins vegar að hafa haft samráð við stefndu eftir það tímamark í einstökum viðskiptum við stefnanda vegna olíuviðskipta stofnunarinnar. Í greinargerð mótmælti stefndi því að samráð hefði átt sér stað við útboðs dómsmálaráðuneytisins. Við aðalmeðferð málsins féll stefndi frá þeirri málsástæðu. Loks mótmælir stefndi því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna framangreinds. Hvað sem ofangreindu líði og án nokkurrar viðurkenningar á lögmæti kröfu stefnanda byggir stefndi á því að meintar kröfur stefnanda á hendur stefnda vegna einstakra viðskipta málsaðila, verði talið að til þeirra hafi stofnast, séu fallnar niður á grundvelli tómlætis. Hvað síðastgreindu málsástæðuna varðar þá er á það bent af hálfu stefnda að húsleit hafi farið fram hjá olíufélögunum í desember 2001 og hafi hún orðið tilefni umfjöllunar í fjölmiðlum. Ákvörðun samkeppnisráðs hafi legið fyrir síðla árs 2004 og úrskurður áfrýjunarnefndar í byrjun árs 2005. Sjónarmið stefnanda um meinta bótaskylda háttsemi stefnda vegna framangreindra viðskipta hafi fyrst verið sett fram í bréfi, dags. 18. ágúst 2006. Engar fjárkröfur hafi verið gerðar á þeim tíma. Stefndi hafi mótmælt sjónarmiðum stefnanda með bréfi, dags. 4. september 2006. Bréfi ríkisins hafi ekki verið fylgt eftir fyrr en tæpum þremur árum síðar er matsbeiðni, dags. 24. mars 2009, hafi verið send Héraðsdómi Reykjavíkur. Í kjölfarið hafi verið dómkvaddir matsmenn og þeir skilað niðurstöðum sínum 5. desember 2010. Það veki athygli að tæpir 9 mánuðir hafi liðið frá því að matsgerðir lágu fyrir þar til stefnda hafi verið gerð grein fyrir niðurstöðum og kröfur settar fram. Með vísan til ofangreinds telur stefndi að tómlæti stefnanda eigi eitt og sér að gera það að verkum að framangreindar kröfur nái ekki fram að ganga. Hvað sem framangreindu líði telur stefndi ljóst að meintar kröfur stefnanda á hendur stefnda vegna einstakra viðskipta málsaðila til 29. desember 2001 séu fyrndar, sbr. 2. tl. 4. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda og dóm Hæstaréttar í máli nr. 244/2009. Stefndi áréttar þó að hann telur stefnanda ekki eiga fjárkröfu á hendur sér, hvorki vegna viðskipta fyrir né eftir umrætt tímamark. Stefndi byggir á því að ekkert samráð hafi átt sér stað, hvorki eftir útboð Landhelgisgæslunnar né útboð dómsmálaráðuneytisins. Stefnandi eigi því enga fjárkröfu á hendur honum vegna þeirra viðskipta. Stefndi tekur fram að stefnandi vísi til ákvörðunar samkeppnisráð, bls. 139-166, og úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli, bls. 97-104, þar sem settar hafi verið fram ályktanir um að stefndu hefðu haft með sér ólöglegt samráð við útboð dómsmálaráðuneytisins fyrir Landhelgisgæsluna í júní 1996 og fyrir lögregluna í október 1996. Að ofangreindum gögnum frátöldum séu engin gögn lögð fram af hálfu stefnanda því til sönnunar að bótaskyld háttsemi hafi átt sér stað. Stefnandi hafi til að mynda ekki lagt fram þau gögn sem niðurstöður samkeppnisráðs og áfrýjunarnefndar hafi verið reistar á. Stefndi byggir á því að stefnandi geti ekki fært sönnur á meint brot stefndu með framangreindum hætti. Slík gagnaframlagning leysi stefnanda ekki undan því að þurfa að færa fram fullnægjandi sönnun fyrir staðhæfingum sínum eftir þeim leiðum sem lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála bjóði. Málið sé að þessu leyti vanreifað. Að mati stefnda skipti hér öllu máli að hvorki í ákvörðun samkeppnisráðs né úrskurði áfrýjunarnefndar séu færðar fullnægjandi sönnur að því að stefndu hafi haft samráð vegna þeirra viðskipta sem stefnandi átti vegna Landhelgisgæslunnar í kjölfar útboðsins árið 1996, þ.e. frá og með árinu 1997, eða samið um skiptingu framlegðar af slíkum viðskiptum. Raunar liggi engin eða afar takmörkuð gögn fyrir í málinu um að stefndu hafi haft með sér samráð í kjölfar útboðanna þrátt fyrir að rannsókn samkeppnisyfirvalda á starfsemi stefndu hafi verið gríðarlega umfangsmikil og tekið til flestra ef ekki allra þátta í starfsemi félaganna. Stefndi hafi frá upphafi neitað að slíkt samráð hafi átt sér stað. Stefndi byggi á því að þau gögn sem vísað sé til í ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndar feli ekki í sér neina sönnun á því að hann og meðstefndu hafi haft með sér ólögmætt samráð í tengslum við framangreind viðskipti eða samið um skiptingu framlegðar. Þeim ályktunum sem samkeppnisyfirvöld dragi af gögnunum sé mótmælt sem röngum og órökstuddum. Í stefnu málsins sé heldur engin tilraun gerð til að halda því fram að samráð hafi átt sér stað í kjölfar útboðanna eða að samið hafi verið um skiptingu framlegðar. Stefnandi byggi einfaldlega á því í kröfugerð sinni að slíkt samráð hafi átt sér stað án þess að færa nokkur rök fyrir því. Slíkt verði því ekki lagt til grundvallar í málinu. Þá beri einnig á það að líta að húsleit hafi verið framkvæmd hjá olíufélögunum í desember 2001 þar sem hald hafi verið lagt á öll gögn félaganna og starfsmenn þeirra í kjölfarið yfirheyrðir. Málflutningi stefnanda um að stefndu hafi haft með sér samráð frá þeim tíma sé hafnað sem röngum. Þegar af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, þvert á væntingar stefnda Skeljungs, að stefndu hafi átt í ólögmætu samráði vegna viðskipta í kjölfar útboðanna og að kröfur stefnanda séu ekki fyrndar, krefst stefndi sýknu á þeim grundvelli að ósannað sé að háttsemin hafi valdið stefnanda tjóni. Stefndi mótmælir öllum ályktunum í stefnu um að sönnunarbyrði beri að snúa við með þeim hætti að stefnda beri að afsanna fullyrðingar stefnanda um tjón. Þessi framsetning fari þvert gegn grundvallarreglum í skaðabótarétti og reglum réttarfars um sönnun. Stefndi byggir á því að á stefnanda hvíli sönnunarbyrði um alla þá þætti sem séu forsenda þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu bóta í málinu. Þótt það sé vissulega rétt að stefnandi hafi ekki óheftan aðgang að bókhaldsgögnum stefnda þá hafi stefnandi úrræði lögum samkvæmt til þess að fá mat á hverju því atriði sem nauðsynlegt kann að vera að meta við útreikning á meintu fjártjóni. Stefndi vísar til þess að engin grein sé gerð fyrir því tjóni sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir og þeim forsendum sem liggi til grundvallar útreikningi á umfangi tjónsins. Af hálfu stefnanda sé aðeins vísað með almennum hætti til forsendna og niðurstaðna matsmanna. Stefndi telji að ekki verði byggt á umræddum matsgerðum vegna alvarlegra form- og efnisgalla. Á það er bent að matsþolar hafi skilað skriflegum andmælum til héraðsdóms þegar í ljós hafi komið að til stæði að dómkveðja Gylfa Zoëga og Svein Agnarsson til verksins. Ástæður andmælanna hafi einkum verið þær að þeir gætu ekki talist óvilhallir þegar horft væri til þess að þeir hefðu áður tekið mjög eindregna afstöðu til afleiðinga meints samráðs olíufélaganna í máli sem Reykjavíkurborg höfðaði. Vinnubrögð matsmannanna hafi sætt mjög harðri gagnrýni olíufélaganna í því máli. Stefndi tekur fram að umboðsmenn stefndu hafi verið boðaðir á einn matsfund. Sá fundur hafi verið haldinn 21. september 2009. Á fundinum hafi matsmenn gert grein fyrir gögnum sem þeir hafi talið þörf á að fá frá aðilum matsmálanna. Rætt hafi verið um verklag við gagnaöflun og samþykkt að tilnefndur yrði tengiliður fyrir hvern aðila málsins, annar en lögmenn aðila, sem hefði milligöngu um að afla umræddra gagna. Vegna þessa fyrirkomulags hafi einnig verið bókað, að kröfu stefndu, að niðurstöður yrðu bornar undir þá á matsfundi áður en gengið yrði frá endanlegum matsgerðum. Í kjölfarið hafi starfsmenn stefnda átt samskipti við matsmenn þar sem leitast hafi verið við að veita allar upplýsingar og gögn sem matsmenn hafi óskað eftir. Stefnda sé hins vegar ekki kunnugt um að boðað hafi verið til fleiri matsfunda. Þrátt fyrir það megi ráða af fyrirliggjandi matsgerð um útboð Landhelgisgæslunnar að haldinn hafi verið fundur með fulltrúa Landhelgisgæslunnar og aflað gagna frá honum án þess að stefndu hafi verið gefinn kostur á að vera viðstaddur þann fund eða kynna sér þau gögn sem aflað hafi verið með þessum hætti. Stefnda sé ókunnugt um hvort fleiri slíkir fundir hafi verið haldnir, s.s. með fulltrúum lögreglunnar eða dómsmálaráðuneytisins, nú innanríkisráðuneytisins. Stefndu hafi ekki verið tilkynnt um lok vinnu matsmanna. Það hafi fyrst verið þegar kröfubréf stefnanda hafi borist sem stefnda hafi orðið það ljóst að matsgerðir væru tilbúnar og hefðu legið fyrir frá 5. desember 2010. Stefndi hafi fram til þess tíma staðið í þeirri trú að matsmenn væru enn að störfum og að boðað yrði til matsfundar til að kynna þau gögn sem aflað hafði verið og eftir atvikum drög að niðurstöðum. Stefndi telur framangreint matsferli ekki í nokkru samræmi við ákvæði 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda hafi ekki verið gefið tækifæri til að kynna sér gögn sem matsmenn hafi aflað frá matsbeiðanda og öðrum matsþolum. Þá hafi ekki verið boðað til matsfundar áður en matsgerðum hafi verið skilað, svo sem áskilið hafi verið af hálfu matsþola þegar fyrirkomulag við gagnaöflun hafi verið ákveðið. Stefndi telur að annmarkar af þessum toga geri það að verkum að ekki verði byggt á matsgerðunum. Stefndi telur að víða megi sjá afleiðingar þess, að stefnda hafi ekki verið gefinn kostur á að kynna sér gögn við matið, í efnistökum og í niðurstöðum matsmanna. Þar megi m.a. nefna að magntölur og verð í viðskiptum við stefnda, sem lögð séu til grundvallar í matsgerðunum, fari ekki að öllu leyti saman við tölur úr bókhaldi félagsins. Þar skeiki oft talsverðu. Stefndi vísar til þess að í forsendum matsmanna í mati vegna útboðs dómsmálaráðuneytisins sé stuðst við meðaltalsálagningu (hlutfallslega) allra vara olíufélaganna. Álagning hafi verið án nokkurs vafa mismunandi milli olíufélaganna. Þá sé ljóst að álagning hafi verið mjög mismunandi milli vörutegunda. Þessi aðferðafræði sé því illskiljanleg og ljóst að hún geti aldrei skilað réttum niðurstöðum. Þá leggi matsmenn til grundvallar að álagningin hafi verið hlutfall af söluverði á hverjum tíma. Þessi aðferðafræði sé alröng enda liggi fyrir að álagning olíufélaganna hafi ávallt verið mæld í krónum en ekki prósentum. Ástæðuna sé að rekja til mikilla verðsveiflna á heimsmarkaðsverði eldsneytis. Þetta séu staðreyndir sem liggi fyrir í gögnum stefnda og án nokkurs vafa hinna olíufélaganna einnig. Af hálfu matsmanna sé því jafnframt haldið fram að ársreikningar Skeljungs fyrir árin 2002 til 2006 hafi ekki verið aðgengilegir og því verði við matið að styðjast við álagningu Olíuverslunar Íslands og Kers á tímabilinu sem um ræði. Þetta kveður stefndi vera rangt, enda um opinber gögn að ræða. Þá vanti inn í útreikningsverð matsmanna álagningu eldsneytissala ofan á Plattsverð, auk þess sem óraunhæft sé að nota afsláttarkjör Kers á sölu stefnda, enda sala þess síðarnefnda mun minni. Stefndi tekur einnig fram að í sömu matsgerð sé svokallaðri afsláttaraðferð ekki beitt við útreikning á meintum ávinningi vegna sölu á dísilolíu. Sú skýring sé gefin að reiknaða verðið hafi verið lægra en bæði raunverð og afsláttarverð. Því virðist sem reiknað sé eftir þeirri aðferð sem sé hagfelldust stefnanda hverju sinni í stað þess að gæta samræmis í þeirri aðferðafræði sem lögð sé til grundvallar. Þá sé í matsgerðinni rætt um flugvélabensín en það sé allt önnur vara en flugvélasteinolía sem sé sú vara sem Landhelgisgæslan hafi keypt. Loks sé nettóverð matsmanna hækkað hlutfallslega í takt við hækkun á FOB verði stefnda. Ekkert tillit sé því tekið til verðsveiflna á innlendum kostnaði. Af hálfu stefnda er jafnframt bent á að krafa stefnanda vegna ætlaðs samráðs olíufélaganna í kjölfar útboðs Landhelgisgæslunnar nemi samtals 19.433.574 krónum. Af forsendum matsmanna verði ráðið að meint tjón stefnanda sé mun lægra sé tekið tillit til þess að það verð sem Landhelgisgæslan greiddi hafi í mörgum tilvikum verið lægra en reiknað nettóverð matsmanna. Taka verði tillit til slíks ávinnings við útreikning á meintu tjóni enda sé það grundvallarregla í skaðabótarétti að tjónþoli eigi ekki að hagnast á broti. Að teknu tilliti til þessa sé meint krafa stefnanda vegna þessa þáttar mun lægri, eða 7.621.964 krónur. Þó áréttar stefndi að því sé alfarið mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru tjóni. Stefndi telur matsgerðirnar rangar að efni til um fjölda annarra þátta en hann geri að umtalsefni. Lúti það jafnt að þeim tölum og gögnum sem byggt sé á sem og útreikningum, forsendum og ályktunum matsmanna. Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til að dæma bætur að álitum eins og stefnandi geri kröfu um til vara. Honum beri að sanna að hann hafi orðið fyrir fjártjóni af samráði stefndu. Að mati stefnda hafi stefnandi hvorki sannað né gert líklegt að tjón hafi hlotist af háttsemi stefndu. Af þeim fjölmörgu ástæðum sem raktar hafa verið hér að framan sé ljóst að ekki verði byggt á þeim forsendum sem stefnandi hafi kosið að leggja til grundvallar bótakröfum sínum í málinu. Af því leiði að engin leið sé að áætla hvort tjón hafi hlotist af háttsemi stefndu, hvað þá hverrar fjárhæðar það eigi að hafa verið. Takist stefnanda ekki sönnun um þessa þætti beri að sýkna stefnda af öllum kröfum. Fari svo að sannað teljist að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni sem stefndi beri bótaábyrgð er krafist verulegrar lækkunar bóta frá því sem krafist sé í aðal- og varakröfu stefnanda. Stefndi telur að jafnvel þótt talið verði að þær málsástæður sem að framan séu raktar leiði ekki til sýknu þá beri að taka mið af þeim við mat á hugsanlegu tjóni stefnda. Stefndi tekur fram að samkvæmt skilmálum útboðanna hafi samningur, sem gerður yrði við þann aðila er best bauð, að gilda í tvö ár. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi sýnt af sér bótaskylda háttsemi, leiði af framangreindu að stefnandi geti aldrei átt kröfu um bætur á hendur stefnda fyrir lengra tímabil en tvö ár eftir að útboðið fór fram. Í öllu falli sé ljóst að tímabilið geti ekki verið lengra en til desember 2001 þegar húsleit hafi farið fram. Þá sé rétt að taka fram að stefnandi krefjist bóta vegna viðskipta Landhelgisgæslunnar fram til 1. janúar 2004 þrátt fyrir að nýr viðskiptasamningur hafi tekið gildi 29. október 2002. Slík kröfugerð standist ekki. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta og er þess krafist að hann miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti enda hafi stefnandi fram til þessa ekki sannað eða gert líklegt að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna háttsemi stefndu. Stefndi kveður málskostnaðarkröfu sína byggjast á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Forsendur og niðurstaða Eins og rakið hefur verið krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefndu til að bæta tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir í viðskiptum við stefndu um kaup á annars vegar eldsneyti á bifreiðar embætta dómsmálaráðuneytisins árin 1997 til 2004 og hins vegar á skipagasolíu og flugvélaeldsneyti á farartæki Landhelgisgæslunnar frá októberlokum 1996 til 2003. Um hina saknæmu háttsemi stefndu vísar stefnandi til niðurstöðu samkeppnisyfirvalda sem rakin hefur verið, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að stefndu hefðu haft með sér ólögmætt samráð við tvö útboð á vegum Ríkiskaupa árið 1996. Öllum tilboðum stefndu var hafnað og telur stefnandi sig ekki hafa notið þess hagræðis sem hafi verið tilgangur útboðsins, þ.e. að fá eldsneytið á lægra verði en ella. Um tjónið vísar hann til fyrirliggjandi matsgerðar. Stefndu mótmæla kröfunni með ýmsum rökum, meðal annars á þeim grundvelli að krafan sé fyrnd. Um fyrningu ætlaðrar skaðabótakröfu stefnanda fer eftir lögum nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um sama efni. Samkvæmt fyrrgreindu lögunum fyrnast skaðabótakröfur á tíu árum, sbr. 2. mgr. 4. gr. laganna. Enginn ágreiningur er um að stefnukrafan lýtur þeirri reglu og að fyrningarfresti hafi fyrst verið slitið við málshöfðunina 29. desember 2011. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna hófst fyrning kröfunnar er hin ætlaða skaðabótakrafa varð „gjaldkræf“, eins og segir í ákvæðinu. Stefnandi telur að krafan hafi ekki orðið gjaldkræf í þessum skilningi fyrr en hann fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjón sitt og þá aðila sem bæru ábyrgð á því. Það hafi ekki gerst fyrr en í fyrsta lagi eftir að ákvörðun samkeppnisráðs lá fyrir 28. október 2004. Þessu mótmæla stefndu. Í íslenskri löggjöf eru dæmi þess að fyrning skaðabótakröfu hefjist þegar nauðsynlegar upplýsingar liggja fyrir um tjónið eða hina saknæmu háttsemi. Í þeim tilvikum er fyrningarfrestur hins vegar ávallt mun styttri en tíu ár. Má hér vísa til 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, þar sem fyrningarfrestur er fjögur ár frá lokum þess almanaksárs er kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Einnig skal hér bent á 14. gr. laga nr. 25/1991 um skaðsemisábyrgð, þar sem kveðið er á um að bætur fyrir skaðsemistjón fyrnist þegar þrjú ár eru liðin frá þeim degi er tjónþoli fékk eða mátti fá vitneskju um tjón sitt, ágalla vörunnar og nafn og dvalarstað framleiðanda þess sem í hlut á. Þá má hér vísa til 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, þar sem krafa um bætur fyrnist á fjórum árum og hefst fresturinn við lok þess almanaksárs er vátryggður fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem eru grundvöllur kröfu hans. Í öllum þessum ákvæðum er einnig við það miðað að skaðabótakrafa falli niður að liðnum tíu árum frá tjónsatviki sé hún þá ekki fyrnd eftir fyrrgreindum reglum. Að auki má geta þess að samkvæmt núgildandi 1. málsl. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnist krafa um skaðabætur á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga. Ef fallist verður á að stefnandi eigi skaðabótakröfu á þeim grundvelli sem hann byggir á verður að líta svo á að hún hafi stofnaðist er tjón hlaust af þeirri saknæmu háttsemi sem hann telur stefndu hafa sýnt með því að hafa haft samráð um gerð tilboða í eldsneyti í útboði fyrir Landhelgisgæsluna og útboði fyrir embætti dómsmálaráðuneytisins árið 1996. Á því er byggt að tjón stefnanda felist í því að stofnanirnar hafi í framhaldinu keypt eldsneytið á hærra verði en ef samkeppni hefði ríkt milli félaganna um gerð tilboða í útboðunum. Virðist þá gengið út frá því að tjónið komi fram við einstök viðskipti þar sem kaupverðið var hærra af þessum sökum. Líta verður svo á að skaðabótakröfur vegna þessara viðskipta, sem eins og áður segir fyrnast á 10 árum, hafi orðið gjaldkræfar samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 þegar einstök viðskipti áttu sér stað, en ekki þegar stefnandi fékk upplýsingar um hið ólögmæta samráð. Sú niðurstaða er í góðu samræmi við það sem að framan greinir um reglur um fyrningu skaðabótakrafna almennt sem og niðurstöðu Hæstaréttar Íslands frá 6. maí 2010 í máli nr. 244/2009. Þessi skilningur fær enn fremur stoð í niðurstöðu Hæstaréttar frá 14. desember 2000 í máli nr. 241/2000. Af þessum sökum verður að líta svo á að allar kröfur stefnanda, sem eiga rætur að rekja til viðskipta, sem áttu sér stað fyrir 29. desember 2001, eða tíu árum fyrir höfðun málsins, séu fyrndar. Stefnandi reisir kröfugerð sína á niðurstöðu tveggja matsgerða, þar sem fjallað er um tjón stefnanda vegna ólögmæts samráðs stefndu við útboðin. Í matsgerð um tjónið, sem talið er að hafi hlotist í viðskiptum Landhelgisgæslunnar í kjölfar útboðsins, er fundið út hvað ætla megi að stefndi Skeljungur hefði getað boðið í verð fyrir lítra af flugvélaeldsneyti og skipagasolíu (nettóverð) í útboðinu þegar horft sé til umsaminnar skiptingar olíufélaganna á framlegð af viðskiptunum. Það verð er því næst framreiknað með verðvísitölu FOB-verðs á umræddri vöru fyrir árin 1997 til og með 2003. Ávinningur stefndu af viðskiptum við stefnanda með umrædda vöru á sama árabili er síðan fundinn út með því að margfalda annars vegar vegið meðalverð í viðskiptum hvers árs (LHG-verð) við magn á því ári og hins vegar hið svonefnda nettóverð við sama magn. Mismunurinn á útkomunni er þá talinn vera ávinningur samráðsins á því ári. Áætlaður heildarávinningur stefndu af viðskiptum við Landhelgisgæsluna árin 1997 til 2003 í krónum talið er samkvæmt niðurstöðu matsmanna eftirfarandi: Niðurstöðutölur í næstneðstu línu (Samtals 1) sýna samtölu allra áranna, en tölur í neðstu línu (Samtals 2) sýna samtölu þeirra ára þar sem reiknaður ávinningur er jákvæð stærð. Í kröfugerð stefnanda er samtala ávinnings á verðlagi hvers árs þar sem ávinningurinn er jákvæð stærð lögð til grundvallar, þ.e. 19.433.574 krónur. Matsmenn beita annarri aðferð í matsgerð um ætlað tjón stefnanda er hlaust af samráði stefndu í útboði fyrir embætti dómsmálaráðuneytisins. Þar öfluðu matsmenn gagna um innflutningsverð eða svonefnt landað verð á annars vegar bensíni og hins vegar dísilolíu hjá stefndu Skeljungi og Olíufélaginu. Því næst er tekið tillit til álagðra gjalda auk þess sem bætt er við 5% álagi vegna kostnaðar við móttöku, mælingar og rannsóknir farma eða birgðarýrnunar og 30% álagi vegna annars breytilegs og fasts kostnaðar. Á þann hátt er fundið út svokallað reiknað verð á hvern lítra á annars vegar bensíni og hins vegar á dísilolíu á árabilinu frá 1997 og út árið 2002. Þetta er það verð sem matsmönnum reiknast til að fyrrgreind tvö olíufélög hefðu getað boðið miðað við forsendur um framangreinda álagningu og gjaldtöku. Til samanburðar taka matsmenn það verð sem Lögreglan í Reykjavík greiddi að meðaltali fyrir bensín á hverju ári á sama tímabili. Matsmenn tefla einnig fram til samanburðar listaverði Olíufélagsins á bensíni og þeim afslætti sem stefndi Ker kveður Olíufélagið hafa boðið lögreglunni á þessu sama tímabili. Niðurstaðan af þessum samanburði kemur fram í eftirfarandi töflu sem sýnir krónur á lítra (I: Verð samkvæmt gögnum lögreglu; II: Skeljungur reiknað verð; III: Olíufélagið reiknað verð; IV: Olíufélagið listaverð; V: Afsláttarverð Olíufélagsins samkvæmt gögnum Kers; VI: Olís smásöluverð): Samkvæmt þessari töflu, sem birt er í matsgerðinni, benda þær forsendur, sem matsmenn gáfu sér um eðlilega álagningu á innflutningsverð á bensíni, til þess að samráð í útboðinu hafi ekki skilað nokkrum ávinningi af sölu á 95 oktana bensíni til lögreglunnar. Matsmenn taka hins vegar fram að ef „gert er ráð fyrir að án samráðs hefði Olíufélagið hf. getað boðið þau afsláttarkjör, sem fram komi í gögnum frá Keri hf., og að Olíufélagið hefði setið eitt að viðskiptum við Lögregluna í Reykjavík“ megi áætla þann ávinning sem stefndu „hefðu við þær aðstæður haft af samráði“. Sá ávinningur er sýndur í eftirfarandi töflu sem birt er í matsgerðinni (I: Magn í viðskiptum við Olís og Skeljung, lítrar; II: Verð samkvæmt gögnum lögreglu, kr. á lítra; III: Afsláttarverð samkvæmt gögnum Kers hf., kr. á lítra; IV: Reiknaður ávinningur á verðlagi hvers árs, kr.) Í kröfugerð stefnanda er þessi útreikningur, sem tekur mið af þeim afsláttarkjörum sem Olíufélagið kveðst hafa boðið lögreglunni á tímabilinu, samanborið við meðaltalsverð á lítra af 95 oktana bensíni í viðskiptum Lögreglunnar í Reykjavík við olíufélögin, lagður til grundvallar. Samkvæmt því er áætlað að ávinningur stefndu af samráðinu í útboðinu 1996 hafi samtals numið 2.557.250 krónum á verðlagi hvers árs frá 1997 til ársloka 2002. Af matsgerð verður ráðið að einungis hafi legið fyrir upplýsingar frá Lögreglunni í Reykjavík um mánaðarlegt meðalverð á lítra af dísilolíu frá 2000 til 2002. Það verð er borið saman við reiknað verð á dísilolíu miðað við áðurgreindar forsendur um eðlilega álagningu og gjaldtöku á þessum árum. Til samanburðar er jafnframt gefið upp afsláttarverð Olíufélagsins samkvæmt gögnum Kers. Þessar upplýsingar eru teknar saman í eftirfarandi töflu sem sýnir krónur á lítra (I: Verð samkvæmt gögnum lögreglu; II: Skeljungur reiknað verð; III: Olíufélagið reiknað verð; IV: Olíufélagið listaverð; V: Aflsáttarverð Olíufélagsins samkvæmt gögnum Kers; VI: Olís smásöluverð): Í matsgerðinni er síðan reiknaður út ávinningur stefndu af sölu á dísilolíu til fyrrgreinds embættis árin 2000 til 2002 að teknu tillit til þess magns sem það keypti af vörunni af olíufélögunum, sem var 70.624 lítrar árið 2000, 72.796 lítrar árið 2001 og 70.242 lítrar árið 2002. Þegar matsmenn taka mið af því verði, sem gögn lögreglunnar bera með sér að hún hafi greitt fyrir olíuna, telja þeir ávinning Skeljungs í heild nema 2.651.206 krónum (753.485 krónur árið 2000, 908.573 krónur árið 2001 og 989.148 krónur árið 2002) en ávinning Olíufélagsins nema 2.635.174 krónum á þessum þremur árum (562.172 krónur árið 2000, 1.057.445 krónur árið 2001 og 1.015.557 krónur árið 2002). Sé aftur á móti tekið mið af afsláttarverði, sem stefndi Ker telur að hafi gilt, telja þeir ávinning Skeljungs nema samtals 1.548.449 krónum á þessu þriggja ára tímabili (424.965 krónur árið 2000, 525.933 krónur árið 2001 og 597.551 króna árið 2002), en ávinning Olíufélagsins nema samtals 1.532.418 krónum (233.652 krónur árið 2000, 674.806 krónur árið 2001 og 623.960 krónur árið 2002). Að þessu gefnu er í matsgerðinni stillt upp annars vegar lágu mati og hins vegar háu mati á ávinningi olíufélaganna af sölu á 95 oktana bensíni og dísilolíu til Lögreglunnar í Reykjavík á árabilinu frá 1997 og út árið 2002 á verðlagi hvers árs í krónum talið: Í kröfugerð stefnanda er tekið mið af því að tjón hans svari til hærra matsins á ávinningi olíufélaganna við sölu á eldsneyti á bifreiðar umrædds embættis á tímabilinu frá 1997 og út árið 2002, 5.208.456 krónur. Eins og áður greinir verður að líta svo á að ætluð skaðabótakrafa stefnanda, sem reist er á hinum tilgreindu viðskiptum Landhelgisgæslunnar og embætta dómsmálaráðuneytisins, sem áttu sér stað fyrir 29. desember 2001, eða tíu árum fyrir höfðun málsins, séu fallnar niður sökum fyrningar. Viðskiptin sem liggja kröfugerð stefnanda til grundvallar eru ekki sundurliðuð í matsgerð eða gögnum málsins eftir dögum, aðeins árum. Eins og málið liggur fyrir dóminum getur því einungis komið til álita að dæma bætur fyrir viðskipti Landhelgisgæslunnar við stefndu árin 2002 og 2003 og viðskipti Lögregluembættisins í Reykjavík við stefndu árið 2002. Eins og fram hefur komið reisir stefnandi málatilbúnað sinn alfarið á því að hin saknæma háttsemi, sem veiti honum tilkall til skaðabóta, felist í ólögmætu samráði í fyrrgreindum útboðum árið 1996, þar sem öllum tilboðum var hafnað. Stefnandi byggir hins vegar ekki á því að samráð hafi verið milli olíufélaganna um þau viðskipti sem fylgdu í kjölfarið næstu árin. Samkvæmt þessu er á því byggt af hálfu stefnanda að samráðið árið 1996 hafi leitt til lakari viðskiptakjara fyrir stefnanda út árið 2003 að því er varðar Landhelgisgæsluna og út árið 2002 að því er varðar lögregluna. Hvorki í stefnu né í matsgerð eru færð viðhlítandi rök fyrir því að samráð olíufélaganna í útboðunum árið 1996 hafi leitt til tjóns í umræddum viðskiptum jafn lengi og ráð er fyrir gert í málatilbúnaði stefnanda. Eins og rakið er í kafla II var við það miðað að gerður yrði tímabundinn samningur til tveggja ára við það félag eða félög sem ættu hagstæðustu tilboðin í útboðunum. Möguleiki var á framlengingu samninganna í tvö ár til viðbótar. Þá skyldu þeir vera uppsegjanlegir af beggja hálfu. Ef samningar hefðu komist á í kjölfar útboðanna má því gera ráð fyrir að þeir hefðu lengst getað gilt í viðskiptum stofnananna til ársins 2001. Þá er til þess að líta að rannsókn Samkeppnisstofnunar hófst 18. desember 2001. Að teknu tilliti til þess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn að ekki hafi verið færðar sönnur á að samráð olíufélaganna í útboðunum 1996 hafi leitt til tjóns í viðskiptum Landhelgisgæslunnar við olíufélögin árin 2002 og 2003 og við kaup lögreglunnar á eldsneyti árið 2002. Með vísan til þess sem að framan er rakið verða stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnanda á grundvelli fyrningar að hluta en að öðru leyti með þeim rökum að ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl milli hinnar saknæmu háttsemi stefndu og þess tjóns sem stefnandi telur að leitt hafi af henni. Í ljósi þeirrar niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefndu hverjum um sig málskostnað. Í ljósi umfangs málsins og reksturs þess fyrir dómi þykir hæfilegt að stefnandi greiði hverjum stefndu 1.000.000 króna í málskostnað. Af hálfu stefnanda flutti málið Vilhjálmur H. Vilhjálmsson hrl. Af hálfu stefnda, Kers hf., flutti málið Telma Halddórsdóttir hdl. Af hálfu stefnda, Olíufélags Íslands hf., flutti málið Gísli Baldur Garðarsson hrl. Af hálfu stefnda Skeljungs hf., flutti málið Ólafur Freyr Frímannsson hdl. fyrir hönd Harðar Felix Harðarsonar hrl. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en dómari og aðilar töldu óþarft að flytja málið að nýju. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Ker hf., Olíuverslun Íslands hf. og Skeljungur hf., eru sýknaðir af kröfum stefnanda, íslenska ríkisins. Stefnandi greiði stefndu hverjum um sig 1.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 399/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
|
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], verði með vísan til d-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991 gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 30. september 2005 kl. 16:00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. september 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. september 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 30. september 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Mál vegna framlengingar á gæsluvarðhaldi varnaraðila var síðast til meðferðar í Hæstarétti í máli nr. 342/2005, sem dæmt var 3. ágúst 2005. Þá var beðið niðurstöðu sérfróðra manna sem dómkvaddir höfðu verið 6. júlí 2005 til að leggja mat á geðhagi varnaraðila, en hann hafði sjálfur krafist dómkvaðningar þeirra. Í forsendum dómsins var tekið fram að líta yrði til þess heildartíma, sem meðferð máls varnaraðila hefði tekið, þegar lagt væri mat á hvort skilyrði d. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir framlengingu gæsluvarðhalds hans teldist fullnægt. Varnaraðili hafði þá verið í Héraðsdómi Reykjavíkur úrskurðaður í gæsluvarðhald til 23. september 2005. Í dómi Hæstaréttar var ekki talið unnt að fallast á að meðferð á máli varnaraðila þyrfti að taka svo langan tíma og var gæsluvarðhaldinu markaður tími til 5. september 2005. Í hinum kærða úrskurði kemur fram, að varnaraðili hafi ekki reynst fús til að gangast undir geðrannsókn hinna dómkvöddu matsmanna. Þeir skiluðu allt að einu matsgerð 2. september 2005 og gáfu þar umsögn um skýrslu Tómasar Zoëga geðlæknis 20. maí 2005 og töldu ekki tilefni til að draga réttmæti niðurstöðu hennar í efa. Af matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna verður ráðið, að þeir hafi ekki reynt að koma á matsfundi með varnaraðila fyrr en 25. ágúst 2005 eða rúmlega 7 vikum eftir að þeir voru dómkvaddir. Í gögnum málsins koma ekki fram neinar skýringar á því, hvers vegna þessi störf hafa tekið svo langan tíma. Nú er enn krafist framlengingar á gæsluvarðhaldi varnaraðila með vísan til sömu lagaheimildar og fyrr. Þrátt fyrir það sem að framan greinir og forsendur Hæstaréttar í dóminum 3. ágúst 2005 féllst Héraðsdómur Reykjavíkur í hinum kærða úrskurði á kröfur sóknaraðila og úrskurðaði varnaraðila til áframhaldandi gæsluvarðhalds til 30. september 2005. Varnaraðili hefur nú sætt gæsluvarðhaldi í nærfellt fjóra og hálfan mánuð. Sóknaraðili hefur ekki gefið viðhlítandi skýringar á nauðsyn þess að mál varnaraðila þurfi að taka svo langan tíma sem raun ber vitni. Með vísan til þess sem að framan greinir verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 671/2010
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Stefnandi þessa málser Avant hf., kt. 561205-1750, Suðurlandsbraut 12, Reykjavík, en stefndi erBaldvin Arnar Samúelsson, kt. 251079-5529, Rjúpnasölum 10, Kópavogi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá kveðst sóknaraðili krefjast þess að „varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila í héraði og Hæstarétti.“ Talið verður að hér hafi fallið niður orðið málskostnaður og sé sóknaraðili að krefjast hans á báðum dómstigum úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði skortir nokkuð á að dómkrafa sóknaraðila sé í samræmi við gögn þau sem hann lagði fram við þingfestingu málsins og kveðst reisa kröfuna á. Á þessu eru ekki gefnar viðhlítandi skýringar. Þá er í stefnu vísað til skjala málsins um fjárhæð kröfunnar. Þau skjöl eru ruglingsleg og óskýr að efni til. Þessir annmarkar valda því að reifun málsins af hálfu sóknaraðila uppfyllir ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og gera varnaraðila því erfitt að verjast kröfunni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Avant hf., greiði varnaraðila, Baldvini Arnari Samúelssyni, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 243/2008
|
Skuldamál Fyrning Tryggingarbréf
|
K krafðist greiðslu peningaláns sem F hafði fengið að láni með yfirdrætti á tékkareikningi á grundvelli samnings sem aðilar gerðu í september 1988. Fyrir Hæstarétti héldu F og S því fram að ekki hefðu verið skilyrði til endurskráningar F í hlutafélagaskrá en félagið var afskráð úr hlutafélagaskrá í mars 2007. Samkvæmt vottorði fyrirtækjaskrár 8. desember 2008, um skráningu félagsins, uppfyllti það skilyrði til að geta átt aðild að dómsmáli samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga 138/1994. Talið var að F og S hefðu ekki fært haldbær rök fyrir því að endurskráning félagsins hefði verið óheimil. K byggði kröfu sína á reikningsyfirlitum þar sem skráðar voru færslur um inn- og útborganir af umræddum reikningi árin 1999 og 2000. S og F byggðu sýknukröfu sína meðal annars á því að krafa K væri fyrnd. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905 fyrnast slíkar kröfur á 10 árum og var því ekki fallist á þessa málsástæðu S og F. Þá byggðu S og F á því að K hefði ekki sent þeim mánaðarlegt reikningsyfirlit varðandi tékkareikninginn. Í málinu lá fyrir að K hefði sent reikningsyfirlit á starfsstöð F og óumdeilt var að F hefði ekki tilkynnt K um nýtt heimilisfang sem senda ætti reikningsyfirlit til eftir að hlutafélagið hætti starfsemi. Samkvæmt þessu var það talið á áhættu F og S að þeim hefðu ekki borist reikningsyfirlitin. Þá mótmæltu F og S að K gæti byggt málssókn sína á reikningsyfirlitum í stað þess að leggja fram frumgögn. Í ljósi þess að F og S höfðu ekki með afdráttarlausum hætti byggt vörn sína á þeirri málsástæðu að tilteknar færslur væru rangar var málið ekki talið þannig vaxið að sérstakt tilefni hefði verið fyrir K að leggja fram slík gögn. F og S bentu á að í mars 2001 hefði tiltekin fjárhæð verið lög inn á reikning þeirra hjá K og sama dag hefði K tekið fjárhæðina út af reikningi félagsins án útskýringa. Varakrafa F og S byggðist á því að krafa K yrði lækkuð sem fjárhæðinni næmi. Þar sem K lagði ekki fram gögn sem sýndu hvernig þessum fjármunum hefði verið varið þrátt fyrir áskorun F og S var fallist á varakröfu þeirra. Samkvæmt þessu voru F og S dæmdir til greiðslu skuldarinnar að frádreginni umræddri fjárhæð sem K tók út af reikningi F í mars 2001.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2008. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að fjárkrafa hans verði lækkuð um 2.342.530 krónur. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Kröfu stefnda á hendur áfrýjanda, Sláturfélaginu Ferskum afurðum ehf., var vísað frá Hæstarétti með dómi 13. september 2007 í máli nr. 38/2007 þar sem félagið var ekki talið hafa aðildarhæfi samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 138/1994um einkahlutafélög, en félagið hafði 7. mars 2007 verið afskráð úr hlutafélagaskrá á grundvelli 83. gr. sömu laga. Samkvæmt gögnum málsins mun félagið hafa verið skráð á nýjan leik í hlutafélagaskrá. Áfrýjendur halda því fram að ekki hafi verið skilyrði til endurskráningar þess samkvæmt 3. mgr. 83. gr. sömu laga. Samkvæmt vottorði úr fyrirtækjaskrá 8. desember 2008 er félagið nú skráð í hlutafélagaskrá og uppfyllir það því skilyrði til að geta átt aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 138/1994. Áfrýjendur hafa ekki fært haldbær rök fyrir þeirri staðhæfingu sinni að óheimilt hafi verið að endurskrá Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. í hlutafélagaskrá á grundvelli 3. mgr. 83. gr. laga nr. 138/1994. Stefndi hefur upplýst að Sparisjóður Húnaþings og Stranda og Sparisjóðurinn í Keflavík hafi ásamt fleiri sparisjóðum runnið saman og séu þeir nú reiknir saman undir heitinu Sparisjóðurinn í Keflavík, sem taki við aðild málsins. II Krafa stefnda, sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi, er á því byggð að áfrýjandi, Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf., hafi ekki staðið í skilum með greiðslu peningaláns sem það hafi fengið hjá stefnda með yfirdrætti á tékkareikningi á grundvelli samnings sem það gerði við stefnda 13. september 1988. Stefndi hefur upplýst að hlutafélagið hafi einnig haft rafrænan aðgang að þessum reikningi í heimabanka sínum. Þá hafa áfrýjendur upplýst að í ákveðnum tilvikum hafi prókúruhafi félagsins farið á starfsstöð stefnda með ákveðinn lista af kröfum á félagið sem stefndi hafi verið beðinn um að greiða út af reikningnum. Stefndi byggir kröfu sína á reikningsyfirlitum þar sem skráðar eru færslur um inn- og útborganir af umræddum reikningi árin 1999 og 2000. Af hálfu stefnda er á það bent að 31. desember 2000 hafi skuldin á umræddum reikningi verið 9.368.240,31 krónur. Inn í þeirri fjárhæð séu allar innborganir og útborganir ásamt kostnaði sem til féll vegna reikningsins á árunum 1999 og 2000. Stefndi skýrir kröfu sína svo að þessi kostnaður hafi verið felldur niður. Þannig séu felldar niður 321.283,77 krónur vegna vaxta, þjónustugjalda og annars kostnaðar árið 1999 og 1.184.536,57 krónur vegna sambærilegra kostnaðarliða árið 2000. Samtals séu því felldar niður 1.505.820 krónur og nemi stefnufjárhæðin því 7.862.420 krónum. Áfrýjendur byggja sýknukröfu sína meðal annars á því að krafa stefnda sé fyrnd. Krafa stefnda á hendur áfrýjanda, Sláturfélaginu Ferskum afurðum ehf., er vegna peningaláns en slíkar kröfur fyrnast á 10 árum samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu áfrýjenda. Áfrýjendur bera einnig fyrir sig að stefndi hafi ekki sent þeim mánaðarleg reikningsyfirlit varðandi tékkareikninginn. Fyrir liggur að stefndi sendi reikningsyfirlit á starfsstöð Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. Óumdeilt er að áfrýjendur tilkynntu stefnda ekki um nýtt heimilisfang sem senda bæri reikningsyfirlit til eftir að hlutafélagið hætti starfsemi sinni. Það var því á áhættu áfrýjenda að þeim bárust ekki reikningsyfirlit. Áfrýjendur mótmæla því að stefndi geti byggt málsókn sína á reikningsyfirlitum í stað þess að leggja fram þau frumgögn sem færslur á þau eru byggðar á. Í ljósi þess að áfrýjendur hafa ekki með afdráttarlausum hætti byggt vörn sína á þeirri málsástæðu að tilteknar færslur í framlögðum reikningsyfirlitum séu rangar er málið ekki þannig vaxið að sérstakt tilefni hafi verið fyrir stefnda til að leggja fram slík gögn. Í greinargerð í héraði bentu áfrýjendur hins vegar á að 14. mars 2001 hefði verið greitt inn á reikning Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. 2.342.530 krónur. Sama dag hefði stefndi tekið fjárhæðina út af reikningi félagsins án þess að grein hefði verið gerð fyrir því hvernig henni hefði verið ráðstafað. Kröfðust áfrýjendur þess að krafa stefnda yrði lækkuð sem fjárhæðinni næmi. Fyrir Hæstarétti er varakrafa áfrýjenda byggð á þessum grunni. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn sem sýna hvernig þessum fjármunum var varið. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var af hans hálfu staðhæft að fjárhæðin hefði verið notuð til greiðslu á víxilskuld áfrýjandans Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. Þar sem stefndi hefur ekki fært fram gögn um ráðstöfun umræddrar fjárhæðar þrátt fyrir áskorun áfrýjenda verður fallist á varakröfu þeirra. Krafa stefnda um staðfestingu veðréttar fyrir hinni tildæmdu kröfu verður tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði segir. Samkvæmt úrslitum málsins verða áfrýjendur með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmdir til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf., greiði stefnda, Sparisjóðnum í Keflavík, 5.519.890 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. nóvember 2007 til greiðsludags. Staðfestur er 1. veðréttur í fasteign áfrýjanda, Sigfúsar Leví Jónssonar, að Lindarbrekku, Laugarbakka, Ytri Torfustaðahreppi, nú Smáragrund 6, Laugarbakka, Húnaþingi vestra, samkvæmt tryggingabréfi útgefnu 30. september 1996, fyrir framangreindri fjárhæð auk tildæmdra dráttarvaxta. Áfrýjendur greiði stefnda óskipt samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 1. apríl 2008, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sparisjóði Húnaþings & Stranda, kt. 610269-6729, Hvammstangabraut 5, Hvammstanga, á hendur Sigfúsi Leví Jónssyni, kt. 031138-2059, Jörfabakka 24, Reykjavík, og Sláturfélaginu Ferskar afurðir ehf., kt. 670988-1479, Brekkugötu 4, Hvammstanga, með stefnu er birt var 16. nóvember 2007. Dómkröfur stefnanda eru: Dómkröfur stefndu eru að þau verði sýknuð af dómkröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður að skaðlausu samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Stefnandi lýsir málsatvikum og málsástæðum sínum í einu lagi með eftirfarandi hætti: Krafa stefnanda er byggð á reikningsyfirliti af tékkareikningi nr. 1005-26-001170, sem stefndi Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. stofnaði hjá stefnda þann 13. september 1988. Var reikningurinn í fullri notkun frá þeim tíma og var staðan á honum þann 31. desember 2000 kr. 9.368.240,31. Reikningnum var síðar lokað. Sú fjárhæð er þannig til komin að hún samanstendur af innborgunum, útborgunum og öllum kostnaði sem féll til á reikningnum á árinu 1999 og árinu 2000. Eins og fram kemur á reikningsyfirlitinu á árinu 1999 fór reikningurinn í varanlegan mínus þann 19. maí það ár og var það til loka árs 2000 sem hér er miðað við og var áfram í mínus allt þar til reikningnum var lokað. Þegar dregnir hafa verið frá allir kostnaðarliðir skv. yfirlitinu og þar átt við vexti, þjónustugjöld og annar kostnaður, annars vegar á árinu 1999 kr. 321.283,29 og hins vegar á árinu 2000 nemur staðan á reikningnum stefnufjárhæðinni kr. 7.862.420. Koma frádráttarliðir þessir fram sem yfirstrikaðir með gulu í reikningsyfirlitinu og þeir lagðir saman á reiknivélastrimlum þeim sem fylgja yfirlitunum. Þannig samanstendur stefnufjárhæðin af öllum þeim lántökum sem stofnast hafa á reikningnum fyrir tilstilli stefnda, Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf., með millifærslum, tékkum og úrborgunum, að frádregnum öllum innborgunum sem greiddar hafa verið inn á reikninginn á sama tíma. Stefnufjárhæðin er þannig án alls kostnaðar og vaxtafjárhæða en byggir eingöngu á inn- og útborgunum. Stefnandi heldur því fram að sú niðurstaðafjárhæð sé lán sem stefnandi hefur veitt stefnda á árunum 1999 og 2000. Stefnandi vísar til þess að allt frá árslokum 2000 og þar til reikningnum var lokað hafi safnast eingöngu kostnaðarfjárhæðir inn á reikninginn utan þess að þann 14. mars 2001 var lagt inn á reikninginn kr. 2.342.530 en sú fjárhæð fór samdægurs aftur út af reikningnum. Eru engar kröfur gerðar til þessara fjárhæða. Skuld þess hefur ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Til tryggingar skilvísri greiðslu á ofangreindri skuld skv. tékkareikningnum gaf stefndi, Sigfús Jónsson, út tryggingarbréf þann 30. september 1996 að fjárhæð kr. 6.000.000. Samkvæmt hljóðan bréfsins skyldi það tryggja skilvísa og skaðlausa greiðslu á skuldum þeim sem Sigfús og/eða Ferskar afurðir ehf. kt. 670988-1479 nú eða síðar, á hvaða tíma sem er, kann að skulda eða ábyrgjast Sparisjóði Vestur Húnavatnssýslu, nú Sparisjóði Húnaþings og Stranda, hvort sem eru víxilskuldir mínar/okkar, yfirdráttur af tékkareikningi, skuldabréfalán, erlend endurlán eða hvers konar skuldir við Sparisjóðinn. Til tryggingar samkvæmt tryggingarbréfinu setur stefndi, Sigfús, að veði fasteign sína, Lindarbrekku, Laugabakka, Ytri Torfustaðahreppi, sem nú er Smáragrund 6, Húnaþingi Vestra, tryggða með 1. veðrétti fyrir kr. 6.000.000 auk dráttarvaxta og kostnaðar. Kröfum vegna ofangreinds var stefnt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur og þingfest þar þann 18 apríl 2006. Fékk málið númerið E-2223/2006. Var í því máli gerð lokakröfugerð að fjárhæð kr. 9.368.240. Var þá reiknað með vöxtum og kostnaði í kröfufjárhæðinni. Héraðsdómur tók tillit til kröfunnar en Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu í máli sínu nr. 38/2007 að því bæri að vísa frá hæstarétti þar sem félagið, Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. hafði verið afmáð úr hlutafélagaskránni en við það hafi félagið misst aðildarhæfi skv. lögum um einkahlutafélög en hins vegar að kröfunni á hendur stefnda Sigfúsi vísað frá héraðsdómi, þar sem ekki hafi verið gerð nægileg sundurgreining á höfuðstól og vöxtum í kröfugerðinni. Að beiðni stefnanda hefur þess verið óskað að Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. verði aftur tekið inn á hlutafélagaskrána og hefur verið orðið við þeirri beiðni. Þá hefur hér í stefnukröfunni verið þannig að staðið að allir dráttarvextir og kostnaður hafa verið teknar úr en eingöngu byggt á höfuðstólsfjárhæðum sem mynda þau lán sem stefnandi veitti stefnda, Sláturfélaginu Ferskar afurðir ehf. á árunum 1999 og 2000. Af hálfu stefndu er málavöxtum lýst á þann veg að reikningur nr. 1170 hjá stefnanda sé tékkareikningur. Prókúruhafi Ferskra afurða ehf. hafði tékkheftið. Í ákveðnum tilvikum hafi verið greitt af reikningnum þannig að prókúruhafinn kom með lista um kröfur á hendur félaginu sem stefnandi greiddi. Þá segir að stefndu hafi aldrei fengið yfirlit yfir reikninginn eða upplýsingar um stöðu hans. Af hálfu stefndu er byggt á því að krafa á hendur þeim verði ekki reist á reikningsyfirliti stefnanda. Málið snúist um hlaupareikning, sem einnig hafi verið tékkareikningur skráður á hlutafélag. Sigfús Jónsson framkvæmdastjóri var eini prókúruhafi félagsins. Aðrir hafi ekki haft heimild til að skrifa undir þá tékka, sem félagið notaði til greiðslu og til að færa af reikningnum, eða til að heimila stefnanda að gera það. Þá er byggt á því að stefnandi hafi ekki lagt fram þau frumgögn sem liggja til grundvallar greiðslum út af reikningnum. Ekki væri því unnt að ganga úr skugga um um hvaða greiðslur væri að ræða og hvort sá, sem stjórnaði færslum, hafði heimild til skuldbinda stefndu. Vísað er til þess að framkvæmdastjóri Ferskra afurða ehf. fullyrði að félagið hafi örugglega ekki notað reikninginn eftir árið 1998. Hins vegar sé stefnandi að krefja stefndu um fjárhæð sem greidd var út af reikningnum síðar. Byggt er á því að stefnanda sé skylt að halda þeim gögnum til haga sem hann leggur til grundvallar viðskiptayfirliti sínu. Stefnanda beri að sanna að krafa hans sé réttmæt. Hann hafi ekki gert það. Vísað er til þess að stefnandi sé bókhaldsskyldur og beri að halda til haga öllum gögnum sem liggja til grundvallar færslum á reikningsyfirliti sín. Alltaf eigi að vera hægt að rekja færslur í viðskiptamannabókhaldi til frumgagna. Haldið er fram að af yfirliti stefnanda á dskj. nr. 3, sem er yfirlit tékkareiknings nr. 1170 á tímabilinu 31.12.1998 til 30.11.2000, megi ráða að Steingrímur Þormóðsson hrl. hafi greitt 2.342.530 krónur inn á reikninginn 14.03.2001 og virtist sem þessi fjárhæð hefði horfið af reikningnum sama dag án þess að tilgreint væri hvert. Meðan ekki væri gerð grein fyrir hvernig fjárhæðinni var varið hljóti hún að koma til lækkunar á stefnukröfunni. Þá segir að byggt sé á því að stefnandi geti ekki, án þess að leggja fram fullgild skjöl fyrir kröfum sínum, fengið viðurkenningu fyrir 1. veðrétti í Smáragrund 6, Laugabakka, á grundvelli tryggingabréfs sem þinglýst hefur verið á eignina. Þá er byggt á því að kröfur stefnanda séu fyrndar. Við munnlegan flutning málsins var fallið frá þeirri málsástæðu að sýkna beri stefnda þar sem Ferskar Afurðir ehf. hafi verið afskráð úr fyrirtækjaskrá 7. mars 2007 en endurskráð 8. október sama ár. Ályktunarorð: Hinn 13. september 1988 sótti stefndi, Sigfús Leví Jónsson, um stofnun tékkareiknings-hlaupareiknings f.h. Sláturfélagsins Ferskra afurða hf. hjá Sparisjóði Vestur-Húnavatnssýslu Hvammstanga sem nú er Sparisjóður Húnaþings & Stranda. Í umsókninni segir m.a. að umsækjandi skuldbindi sig til fara með tékkaeyðublöð, sem honum verði afhent til ávísunar á tékkareikningi hans, með ákveðnum öruggum hætti eins og þar er nánar tilgreint og einnig að hann samþykki bókunaraðferðir sparisjóðsins. Af hálfu sparisjóðsins var fallist á umsóknina og fékk sláturfélagið reikning nr. 1170 hjá sparisjóðnum. Í reikningsyfirliti sparisjóðsins á tékkareikningi stefnda var staðan yfirdráttarskuld sláturfélagsins, að fjárhæð 9.368.240,31 kr., við sparisjóðinn hinn 29. desember 2000. En eins og lýst hefur verið af hálfu stefnanda dregur hann frá alla kostnaðarliði skv. yfirlitinu, þ.e. vexti, þjónustugjöld og annan kostnað, og verður fjárhæðin þá 7.862.420 kr., þ.e. stefnufjárhæðin. Stefndu byggja á því að frumgögn skorti í málinu til grundvallar greiðslum út af reikningnum. Stefnandi hafi þannig ekki sannað að krafa hans sé réttmæt. Ekki verður á það fallist. Stefndu vísa ekki á nein gögn úr sínu bókhaldi sem andstæð eru reikningsyfirliti sparisjóðsins á umræddum tékkareikningi. Raunar liggur ekkert fyrir í málinu sem bendir til þess að bókunaraðferð sparisjóðsins hafi ekki verið með réttum og lögmætum hætti. Þá verður ekki fallist á að krafa stefnanda sé fyrnd. Viðskipti aðila fólust í því að stefndi lagði fé inn á reikning sinn hjá stefnanda og stefnandi lánaði stefnda fé með skuldfærslu á reikninginn, ef því var að skipta, í óslitnum viðskiptum aðila svo árum skipti. Umdeild skuld stefnda við stefnanda verður því að teljast peningalán er fyrnist á 10 árum, sbr. 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Samkvæmt framangreindu verður að telja að stefnda, sláturfélagið, skuldi stefnanda umkrafða fjárhæð. Og við svo búið verður að viðurkenna veðrétt stefnanda í fasteign stefnda, Sigfúsar Leví Jónssonar, svo sem stefnandi krefst. Samkvæmt þessum málsúrslitum verða stefndu gert að greiða stefnanda óskipt 200.000 krónur í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefnda, Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf., greiði stefnanda, Sparisjóði Húnaþings og Stranda, 7.862.420 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 22. nóvember 2007 til greiðsludags. Staðfestur er veðréttur stefnanda í fasteign stefnda, Sigfúsar Leví Jónssonar, að Smáragrund 6, Laugabakka, Húnaþingi vestra, fyrir 6.000.000 króna af framangreindri fjárhæð auk dráttarvaxta. Stefndu greiði stefnanda óskipt 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 283/2004
|
Kærumál Dánarbússkipti Erfðaskrá Lögarfur
|
Deilt var um skýringu á ákvæði sameiginlegrar og gagnkvæmrar erfðaskrár X og Y þar sem tekið var fram að um arf eftir það sem lengur lifði skyldi fara að ákvæðum erfðalaga nr. 8/1962. Í héraðsdómi var litið svo á að erfðaskráin fæli ekki í sér ráðstöfun á eignum X og Y með öðrum hætti en mælt væri fyrir um í 1. mgr. 6. gr. erfðalaga, enda hefðu engin gögn legið fyrir í málinu sem bentu til þess að vilji þeirra hefði staðið til þess að arfurinn rynni eingöngu til ættmenna X sem lifði eiginmann sinn. Var erfðaskráin því skýrð þannig að hin almenna tilvísun til erfðalaganna fæli í sér að um skipti eftir X færi eftir 1. mgr. 6. gr. laganna þannig að arfurinn skiptist til helminga milli skyldmenna X annars vegar og Y hins vegar. Var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2004, þar sem fallist var á með varnaraðilum að dánarbúi X skyldi skipt að jöfnu milli erfingja hennar og Y í samræmi við 1. mgr. 6. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og að systkinabörn X standi ein til lögerfða. Þá krefjast þau málskostnaðar úr hendi varnaraðila í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðilum gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Þar sem varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti kemur krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 396/2013
|
Sveitarfélög Gjaldtaka Þjónustugjald
|
OR krafðist þess að úrskurður innanríkisráðuneytisins, um að fella úr gildi ákvörðun OR um álagningu vatnsgjalds á bílskúr í eigu S og E, yrði ógiltur. Byggði OR á því að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 hefði henni verið heimilt að krefja S og E um greiðslu vatnsgjalds þegar á þeim tíma er þau hefðu getað tengt bílskúrinn við vatnsveitu OR, án tillits til þess hvort þau hafi gert það. Að virtu orðalagi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004, eins og það yrði skýrt í ljósi lögskýringargagna, var talið að um vatnsgjaldið færi eftir þeim reglum sem gilda um þjónustugjöld. Af því eðli gjaldsins leiddi að það yrði ekki lagt á nema gjaldandi fengi þá þjónustu sem svaraði til gjaldtökunnar. Hefði því verið óheimilt að heimta vatnsgjaldið vegna bílskúrsins sem ekki var tengdur við vatnsveituna. Voru S og E því sýknuð af kröfu OR.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 2013 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður innanríkisráðuneytisins 8. febrúar 2012 sem felldi úr gildi ákvörðun áfrýjanda um álagningu vatnsgjalds fyrir árið 2011 á fasteign stefndu að Hvassaleiti 22 í Reykjavík vegna bílskúrs sem henni fylgir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að líta svo á að þau krefjist staðfestingar héraðsdóms. Áfrýjandi hefur stefnt innanríkisráðuneytinu til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Áfrýjanda og réttargæslustefnda var með bréfi Hæstaréttar 23. ágúst 2013 veittur frestur til að ljúka gagnaöflun í málinu. Með vísan til fyrrgreinds lagaákvæðis er kveðinn upp dómur í málinu án munnlegs málflutnings. I Á grundvelli laga nr. 139/2001 um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur fer áfrýjandi með málefni Reykjavíkurborgar og fleiri sveitarfélaga í nágrenni hennar eftir lögum nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga. Í samræmi við þetta heimtir áfrýjandi gjöld af eigendum fasteigna eftir síðarnefndu lögunum, þar á meðal vatnsgjald fyrir kalt vatn til heimilisþarfa. Stefndu eru eigendur íbúðar að Hvassaleiti 22 í Reykjavík en áfrýjandi hefur lagt heimæð frá vatnsveitu að eigninni. Er fasteign stefndu tengd vatnsveitunni að frátöldum bílskúr þeirra sem stendur á lóðinni og er ekki sambyggður fjölbýlishúsinu. Áfrýjandi lagði vatnsgjald á stefndu vegna ársins 2011 og tók það einnig til fermetra sem nema flatarmáli bílskúrsins. Stefndi Sigurður kærði álagningu gjaldsins til innanríkisráðuneytisins og krafðist þess að álagningin yrði felld úr gildi að því marki sem hún tæki til bílskúrsins. Með úrskurði ráðuneytisins 8. febrúar 2012 var sú krafa tekin til greina. Í kjölfarið höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur stefndu á grundvelli 117. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 til að fá hnekkt úrskurði ráðuneytisins. II Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 er heimilt að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geta notið. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að gjaldið verði lagt á þegar gjaldandi getur tengt eignina við vatnaveituna án tillits til þess hvort hann gerir það. Þetta sé stefndu kleift vegna bílskúrsins og því beri stefndu að greiða gjald sem svari til flatarmáls hans. Stefndu byggðu aftur á móti á því í héraði að heimild til gjaldtöku vegna bílskúrsins væri bundin því að hann væri tengdur vatnsveitunni. Í eldri lögum nr. 81/1991 um vatnsveitur sveitarfélaga var að finna samhljóða heimild í 1. mgr. 7. gr. laganna til að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geta notið. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til þeirra laga sagði í skýringum við þetta ákvæði að flestar sveitarstjórnir hefðu notað orðið vatnsskattur um gjaldið, en lagt væri til að notað yrði orðið vatnsgjald sem lýsti ef til vill betur „eðli þessa gjalds, þ.e. endurgjald fyrir þá þjónustu sveitarfélagsins að láta íbúum þess á hagkvæman hátt í té kalt vatn til heimilisþarfa.“ Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð að gildandi lögum nr. 32/2004 kom jafnframt fram að gjaldtaka vatnsveitna byggðist á almennum sjónarmiðum um „álagningu þjónustugjalda, þ.e. að ekki skuli ákveða í gjaldskrá hærra gjald en sem nemur meðalkostnaði af að veita þjónustuna, að teknu tillit til fjármagnskostnaðar og fyrirhugaðs stofnkostnaðar vegna framkvæmda samkvæmt langtímaáætlun.“ Að virtu orðalagi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004, eins og það verður skýrt í ljósi lögskýringargagna, fer um vatnsgjaldið eftir þeim reglum sem gilda um þjónustugjöld. Af þessu eðli gjaldsins leiðir að það verður ekki lagt á nema gjaldandi fái þá þjónustu sem svarar til gjaldtökunnar. Samkvæmt þessu var óheimilt að heimta vatnsgjaldið vegna bílskúrs stefndu sem ekki er tengdur við vatnsveituna og verður því niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmist ekki. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 27. febrúar síðastliðinn, var höfðað 12. júní 2012 af Orkuveitu Reykjavíkur, Bæjarhálsi 1, Reykjavík, á hendur Sigurði H. Magnússyni og Eyrúnu Ósk Magnúsdóttur, báðum til heimilis að Hvassaleiti 22, Reykjavík. Til réttargæslu er stefnt innanríkisráðuneytinu, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður réttargæslustefnda, innanríkisráðuneytisins, frá 8. febrúar 2012 (í máli nr. IRR11030058), þess efnis að fella úr gildi ákvörðun stefnanda um álagningu vatnsgjalds á fasteign stefndu að Hvassaleiti 22, Reykjavík, fastanr. 203-1650, sem nemur fermetragjaldi vatns á bílskúr með auðkennið 203-1669, fyrir árið 2011. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu óskipt úr hendi stefndu, Sigurðar og Eyrúnar. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins án tillits til úrslita þess. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og af hans hálfu eru engar kröfur gerðar í málinu að svo stöddu. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi fer með stjórn vatnsveitu í Reykjavík og víðar og annast álagningu og innheimtu vatnsgjalds í þeim sveitarfélögum er starfsemi stefnanda nær til. Stefndu eiga fasteign að Hvassaleiti 22. Fasteigninni tilheyrir sérstæður bílskúr, 20,3 fermetrar að stærð. Í málatilbúnaði stefnanda kemur fram að hann hafi lagt heimæð frá dreifiveitu stefnanda inn á lóð Hvassaleitis 18-22. Fasteign stefndu sé tengd heimæðinni að undanskildum hinum sérstæða bílskúr. Stefnandi lagði vatnsgjald á fasteign stefndu, þ.m.t. fermetragjald vatns vegna hins sérstæða bílskúrs, fyrir árið 2011. Stefnandi heldur því fram að það hafi verið gert í samræmi við ákvæði laga nr. 33/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga, en fasteign stefndu, þ.m.t. hinn sérstæði bílskúr, geti notið vatns í skilningi laganna. Stefndi Sigurður kærði álagningu stefnanda á vatnsgjaldinu vegna bílskúrsins til réttargæslustefnda með stjórnsýslukæru 3. mars 2011 og krafðist þess að álagning stefnanda yrði felld úr gildi hvað bílskúrinn varðaði. Með bréfi réttargæslustefnda 8. mars s.á. var stefnanda gefið færi á að tjá sig um framkomna kæru og sendi hann athugasemdir til réttargæslustefnda 21. mars s.á. Með úrskurði réttargæslustefnda 8. febrúar 2012, í máli nr. IRR11030058, var fallist á kröfur stefnda Sigurðar um að álagning stefnanda á vatnsgjaldi skyldi felld úr gildi að hluta, þ.e. sem nemi fermetragjaldi vatns á bílskúrinn. Í málatilbúnaði sínum vísar stefnandi til þess að réttargæslustefndi hafi byggt niðurstöðu sína á túlkun orðalags 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004, þar sem talað sé um þær fasteignir „er vatns geta notið“. Réttargæslustefndi hafi talið að lagning heimæðar inn á lóð stefndu væri til staðar og að hluti fasteignar stefndu væri tengdur heimæðinni, þ.e. íbúðarhúsnæðið. Í úrskurðinum segi að slík tenging geti ekki falið í sér að sérstæð húseign stefndu, þ.e. bílskúrinn, gæti notið vatns í skilningi lagaákvæðisins, þar sem til þyrftu einnig að koma „nauðsynlegar tengingar við vatnsveitukerfi vatnsveitu“ vegna hins sérstæða bílskúrs. Stefnandi telur að þetta geti ekki staðist Úrskurðurinn sé því ólögmætur og hefur stefnandi höfðað málið í þeim tilgangi að fá hann felldan úr gildi. Innanríkisráðuneytinu var stefnt til réttargæslu samkvæmt 117. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Stefndu mótmæla því að bílskúrinn verði talinn geta notið vatns í skilningi lagaákvæðisins. Stefndu telja álagningu vatnsskattsins því ólögmæta og krefst sýknu af kröfu stefnanda þess efnis að úrskurðurinn verði felldur úr gildi. Af þeirra hálfu er vísað til þess að stefnandi hafi höfðað mál vegna sömu atvika gegn stefnda Sigurði 26. apríl 2012. Málið hafi verið fellt niður að beiðni stefnanda fyrir dómi 7. júní s.á. en fram hefur komið að í því máli hefði láðst að stefna innanríkisráðuneytinu til réttargæslu. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að hann fari með réttindi og skyldur Reykjavíkurborgar samkvæmt lögum um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004. Stefnandi teljist þar með sá aðili sem fari með stjórn vatnsveitu í Reykjavík og víðar í skilningi laganna. Stefnandi annist m.a. álagningu og innheimtu vatnsgjalds í þeim sveitarfélögum er starfsemi fyrirtækisins nái til. Stefnandi kveðst hafa lagt heimæð frá dreifiveitu stefnanda og sé fasteign stefndu að Hvassaleiti 22 tengd henni að undanskildum hinum sérstæða bílskúr. Í samræmi við ákvæði laga nr. 33/2004 um að fasteign stefndu, þ.m.t. hinn sérstæði bílskúr, geti notið vatns hafi stefnandi lagt vatnsgjald á fasteign stefndu, þ.m.t. fermetragjald vatns vegna hins sérstæða bílskúrs, 20,3 m², fyrir árið 2011. Stefndi Sigurður hafi kært álagningu stefnanda á vatnsgjaldi vegna hins sérstæða bílskúrs til réttargæslustefnda með stjórnsýslukæru 3. mars 2011 og krafist þess að álagning stefnanda yrði felld úr gildi hvað bílskúrinn varðaði. Með úrskurði réttargæslustefnda 8. febrúar 2012 í máli nr. IRR11030058 hafi verið fallist á kröfur stefnda Sigurðar um að álagning stefnanda á vatnsgjaldi skyldi felld úr gildi að hluta, þ.e. sem nemi fermetragjaldi vatns á bílskúrinn. Réttargæslustefndi hafi byggt niðurstöðu sína á túlkun orðalags 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004, þar sem talað sé um þær fasteignir „er vatns geta notið“. Réttargæslustefndi hafi talið að þótt lagning heimæðar inn á lóð stefndu væri til staðar og að hluti fasteignar stefndu væri tengdur heimæðinni, þ.e. íbúðarhúsnæðið, gæti slík tenging ekki falið í sér að sérstæð húseign stefndu, þ.e. bílskúrinn, gæti notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr., þar sem til þyrftu einnig að koma „nauðsynlegar tengingar við vatnsveitukerfi vatnsveitu“ vegna hins sérstæða bílskúrs, eins og segi í úrskurðinum. Stefnandi uni ekki úrskurðinum og sé tilgangur málsóknarinnar á hendur stefndu að fá hann felldan úr gildi enda standi lög ekki til þess að hann fái staðið óhaggaður. Stefnandi vísi til þess að ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 feli í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjalds á fasteign stefndu, þ.m.t. til álagningar fermetragjalds vegna bílskúrs stefndu. Þar sem skilyrði ákvæðisins til álagningar vatnsgjalds séu uppfyllt beri að fella úr gildi úrskurð réttargæslustefnda. Samkvæmt lagaákvæðinu sé heimilt að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geti notið og megi gjaldið nema allt að 0,5 hundraðshlutum af fasteignamati. Enn fremur sé heimilt að miða vatnsgjaldið við fast gjald auk álags vegna stærðar fasteignar. Samkvæmt álagningarseðli fasteignagjalda fyrir árið 2011 sé íbúðareign stefndu að Hvassaleiti 22 með bílskúr alls 113,8 m² og fasteignamat 18.500.000 krónur. Álagning gjalda stefnanda sé miðuð við sama fermetrafjölda eða 113,8 m². Stefnandi byggi á því að ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 áskilji ekki samkvæmt orðalagi sínu að fasteign eða hluti hennar sé tengdur við vatnsveitu. Eina skilyrði fyrir álagningu vatnsgjalds sé að fasteign geti notið vatns og því sé stefnanda heimilt að leggja vatnsgjald á fasteignina. Lagastoð skorti fyrir þeirri niðurstöðu réttargæslustefnda að fasteign eða hluti hennar þurfi að vera tengd við vatnsveitu til að fasteign teljist geta notið vatns. Annar skilningur verði ekki lagður í orðalag lagaákvæðisins en sá að álagning sé heimil við það tímamark er fasteignareigandi njóti raunhæfs möguleika til nota á vatni en það sé þegar heimæð hafi verið lögð inn á lóð viðkomandi, þ.e. stefndu í þessu tilviki. Ófært sé að gera greinarmun á einstökum hlutum fasteignar stefndu enda undir þeim sjálfum komið hvort þau nýti sér vatn í tilteknum hlutum fasteignar sinnar eða ekki. Stefndu beri þannig alfarið sjálf ábyrgð á því hvort þau velji að tengja einstaka hluta fasteignar sinnar við vatnsveitu. Slík tenging sé ekki á forræði stefnanda enda standi skylda hans eingöngu til lagningar á einni heimæð inn á lóð stefndu, sbr. 5. gr. laga nr. 32/2004, líkt og stefnandi hafi gert. Þótt stefndu hafi valið að tengja ekki tiltekinn hluta fasteignar sinnar við vatnsveitu breyti það engu um það grundvallaratriði að stefndu geti notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 vegna allrar fasteignar sinnar, þ.m.t. bílskúrsins. Stefnanda sé því heimilt að innheimta vatnsgjald vegna allrar fasteignar stefndu, þ.m.t. bílskúrs. Gjaldskylda verði þannig virk við sama tímamark hjá öllum fasteignareigendum. Eigandi eða rétthafi lóðar við veg eða opið svæði, þar sem dreifiæð liggi, eigi rétt á, eins og fram komi í 2. mgr. 5. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga, að fá eina heimæð lagða frá vatnsveitulögn. Í tilviki lóðarinnar Hvassaleiti 18-22 liggi heimæð frá kerfi stefnanda inn á lóð stefndu og sé fasteign þeirra tengd henni, að undanskildum bílskúr. Samkvæmt lögunum verði ekki lögð sú skylda á stefnanda að fylgjast með því hvort einstakar eignir eða matshlutar lóðar/fasteignar séu tengdar vatni, enda sé í lögum aðeins lögð sú skylda á vatnsveitu að tengja hverja lóð/fasteign á einum stað líkt og stefnandi hafi gert. Stefnandi hafi engin tök á að sannreyna hvaða hlutar fasteignar kunni að vera tengdir og hverjir ekki. Engar undanþágur frá greiðsluskyldu stefndu á vatnsgjaldi séu í lögum þegar þeir velji sjálfir að tengja ekki tiltekinn hluta fasteignar sinnar við vatnslagnir. Við úrlausnina skipti máli að tilgangur vatnsgjaldsins sé, eins og fram komi í 10. gr. laga nr. 32/2004, að standa undir rekstrarkostnaði og langtímastofnkostnaði af lagningu allra vatnsæða, þ.e. aðalæða, dreifiæða og heimæða. Vatnsgjald sé reiknað út frá fasteignamati eða flatarmáli fasteignar, enda væri ógerningur með öllu að ákvarða vatnsgjald þannig að langtímaáætlanir stæðust ef vatnsgjald væri mismunandi í tilviki hverrar fasteignar fyrir sig eftir því hversu stóran hluta fasteignar eigandi veldi að tengja við vatnsveitu. Ekki sé í lögunum gert ráð fyrir slíkri eftirlitsskyldu stefnanda enda væri slíkt verulega íþyngjandi fyrir hann. Þess utan væri veruleg hætta á að tilteknir fasteignareigendur tengdu einungis lágmarkshluta fasteignar sinnar við vatnsveitu til að komast hjá greiðslu vatnsgjalds að hluta eða í heild. Vatnsveita geti ekki fylgst með hvaða hlutar fasteignar séu tengdir og hverjir ekki. Þá verði við úrlausn málsins að gera skýran greinarmun á vatnsgjaldi samkvæmt 6. gr. laga nr. 32/2004 og notkunargjaldi samkvæmt 7. gr. laganna. Vatnsgjald sé fast gjald, sem ætlað sé að standa undir rekstri vatnsveitu og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun vatnsveitu. Vatnsgjaldið taki ekkert mið af notkun vatnsins. Notkunargjald taki hins vegar mið af notkun, þ.e. notkun mælda í rúmmetrum. Gjaldið sé lagt á notkun vatns til atvinnustarfsemi eða annars en venjulegra heimilisþarfa en það sé aldrei lagt á vatn sem notað sé til hefðbundinna heimilisþarfa. Samkvæmt þessu sé ætlunin með vatnsgjaldinu að standa straum af sameiginlegu grunnkerfi vatnsveitu. Ef einstakir fasteignaeigendur komist hjá greiðslu vatnsgjalds, að hluta eða í heild, þurfi aðrir notendur á sama svæði að bera hærri kostnað sem því nemi, þar sem við blasi að kostnaður við uppbyggingu og rekstur kerfisins breytist ekkert. Margs konar fleiri sjónarmið séu því til stuðnings að stefndu geti ekki upp á sitt eindæmi valið að tengja ekki einstaka hluta fasteignar sinnar vatnsveitu, og sloppið þannig við álagningu vatnsgjalds vegna þess hluta hennar. Stefndu njóti góðs af vatnsæðum í nágrenni fasteignar/lóðar sinnar vegna þeirrar skyldu sem lögð sé á samkvæmt 5. mgr. 5. gr. laga nr. 32/2004 um að vatnsveitu sé skylt að sjá um að nægilegt vatn og vatnsþrýstingur sé fyrir hendi til slökkvistarfs. Allir fasteignareigendur á viðkomandi svæði njóti þannig góðs af lagningu og rekstri vatnsveitu og því öryggi sem því fylgi að til staðar sé vatn til slökkvistarfs. Við hönnun og lagningu vatnsveitna sé miðað við það vatnsmagn sem þurfi til slökkvistarfs. Flutningsgeta lagna sé því meiri og lagnir dýrari en ef ekki væri fyrir hendi framangreind skylda samkvæmt 5. mgr. 5. gr. laganna. Sú aðstaða sé óeðlileg og í ósamræmi við markmið laganna að fasteignareigandi geti notið hagræðis af vatnsveitu en komið sér hjá þátttöku í hluta af kostnaði vegna hennar með því að tengja ekki tiltekinn hluta fasteignarinnar við vatnsæð þegar hann sannanlega geti notið vatns með líkum hætti og í tilviki stefndu. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 32/2004 sé tekið fram að tilgangur vatnsveitu sé að fullnægja vatnsþörf almennings, heimila og fyrirtækja. Gengið sé út frá því að allir hlutar fasteignar séu tengdir við dreifikerfi sé það mögulegt. Sú niðurstaða að fasteignareigandi, sem hafi öll tækifæri til að nýta vatn og hafi tengt fasteign sína við heimæð, geti valið að tengja ekki tiltekna hluta hennar við vatnsveitu og sloppið þannig við greiðslu hluta vatnsgjalds, fari gegn markmiðum laga nr. 32/2004 enda út frá því gengið að þeir sem geti notið vatns greiði fyrir möguleikann á slíku. Með vísan til framangreinds feli ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjalds á fasteign stefndu í heild sinni, þ.m.t. bílskúr, og séu skilyrði ákvæðisins til álagningar vatnsgjalds uppfyllt. Því beri að taka kröfu stefnanda um að ógilda úrskurð réttargæslustefnda frá 8. febrúar 2012 í máli nr. IRR11030058 til greina. Auk kröfu um ógildingu úrskurðarins krefjist stefnandi þess að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað óskipt að skaðlausu. Um lagarök vísi stefnandi einkum til laga nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga og reglugerðar nr. 401/2005 um vatnsveitur sveitarfélaga. Krafa stefnanda um málskostnað sæki stoð sína í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vísan til 2. mgr. 21. gr. sömu laga sé ekki gerð málskostnaðarkrafa á hendur réttargæslustefnda. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er vísað til þess að efnislegur ágreiningur málsaðila snúi að því hvort bílskúr stefndu „geti notið vatns“ í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 þannig að heimilt sé að taka tillit til stærðar hans við ákvörðun á stofni vatnsgjalds. Af hálfu stefndu sé fallist á skýringu stefnanda á lagagreininni á þá leið að „álagning sé heimil við það tímamark er fasteignareigandi njóti raunhæfs möguleika til nota á vatni [...]“. Hins vegar taki stefndu undir það sem fram komi í úrskurði réttargæslustefnda um að þau njóti ekki raunhæfra möguleika til að tengja bílskúr sinn við dreifikerfi stefnanda með því einu að heimæð liggi inn á lóð hússins að Hvassaleiti 22. Íbúð stefndu sé á 3. hæð í húsinu sem sé „blokk“ með þremur stigagöngum. Gegnt húsinu, hinum megin við bílastæði sem tilheyri húsinu, sé röð sambyggðra bílskúra sem byggðir hafi verið talsvert eftir að íbúðarhúsið var reist. Bílskúr stefndu sé í þessari röð og talinn til sérstaks eignarhluta í fasteignamati. Hinum megin við húsið (austan megin) liggi hins vegar heimæð stefnda. Af öllum aðstæðum við Hvassaleiti 22 sé ljóst að þeirri heimæð hafi aldrei verið ætlað að þjóna þeim bílskúrum sem standi hinum megin við húsið. Í samræmi við þetta séu allir bílskúrarnir, sem standi gegnt Hvassleiti 18-22, án vatns. Stefndu fallist á að almennt megi gera þá kröfu til fasteignaeiganda að hann tengi byggingar sínar við heimæð sem lögð hafi verið inn á lóð. Við þær aðstæður sem hér um ræði sé tenging bílskúrs við heimaæð hins vegar bersýnilega óforsvaranleg frá verkfræðilegu og þar með kostnaðarlegu sjónarmiði. Ítrekuðum fullyrðingum stefnanda um að stefndu „hafi valið“ að tengja bílskúr sinn ekki við vatnsveitu sé mótmælt sem röngum og órökstuddum. Stefndu væru því ekki mótfallin að tengja bílskúrinn við vatnsveitu stefnanda væri það framkvæmanlegt. Slík ákvörðun yrði þó aðeins tekin sameiginlega af eigendum fjöleignarhússins sem um ræði. Einnig komi fram í 5. gr. laga nr. 32/2004 að eigandi eða rétthafi lóðar geti óskað þess að fá fleiri en eina heimæð inn á lóðina af hagkvæmnisástæðum og því sé gert ráð fyrir því í lögunum að fleiri en ein heimæð sé tengd sé þess óskað. Ákvæðið eigi við hér þar sem hagkvæmast sé að tengja bílskúrsrými vatni, þ.m.t. heitu vatni, með sér heimæð þar sem lagnir yrðu mun styttri og þar af leiðandi ódýrari kostur en að nýta fyrirliggjandi heimhæð. Stefndu taki undir með úrskurði réttargæslustefnda að líta beri á umrætt gjald sem þjónustugjald. Með hliðsjón af almennum reglum um þjónustugjöld verði því að hafna lögskýringu stefnanda á þá leið að bygging „geti notið vatns“ án tillits til raunverulegra möguleika til þess að tengja hana við heimæð stefnanda. Ekki sé heimilt að krefja um gjald fyrir þjónustu sem stefndu geti aðeins nýtt sér með tilkostnaði og raski sem væri í engu samræmi við eðli þeirrar þjónustu sem um sé að ræða. Stefndu verði þannig ekki krafin um þjónustu að því marki sem þau hafi enga raunhæfa möguleika til að njóta hennar. Slíkt sjónarmið við ákvörðun gjaldstofns sé ómálefnalegt og andstætt meðalhófi. Af almennum reglum leiði að sú skylda hvíli á stefnanda að sýna fram á að lagalegum skilyrðum sé fullnægt til töku umrædds gjalds, bæði að því er lúti að heimild til gjaldtöku og útreikningi gjaldstofns. Með hliðsjón af þessu, svo og því hvernig aðstæðum sé háttað verði að gera þá kröfu til stefnanda að hann færi að því rök að stefndu geti með raunhæfum hætti notið vatns í bílskúrnum úr þeirri heimaæð sem stefnandi hafi komið fyrir. Stefnandi verði að leggja fram gögn eða rökstyðja með öðrum hætti að svo sé. Stefndu hafni fullyrðingu stefnanda um að óeðlilega íþyngjandi sé fyrir hann að taka tillit til rökstuddra athugasemda á þá leið að tilteknir sjálfstæðir eignarhlutar á lóð „geti ekki notið vatns“. Bílskúrseiningin sé sjálfstæður byggingarhluti og stutt skoðun starfsmanna stefnanda geti leitt í ljós hvort raunhæft sé að tengja hana við heimæð. Þar sem aðstæður sem þessar hljóti að heyra til undantekninga, sé vart við því að búast að þetta hafi í för með sé verulegan kostnaðarauka fyrir stefnanda. Stefndu mótmæli ekki skyldu sinni til að greiða vatnsgjald af íbúð sinni, sem bæði geti notið og njóti vatns úr dreifikerfi stefnanda. Stefndu standi þannig straum af sameiginlegu grunnkerfi vatnsveitu. Hins vegar njóti bílskúrinn ekki grunnkerfisins. Andstætt því sem haldið sé fram í stefnu sé vandséð hvernig það samræmist tilgangi laga nr. 32/2004 að við álagningu gjaldsins sé tekið mið af slíkri byggingu. Athugasemdir stefnanda um að vatnsgjald helgist af því að slökkvilið nýti sér dreifikerfi stefnanda séu langsóttar, en ljóst sé að í aðgangi að þjónustu slökkviliðs felist ekki að „geta notið vatns“ í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004. Fjármögnun slökkviliðs og slökkvistarfs hafi ekki þýðingu fyrir þau sjónarmið sem gæta beri við ákvörðun á stofni vatnsgjalds. Þar sem forsendur og niðurstaða í úrskurði réttargæslustefnda sé samkvæmt framangreindu lagalega rétt beri að hafna aðalkröfu stefnanda. Í fyrra málinu sem höfðað var gegn stefnda Sigurði hafi verið vakin athygli á því að honum hafi einum verið stefnt fyrir dóm til varnar vegna ákvörðunar stjórnvalds sem fari með úrskurðarvald um gjaldtöku stefnanda sem æðra stjórnvald. Stefnandi hafi bent á að hann hefði ekki forræði á sakarefninu, þ.e. úrskurði réttargæslustefnda 8. febrúar 2012 og þeim forsendum sem hann sé byggður á. Stefnda hefði því í raun verið nauðugur einn kostur að taka til varna fyrir hönd réttargæslustefnda hvort sem honum hefði líkað það betur eða verr og án þess að fá til þess nokkurn stuðning frá innviðum ráðuneytisins eða af sérþekkingu þess. Stefndu telji ósanngjarnt og óeðlilegt að vera í þessari stöðu vegna þess eins að hafa nýtt sér lögbundin réttarúrræði sín innan stjórnsýslunnar, þ.e. kæra álagningu stefnanda. Hér sé um að ræða ítrekaðan úrskurð ráðuneytisins og virtist þannig kylfa ráða kasti hvaða einkaaðila sé falið að taka til varna fyrir afstöðu þess. Stefndu telji að þessi atriði eigi að leiða til þess að þeim verði dæmdur málskostnaður án tillits til úrslita málsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Helstu sjónarmið réttargæslustefnda Í greinargerð réttargæslustefnda er vísað til þess að með úrskurði 8. febrúar 2012 hafi hin kærða ákvörðun stefnanda um álagningu vatnsgjalds á fasteignina nr. 203-1650 verið felld úr gildi að hluta, eða sem nemi fermetragjaldi vatns á bílskúr. Niðurstaðan sé rökstudd í úrskurðinum og með vísan til þess sem þar komi fram eigi hann að standa óraskaður. Í úrskurðinum komi fram að samkvæmt gögnum málsins hafi atvik verið með þeim hætti að í janúar 2011 hafi stefnda Sigurði borist álagningarseðill frá stefnanda vegna álagningar vatns- og fráveitugjalda fyrir fasteign hans að Hvassaleiti 22. Hann hafi gert athugasemdir vegna álagningarinnar, fyrst og fremst vegna þess að lagt hefði verið á fermetragjald vatns vegna sérstæðs bílskúrs, 20,3 m2 að stærð. Með bréfi 8. febrúar 2011 hafi stefnandi svarað athugasemd stefnda. Í svarinu komi fram að farið hefði verið yfir athugasemdirnar og niðurstaðan væri sú að álagningin væri í samræmi við lög um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004. Sérstaklega hafi verið vísað til 6. gr., 9. gr. og 10. gr. laganna því til stuðnings. Stefndi hafi kært ákvörðun stefnanda 3. mars s.á. til réttargæslustefnda. Með bréfi 8. mars s.á. hafi réttargæslustefndi óskað eftir umsögn stefnanda um kæruna og afriti af gögnum málsins sem borist hafi með bréfi 21. mars s.á. Með bréfi 22. sama mánaðar hafi réttargæslustefndi gefið stefnda færi á að gæta andmælaréttar vegna umsagnar stefnanda um kæru hans. Andmæli stefnda hafi borist réttargæslustefnda með bréfi 4. apríl s.á. Í úrskurðinum sé gerð grein fyrir stöðu og hlutverki stefnanda hvað varðar álagningu vatnsgjalds. Þar komi fram að í 1. mgr. 1. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga segi að í þéttbýli skuli sveitarfélög starfrækja vatnsveitu í þeim tilgangi að fullnægja vatnsþörf almennings, heimila og atvinnufyrirtækja. Í 1. mgr. 2. gr. laganna segi að sveitarstjórn fari með stjórn vatnsveitu í sveitarfélaginu nema annað rekstrarform hafi sérstaklega verið ákveðið. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. sé sveitarstjórn heimilt að kjósa sérstaka stjórn til að hafa yfirumsjón með starfsemi vatnsveitunnar og fara með þau verkefni sem sveitarstjórn séu falin með lögunum en með orðunum ,,stjórn vatnsveitu“ sé átt við þann aðila sem beri ábyrgð á daglegri stjórn vatnsveitunnar, hvort sem um sé að ræða sveitarstjórn, sérstaka stjórn vatnsveitu eða annan aðila sem fari með málefni vatnsveitu. Samkvæmt 3. gr. sömu laga sé sveitarstjórnum heimilt að leggja og reka sameiginlega vatnsveitu. Sveitarstjórnir skuli þá gera með sér samkomulag um það með hvaða hætti veitan skuli lögð og rekin. Ákvæði sveitarstjórnarlaga um samvinnu sveitarfélaga gildi um samvinnu sveitarfélaga á þessu sviði nema um annað sé sérstaklega samið. Í 1. mgr. 4. gr. laganna komi svo að lokum fram að sveitarfélag hafi einkarétt á rekstri vatnsveitu og sölu vatns sem hún geti fullnægt innan staðarmarka sveitarfélags. Sveitarstjórn sé heimilt að fela stofnun eða félagi, sem að meiri hluta sé í eigu ríkis og/eða sveitarfélaga, skyldur sínar og réttindi samkvæmt lögunum. Með 1. gr. laga um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur nr. 139/2001 hafi Reykjavíkurborg, Akraneskaupstað, Hafnarfjarðarkaupstað, Borgarbyggð, Garðabæ og Borgarfjarðarsveit verið heimilað að stofna sameignarfyrirtæki um rekstur Orkuveitu Reykjavíkur, Akranesveitu, Andakílsárvirkjunar og Hitaveitu Borgarness er nefnist Orkuveita Reykjavíkur. Slíku sameignarfyrirtæki hafi svo verið komið á fót með sameignarsamningi stefnanda 29. janúar 2004 og sé stefnandi nú í eigu þriggja sveitarfélaga; Reykjavíkurborgar, Akraneskaupstaðar og Borgarbyggðar. Samkvæmt 2. gr. laganna sé tilgangur stefnanda vinnsla og framleiðsla raforku, varma og vatns, dreifing og sala afurða fyrirtækisins ásamt hverri þeirri starfsemi annarri sem nýtt geti rannsóknir, þekkingu eða búnað fyrirtækisins, sem og iðnþróun og nýsköpun af hverju tagi, ásamt annarri viðskipta- og fjármálastarfsemi samkvæmt ákvörðun stjórnar hverju sinni. Í 1. mgr. 5. gr. laganna segi að stefnandi taki við einkarétti Reykjavíkurborgar, Orkuveitu Reykjavíkur, Akraneskaupstaðar, Akranesveitu, Borgarbyggðar, Borgarfjarðarsveitar og Hitaveitu Borgarness til starfrækslu hita-, vatns- og/eða rafveitu. Þá segi í 6. mgr. 5. gr. reglugerðar um Orkuveitu Reykjavíkur nr. 297/2006 að hún beri skyldur Reykjavíkurborgar, Akraneskaupstaðar, Álftaness, Stykkishólms og Grundarfjarðar til starfrækslu vatnsveitna í sveitarfélögunum og yfirtaki þá samninga sem sveitarfélögin hafi gert um vatnssölu til annarra sveitarfélaga. Samkvæmt þessu hafi Reykjavíkurborg falið stefnanda skyldur sínar og réttindi samkvæmt lögum um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004 og teljist stefnandi sá aðili sem fari með stjórn vatnsveitu í Reykjavík, og raunar víðar, í skilningi þeirra laga. Stefnandi teljist því réttur aðili málsins enda annist fyrirtækið álagningu vatnsgjalds í þeim sveitarfélögum er starfsemi fyrirtækisins nái til. Í úrskurði réttargæslustefnda sé enn fremur vísað til þess að í 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga segi að heimilt sé að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geti notið og megi gjaldið nema allt að 0,5 hundraðshlutum af fasteignamati. Í þeim tilvikum þegar matsverð fasteignar liggi ekki fyrir við álagningu vatnsgjalds, en fasteign geti þó notið vatns frá vatnsveitu, sé heimilt að ákveða upphæð vatnsgjalds með hliðsjón af áætluðu fasteignamati fullfrágenginnar eignar, og beri þá að taka mið af fasteignamati sambærilegra fasteigna í sveitarfélaginu. Samhljóða ákvæði sé í 1. mgr. 12. gr. reglugerðar um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 401/2005. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð við frumvarp það er varð að lögum nr. 32/2004 segi um 6. gr. að hún sé efnislega að mestu samhljóða 7. gr. gildandi laga um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 81/1991. Í báðum ákvæðunum sé vísað til þeirra fasteigna sem vatns geta notið. Í athugasemdum sem fylgdu hinu eldra frumvarpi segi að eðli þess gjalds sé að vera ,,endurgjald fyrir þá þjónustu sveitarfélagsins að láta íbúum þess á hagkvæman hátt í té kalt vatn til heimilisþarfa‟. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2004 segi svo að stjórn vatnsveitu skuli semja gjaldskrá þar sem kveðið sé nánar á um greiðslu og innheimtu samkvæmt 5.-7. gr. laganna. Miða skuli við að vatnsgjald ásamt öðrum tekjum vatnsveitu standi undir rekstri hennar, þ.m.t. fjármagnskostnaði, og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun veitunnar. Vatnsgjald teljist því vera þjónustugjald. Með þjónustugjaldi sé átt við greiðslu, venjulega peningagreiðslu, sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verði að gjalda hinu opinbera eða öðrum, sem hafi heimild til að taka við henni fyrir sérgreint endurgjald sem látið sé í té, og sé greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við endurgjaldið. Í samræmi við þá grundvallarreglu að stjórnsýslan sé lögbundin verði slíkt gjald ekki innheimt án heimildar í lögum og þá eingöngu til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hljótist af því að veita þá þjónustu sem gjaldtökuheimildin nái til, sbr. álit umboðsmanns Alþingis frá 29. apríl 2011 í máli nr. 5796/2009. Þjónustugjöld væru hins vegar ekki tengd notkun hvers og eins heldur sé heimilt að innheimta þau óháð því hversu mikið hver notandi raunverulega nýti sér þjónustuna. Mál þetta snúist einkum um það hvernig túlka beri orðalagið „vatns geta notið“ eins og segi í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 en það sé hvorki útskýrt nánar í lögunum né í lögskýringargögnum. Af hálfu stefndu sé byggt á því að umræddur bílskúr fasteignarinnar nr. 203-1650 sé ekki tengdur við vatnsveitukerfi stefnanda og geti þannig ekki notið vatns, en af hálfu stefnanda sé á því byggt að heimæð liggi inn á lóðina Hvassaleiti 18-22 og því geti fasteignin notið vatns. Ekki sé lögð sú skylda á vatnsveitu að fylgjast með því hvort einstakar eignir eða matshlutar innan lóðar/fasteignar séu tengdar vatni, heldur einungis að tengja hverja lóð/fasteign á einum stað. Samkvæmt fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands sé fasteignin Hvassaleiti 22, fastanr. 203-1650, íbúðarhúsnæði, alls 113,8 m2 að stærð, sem samanstandi af 93,5 m2 íbúð með auðkennið 203-1650 og bílskúr, 20,3 fm2 að stærð, með auðkennið 203-1669. Ágreiningslaust sé í málinu að umræddur bílskúr sé ekki tengdur beint við vatnsveitukerfi stefnanda. Hins vegar hafi stefnandi lagt fram uppdrátt sem sýni hvar heimæð liggi inn á lóðina Hvassaleiti 22-24. Á uppdrættinum sjáist að vatnsinntak Hvassaleitis 22 sé aftan til á byggingunni en framan við hana standi sérstæð bílskúrslengja sem bílskúr stefndu tilheyri. Réttargæslustefndi geti ekki fallist á það með stefnanda að þar sem vatnsæðar liggi inn á lóð geti fasteign þá þegar notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004. Til þess skorti enn nauðsynlegar tengingar við vatnsveitukerfi vatnsveitu en slíkt sé nauðsynlegt skilyrði álagningar vatnsgjaldsins og að vatnsgjald verði þannig ekki gjaldkræft fyrr en raunverulegur möguleiki sé á því að hefja notkun. Réttargæslustefndi hafi áður fjallað um þetta álitaefni í úrskurði sínum frá 28. júlí 2009 þar sem niðurstaðan varð sú að fasteign teldist ekki geta notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 nema hvort tveggja væri uppfyllt; að til komi lagning heimæðar annars vegar og tenging við vatnveitukerfið vatnveitunnar hins vegar. Hið sama eigi við jafnvel þó að fleiri en ein húsbygging séu skráðar með sama fastanúmeri, enda verði þá hver sérstæð bygging að vera tengd við vatnsveitukerfi svo heimilt sé að innheimta af henni vatnsgjald. Við álagningu þjónustugjalda skuli tryggja að gjaldtaka sé í sem bestu samræmi við þá þjónustu sem veitt sé. Niðurstaða réttargæslustefnda sé sú að ekki standi lagaheimild til hinnar kærðu álagningar og að fella beri niður álagningu vatnsgjalds að hluta fyrir fasteignina Hvassaleiti 22, fastanr. 203-1650, eða því sem nemi álagningu fermetragjalds fyrir umræddan bílskúr, alls 20,3 m2. Í úrskurðarorði komi fram að hin kærða ákvörðun stefnanda um álagningu vatnsgjalds á fasteignina sé felld úr gildi að hluta, eða sem nemi fermetragjaldi vatns á bílskúr með auðkennið 203-1669. Réttargæslustefndi sé ósammála málsástæðum stefnanda sem fari í bága við úrskurð og sjónarmið réttargæslustefnda og mótmæli þeim en ekki séu skilyrði til að ógilda úrskurðinn. Úrskurðurinn sé formlega og efnislega réttur. Niðurstaða Krafa stefnanda um að úrskurður réttargæslustefnda verði felldur úr gildi er byggð á því að hann sé ólögmætur en af hálfu stefndu er því mótmælt. Við úrlausn á þessu álitaefni þarf að taka afstöðu til þess hvort sú niðurstaða í úrskurði réttargæslustefnda, um að fella ákvörðun stefnanda um álagningu vatnsgjalds á fasteign stefnda á árinu 2011 að hluta úr gildi, hafi verið ólögmæt. Rök stefnanda fyrir því að ólögmætt hafi verið að fella umrædda ákvörðun úr gildi eru þau að heimæð hafi verið lögð inn á lóð stefndu og fasteign stefndu sé tengd henni að undanskildum bílskúr. Þar með sé uppfyllt skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga um að fasteignin geti notið vatns. Samkvæmt lagaákvæðinu er heimilt að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geta notið. Stefnandi telur lagaákvæðið fela í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjalds á fasteign stefndu, þar með talið til álagningar fermetragjalds vegna bílskúrs þeirra. Í úrskurði réttargæslustefnda er gengið út frá því við túlkun á framangreindu lagaákvæði að vatnsgjald teljist vera þjónustugjald sem skilgreint sé þannig að með þjónustugjaldi sé átt við greiðslu sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verði að gjalda hinu opinbera eða öðrum, sem hafi heimild til að taka við henni, fyrir sérgreint endurgjald, sem látið sé í té, og sé greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við endurgjaldið. Samkvæmt þeirri grundvallarreglu að stjórnsýslan sé lögbundin verði slíkt gjald ekki innheimt án heimildar í lögum og þá eingöngu til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hljótist af því að veita þá þjónustu sem gjaldtökuheimildin nái til. Í úrskurðinum er talið að túlka beri orðalagið um að fasteign geti notið vatns í 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga þannig að þótt vatnsæðar liggi inn á lóð þá skorti enn nauðsynlegar tengingar við vatnsveitukerfi vatnsveitu en slíkt sé nauðsynlegt skilyrði álagningar vatnsgjaldsins. Vatnsgjald verði þannig ekki gjaldkræft fyrr en raunverulegur möguleiki sé á því að hefja notkun. Haft sé enn fremur í huga að við álagningu þjónustugjalda skuli tryggja að gjaldtaka sé í sem bestu samræmi við þá þjónustu sem veitt er. Dómurinn fellst ekki á að þessi túlkun réttargæslustefnda á lagaákvæðinu sé ólögmæt. Við úrlausn á því hvernig beri að túlka lagaákvæðið verður að miða við og leggja til grundvallar að öll skilyrði þurfi að vera fyrir hendi til þess að fasteign teljist geta notið vatns í skilningi lagaákvæðisins. Sú röksemd stefnanda stenst því ekki að lagastoð skorti fyrir þeirri niðurstöðu í úrskurði réttargæslustefnda að fasteign eða hluti hennar þurfi að vera tengd við vatnsveitu til að hún teljist geta notið vatns. Túlkun á lagaákvæðinu í úrskurði réttargæslustefnda verður samkvæmt því sem fram hefur komið hvorki talin fara gegn lagaákvæðinu né orðalagi þess. Túlkunin er auk þess í samræmi við þá reglu að þjónustugjald verði hvorki lagt á né innheimt nema fyrir því sé viðhlítandi heimild í lögum og að tryggja beri við álagningu að gjaldtaka sé í sem bestu samræmi við þá þjónustu sem veitt er. Breytir engu í því sambandi þótt stefndu hafi átt þess kost að tengja bílskúrinn vatnsveitukerfi eða notið góðs af vatnsæðum en valið að tengja ekki vatnið í bílskúrinn. Líta verður til þess að lagaheimildir verða ekki taldar vera hér fyrir hendi fyrir þær sakir að vatnslagnir séu til staðar þegar fyrir liggur að bílskúrinn var ekki tengdur vatninu. Þótt vatnsgjaldinu sé samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga ætlað, ásamt öðrum tekjum vatnsveitu, að standa undir rekstri hennar, þ.m.t. fjármagnskostnaði, og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun veitunnar, nægir það ekki til að álykta að með því sé fullnægjandi lagaheimild fyrir því að leggja vatnsgjaldið á fyrir þann hluta fasteignarinnar sem ekki nýtur vatns samkvæmt framangreindri túlkun á 1. mgr. 6. gr. laganna. Þá verða önnur lagaákvæði eða markmið laganna ekki talin leiða til annarrar túlkunar á 1. mgr. 6. gr. þeirra en hér að framan greinir. Verður að hafna þeirri röksemd stefnanda að lagaákvæðið feli í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjalds á fasteign stefndu, þar með talið til álagningar fermetragjalds vegna bílskúrs þeirra. Einnig er því hafnað að skilyrði lagaákvæðisins til álagningar vatnsgjalds að því er varðar bílskúrinn séu uppfyllt. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á að málsástæður stefnanda leiði til þess að úrskurður réttargæslustefnda verði talinn ólögmætur. Ber því að hafna kröfu stefnanda um að hann verði felldur úr gildi og eru stefndu sýknuð af henni. Stefndi Sigurður flutti málið af hálfu stefndu en hann er ólöglærður. Með tilliti til þess og niðurstöðu málsins ber stefnanda að greiða honum ómaksþóknun sem þykir hæfilega ákveðin 150.000 krónur. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Sigurður H. Magnússon og Eyrún Ósk Magnúsdóttir, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Orkuveitu Reykjavíkur, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda Sigurði 150.000 krónur í ómaksþókun.
|
Mál nr. 244/2000
|
Kærumál Þjófnaður Ákæra Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Úrskurður héraðsdóms um frávísun máls, þar sem H var ákærður fyrir þjófnað, var staðfestur með vísan til forsendna. Komst héraðsdómari að þeirri niðurstöðu að verulegur vafi léki á því að verðmæti muna, sem H var ákærður fyrir þjófnað á, væri meira en 7.000 krónur og því væru ekki lagaskilyrði fyrir málshöfðun, sbr. 2. mgr. 256. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem var í gildi þegar ætlað brot var framið.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júní 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2000, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur kostnaður af kærumáli þessu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, Hallvarðs Einvarðssonar hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur. Mál þetta sem tekið var til úrskurðar 8. júní sl. er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 2. maí 2000 á hendur ákærða, Heiðari Erni Tryggvasyni, kt. 010484-2359, Háaleitisbraut 121, Reykjavík, „fyrir þjófnað, með því að hafa sunnudaginn 6. febrúar 2000, stolið minniskubbi og tveimur geisladiskum með hugbúnaði, samtals að verðmæti 10.970 kr., í versluninni BT tölvur, Skeifunni 11 í Reykjavík. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Málið var þingfest 17. maí s.l. og við það tækifæri játaði ákærði sök. Var málinu frestað til 30. sama mánaðar þar sem verjandi fékk gögn málsins fyrst í hendur við þingfestingu. Í því þinghaldi kom fram krafa af hálfu skipaðs verjanda ákærða um að málinu yrði vísað frá dómi. Ennfremur krafðist verjandi þess að hæfileg málsvarnarlaun yrðu greidd úr ríkissjóði. Af hálfu ákæruvaldsins var þess krafist að frávísunarkröfu verjanda yrði hafnað og málið tekið til almennrar meðferðar. Fór fram flutningur um frávísunarkröfuna og var hún tekin til úrskurðar 8. júní sl. Verjandi byggir frávísunarkröfu sína á því að lagaskilyrði fyrir málshöfðun gegn ákærða séu ekki fyrir hendi. Byggir hann á 2. mgr. 256. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um það að ef tjón af broti samkvæmt 244. gr. s.l. nemi ekki yfir 7.000 kr. og engin sérstök atvik auki saknæmi þess og sökunautur hafi ekki áður gerst sekur um auðgunarbrot skuli mál eigi höfðað nema almenningshagsmunir krefjist þess. Verjandi benti á að rannsókn á því hvort tjón hafi hlotist af háttsemi ákærða hafi verið ófullnægjandi. Þar hafi einungis verið haft eftir verslunarstjóra að verðmæti hlutanna sé það sem tilgreint er í ákæru. Megi ætla að verslunarstjóri eigi við útsöluverð þeirra en með tjóni í þessu sambandi sé átt við þann kostnað sem er við að afla sér viðkomandi hluta að nýju. Þá hafi verslunin ekki orðið fyrir tjóni þar sem hlutirnir hafi komist til skila en í tilvitnaðri lagagrein sé talað um tjón en ekki verðmæti. Minnti verjandi á að tilgangur lagaákvæðisins hefði verið sá að ekki yrði gert refsimál undir kringumstæðum sem þessum nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að fari andvirði þess sem hnuplað er yfir 7.000 kr. beri að ákæra fyrir brot. Því var mótmælt að rannsókn málsins hefði verið áfátt og bent á að ákærði hefði neitað að gefa skýrslu fyrir lögreglu. Málshöfðunarregla 1. mgr. 256. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hljóðar svo: „Nú hefur eitthvert brot verið framið, sem varðar við 244.-250. gr., 253. gr. eða 254. gr., en einungis er um smáræði að tefla, og má þá, ef sökunautur hefur ekki áður verið dæmdur fyrir auðgunarbrot, færa refsingu niður í sektir, eða jafnvel láta hana falla að öllu leyti niður.” Jafnframt sagði í 2. mgr. sömu lagagreinar að: „Ef tjón af brotinu nemur ekki yfir 7000 krónum og engin sérstök atvik auka saknæmi þess og sökunautur hefur ekki áður reynst sekur um auðgunarbrot skal mál eigi höfðað nema almenningshagsmunir krefjist þess.” Þessi málsgrein var felld úr gildi 9. maí þessa árs með 8. gr. laga nr. 39/2000. Ákærði framdi brot sitt 6. febrúar sl. en þá var umrædd lagagrein enn í gildi. Samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga skal dæma eftir nýrri lögum hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn þar til dómur gengur en þó má ekki dæma refsingu nema heimild hafi verið til þess í lögum þegar verk var framið. Verður því að taka til athugunar eins og hér stendur á hvort heimild hafi verið til að höfða mál til refsingar gegn ákærða, sbr. þágildandi 2. mgr. 256. gr. almennra hegningarlaga. Það er álit dómsins að um fullframið brot sé að ræða þrátt fyrir það að BT tölvur hafi endurheimt hina stolnu muni og hefði verslunin orðið fyrir tjóni í skilningi ákvæðis 2. mgr. 256. gr. Verðmæti munanna er samkvæmt ákæru 10.970 kr. en mununum er lýst þar sem tveimur geisladiskum með hugbúnaði og minniskubbi. Fyrir liggur lögregluskýrsla frá 6. febrúar sl. Þar er því lýst að ákærði hefði verið með tvo Playstation tölvuleiki og einn Playstation minniskubb innanklæða. Athugast að nokkuð skortir á nákvæmni ákæru að því er varðar lýsingu á andlagi brotsins miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir í lögregluskýrslu. Í skýrslunni eru leikirnir sagðir að verðmæti 4.490 kr. hvor og minniskubburinn að verðmæti 1.990 kr. eða samtals 10.970 kr. Kemur ekki fram í skýrslunni hvort verðmæti er miðað við heildsölu- eða smásöluverð en eins og atvik eru verður að reikna með því að þar hafi verið um smásöluverð að ræða. Þá er engin nánari lýsing á tölvuleikjunum hvorki heiti þeirra eða innihald að neinu leyti. Verður að telja að rannsókninni hafi verið verulega ábótavant að þessu leyti. Lagðar hafa verið fyrir dóminn upplýsingar frá innflytjanda Playstation tölvuleikja og aukahluta, sbr. dómskjöl nr. 7. og 8. Samkvæmt þeim upplýsingum er smásöluverð minniskubba 1.499 kr. með virðisaukaskatti og smásöluverð tölvuleikja frá 999 kr. með virðisaukaskatti. Þá liggur fyrir ljósrit af auglýsingu frá BT tölvum þar sem verð tölvuleikja er auglýst frá 1.990 kr., sbr. dómskjal nr. 5. Af upplýsingum þessum má ráða að samanlagt smásöluverð þeirra muna sem hnuplað var getur verið frá 3.497 kr. og upp úr allt eftir því um hvaða tölvuleiki er að ræða. Þessar upplýsingar og það að rannsókn málsins er áfátt um tjón af umræddu broti valda því að fyrir dóminum leikur verulegur vafi á því hvort verðmæti umræddra muna liggi yfir þeim 7.000 króna mörkum sem tilgreind voru í þágildandi 2. mgr. 256. gr. almennra hegningarlaga. Þá liggur fyrir að ákærði er með hreinan sakaferil og hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að almenningshagsmunir krefjist málshöfðunar. Þykir skilyrðum áðurnefndrar lagagreinar því fullnægt og er orðið við þeirri kröfu verjanda að vísa máli þessu frá dómi samkvæmt 1. mgr. 128. gr. laga um meðferð opinberra mála. Málsvarnarlaun Hallvarðs Einvarðssonar hrl. skipaðs verjanda ákærða kr. 35.000, skal greiddur úr ríkissjóði en ekki verður séð að annan sakarkostnað hafi leitt af máli þessu. Máli þessu er vísað frá dómi. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hallvarðs Einvarðssonar hrl., kr 35.000 greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 236/2014
|
Skaðabætur Ökutæki Líkamstjón Vátrygging
|
A krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda A sf. vegna líkamstjóns 1. ágúst 2008 er hann klemmdist á milli tveggja bifreiða. A byggði á því að A sf. bæri skylda til að bæta honum það tjón sem orðið hefði þar sem slysið yrði rakið til notkunar óvátryggðs ökutækis, sbr. 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Talið var að af ákvæðinu og reglugerð nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar yrði ráðið að ekki gæti komið til greiðsluskyldu A sf. nema A hafi átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu óvátryggðs ökutækis ef vátryggingin hefði verið í gildi þegar slysið var. Þar sem A hefði verið ökumaður hinnar óvátryggðu bifreiðar þegar slysið varð gæti hann hvorki öðlast rétt til bóta úr hendi A sf. á grundvelli 94. gr. umferðarlaga né sérreglna 88. og 90. gr.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómarinn Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2014. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir 1. ágúst 2008 þegar hann ,,varð á milli óskráðrar bifreiðar og annarrar bifreiðar“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til forsendna hans er fallist á þá niðurstöðu dómsins að áfrýjandi hafi verið við stjórn bifreiðarinnar er slys það varð sem málið er rakið til. Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að jafnvel þótt áfrýjandi teljist hafa verið ökumaður bifreiðarinnar eigi hann rétt til bóta úr hendi stefnda á grundvelli 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 94. gr. umferðarlaga setur ráðherra reglur um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóns af völdum óvátryggðra og óþekktra tökutækja. Slíkar reglur er að finna í reglugerð nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar. Í 1. gr. reglugerðarinnar segir að vátryggingafélagi sem bjóði ökutækjatryggingar samkvæmt umferðarlögum sé skylt að taka að sér lögmælta ábyrgðartryggingu og lögmælta slysatryggingu ökumanns og vátryggingartaka sem farþega í eigin ökutæki fyrir sérhvern vátryggingarskyldan aðila. Í 18. gr. er fjallað um að stefndi, sem er hin íslenska tjónsuppgjörsmiðstöð vegna óþekktra eða óvátryggðra ökutækja, greiði bætur í þeim tilvikum sem þar eru greind. Í 3. mgr. 18. gr. segir að stefnda sé skylt að greiða bætur fyrir tjón sem hljótist af notkun óþekkts eða óvátryggðs skráningarskylds vélknúins ökutækis eins og nánar greini í 20. gr. Samkvæmt 3. mgr. 20. gr. skal stefndi, sem ábyrgðaraðili, greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hefur á Íslandi af notkun ökutækis sem engin ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir. Af tilvísun ákvæðisins til ábyrgðartryggingar verður ráðið að ekki geti komið til greiðsluskyldu stefnda nema tjónþoli hafi átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu óvátryggðs ökutækis ef vátryggingin hefði verið í gildi þegar slysið varð. Sem ökumaður bifreiðarinnar þegar slys varð getur áfrýjandi ekki öðlast rétt til bóta á grundvelli sérreglna 88. og 90. gr. umferðarlaga. Hann gæti hins vegar öðlast rétt til bóta á grundvelli slysatryggingar samkvæmt 92. gr. umferðarlaga. Slík trygging verður ekki talin til ábyrgðartryggingar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. janúar 2001 í máli nr. 314/2000. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2014. Mál þetta sem dómtekið var 7. janúar 2014 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 19. desember 2012 af A, […] á hendur Alþjóðlegum bifreiðatryggingum á Íslandi sf., Borgartúni 35, Reykjavík. Kröfur aðila Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennd verði skaðabótaskylda Alþjóðlegra bifreiðatrygginga á Íslandi sf., á líkamstjóni, sem stefnandi hafi orðið fyrir, 1. ágúst 2008, er hann hafi orðið á milli óskráðrar bifreiðar og annarrar bifreiðar. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað, líkt og málið væri ekki gjafsóknarmál, samkvæmt málskostnaðaryfirliti, sem lagt verði fram við aðalmeðferð málsins. Stefndi gerir þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður að mati réttarins. Atvik máls Stefnandi varð fyrir slysi, 1. ágúst 2008, er hann klemmdist á milli tveggja bifreiða á bifreiðastæði Frumherja við […]. Rannsóknarlögregla var kölluð á vettvang. Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið á slysa- og bráðadeild Landsspítala - háskólasjúkrahúss. Við skoðun reyndist hann m.a. rifbrotinn og með brot á þvertindaliðbol í mjóhrygg hægra megin. Þá sást blóðsöfnun, sem virtist koma frá nýrnahettu auk þess sem mar sást á vinstra nýra með einkennum um blóðsöfnun. Þá greindist mjúkáverki á mjöðm og mar yfir brjóstkassa og vinstri sköflung. Aðdraganda slyssins er að nokkru lýst í skýrslu lögreglu og er hún byggð á frásögn tveggja vitna. Vitnið A kvaðst hafa setið í ökumannssæti bifreiðarinnar M, sem verið hafi kyrrstæð á bifreiðastæðinu við Frumherja, þegar hann hafi séð bifreiðina N koma akandi aftur á bak á mikilli ferð. Hafi bifreiðin N lent á bifreiðinni M, fyrst á farþegahurðinni að framan, og hafi hann þá séð hurðina á bifreiðinni N opnast og ökumanninn detta út úr bifreiðinni. Bifreiðin N hafi hins vegar haldið áfram að „klessast“ aftur með bifreiðinni M og ökumaður N þá klemmst á milli bifreiðanna, þar sem þær hafi legið saman. Vitnið kvaðst strax hafa farið út úr bifreiðinni M og séð að ökumaður N var klemmdur á milli bifreiðanna og farinn að blána í andliti. Hafi vitnið náð að ýta bifreiðunum aðeins í sundur til að losa þrýsting af brjósti ökumannsins. Starfsmaður Frumherja hafi síðan komið og honum tekist að blása lofti í öndunarfæri ökumannsins. Lögreglan hafi í framhaldinu komið á vettvang og náð að ýta bifreiðunum vel í sundur. Kvað vitnið ökumann N hafa verið meðvitundarlausan, þegar hann hafi verið klemmdur á milli bifreiðanna, en komist til meðvitundar við framangreindar björgunaraðgerðir. Vitnið S kvaðst hafa verið næst í röðinni til að keyra inn í skoðunarstöðina, þegar hún hafi séð bláa bifreið ([M]) koma akandi hægra megin framhjá bifreið sinni og aðra bifreið, hvíta að lit ([N]), koma bakkandi á mikilli ferð. Kvaðst vitnið aldrei hafa séð bifreið vera bakkað jafn hratt. Hvíta bifreiðin hafi lent á bláu bifreiðinni. Lögregluskýrsla var tekin af stefnanda, 22. ágúst 2008. Lýsti hann aðdraganda slyssins með þeim hætti að hann hefði átt pantaðan tíma hjá Frumherja, 1. ágúst kl. 14, vegna skoðunar á bifreiðinni N. Kvaðst hann hafi látið flytja bifreiðina til Frumherja en hún hafi verið afskráð. Töf hafi orðið á því að bifreiðin væri tekin til skoðunar og hann því þurft að drepa á bifreiðinni til að hún yrði ekki bensínlaus. Kvaðst hann hafa teygt sig inn í bifreiðina til að drepa á henni en þá óvart rekið sig í gírstöngina og bifreiðin hrokkið af stað, aftur á bak. Hafi hann reynt að stíga á bremsuna en verið í opnum útiskóm og fóturinn runnið af bremsunni yfir á bensíngjöfina og skórinn fest á bensíngjöfinni. Hann hafi vitað af bifreið fyrir aftan sig og að í henni væri kona með barn. Hann hafi reynt að beygja bifreiðinni frá bifreið konunnar til að forðast árekstur en verið þá hálfur inn í bifreiðinni. Hann hafi tekið mjög krappa beygju en dottið við það út úr bifreiðinni og lent milli bifreiðarinnar og annarrar bifreiðar, sem hann hafi ekið á. Aðspurður um tryggingar bifreiðarinnar N, þar sem hún væri samkvæmt opinberri ökutækjaskrá ótryggð, svaraði stefnandi því til að bifreiðin hafi verið afskráð, þegar slysið hefði orðið. Hann hefði látið flytja bifreiðina til Frumherja. Í skýrslu skoðunarmanns sem skoðaði bifreiðina N eftir óhappið kemur fram að bifreiðin hafi verið í fullkomnu lagi, að því undanskildu að sjálfskiptiskalinn hafi ekki sýnt rétta gírskiptingu. Hann hafi sýnt N (hlutlaus) þegar hann hafi átt að sýna R (aftur á bak). Bifreiðin N var eins og áður greinir afskráð, þegar umrætt slysið vildi til, og því ekki tryggð lögmæltri ábyrgðartryggingu ökutækja skv. 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þá var slysatrygging ökumanns skv. 1. mgr. 92. gr. laga nr. 50/1987, af sömu ástæðu, ekki í gildi. Bifreiðin var skráð eign eiginkonu stefnanda. Stefndi er m.a. uppgjörsaðili vegna tjóna af völdum þekktra óvátryggðra skráningarskyldra ökutækja, sbr. 18. og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar. Stefndi mun hafa ritað stefnanda bréf, 20. ágúst 2008, þar sem honum var tilkynnt að bótakrafa væri komin fram á hendur stefnda vegna tjóns á bifreiðinni M, 1. ágúst 2008. Ætti stefndi endurkröfu á hendur eiganda/ökumanni hins ótryggða ökutækis N, kæmi til þess að stefndi bætti umrætt tjón. Málið hefði verið lagt fyrir Tjónanefnd vátryggingafélaganna sem lagt hefði alla sök á tjóninu á ökumann N. Með bréfi 11. september 2008 tilkynnti stefndi stefnanda að hann hygðist innan skamms gera umrætt tjón upp við tjónþola en tjónið væri áætlað 120.000 krónur. Með bréfi stefnda, 17. október 2011, staðfesti hann móttöku bréfs lögmanns stefnanda frá 6. október 2011 þar sem stefnda hafði verið kynnt meint líkamstjón stefnanda, sem ökumanns bifreiðarinnar N, vegna slyssins, 1. ágúst 2008. Í bréfi stefnda kemur fram að félagið telji að ökumaður óvátryggðrar bifreiðar, sem valdi tjóni, geti ekki eignast kröfu á hendur stefnda vegna atburðarins. Í bréfinu segir: Í VI. kafla reglugerðar nr. 424/2008, sem í gildi var á tjónsdegi, er fjallað um bætur til tjónþola af völdum óvátryggðs ökutækis. Reglur þessar eru í samræmi við reglur Evrópusambandsins í þessu efni, og taka fyrst og fremst mið af hagsmunum þriðja manns, þ.e.a.s. að tjónþolinn eignast rétt á hendur ABÍ, hafi ökutækið verið óvátryggt, í sama mæli eins og ábyrgðartrygging hafi verið í gildi. M.ö.o. ökumaður sem veldur tjóni, eignast aldrei sjálfur bótarétt úr lögboðinni ábyrgðartryggingu ökumanns, og ekki heldur gagnvart ABÍ, reynist ökutæki hans óvátryggt. Þótt slysatrygging ökumanns skv. 92. gr. umferðarlaga reynist ekki í gildi, eignast ökumaður þess aldrei rétt til bóta hjá ABÍ. Taka reglur 424/2008 ekki til slíkra atvika. Stefnandi vildi ekki una framangreindri afstöðu stefnda og var ágreiningur þeirra lagður fyrir Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum með bréfi lögmanns stefnanda, 5. júlí 2012. Gerði stefnandi þá kröfu fyrir nefndinni að úrskurðað yrði að stefnandi ætti skaðabótakröfu á hendur stefnda vegna þess líkamstjóns er hann hefði orðið fyrir, 1. ágúst 2008. Með bréfi til nefndarinnar, 12. júlí 2012, hafnaði stefndi kröfu stefnanda. Í niðurstöðu Úrskurðarnefndarinnar, 21. ágúst 2012, var því hafnað að stefnandi ætti rétt á bótum úr hendi stefnda. Í áliti nefndarinnar segir: Samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal ráðherra setja reglur um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja. Samkvæmt 3. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar skal ABÍ sem ábyrgðaraðili greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hefur á Íslandi af notkun ökutækis sem engin ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir eða vátrygging þess hefur verið felld niður af vátryggingarfélaginu eða ekki haldið í gildi. Af ákvæði þessu er ljóst að því aðeins getur komið til greiðsluskyldu ABÍ að tjónþoli hefði átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu óvátryggðs ökutækis ef vátryggingin hefði verið í gildi er slysið varð. Sem stjórnandi bifreiðarinnar [N] hefði [A] ekki átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu hennar heldur slysatryggingu ökumanns skv. 92. gr. umferðarlaga. Enginn grundvöllur er að lögum til að krefjast bóta úr hendi ABÍ sem ella hefðu átt að greiðast úr slysatryggingunni. Ökutækjatilskipanir Evrópusambandsins, sem vísað er til að hálfu [A] í þessu sambandi, breyta engu í þessum efnum. [A] á því ekki rétt á bótum úr hendi ABÍ.“ Í máli þessu greinir aðila á um hvort stefndi hafi, þegar framangreint slys varð hinn 1. ágúst 2008, verið við stjórn bifreiðarinnar N og því ökumaður hennar í skilningi 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 eða þriðji maður, sem byggt hefði getað kröfur sínar vegna slyssins á 88. gr., sbr. 91. gr. laga nr. 50/1987, ef bifreiðin hefði verið skráð. Þá greinir aðila á um hvort ökumaður óskráðrar bifreiðar geti átt bótarétt á hendur stefnda á grundvelli 92. gr. laga nr. 50/1987. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 beri stefnda skylda til þess að bæta tjón sem verði vegna notkunar bifreiða (vélknúinna ökutækja) sem séu óvátryggðar, sama hvort þær séu íslenskar eða erlendar. Slysið, 1. ágúst 2008, hafi orðið með þeim hætti, að stefnandi hafi staðið í hurðaropi bifreiðarinnar N og teygt sig í stýri hennar, til að forða henni frá árekstri við aðra bifreið. Hann hafi síðan fallið út úr bifreiðinni og lent á milli hennar og annarrar bifreiðar, M. Stefnandi telji, eins og atvik málsins séu vaxin, að hann eigi tvímælalaust rétt á bótum úr hendi stefnda vegna líkamstjóns síns, annað hvort sem þriðji maður og ef ekki, þá sem ökumaður bifreiðarinnar. Fyrir því séu færð eftirfarandi rök. Eins og fram komi í atvikalýsingu í stefnu hafi stefnandi ekki verið ökumaður bifreiðarinnar, þ.e. ekki við stjórn hennar, er hann hafi orðið fyrir því líkamstjóni, sem málið snúist um, heldur hafi hann verið fyrir utan bifreiðina. Stefnandi hafi orðið á milli bifreiðarinnar, sem hann hafði komið með til skráningar, og annarrar bifreiðar. Stefnandi geti því ekki talist hafa verið ökumaður bifreiðarinnar, er hann hafi slasast, þar sem hann hafi verið fyrir utan bifreiðina og ekki við stjórntæki hennar. Byggi stefnandi á að í 2. mgr. 92. gr. umferðarlaga segi svo: „Vátryggingin skal tryggja bætur fyrir líkamstjón sem ökumaður verður fyrir við stjórn ökutækis, enda verði slysið rakið til notkunar ökutækis i merkingu 88. gr.“ Með vísan til atvikalýsingarinnar í fyrirliggjandi lögregluskýrslu, verði að telja að stefnandi hafi verið fyrir utan bifreiðina, er hann hafi slasast og þar með þriðji maður og hefði sem slíkur notið bótaréttar úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar, skv. 88. gr. umferðarlaga og dómafordæmum, hefði hún verið skráð og tryggð. Bifreiðin N hafi verið flutt til skoðunar af fyrirtæki, sem sjái um slíka flutninga. Bifreiðin hafi verið sett í gang af flutningsmanni, þegar hún hafi verið sett á bifreiðastæðið, þar sem hún hafi verið, þegar stefnandi hafi ætlað að slökkva á vél hennar, þar sem honum hafi verið tilkynnt að hún fengi ekki skoðun alveg strax. Vegna þess að stefnandi hafi þurft að bíða í einhvern tíma hafi hann farið og drepið á bifreiðinni, en lítið eldsneyti hafi verið á henni og stefnandi haft áhyggjur af að það gæti klárast, ef bifreiðin stæði lengi í gangi. Stefnandi hafi ekki verið undir stýri bifreiðarinnar, heldur hafi hann staðið fyrst, eftir að bifreiðin fór af stað, í hurðaropi bílstjóramegin og teygt sig í stýrið til að forða árekstri, samanber atvikalýsinguna í fyrirliggjandi lögregluskýrslu, en síðan fallið út úr bifreiðinni og verið utan hennar, þegar hann hafi orðið fyrir því líkamstjóni sem hann byggi á að hið stefnda félag eigi að bæta. Hefði stefnandi fengið einhvern annan til þess að drepa á bifreiðinni, svo sem starfsmann Frumherja, sé ólíklegt að sá einstaklingur væri talinn ökumaður bifreiðarinnar, hefði hann lent í sömu aðstæðum og stefnandi. Stefnandi virðist vera talinn ökumaður bifreiðarinnar, vegna þess að hann hafi komið með hana til skráningar og skoðunar. Stefnandi hafi ekki verið eigandi bifreiðarinnar. Bifreiðin hafi farið af stað fyrir mistök stefnanda, þar sem hann hafi rekið sig í gírstöngina. Ljóst sé samkvæmt framburði vitna, í lögregluskýrslu, að ekki sé annað hægt en að leggja trúnað á framburð stefnanda. Á því sé byggt af hálfu stefnanda, að hann hafi ekki verið ökumaður heldur þriðji maður, sem orðið hafi fyrir tjóni. Hefði bifreiðin verið skráð, hefði stefnandi, sem þriðji maður, átt rétt á bótum úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar. Verði hins vegar út frá því gengið, að stefnandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar, vísi stefnandi aðallega til 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 93. gr., 91. gr. og 92. gr. s.l., varðandi kröfu sína á hendur stefnda en ákvæði 1. mgr. 94. umferðarlaga hljóði svo: Ráðherra setur reglur um framkvæmd vátryggingaskyldunnar, þar á meðal um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja og um skyldu vátryggingafélaga til að gefa út vottorð með upplýsingum um skaðabótakröfur vegna tjóns sem varða vátryggt ökutæki eða að ekki sé um slíka kröfur að ræða. Stefnandi byggi á því að í settum lögum sé kveðið á um skyldu stefnda til greiðslu bóta vegna þess líkamstjóns, sem stefnandi hafi orðið fyrir í ofangreindu umferðarslysi. Samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga sé beinlínis kveðið á um að tryggingafélög hér á landi skuli koma upp ábyrgðarkerfi, sem ábyrgist líkamstjón aðila sem slasist vegna notkunar óskráðra ökutækja. Samkvæmt samþykktum stefnda sé lögbundið hlutverk félagsins að greiða bætur sem hljótist af notkun óskráðra ökutækja. Stefnandi byggi mál sitt á því að félagið geti ekki undanþegið sig þeirri lagaskyldu, sem kveðið sé á um í settum lögum. Ekki dugi til að víkja settu lagaákvæði til hliðar að vísa til óskýrs ákvæðis í reglugerð. Grunnreglan sé einfaldlega sú, að verði líkamstjón af völdum óskráðs ökutækis beri að bæta það samkvæmt því sem fram komi í 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga. Í því sambandi breyti engu hvort um sé að ræða farþega eða ökumann, sbr. vátryggingarskylduna skv. 93. gr. umferðarlaga. Samkvæmt ökutækjatilskipunum Evrópusambandsins (ESB), 1. tilskipun frá 24. apríl 1972, nr. 72/166/EBE, 2. tilskipun frá 30. desember 1983, nr. 84/5/EBE, 3. tilskipun frá 14. maí 1990, nr. 90/232/EBE, 4. tilskipun frá 16. maí 2000, nr. 2000/26/EB og 5. tilskipun frá 11. maí 2005 nr. 2005/14/EB, séu allir þeir sem séu í bifreið, þegar slys verði, álitnir farþegar og þeir sem séu í bifreiðum eða utan bifreiða eiga einnig bótarétt. Sé í þessu sambandi vísað til 2. mgr. 1. gr. 1. tilskipunarinnar, sbr. d-lið 2. greinar 4. tilskipunarinnar, sbr. einnig grein Arnljóts Björnssonar í Líndælu, bls. 9, þar sem segi neðanmáls: „Orðið farþegi virðist hér notað í svo víðtækri merkingu að það taki einnig til ökumanns.“ Stefnandi bendi í þessu sambandi á, að í greinargerð með lögum nr. 155/2007 segi, vegna innleiðingar 5. ökutækjatilskipunarinnar, að íslensku umferðarlögin þarfnist ekki breytinga hvað réttaröryggi tjónþola umferðarslysa varði, en af því verði að álykta að íslensku umferðarlögin og reglugerðir skv. þeim uppfylli skilyrði ofangreindra ökutækjatilskipana um réttaröryggi allra tjónþola umferðarslysa. Stefnandi byggi á, að stefndi geti ekki undanþegið sig þeirri lagaskyldu, sem kveðið sé á um í settum lögum með tilvísun til óskýrra ákvæða í reglugerð. Hafi átt að undanskilja einhvern bótum skv. 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga, hefði orðið að taka það fram með skýrum hætti með lagasetningu. Stefnandi telji það vera alveg ljóst, samkvæmt öllum lögskýringagögnum, að sá sem slasist af völdum vélknúins ökutækis, sem ekki sé skráð og þar með ekki tryggt, eigi að hafa jafnan rétt og aðrir sem slasist af völdum slíkra tækja. Tryggingafélög hér á landi hafi skuldbundið sig til að standa sameiginlega að skaðabótagreiðslum og eigi sömu reglur við, þegar ökutækið sé óskráð, og þegar ökutækið hafir verið skráð og þar með tryggt. Tryggingafélögin eigi að jafna þessum kostnaði á milli sín og gera ráð fyrir honum við álagningu iðgjalda. Stefnandi byggi á að reglugerð nr. 424/2008 um ökutækjatryggingar kveði hvergi á um það með skýrum hætti, að ekki eigi að greiða bætur til ökumanna sem slasist, en í 2. mgr. 1. gr. reglugerðarinnar sé kveðið á um að öll tryggingafélög á Íslandi skuli vera aðilar að stefnda. Þá sé kveðið á um réttindi þriðja manns í 4. gr. reglugerðarinnar, sem eigi jafnt við þegar um ökumann sé að ræða. Í síðustu málsgrein 18. gr. reglugerðarinnar segi: „ABÍ er sem ábyrgðaraðila skylt að greiða bætur fyrir tjón sem hlýst af notkun óþekkts eða óvátryggðs skráningarskylds vélknúins ökutækis eins og nánar er kveðið á um í 20. gr.“ Þá segi svo í 4. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar: „Skaðabætur skv. 1.- 3. mgr. greiðast af ABÍ á grundvelli gildandi umferðarlaga allt að vátryggingafjárhæð, sem þar er ákveðin.“ Byggi stefnandi á að 92. gr. umferðarlaga kveði á um bótarétt ökumanns eins og um skaðabætur væri að ræða. Þar með sé fyrir hendi vátrygging, er taki til skaðabótaskyldu, sbr. ofangreindar tilskipanir, sem gangi út frá að allir sem slasist í umferðarslysum njóti sambærilegs réttar. Annað bryti einnig gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sbr. 65. gr., sbr. 72. gr., þar sem krafa vegna líkamstjóns sé stjórnarskrárvarin eignarréttindi. Allar takmarkanir á bótaskyldu verði því að koma fram með skýrum hætti. Með hliðsjón af framangreindu verði hvergi séð, að stefnandi eigi ekki bótarétt. Komi það enn betur í ljós ef 1. gr. reglugerðar um lögmæltar ökutækjatryggingar sé lesin, sem og 2. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar. Hér sé því um rökleysu að ræða hjá stefnda, sem reyni að koma íslenskum tryggingafélögum undan þeim samningum, sem þau hafi gengist undir og beri ábyrgð á skv. iðgjaldaálagningu og í þeirri vátryggingaáhættu sem íslensk tryggingafélög taki á sig í gegnum stefnda skv. 94. gr. umferðarlaga og g- lið 2. gr. laga nr. 30/2004, sbr. 5. gr. laga nr. 56/2010. Grundvallaratriðið sé, að stefndi eigi að gera þá sem slasist, af völdum óskráðra vélknúinna ökutækja, jafnsetta og ef ökutækið hefði verið skráð og tryggt hjá tryggingafélagi. Hefði ökutækið verið tryggt, hefði eiganda bifreiðarinnar verið lögskylt að taka ökumannstryggingu fyrir bifreiðina samkvæmt 92. gr. umferðarlaga þannig að skráðum eiganda hefði borið skylda til að taka tryggingu skv. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga, sbr. 91. og 92. gr. s.l. Stefnandi telji að stefndi beri alla sönnunarbyrði í málinu á grundvelli þeirrar meginreglu vátryggingaréttar að þegar ákveðinn vátryggingaatburður hafi orðið, beri tjónþoli jafnan sönnunarbyrðina um að atvik falli undir gildissvið vátryggingarinnar, en það hafi stefnandi sannað. Á hinn bóginn beri viðkomandi tryggingafélag, í þessu tilviki stefndi, samkvæmt sömu grundvallarreglu, sönnunarbyrðina fyrir því að undanþáguákvæði í skilmálum félagsins, lögum eða reglugerðum eigi við og fyrri félagið ábyrgð. Byggi stefnandi á, að hann hafi í raun, eftir bótakafla umferðarlaga, haft ákveðna persónutryggingu skv. 94. gr. þeirra, samanber og II. hluta laga nr. 30/2004, sbr. 63. gr. laganna, en allar ábyrgðartakmarkanir verði samkvæmt þessum grundvallarreglum að skýra þröngt, sbr. og 1. gr. laga nr. 56/2010, sem kveði á um að tryggingar snúist um fólk, fremur en hagsmuni tryggingafélaga. Stefnandi byggi á því að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að viðurkenningarkrafa hans verði tekin til efnislegrar úrlausnar, þar sem sýnt hafi verið fram á að stefnandi hafi hlotið varanlegt líkamstjón í umferðarslysinu. Verði fallist á kröfu stefnanda sé hægt að meta líkamstjón hans eftir lögum um skaðabætur nr. 50/1993, s.s. hver sé miski og varanleg skerðing á aflahæfi stefnanda vegna áverkanna. Stefnandi sé enn undir læknishendi vegna afleiðinga slyssins og sé áskilinn réttur til að leggja fram frekari gögn um varanlegt líkamstjón hans. Stefnandi vísi til þeirra réttarreglna sem áður hafi verið raktar. Þá sé sérstaklega vísað til 90. 91., 92., 93 og 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með síðari breytingum og ákvæða 18. og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar. Krafa um málskostnað sé reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Stefndi kveðst alfarið hafna þeirri meginmálsástæðu stefnanda að hann hafi ekki verið ökumaður bifreiðarinnar N í umrætt sinn og eigi því bótarétt samkvæmt 88. gr. umferðarlaga nr. 55/1987. Fyrir það fyrsta telji stefndi nægilega upplýst og sannað að stefnandi hafi verið ökumaður N í umrætt sinn og geti því undir engum kringumstæðum átt bótarétt samkvæmt 88. gr. umferðarlaga. Í málinu liggi fyrir lögregluskýrsla um málsatvik þar sem skýrt komi fram og staðfest af vitnum að stefnandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar N, þegar henni hafi verið bakkað á bifreiðarstæði við Frumherja, 1. ágúst 2008. Stefnandi geti því ekki undir neinum kringumstæðum talist eiga bótarétt samkvæmt 88. gr. umferðarlaga en bótarétt samkvæmt þeirri skaðabótareglu eigi þeir einir sem teljist vera þriðji aðili samkvæmt almennum skaðabótareglum. Hafi slysið borið að með þeim hætti, sem stefnandi sjálfur lýsi, hafi hann verið ökumaður bifreiðarinnar N í umrætt sinn samkvæmt skýru og ótvíræðu dómafordæmi Hæstaréttar í málinu nr. 16/1999, í dómabindi réttarins 1999, bls. 3217. Í því máli hafi háttað svo til að viðgerðarmaður bifreiðar hafi verið talinn hafa verið við stjórn hennar fyrir það eitt að gangsetja hana inn um glugga bifreiðarinnar. Í máli því sem hér sé til meðferðar sé ekki aðeins því til að dreifa að stefnandi hafi teygt sig í kveikirás bifreiðar heldur sé að auki um það að ræða að stefnandi hafi náð að snerta hemla og bensíngjöf með öðrum fæti. Hvað aðrar málsástæður stefnanda varði fari hann að mati stefnda um víðan völl máli sínu til stuðnings og rugli saman lagareglum um lögmæltar ábyrgðartryggingar skráningarskyldra ökutæka og lagareglum um lögmæltar slysatryggingar ökumanna skráningarskyldra ökutækja. Sé því óhjákvæmilegt að fara nokkrum orðum um gildissvið ábyrgðartrygginga skráningarskyldra ökutækja og slysatrygginga ökumanna og tilkomu þessara vátrygginga. Lögboðin ábyrgðartrygging ökutækja hafi upphaflega komið til með lögum nr. 34/1926 og hafi hún þá eins og nú eingöngu tekið til tjóns af völdum ökutækja. Ökumaður viðkomandi ökutækis hafi aldrei getað fallið undir hinar ströngu ábyrgðarreglur vegna tjóns af völdum ökutækja en hann hafi hins vegar getað átt bótarétt samkvæmt ólögfestum reglum um hlutlæga ábyrgð eiganda viðkomandi ökutækis, sbr. m.a dóma Hæstaréttar í dómabindi réttarins 1965, bls. 23, og dómabindi 1970, bls. 544. Ökumaður hafi því lengi vel fallið óbættur hjá garði en getað átt takmarkaðan bótarétt úr svokallaðri frjálsri slysatryggingu ökumanns (Öf-tryggingu), sem vátryggingafélögin hafi selt samhliða lögboðinni ábyrgðartryggingu. Þetta leiði og af eðli ábyrgðartrygginga, sem bæti eingöngu tjón þriðja aðila en ökumaður geti aldrei talist þriðji aðili, þegar um sé að ræða ábyrgðartryggingu, þar sem ökumaðurinn sé oftast sá sem tjóninu valdi. Sama regla hafi einnig gilt um eiganda ökutækis, þegar hann hafi slasast af völdum eigin ökutækis, án þess að vera ökumaður. Hann hafi fallið óbættur hjá garði. Það hafi ekki verið fyrr en með setningu núgildandi umferðarlaga nr. 50/1987 sem úr þessu hafi verið bætt og sett inn í umferðarlög skylda til að slysatryggja ökumenn og sé Ísland eitt fárra landa sem hafi leitt þetta í lög. Víðast hvar í heiminum og þar með talið á Evrópska efnahagssvæðinu sé ekki lögskylt að vátryggja ökumenn. Hinar ágætu ökutækjatilskipanir ESB, sem lögmaður stefnanda hafi lagt fram máli sínu til stuðnings, taki ekki til slysa sem ökumaður verði fyrir við stjórn ökutækis. Komi þetta skýrt fram í reglunum sem taki til samræmingar á reglum um tjón af völdum notkunar vélknúinna ökutæka og til að tryggja frjálsa för ökutækja um svæðið. Þetta megi m.a. lesa í upphafsákvæðum tilskipananna sem og ýmsum ákvæðum, sem óþarfi sé að rekja á þessu stigi, en nánar verði vikið að við munnlegan málflutning. Ökutækjatilskipanir ESB séu að öllu leyti í samræmi við íslenskar reglur en regluverk Íslands sé að því leyti betra og fullkomnara þar sem það feli í sér lögbundinn bótarétt ökumanna sem slasist við stjórn ökutækis. Það feli og í sér lögbundin rétt eiganda skráningarskylds ökutækis til bóta, þegar hann slasist af völdum eigin ökutækis. Löggjafinn og/eða stjórnvöld hafi ekki mælt fyrir um ábyrgðarkerfi fyrir ökumenn óvátryggðra ökutækja, sem sé sambærilegt fyrir þá sem slasist af völdum óvátryggðra ökutækja. Í nokkrum dómsmálum hafi verið deilt um bótarétt ökumanna óvátryggðra skráningarskyldra ökutækja og hafi í öllum þessum málum verið staðfest sú meginregla að fébóta- og ábyrgðarreglur 88. - 91. gr. umferðarlaga taki ekki til ökumanna, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 340/2009. Af þessu leiði að ábyrgðarkerfi það, sem mælt sé fyrir um í 94. gr. umferðarlaga og reglugerðum nr. 392/2003 og nr. 424/2008, taki ekki til slysa ökumanna. Rétt sé að árétta í þessu sambandi að bótaréttur samkvæmt 92. gr. umferðarlaga feli í sér bótarétt samkvæmt slysatryggingu og sé ekki skaðabótakrafa. Til þess að eiga bótarétt á stefnda, vegna slysa- og eða munatjóns, verði að vera um að ræða skaðabótakröfu á hið óþekkta og/eða óvátryggða ökutæki, sbr. m.a. 4. og 5. mgr. 20 gr. reglugerðar nr. 424/2008. Samkvæmt fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í málinu nr. 340/2009 sé ljóst að stefnandi eigi ekki skaðabótakröfu á stefnda eftir 88. - 90. gr. umferðarlaga. Hann gæti hins vegar átt skaðbótakröfu á öðrum grundvelli eins og vikið sé að í umræddum dómi og öðrum dómum sem um þetta hafi fjallað. Bótakröfu vegna þess sé ekki unnt að gera á stefnda. Af þessum ástæðum m.a. sé tekið fram í 3. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 424/2008: „ABÍ er sem ábyrgðaraðila skylt að greiða bætur fyrir tjón sem hlýst af notkun óþekkts eða óvátryggðs skráningarskylds vélknúins ökutækis eins og nánar er kveðið á um í 20. gr.” Síðan sé í 3. mgr. 20. gr. tekið fram: „ABÍ skal sem ábyrgðaraðili greiða tjónþola bætur vegna tjónatviks sem hlotist hefur á Íslandi af notkun ökutækis, sem engin ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir, eða vátrygging þess hefur verið felld niður af vátryggingarfélaginu eða ekki haldið í gildi.“ Bæði í reglugerð nr. 424/2008 og ökutækjatilskipunum sé talað um að bæta tjón af völdum skráningarskyldra ökutæka. Þetta komi og skýrt fram í 94. gr. umferðarlaga sem mælir fyrir um hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja. Slysatjón ökumanns skráningarskylds ökutækis geti aldrei samkvæmt þessu talist tjón af völdum ökutækis eða átt að falla undir ábyrgðartryggingu, sem vanrækt hafi verið að kaupa eða fallið hafi niður. Ábyrgðartrygging ökutækis sé ekki það sama og lögboðin slysatrygging ökumanns. Með hliðsjón af þessu beri að sýkna stefnda, Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf. Verði hins vegar af einhverjum ástæðum talið að hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi, sem stefndi bæti tjón eftir, taki til slyss stefnanda sé því haldið fram að bótaréttur hafi fallið niður fyrir stórkostlegt gáleysi. Það teljist að mati stefnda stórkostlegt gáleysi að teygja sig inn í bifreið í gangi og bifreið sem ekki sé í handbremsu með þeim afleiðingum að bifreiðin fari af stað. Það hafi verið hending ein og tilviljun að stórslys hafi ekki hlotist af þessari háttsemi. Megi í þessu sambandi vitna til áðurnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 16/1999. Þá sé og rétt að benda á að ökutækjatilskipanir ESB heimili undanþágu frá bótaskyldu, þegar um sé að ræða einstaklinga sem taki sér far með óvátryggðu ökutæki og þeir viti að ökutæki sé ekki vátryggt, sbr. 2. ökutækjatilskipunina, gr. 1.4. Ljóst sé að stefnandi hafi vitað að bifreiðin N hafi verið óvátryggð samkvæmt því sem haft sé eftir honum í lögregluskýrslu. Honum hafi verið í lófa lagið að ganga frá vátryggingu fyrir bifreiðina, áður en hann hafi farið með hana til skoðunar, og hafi hann með þessari háttsemi fyrirgert öllum hugsanlegum rétti sem hann kunni að hafa átt til bóta. Forsendur og niðurstaða Í máli þessu greinir aðila á um, hvort stefndi hafi, þegar framangreint slys varð, 1. ágúst 2008, verið við stjórn bifreiðarinnar N og því ökumaður hennar í skilningi 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 eða þriðji maður, sem byggt hefði getað kröfur sínar vegna slyssins á 88. gr., sbr. 91. gr. laga nr. 50/1987, ef bifreiðin hefði verið skráð. Þá greinir aðila á um hvort ökumaður óskráðrar bifreiðar geti átt bótarétt á hendur stefnda á grundvelli 92. gr. laga nr. 50/1987. Fyrir liggur að bifreiðin N var afskráð, 12. apríl 2006, og að hún var óskráð, þegar stefnandi varð fyrir umræddu slysi, 1. ágúst 2008. Samkvæmt 1. mgr. 94. gr. laga nr. 50/1987 skal ráðherra setja reglur um framkvæmd vátryggingarskyldu skv. 91. og 92. gr. laganna, þar á meðal um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra ökutækja. Þessar reglur er nú að finna í reglugerð nr. 424/2008 um lögmæltar ökutækjatryggingar, sem í gildi var, þegar umrætt slys varð. Samkvæmt 3. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 424/2008 er stefnda (ABÍ), sem ábyrgðaraðila samkvæmt reglugerðinni, skylt að greiða bætur fyrir tjón sem hlýst af notkun óþekkts eða óvátryggðs skráningarskylds vélknúins ökutækis, eins og nánar er kveðið á um í 20. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt 3. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar skal stefndi greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hefur á Íslandi af notkun ökutækis, sem engin ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir, eða vátrygging þess hefur verið felld niður af vátryggingafélaginu eða ekki haldið gildi sínu. Framangreind tilvísun í 3. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar til ábyrgðartryggingar og það skilyrði að tjón hafi hlotist af notkun ökutækis leiðir til þeirrar skýringar á ákvæðinu að ábyrgð samkvæmt því taki til tjóns sem bótaskylt sé á grundvelli hlutlægu ábyrgðarreglunnar í 1. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 91. gr. s.l. Stjórnendur ökutækja eiga ekki bótarétt eftir ákvæði 1. mgr. 88. gr. en ábyrgð samkvæmt ákvæðinu gildir í fyrsta lagi um tjón á mönnum og munum sem ökutæki flytur og í öðru lagi um tjón á mönnum eða munum utan ökutækis. Af hálfu stefnanda er á því byggt að hann hafi ekki verið við stjórn bifreiðarinnar N, þegar umrætt slys varð, heldur hafi hann verið fyrir utan bifreiðina. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi verið við stjórn bifreiðarinnar í umrætt sinn og eigi hann því ekki bótarétt samkvæmt 1. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Lýsti hann aðdraganda slyssins, 1. ágúst 2008, þannig að bifreiðin N hefði verið flutt á palli að skoðunarstöð Frumherja við […]. Bifreiðin, sem hefi verið óskráð, hefði verið eign eiginkonu sinnar en hann farið með hana á skoðunarstöðina til að fá hana skoðaða í undanfara skráningar. Bifreiðin hefði verið rafmagnslaus en flutningsmaður startað henni með startkapli, þegar hún hefði verið komin á bifreiðastæðið við skoðunarstöðina. Lítið eldsneyti hefði verið á bifreiðinni. Stefnandi kvaðst hafa átt pantaðan tíma fyrir skoðun en töf orðið á að hann kæmist að. Hafi hann því ákveðið að drepa á bifreiðinni, meðan beðið yrði, þannig að hún tæmdist ekki af eldsneyti. Hann hafi opnað hurðina bílstjóramegin til að teygja sig í kveikjulykilinn en fyrir slysni ýtt við gírstönginni, sem verið hafi hægra megin við hliðina á stýrinu, bifreiðin við það hrokkið í aftur á bak gír og tekið að renna aftur á bak. Hann hafi þá teygt hægri fótinn inn í bílinn til að stíga á fóthemilinn og gripið hægri hendi í stýri bifreiðarinnar en þeirri vinstri í handfang á bílstjórahurðinni. Ekki hafi hins vegar tekist betur til en að hægri fótur hans hafi runnið af fóthemlinum og yfir á bensíngjöfina og opinn útiskór, sem hann hann hafi verið í, fest á bensíngjöfinni. Við það hafi bifreiðin farið á ferð aftur á bak. Til að koma í veg fyrir að bifreiðin rynni á bifreið, sem staðsett hafi verið í aksturslínu aftan við bifreiðina N og í hafi verið kona og barn, hafi hann beint bifreiðinni á ferð til hægri á bílastæðinu en við það hafi hún lent á bifreiðinni M. Við það hafi hann klemmst milli bifreiðanna. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa sest inn í bifreiðina heldur staðið utan hennar, öðrum fæti. Þótt framangreind frásögn skýri ekki allskostar hvernig slysið vildi til og þá einkum hvernig stefnandi færðist með bifreiðinni þá vegalengd sem hún fór úr kyrrstöðu þangað sem slysið varð er vafalaust, miðað við framangreindan framburð stefnanda fyrir dómi, skýrslu hans fyrir lögreglu og framburð vitna fyrir lögreglu, að stefnandi var við stjórn bifreiðarinnar í aðdraganda umrædds slyss. Þannig teygði stefnandi sig inn í bifreiðina til að slökkva á vél hennar, rak sig í gírstöng bifreiðarinnar og setti hana þannig í aftur á bak gír, steig á bensíngjöfina og stýrði loks bifreiðinni á ferð með þeim hætti, sem hann hefur sjálfur lýst. Getur stefnandi, þegar af þeirri ástæðu, ekki haft uppi kröfur á hendur stefnda vegna slyssins á grundvelli ábyrgðarreglunnar í 1. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987, sbr. það sem áður er rakið um efni 3. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008. Styðst sú niðurstaða dómsins við venjuhelgaða skýringu á 88. og 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þess efnis að eigandi ökutækis eða umráðamaður þess beri ekki skaðabótaábyrgð án sakar, samkvæmt tilgreindum ákvæðum, á tjóni sem ökumaður verði fyrir við notkun þess. Af hálfu stefnanda er á því byggt að jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hafi verið við stjórn bifreiðarinnar N í aðdraganda slyssins, 1. ágúst 2008, eigi hann engu að síður bótakröfu á hendur stefnda á grundvelli 1. mgr. 94. gr. laga nr. 50/1987 enda geti óskýr ákvæði í reglugerð nr. 424/2008 ekki vikið til hliðar skýrum ákvæðum 1. mgr. 94. gr. laga nr. 50/1987, hvað þetta varði. Þá sé ljóst af ákvæðum ökutækjatilskipana Evrópusambandsins að allir þeir sem séu í bifreiðum, þegar slys verði, séu álitnir farþegar og njóti bótaréttar. Þá brjóti það gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sbr. 65. gr. og 72. gr., ef ökumenn nytu lakari bótaréttar en farþegar í óskráðum bifreiðum. Ekki verður fallist á það með stefnanda að ákvæði 3. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 fari í bága við ákvæði 1. mgr. 94. gr. laga nr. 50/1987 með því að tilvitnað ákvæði reglugerðarinnar taki, eins og áður er rakið, samkvæmt orðalagi sínu og efni, til tjóns sem fallið hefði undir ábyrgðartryggingu skv. 91. gr. laganna, hefði ökutæki verið skráð, en ekki tjóns ökumanns, sem bætt hefði verið úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr., hefði ökutækið verið skráð. Eru augljós rök fyrir því að gera réttarstöðu ökumanns, sem er við stjórn óskráðs ökutækis, aðra en þeirra sem kröfu geta öðlast á grundvelli 1. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 90. gr. og 91. gr. laganna, enda verður að telja að ökumaður óskráðs ökutækis sé sjaldnast grunlaus um að ökutækið sé óskráð og slysatrygging eftir 92. gr. laga nr. 50/1987 ekki háð því að tjónþoli eigi kröfu eftir skaðabótareglum, sbr. hins 1. mgr. 88. gr. laganna. Hvorki orðalag 1. mgr. 94. gr. laga nr. 50/1987 né athugasemdir með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 25/2003 um breytingu á lögum nr. 50/1987, m.a. 94. gr. laganna, standa í vegi fyrir framangreindri lögskýringu. Lögmaður stefnanda leitaðist ekki við, í málflutningi sínum við aðalmeðferð málsins, að styðja, frekar en gert er í stefnu, að ákvæði 94. gr. laga nr. 50/1987 og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 stönguðust á við ákvæði ökutækjatilskipana Evrópusambandsins. Í stefnu er til stuðnings þessari málsástæðu á því byggt að samkvæmt ökutækjatilskipunum Evrópusambandsins séu allir þeir sem séu í bifreið, þegar slys verði, taldir farþegar, sbr. 2. mgr. 1. gr. 1. tilskipunarinnar, sbr. d-lið 2. gr. 4. tilskipunarinnar. Þessi málsástæða stefnanda er með öllu vanreifuð og tilvísanir til ákvæða 1. og 4. tilskipunarinnar óskiljanlegar. Er málsástæðunni því hafnað. Ekki eru rök til að fallast á þá málsástæðu stefnanda að það feli í sér ólögmæta mismunum og brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að ólíkar reglur um bótarétt eigi við annars vegar um tjónþola sem slasast sem ökumenn og hins vegar þá sem með öðrum hætti verða fyrir tjóni vegna notkunar ökutækis. Liggur enda fyrir, eins og ítrekað hefur verið rakið, að í umferðarlögum nr. 50/1987 er að finna ákvæði um sérstaka slysatryggingu stjórnenda skráningarskyldra vélknúinna ökutækja, sbr. 92. gr. laganna. Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á með stefnanda að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni því sem stefnandi varð fyrir, 1. ágúst 2008. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður hans þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Þormóðs Skorra Steingrímssonar héraðsdómslögmanns, sem telst hæfilega ákveðin 750.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málsflutningsþóknun. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Þormóðs Skorra Steingrímssonar héraðsdómslögmanns, 750.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 393/2005
|
Samningur Brostnar forsendur Skaðabætur
|
K, sem rak veitingastað í Reykjavík á árunum 2001 til 2003 og Ö, framleiðandi og innflytjandi drykkjarvara, gerðu með sér viðskiptasamning í september 2001, ásamt viðaukasamningi sem undirritaður var í janúar 2003. Í júlí 2003 tilkynnti Ö að viðaukasamningurinn væri úr gildi fallinn vegna brostinna forsendna. K féllst ekki á það og höfðaði mál á hendur Ö þar sem hann krafðist efndabóta vegna ætlaðra vanefnda Ö á viðaukasamningnum. Talið var að andmæli K við yfirliti Ö um útlagðan kostnað vegna viðaukasamningsins væru of seint fram komin og komust þau ekki að fyrir Hæstarétti. Ágreiningslaust var að Ö réði ekki hljómsveitir til að leika á veitingastað K tvær helgar í júnímánuði 2003 og vanefndi að því leyti viðaukasamninginn. Þrátt fyrir það yrði að telja, að í júlí 2003 hafi verið fullreynt að framkvæmd viðaukasamningsins um ráðningu hljómsveita og kynningu á veitingastað K myndi skila þeim árangri varðandi veltu staðarins og aukningu á sölu á vörutegundum Ö að báðir aðilar hefðu verulegan hag af samstarfinu, en það var sérstaklega orðað sem forsenda viðaukasamningsins. Var fallist á með Ö að forsenda fyrir áframhaldandi samstarfi hafi verið brostin og Ö rétt að fella samninginn úr gildi. Var Ö því sýknað af kröfum K.
|
Dómur Hæstaréttar. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2005. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 70.597.270 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 530.000 krónum frá 5. júlí 2003 til 12. sama mánaðar, af 1.060.000 krónum frá þeim degi til 19. sama mánaðar, af 1.590.000 krónum frá þeim degi til 26. sama mánaðar, af 2.120.000 krónum frá þeim degi til 2. ágúst sama ár, af 2.650.000 krónum frá þeim degi til 9. sama mánaðar, af 3.180.000 krónum frá þeim degi til 16. sama mánaðar, af 3.710.000 krónum frá þeim degi til 23. sama mánaðar, af 4.240.000 krónum frá þeim degi til 30. sama mánaðar, af 4.770.000 krónum frá þeim degi til 6. september sama ár, af 5.300.000 krónum frá þeim degi til 13. sama mánaðar, af 5.830.000 krónum frá þeim degi til 20. sama mánaðar, af 6.360.000 krónum frá þeim degi til 27. sama mánaðar, af 6.890.000 krónum frá þeim degi til 4. október sama ár, af 7.420.000 krónum frá þeim degi til 11. sama mánaðar, af 7.950.000 krónum frá þeim degi til 18. sama mánaðar, af 8.480.000 krónum frá þeim degi til 25. sama mánaðar, af 9.010.000 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 9.540.000 krónum frá þeim degi til 8. sama mánaðar, af 10.070.000 krónum frá þeim degi til 15. sama mánaðar, af 10.600.000 krónum frá þeim degi til 22. sama mánaðar, af 11.130.000 krónum frá þeim degi til 29. sama mánaðar og af 11.660.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 9. nóvember 2005. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað og aðaláfrýjanda verði gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Aðaláfrýjandi rak veitingastað í Reykjavík á árunum 2001 til 2003 en gagnáfrýjandi er framleiðandi og innflytjandi drykkjarvara. Gerðu þeir með sér viðskiptasamning í september 2001. Þann 31. janúar 2003 gaf aðaláfrýjandi út viljayfirlýsingu um endurnýjun þess samnings og undirrituðu málsaðilar viðaukasamning sama dag. Er efni þessara gerninga rakið í hinum áfrýjaða dómi. Með bréfi 4. júlí 2003 tilkynnti gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda að fyrrgreindur viðaukasamningur væri úr gildi fallinn vegna brostinna forsendna. Á það féllst aðaláfrýjandi ekki. Höfðaði hann mál þetta 18. júní 2004 og krefst efndabóta vegna ætlaðra vanefnda gagnáfrýjanda á viðbótarsamningnum. II. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti dró aðaláfrýjandi í efa réttmæti yfirlits um útlagðan kostnað gagnáfrýjanda vegna fyrrgreinds viðaukasamnings og taldi að ekki yrði á því byggt við úrlausn málsins. Yfirlit þetta lagði gagnáfrýjandi fram með greinargerð sinni til héraðsdóms og reisti meðal annars á því málatilbúnað sinn þar fyrir dómi. Eru þessi andmæli aðaláfrýjanda of seint fram komin og komast ekki að fyrir Hæstarétti. Ágreiningslaust er að gagnáfrýjandi réði ekki hljómsveitir til að leika á veitingastað aðaláfrýjanda tvær helgar í júnímánuði 2003 og vanefndi að því leyti 1. gr. viðaukasamnings aðila 31. janúar 2003. Þrátt fyrir það verður að telja að fullreynt hafi verið, þegar gagnáfrýjandi sendi aðaláfrýjanda bréfið 4. júlí 2003, að framkvæmd viðbótarsamningsins um ráðningu hljómsveita og kynningu á veitingastað aðaláfrýjanda myndi ekki skila þeim árangri varðandi veltu staðarins og aukningu á sölu á vörutegundum gagnáfrýjanda að báðir aðilar hefðu verulegan hag af samstarfinu, en það var sérstaklega orðað sem forsenda viðaukasamningsins í aðfararorðum hans. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Kasper ehf., greiði gagnáfrýjanda, Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 22. júní 2003. Það var dómtekið 23. mars sl. en var tekið til munnlegs málflutnings að nýju 22. júní sl. og dómtekið sama dag. Stefnandi er Kasper ehf., Stórhöfða 23, Reykjavík. Stefndi er Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf., Grjóthálsi 7-11, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefnda, Ölgerðinni Agli Skallagrímsson ehf., verði gert að greiða stefnanda 70.597.270 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 530.000 kr. frá 5. til 12. júlí 2003, af 1.060.000 kr. frá 12. til 19. júlí 2003, af 1.590.000 kr. frá 19. til 26. júlí 2003, af 2.120.000 kr. frá 26. júlí til 2. ágúst 2003, af 2.650.000 kr. frá 2. ágúst til 9. ágúst 2003, af 3.180.000 kr. frá 9. ágúst til 16. ágúst 2003 og af 3.710.000 kr. frá 16. ágúst til 23. ágúst 2003 og af 4.240.000 kr. frá 23. ágúst til 30. ágúst 2003 og af 4.770.000 kr. frá 30. ágúst til 6. september 2003 og af 5.300.000 kr. frá 6. september til 13. september 2003 og af 5.830.000 kr. frá 13. september til 20. september 2003 og af 6.360.000 kr. frá 20. september til 27. september 2003 og af 6.890.000 kr. frá 27. september til 4. október 2003 og af 7.420.000 kr. frá 4. október til 11. október 2003 og af 7.950.000 kr. frá 11. október til 18. október 2003 og af 8.480.000 kr. frá 18. október til 25. október og af 9.010.000 kr. frá 25. október til 1. nóvember 2003 og af kr. 9.540.000 frá 1. nóvember til 8. nóvember 2003 og af 10.070.000 kr. frá 8. nóvember til 15. nóvember 2003 og af 10.600.000 kr. frá 15. nóvember til 22. nóvember 2003 og af 11.130.000 kr. frá 22. nóvember til 29. nóvember 2003 og af 11.660.000 kr. frá 29. nóvember 2003 til greiðsludags eða lægri fjárhæð að mati dómsins. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Sérstaklega er þess óskað að málskostnaður verði ákvarðaður m.t.t. hárrar fjárhæðar dómkröfu stefnanda. Málavextir Málsaðilar gerðu með sér viðskiptasamning í september 2001. Hinn 31. janúar 2003 gerðu þeir með sér svonefndan viðaukasamning sem skyldi vera viðauki við samninginn frá 2001. Skyldi samningurinn gilda til loka september 2005. Samkvæmt efni sínu er samningurinn frá 2003 samstarfssamningur um markaðsstuðning stefnda við stefnanda. Markmið samningsins var að fá hljómsveitir inn á Champions, veitingastað sem stefnandi rak, og auglýsa staðinn upp sem fyrsta flokks skemmtistað í Reykjavík. Segir að aðilum samningsins sé ljóst að báðir aðilar verði að hafa verulegan hag af samstarfinu. Hagur stefnanda felist í stóraukningu á gestafjölda veitingastaðarins og þar með veltu en hagur stefnda í aukinni sölu á vörum stefnda ásamt tryggingu á langtímasamningi við Champions. Í 1. gr. samningsins segir m.a. að stefndi skuli leggja til hljómsveitir til að spila á Champions í sjö mánuði, frá 1. mars og út september 2003 og tryggja greiðslur til viðkomandi hljómsveita á þessu tímabili. Á þessu tímabili skyldi stefndi fá allar tekjur af miðasölu á Champions. Frá 1. október 2003 til 30. september 2005 skyldu stefndi og Champions í samstarfi halda áfram að fá hljómsveitir á veitingastaðinn og skyldi samstarfinu háttað þannig að ÖES sæi um að bóka hljómsveitir, sjá um miðasölu og auglýsingar. Skyldu tekjur af miðasölu hverrar helgar þá skiptast með ákveðnum hætti. Í 3. gr. samningsins segir m.a. að stefndi muni til viðbótar við tryggingu greiðslna til hljómsveita standa straum af markaðssetningu á þeim kvöldum sem samningurinn nær til. Í framhaldi af kvörtunum stefnanda á því að stefndi efndi ekki samninginn, sbr. tölvupóstsamskipti aðila, sendi stefndi stefnanda bréf, dags. 4. júlí 2003, þar sem tilkynnt var að stefndi teldi framangreindan samning, dags. 31. janúar 2003, ógildan vegna brostinna forsendna. Ástæða þessa var sú, samkvæmt bréfinu, að þar sem það hafi verið skýr forsenda stefnda fyrir gerð viðaukasamnings að hafa raunverulegan hag af samstarfinu, m.a. með aukinni sölu vara sinna, sé augsýnilega um brostna forsendu að ræða. Í framhaldi af bréfi þessu sendi umboðsmaður stefnanda stefnda bréf, dags. 7. júlí 2003, þar sem hinum síðarnefnda var tilkynnt að ekki væri fallist á einhliða ákvörðun hans með nánar tilgreindum rökum. Þann 9. september 2003 höfðaði stefnandi mál gegn stefnda vegna vanefnda á umræddum samningi, sbr. mál nr. E-9783/2003. Þremur mánuðum síðar eða þann 4. desember 2003 seldi stefnandi rekstur sinn, þ.e. veitingastaðinn Champions cafe. Var því máli vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms dags. 9. júní sl. að kröfu stefnda þar sem talið var að málsgrundvöllur hefði breyst við söluna. Höfðaði stefnandi síðar mál þetta til greiðslu skaðabóta vegna vanefnda stefnda á samningnum. Af hálfu stefnda er því mótmælt að samningurinn hafi verið vanefndur af hans hálfu og skaðabótakröfu mótmælt. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því að stefndi hafi vanefnt samning sem gerður var á milli aðila 31. janúar 2003. Sá samningur sem um ræði milli stefnanda og stefnda kveði á um að markmið hans sé að fá hljómsveitir inn á veitingastaðinn Champions og auglýsa staðinn upp sem fyrsta flokks skemmtistað. Jafnframt komi fram í inngangi samningsins að aðilum samningsins sé ljóst að báðir aðilar verði að hafa verulegan hag af samstarfinu og felist hagur stefnanda helst í stóraukningu á gestafjölda og þar með veltu og mikilli auglýsingu á staðnum. Í framhaldi af því komi fram að stefndi muni leggja verulega fjármuni í verkefnið samkvæmt samningnum og ávinningur stefnda felist í aukinni sölu á vörutegundum stefnda ásamt tryggingu á langtímasamningi við stefnanda. Einnig kemur fram að nái markmið samningsins fram að ganga megi ljóst vera að verðmæti Champions, þ.e. reksturs stefnanda, muni margfaldast svo nemi tugum milljóna. Áður en samningur þessi var undirritaður hafi stefndi gefið út viljayfirlýsingu, dags. 31. janúar 2003, þar sem fram komi að vilji sé fyrir því að endurnýja núverandi viðskiptasamning við stefnanda með verulega stækkun í huga. Þá komi fram aðyfirlýsingin sé gefin í trausti þess samstarfs sem fyrirtækin séu að hefja til að markaðssetja Champions cafe enda muni Ölgerðin leggja verulega fjármuni í það samstarf. Forsendur stefnda, samkvæmt bréfi stefnda, dags. 4. júlí 2003, fyrir því að samningur aðila væri ógildur voru þær að fram komi í samningnum að báðir aðilar verði að hafa verulegan hag af samstarfinu og þar sé ávinningi stefnda lýst sem aukinni sölu á vörutegundum stefnda. Samkvæmt þessu haldi stefndi því fram að þar sem sala stefnanda fyrir tímabilið janúar - júní 2003 sé verulega minni en fyrir sama tímabil árið 2002 sé óumdeilt að stefndi hafi ekki haft verulegan hag af samstarfinu. Ljóst sé þegar litið er á málavexti að ekki séu til staðar skilyrði til þess að ógilda samninginn með vísan til þess að forsendur fyrir honum séu brostnar. Vísun stefnda til ofangreinds ákvæðis í samningi aðila um að báðir verði að hafa verulegan hag af samstarfinu hafi jafnframt enga þýðingu enda sé ákvæðið svo óljóst og almennt orðað að ekki sé hægt að halda því fram að í því felist heimild til að ógilda samninginn með þeim hætti sem stefndi hafi gert með ofangreindu bréfi. Stefndi virðist telja að í ákvæðinu felist heimild hans til að ákveða að ógilda samninginn á hvaða tímamarki sem hann velji og á grundvelli þeirra sjónarmiða sem hann velji. Ef svo væri sé ekki hægt að líta svo á að aðilar hafi gert samning heldur einfaldlega að stefndi ákveði efni samstarfsins að eigin geðþótta. Í þessu sambandi skuli í fyrstu nefnt að samningur aðila sé dagsettur 31. janúar 2003 og hafi samstarfið því ekki hafist fyrr en 1. mars 2003 samkvæmt 1. gr. samningsins. Gefi auga leið að ekki sé tækt að miða við sölu í janúar og febrúar sem hluta af samningstímabilinu eins og stefndi hafi gert í ofangreindu bréfi sínu. Velta veitingastaðar stefnanda fyrir tímabilið janúar - febrúar 2003 hafi verið 3.415.294 kr. Velta staðarins tímabilið mars - apríl s.á. hafi hins vegar verið 5.222.294 kr. Ljóst sé því að veruleg aukning varð á veltu staðarins eftir að samstarfið hófst 1. mars 2003 samkvæmt samningnum. Næsta tímabil þ.e. maí - júní hafi stefndi tekið að vanefna samninginn að því leyti að ekki hafi verulegir fjármunir verið lagðir í verkefnið eins og kveðið sé á um í inngangi samningsins. Hljómsveitir hafi ekki verið fengnar til þess að spila á veitingastað stefnanda samkvæmt 1. gr. samningsins og markaðssetningu hafi skort, sbr. 3. gr. samningsins. Vísað sé til tölvupóstsamskipta aðila í þessu sambandi, sbr. dómskjal 6, þar sem stefndi viðurkenni að ekki hafi verið lagðir fram þeir fjármunir sem samið hafi verið um og ekki þær hljómsveitir sem miðað hafi verið við að myndu spila á veitingastaðnum. Ekki ætti því að koma á óvart að velta staðarins hafi minnkað á þessu tímabili. Sú forsenda stefnda að bera saman tímabilið janúar - júní árið 2002 annars vegar og 2003 hins vegar sé þess vegna ótæk. Í framhaldi af því sem að framan greini beri að nefna að velta tímabilanna janúar -febrúar annars vegar og mars - apríl hins vegar árið 2002 hafi verið nánast nákvæmlega sú sama eins og sjá megi af framlögðum yfirlitum, sbr. dómskjal 18 og 19. Samkvæmt yfirliti fyrir árið 2003 megi hins vegar sjá að velta hafi hækkað á milli þessara tveggja tímabila um 53%, þ.e. veltan hafi verið 53% hærri tímabilið mars - apríl en tímabilið janúar - febrúar árið 2003 en eins og komið hafi fram hafi samningurinn tekið gildi 1. mars 2003 og hafi einungis verið að fullu efndur í mars og apríl. Þessar staðreyndir ættu að sýna fram á að samstarfið gekk. Í bréfi stefnda sé lögð áhersla á að aðilar samningsins hafi gert ráð fyrir að sala á vörutegundum stefnda myndi aukast um 35 - 50%. Í fyrsta lagi komi hvergi fram að þetta hafi verið forsenda samningsins og þessari fullyrðingu því mótmælt og í öðru lagi sé samt sem áður ljóst að sala hafi aukist um 53% eins og komið hafi fram og því séu forsendur bréfs stefnda fráleitar hvernig sem á það sé litið. Meginregla samningaréttar sé sú að menn verði að standa við samninga sína og að gerða löggerninga skuli halda. Telja verði mjög hæpið að einhliða ákvörðun stefnda um að samningur aðila sé ógildur, vegna þess að stefndi hafi ekki lengur hag af samstarfinu, fái staðist. Eingöngu sé um að ræða skoðun annars aðilans að þessu leyti á árangri samstarfsins auk þess sem einu rökin fyrir því að stefndi taldi samninginn ógildan hafi verið þau að hann sá ekki lengur hag af samstarfinu. Telja verði umræddan samning mjög lítils virði ef annar aðilinn geti einhliða tilkynnt að hann sé ógildur ef hann hafi ekki lengur áhuga á að standa við skyldur sínar. Stefndi verði að standa við gerða samninga og geti ekki borið fyrir sig almennar ástæður um að hann telji sig ekki lengur hafa hag af því. Ekki nægi í þessu sambandi að vísa til þess ákvæðis samnings aðila sem stefndi geri. Í ákvæðinu komi fram að aðilum sé ljóst að báðir verði að hafa verulegan hag af samstarfinu. Um sé að ræða mjög óljóst orðalag sem ekki verði byggt á til þess að ógilda samning einhliða eins og stefndi gerði í þessu tilfelli. Hvergi komi fram að um sé að ræða forsendu fyrir því að samningurinn gildi eða hvaða áhrif það hafi ef annar aðilinn hafi ekki „verulegan hag" af samstarfinu eða við hvað sé miðað í þessu sambandi. Ekki kemur fram hvernig meta eigi verulegan hag aðila né hvenær eigi að meta það hvort aðilar hafi verulegan hag af samstarfinu. Ef reyna eigi að túlka hvað þessi setning í samningnum þýði þurfi einfaldlega að álykta þar um. Helst sé að skilja af orðalagi ákvæðisins að verið sé að leggja áherslu á að stefnandi hafi ávinning af samstarfinu enda komi sérstaklega fram í framhaldinu hver hagur hans sé. Að neðan komi síðan fram að stefndi muni leggja fram verulega fjármuni og að ávinningur hans sé mestur í aukinni sölu á vörutegundum ásamt tryggingu á lang-tímasamningi við stefnanda. Þetta virðist því nefnt í dæmaskyni og ekki útskýrt frekar. Þess vegna sé undarlegt ef annar aðilinn geti tekið upp á því að meta samstarfið þegar honum sýnist og ákveðið að ganga út með vísan til þeirra sjónarmiða sem honum henti. Sérstaklega sé það undarlegt þegar litið sé til þess að í þessu tilfelli gildi samningurinn í tvö og hálft ár en stefndi ákveði að láta reyna á samstarfið í tvo heila mánuði og gangi svo úr samstarfinu að eigin geðþótta þrátt fyrir að sala hafi aukist til muna. Ef litið sé til sölutalna árin 2002 og 2003, sbr. dómskjöl 18 og 19, megi sjá að árið 2002 séu sölutölur vegna janúar - febrúar og mars - apríl nánast upp á krónu þær sömu. Árið 2003 séu sölutölur hins vegar miklu mun lægri á tímabilinu janúar - febrúar eða um 40% lægri en vegna sama tímabils árið áður. Þess vegna sé ótækt að bera saman tímabilin mars - apríl annars vegar vegna ársins 2002 og hins vegar ársins 2003. Bera verði saman tímabilin janúar - febrúar 2003 og mars apríl enda hafi verið um að ræða algerlega sambærileg tímabil árið 2002. Ef þessi tímabil séu borin saman megi sjá verulega hækkun í sölutölum eða úr 3.415.036 kr. í 5.251.097 kr. Ofangreindu til stuðnings megi sjá af tölvupóstsamskiptum aðila, sem dagsett séu 18.-20. júní 2003, að stefndi lýsi því yfir að hann muni standa við samning aðilanna. Einungis tveimur vikum síðar tilkynni stefndi að samningurinn sé ógildur með vísan til veltutalna tímabilanna janúar til júní. Varla hafi verið um að ræða breytingu á forsendum á þessum tveimur vikum. Í 1. gr. þess samnings sem um ræðir komi eftirfarandi fram: „ÖES leggur til hljómsveitir til að spila á Champions í sjö mánuði, frá 1. mars og út september 2003. ÖES mun tryggja greiðslur til viðkomandi hljómsveita á þessu tímabili. Á þessu tímabili fær ÖES allar tekjur af miðasölu á Champions. Frá 1. október 2003 til 30. september 2005 munu ÖES og Champions í samstarfi halda áfram að fá hljómsveitir á veitingastaðinn og mun samstarfinu háttað þannig að ÖES sér um að bóka hljómsveitir, sjá um miðasölu og auglýsingar. ÖES mun ráða til þess utanaðkomandi aðila. Champions mun sjá um dyravörslu. Tekjur af miðasölu hverrar helgar munu skiptast sem hér segir: 450.000 kr. til hljómsveita og þóknunar vegna þeirra 80.000 kr. til auglýsinga 30.000 kr. til miðasölu Það sem eftir verður af miðasölu hverrar helgar mun skiptast þannig að 2/3 (66,6%) rennur til Champions og 1/3 (33,3%) til ÖES. Mun uppgjör til hljómsveita verða gerð upp eftir hverja helgi en Champions og ÖES gera upp sín mál mánaðarlega og eigi síðar en 5. hvers mánaðar. " Í 3. gr. samningsins komi fram að ÖES muni standa straum af markaðssetningu á þeim kvöldum sem samningurinn nái til til viðbótar tryggingu greiðslna til hljómsveita. Þá komi fram bæði í 4. og 7. gr. samningsins að verði eigendaskipti að veitingastaðnum Champions fylgi þessi samningur með, þ.e. kaupandi rekstursins muni verða aðili að samningnum eftir kaupin. Í því sambandi verði einnig að líta til þess sem fram komi hér að framan að í upphafi samningsins sé tekið fram að nái markmið samningsins fram að ganga megi ljóst vera að verðmæti Champions muni margfaldast svo nemi tugum milljóna. Jafnframt megi sjá af fram lögðu yfirliti sem stefndi hafi afhent stefnanda hvaða hljómsveitir hafi verið lagt upp með að fá til þess að spila á veitingastaðnum. Samkvæmt framangreindu megi sjá að stefndi hafi skuldbundið sig samkvæmt samningi aðila að leggja til hljómsveitir fyrir 450.000 kr. um hverja helgi auk þess sem hann myndi standa straum af markaðssetningu vegna þessa fyrir 80.000 kr. Sjá megi að um sé að ræða veruleg verðmæti fyrir stefnanda sem skipti sköpum fyrir rekstrargrundvöll hans. Stefndi hafi skuldbundið sig til þessa gegn því m.a. að tryggja áframhaldandi samning við stefnanda og að stefndi myndi hljóta tekjur af miðasölu. Stefnandi hafi því lagt út í aðrar fjárfestingar í trausti þess að samningurinn stæðist og stefndi myndi standa straum af þessum kostnaði en ekki stefnandi. Ljóst sé að tilhögun rekstrar verði önnur þegar fyrir liggi samningur sem þessi, sem mál þetta varði, m.t.t. ofangreinds yfirlits yfir þær hljómsveitir sem stefndi hafi skuldbundið sig til þess að ráða til þess að spila á veitingastaðnum. Fjárhæð dómkröfu miðist, samkvæmt framansögðu, í fyrsta lagi við þær fjárhæðir sem stefndi hafi skuldbundið sig til þess að leggja í reksturinn vegna kostnaðar við að bóka hljómsveitir inn á veitingastað stefnanda, 450.000 kr., auk kostnaðar vegna auglýsinga 80.000 kr. Þessar fjárhæðir hafi stefndi skuldbundið sig samkvæmt umræddum samningi til þess að inna af hendi hverja helgi út septembermánuð árið 2005. Miðað sé því við að um sé að ræða 117 helgar ef frá er talinn maí og júní mánuður 2003 þar sem ekki liggi fyrir hversu háar fjárhæðir hafi verið lagðar fram af hálfu stefnda á þessu tímabili þar eð samningurinn hafi ekki verið vanefndur að fullu á þessu tímabili. Samtals geri þessar greiðslur því 62.010.000 kr. Fram til desembermánaðar 2003 hafi stefndi verið skuldbundinn til þess að inna þessar greiðslur af hendi gagnvart stefnanda, þ.e. samtals 11.660.000 kr., en við það tímamark hefði samningurinn hins vegar yfirfærst til kaupanda rekstursins samkvæmt 4. og 7. gr. samningsins ef hann hefði verið efndur af hálfu stefnda. Gert sé ráð fyrir því að ef stefnandi selji reksturinn muni samningurinn fylgja með í kaupunum. Augljóst sé að verðmæti rekstursins hefði numið hærri fjárhæð ef með í kaupunum hefði fylgt samningur þar sem stefndi skuldbindi sig til ofangreindra framlaga um hverja helgi. Það verðmæti hljóti að samsvara þeim fjárhæðum sem stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja til rekstursins sem nemi ofangreindum fjárhæðum. Í þessu sambandi verði jafnframt að líta til þess sem fram komi í upphafi samningsins um að miðað sé við að verðmæti Champions cafe muni margfaldast svo nemi tugum milljóna eins og komið hafi fram. Samkvæmt þessu sé gengið út frá auknu verðmæti rekstursins svo nemi tugum milljóna. Bein afleiðing vanefnda stefnda sé því sú að stefnandi hafi ekki aðeins neyðst til þess að selja reksturinn, þar sem grundvelli hans hafi verið svipt undan honum við vanefnd stefnda, heldur hafi stefnandi jafnframt neyðst til þess að selja reksturinn á mun lægra verði en ef stefndi hefði efnt samninginn sem nemi annars vegar 50.350.000 kr. vegna fjárframlaga af hálfu stefnda í 95 vikur eftir söluna og hins vegar þeirri fjárhæð sem greint sé frá hér að neðan. Í öðru lagi sé gert ráð fyrir annars vegar tapaðri sölu stefnanda vegna reksturs stefnanda frá því samningur aðila var vanefndur og þar til rekstur stefnanda var seldur og hins vegar fjárhagslegs taps stefnanda vegna lækkaðs söluverðs á rekstrinum. Hið síðarnefnda miðist við að söluverð rekstursins hafi verið lægra vegna þess að ef samningur aðila hefði verið efndur hefði kaupandi rekstursins orðið aðili að samningnum við kaupin og samningurinn hefði því í raun orðið hluti af kaupunum sem kaupandinn hefði greitt stefnanda fyrir. Þess vegna sé virði samningsins metið, að því er varðar auknar tekjur miðað við að hann hefði verið að fullu efndur til loka september 2005. metið. Heildarvirði samningsins sé þó neðangreind fjárhæð auk ofangreindrar fjárhæðar vegna áframhaldandi fjárframlaga stefnda sem hefðu komið í hlut stefnda við sölu á rekstrinum. Framlegðartap stefnanda samkvæmt framlögðu mati Deloitte hf. sé 2.009.338 kr. en virði samningsins við sölu stefnanda á rekstri sínum sé samkvæmt matinu 6.577.932 kr. þegar tekið sé mið af tekjuaukningu stefnanda á meðan samningurinn var efndur. Samtals geri þetta 8.587.270 kr. Jafnframt sé vísað til framlagðra lista yfir hreyfingar fjárhags. Þessum fjárhæðum hafi stefnandi tapað annars vegar í rekstri fram til 4. desember 2003 og vegna sölu stefnanda á rekstri sínum þann dag. Samkvæmt framansögðu felist tjón stefnanda í: Tapaðri sölu stefnanda vegna reksturs fram að sölu Champions cafe. Fjárhagslegs taps stefnanda vegna sölu hans á rekstri sínum, þ.e. Champions cafe, vegna lækkaðs söluverðs. Sú fjárhæð sundurliðist þannig að annars vegar sé um að ræða þær fjárhæðir sem stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja til rekstursins í formi hljómsveita og markaðssetningar en hins vegar vegna virði samningsins vegna aukinna tekna kaupanda rekstursins fram til septemberloka 2005. Samtals nemi tjónið samkvæmt þessu 70.597.270 kr. Dráttarvaxtakrafa byggist á því að gjalddagar þeirra fjárhæða sem stefndi hafi skuldbundið sig til þess að greiða vegna hljómsveita auk auglýsinga sé einu sinni í viku og þá miðað við laugardag enda kveði á um það í samningnum að hljómsveitir skuli spila á veitingastað stefnanda um hverja helgi. Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings til grundvallarreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og ákvæða laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda samninga. Jafnframt er vísað til meginreglna kröfuréttar um efndabætur. Um dráttarvexti er vísað til III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi reisir sýknukröfu sína aðallega á því, að viðaukasamningurinn hafi fallið úr gildi þann 1. júlí 2003 vegna brostinna forsendna og skilyrða. Því hafi stefndi ekki vanefnt samninginn með neinum hætti. Í inngangskafla samningsins segi orðrétt: "Aðilum samningsins er ljóst að báðir verða að hafa verulegan hag af samstarfinu..." Því sé síðan nánar lýst að ávinningur stefnda felist í aukinni sölu á vörum hans. Gildi samningsins og áframhald samstarfsins hafi því m.a. verið háð verulegum hag beggja samningsaðila af samstarfinu og aukinni sölu á vörum stefnda. Stefndi mótmæli því að tilvísun til þessa ákvæðis hafi enga þýðingu þar sem það sé svo óljóst og almennt orðað. Ef ákvæðið hefði enga þýðingu, þá hefði það ekki verið tekið upp í samning aðila. Sú staðreynd að þessi forsenda var tekin upp í samninginn staðfesti grundvallarþýðingu hennar fyrir gildi samningsins. Hér megi einnig benda á að samningsaðilar leggi jafnframt áherslu á að þetta skilyrði fyrir gildi samningsins liggi skýrt fyrir, sbr. orðalag um að þeim sé þetta skilyrði ljóst. Stefndi geti heldur ekki fallist á það með stefnanda að ákvæðið sé óljóst og almennt orðað. Þar sé vísað beint til verulegs hags af samstarfinu og því meira að segja lýst hvað felist nánar í þeirri tilvísun, þ.e. aukin sala á vörum stefnda. Stefndi telur ákvæðið því vera mjög afdráttarlaust og sértækt. Í stefnu segi að hvergi komi fram að um forsendu fyrir gildi samningsins sé að ræða. Þá segi ekki hvaða áhrif það hafi að annar aðilinn hafi ekki verulegan hag af samstarfinu, við hvað eigi að miða og hvernig eða hvenær eigi að meta hag aðila. Stefndi geti ýmist ekki fallist á þessar fullyrðingar eða fengið séð hvaða þýðingu þær hafi. Í fyrsta lagi sé rétt að árétta að forsendubrestur geti valdið ógildi samninga þó forsendnanna sé ekki getið í samningnum sjálfum. Í öðru lagi sé orðalag ákvæðisins með þeim hætti að ekki fari á milli mála að hér sé fjallað um forsendu eða skilyrði fyrir gildi samningsins, sbr. umfjöllun hér að framan. Tilvísun til þess að aðilum sé ljóst að báðir verði að hafa verulegan hag af samstarfi sé ómögulegt að skilja með öðrum hætti en að samstarfið sé einmitt háð því skilyrði, að öðrum kosti falli það niður. Í þessu sambandi vilji stefndi leggja áherslu á að í ákvæðinu segi að aðilar verði að hafa verulegan hag af samstarfinu. Augljóst sé að sé þetta fortakslausa skilyrði ekki uppfyllt falli samningurinn niður. Í umdeildu ákvæði komi beinlínis fram við hvað beri að miða þegar metið sé hvort skilyrði fyrir gildi samningsins séu uppfyllt, þ.e. hlutlægar tölur um hag samningsaðila og vörusölu stefnda. Í því sambandi telji stefndi rétt að mótmæla mjög svo langsóttri túlkun stefnanda á ákvæðinu í þá veru að aukin sala á vörum stefnda sé einungis nefnd í dæmaskyni og að áhersla ákvæðisins sé á því að stefnandi hafi hag af samstarfinu. Túlkun stefnda sé beinlínis fráleit þegar haft sé í huga að stefndi sé atvinnufyrirtæki, rekið í þeim tilgangi að afla hluthöfum arðs, en ekki góðgerðarstofnun. Umræddur samningur sé ekki örlætis- eða gjafagerningur, þó oft megi ætla að stefnandi telji svo vera. Stefndi telji engra leiðbeininga þörf um hvernig meta skuli hag af samstarfinu. Vegna málatilbúnaðar stefnanda sé hins vegar rétt að upplýsa að aðili teljist hafa verulegan hag af samstarfi þegar það skili honum umtalsvert meiri hagnaði en á sambærilegu tímabili áður en samstarf hófst. Þá komi einnig fram í ákvæðinu einn áhrifaþáttur í þessu mati, þ.e. títtnefnd aukin sala. Hana megi meta með sama hætti, þ.e. hvort sala hafi aukist eftir að samstarfið hófst borið saman við sambærilegt tímabil áður en samstarfið hófst. Stefndi geti hins vegar fallist á að tímamarkið sé hátð mati en leggi jafnframt áherslu á að stefnandi hafi kosið að undirrita samninginn með þessu orðalagi. Ákvörðun stefnda um að ljúka samstarfinu hafi verið á því reist að útséð væri með að hann hefði hagnað af samstarfinu. Stefndi telji ljóst að sú ákvörðun hans hafi verið fullkomlega réttmæt m.t.t staðreynda þessa máls og að enginn þurfi að velkjast í vafa um að hann hafi ekki haft verulegan hag af samstarfinu og að svo myndi ekki vera á samningstímabilinu, sbr. dskj. 21 og 22. Tap hans hefði einungis aukist við áframhald samstarfsins. Í því sambandi vill stefndi vekja athygli á því að tap hans á þeim fjórum mánuðum sem samstarf aðila varði, hafi numið rúmlega tveimur milljónum krónum meira en heildarvelta stefnanda á sama tímabili. Þá hafi tapið numið tæplega áttfaldri sölu á vörum hans til stefnanda á sama tímabili. Í því sambandi sé rétt að minna á að dskj. 21 sýni sölutölur stefnda til stefnanda, ekki framlegð hans af sölunni en hún sé eðli málsins samkvæmt lægri. Kaup stefnanda af stefnda hefðu því a.m.k. þurft að áttfaldast svo stefndi tapaði ekki á samningnum, auk þess sem mikillar aukningar umfram það hefði verið þörf svo að stefndi hefði verulegan hag af samstarfinu. Stefnandi telur skilning á ákvæðinu háðan því að ályktað sé um efni þess. Stefndi fái ekki að fullu skilið þessa fullyrðingu enda sé það almennt órjúfanlegur þáttur af samningum að efni þeirra þurfi að túlka, skýra og álykta um. Þá geti hann ekki fallist á að flókinnar samningstúlkunar sé þörf í fyrirliggjandi máli, en ofangreinda fullyrðingu stefnanda megi helst skilja í þá veru. Eins og margsinnis hafi komið fram segi í samningnum að aðilar verði að hafa verulegan hag af samstarfinu. Hér sé um mjög einfalda forsendu og skilyrði að ræða. Stefnandi geri hins vegar sitt ýtrasta til að flækja einfaldan hlut og virðist vilja túlka þessi orð með þeim hætti að samstarf aðila ætti að halda áfram þó, eins og staðreyndin sé í þessu máli, báðir aðilar tapi á því. Stefnandi telur ljóst að slíkt væri algerlega ótæk niðurstaða og í beinni andstöðu við orðalag og tilgang ákvæðisins. Hér sé jafnframt gagnlegt að líta til þess hvers vegna aðilar hafi tekið þessa forsendu upp í samning sinn. Aðilar, og þá sérstaklega stefndi, hafi viljað tryggja að samstarfið og þátttaka hans væri háð því að hann hefði verulegan hag af því. Í því sambandi vilji stefndi árétta að það sé mjög eðlilegt að vilja skilyrða samning með þeim hætti. Hvort gagnaðili fallist á það sé hins vegar annað mál. Það sé á valdi hans sjálfs og hann hafi ávallt þann kost, telji hann það óeðlilegt, að undirrita ekki samninginn. Stefnandi hafi hins vegar kosið að undirrita samninginn með því ákvæði sem hann kjósi nú að halda fram að sé þýðingarlaust. Stefndi mótmælir því að hann telji að í ákvæðinu felist heimild til að ógilda samninginn á hvaða tímamarki sem hann velur og grundvelli þeirra sjónarmiða sem hann velur. Stefndi hafi ekki haft val um það tímamark eða þau sjónarmið sem valdið hafi ógildi samningsins. Hann hafi verið, rétt eins og stefnandi, bundinn af ákvæðum samningsins. Þegar ljóst var orðið að skilyrði og forsendur þær sem samningurinn mæli sjálfur fyrir um voru brostnar, hafi hann hins vegar að sjálfsögðu gripið til viðeigandi úrræða af þeim sökum. Fullyrðingum stefnanda um geðþóttaákvarðanir stefnda sé því algjörlega vísað á bug enda augljóslega í hróplegu ósamræmi við staðreyndir málsins og framlögð málsskjöl. Hið sama megi segja um fullyrðingar stefnanda um að samningur sé lítils virði ef annar aðili geti einhliða tilkynnt að hann hafi ekki áhuga á að standa við skyldur sínar og að stefndi beri fyrir sig almennar ástæður um að hann telji sig ekki lengur hafa hag af því að standa við samninginn. Eins og vikið hafi verið að hér að framan hafi stefnandi undirritað samninginn með því orðalagi sem liggi fyrir í málinu og verði að sæta því, rétt eins og stefndi, að það hafi fullar réttarverkanir. Stefndi hafi efnt skyldur sínar samkvæmt samningnum þar til ljóst var orðið að skilyrði fyrir gildi hans, sem séu nákvæmlega tilgreind í samningnum, voru ekki uppfyllt og að forsendur hans hefðu brostið. Hafi hann jafnframt ávallt miðað við og tilgreint þær forsendur og skilyrði sem tíunduð séu í samningi aðila. Samkvæmt reglum samningaréttar valdi brostnar forsendur því að samningsaðili sé ekki bundinn við efni samnings, þ.e. samningur sé ógildur. Í stefnu séu teknar upp beinar tilvitnanir í fræðirit til stuðnings því að réttarreglur um brostnar forsendur séu undantekningar frá meginreglunni um skuldbindingargildi samninga. Stefndi telji enga sérstaka ástæðu til að leggjast gegn þeirri útleggingu fræðimannsins sem tekin sé orðrétt upp í stefnu en telur hana jafnframt þýðingarlausa. Í fyrirliggjandi máli séu forsendur og skilyrði tekin skýrlega upp í samninginn og gildi hans augljóslega bundið þeim. Þeir hagsmunir viðskiptalífsins sem skýri framangreinda reglu eigi því ekki við hér heldur hin alkunna regla um samningsfrelsi og meginreglan um að orð skulu standa. Ljóst sé að stefnandi hafi verið bundinn af efni samningsins og að hann verði jafnframt að hlíta því að samningurinn falli úr gildi þegar forsenda eða skilyrði, sem lýst sé í samningnum, bresti. Þá telur stefndi ljóst að sanngjarnt sé að leggja áhættuna á stefnanda fyrir því að ofangreind forsenda brast. Sú niðurstaða sé óumflýjanleg þegar tekið sé tillit til þess að samkvæmt samningi aðila hafi það einungis verið stefndi sem hafi lagt til fjármuni í samstarfið. Þá fjármuni hafi hann lagt í verkefnið á grundvelli þess að hann hefði verulegan hag af. Skylda stefnanda samkvæmt samningnum hafi verið að tryggja að sú forsenda gengi eftir, sbr. m.a. 4. gr. samningsins, enda hlutverk hans að reka skemmtistaðinn á þann hátt að velta hans ykist. Samkvæmt því sé eðlilegt að stefnandi beri áhættuna af því að framangreind forsenda brast. Stefndi mótmælir því sem segir í stefnu, að mjög hæpið sé að einhliða ákvörðun stefnda um ógildi samnings fái staðist og að einungis sé um skoðun annars samningsaðila á árangri samstarfsins að ræða. Hér sé um reginmisskilning stefnanda á samningi aðila og staðreyndum málsins að ræða. Í málinu liggi fyrir að sala á vörutegundum stefnda hafi ekki aukist heldur hafi hún minnkað um 26%, m.v. sambærilegt tímabil árið áður en samstarfið hófst. Hér sé ekki um huglæga skoðun að ræða heldur hlutlægar tölur um sölu á vörum stefnda. Jafnframt sé óumdeilanleg staðreynd að stefndi hafi ekki haft verulegan hag af samningnum, heldur hið öndverða þ.e. hann hafi tapað um 9,4 milljónum króna. Stefndi telur tilvísanir stefnanda til tölvupóstsamskipta aðila þýðingarlausar og hafi þau engin áhrif á það mat hvort forsendur fyrir samningnum hafi brostið. Í þeim komi aðeins fram staðfesting á því að stefndi hafi efnt samningsskyldur sínar með réttum hætti þar til ljóst var að skilyrðum fyrir gildi samningsins væri ekki fullnægt og að forsendur hans hefðu brostið. Þann 1. júlí 2003 hafi orðið endanlega ljóst að stefndi myndi ekki hafa verulegan hag af samstarfinu. Hafi þá verið liðnir fjórir mánuðir af því sjö mánaða samningstímabili sem stefndi skyldi leggja til hljómsveitir og stefndi hafi tapað svo miklu fé að útilokað var að hann næði að jafna það út á samningstímabilinu. Útlagður kostnaður hans vegna samningsins hafi, þann 1. júlí 2003, numið a.m.k. 9,4 milljónum króna. Þau útgjöld séu hreint tap stefnda þar sem tekjur af miðasölu hafi komið til frádráttar áður en reikningar vegna hljómsveita voru sendir honum. Margar af vinsælustu hljómsveitum landsins hafi spilað á skemmtistað stefnanda á þessu tímabili og milljónum króna hafi verið eytt í auglýsingar án þess að sala ykist. Sala á vörum stefnda á tímabilinu mars til og með júní hafi verið ríflega fjórðungi minni en árið áður. Þá hafi enn fremur verið ljóst að tekjur af miðasölu myndu ekki nægja til að greiða kostnað vegna hljómsveita, miðasölu og markaðssetningar á síðara samningstímabilinu. Með hliðsjón af þessari afleitu niðurstöðu hafi stefndi talið ljóst að skilyrðum samningsins hefði ekki verið fullnægt og skyldur samningsaðila því fallnar niður vegna brostinna forsendna. Stefnandi haldi því fram að samstarfið hafi aðeins verið virkt í tvo mánuði. Þessari fullyrðingu sé mótmælt sem rangri og ósannaðri. Nægi hér að vísa til yfirlits yfir útlagðan kostnað stefnda m.a. í maí og júní, sem og dskj. 67, þar sem fram komi hve mikla áherslu stefndi hafi lagt á markaðssetningu skemmtistaðarins á þessum tíma. Á þessu tímabili hafi spilað m.a. hljómsveitirnar Hunang, Von, Sniglabandið, Spútnik, Geirmundur Valtýs, BSG og Ingvar Valgeirs og hafi kostnaður stefnda vegna þessa og markaðssetningar skemmtistaðarins numið a.m.k. 2,5 milljónum króna. Augljóst sé því að fullyrðing stefnanda um vanefndir stefnda sé haldlaus. Þá geri stefnandi ekki skaðabótakröfu vegna hinna meintu vanefnda stefnda á þessu tímabili sem sýni vel fram á takmarkaðan trúverðugleika þessarar fullyrðingar. Stefndi vilji sérstaklega mótmæla tilvísun stefnanda til tölvubréfa og fullyrðingum um að þar komi fram viðurkenning á vanefndum. Þar komi einfaldlega engin slík viðurkenning fram. Stefndi vilji þó taka fram að fyrir mistök hafi láðst að bóka hljómsveit í tvær helgar í júní. Hann telji þó ljóst að það breyti ekki ofangreindri niðurstöðu þar sem sala stefnda til stefnanda hafi verið meiri í júní en maí. Í raun sýni það e.t.v. best og sanni að samstarfið hafi engin áhrif haft á veltu stefnanda. Í stefnu sé miðað við veltu skemmtistaðarins en stefndi telji ljóst að miða beri við sölu hans til stefnanda þegar metið sé hvort skilyrði samningsins séu uppfyllt, sbr. dskj. 21. Sé það í samræmi við lýsingu í inngangskafla samningsins á skilyrðum hans. Stefnandi haldi því jafnframt fram að miða eigi við mismun á veltu janúar-febrúar og mars-apríl 2003 þegar metið sé hvort stefndi hafi haft verulegan hagnað af samstarfinu. Stefnandi færi afar takmörkuð rök fyrir því að leggja beri þessa aðferð til grundvallar en fyrir því beri hann sönnunarbyrði. Segi í stefnu að þar sem velta hafi verið minni janúar-febrúar árið 2003 en sömu mánuði árið 2002 sé ekki hægt að bera saman mánuðina mars-apríl 2002 og 2003. Stefndi skilji ekki þessa röksemdafærslu en hvað sem því líði er ljóst að þessi aðferð sé mjög óeðlileg og gefi ekki rétta mynd af umræddum rekstri. Stefnandi vísi til þess að sölutölur fyrir tímabilin janúar-febrúar og mars-apríl 2002 hafi verið nánast þær sömu, en að mikill munur sé á þessum tveimur tímabilum árið 2003. Stefndi fái ekki betur séð en að þessi rök séu í beinni þversögn við rök stefnanda fyrir því að ótækt sé að bera saman árin 2002 og 2003, sbr. hér að ofan. Þar valdi óvenjulega lág velta í janúar-febrúar 2003 því að ótækt sé að bera saman mars-apríl 2002 og 2003, en stefnandi telji fullkomlega eðlilegt að miða við veltuaukningu frá þessu óvenju veltulága tímabili þegar hann rökstyðji fjárhæð dómkröfu sinnar. Yfirlit yfir hreyfingar fjárhags stefnanda staðfesti að sala á tímabilinu janúar-febrúar 2003 hafi verið óvenjulega lítil, rétt eins og stefnandi bendi sjálfur á, og því sé allur samanburður við það tímabil til þess fallinn að gefa ranga hugmynd um áhrif samstarfsins. Stefndi telji ofangreinda staðreynd staðfesta að aðferð stefnanda sé með öllu ómarktæk. Hér megi ennfremur benda á að munur á milli þessara tveggja tímabila sé ekki ákvarðandi fyrir það sem eftir var samningstímabilsins, þar sem aukning á veltu geti orsakast af mörgum mismundandi áhrifaþáttum, t.d. hefðbundinni sveiflu í veltu staðarins á milli mánaða m.a. vegna frídaga, helga, ýmissa viðburða o.s.frv. Skoðun á yfirlitunum staðfesti að breytingar á veltu milli einstakra mánaða og tímabila séu verulegar. Stefndi fái heldur ekki séð hvers vegna stefnandi kjósi að miða við tvo mánuði í samanbruði sínum. Í því sambandi sé áhugavert að bera saman veltu stefnanda í janúar, febrúar, mars, apríl og maí en á seinustu þrem mánuðum sé óumdeilanlegt, m.t.t. gagna málsins, að samstarfið hafi að fullu verið virkt. Velta árið 2002 og 2003 hafi verið eftirfarandi: Af þessu megi sjá að velta árið 2003 í janúar sé hærri en velta í febrúar og að velta í maí sé minni en í þeim báðum. Stefndi telji þetta vera til nokkurrar skýringar á ákvörðun stefnanda. Velta stefnanda aukist aðeins tímabundið í mars og apríl 2003 en minnki síðan aftur í maí, og enn frekar í júní. Skýri þetta þá ákvörðun stefnanda að miða einungis við mars og apríl og gera samanburð af tveggja mánaða tímabilum. Það henti honum einfaldlega best. Þannig miði hann einungis við mismuninn á milli janúar-febrúar og mars-apríl, þrátt fyrir að samstarf aðila hefði einnig náð yfir maí og að hluta til júní. Sé réttmætum forsendum beitt í aðferð stefnanda komi í ljós að ekki hafi verið um neina aukningu á veltu að ræða. Samkvæmt því sé niðurstaðan enn á ný að samstarfið hafi verið hvorugum aðila í hag. Í því sambandi megi einnig vekja athygli á að velta mánuðina mars til maí árið 2002 hafi ávallt verið hærri en sömu mánuði árið 2003, þó ekkert samstarf væri í gangi. Stefndi telur mun eðlilegra viðmið að bera sölu ákveðinna mánaða saman við sölu sömu mánuði árið á undan. Það viðmið sé í raun það eina sem til greina komi vegna árstíðabundinna sveiflna í sölu stefnanda og sé jafnframt í samræmi við viðteknar venjur þegar fyrirtæki kanni og meti rekstrarárangur sinn. Í því sambandi sé rétt að vekja athygli á því að í mati Deloitte, sem stefnandi leggi sjálfur fram, sé þessari aðferð beitt, þó með sérstökum hætti sé. Ákvörðun stefnanda um að beita ekki fyrrgreindri aðferð sé þó skiljanleg þar sem sala staðarins í mars-apríl árið 2003 hafi verið minni en sala hans árið 2002. Þá hafi sala í maí-júní 2003 verið rétt rúmlega helmingur af því sem hún hafi verið í maí-júní árið 2002. Fullyrðingar stefnanda um að sala hafi aukist til muna séu því fjarri öllum sannleika, sama hvaða mánuðir séu bornir saman. Í fyrri stefnu vegna sama ágreiningsmáls aðila komi fram að sölu skemmtistaðarins hafi farið að hraka að loknum fyrstu fjórum mánuðum ársins 2002. Stefndi hafi talið sérstaklega eftirtektavert að stefnandi hafi viðurkennt að mánuðirnir maí-júní 2002 hafi verið lélegir, þegar haft sé í huga að sala á vörum stefnda á tímabilinu maí-júní 2003 hafi verið rétt rúmlega helmingur af því sem hún hafi verið árið 2002. Stefnandi telji ófært að fallast á að forsenda samningsins um aukna sölu á vörum stefnda hafi brostið. Fái stefndi ekki séð hvernig þetta tvennt fari saman enda hafi stefndi nú fellt þessa setningu úr málatilbúnaði sínum. Stefndi vilji að lokum taka skýrt fram að í raun skipti takmörkuðu máli hvor aðferðin sé lögð til grundvallar. Meginskilyrði og forsenda samnings aðila hafi verið að samstarfið skilaði þeim verulegum hag. Í ljósi þess mikla taps sem stefndi hafi orðið fyrir á þeim fjórum mánuðum sem samstarfið varaði sé vafalaust að hann hafi ekki haft hag af samstarfinu og samningurinn því fallinn niður. Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki fært fullnægjandi sönnur á tjón sitt. Stefnandi höfði mál þetta á þeim grunni að um skaðabótamál vegna vanefnda á samningi sé að ræða og í lagarökum vísi stefnandi til meginreglna kröfuréttar um efndabætur. Hins vegar sé sönnunarfærslu hans svo verulega ábótavant að stefndi fái ekki séð hvernig mögulegt sé að fallast á óraunhæfar og órökréttar kröfur hans. Stefnandi reikni tjón sitt m.a. með þeim hætti að miða við fjárhæðirnar 450.000 kr. og 80.000 kr. Stefnandi haldi því fram að stefndi hafi skuldbundið sig til að inna þessar greiðslur af hendi út september 2005. Stefndi telur blasa við að þessi fullyrðing sé röng og í ósamræmi við samning aðila, sbr. umfjöllun hér fyrr. Í fyrsta lagi hafi skylda stefnda til að leggja til hljómsveitir fallið niður þann 30. september 2003, eins og komi skýrlega fram í 1. gr. samningsins. Hafi stefnandi viðurkennt það sjálfur neðst á bls. 1 í fyrri stefnu sinni, en hafi nú af skiljanlegum ástæðum fellt þá viðurkenningu úr stefnu sinni. Jafnframt staðfesti tölvupóstur fyrirsvarsmanns stefnanda, dags. 11. júní 2003, að stefndi skyldi einungis bera kostnað fyrstu sjö mánuði samstarfsins. Eftir það tímamark skyldi miðasala standa undir öllum kostnaði vegna samningsins. Í öðru lagi sé augljóst við lestur 1. gr. samningsins að þær fjárhæðir sem stefnandi vísi til varði einungis það hvernig greiða hafi átt kostnað á síðara samningstímabilinu og hvernig tekjur af miðasölu hafi átt að skiptast þá, sbr. síðari málslið 1. gr. samningsins. Hvergi sé vísað til þess að þetta séu greiðslur sem renna eigi frá stefnda til stefnanda. Þetta sé ekki einu sinni sá kostnaður sem stefndi hafi átt að bera, heldur það hlutfall af miðasölu á síðara samningstímabilinu sem miðað hafi verið við að færi til greiðslu kostnaðar. Stefnandi hafi viðurkennt þetta atriði í rauninni efst á bls. 2 í fyrri stefnu. Sé stefnanda því haldlaust að vísa til þessara fjárhæða í þeirri viðleitni sinni að leggja sönnur á tjón sitt. Í þriðja lagi verði að hafa í huga að stefndi skyldi, á því sjö mánaða tímabili sem hann leggði til hljómsveitir, fá allar tekjur af miðasölu. Stefnandi taki ekkert tillit til þess í útreikningi skaðabótakröfu sinnar. Stefndi telur rétt á ítreka að tjón stefnanda geti aldrei falist í greiðslum stefnda til hljómsveita. Þær greiðslur hafi aldrei átt að fara til stefnanda og tjón hans geti því ekki falist í því að verða af þeim greiðslum. Fullyrðingar stefnanda um að stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja fjármagn í rekstur stefnanda séu einfaldlega í beinu ósamræmi við samning aðila og umfjöllun hér að framan. Samningur aðila sé ekki fjármögnunarsamningur, eins og stefnandi virðist álíta. Samkvæmt réttarreglum kröfuréttar um efndabætur sé tilgangur þeirra að gera samningsaðila eins settan og staðið hefði verið við samning eftir efni sínu. Ljóst sé að krafa stefnanda sé í engu samræmi við þær réttarreglur. Stefndi mótmæli því sem ósönnuðu að stefnandi hafi fjárfest í trausti þess að samningurinn myndi halda. Stefnandi vísi einnig til tapaðrar framlegðar sinnar vegna meintra vanefnda stefnda. Sönnunarfærslu sé hins vegar verulega ábótavant. Í fyrsta lagi leggi hann fram mat Deloitte, til sönnunar á tjóninu. Það mat hafi enga þýðingu í málinu enda sé þar ekki um mat óvilhallra dómkvaddra matsmanna að ræða. Í lögum um meðferð einkamála sé mælt fyrir um þá sönnunarfærslu sem beita skuli þegar mats sérfróðra manna er þörf. Telja verði að atvik máls þessa séu með þeim hætti að slíkt sé nauðsynlegt. Að öðrum kosti verði að telja að tjón stefnanda sé ósannað enda hvíli sönnunarbyrði á honum. Í öðru lagi felist aðferðafræði Deloitte í því að taka mismun á veltu mars-apríl 2002 og 2003, miðað við að hlutfallslega sama lækkun hefði orðið í mars-apríl 2003 og janúar-febrúar 2003. Stefndi hafnar því með öllu að slík hugarleikfimi hafi nokkurt gildi í málinu. Stefndi telur nægja að vísa til rökstuðnings síns hér að framan varðandi sama atriði en árétti að engin aukning hafi orðið á sölu hvort sem miðað sé við samanburð áranna 2002 og 2003 eða janúar til febrúar og mars til júní 2003. Í þriðja lagi telji stefnandi að tjón sitt felist m.a. í því að söluverð veitingastaðarins hafi verið lægra því kaupandi rekstursins hefði orðið aðili að umdeildum samningi hefði hann enn verið í gildi. Þetta sé rangt því að í b-lið 6. gr. viðskiptasamnings aðila segi að samþykki stefnda þurfi svo samningurinn fylgi með við eigendaskipti. Kaupandi rekstursins hefði því aldrei orðið sjálfkrafa aðili að samningnum. Stefnandi hafi engan rétt samkvæmt samningi aðila eða réttmætar væntingar til þess að geta gert sér verðmæti úr samningnum við sölu veitingastaðarins. Tjón hans geti því aldrei falist í því, enda hafi stefndi algjört sjálfræði um samþykki fyrir slíkri skuldskeytingu. Þar sem stefnandi hafi ekki fært fullnægjandi sönnur fyrir tjóni sínu sé óumflýjanlegt að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt. Samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, þurfi gjalddagi að vera fyrir fram ákveðinn svo kröfuhafi megi krefjast dráttarvaxta frá þeim degi. Í samningi aðila sé ekki mælt fyrir um greiðsluskuldbindingu stefnda, hvað þá gjalddaga. Stefndi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar, m.a. um réttaráhrif lausnarskilyrða á gildi samninga, svo og um réttaráhrif brostinna forsendna. Þá er vísað til meginreglna skaðabótaréttar og réttarfars, m.a. um sönnun fyrir tjóni. Málskostnaðarkrafa styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Fyrir liggur að málsaðilar gerðu með sér viðskiptasamning í september 2001. Hinn 31. janúar 2003 gerðu málsaðilar með sér svonefndan viðaukasamning sem skyldi vera viðauki við samninginn frá 2001. Samkvæmt efni sínu er samningurinn frá 2003 samstarfssamningur um markaðsstuðning stefnda við stefnanda. Markmið samningsins var að fá hljómsveitir inn á Champions, veitingastað sem stefnandi rak, og auglýsa staðinn upp sem fyrsta flokks skemmtistað í Reykjavík. Segir að aðilum samningsins sé ljóst að báðir aðilar verði að hafa verulegan hag af samstarfinu. Hagur stefnanda felist í stóraukningu á gestafjölda veitingastaðarins og þar með veltu en hagur stefnda í aukinni sölu á vörum stefnda ásamt tryggingu á langtímasamningi við Champions. Í 1. gr. samningsins segir: “ÖES leggur til hljómsveitir til að spila á Champions í sjö mánuði, frá 1. mars og út september 2003. ÖES mun tryggja greiðslur til viðkomandi hljómsveita á þessu tímabili. Á þessu tímabili fær ÖES allar tekjur af miðasölu á Champions. Frá 1. október 2003 til 30. september 2005 munu ÖES og Champions í samstarfi halda áfram að fá hljómsveitir á veitingastaðinn og mun samstarfinu háttað þannig að ÖES sér um að bóka hljómsveitir, sjá um miðasölu og auglýsingar. ÖES mun ráða til þess utanað komandi aðila. Champions mun sjá um dyravörslu. Tekjur af miðasölu hverrar helgar munu skiptast sem hér segir: 450.000 kr. til hljómsveita og þóknunar vegna þeirra 80.000 kr. til auglýsinga 30.000 kr. til miðasölu Það sem eftir verður af miðasölu hverrar helgar mun skiptast þannig að 2/3 (66,6%) rennur til Champions og 1/3 (33,3%) til ÖES. Mun uppgjör til hljómsveita verða gerð upp eftir hverja helgi en Champions og ÖES gera upp sín mál mánaðarlega og eigi síðar en 5. hvers mánaðar.” Í 3. gr. samningsins segir m.a. “ÖES mun til viðbótar við tryggingu greiðslna til hljómsveita standa straum af markaðssetningu á þeim kvöldum sem samningurinn nær til.” Í viljayfirlýsingu sem undirrituð var af hálfu stefnda 31. janúar 2003, eða sama dag og viðaukasamningurinn var gerður, lýsir stefnandi yfir vilja til þess að endurnýja núverandi samning við stefnanda með verulega stækkun veitingastaðarins í huga fyrir árslok 2003. Þá segir að viljayfirlýsingin sé gerð í trausti þess samstarfs sem fyrirtækin séu að hefja til að markaðssetja Champions Cafe enda muni Ölgerðin leggja verulega fjármuni í það samstarf. Með bréfi, dags. 4. júlí 2003, tilkynnti stefndi stefnanda að viðaukasamningurinn væri fallinn úr gildi vegna brostinna forsendna. Í bréfinu segir að samkvæmt samningnum sé aðilum ljóst að báðir verði að hafa verulegan hag af samstarfinu og ávinningi stefnda lýst sem aukinni sölu á vörum til stefnanda. Vísað er til þess að samkvæmt upplýsingum úr bókhaldskerfi stefnda sé sala fyrirtækisins til Champions Cafe fyrir tímabilið janúar júní 2003 verulega minni en fyrir sama tímabil árið 2002. Hafi sala staðarins minnkað um hartnær 30% þrátt fyrir að stefndi hafi lagt verulega fjármuni í verkefnið og markaðssetningu Champions Cafe og stefndi því orðið fyrir verulegu tjóni vegna samstarfsins. Þá segir í bréfinu: “Þar sem það var skýr forsenda ÖES fyrir gerð viðaukasamningsins að hafa raunverulegan hag af samstarfinu, m.a. með aukinni sölu vara sinna, er hér augsýnilega um brostna forsendu að ræða, Forsendan er veruleg og jafnframt ákvörðunarástæða fyrir ÖES. Viðemjanda ÖES var það fullljóst, enda kemur fram greinargóð lýsing í inngangskafla samningsins á forsendum samningsins. Samkvæmt reglum samningaréttar hafa brostnar forsendur þær afleiðingar í för með sér að samningsaðili er ekki bundinn við efni samningsins, þ.e. samningurinn er ógildur.” Með bréfi, dags. 7. júlí 2003, mótmælti stefnandi einhliða ákvörðun stefnda um að ógilda samninginn og skoraði á stefnda að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Jafnframt áskildi stefnandi sér rétt til að leita réttar síns vegna hugsanlegs tjóns vegna vanefnda stefnda á samningnum. Þegar virt er orðalag viðaukasamningsins þykir ljóst að forsenda samningsgerðarinnar hafi verið sú að báðir aðilar högnuðust á samningnum. Stefnandi með því að fjöldi gesta ykist stórlega og stefndi með því að auka sölu á vörum sínum til stefnanda. Til þess að svo mætti verða skuldbatt stefndi sig til þess að leggja af mörkum verulega fjármuni án þess að það sé skilgreint nánar. Samkvæmt samningnum skyldi stefndi leggja til hljómsveitir í sjö mánuði og auglýsa staðinn. Ekki er tilgreint hverju stefndi skyldi til kosta varðandi hljómsveitir eða auglýsingar á staðnum. Fyrir liggur, sbr. yfirlit yfir útlagðan kostnað stefnda vegna viðaukasamningsins, að á tímabilinu janúar 2003 til og með júní 2003, nam útlagður kostnaður stefnda vegna markaðssetningar og hljómsveita, að frádregnum tekjum af miðasölu, 9.451.999,64 krónum. Samkvæmt lista yfir hreyfingar fjárhags stefnanda nam brúttósala stefnanda í janúar 2003 1.814.749 krónum, í febrúar s.á. 1.600.287 krónum, í mars s.á. 2.663.404 krónum, í apríl s.á. 2.558.890 krónum, í maí s.á. 1.434.837 krónum og í júní s.á. 1.059.684 krónum. Eins og sjá má jókst sala stefnanda nokkuð í mars og apríl 2003 frá því sem hún hafði verið í janúar og febrúar s.á. en minnkaði aftur í maí og júní s.á. Stefndi heldur því fram að í maí og júní 2003 hafi stefndi farið að vanefna samninginn þannig að verulegir fjármunir hafi ekki verið lagðir í verkefnið, hljómsveitir hafi ekki verið fengnar til að spila og markaðssetningu hafi skort. Hvað stefnandi telur verulega fjármuni liggur ekki fyrir, en eins og áður greinir er það ekki skilgreint í samningi aðila. Þá verður ekki séð, sbr. fullyrðingar stefnanda í stefnu, að í tölvupóstssamskiptum aðila sé að finna viðurkenningu stefnda á því að hafa ekki lagt í verkefnið þá fjármuni sem samið hafi verið um eða viðurkenningu á því að hafa ekki fengið þær hljómsveitir til að spila sem gert hafði verið ráð fyrir að myndu spila á staðnum. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á það í málinu að stefndi hafi vanefnt samninginn í maí og júní 2003 en samkvæmt kostnaðaryfirliti stefnda virðist stefndi hafa greitt talsverðar fjárhæðir vegna tónlistarflutnings á þessum tíma. Þegar litið er til málatilbúnaðar stefnanda og kröfugerðar hans virðist hann líta svo á að stefndi hafi skuldbundið sig til þess að greiða fyrir auglýsingar og hljómsveitir hverja helgi út árið 2005. Er ekki á það fallist með stefnanda. Samkvæmt 1. gr. samningsins skuldbatt stefndi sig til þess að leggja til hljómsveitir og tryggja greiðslur til þeirra í sjö mánuði, frá 1. mars 2003 og út september 2003. Engar fjárhæðir eru nefndar í því sambandi í samningnum. Þá eru engar fjárhæðir nefndar í samningnum varðandi markaðssetningu á þessu 7 mánaða tímabili, sbr. 3. gr. samningsins. Eftir 1. október 2003 gerir samningurinn ráð fyrir ákveðnu samstarfi aðilanna. Segir þar að stefndi sjái um að bóka hljómsveitir, sjá um miðasölu og auglýsingar. Ekkert segir um það í samningnum að stefndi eigi að bera kostnaðinn af þessu, en samkvæmt samningnum virðist ráð fyrir því gert að tekjur af miðasölu fari til greiðslu slíks kostnaðar og nánar tilgreint hvernig þær skuli deilast niður á þessa liði. Með því að ekki þykir sýnt fram á í málinu að stefndi hafi vanefnt samninginn í maí og júní 2003 ber að líta svo á að stefndi hafi efnt samninginn þar til hann felldi hann úr gildi 4. júlí 2003. Stefndi hafi því, í samræmi við samning aðila, séð um að leggja til hljómsveitir og greiða fyrir þær, sbr. 1. gr. samningsins, og staðið straum af markaðssetningu, sbr. 3. gr. hans, í fjóra mánuði af þeim sjö mánuðum sem hann hafði skuldbundið sig til þess samkvæmt samningi aðila. Stefndi lagði í töluverðan kostnað til efnda á samningnum, en samtals lagði hann til tæpa níu og hálfa milljón króna í samstarfið. Samkvæmt hreyfingalista stefnanda nam heildarvelta hans svipaðri fjárhæð á sama tímabili. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að báðir aðilar samningsins hafi haft verulegan hag af samstarfinu þann tíma sem það stóð. Ekki þykir sýnt fram á fylgni milli samningsins og aukins gestafjölda hjá stefnanda eða aukinnar sölu stefnda á vörum til stefnanda. Sala stefnanda jókst nokkuð í mars og apríl 2003 en minnkaði aftur í maí og júní s. á. Eins og rakið er hér að framan þykir ekki sýnt fram á að minnkandi sala stefnanda í maí og júní 2003 verði rakin til vanefnda stefnda á samningi aðila. Sala á vörum stefnda til stefnanda jókst hins vegar ekki í mars. Hún jókst um rúmar 100.000 krónur í apríl en féll síðan aftur í maí og júní 2003. Þegar þetta er virt verður að fallast á með stefnda að markmið samningsins hafi ekki náðst. Forsenda fyrir áframhaldandi samstarfi var því brostin og stefnda rétt að fella samninginn úr gildi. Ber því, samkvæmt framansögðu, að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kaspers ehf. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 163/2010
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Riftun Réttindaröð
|
Fjármálafyrirtækið S gaf út skuldabréf í fjórum flokkum á árunum 2004 og 2008, sem skráð voru í Kauphöll Íslands. Í einum flokknum var S viðskiptavaki vegna skuldabréfanna, en í skilmálum skuldabréfanna í öllum flokkummun hafa verið tekið fram að engin uppgreiðsluheimild væri í skuldabréfunum. Fyrir lá að G eignaðist skuldabréf í öllum flokkunum. Við breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem tóku gildi í október 2008, var kröfum vegna innstæðna veitt aukin rétthæð við skipti á búi fjármálafyrirtækis. Í nóvember 2008 bauðst S til að kaupa skuldabréfin af G gegn því að kaupverðið yrði lagt á bundinn innlánsreikning hjá sér og G léti að auki af hendi fjárhæð, sem svaraði til helmings kaupverðsins og yrði einnig lagt á slíkan reikning. Það gekk eftir og S keypti bréfin 11. nóvember 2008. S var síðan tekið til slitameðferðar samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002 í mars 2009. Slitastjórn S lýsti því yfir í júní 2009 að hún teldi að ráðstafanirnar í nóvember 2008 væru riftanlegar, en G mótmælti þessari afstöðu til kröfunnar og lýsti henni sem forgangskröfu við slit S. Ekki var fallist á með G að líta mætti á þessa ráðstöfun sem kaup S á skuldabréfum og taldist hún hafa falið í sér greiðslu á skuld S sem ekki var fallin í gjalddaga og hafi greiðslan því verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ekki gæti talist venjulegt að stórfelldum skuldum fjármálafyrirtækis samkvæmt skuldabréfum, sem ekki féllu í gjalddaga fyrr en eftir þó nokkurn tíma, væri breytt í innlán, sem bundið var til þriggja ára og bar sömu eða hærri vexti en skuldabréfin hefðu borið, hvað þá þegar atvikum var að auki þannig háttað að kröfuhafinn skuldbatt sig til að leggja til frekara lánsfé og öðlaðist um leið forgangsrétt fyrir allri kröfu sinni gagnvart öðrum lánardrottnum. Þá hefðu ráðstafanir málsaðilanna í nóvember 2008, sem gerðar voru innan sex mánaða fyrir frestdag við slit S, miðað að því að G fengi forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum, sem hann hefði ella ekki notið. Af þeim sökum var talið að þessar ráðstafanir hefðu leitt til tjóns og því væri fullnægt skilyrðum laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu, sem fólst í þeim kaupum S á skuldabréfum sem um ræddi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2010, þar sem staðfest var riftun á greiðslu varnaraðila 11. og 12. nóvember 2008 að fjárhæð samtals 2.224.761.948 krónur til sóknaraðila á kröfu samkvæmt nánar tilteknum skuldabréfum og jafnframt hafnað að krafa sóknaraðila sömu fjárhæðar að viðbættum verðbótum og vöxtum til 22. apríl 2009, 183.970.616 krónum, yrði við slitameðferð varnaraðila viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans, samtals 2.408.732.564 krónur, verði viðurkennd sem forgangskrafa eftir áðurnefndum heimildum við slit varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gaf varnaraðili 1. júní 2004 út 800 rafræn skuldabréf að fjárhæð samtals 4.000.000.000 krónur í flokki, sem auðkenndur var STRB 04 1. Skuldabréfin, sem voru að fjárhæð 5.000.000 krónur hvert, áttu að bera 5% ársvexti, sem greiddir yrðu 1. júní hvert áranna frá 2005 til 2010, en höfuðstól átti að greiða í einu lagi síðastgreindan dag og var hann bundinn vísitölu neysluverðs. Skuldabréfin voru skráð í Kauphöll Íslands 21. júlí 2004 og var meðal annars tekið fram í skilmálum þeirra að varnaraðila bæri að setja daglega fram tilboð um kaup á þeim og sölu að lágmarki 40.000.000 krónur. Þá gaf varnaraðili 1. nóvember 2004 út 600 rafræn skuldabréf að fjárhæð samtals 6.000.000.000 krónur í flokki BURD 04 1, en skuldabréfin, sem voru að fjárhæð 10.000.000 krónur hvert, áttu að bera 4,75% ársvexti. Greiðslukjör á þessum skuldabréfum voru að öðru leyti þau sömu og lýst var um fyrrnefndan skuldabréfaflokk, en þó þannig að árlegur gjalddagi var 1. nóvember. Um þessi skuldabréf, sem skráð voru í kauphöll 19. nóvember 2004, var enginn skilmáli um svokallaða viðskiptavakt. Varnaraðili gaf jafnframt út 1. nóvember 2004 skuldabréf í flokki STRB 04 3, sem voru 600 talsins og hvert að fjárhæð 10.000.000 krónur. Skuldabréfin áttu að bera 4,5% ársvexti, en um önnur atriði, sem áður var getið varðandi skuldabréf í flokki BURD 04 1, voru þessi skuldabréf sams konar. Loks er þess að geta að enn gaf varnaraðili út nýjan flokk rafrænna skuldabréfa 13. júní 2008, sem fékk auðkennið STRB 08 6. Samkvæmt því, sem liggur fyrir í málinu um skilmála skuldabréfa í þessum flokki, var heildarfjárhæð þeirra 4.000.000.000 krónur og hvert að fjárhæð 10.000.000 krónur, ársvextir áttu að vera 7,25% og greiðast 13. júní á hverju árinu 2009 til 2013, en gjalddagi höfuðstóls, sem bundinn var vísitölu neysluverðs, átti að vera í einu lagi þann dag á síðastnefnda árinu. Skuldabréf í þessum flokki munu hafa verið skráð í kauphöll. Ekki liggur fyrir hvort viðskiptavakt hafi tekið til þeirra eða varnaraðila verið heimilt að greiða þau fyrir umsaminn gjalddaga, en í skilmálum skuldabréfanna í hinum flokkunum þremur, sem að framan var lýst, var tekið fram að engin „uppgreiðsluheimild“ væri í skuldabréfunum. Fyrir liggur í málinu að sóknaraðili eignaðist skuldabréf að nafnverði samtals 865.000.000 krónur í flokknum STRB 04 1, 100.000.000 krónur í flokknum BURD 04 1, 500.000.000 krónur í flokknum STRB 04 3 og 200.000.000 krónur í flokknum STRB 08 6. Með 6. gr. laga nr. 125/2008, sem tóku gildi 7. október 2008, var bætt við 103. gr. laga nr. 161/2002 þeim nýmælum að kröfur vegna innstæðna samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta skyldu njóta rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við „skipti á búi fjármálafyrirtækis“. Samkvæmt greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi leitaði varnaraðili til hans um miðjan október 2008 með ósk um að hann legði varnaraðila til fé í bundnu innláni, en sá síðarnefndi væri „á móti reiðubúinn til að kaupa af honum áður útgefin skuldabréf gegn því að kaupverði þeirra yrði jafnharðan ráðstafað á bundinn innlánsreikning hjá varnaraðila.“ Varnaraðili hafi síðan aflað yfirlýsingar frá Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta 24. október 2008, þar sem staðfest væri að innlán á reikningum hjá varnaraðila nytu verndar samkvæmt lögum nr. 98/1999 og hafi hann kynnt þetta sóknaraðila með rafpósti 28. sama mánaðar. Af þessu hafi leitt viðræður aðilanna í byrjun nóvember 2008, þar sem varnaraðili hafi boðist til að kaupa skuldabréfin, sem áður var getið, gegn því að kaupverðið yrði lagt á bundinn innlánsreikning hjá sér og sóknaraðili léti að auki af hendi fjárhæð, sem svaraði til helmings kaupverðsins og yrði einnig lagt á slíkan reikning. Á grundvelli þessara viðræðna, sem varnaraðili hafi efnt til og snúist hafi meðal annars um vaxtakjör og binditíma innlána, hafi hann 11. nóvember 2008 keypt skuldabréfin. Fyrir liggur að kaupverðið nam samtals 2.224.761.948 krónum miðað við uppgjörsdag 12. nóvember 2008 og skiptist það þannig að skuldabréfin í flokki STRB 04 1 voru keypt á genginu 138,9518 fyrir 1.201.932.896 krónur, í flokki BURD 04 1 á genginu 134,1384 fyrir 134.138.400 krónur og í flokki STRB 04 3 á genginu 134,1286 fyrir 670.643.000 krónur, en gengi skuldabréfanna í flokki STRB 08 6 var 99,9385 og verð þeirra þannig 199.877.000 krónur, sem samtals 18.170.652 krónur bættust við vegna áfallinna vaxta og verðbóta. Í fjórum skjölum, sem aðilarnir undirrituðu á uppgjörsdeginum, var staðfest að samið hafi verið um að fjárhæðin, sem nam kaupverði allra skuldabréfanna, væri innlán hjá varnaraðila, þar sem „gjalddagi“ yrði 14. nóvember 2011, og hún verðtryggð með vísitölu neysluverðs. Síðastgreindan dag bæri varnaraðila að greiða sóknaraðila innlánið ásamt verðbótum og ársvöxtum, sem voru misjafnir eftir skuldabréfaflokkunum sem einstakir hlutir af innláninu áttu rætur að rekja til, en þeir voru á bilinu frá 5,58% til 7,25%. Samhliða þessu stofnaði sóknaraðili jafnframt til sérstaks innláns hjá varnaraðila að fjárhæð 1.112.381.061 króna, sem átti að vera bundið til 12. febrúar 2009 og bera 21,5% ársvexti. Fjármálaeftirlitið ákvað 9. mars 2009 að taka yfir vald hluthafafundar varnaraðila, víkja stjórn hans frá störfum og skipa honum skilanefnd í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og þeim hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008. Varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar 19. mars 2009, sem standa átti til 11. júní sama ár, en áður en sá tími var á enda var honum skipuð slitastjórn 11. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Slitastjórnin mun hafa gefið út innköllun til lánardrottna varnaraðila 12. maí 2009 og kröfulýsingarfresti lokið 18. júlí sama ár. Á þeim fresti ritaði slitastjórnin bréf 19. júní 2009 til sóknaraðila, þar sem hún lýsti því áliti að framangreindar ráðstafanir 11. og 12. nóvember 2008 væru riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 eins og henni var breytt með 7. gr. laga nr. 44/2009, en þessu andmælti sóknaraðili með bréfi 30. júní 2009. Í framhaldi af því lýsti sóknaraðili 17. júlí sama ár kröfu að höfuðstól 2.224.761.948 krónur á grundvelli fyrrgreinds innláns ásamt 183.970.616 krónum vegna áfallinna vaxta og verðbóta og krafðist hann þess að þær fjárhæðir samanlagðar nytu stöðu forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur varnaraðila mun þessi krafa sóknaraðila hafa verið viðurkennd með þeirri heildarfjárhæð, sem hann lýsti, 2.408.732.564 krónum, en sem almenn krafa. Í tilkynningu um þetta til sóknaraðila 30. júlí 2009 kom fram að slitastjórnin reisti þessa afstöðu til kröfunnar á því að hún hafi verið „skuldabréfalán til Straums sem breytt hafi verið í innlán innan 6 mánaða fyrir frestdag og áður en komið var að umsömdum gjalddaga skuldabréfanna. Breyting þessi hafi verið framkvæmd sem uppgreiðsla skuldabréfanna og andvirðið fært inn á innlánsreikning. Með þessari aðgerð var rétthæð hverrar kröfu við gjaldþrotaskipti breytt og kröfuhafinn fékk þannig auknar tryggingar fyrir ógjaldfallinni kröfu. Ráðstöfun þessi er riftanleg að mati slitastjórnar og vísar slitastjórn í því sambandi til bréfs sem hún sendi kröfuhafanum 19. júní 2009“. Þessari afstöðu til kröfunnar mótmælti sóknaraðili með bréfi 5. ágúst 2009. Ekki var leyst úr ágreiningi aðilanna um þetta á kröfuhafafundum, sem slitastjórnin hélt 6. og 25. ágúst 2009, og vísaði hún því ágreiningnum til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 3. september sama ár. Mál þetta var þingfest af því tilefni 21. september 2009. II Samkvæmt áðurnefndum skilmálum skuldabréfa í flokknum STRB 04 1 bar varnaraðila að gegna hlutverki svonefnds viðskiptavaka og setja daglega fram í kauphöll tilboð um kaup og sölu á þeim fyrir tiltekna lágmarksfjárhæð. Þá var og tekið fram í skilmálum skuldabréfa í þessum flokki og flokkunum BURD 04 1 og STRB 04 3 að „engin uppgreiðsluheimild“ fylgdi þeim. Með þessu hefur sýnilega verið gengið út frá því að varnaraðili kynni að eiga viðskipti með skuldabréf, sem að minnsta kosti áttu undir einhverja þá flokka, sem mál þetta varðar. Þrátt fyrir það stendur engin haldbær réttarheimild til að víkja við þessar aðstæður frá þeirri meginreglu fjármunaréttar að krafa falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi og getur þar engu breytt þótt varnaraðili hefði í kjölfar kaupa á skuldabréfum, sem hann hafði sjálfur gefið út, getað stofnað á nýjan leik til skuldar með því að selja þau öðrum. Að lögum verður því að líta svo á að varnaraðili hafi greitt kröfu sóknaraðila á hendur sér 11. nóvember 2008 án tillits til þess að í skiptum þeirra hafi orðum verið hagað þannig að varnaraðili hafi þá keypt af sóknaraðila skuldabréf að nafnverði samtals 1.665.000.000 krónur, sem varnaraðili hafði gefið út. Á þeim tíma var næsti gjalddagi áfallinna vaxta af þessum skuldabréfum ýmist 1. júní, 13. júní eða 1. nóvember 2009, en gjalddagi alls verðbætts höfuðstóls þeirra ýmist 1. júní eða 1. nóvember 2010 eða 13. júní 2013. Að því virtu greiddi varnaraðili þessar skuldir sínar við sóknaraðila fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Með 6. gr. laga nr. 125/2008 var sem fyrr segir gerð sú breyting á lögum nr. 161/2002 að kröfur vegna innstæðna hjá viðskiptabanka öðluðust forgangsstöðu í réttindaröð við slit fjármálafyrirtækis eða eftir atvikum nauðasamningsumleitanir þess eða gjaldþrotaskipti á því, sbr. nú 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, eins og þeim var breytt með 6. gr. laga nr. 44/2009. Nokkru eftir að þessi lagabreyting tók gildi bauðst varnaraðili til að kaupa af sóknaraðila ógjaldfallin skuldabréf, sem varnaraðili hafði gefið út, gegn því að kaupverðið yrði bundið innlán hjá sér, samhliða því að sóknaraðili léti af hendi helming kaupverðsins til viðbótar, sem einnig yrði bundið innlán hjá varnaraðili. Óumdeilt er að þetta boð var kveikjan að þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru 11. og 12. nóvember 2008, en með þeim var fénu, sem sóknaraðili átti áður hjá varnaraðila á grundvelli skuldabréfa, ráðstafað á innlánsreikning, sem var þó bundinn til tiltekins dags, sem var ýmist fyrir eða eftir gjalddaga skuldabréfanna, og bar vexti, sem ýmist voru hærri eða þeir sömu og skuldabréfin höfðu borið. Þótt fjármálafyrirtæki afli sér lánsfjár eftir ýmsum leiðum og með margvíslegum kjörum, þar á meðal með því að taka við innlánum hafi þau starfsleyfi sem nái til þess samkvæmt 4. gr. laga nr. 161/2002, getur engan veginn talist venjulegt að stórfelldum skuldum þess samkvæmt skuldabréfum, sem falla ekki í gjalddaga fyrr en eftir þó nokkurn tíma, sé breytt í innlán, sem bundið er til þriggja ára og ber sömu eða hærri vexti en skuldabréfin hefðu borið, hvað þá þegar atvikum er að auki þannig háttað að kröfuhafinn skuldbindi sig til að leggja til frekara lánsfé og öðlist um leið forgangsrétt fyrir allri kröfu sinni gagnvart öðrum lánardrottnum. Ráðstafanir málsaðilanna 11. og 12. nóvember 2008, sem gerðar voru innan sex mánaða fyrir frestdag við slit varnaraðila, leiddu að sönnu ekki til þess að fé gengi að svo komnu úr höndum hans, en þær miðuðu á hinn bóginn að því að sóknaraðili fengi forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum, sem hann hefði ella ekki notið. Af þeim sökum leiddu þessar ráðstafanir til tjóns. Að þessu öllu virtu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu, sem fólst í þeim kaupum varnaraðila á skuldabréfum sem hér um ræðir. Með riftun á greiðslu varnaraðila, sem að framan getur, raknar við það réttarsamband, sem var við lýði milli hans og sóknaraðila áður en hún var innt af hendi. Samkvæmt 143. gr. laga nr. 21/1991 leiðir þetta til þess að sóknaraðili telst eftir riftun eiga kröfu á hendur varnaraðila á grundvelli skuldabréfanna, sem málið varðar, en varnaraðili getur fyrir sitt leyti endurheimt greiðsluna, sbr. og 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Eftir samningi aðilanna 11. nóvember 2008, sem leiddi til þeirrar greiðslu, hefur fjárhæð hennar allar götur síðan verið í höndum varnaraðila sem innstæða sóknaraðila á innlánsreikningi. Vegna þessa verður að líta svo á að riftun greiðslunnar leiði sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að fjárhæð hennar teljist ekki lengur til innstæðna, sem ákvæði 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 taki til. Krafa sóknaraðila samkvæmt skuldabréfunum nýtur því stöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 í réttindaröð við slit varnaraðila. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Gildi-lífeyrissjóður, greiði varnaraðila, Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2010. I Mál þetta var þingfest 21. september 2009 og tekið til úrskurðar 1. febrúar 2010. Sóknaraðili er Gildi-lífeyrissjóður, Sætúni 1, Reykjavík, en varnaraðili er Straumur-Burðarás fjárfestingabanki hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að krafa að fjárhæð 2.408.732.564 krónur að meðtöldum vöxtum og verðbótum að fjárhæð 183.970.616 krónur (krafa nr. 249 á kröfuskrá) verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., við slitameðferð varnaraðila, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, með áorðnum breytingum. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila ásamt virðisaukaskatti Dómkröfur varnaraðila eru eftirfarandi: II Samkvæmt gögnum málsins átti sóknaraðili fjögur skuldabréf að nafnverði samtals 1.665.000.000 krónur, útgefin af varnaraðila í fjórum tilgreindum skuldabréfaflokkum. Hinn 11. september 2008 náðust um það samningar með málsaðilum að sóknaraðili legði varnaraðila til laust fé að fjárhæð 1.112.382.061 króna sem bundið innlán til 12. febrúar 2009 gegn því að varnaraðili keypti af honum nefnd skuldabréf samtals að kaupverði 2.224.761.948 krónur. Skyldi kaupverðið bundið á innlánsreikningum um þriggja ára skeið eða til 14. nóvember 2011. Í þessum skilmálum fólst lenging á lánstíma um eitt ár að meðaltali og jafnframt hækkun vaxta úr 5,05% í 6,13%. Samkvæmt skilagreinum varnaraðila 11. nóvember 2008 keypti hann nefnd skuldabréf af sóknaraðila fyrir samtals 2.224.761.948 krónur, að teknu tilliti til áfallinna vaxta, sem greiða skyldi 12. nóvember 2008. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. mars 2009 var varnaraðila skipuð skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2009 var varnaraðila veitt heimild til greiðslustöðvunar til 11. júní 2009 og hefur heimild til greiðslustöðvunar verið framlengd í tvígang, síðast til 10. september n.k. Í kjölfar setningar laga nr. 44/2009 óskaði skilanefndin eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að félaginu yrði skipuð slitastjórn og var svo gert 11. maí 2009. Gaf slitastjórnin út innköllun til skuldheimtumanna sem birtist fyrra sinni í Lögbirtingablaði 18. maí 2009. Kröfulýsingarfrestur rann út 18. júlí 2009. Ekki er ágreiningur um að frestdagur er 9. mars 2009 og að upphafsdagur kröfumeðferðar miðist við gildistöku laga nr. 44/2009 eða 22. apríl 2009, sbr. 1. mgr. og 2. ml. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Með bréfi slitastjórnarinnar til sóknaraðila 19. júní 2009 lýsti hún því áliti að framangreindar ráðstafanir 11. og 12. nóvember 2008 væru riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 eins og henni var breytt með 7. gr. laga nr. 44/2009. Með bréfi sóknaraðila til varnaraðila 30. júní 2009 andmælti hann þessari afstöðu slitastjórnarinnar og lýsti 17. júlí 2009 kröfu um greiðslu á samtals 2.224.761.948 krónum auk áfallinna vaxta á fjórum innlánsreikningum og krafðist þess að krafan yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 112. gr. laga nr. 21/1991 þar sem um væri að ræða innlán hjá varnaraðila. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur varnaraðila var krafa sóknaraðila, sem var nr. 249 á kröfuskránni, viðurkennd sem almenn krafa að fjárhæð 2.408.732.564 krónur og var sóknaraðila tilkynnt sú afstaða með bréfi 30. júlí 2009. Á kröfuhafafundi 6. ágúst 2009 var fjallað um skrá yfir lýstar kröfur og afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar þeirra. Allmargir kröfuhafar lýstu andmælum gegn afstöðu slitastjórnar til krafna sinna, þeirra á meðal sóknaraðili málsins. Var tvívegis boðað til sérstaks kröfuhafafundar í ágúst 2009 til að freista þess að ná samkomulagi um ágreininginn, en án árangurs. Með bréfi slitastjórnar varnaraðila, mótteknu 7. september 2009, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Snýst ágreiningurinn um stöðu kröfu sóknaraðila í réttindaröð við slitameðferð varnaraðila. Krefst sóknaraðili þess að kröfur hans verði flokkaðar sem forgangskröfur en slitastjórn telur kröfurnar flokkast sem almennar kröfur. Við meðferð málsins í upphafi gerðu nánar tilgreindir sautján aðilar kröfu um að gerast meðalgönguaðilar í málinu en sóknaraðili mótmælti því. Var leyst úr þeim ágreiningi með úrskurði uppkveðnum 6. nóvember 2009 og var meðalgöngu þeirra hafnað. Var sá úrskurður staðfestur af Hæstarétti með dómi uppkveðnum 10. desember 2009. III Sóknaraðili kveður að með bréfi 30. júní 2009 hafi varnaraðili tilkynnt honum að hafnað væri kröfu hans um viðurkenningu á forgangsrétti vegna lýstrar kröfu hans sem einkennd var nr. 249 á kröfuskrá. Þá hafi jafnframt verið tilkynnt að líta beri á tilkynningu varnaraðila til sóknaraðila frá 19. júní 2009 sem yfirlýsingu um riftun. Um lagastoð hafi verið vísað til sömu tilkynningar. Í téðri tilkynningu hafi verið tekinn upp texti 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 og til þess vísað að tilvitnaðar riftunarreglur byggi á meginreglunni um jafnræði kröfuhafa og fullyrt að sú umbreyting á skuld sem að framan sé lýst raski því jafnræði, með því að einstökum kröfuhöfum sé veittur forgangsréttur umfram hina. Þá segi þar: „Það sem raunverulega á sér stað er að skuldabréf er greitt upp fyrir gjalddaga og uppgreiðslufjárhæð lögð inn á innlánsreikning. Nánar tiltekið er það uppgreiðsla skuldabréfsins sem er riftanleg á grundvelli ákvæðisins, þar sem greitt er fyrir gjalddaga samhliða því að nýr samningur er gerður um kröfuna sem veitti kröfuhafanum betri réttarstöðu en hann hafði gagnvart öðrum kröfuhöfum félagsins.” Með framangreindum hætti hafi grundvöllur riftunar varnaraðila verið lagður og telur sóknaraðili fullljóst að ekki verði öðrum stoðum skotið undir lögmæti riftunar varnaraðila þaðan í frá. Reyni þá á hvort fullnægt hafi verið lagaskilyrðum fyrir riftun á kaupum varnaraðila á tilgreindum skuldabréfum samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum 1. mgr. 134 gr. eða 137. gr. gjaldþrotaskiptalaganna, en á það telur sóknaraðili mikið skorta. Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. megi rifta tilteknum ráðstöfunum þrotamanns síðustu 6 mánuði fyrir frestdag, ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hafi skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Í tilvitnaðri tilkynningu varnaraðila frá 19. júní segi: „að skuldabréf er greitt upp fyrir gjalddaga og uppgreiðslufjárhæð lögð inn á innlánsreikning.” Virðist því mega álykta sem svo að riftunin sé á því byggð að greitt hafi verið fyrr en eðlilegt var í skilningi tilvitnaðs ákvæðis. Sóknaraðili kveðst vera sammála útleggingu varnaraðila í áðurgreindri tilkynningu á því að grundvöllur riftunarreglna gjaldþrotalaganna sé að stuðla að jafnræði með kröfuhöfum. Við mat á því hvort þrotabú hafi greitt kröfu fyrr en eðlilegt sé reyni því á mat á því hver hafi verið markmið þrotamanns og viðtakanda greiðslu með hinni umdeildu ráðstöfun. Þá dugi ekki eitt sér að vísa til þess að greitt hafi verið fyrir gjalddaga eins og varnaraðili láti sér nægja. Ákvæðið sé einkum sett til varnar því að aðili sem sjái fyrir þrot freistist til þess að ívilna tilteknum kröfuhöfum á kostnað annarra. Tilgangur ákvæðisins sé þá ekki síður að verja aðila í greiðsluerfiðleikum og kröfuhafa hans fyrir óeðlilegum þrýstingi kröfuhafa sem telji sig hafa af því spurnir að greiðsluþrot skuldara kunni vera skammt undan. Hvorugu þessu hafi verið til að dreifa við hin umþrættu viðskipti enda hafi engum getum verið að því leitt af hálfu varnaraðila að aðstæður sem umlukt hafi þessi viðskipti hafi verið með þeim hætti. Megintilgangur lagaákvæðisins sé raunar að hindra aðgerðir sem til þess séu fallnar að rýra fjárhagsstöðu skuldara í þágu eins kröfuhafa en á kostnað annarra. Samningar málsaðila hafi þó sannanlega engin slík áhrif haft þegar þeir voru gerðir 4 mánuðum fyrir yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á starfsemi varnaraðila. Þvert á móti hafi samningarnir ótvírætt leitt til þess að fjárhagsstaða varnaraðila, einkum lausafjárstaða hans, hafi batnað sem viðskiptunum nam bæði til skamms og langs tíma. Riftun verði því ekki studd fullyrðingum um það að sú greiðsla sem sögð sé rift, eða þau viðskipti önnur sem henni hafi órjúfanlega tengst, hafi skert greiðslugetu skuldarans eða verið til þess fallin að gera það. Í umþrættu tilviki hafi átt sér stað margþætt viðskipti sem til hafi verið stofnað fyrir frumkvæði varnaraðila, sem hafi metið það svo að hann hefði af því verulega hagsmuni að lengja í skuldbindingum sínum og bæta lausafjárstöðu sína í bráð og lengd. Tilgangur varnaraðila hafi þannig verið fullkomlega lögmætur og eðlilegur og ekkert sem færi að því rök að hann hafi með einhverjum hætti viljað ívilna sóknaraðila með þeim viðskiptum sem hann hafi sóst eftir. Hafi markmið hans sýnilega verið það eitt að efla lausafjárstöðu bankans. Það hafi verið lögmætur tilgangur og eðlilegur í starfsemi varnaraðila enda í fullu samræmi við það sem hann hafi sjálfur lýst í opinberum tilkynningum til markaðarins sem markmiði sínu. Hin umþrættu viðskipti hafi því verið í samræmi við opinberlega markaða stefnu að styrkja lausafjárstöðu varnaraðila og gera hann færari um að standa við skuldbindingar sínar. Þegar viðskiptin voru gerð hafi þau því tvímælalaust verið til hagsbóta fyrir varnaraðila og þar með alla kröfuhafa hans og til þess gerð að verja fjárhagsstöðu bankans. Riftun verði því ekki byggð á því að huglægar forsendur varnaraðila hafi verið með saknæmum hætti og því síður verði sóknaraðili borinn þeim sökum þar sem hann hafi ekkert frumkvæði átt að umdeildum viðskiptum heldur hafi hann farið að tilmælum varnaraðila um það efni. Setning neyðarlaganna nr. 125/2008 hinn 7. október 2008 hafi breytt forsendum fyrir fjármögnun banka og annarra fjármálafyrirtækja. Með þeim hafi skuldabréf útgefin af nefndum aðilum verið gerð eftirstæð miðað við innistæður, sbr. 6. gr. nefndra laga, sem breytt hafi kröfuröð samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti en þau hafi fram að því notið jafnstöðu. Lagabreytingin hafi þannig raskað aðstæðum fjármálafyrirtækja og möguleikum til að sækja sér lánsfé með útgáfu skuldabréfa, en skuldabréfaútgáfan hafi verið meginuppspretta fjármögnunar viðskiptabankanna. Hafi innlán fengið lögbundna forgangsstöðu umfram skuldabréf og við því hafi markaðsaðilar hlotið að bregðast. Breytingin hafi verið til þess fallin að torvelda fjármálastofnunum fjáröflun til að efla lausafjárstöðu sína með öðrum hætti en með lántökum í formi bundinna innlána. Frumkvæði varnaraðila gagnvart sóknaraðila um að bjóða honum samkeppnishæf kjör fyrir fjármögnun af hans hálfu hafi því verið eðlilegur þáttur í starfsemi hans og viðleitni til að tryggja stöðu félagsins. Traust á fjármálamarkaði hafi þorrið hratt á haustmánuðum 2008, bæði alþjóðlega og þá ekki síður hér á landi í kjölfar þess að lausafjárþurrð hafi fellt stóru viðskiptabankana. Það hafi því varðað varnaraðila miklu að geta sýnt fram á sem öflugasta lausafjárstöðu á síðustu mánuðum ársins 2008 og inn á árið 2009 en jafnframt að geta dregið úr endurfjármögnunarþörf á næstu misserum þar eftir. Hin umdeilda krafa samanstandi af innlánum á 4 innlánsreikningum og eigi hver þeirra rót í kaupum varnaraðila á skuldabréfum úr einum og sama skuldabréfaflokknum. Þrír af þessum skuldabréfaflokkum, eða um 90% af fjárhæðinni, hafi verið á gjalddaga á fyrstu 11 mánuðum ársins 2010, þar af tæpar 1.202 milljónir fyrir mitt ár. Það hafi því verið liður í endurfjármögnun bankans að hann keypti umrædd skuldabréf og hafi fengið kaupverðinu snúið í bundið innlán til þriggja ára með einum gjalddaga í nóvember árið 2011. Þessi kaup hafi þannig verið hluti af venjulegri starfsemi banka við endurfjármögnun og til þess eins fallin að auka traust á starfsemi hans, hvoru tveggja í þágu hagsmuna varnaraðila og kröfuhafa hans. Til þess sé að líta að sú aðgerð að reyna að bæta lausafjárstöðu varnaraðila sé eðlileg ráðstöfun og í raun viðskiptavenja, enda varði það banka miklu að geta sýnt fram á sterka lausafjárstöðu, hvort sem sé á tímum samdráttar eða velsældar. Þessi gerningur hefði því allt eins getað hafa gerst á öðrum tíma með sama hætti og hafni sóknaraðili því að það greiðsluþrot sem síðar hafi orðið hjá varnaraðila hafi verið einhvers konar hvati að gerningnum. Viðskiptin hafi því verið venjuleg eftir atvikum í merkingu 1. mgr. 134. gr. i.f. Í þessu samhengi sé ekki síður mikilvægt að greina hvort það skilyrði 1. mgr. 134. gr. um að greiðsla hafi farið fram hafi verið uppfyllt. Sóknaraðili kveðst skilja inntak tilvitnaðs ákvæðis með þeim hætti að það geti því aðeins komið til skoðunar að greiðsla hafi farið fram, að greiðslan hafi skipt um hendur. Í hinum umdeildu viðskiptum sé ekki ágreiningur um það að krafa sóknaraðila hafi verið um peningagreiðslu og jafnframt sé skýrt að kaupverð skuldabréfanna hafi verið greitt með peningum. Það sem hins vegar sé sérstakt sé það að kaupverðið hafi aldrei skipt um hendur. Sóknaraðili hafi aldrei fengið þá fjármuni sem greiðslu fyrir umrædd skuldabréf. Fjármunirnir hafi aldrei farið úr vörslum varnaraðila því þeim hafi jafnharðan og kaupin hafi gengið í garð verið ráðstafað inn á bundinn innlánsreikning hjá varnaraðila. Umdeild greiðsla hafi því aldrei átt sér stað enda hafi ekki verið um uppgreiðslu skuldar að ræða í merkingu 134. gr. gjaldþrotalaganna, heldur samkomulag um endurfjármögnun sem hafi falist í því að sóknaraðili hafi samþykkt ráðstöfun á uppgjöri á kaupverði skuldabréfanna í nýtt lán til handa varnaraðila, lán með breyttum vaxtakjörum og lengri lánstíma, aukinheldur sem hann hafi skuldbundið sig til að leggja varnaraðila til nýtt laust fé sem svaraði til 50% af kaupverði téðra skuldabréfa, sem bundið skyldi á innlánsreikningi hans, þótt til skemmri tíma væri. Þannig hafi aldrei verið uppfyllt það lagaskilyrði fyrir riftun greiðslu skuldar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga að umdeild greiðsla hafi skipt um hendur og farið úr vörslum þrotamannsins, þ.e. varnaraðila máls þessa. Verði riftun því ekki reist á því að viðskipti málsaðila hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegt hafi verið. Sóknaraðili bendir á að hin umdeildu skuldabréf hafi verið hluti af útgáfu varnaraðila á skráðum markaðsverðbréfum. Skilmálar krafna samkvæmt slíkum útgáfum komi fram í opinberlega birtri skráningarlýsingu sem finna megi á vef Verðbréfaþingsins fyrir þá fjóra flokka sem sóknaraðili hafi selt. Hafi kaupin átt sér stað fyrir milligöngu verðbréfamiðlunar varnaraðila og hafi kaupverðið verið gert upp miðað við umsamda ávöxtunarkröfu hvers flokks til kaupdags. Skuldabréfin hafi þannig verið framseld varnaraðila samkvæmt umræddum kaupum og hafi sóknaraðila mátt það einu gilda hvort varnaraðili síðar seldi þessa fjármálagerninga til annarra aðila. Sjáist einnig af þessu að ekki hafi verið um það að ræða að einhver tiltekin skuldabréf væru greidd upp, því ef svo hefði verið þá hefðu þau átt að áritast um uppgreiðslu og þannig verða gildislaus. Umrædd skuldabréf hafi hins vegar verið skráð í rafrænni útgáfu hjá Kauphöll Íslands og verði hver flokkur þar ekki afskráður fyrr en hann sé greiddur á gjalddaga. Samkvæmt skráningarlýsingu fyrir flokkinn STBR 04-1, sé skýrt tekið fram að engin uppgreiðsluheimild sé að skuldabréfunum og jafnframt hafi varnaraðili samkvæmt skilmálunum verið skuldbundinn til þess að halda uppi viðskiptavakt með skuldabréf í umræddum flokkum. Það hafi því verið eðlilegur þáttur í starfsemi hans að kaupa umrædd skuldabréf af sóknaraðila. Hvað varði skuldabréf í tilvitnuðum flokki sem varnaraðili hafi keypt fyrir 1.202 milljónir króna, þá séu í skilmálunum tekin af öll tvímæli um það að þessi bréf verði ekki greidd upp. Fullyrðingar varnaraðila um hið gagnstæða eigi sér því ekki stoð í gögnum málsins. Sé raunar af þessu tilefni skorað á varnaraðila að hann leggi fram upplýsingar frá Verðbréfaskráningu Íslands um það hver hafi verið skráður framsalshafi að umræddum skuldabréfum við yfirtöku FME á starfsemi hans hinn 9. mars sl. Ætlar sóknaraðili að þá verði enn frekar staðfest að varnaraðili hafi ekki greitt upp umrædd skuldabréf eins og hann hafi haldið fram heldur hafi hann fengið þau framseld. Sé þá enn ein lögmætisforsenda riftunar varnaraðila fallin. Sóknaraðili hafnar því ennfremur í þessu samhengi að umþrætt viðskipti hafi falið í sér greiðslu á kröfu „fyrr en eðlilegt var” í merkingu 1. mgr. 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Með vísan til þess sem rakið sé hér að framan um eðli viðskiptanna hafi ekkert verið óeðlilegt við tímasetningu þeirra. Skuldabréfin hafi bæði mátt kaupa og selja á hvaða tíma sem var allt fram að gjalddaga þeirra. Framangreind kaup varnaraðila á skuldabréfunum hafi þannig ekki verið ótímabær í neina veru enda væri fráleitt að halda því fram að endurfjármögnun með samningi um lengri lánstíma og aukin lán geti á nokkurn máta skoðast sem greiðsla „fyrr en eðlilegt var” í merkingu tilvitnaðs lagaákvæðis. Þvert á móti hafi inntak viðskiptanna verið það að tryggja varnaraðila rétt til að greiða seinna, en honum ella hefði borið að gera. Það sé raunar til staðfestu þessum kjarna viðskiptanna, þ.e. að tryggja lengingu lánstíma, að varnaraðili hafi fallist á hækkun vaxtagreiðslna miðað við þau vaxtakjör sem verið hafi á margnefndum skuldabréfum um liðlega 1% sem hafi endurspeglað hækkandi ávöxtunarkröfu á lánsfjármarkaði. Sýni það vel hversu mikils varnaraðili mat það að tryggja sér umrædda endurfjármögnun með kaupum á nefndum skuldabréfum og bindingu fjárins í full 3 ár. Í riftunartilkynningu sinni kjósi varnaraðili að flétta saman tilvísan til efnisþátta 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. gjaldþrotaskiptalaganna á þann veg að skilja verði það svo að riftun hans samkvæmt fyrrgreindu lagastoðinni sé háð því að um brot á síðargreinda lagaákvæðinu sé að tefla. Verði tilkynningin þannig ekki skilin á annan veg en svo, að mati sóknaraðila, en að skilyrði fyrir lögmæti riftunar skv. 134. gr. sé að staðfest verði að umdeild viðskipti hafi falið í sér brot á 137. gr. Þá fái sóknaraðili með engu móti séð að varnaraðili hafi með riftunartilkynningu sinni áskilið sér rétt til að rifta innlánshluta viðskiptanna einum og sér, færi svo að riftunarheimild 1. mgr. 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti þyki ekki veita lagastoð fyrir riftun á kaupum skuldabréfanna sem áður sé fjallað um. Um leið og þessum skilmálum riftunartilkynningarinnar sé haldið til haga árétti sóknaraðili að hann telji enga lagastoð liggja í 137. gr. fyrir þeirri riftun sem varnaraðili hafi tilkynnt um. Þótt ekki sé aldeilis ljóst af riftunartilkynningu varnaraðila hvort hann byggi boðaða riftun á ákvæði 1. mgr. 137. gr. laga um gjaldþrotaskipti þá sé að minnsta kosti ljóst að þar sé enga skýra tilgreiningu að finna á því á hvaða grundvelli nákvæmlega hann byggi riftun sína. Í tilkynningu sinni segi hann að það sé: „..uppgreiðsla skuldabréfsins sem er riftanleg á grundvelli ákvæðisins, þar sem greitt var fyrir gjalddaga samhliða því sem nýr samningur var gerður um kröfuna sem veittikröfuhafanum betri réttarstöðu en hann áður hafði gagnvart öðrum kröfuhöfum félagsins.“ Sóknaraðili minnir af þessu tilefni á að varnaraðili hafi skilgreint riftun sína þannig að það sé uppgreiðsla skuldabréfsins sem sé riftanleg. Riftunin beinist því að þeim viðskiptum sem hafi falist í kaupum varnaraðila á margnefndum skuldabréfum eða ef til vill nánar tiltekið á greiðslu kaupverðs samkvæmt þeim samningi. Fái sóknaraðili með engu móti séð hvernig ákvæði 1. mgr. 137. gr., sem mæli fyrir um ógildanleika tiltekinna tryggingarráðstafana þrotamanns í þágu skuldara, geti skotið stoðum lögmætis undir ógildingu á greiðslu sem um sé fjallað í allt annarri grein laganna. Sóknaraðili telur því að ekki liggi fyrir skýr málsástæða um riftun tiltekinna tryggingarráðstafana sem lagaákvæðið geti tekið til. Hafi varnaraðili ætlað sér að standa að riftun tiltekinna ráðstafana, s.s. stofnun innlánsreikninga, þá hafi hann orðið að gera það með skýrum hætti í téðri tilkynningu. Verði hann að bera hallann af óskýrleika í nefndri tilkynningu sem ekki verði skýrð með rýmkandi hætti eftir að grundvöllur málsins sé lagður. Af umfjöllun varnaraðila verði helst ráðið að hann byggi tilvísun til 137 gr. gjaldþrotaskiptalaganna á því að ný skuldbinding hafi stofnast með samningi málsaðila um bundið innlán, sem njóti rétthæðar samkvæmt 112. gr., sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um fjármálafyrirtæki, samhliða kaupum varnaraðila á margnefndum skuldabréfum og að sú ráðstöfun feli í sér veitingu tryggingarréttinda sem sóknaraðili hefði ella ekki notið. Hafi þetta gerst innan tilgreindra 6 mánaða tímamarka. Þessu hafni sóknaraðili og vísi til þess að þau veð- og tryggingarréttindi sem vísað sé til í 1. mgr. 137. gr. eigi undir 111. gr. gjaldþrotaskiptalaganna. Staða innlána í kröfuröð sé hins vegar ákveðin í 112. gr. og verði þeim lögboðnu réttindum ekki jafnað til veð- eða tryggingarréttar sem stofnað sé til með löggerningum. Telur sóknaraðili einboðið að ákvæði 1. mgr. 137. gr. taki einungis til löggerninga um veð- eða tryggingarréttindi en geti eðli málsins samkvæmt ekki ógilt lögbundin réttindi á borð við þau sem skilgreind séu í 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Því sé það ekki á færi dómstóls að rifta eða synja um réttindi sem lög ákveði að fylgi tiltekinni réttarstöðu. Til þess að koma fram riftun á veð- eða tryggingarréttindum sem veitt hafi verið síðustu 6 mánuði fyrir þrot, þurfi að staðreyna að téð réttindi hafi verið veitt eftir að stofnað hafi verið til skuldar þeirrar sem þeim sé ætlað að tryggja. Það eigi ekki við í máli þessu. Réttindi til kröfu samkvæmt innlánssamningi stofnist við innlegg á reikninginn og því sé stofndagur kröfu og lögbundinna réttinda hinn sami. Þegar af þessari ástæðu verði riftunarkrafan ekki studd tilvísan til 1. mgr. 137. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið vísar sóknaraðili til meginreglna gjaldþrotaréttar meðal annars um tilgang og eðli riftunarreglna. Um málskostnaðarkröfu vísar sóknaraðili til. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. IV
|
Mál nr. 211/2003
|
Kjarasamningur Opinberir starfsmenn
|
Deilt var um hvernig skilja bæri sameiginlega yfirlýsingu samningsaðila, sem var meðal fylgiskjala kjarasamnings. Þar sem ekki naut einhlítra skýringargagna um annað þótti verða að ganga út frá því að takmörkun sú er fólgin var í yfirlýsingunni, hafi verið ætlað að hafa efnislega þýðingu við framkvæmd samninganna. Ágreiningslaust var að tiltekna launategund var ekki að finna í kjarasamningum sem máli skiptu. Varð því samkvæmt orðanna hljóðan að telja að hún félli utan yfirlýsingarinnar. Sveitarfélagið V var samkvæmt því sýknað af kröfu launþegans J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. I. Stefndi mun hafa verið ráðinn kennari við grunnskóla á Bíldudal 1998. Þá var í gildi kjarasamningur milli launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands, sá fyrsti eftir flutning grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga. Gildistími samningsins var frá 1. ágúst 1997 til ársloka 2000, en á þeim tíma sömdu kennarar og einstök sveitarfélög víða um land um betri kjör en kveðið var á um í kjarasamningnum. Eftir viðræður milli áfrýjanda og nokkurra kennara við grunnskóla á Patreksfirði og Bíldudal, þar á meðal stefnda, var á fundi bæjarstjórnar áfrýjanda 12. maí 1999 samþykkt svohljóðandi tillaga: „Bæjarstjórn samþykkir eftirfarandi kaupauka til kennara og leiðbeinenda við Grunnskólann í Vesturbyggð. 1. Kennarar og leiðbeinendur fái kaupauka frá 1. maí 1999 til 31. desember árið 2000 krónur 8.500 á mánuði. 2. Kennarar og leiðbeinendur sem undirritað hafa ráðningarsamning um störf við skólann á skólaárinu 1999-2000 fái staðaruppbót 1. sept. 1999 kr. 60.000 og 1. apríl og 1. september árið 2000 kr. 40.000 hvort skipti. 3. Ofangreint miðast við 100% starf og greiðist hlutfallslega miðað við lægra starfshlutfall og fellur niður fari það niður fyrir 33%. 4. Greiðslur ná ekki til skólastjórnenda, aðstoðarskólastjóra og stundakennara. 5. Staðaruppbót samkv. 2. lið hér að framan kemur í stað húsaleigufríðinda kennara og falla því núgildandi húsaleigufríðindi kennara úr gildi hinn 1. ágúst 1999.“ Stefndi kvað í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að þau húsaleigufríðindi, sem niður skyldu falla á móti staðaruppbót samkvæmt 5. lið samþykktarinnar, hafi falist í því áfrýjandi hafi í sumum tilvikum greitt niður húsaleigu kennara, sem bjuggu í leiguhúsnæði. Hann hafi hins vegar búið í eigin húsnæði og ekki notið þeirra fríðinda. Áfrýjandi greiddi stefnda í samræmi við 1. lið samþykktarinnar til ársloka 2000 og allar þær þrjár greiðslur, sem 2. liðurinn kvað á um. Þann 9. janúar 2001 var undirritaður nýr kjarasamningur milli launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla, er gilda skyldi frá 1. janúar 2001 til 31. mars 2004. Með samningnum var gerð kerfisbreyting á launakjörum kennara, sem meðal annars fólst í því að launakerfið var einfaldað og yfirborganir voru teknar inn í grunnlaun. Meginbreytingarnar, sem í samningnum fólust, skyldu þó ekki taka gildi fyrr en í upphafi skólaársins 2001/2002. Vegna þessa var svohljóðandi sameiginleg yfirlýsing samningsaðila meðal fylgiskjala kjarasamningsins: „Forsendur kjarasamnings þessa eru að þær ákvarðanir sem teknar hafa verið um viðbótarráðningarkjör sem samið hefur verið um á grundvelli launategunda kjarasamnings standi til og með 31. júlí 2001 og falli þá úr gildi.“ Áfrýjandi mun hafa greitt stefnda til 1. september 2001 þá mánaðarlegu greiðslu, sem kveðið var á um í 1. lið bæjarstjórnarsamþykktarinnar frá 12. maí 1999. Stefndi taldi að í framangreindri bókun með kjarasamningnum hefði falist að áfrýjanda bæri einnig að greiða honum staðaruppbót samkvæmt 2. lið bæjarstjórnarsamþykktarinnar vegna fyrri hluta ársins 2001 með gjalddaga 1. apríl það ár. Því hafnaði áfrýjandi og höfðaði stefndi mál þetta til heimtu slíkrar greiðslu. II. Áfrýjandi heldur því fram að bæjarstjórn hafi á fundi sínum 12. maí 1999 tekið einhliða ákvörðun, sem ekki hafi byggst á samningi, um að greiða staðaruppbót til kennara með þremur tilteknum greiðslum á tilteknum dögum. Samþykktin hafi þannig verið takmörkuð við þessar greiðslur og verði því eðli sínu samkvæmt með engu móti skilin þannig að í henni hafi falist annað og meira eða að á henni geti verið byggður réttur til frekari greiðslna síðar. Á þetta verður ekki fallist. Ákvörðun bæjarstjórnar áfrýjanda um staðaruppbótina var tekin í framhaldi af viðræðum við kennara við grunnskóla í sveitarfélaginu. Enda þótt hún tæki einungis til þriggja greiðslna þá skyldu þær inntar af hendi á hverju þeirra þriggja missera, sem eftir lifðu af gildistíma þágildandi kjarasamnings. Þær fólu því í sér viðbótarráðningarkjör, sem skyldu standa til loka gildistíma kjarasamningsins. Eins og að framan er rakið skyldu viðbótarráðningarkjör sem samið hafði verið um á grundvelli launategunda kjarasamnings standa samkvæmt yfirlýsingu samningsaðila til og með 31. júlí 2001. Aðila greinir á um hvernig skilja beri þetta ákvæði og hvort það takmarki þau „viðbótarráðningarkjör“, sem framlengja skyldi, þannig að staðaruppbót samkvæmt 2. lið bæjarstjórnarsamþykktarinnar falli þar utan. Í hinum áfrýjaða dómi eru rakin meginatriði úr skýrslum Birgis Björns Sigurjónssonar, sem var formaður samninganefndar launanefndar sveitarfélaga, og Eiríks Jónssonar, formanns Kennarasamband Íslands, fyrir héraðsdómi. Þar er einnig rakið efni yfirlýsingar núverandi og fyrrverandi formanns Félags grunnskólakennara. Birgir Björn taldi að yfirlýsingin hafi einungis átt að ná til yfirborgana, sem hafi verið í formi þeirra tegunda af launum, sem kjarasamningar aðila náðu til. Þær tegundir hafi verið launaflokkar eða röðun í þá, tímakaup í dagvinnu, tímakaup í yfirvinnu og þær tegundir af álagsgreiðslum, sem í samningum séu, svo sem annaruppbót í núgildandi samningi. Kjarasamningsumboð einstakra sveitarfélaga til launanefndarinnar hafi verið takmarkað við þessar tegundir launa. Sveitarfélögin hafi gengist undir að hlíta samþykktum launanefndarinnar og kjarasamningum, sem nefndin stæði að, varðandi þessar launategundir og jafnframt skuldbundið sig til að gera ekki breytingar þar á, viðbætur né frávik. Greiðslur til kennara með öðrum hætti eða undir öðrum heitum hafi fallið utan samningsumboðsins og einnig yfirlýsingarinnar. Megininntak í yfirlýsingu formanna Félags grunnskólakennara og skýrslu Eiríks Jónssonar er að á gildistíma kjarasamnings launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands frá miðju ári 1997 til ársloka 2000 hafi mikið kveðið að því að sveitarfélög hafi samið um eða ákveðið viðbótarráðningarkjör fyrir kennara. Flest hafi þessi ráðningarkjör miðast við gildistíma kjarasamningsins og því hafi verið nauðsynlegt að brúa bilið þar til nýtt launakerfi öðlaðist gildi 1. ágúst 2001. Samningsaðilar hafi ekki við gerð hins nýja kjarasamnings haft neina yfirsýn yfir efnisinnihald allra þeirra ákvarðana um viðbótarkjör, sem teknar höfðu verið. Þess vegna hafi aldrei komið til tals að tiltaka sérstaklega þær greiðslur, sem framlengja átti. Ætlunin með bókuninni hafi því verið sú að framlengja allar sérákvarðanir um viðbótarkjör, sem teknar höfðu verið á gildistíma síðast gildandi samnings. Af framansögðu er ljóst að mikið ber á milli formanns samninganefndar launanefndar sveitarfélaga annars vegar og fyrrverandi og núverandi fulltrúa kennara hins vegar um hver ætlun samningsaðila hafi verið með margnefndri yfirlýsingu. Öll eru þau eða voru of nátengd þeim hagsmunum, sem málið varðar, til að ályktun um hver ætlun samningsaðilanna hafi verið verði við þær aðstæður dregin af skýrslum þeirra þannig að úrslitum ráði í máli þessu, nema því aðeins að sú ályktun verði jafnframt studd öðrum atriðum. Samkvæmt áðurnefndri yfirlýsingu skyldu viðbótarráðningarkjör, sem samið hafði verið um á grundvelli launategunda kjarasamnings, standa til og með 31. júlí 2001. Í orðunum „launategunda kjarasamnings“ felst takmörkun á þeim viðbótarráðningarkjörum, sem framlengja skyldi. Þar sem ekki nýtur samkvæmt framansögðu við einhlítra skýringargagna um annað verður að ganga út frá því að þessari takmörkun hafi verið ætlað að hafa efnislega þýðingu við framkvæmd samninganna. Er ágreiningslaust að launategundina „staðaruppbót“ er hvorki að finna í núgildandi né áðurgildandi kjarasamningum sveitarfélaga og kennara. Verður því samkvæmt orðanna hljóðan að telja að hún falli utan yfirlýsingarinnar. Samkvæmt því verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Vesturbyggð, er sýkn af kröfu stefnda, Jóns Ingimarssonar. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 300.000 krónur málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ár 2002, fimmtudaginn 19. desember, er dómþing Héraðsdóms Vestfjarða sett í dómsal að Hafnarstræti 9, Ísafirði og háð þar af Erlingi Sigtryggssyni, dómstjóra. Mál þetta, sem var dómtekið 4. desember sl., höfðaði Jón Ingimarsson, Lönguhlíð 8, Bíldudal, hinn 13. febrúar 2002 gegn Vesturbyggð, Aðalstræti 63, Patreksfirði. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða sér 40.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 1. apríl 2001 til 1. júlí sama ár, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags og málskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður. Árið 1996 var rekstur grunnskóla fluttur frá ríki yfir til sveitarfélaga og voru í því sambandi, meðal annars, sett ný lög um réttindi og skyldur kennara og stjórnendur grunnskóla nr. 72/1996. Hefur stefndi eftir þetta rekið grunnskóla í sveitarfélagi sínu, þ.m.t. á Bíldudal, þar sem stefnandi er einn kennara. Stefndi hefur falið Launanefnd sveitarfélaga samningsumboð fyrir sína hönd gagnvart Kennarasambandi Íslands, er semur fyrir hönd kennara þ.á.m. stefnanda um kaup og kjör. Á árinu 1997 var undirritaður kjarasamningur milli Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands, er skyldi gilda frá 1. ágúst 1997 til 31. desember 2000. Aðilar eru sammála um að víða um land sömdu kennarar og sveitarfélög síðan sín á milli um betri kjör hinna fyrrnefndu en kjarasamningurinn hljóðaði um. Þessir samningar um viðbótarráðningarkjör höfðu yfirleitt sama gildistíma og kjarasamningurinn. Á gildistíma samningsins fóru fram viðræður á milli fyrirsvarsmanna stefnanda og stefnda um laun og starfskjör kennara og leiðbeinenda sem störfuðu hjá stefnda, sem leiddi til þess að á 70. fundi bæjarstjórnar stefnda, sem var haldinn 12. maí 1999, var samþykkt svohljóðandi tillaga: Kennarar og leiðbeinendur fái kaupauka frá 1. maí 1999 til 31. desember árið 2000 krónur 8.500 á mánuði. 1. Kennarar og leiðbeinendur sem undirritað hafa ráðningarsamning um störf við skólann á skólaárinu 1999-2000 fái staðaruppbót 1. sept. 1999 kr. 60.000 og 1. apríl og 1. sept. árið 2000 kr. 40.000 hvort skipti. 2. Ofangreint miðast við 100% starf og greiðist hlutfallslega miðað við lægra starfshlutfall og fellur niður fari það niður fyrir 33%. 3. Greiðslur ná ekki til skólastjórnenda, aðstoðarskólastjóra og stundarkennara. 4. Staðaruppbót samkv. 2. lið hér að framan kemur í stað húsaleigufríðinda kennara og falla því núgildandi húsaleigufríðindi úr gildi 1. ágúst 1999. Nýr kjarasamningur milli Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands var gerður 9. janúar 2001 og skyldi gildistími hans vera frá 1. janúar 2001 til 31. mars 2004. Í honum var gert ráð fyrir kerfisbreytingum með tilheyrandi launahækkunum, er skyldu ekki taka gildi fyrr en við upphaf skólaársins 2001-2002. Samhliða þessu var gerð sérstök bókun við samninginn, sem er svohljóðandi: „[f]orsendur kjarasamnings þessa eru að þær ákvarðanir sem teknar hafa verið um viðbótarráðningarkjör sem samið hefur verið um á grundvelli launategunda kjarasamnings standi til og með 31. júlí 2001 en falli þá úr gildi.“ Stefndi greiddi þeim kennurum og leiðbeinendum sem hjá honum störfuðu 8.500 króna kaupaukann, sbr. lið 1. í samþykkt bæjarstjórnar hér að framan, til 31. júlí 2001. Stefndi taldi sér hins vegar ekki skylt að greiða frekari staðaruppbót en samþykkt bæjarstjórnar hans hljóðaði um og greiddi stefnanda því ekki staðaruppbót 1. apríl 2001. Er deilt um það í málinu hvort staðaruppbótin hafi verið viðbótarráðningarkjör sem ofangreind bókun Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasamband Íslands taki til. Stefnandi byggir á því að stefndi og kennarar við grunnskóla stefnda hafi komist að samkomulagi um viðbótarráðningarkjör og þannig samið um yfirborganir til kennara umfram það sem sagði í kjarasamningi aðila. Með hinum nýja kjarasamningi hafi verið samið um áframhaldandi greiðslur viðbótarráðningarkjara til 31. júlí 2001 og því sé krafa stefnanda um greiðslu staðaruppbótar innan þeirra tímamarka, því hún hafi fallið í gjalddaga 1. apríl 2001. Ennfremur byggir stefnandi á því að Launanefnd sveitarfélaga hafi haft umboð til að semja fyrir sveitarfélagið Vesturbyggð, sbr. upplýsingar frá Launanefnd þar um, og bendir á að samkvæmt samþykktum hennar sé hlutverk hennar að gæta hagsmuna sveitarfélaganna að því er varðar kaup og kjör og koma fram sem samningsaðili fyrir hönd sveitarfélaga í landinu eftir því sem þau gefi henni umboð til, sbr. og 4. og 5. mgr. 3. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986. Stefnandi byggir einnig á því að ákvæði kjarasamnings séu lágmarkskjör og ráðningarsamningar er hljóði um annað séu ógildir, sbr. 24. gr. laga nr. 94/1986. Stefnandi bendir á að stefndi hélt áfram að greiða kaupauka að fjárhæð 8.500 krónur á mánuði uns hið nýja launakerfi tók gildi. Einnig bendir stefnandi á að húsnæðishlunnindi voru ekki greidd eftir að staðaruppbót féll niður um áramótin 2000/2001, en staðaruppbót skyldi koma í stað húsnæðishlunninda. Að öðru leyti vitnar stefnandi til reglna um Launanefnd sveitafélaga frá 28. ágúst 1998, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 1. mgr. 10. gr. og til laga nr 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna, einkum 4. og 5. mgr. 3. gr. og 24. gr. Stefndi krefst sýknu með vísan til þess að hann hafi að fullu og öllu leyti efnt allar samningsbundnar skyldur gagnvart stefnanda í samræmi við kjarasamning og þær breytingar á honum sem voru gerðar með samþykkt bæjarstjórnar stefnda 12. maí 1999. Samkvæmt því hafi stefnda aðeins borið að greiða staðaruppbótina á hinum þremur tilgreindu gjalddögum í samþykktinni. Einnig bendir stefndi á að samkvæmt efni sínu geti samþykkt bæjarstjórnar hans frá 12. maí 1999 ekki leitt til þess að að sjálfvirk framlenging greiðslna sé möguleg enda verði ekkert ráðið af samþykktinni hver fjárhæðin skyldi vera við slíkar aðstæður. Stefndi byggir einnig á því að kjarasamningur aðila nefni hvergi staðaruppbót og því teljist þær greiðslur hans til stefnanda ekki til launategunda kjarasamnings og falli því ekki undir framlengingu viðbótarráðningarkjara sem samið var um með bókun við kjarasamninginn. Stefndi mómælir því að greiðsla hans á mánaðarlegum 8.500 króna kaupauka til stefnanda fram yfir gildistíma samþykktar bæjarstjórnar stefnda hafi falið í sér viðurkenningu á greiðsluskyldu, því stefnda hafi verið í sjálfsvald sett hvort hann greiddi þessa upphæð eða ekki og þessar greiðslur kaupaukans baki honum ekki skyldu til að greiða stefnanda hina umþrættu staðaruppbót. Stefndi bendir á í þessu sambandi að umræddur kaupauki sé í reynd eðlislíkur greiðslu viðbótarlauna vegna verkaskiptingar og færni, sem um ræðir í grein 1.3.2 í kjarasamningi aðila. Þessi kaupauki standi því í reynd nokkuð nær því að falla undir áðurnefnda bókun samningsaðila en staðaruppbótin geri. Stefndi mótmælir því að ákvörðun hans um að hætta greiðslu staðaruppbótar eftir gildistíma samþykktar bæjarstjórnar stefnda um hana brjóti gegn 24. gr. laga nr. 94/1986, ásamt því að þessi tilhögun sé almennt tíðkuð um meðferð sambærilegra greiðslna og samrýmist fyrirætlan samningsaðila. Þá byggir stefndi á því að samþykkt bæjarstjórnar sinnar 12. maí 1999, sem hafi verið í samræmi við niðurstöður viðræðna aðila, hafi í reynd leitt til breytingar á gildandi ráðningarkjörum starfsmanna og telur stefndi sig hafa efnt skyldur sínar samkvæmt nefndu samkomulagi og því verði engar frekari kröfur hafðar uppi á hendur honum vegna þessa. Að öðru leyti vísar stefndi til laga um kjarasamning opinberra starfsmanna nr. 94/1986 og meginreglna íslensks vinnu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann til laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda við grunnskóla. Í máli þessu er deilt um hvernig eigi að skilja bókun þá sem gerð var við kjarasamning Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands og rakin er orðrétt hér að framan. Samkvæmt orðalagi hennar virðist tilgangur hennar hafa verið að tryggja að sérsamningar um viðbótarlaun, þeirra sem kjarasamningurinn tók til, myndu haldast óbreyttir uns kerfisbreyting sem samið var um, tæki gildi við upphaf næsta skólaárs. Samkvæmt bókuninni á hún þó aðeins við um þau viðbótarráðningarkjör sem byggðu á launategundum kjarasamnings. Deila aðilar um merkingu hennar að þessu leyti. Birgir Björn Sigurjónsson, sem var formaður samningsnefndar Launanefndar sveitarfélaga er kjarasamningurinn var gerður, gaf skýrslu hér fyrir dómi. Aðspurður taldi hann að markmið aðila með þessari bókun hefði verið að reyna að fanga allar þær yfirborganir sem í gangi voru, er kjarasamningur aðila var gerður, en að orð bókunarinnar takmörkuðust þó við þær greiðslur er féllu undir samningsumboð Launanefndar sveitarfélaga. Taldi hann að bókunin tæki aðeins til greiðslna, sem falli undir launaliði kjarasamningsins. Nefndi hann sem dæmi, um yfirborganir er falli hér undir, greiðslur fyrir óunna yfirvinnu eða röðun í hærri launaflokka en kjarasamningurinn segi til um. Aðspurður kvaðst hann telja þessi dæmi vera tæmandi talningu á þeim viðbótarráðningarkjörum sem byggðu á launategundum kjarasamnings og gætu fallið undir orðalag bókunarinnar. Kvað hann alla sem þekktu til gerðar kjarasamninga skilja orðin launategundir kjarasamnings þessum skilningi og taldi hann að staðaruppbót gæti ekki fallið þar undir. Formaður Kennarasambands Íslands, Eiríkur Jónsson, gaf einnig skýrslu hér fyrir dómi og taldi að tilgangur umræddrar bókunar hafi verið að ná yfir þau viðbótarráðningarkjör sem hefði verið samið um frá því að kjarasamningur aðila frá 1997 var gerður og þannig tryggja óbreytt ástand hvað slík kjör varðaði, þar til kerfisbreytingar hins nýja kjarasamnings væru komnar í framkvæmd. Stefnandi hefur lagt fyrir dóminn yfirlýsingu Finnboga Sigurðssonar, formanns félags grunnskólakennara og Guðrúnar Ebbu Ólafsdótttur, fyrrum formanns sama félags. Er yfirlýsingunni ekki mótmælt af stefnda sem óstaðfestri. Í henni segir að af hálfu Launanefndar sveitarfélaga hafi verið óskað að kerfisbreyting sem fólst í nýjum kjarasamningi kæmi ekki til framkvæmda fyrr en í upphafi nýs skólaárs 1. ágúst 2001. Flest viðbótarráðningarkjör, sem fjölmörg sveitarfélög hefðu samið um, hefðu aðeins náð til áramóta 2000/2001, eða þar til nýr kjarasamningur yrði gerður. Því hafi þurft að brúa bilið fram til 1. ágúst 2001 og hafi það verið tilefni bókunarinnar. Við gerð hennar hafi ekki verið vitað nákvæmlega um efnisinnihald þeirra viðbótarráðningarkjara sem um hefði verið samið. Því hefði ekki verið unnt að tiltaka sérstaklega þær greiðslur sem ættu að framlengjast, enda hafi það ekki komið til tals við samningagerðina. Hafi ætlun aðila verið sú að framlengja alla sérsamninga um viðbótarráðningarkjör. Samkvæmt þessu er ekki annað að sjá en að tilgangur aðila með þessari bókun hafi verið að viðhalda til loka skólaársins þeim yfirborgunum sem í gangi voru er kjarasamingur aðila var gerður. Við túlkun bókunarinar verður að horfa til þessa markmiðs sem átti að ná með gerð hennar. Þegar greiðslur eins og staðaruppbót samkvæmt samþykkt stefnda eru metnar verður að horfa til eðlis greiðslunnar en ekki þess nafns sem henni er gefin. Með henni var ákveðið að greiða stefnanda kaup umfram það sem kveðið var á um í þágildandi kjarasamningi. Stefnandi bar að staðaruppbótin hefði komið í stað húsaleigufríðinda sem stefndi hefði veitt þeim starfsmönnum er leigðu húsnæði á staðnum. Kvaðst hann sjálfur ekki hafa fengið greidd slík fríðindi, þar sem hann ætti íbúðarhúsnæði á staðnum. Með samþykkt stefnda var því horfið frá því að greiða húsaleigufríðindi, en í stað þess ákveðið að greiða öllum kennurum ákveðna launaviðbót, kaupauka, í samræmi við vinnuframlag þeirra. Þótt þessi kaupauki hafi verið nefndur staðaruppbót þykir ljóst að hann var yfirborgun í formi launagreiðslna en ekki yfirborgun í formi hlunnindagreiðslna. Dómurinn telur að skilja beri bókun samningsaðila til samræmis við markmið þeirra með henni, þannig að hún taki til allra greiðslna sem hafði verið samið um að greiða til viðbótar gildandi kjarasamningi og voru í eðli sínu laun, hverju nafni sem þær voru nefndar. Samkvæmt ofansögðu fellur hin umdeilda staðaruppbót hér undir. Bar stefnda því samkvæmt bókuninni að greiða stefnanda staðaruppbótina á því tímabili sem bókunin tekur til. Stefndi telur að ekki sé hægt að greiða staðaruppbótina þar sem ekki liggi fyrir hver fjárhæð hennar eigi að vera. Samkvæmt samþykkt stefnda átti að greiða tiltekna fjárhæð á tilteknum gjalddögum árið 2000. Af bókun Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands leiðir að honum bar að greiða sömu fjárhæð á sambærilegum gjalddögum árið 2001, uns gildistími bókunarinnar var útrunninn. Bar honum því að greiða staðaruppbót 1. apríl 2001, 40.000 krónur. Samkvæmt þessu verða dómkröfur stefnanda teknar til greina að öllu leyti. Eftir þessum málsúrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 280.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Stefndi, Vesturbyggð, greiði stefnanda, Jóni Ingimarssyni, 40.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr 25/1987 frá 1. apríl 2001 til 1. júlí sama ár, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags og 280.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 361/2016
|
Ávana- og fíkniefni Upptaka
|
V var sakfelldur fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni 0,98 g af MDMA, 98,47 g af kókaíni, 48,93 g af maríhúana og 601 stykki af MDMA töflum. Við ákvörðun refsingar var horft til þess að V hefði ekki sætt refsingu áður en á hinn bóginn var litið til þess að brot hans snerist um mikið magn af hættulegu fíkniefni, MDMA. Var refsing V ákveðin fangelsi í 15 mánuði auk þess sem áðurgreind ávana- og fíkniefni voru gerð upptæk.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 2. maí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun.Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallegaað hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing hans verðimilduð.Með vísan til forsendnahins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærða verður gert aðgreiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Ákærði, Viðar BenTeitsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 654.480 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. apríl 2016.Mál þetta er höfðað meðákæru ríkissaksóknara, útgefinni 6. júlí 2015, á hendur X, kt. [...] [...] íReykjavík, og Viðari Ben Teitssyni, kt. [...], [...] í Kópavogi. Samkvæmt I. kafla ákæru er ákærðu báðum gefið að sök„stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa föstudaginn 25. apríl 2014, ígeymslu 101 að [...], Kópavogi, haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskynisamtals 245,32 g af amfetamíni, 0,98 g af MDMA, 98,47 g af kókaíni, 48,93 g afmaríhúana og 601 stykki af MDMA töflum, sem lögreglan fann við leit. Telst þettavarða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr.64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001.“ Í II. kafla ákæru er ákærði X annars vegar sóttur til saka fyrir „hylmingu, með því að hafa ásama stað og tíma og greinir í I. [kafla] ákæru, haft í vörslum sínum samtals 6fartölvur, þar af þrjár af gerðinni Acer aspire V5, eina af gerðinni Asus X55u,eina af gerðinni Asus X550 LA og eina af gerðinni Asus v3, þrátt fyrir aðákærða væri ljóst að um þýfi væri að ræða og þannig haldið fartölvunum ólöglegafyrir eigendum fram til þessa dags er lögreglan lagði hald á þær við húsleit enþeim var stolið fimmtudaginn 24. apríl 2014 úr versluninni [...], [...],Reykjavík.Telst þetta varða við 1.mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga.“ Hinsvegar er ákærða í þessum kafla ákæru gefið að sök „fíkniefnalagabrot, með þvíað hafa á sama stað og tíma og greinir í I. [kafla] ákæru, haft í vörslum sínum6,26 g af amfetamíni og 0,49 g af kókaíni sem lögreglan fann við leit áákærða.“ Telst þetta varða við 2.gr., sbr. 5. gr. og 6. gr., laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni með áorðnumbreytingum og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar nr. 233/2001 um ávana-og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni, sbr. reglugerð nr. 848/2002 ogauglýsingu nr. 232/2001. Lokser ákærða Viðari í III. kafla ákærðu gefið að sök „fíkniefnalagabrot með því aðhafa á sama stað og tíma og greinir í I. [kafla] ákæru, haft í vörslum sínum3,89 g af amfetamíni, sem lögreglan fann við leit á ákærða.“Telst þetta varða við 2.gr., sbr. 5. gr., laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Þess er krafist að ákærðu verðidæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Jafnframt er gerðkrafa um upptöku á framangreindum fíkniefnum. Ákærði Viðarhefur alfarið neitað sök samkvæmt I. kafla ákæru, en gengist við þeirriháttsemi sem honum er gefin að sök í III. kafla hennar. Ákærði X hefur játaðsakargiftir samkvæmt I. kafla ákæru að hluta og nánar tiltekið á þann veg aðhann hafi á umræddum stað og tíma haft í vörslum sínum í sölu- ogdreifingarskyni 245,32 g af amfetamíni. Þá hefur hann skýlaust játað þaðfíkniefnalagabrot sem seinni töluliður II. kafla ákæru tekur til. Að öðru leytineitar ákærði sök. Ákærði Xgerir þá kröfu að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að húnverði að fullu skilorðsbundin. Ákærði Viðarkrefst aðallega sýknu af sakargiftum samkvæmt I. kafla ákæru, til vara að honumverði ekki gerð refsing, en að því frágengnu að hann verði dæmdur til vægustulögleyfðu viðurlaga og að refsivist, komi til þess að hún verði dæmd, verðibundin skilorði. Þá krefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing semlög leyfa fyrir brot samkvæmt III. kafla ákæru.I Samkvæmtrannsóknargögnum málsins bárust lögreglu um það upplýsingar í byrjun apríl 2014að ákærði X hefði með höndum sölu og dreifingu fíkniefna og að umsvif hans áþví sviði væru umtalsverð. Væri hann meðal annars grunaður um að hafa í félagivið annan mann flutt til landsins þúsundir E-taflna. Segir í frumskýrslulögreglu, sem rituð er af A rannsóknarlögreglumanni, að í þágu rannsóknarmálsins hafi lögregla verið með eftirlit við fjöleignarhúsið að [...] íKópavogi að kvöldi föstudagsins 25. apríl 2014, en ákærði var þá búsettur þar.Á þessum tíma beindist grunur um refsiverða háttsemi í engu að ákærða ViðariBen Teitssyni sem einnig bjó í húsinu. Er í skýrslunni lýst tildrögum þess aðákærði X var handtekinn í geymslu nr. 101 í kjallara hússins, en hún tilheyriríbúð ákærða Viðars. Geymslan hafi verið lokuð þegar lögreglumenn komu að hennien þrusk heyrst innandyra. Þar sem ekki hafi verið opnað þegar lögregla gerðivart við sig hafi hurðin verið brotin uppi og ákærði þá staðið á miðjugeymslugólfinu. Áður en þetta gerðist og í þeim tilgangi að hafa upp á ákærðahafi lögreglumenn farið inn í geymslu nr. 102 sem fylgir íbúðinni sem hann bjóí á þessum tíma og hafi þeir einnig þurft að brjóta sér leið inn í hana. Ískýrslunni kemur fram að ákærði hafi á staðnum heimilað lögreglu að framkvæmaleit í íbúð hans og geymslu nr. 102, en þar sem hann hefði ekkert með geymslunr. 101 að gera gæti hann ekki heimilað leit í henni. Strax í kjölfar þessahafi ákærði Viðar verið handtekinn þar sem hann var staddur á bifreiðastæðinuframan við húsið. Í þessum aðgerðum lögreglu voru einnig handteknir þeir B og C,sem voru á leið frá íbúð ákærða X og niður í kjallarann þegar lögregla handtókþá, og fjórir aðrir karlmenn sem staddir voru í íbúð ákærða, þar á meðal D. Ástaðnum handtók lögregla einnig E, sem samkvæmt skýrslunni á að hafa fariðniður í kjallara fjöleignarhússins í fylgd ákærða Viðars skömmu áður enlögregla lét til skarar skríða. Íframangreindri frumskýrslu málsins kemur fram að við leit í geymslu nr. 101,það er geymslunni sem tilheyrir íbúð ákærða Viðars, hafi fundist efni sem taliðvar að væru fíkniefni. Lögmaður sem kallaður hafi verið til að beiðni ákærðahafi verið viðstaddur leitina. Þá hefðu sömuleiðis fundist þarna 6 nýjarfartölvur í upprunalegum umbúðum. Í skýrslu um rannsókn og prófun á haldlögðumefnum, sem er á meðal gagna málsins, kemur fram að um var að ræða 245,32 g afamfetamíni, 0,98 g af MDMA, 98,47 g af kókaíni, 48,93 g af maríhúana og 601stykki af MDMA-töflum. Voru 15 töflur rannsakaðar af Rannsóknastofu HáskólaÍslands í eiturefnafræði. Kemur fram í fyrirliggjandi matsgerðrannsóknastofunnar að hver tafla hafi innihaldið 97 mg af MDMA sem samsvari 115mg af MDMA-klóríði. Samkvæmt gögnum málsins voru fíkniefnin aðallega falin ímálningarfötu, í plastboxi sem komið hafði verið fyrir í frystiskáp og ítölvukassa eða tölvuturni gamallar borðtölvu. Þá er þess að geta að íupplýsingaskýrslu lögreglu 27. október 2014 er greint frá því að framangreindumfartölvum hafi verið stolið í innbroti í verslunina [...]í Reykjavík 24. apríl2014.Í lögregluskýrslu semsérstaklega var rituð um handtöku ákærða X kemur fram að hann var með fíkniefniá sér. Samkvæmt fyrirliggjandi efnaskýrslu tæknideildar lögreglunnar áhöfuðborgarsvæðinu leiddi rannsókn og prófun á þeim efnum í ljós að um var aðræða 0,49 g af kókaíni og 6,26 g af amfetamíni. Í gögnum málsins kemur einnigfram að við leit á ákærða Viðari hafi fundist 3,89 g af amfetamíni. Þá var gerðleit í íbúðum ákærðu og geymslu nr. 102 en þar fannst ekkert sem þýðingu hefurvið úrlausn málsins. Fram kemur ílögregluskýrslu frá 28. apríl 2014 að við skýrslugjöf hjá lögreglu 26. samamánaðar hafi ákærði Viðar greint frá því að myndavélabúnaður hafi verið setturupp í fjöleignarhúsinu að [...] og að hann tæki upp mynd af bílageymslu,hjólageymslu og sameiginlegu rými þar sem eru geymslur fyrir hverja íbúð íhúsinu. Þessi búnaður væri í eigu húsfélagsins og hann hafi á sínum tíma veriðsettur upp af Securitas hf. Hafi lögregla tekið búnaðinn í sínar vörslur samadag og ákærði upplýsti um þetta. Tveimur dögum seinna hafi búnaðurinn veriðafhentur Securitas til skoðunar. Á meðal gagna málsins er skjal sem sýnir 59svokölluð „skjáskot“ sem starfsmanni fyrirtækisins, F, tókst að kalla fram viðtæknivinnu sína. Á hverju þeirra sést til mannaferða í því sameiginlega rýmisem getið er um hér að framan. Í nær öllum tilvikum sjást ákærðu á þessumskjáskotum, en þeir eru þó aldrei saman á þeim. Ná þau yfir tímabilið fráklukkan 01.21 aðfaranótt 17. apríl 2014 til klukkan 17.48 25. sama mánaðar, enskömmu seinna mun hafa slokknað á búnaðinum. Teknar voru tvær skýrsluraf ákærða X 26. apríl 2014, það er daginn eftir að hann var handtekinn. Hófstfyrri skýrslutakan klukkan 15.26 og henni lauk klukkan 16.08, en sú seinnihófst klukkan 19.34 og stóð í um það bil 6 mínútur. Í fyrri skýrslunni kvaðsthann ekkert kannast við þau fíkniefni sem fundust við leit að [...] en gafóljóst í skyn að meðákærði hefði eitthvað með þau að gera. Þá skýrði hann svofrá að D, vinur hans, hafi komið með tölvurnar til hans og beðið hann um aðgeyma þær. Í seinni skýrslunni gekkst ákærði á hinn bóginn við því að eigafíkniefnin, en þó ekki „grasið“. Meðákærði hafi leyft honum að geyma fíkniefniní geymslunni og þegið greiðslu fyrir það, en hún hafi falist í því að hann hafifengið amfetamín hjá ákærða. Meðákærði hafi látið hann hafa lykil aðgeymslunni. Þegar ákærði var spurður um magn fíkniefna sem komið hefði veriðfyrir í geymslunni gat hann litlu um það svarað og tiltók það eitt, sérstaklegaaðspurður um amfetamínið, að „þetta hafi verið hundrað og eitthvað sem vareftir“. Þá kom fram hjá ákærða í þessari skýrslu hans að D hafi komið meðtölvurnar til hans eftir að hafa stolið þeim í innbroti. Í skýrslutöku 2. júlí2014 var ákærði inntur eftir því hvort hann vildi breyta fyrri framburði sínumeða bæta einhverju við hann. Því svaraði hann neitandi. Við skýrslugjöf hjálögreglu 7. sama mánaðar var afstaða hans í fyrstu sú sama en breyttist síðan áþann veg að hann hafi bara átt amfetamíníð og önnur fíkniefni sem fundust ígeymslunni hafi tilheyrt meðákærða. Á milli þeirra hafi verið „skiptidíll“. Við skýrslugjöf hjálögreglu 26. apríl 2014 kvaðst ákærði Viðar ekkert kannast við þau fíkniefnisem sakargiftir í I. kafla ákæru taka til. Þá neitaði hann að tjá sig um þaðhvar hann hafi fengið fíkniefnin sem fundust við leit á honum. Hið sama gerðihann þegar hann var inntur eftir því hvort hann neytti fíkniefna. Hann hafikynnst meðákærða um það bil tveimur mánuðum áður. Skýrði hann svo frá að hannhafi heimilað meðákærða og félögum hans að nota geymsluna, þar sem fíkniefninfundust, og látið honum í té lykil að henni í því skyni. Verður ráðið að þessumframburði ákærða að meðákærði hafi fengið lykilinn lánaðan í nokkur skipti og ískamman tíma hverju sinni, síðast tveimur dögum áður en fíkniefninfundust. Aðspurður neitaði ákærði aðsvara því hvort meðákærði hafi greitt eitthvað fyrir afnot sín aðgeymslunni. Fram er komið í málinu aðákærði Viðar hafði komið fyrir í og við geymslu sína í kjallara hússins að [...]búnaði sem gerði honum kleift að fylgjast með mannaferðum við hana.IIVið þingfestingu málsinsjátaði ákærði X skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefinað sök í 2. lið II. kafla ákæru en neitaði sök að öðru leyti. Við aðalmeðferðmálsins gekkst ákærði við því að hafa átt það amfetamín sem lögregla fann viðleit í geymslu nr. 101 í fjöleignarhúsinu að [...] í Kópavogi að kvöldiföstudagsins 25. apríl 2014 og að hafa haft það í sínum vörslum í sölu- ogdreifingarskyni. Efnið hafi hann geymt í plastboxi sem komið hafði verið fyrirí frysti sem var í geymslunni. Hann hafi ekkert haft með önnur efni að gera semlögregla lagði hald á þetta kvöld og tilgreind eru í I. kafla ákæru. MeðákærðiViðar hafi verið með þau í sinni umsjá og ákærði hefði enga vitneskju um þaðhvort hann hafi átt efnin eða verið að geyma þau fyrir einhvern annan. Fram komhjá ákærða að hann og meðákærði hefðu búið hlið við hlið í blokkinni og að þeirhefðu kynnst í gegnum sameiginlegan kunningja en ekkert þekkst áður en ákærðiflutti þangað. Ákærði hafi ekki getað geymt amfetamínið í sinni geymslu, húnhafi ekki verið öruggur geymslustaður í ljósi fyrri afskipta lögreglu af honum,og meðákærði boðið honum að geyma það í geymslunni sinni. Hefðu samskiptiþeirra þróast á þann veg að þeir hefðu skipst á efnum, ákærði hafi látiðmeðákærða í té amfetamín og fengið í staðinn frá honum kókaín og MDMA. Það hafimeð öðrum orðum verið í gangi „skiptidíll“ á milli þeirra. Meðákærði hafi tildæmis fengið amfetamín hjá ákærða skömmu áður en þeir voru handteknir. Hannhafi af þessum sökum vitað um þessi efni, en meðákærði hafi verið duglegur viðað færa þau á milli geymslustaða inni í geymslunni. Meðákærði hafi látið hannfá lykil að geymslunni þegar ákærði þurfti að komast inn í hana. Hann hafi haftlykilinn undir höndum í skamman tíma hverju sinni og kannaðist ekki við að hafafengið hann að láni þar sem hann hafi verið búinn að týna lyklinum að sinnigeymslu. Þá kvaðst ákærði ekki muna hvort lykill sem hann fékk hjá meðákærðahafi líka gengið að sameigninni. Þá kom fram hjá ákærða að hann hafi stundumfarið niður í geymsluna til að sinna erindum fyrir meðákærða og nefndi í þvísambandi að hann hafi sótt þangað fíkniefni sem meðákærði hafi átt og skiliðþau eftir á einhverjum stað þar sem þau yrðu sótt af öðrum aðila. Nánaraðspurður um þetta og meinta sölu ákærðu á fíkniefnum kaus ákærði að tjá sigekki frekar. Þegar borinn var undir ákærða framburður hans hjá lögreglu 26.apríl 2014 þar sem hann gekkst við því að hafa átt öll þau fíkniefni semfundust í geymslunni, en sú afstaða hans var óbreytt við skýrslugjöf 2. júlísama ár, svaraði hann því til að honum hafi verið sagt að hann ætti að takaþetta allt á sig. Hann hafi verið hræddur og ákveðið að gera það. Við þettabætist síðan að hann hafi verið í mikilli neyslu á þessum tíma. Síðar hafi hannákveðið að standa með sjálfum sér og skýra satt og rétt frá. Hið rétta í málinuværi því það að hann hafi átt amfetamínið en meðákærði öll önnur efni semfundust í geymslunni við leit lögreglu. Framburður hans hjá lögreglu fram til7. júlí 2014 væri þannig rangur og hið sama ætti við um framburð meðákærða, semværi í reynd fráleitur í ljósi allra atvika. Tiltók ákærði í þessu sambandi aðmeðákærði hafi varla staðið í því að koma upp búnaði til að fylgjast meðmannaferðum við geymsluna vegna fíkniefna sem ákærði væri að geyma í henni. Þáhafnaði hann því alfarið að hafa átt aðild að innflutningi á MDMA-töflum, ensvo sem áður er fram komið voru aðgerðir lögreglu að [...] í umrætt sinn meðalannars byggðar á upplýsingum þar að lútandi sem rannsóknargögn málsins bera meðsér að lögreglu hafi borist. Spurður um fartölvurnar sem voru í geymslunnisvaraði ákærði því til að D hafi komið með þær til hans og spurt hvort hannvildi kaupa þær. Ákærði hafi boðið honum fíkniefni í skiptum fyrir þær en þarsem það hafi ekki gengið hafi ákærði ætlað að kanna hvort meðákærði vildi kaupaþær. Hafi meðákærði svarað því til að hann ætlaði að skoða málið og sagt ákærðaað fara með tölvurnar í geymsluna. Kvaðst ákærði aðspurður ekki hafa spurt Dhvarhann hafi fengið tölvurnar. Verður af framburði ákærða ráðið að D hafi oftkomið með einhverja hluti til hans sem ákærða hafi grunað að væru illafengnir. Í framburði ákærða Viðarsfyrir dómi kom fram að hann hafi kynnst meðákærða í gegnum gamlan skólafélagasinn í kjölfar þess að meðákærði flutti að [...], í íbúðina við hliðina áhonum. Á milli þeirra hefðu verið samskipti í 2-3 mánuði áður en umræddaraðgerðir lögreglu komu til. Þetta hafi byrjað með því að það hafi veriðeitthvert vesen á meðákærða og strákum sem höfðust við í íbúð hans, það hafimeðal annars brotnað rúða og hann hafi sem formaður húsfélagsins hjálpað þeim„að græja það“. Þá hafi meðákærði týnt lykli að sameign fjöleignarhússins ogákærði þá boðist til að lána honum aukalykilinn sinn sem hafi gengið aðsameigninni og geymslunni hans. Meðákærði hafi einhverju sinni á þessum tíma spurtákærða hvort hann gæti lánað honum borvél. Hafi ákærði samþykkt það og sagtmeðákærða að hún væri í geymslunni og að lykillinn sem hann væri með gengi aðhenni. Þá hafi ákærði líka fengið að geyma eitthvað í geymslunni þar sem hansgeymsla hafi verið ólæst. Eftir þetta hafi meðákærði greinilega farið aðnotfæra sér þessa greiðasemi ákærða í vafasömum tilgangi. Hann hafi aldreifarið inn í geymsluna að beiðni ákærða. Hafnaði ákærði því alfarið að hafa haftvitneskju um fíkniefnin sem í ljós kom að voru í geymslunni. Meðákærði hafihaft lykilinn sem hann fékk hjá ákærða í sínum vörslum í um það bil tvo mánuðisamfleytt og framburður meðákærða um annað væri rangur. Á þessum tíma hafiákærði margoft beðið hann um að skila lyklinum en án árangurs, síðast skömmuáður en lögregla handtók þá. Ákærði hafi þá farið niður í geymsluna ásamt Evini sínum til að sækja þangað stroffur. Meðákærði hafi þá verið þar staddur.Hafi ákærði sagt honum að hann kærði sig ekki um að hann væri að hanga inni ígeymslunni og krafist þess að hann skilaði lyklinum. Þá verður af framburðiákærða ráðið að hann hafi, þegar hér var komið sögu, spurt meðákærða umtölvurnar sem voru í geymslunni og beðið hann um að fjarlægja þær. Meðákærðihafi af þeim ástæðum þurft að hafa lykilinn aðeins lengur og því ekki afhentákærða hann. Kvaðst ákærði að öðru leyti ekkert geta sagt um tölvurnar ogtildrög þess að þeim hafði verið komið fyrir í geymslunni. Þegar ákærði varbeðinn um að gera frekari grein fyrir því af hverju honum tókst ekki að fá meðákærðatil að skila lyklinum gat hann engu svarað um það. Aðspurður um samskipti sínvið meðákærða svaraði ákærði því til að þau hafi verið í lagi til að byrja með.Hann hafi þó fljótlega farið að gruna að meðákærði væri í einhverjufíkniefnastússi og tiltók í því sambandi ástand manna sem héldu til hjá honum.Þetta hafi verið einhverjum vikum áður en aðgerðir lögreglu komu til. Sjálfurkvaðst ákærði ekki neyta fíkniefna. Spurður um fíkniefnin sem fundust í fórumhans og III. kafli ákæru tekur til, en þær sakargiftir játaði ákærði skýlaust,svaraði hann því til að meðákærði hafi látið hann hafa þessi efni þegar þeirvoru staddir í geymslunni í framangreint sinn, það er skömmu áður en þeir voruhandteknir. Hafi meðákærði rétt honum efnin og sagt að hann ætti að prófaþetta. Hann hafi ákveðið að gera það og stungið efnunum í vasann. Sú skýringsem meðákærði hafi gefið á því að ákærði var með fíkniefni í fórum sínum værialröng. Þegar ákærði var inntur eftir því hvort hann gæti gefið skýringu áframburði meðákærða um aðild hans að þeim sakargiftum sem greinir í I. kaflaákæru svaraði ákærði því til að það eina sem honum dytti í hug væri aðmeðákærði væri að reyna að koma sér undan sök í málinu, það er að hann væri aðreyna að bjarga sjálfum sér. Þegarákærði var spurður um þann búnað sem hann hafði komið fyrir til að fylgjast meðmannaferðum við geymsluna skýrði hann svo frá að hann hafi fengið búnaðinn hjáfélaga sínum og ákveðið að prófa hann. Ekki sé um upptökutæki að ræða heldurbirtist á skjá inni í geymslunni mynd af svæðinu framan við hana. Hann hafinánast ekkert notað þennan búnað en hann hafi engu að síður verið í lagi á þeimtíma sem um ræðir í málinu og þannig séð virkur. Þá kvaðst ákærði enga skýringugeta gefið á því af hverju upptaka með eftirlitsmyndavél á geymslugangistöðvaðist um klukkan 18 hinn 25. apríl 2014. Hópur lögreglumanna tókþátt í aðgerðum lögreglu að [...] í Kópavogi að kvöldi föstudagsins 25. apríl2014 og rannsókn málsins í aðdraganda og kjölfar þeirra. Átta þeirra gáfuskýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Við þá skýrslugjöf kom meðal annarsfram að eftirlit og aðgerðir lögreglu hafi alfarið komið til vegna gruns um aðákærði X hefði með höndum sölu á fíkniefnum. Hefðu lögreglu borist upplýsingar,sem metnar voru áreiðanlegar, um að umsvif hans á því sviði væru umtalsverð,hann hefði nýlega flutt inn umtalsvert magn E-taflna og væri með sölumenn ásínum snærum. Skömmu áður en hann var handtekinn hafi hann verið búinn að faraoft niður á geymslugang í kjallara hússins og lögreglu því grunað að hanngeymdi fíkniefni einhvers staðar þar. Þá hefðu ákærðu sést ræða saman. Þegarákveðið var að lögreglumenn færu inn í húsið hafi ákærði X stuttu áður lagtleið sína niður í kjallarann. Um þetta og annað sem rakið hefur verið úrrannsóknargögnum málsins var framburður lögreglumannanna í fullu samræmi viðþað sem þar kemur fram.E, C og D voru í hópiátta manna sem voru handteknir ásamt ákærðu í framangreindum aðgerðum lögreglu.Í framburði E kom fram aðhann hafi verið staddur þarna í þeim erindagjörðum að sækja snjósleða tilákærða Viðars, en á milli þeirra væri mikill vinskapur. Hann hafi ekkert þekktmeðákærða á þessum tíma. Í tengslum við þetta erindi sitt hafi hann farið ásamtákærða niður í geymslu sem ákærði sé með í kjallara hússins, nánar tiltekið tilað ná þar í stroffur sem átti að nota til að binda snjósleðann á kerru. Þeirhefðu komið að manni inni í geymslunni sem hann hafi síðar gert sér grein fyrirað væri meðákærði X. Kvaðst E hafi staldrað við í geymslunni í mjög skamman tíma,eða í mesta lagi 40 sekúndur. Hann og ákærði hefðu farið saman niður ígeymsluna en ákærði komið aðeins á eftir honum upp, í mesta lagi einni mínútusíðar. Ákærði hafi rætt aðeins við meðákærða niðri í geymslunni og þá um það aðmeðákærði ætti að skila til hans lykli að geymslunni sem hann hefði lánaðhonum. Kvaðst E hafa heyrt það síðar frá ákærða að meðákærði hafi fengiðlánaðan lykil að geymslunni hjá ákærða þar sem hann hefði týnt lyklinum aðgeymslunni sinni. Þá kom það fram í framburði vitnisins að ákærði hafi sagthonum frá því áður en til umræddra lögregluaðgerða kom að lögregla hefði oftaren einu sinni framkvæmt húsleit hjá nágranna hans. Í skýrslu sinni skýrði Csvo frá að hann og ákærði X hefðu verið á leiðinni út að borða ásamt félögumsínum þegar lögregla handtók þá, en þeir væru æskuvinir. Aðspurður kvaðst hannekki þekkja meðákærða Viðar en vita hver hann væri, hann hafi komið í heimsókntil ákærða. Bar C á þann veg að honum hafi skilist að á milli ákærðu hafi veriðí gangi viðskipti með fíkniefni og þá þannig að þeir hefðu skipst á efnum. Hafiákærði X látið ákærða Viðar hafa amfetamín í skiptum fyrir kókaín ogMDMA-töflur. Ákærði X hafi haft aðgang að geymslu ákærða Viðars og geymtamfetamínið þar. Sjálfur kvaðst C aldrei hafa farið inn í geymsluna þar semefnin voru geymd. Hann hafi verið handtekinn á geymsluganginum í kjallarahússins og gaf þá einu skýringu á veru sinni þar að vinur hans hafi beðið hannum að koma með sér þangað. Nánar inntur eftir því á hverju hann byggðiframangreindan framburð sinn um að ákærðu hefðu skipst á efnum svaraði C þvítil að hann hafi staðið í þeirri meiningu að ákærði X hafi fengið kókaín ogMDMA frá ákærða Viðari, eiganda geymslunnar, í skiptum fyrir spítt, það eramfetamín. Ákærði X hafi útvegað vitninu amfetamín með nánast engum fyrirvara,hann hafi bara skotist niður og sótt það, en þegar um kókaín eða MDMA var aðræða hafi það alltaf tekið ákærða mun lengri tíma að útvega efnin, eða allt uppí 6 klukkustundir. Sjálfur hafi hann neytt kókaíns og morfíns og selt önnurfíkniefni til að fjármagna neyslu sína. Skýrslutaka af D fyrirdómi laut alfarið að því hylmingarbroti sem ákærða X er gefið að sök í ákæru.Fram kom hjá D að hann og ákærði hafi verið góðir vinir en að hann þekktiekkert til ákærða Viðars. Það gæti vel passað að hann hafi farið með fartölvurtil ákærða að [...] í Kópavogi í apríl 2014 og þá í þeim tilgangi að geyma þærþar. Hann hafi verið ákærður fyrir að hafa stolið 6 fartölvum á þessum tíma endómur hafi ekki gengið í málinu. Annað telst ekki hafa komið fram hjá D íþessari skýrslu hans sem varðar framangreint ákæruefni. Bar hann ýmist fyrirsig minnisleysi um atvik og vísaði í því sambandi til þess að hann hafi verið ímikilli óreglu á þessum tíma eða neitaði að svara spurningum sem lutu að meintubroti hans. Við aðalmeðferð málsinsgaf skýrslu sem vitni F, tæknimaður hjá Securitas hf., en áður er getið umaðkomu hans að rannsókn lögreglu á málinu. Fram kom hjá honum að búnaðurinn semhann fékk í hendur hafi verið upptökutæki með hörðum diski. Hafi vinna hansfalist í því að færa myndefni sem var á harða disknum af tilteknum staðli eða„formati“ yfir á annan staðal sem Windows Media spilari ráði við. Þetta hafiekki verið flókið verk en tímafrekt. Um samfellda upptöku hafi verið að ræða ogþað hafi ekki verið unnt að klippa myndefnið til. Rafmagnsleysi sélanglíklegasta skýringin á því að upptöku ljúki um kl. 18 föstudaginn 25. apríl2014 og þá annað tveggja að búnaðurinn hafi verið tekinn úr sambandi eðarafmagninu hafi slegið út. III Svo sem fram er komið fann lögregla talsvert magn fíkniefna viðhúsleit í fjöleignarhúsinu að [...] í Kópavogi að kvöldi föstudagsins 25. apríl2014. Hafði fíkniefnunum, sem gerð er grein fyrir í I. kafla ákæru, verið komiðfyrir í læstri geymslu í kjallara hússins sem tilheyrir íbúð ákærða Viðars.Tekur saksókn á hendur ákærðu til þess að þeir hafi haft þessi efni í vörslumsínum í sölu- og dreifingarskyni. Ákærði X hefur játað að hafa átt hlutaefnanna, nánar tiltekið 245,32 g af amfetamíni, og að auki viðurkennt að hafaætlað að ráðstafa þeim með þeim hætti sem í ákæru greinir. Hefur hann fyrirdómi skýrt svo frá að vegna fyrri afskipta lögreglu af honum hafi geymslan hansekki verið öruggur geymslustaður fyrir fíkniefni og meðákærði því boðið honumað geyma fíkniefni sem hann átti í geymslunni sinni. Ákærði Viðar hefur alfariðneitað sök að því er þessar sakargiftir varðar og kveðst enga hugmynd hafa haftum það að fíkniefni væru í geymslunni. Einnig fundust fíkniefni við leit áákærðu, sbr. 2. töluliður II. kafla og III kafli ákæru. Hafa þeir skýlaustgengist við þeirri háttsemi sem þar er lýst. Telst hún sönnuð og eru þau brotréttilega heimfærð í ákæru til 2. gr., sbr. 5. gr., laga nr. 65/1974 um ávana-og fíkniefni. Auk framangreinds er ákærða X gefin að sök hylming, sbr. 1.töluliður II. kafla ákæru, og lúta þær sakargiftir að 6 fartölvum sem einnigfundust við framangreinda húsleit. Það er áður rakið að við skýrslugjöf hjá lögreglu var ákærði Xreikull í framburði sínum um aðild sína að sakargiftum samkvæmt I. kafla ákæru.Þannig neitaði hann alfarið sök þegar fyrsta skýrslan af honum var tekin,játaði við næstu skýrslugjöf sama dag að hafa átt öll þau fíkniefni sem fundustí geymslunni, en við skýrslutöku 7. júlí 2014 breytti hann framburði sínum á þannveg að hann hafi eingöngu átt amfetamínið og hefur þaðan í frá haldið sig viðþað. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dómurreistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Efákærði ber á annan hátt fyrir dómi en hjá lögreglu er dómara heimilt, samkvæmt1. mgr. og 2. mgr. 109. gr. þeirra laga, að taka tillit til þess, sem framkemur í lögregluskýrslu, ef hann telur breyttan framburð fyrir dómiótrúverðugan, en sakfelling verður hins vegar ekki reist á skýrslugjöf hjálögreglu, einni og sér. Af framangreindu leiðir að sakfelling í málinu að þvíer varðar ákærða X verður ekki eingöngu byggð á framangreindri játningu hansvið skýrslugjöf hjá lögreglu. Þá gaf ákærði skýringar á breyttum framburði sínum.Er þeirra áður getið, en að auki er til þess að líta, svo sem rakið hefurverið, að í upphafi neitaði hann sök alfarið og dró fulla játningu sína tilbaka á meðan málið sætti lögreglurannsókn. Telur dómurinn, meðal annars í ljósiþessa en einnig að virtu öðru því sem fram er komið í málinu, að ekki séuforsendur til að framburður ákærða fyrir dómi um aðild hans að málinu verðimetinn ótrúverðugur, en um mat á sönnunargildi hans við úrlausn þess fer aðöðru leyti samkvæmt 115. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til þess sem að framan greinir er sannað að ákærði Xhafi haft það amfetamín, sem fannst við leit í geymslu meðákærða í umrætt sinn,í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni, enda verður við það að miða að hannhafi haft fullan aðgang að þessum fíkniefnum þar. Samkvæmt framansögðuhafði fíkniefnunum sem I. kafli ákæru tekur til verið komið fyrir á stað íhúsinu sem ákærði Viðar hafði óskoruð umráð yfir og reglubundin afnot af. Íljósi þessarar aðstöðu og þegar jafnframt er haft í huga að um talsvert magnfíkniefna var að ræða standa líkindi til þess að hann hafi verið með í ráðum ogað ákærði X hafi þannig ekki verið hér einn að verki. Þá var ákærði Viðar með3,89 g af amfetamíni í fórum sínum þegar hann var handtekinn. Ber ákærðu samanum að efnin hafi hann fengið hjá ákærða X skömmu áður og að þeir hafi þá veriðstaddir í geymslunni. Er ólíkindablær á þeirri skýringu sem ákærði hefur gefiðá ástæðum þess að hann hafði fíkniefni undir höndum, en að eigin sögn neytirhann ekki slíkra efna. Er framangreint ótvírætt til þess fallið að draga úrtrúverðugleika þess framburðar hans að hann hafi ekkert haft með þau fíkniefniað gera sem fundust við leit í geymslunni og ekki einu sinni vitað að þeimhefði verið komið fyrir þar, en rennir á hinn bóginn vissum stoðum undirframburð ákærða X, þar á meðal um það að á milli ákærðu hafi verið„skiptidíll“. Fær sá framburður ákærða enn fremur stuðning í vitnisburði C svolangt sem hann nær. Við skýrslugjöf hjálögreglu 26. apríl og 11. júlí 2014 var framburður ákærða Viðars á þann veg aðhann hafi heimilað meðákærða og félögum hans að nota geymsluna og látið honum íté lykil að henni í því skyni. Í þessum skýrslum sínum vék ákærði í engu að þvíað einhver önnur atvik hafi orðið til þess að hann afhenti meðákærða lykilinn.Annars var framburður ákærða hjá lögreglu um málsatvik ekki skýr og glöggur aðþví marki sem hann á annað borð kaus að tjá sig um þau. Fyrir dómi gaf ákærðiþá skýringu á því að meðákærði hafði lykilinn undir höndum að hann hefði týntsínum lykli að sameign fjöleignarhússins og ákærði þá boðist til að lána honumaukalykilinn sinn sem einnig hafi gengið að geymslunni hans. Meðákærði hafiþannig ekki fengið lykilinn til þess að hann kæmist inn í geymslu ákærða ogekki haft um það vitneskju fyrsta kastið að lykillinn gengi að henni. Þegarhann hafði fengið að vita það hafi ákærði leyft honum að geyma hluti ígeymslunni þar sem hans geymsla hafi verið ólæst. Það fær á hinn bóginn ekkisamrýmst því að í aðgerðum sínum að [..] í umrætt sinn þurfti lögregla aðbrjóta sér leið inn í geymslu ákærða X. Að framangreindu virtu telst ákærðiekki hafa gefið trúverðuga skýringu á ástæðum þess að hann lét meðákærða í télykil að geymslunni. Þá hefur framburður hans um það hvenær meðákærði hafðilykilinn undir höndum verið reikull. Þannig bar ákærði fyrir dómi, andstætt þvísem fram hafði komið í skýrslu hans hjá lögreglu, að meðákærði hafi verið búinnað hafa lykilinn í sínum vörslum í um það bil tvo mánuði samfellt þegar húsleitlögreglu var framkvæmd. Var og mjög ótrúverðugur sá framburður ákærða að hannhafi nánast allan þann tíma gert ítrekaðar tilraunir til að fá meðákærða til aðskila lyklinum. Þá er til þess að líta að ákærði hefur borið um að hann hafieinhverjum vikum áður en umræddar aðgerðir lögreglu komu til farið að gruna aðmeðákærði tengdist einhverju „fíkniefnastússi“ og af vitnisburði E verður ekkiannað ráðið en að ákærði hafi tjáð honum að lögregla hefði framkvæmt húsleithjá meðákærða. Í þessu ljósi og miðað við þá staðhæfingu ákærða að hann hafiekkert um fíkniefnin vitað er áleitin sú spurning af hverju hann í öllu fallilokaði ekki fyrir aðgang meðákærða að geymslunni, en telja verður að honum hafiverið í lófa lagið að gera það. Út frá sömu forsendu eru torskilin þau viðbrögðhans, sem hann hefur sjálfur lýst, þegar meðákærði afhenti honum fíkniefniskömmu áður en þeir voru handteknir. Loks ber að nefna að ekki verður horftfram hjá því við sönnunarmat í málinu að ákærði hafði sett upp búnað sem gerðihonum kleift að fylgjast með mannaferðum við geymsluna á skjá inni í henni. Framburður ákærða Viðars fyrir dómi hefursamkvæmt framansögðu verið metinn ótrúverðugur um þýðingarmikil atriði. Með vísan til þess og að því virtusem að öðru leyti er rakið hér að framan er það mat dómsins að sannað sé, svoekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr.88/2008, að ákærði Viðar hafi átt aðild að vörslu fíkniefna sem fundust viðleit í geymslu hans í kjallara fjöleignarhússins að [...] í Kópavogiföstudaginn 25. apríl 2014. Samkvæmt því og í ljósi sönnunarfærslu við meðferðmálsins þykir mega leggja til grundvallar við úrlausn þess að ef frá er taliðþað amfetamín sem ákærði X hefur verið sakfelldur fyrir að hafa haft í vörslumsínum hafi ákærði Viðar verið vörslumaður þeirra fíkniefna sem komið hafðiverið fyrir í geymslu hans. Þykir einnig hafið yfir vafa að ákærði hafi haft umþað vitneskju að ætlunin væri að ráðstafa þeim með þeim hætti sem í ákærugreinir, en eigi er þörf á að taka umfram þetta afstöðu til sakargifta á hendurhonum samkvæmt I. kafla hennar. Með tilliti til fjölda MDMA-taflna sem um ræðirog styrkleika þeirra, sem gerð er grein fyrir í I. kafla dómsins, er háttsemiákærða réttilega færð til refsiákvæða í ákæru. Í ljósi þessarar niðurstöðuverður brot ákærða X samkvæmt þessum kafla ákæru á hinn bóginn heimfært til 2.gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Fyrir liggur að D kom meðfartölvurnar sem um ræðir í 1. tölulið II. kafla ákæru til ákærða X aðfaranóttföstudagsins 25. apríl 2014 og að ákærði hafi þá komið þeim fyrir í geymslunniþar sem lögregla fann þær. Þá telst einnig í ljós leitt að tölvunum hafði veriðstolið úr verslun í Reykjavík daginn áður. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 26.apríl 2014 skýrði ákærði svo frá að D hafi stolið tölvunum „í einhverritölvubúð“ og að til greina hafi komið að ákærði myndi kaupa einhvern hlutaþeirra. Í skýrslu sinni fyrir dómi neitaði ákærði aftur á móti að hafa vitað aðtölvurnar væru stolnar, en tók þó fram að D hafi oft komið með einhverja hlutitil hans sem hann hafi grunað að væru illa fengnir. Var breyttur framburðurákærða um þetta atriði fyrir dómi ekki trúverðugur að mati dómsins. Er það íljósi þessa niðurstaða dómsins að eins og hér var í pottinn búið hafi ákærða íöllu falli hlotið að vera ljóst að um þýfi væri að ræða. Verður ákærði samkvæmtþessu sakfelldur fyrir það hylmingarbrot sem honum er gefið að sök í ákæru.Varðar sú háttsemi hans við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga. IV ÁkærðiViðar, sem er 33 ára, hefur ekki áður sætt refsingu og horfir það tilrefsimildunar, sbr. 5. töluliður 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Viðrefsiákvörðun verður á hinn bóginn sérstaklega að líta til þess að það brotákærða sem I. kafli ákæru tekur til snerist um mikið magn af hættulegufíkniefni, MDMA. Þykir refsing ákærða að þessu virtu hæfilega ákveðin fangelsií 15 mánuði. Ákærða X, sem er tæplega27 ára, var með dómi 16. júní 2010 gert að sæta fangelsi í 30 daga,skilorðsbundið til þriggja ára, fyrir brot gegn lögum nr. 65/1974 um ávana- ogfíkniefni. Þá var hann 8. mars 2011 dæmdur í 45 daga fangelsi fyrir brot gegnsömu lögum og tilgreindum ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987. Loks var ákærðagerð 30 daga fangelsisrefsing með dómi 24. mars 2014 fyrir umferðar- ogfíkniefnalagabrot. Þess utan hefur hefur ákærði frá því í nóvember 2011 allsfimm sinnum gengist undir sektargreiðslu fyrir fíkniefnalagabrot og að aukitvívegis verið gerð sektarrefsing með dómi fyrir slíkt brot, en fram til þesstíma og frá árinu 2007 er á sakavottorði hans getið um fjórar sáttir vegnabrota af þessu tagi. Hann er nú sakfelldur fyrir að hafa haft í vörslum sínum ísölu- og dreifingarskyni 245,32 g af amfetamíni, en að auki tekur sakfellingtil hylmingarbrots og fíkniefnalagabrots samkvæmt II. kafla ákæru. Þykirrefsing ákærða að þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlagahæfilega ákveðin fangelsi í 9 mánuði. Rétt rúmir 16 mánuðirliðu frá því að ákærðu frömdu þau brot sem þeir hafa verið sakfelldir fyrir ímálinu og þar til ákæran sem hér er til meðferðar barst héraðsdómi. Þegar horfter til dómafordæma verður þessi dráttur á saksókn ekki talinn svo verulegur aðhann réttlæti að refsing ákærðu verði bundin skilorði. Fallist er á upptökukröfuákæruvalds svo sem í dómsorði greinir.Sakarkostnaðursamkvæmt framlögðu yfirliti sækjanda nemur 168.554 krónum. Af þeirri fjárhæðverða 140.965 krónur felldar á ákærða Viðar en ákærðu gert óskipt að greiða þaðsem eftir stendur, eða 27.589 krónur. Þá verða ákærðu dæmdir til að greiðamálsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, sem verða ákveðin að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Í því sambandi er þess að geta aðStefán Karl Kristjánsson hæstaréttarlögmaður gegndi verjandastörfum í þáguákærða X við rannsókn málsins. Málþetta dæmir Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Viðdómsuppkvaðningu var gætt ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008.D ó m s o r ð Ákærði Viðar Ben Teitssonsæti fangelsi í fangelsi í 15 mánuði.Ákærði X sæti fangelsi í 9 mánuði.Ákærðu sæti upptöku á 601 töflu með fíkniefninu MDMA (ecstacy) og0,98 g af sama efni, 255,47 g af amfetamíni, 98,96 g af kókaíni og 48,93 g afmaríhúana.ÁkærðiViðar Ben greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonarhæstaréttarlögmanns, 1.023.000 krónur og 140.965 krónur í annan sakarkostnað.ÁkærðiX greiði 223.200 krónur í þóknun til Stefáns Karls Kristjánssonarhæstaréttarlögmanns og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H.Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 868.000 krónur. Ákærðugreiði óskipt 27.589 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 321/2000
|
Klám Upptaka
|
S var ákærður fyrir að hafa haft klámmyndir til sölu og fjölfaldað klámmyndir til sölu í verslun sinni. Þá var hann ákærður fyrir að hafa tvívegis flutt inn frá Bandaríkjunum sams konar efni til útbreiðslu. Var S sakfelldur fyrir brotin, en þau voru talin varða við 2. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Við ákvörðun refsingar var höfð hliðsjón af því að háttsemin var liður í atvinnurekstri S og að hann hélt rekstrinum áfram. Var S dæmdur til greiðslu sektar og upptöku myndbanda, geisladiska og stafrænna myndadiska.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar að ósk ákærða með stefnu 14. ágúst 2000. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða og upptöku muna en jafnframt er þess krafist að refsing verði þyngd og að dómfelldi verði dæmdur til greiðslu alls áfrýjunarkostnaðar. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Til vara er þess krafist að ákærði verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Ákærði rak verslunina Taboo að Aðalstræti 7 í Reykjavík á árinu 1998. Við húsleit þar 20. nóvember lagði lögreglan hald á 717 myndbandsspólur og átta stafræna myndadiska með myndefni því sem frá er skýrt í héraðsdómi. Einnig lagði lögreglan þar hald á CMC tölvu, Samsung tölvuskjá ásamt lyklaborði og tölvumús, þrjá tölvukapla, tíu myndbandstæki af Tensai gerð og eitt myndbandstæki af gerðinni Samsung. Talið var að ákærði notaði muni þessa til fjölföldunar myndbanda. Ákærði flutti verslun sína í ársbyrjun 1999 að Skúlagötu 40 a. Þar lagði lögreglan við húsleit 9. apríl 1999 hald á 1734 sams konar myndbandspólur og 13 stafræna myndadiska. Ákærði rekur verslun sína enn að Skúlagötu 40 a. Hann hefur auglýst starfsemi sína í blöðum og tímaritum og eins á heimasíðu fyrirtækis síns á netinu. Í 1. og 2. lið II. kafla ákæru er ákærði saksóttur fyrir að hafa haft klámmyndir til sölu í verslun sinni og hafa auk þess fjölfaldað klámmyndir til sölu á fyrstnefnda staðnum. Í 1. og 2. tölulið I. kafla ákæru er hann aftur á móti ákærður fyrir að hafa fyrst í maí 1999 og síðan í júní sama ár flutt inn frá Bandaríkjunum sams konar efni til útbreiðslu, svo sem nánar greinir í héraðsdómi. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta að ákærði hafi gerst sekur um alla þá starfsemi, sem um er getið í ákæru, að teknu tilliti til þeirra breytinga sem sækjandi hefur gert á efni hennar. Háttsemi ákærða er þar réttilega færð til 2. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Við ákvörðun viðurlaga ber þess að gæta auk þeirra atriða sem réttilega eru tilgreind í héraðsdómi, að háttsemi sú, sem getið er í ákæru, var liður í atvinnurekstri hans og samkvæmt því, sem fram kemur í gögnum málsins, heldur hann áfram þessum rekstri. Með vísan til raka héraðsdóms og þess sem að framan greinir þykir refsing hans hæfilega ákveðin 1.500.000 króna sekt í ríkissjóð, sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en ella sæti ákærði fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku myndbanda, geisladiska og stafrænna myndadiska er staðfest með skírskotun til raka héraðsdóms. Samkvæmt skýrslum og framburði Kristjáns Inga Kristjánssonar lögreglumanns tókst lögreglunni ekki að nota búnað þann, sem hald var lagt á að Aðalstræti 7, til að fjölfalda hvorki DVD diska né myndbönd. Er því varhugavert að telja fyllilega sannað gegn neitun ákærða að búnaðurinn hafi verið notaður í þessu skyni, en hann má einnig nota í öðrum tilgangi. Verður því að hafna kröfu um upptöku þessa búnaðar, svo sem nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði greiði allan kostnað við áfrýjun máls þessa, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Sigurður John Lúðvíksson, greiði 1.500.000 krónur í sekt í ríkissjóð, en sæti ella fangelsi í þrjá mánuði greiðist sektin ekki innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Hafnað er kröfu ákæruvaldsins um upptöku á myndbandsspólunum, The bite 2, Sailor in the wild, Big guns, Mike Henson, Manrammer, John Davenport og Cruising 3. Einnig er hafnað kröfu ákæruvaldins um upptöku tíu Tensai myndbandstækja, Samsung myndbandstækis, CMC tölvu, Samsung tölvuskjás, lyklaborðs, tölvumúsar og þriggja tölvukapla. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði greiði allan kostnað af áfrýjun máls þessa, þar með talda málflutningsþókun verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2000. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 10. mars 2000 á hendur ákærða, Sigurði John Lúðvíkssyni, kt. 271168-6089, Brekkutanga 19, Mosfellsbæ “fyrir eftirgreind kynferðisbrot í Reykjavík: I. 1. Að hafa í maí 1999 flutt inn í útbreiðsluskyni, frá Kaliforníu, Bandaríkjunum, klámmyndir á 29 myndböndum, þar af eru 4 teiknimyndir, og 51 stafrænum myndadiski, sem Tollgæslan í Reykjavík haldlagði í Flutningsmiðluninni Jónar, Skútuvogi 1E, 31. maí. Meginmyndefnið á framangreindum myndböndum og diskum sýnir fólk af báðum kynjum í samförum við gagnstætt kyn og eigið kyn, um leggöng og endaþarm, við munnmök, sjálfsfróun og aðrar kynlífsathafnir, m.a. með notkun gerfilima, og er lögð áhersla á að sýna kynfæri beggja kynja. 2. Að hafa í júní 1999 flutt inn í útbreiðsluskyni, frá Kaliforníu, Bandaríkjunum, klámmyndir á 2 myndböndum, 31 geisladiski og 11 stafrænum myndadiskum, sem Tollgæslan í Reykjavík haldlagði í Flutningsmiðluninni Jónar, Skútuvogi 1E, 28. júní. Meginmyndefnið á framangreindum myndböndum og diskum sýnir fólk af báðum kynjum í samförum við gagnstætt kyn og eigið kyn, um leggöng og endaþarm, við munnmök, sjálfsfróun og aðrar kynlífsathafnir, m.a. með notkun gerfilima, og er lögð áhersla á að sýna kynfæri beggja kynja. II. 1. Að hafa frá ársbyrjun til 20. nóvember 1998 haft klámmyndir til sölu í verslun sinni Taboo, Aðalstræti 7, og að hafa þar fjölfaldaðar klámmyndir til að selja, en 20. nóvember haldlagði lögreglan við húsleit í versluninni 719 myndbandsspólur og 8 stafræna myndadiska þar sem meginmyndefnið sýnir fólk af báðum kynjum í samförum við gagnstætt kyn og eigið kyn, um leggöng og endaþarm, við munnmök, sjálfsfróun og aðrar kynlífsathafnir, m.a. með notkun gerfilima, og er lögð áhersla á að sýna kynfæri beggja kynja. Einnig lagði lögreglan hald á CMC tölvu, Samsung tölvuskjá ásamt lyklaborði og tölvumús, 3 tölvukapla, 10 myndbandstæki af Tensai gerð og eitt myndbandstæki af gerðinni Samsung, sem ákærði notaði til fjölföldunar klámmynda. 2. Að hafa fyrri hluta árs 1999 haft klámmyndir til sölu í verslun sinni vídeósölunni, Skúlagötu 40a, en 9. apríl lagði lögreglan hald á 1802 myndbandsspólur, þar af eru 58 teiknimyndir, og 13 stafræna myndadiska þar sem meginmyndefnið sýnir fólk af báðum kynjum í samförum við gagnstætt kyn og eigið kyn, um leggöng og endaþarm, við munnmök, sjálfsfróun og aðrar kynlífsathafnir, m.a. með notkun gerfilima, og er lögð áhersla á að sýna kynfæri beggja kynja. Telst þetta varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á framangreindum 2552 myndböndum, 31 geisladiski, 83 stafrænum myndadiskum, 10 Tensai myndbandstækjum, Samsung myndbandstæki, CMC tölvu, Samsung tölvuskjá, lyklaborði, tölvumús og 3 tölvuköplum sem hald var lagt á, samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga.” Við munnlegan málflutning féll sækjandi frá saksókn vegna fjögurra teiknimynda á myndbandsspólum í 1. tl. I. kafla ákæru, sem bera heitin Advancer Tina, La blue girl 1 og 5 og Orchid Emblem. Þá féll sækjandi frá saksókn vegna einnar kvikmyndar í 1. tl. II. kafla ákæru, en hún ber heitið, Captured beauty, og er um að ræða tvö eintök á myndbandsspólum. Loks féll sækjandi frá saksókn vegna eftirtalinna kvikmynda í 2. tl. II. kafla ákæru: The best of british spanking (7 eintök á myndbandsspólum), The Story of O, (3 eintök á myndbandsspólum), svo og eftirtalinna teiknimynda, sem allar eru á myndbandsspólum: Dragon Knight, (5 eintök), La blue girl 2, (4 eintök), La blue girl 3, (7 eintök), La blue girl 4, (7 eintök), La blue girl 6, (10 eintök), Lady blue 1, (8 eintök), Lady blue 2, (10 eintök), Private psyscho lesson (6 eintök) og Rayon (6 eintök). Í ljós kom samlagningarskekkja í ákæru í tilgreiningu á fjölda teiknimynda í 2. tl. II. kafla ákæru. Kvað sækjandi eintökin hafa verið 63, svo sem að ofan greinir, en ekki 58 eins og greini í ákæru. Kvaðst sækjandi falla frá saksókn vegna allra þessara eintaka. Eftir ofangreinda breytingu kvað sækjandi 1. tl. I. kafla ákæru kveða á um að ákærði hafi flutt inn í útbreiðsluskyni klámmyndir á 25 myndböndum og 51 stafrænum myndadiski. 1. tl. II. kafla ákæru kveði á um að lögreglan hafi við húsleit í verslun ákærða haldlagt 717 myndbandsspólur og 8 stafræna myndadiska og 2. tl. II. kafli ákæru kveði á um að hinn 9. apríl 1999 hafi lögregla lagt hald á 1729 myndbandsspólur og 13 stafræna myndadiska. Sækjandi kvað upptökukröfu ákæruvalds breytast í samræmi við ofangreint. Ákærði krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og að allur sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða samkvæmt mati dómsins verði felld á ríkissjóð. II. Málavextir. Um 1. lið I. kafli ákæru. Hinn 31. maí 1999 lagði Tollstjórinn í Reykjavík hald á sendingu af VHS-myndbandsspólum og DVD-diskum í Flutningsmiðluninni Jónum, en talið var að um klámmyndir væri að ræða. Skráður innflytjandi sendingarinnar var ákærði. Samkvæmt skýrslu lögreglu 19. til 22. júní 1999 og meðfylgjandi munskrá var um að ræða 29 VHS-myndbönd og 51 DVD-disk, þar af voru 29 titlar á myndbandsspólum og 20 titlar á DVD-diskum. Skoðun lögreglu þótti leiða í ljós að um klámefni væri að ræða. Lögreglan tók saman lýsingu á meginmyndefni viðkomandi kvikmynda, sbr. skjal nr. 7.2 á dskj. nr. 4. Ákærði var yfirheyrður vegna málsins 30. júní 1999. Hann kvað myndefnið einungis hafa verið ætlað til einkanota, en hvorki til dreifingar eða sölu. Ákærði kvaðst hafa pantað myndefnið að utan frá fyrirtækinu Game Link ásamt nokkrum kunningjum sínum, sem hann vildi ekki nafngreina. Ákærði kvaðst hafa greitt kaupverðið með greiðslukorti sínu og hafi félagar hans ætlað að greiða honum til baka þegar þeir fengju myndefnið í hendur. Ákærði hafi hins vegar ekki átt að hagnast á innkaupunum. Ákærða var sýnd munaskrá lögreglunnar og kvaðst hann ekki rengja hana. Um 2. lið I. kafla ákæru. Hinn 28. júní 1999 lagði Tollstjórinn í Reykjavík hald á sendingu af VHS-myndbandsspólum og DVD-diskum í Flutningsmiðluninni Jónum, en seljandi vörunnar var fyrirtækið Game Link í San Francisco í Bandaríkjunum. Talið var að um klámmyndir væri að ræða. Innflytjandi sendingarinnar var ákærði. Samkvæmt skýrslu lögreglu 3. september og meðfylgjandi munskrá var um að ræða 11 DVD-diska með 9 myndatitlum, 31 CD-disk með jafnmörgum myndatitlum og 2 VHS-myndbönd með jafnmörgum myndatitlum. Samkvæmt skýrslu lögreglu voru myndirnar skoðaðar 26. til 29. september 1999 og að mati lögreglu þótti ekki vafi leika á því að um klámefni væri að ræða. Lögreglan tók saman lýsingu á meginmyndefni viðkomandi kvikmynda, sbr. skjal nr. I/4.2 á dskj. nr. 5. Ákærði var yfirheyrður vegna málsins 1. október 1999. Hann kvaðst hafa pantað ofangreint efni frá fyrirtækinu Game Link í Bandaríkjunum 24. júní 1999 og hefði hann greitt fyrir myndirnar með greiðslukorti sínu og látið senda sér með Fedex-hraðsendingarþjónustu. Kvaðst hann hafa pantað myndefnið til einkanota, en það hefði ekki verið ætlað til sölu. Hann áliti að um erótískt myndefni væri að ræða en ekki klám. Hann kvaðst reka verslunina Taboo við Skúlagötu 40a og færi þar fram sala á erótískum kvikmyndum á myndbandsspólum og DVD-diskum, svo og á hjálpartækjum ástarlífsins. Enn sem komið er hefði hann ekki selt efni þetta á CD-diskum. Myndefnið hefði ekki verið ætlað til sölu í verslun hans. Um 1. og 2. lið II. kafla ákæru. Föstudaginn 20. nóvember 1998 var gerð húsleit í fyrirtæki ákærða, Taboo, við Aðalstræti 7 í Reykjavík að gengnum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Ákærði var á staðnum þegar lögreglu bar að garði. Aðspurður kvaðst hann vera eigandi og eini starfsmaður fyrirtækisins. Hann sagði að starfsemi þess væri fólgin í sölu á DVD-myndum, fjölföldun erótískra mynda og sölu þeirra. Í skýrslu lögreglu segir að verslunin Taboo skiptist í tvo hluta. Annars vegar sé um að ræða verslunarrými og hins vegar bakherbergi þar sem fjölföldun myndefnis fari fram. Í verslunarrýminu sé tölva, afgreiðsluborð, posavél og myndefni, aðallega klámefni, uppraðað í hillurekka. Einnig segir að þar geti að líta skilti með áletrun um að hægt sé að panta myndbönd og að afgreiðslutíminn sé sólarhringur. Í skýrslunni segir jafnframt að í bakherberginu séu tæki til fjölföldunar og fjölfölduð myndbönd með ýmsum titlum. Vettvangur var ljósmyndaður áður en leit hófst. Lagt var hald á tölvu af gerðinni CMC, tölvuskjá af gerðinni Samsung, lyklaborð, tölvumús, þrjá tölvukapla, tíu myndbandstæki af gerðinni Tensai og eitt myndbandstæki af gerðinni Samsung, svo og VHS-myndbönd og DVD-diska. Samkvæmt munaskrá lögreglu á skjali nr. I/6 og skýrslu lögreglu 30. júní 1999 og 8. mars 2000 (skjal I/47 og 47A) á dskj. nr. 6 var lagt hald á alls 8 DVD-diska og 719 VHS-myndbönd við húsleit í ofangreindu fyrirtæki ákærða 30. nóvember 1998. Heildarfjöldi titla var 299. Föstudaginn 9. apríl 1999 var gerð húsleit í fyrirtæki ákærða, Videósölunni, að Skúlagötu 40a í Reykjavík að gengnum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Í skýrslu lögreglunnar dagsettri þann dag var tilhögun húsnæðisins þannig, að komið var inn í forstofuherbergi og úr því var gengið inn í skrifstofu og þar inn af var lítið eldhús og salerni. Úr forstofunni var einnig gengt inn í um það bil 20 fermetra herbergi með sófa og borði og úr því herbergi var gengið inn í stórt rými þar sem voru veggrekkar með tómum umslögum af klámspólum, eins og segir í skýrslunni. Á miðju gólfi var borð með sýnishornum af ýmsum hjálpartækjum ástarlífsins. Útfrá aðalrýminu voru tvö minni rými þar sem lager Vídeósölunnar var geymdur. Lagt var hald á myndefni á VHS-myndbandsspólum og DVD-diskum, svo og sýnishorn af bæklingum og póstkröfuseðlum í möppu. Samkvæmt munaskrá lögreglu á skjali nr. I/46 og skýrslu lögreglu 8. mars 2000 á skjali nr. I/47A á dskj. nr. 6 voru haldlagðir alls 13 DVD-diskar og 1802 VHS-myndbandsspólur í fyrrnefndu fyrirtæki ákærða 9. apríl 1999. Heildarfjöldi titla var 478. Samkvæmt heildarskýrslu lögreglu um skoðun myndefnis, sem haldlagt var að Aðalstræti 7 hinn 20. nóvember 1998 og Skúlagötu 40a 9. apríl 1999, var lagt hald á alls 2521 VHS-spólu og 21 DVD-disk. Heildarfjöldi titla var 558, en við seinni leitina voru haldlagðir margir hinna sömu titla og fundust í fyrri leitinni, en einnig fundustu nýir titlar í þeirri síðari. Lögregla tók saman lýsingu á meginmyndefni þeirra kvikmynda, sem haldlagðar voru við húsleitir hjá ákærða 20. nóvember 1998 og 9. apríl 1999, sbr. skjal nr. I/47-48 á dskj. nr. 6. Lögregla hafði áður tekið saman lýsingu á meginmyndefni þeirra kvikmynda, sem haldlagðar voru við fyrri húsleitina, sbr. skjal nr. I/6-44 á dskj. nr. 6, en þeirri skýrslu var steypt saman við áðurgreinda heildarskýrslu um skoðun myndefnisins. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu vegna fyrri húsleitarinnar 20. nóvember 1998. Honum var tjáð að hann væri grunaður um brot á höfundarréttarlögum og ólöglega fjölföldun klámmynda. Ákærði kvað fyrirtækið Taboo einkafirma sitt. Hann sæi um rekstur fyrirtækisins og væri eini starfsmaður þess. Starfsemi Taboo væri fólgin í því að kaupa inn DVD-myndir til endursölu. Flest allt myndefnið hefði hann keypt af Tæknivali í heildsölu og kvaðst ákærði hafa leyfi Tæknivals til að selja myndirnar í smásölu. Um væri að ræða bæði venjulegar og erótískar kvikmyndir. Þá kvaðst ákærði einnig vera nýbyrjaður að flytja inn DVD-diska sjálfur og keypti hann þá af fyrirtækinu Game Link í San Fransisco í Bandaríkjunum. Um væri að ræða bæði venjulegar og erótískar kvikmyndir. Hefði hann leyfi fyrirtækisins til að selja DVD-myndir í smásölu. Kvaðst hann flytja DVD-myndirnar inn með pósti og væru þær tollafgreiddir með venjulegum hætti. Kvaðst hann hafa hafið þennan innflutning fyrir um það bil mánuði. Ákærði kvaðst ekki fjölfalda DVD-myndir, einungis selja þær í smásölu. Ákærði kvaðst kaupa erótískar myndir á VHS-myndböndum af fyrirtækinu Game Link og hefði hann leyfi fyrirtækisins til fjölföldunar á því efni. Jafnframt hefði hann leyfi fyrirtækisins til að selja þetta fjölfaldaða efni í smásölu. Kvaðst hann einungis selja fjölfaldað efni en ekki leigja það út. Þá kvaðst hann ekki selja þeim sem væru yngri en 18 ára erótískar myndir. Hann seldi ekki óeðlilegar erótískar myndir, eins og ákærði orðaði það, þ.e. hvorki barnaklám eða dýraklám. Gunnar Guðjón Ingvarsson, innkaupafulltrúi hjá Tæknivali hf., var yfirheyrður af lögreglu vegna málsins 14. desember 1998. Hann kvað Tæknival hf. tvívegis hafa flutt inn erótískar kvikmyndir frá fyrirtækinu Vivid í Bandaríkjunum á árinu 1998 og hefði ákærði hafa keypt slíkar myndir af Tæknivali hf. Honum voru sýnd ljósrit af reikningum Tæknivals, sem merktir eru ákærða, og kvað hann þá sýna heildarviðskipti ákærða við Tæknival hf. árið 1998. Diskar, sem auðkenndir væru með DVD Various Disks á reikningunum væru allt diskar með erótísku efni. Rúnar Sigurðsson, framkvæmdastjóri Tæknivals hf., gaf skýrslu hjá lögreglu 18. janúar 1999. Hann staðfesti einnig að Tæknival hf. hefði keypt myndefni á DVD-diskum frá fyrirtækinu Vivid í Bandaríkjunum, en kvaðst ekki hafa vitað að um klámefni hefði verið að ræða. Hann framvísaði yfirliti yfir þær myndir, sem Tæknival hf. hefði keypt af hinu bandaríska fyrirtæki, svo og lista yfir þá, sem keypt hefðu myndefni þetta af Tæknivali. Á lista þessum getur að líta nafn ákærða. Ákærði gaf á ný skýrslu hjá lögreglu 20. janúar 1999 og var þá tjáð að hann væri grunaður um brot á póstlögum og almennum hegningarlögum. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa fjölfaldað efni af DVD-diskum yfir á VHS-myndbönd. Hann kvaðst hins vegar hafa verið með VHS-myndbönd í umboðssölu fyrir ýmsa aðila, sem hann vildi ekki nafngreina. Einstaklingar þessir hefðu ekki viljað gefa upp full nöfn og hann ekki krafist þess að þeir gerðu það. Þeir hefðu yfirleitt vitjað greiðslu fyrir myndböndin síðar. Myndir þessar hafi oft verið með kápum, sem merktar hefðu verið DVD, en hann kvaðst aldrei hafa fjölfaldað slíkar kápur sjálfur. Þá kvaðst hann aðspurður ekki hafa flutt inn myndir frá fyrirtækinu Vivid. Munaskrár voru bornar undir ákærða og kvaðst hann ekki að rengja þær. Ákærði var yfirheyrður á ný af lögreglu 11. febrúar 1999. Aðspurður kvaðst ákærði hafa fjölfaldað einkamyndbönd frá VHS-palkerfinu yfir á VHS-NTSC kerfið, þ.e. frá okkar kerfi yfir á ameríska kerfið, eins og ákærði orðaði það. Hann kvaðst ekki hafa fjölfaldað þær erótísku myndir, sem hann hefði verið með sölu í versluninni. Hann kvað hluta þeirra myndbandstækja, sem lögregla hefði lagt hald á, hafa verið notuð til fjölföldunar. Þrjú tækjanna hefðu verið tengd, en hin tækin ótengd. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 13. apríl 1999, en þá hafði húsleit í fyrirtæki hans, Vídeósölunni, að Skúlagötu 40a, farið fram. Aðspurður kvaðst hann þekkja mann að nafni Arnaldur, en kvaðst ekki vita hvert föðurnafn hans væri eða hvar hann byggi. Hann kvað Arnald þennan hafa aðstoðað sig í verslun sinni í september eða október 1998. Um vinargreiða hefði verið að ræða og hefði Arnaldur ekki þegið laun. Þá kvað hann Arnald hafa sinnt afgreiðslustörfum í versluninni á meðan ákærði var fjarverandi. Ákærða var kynnt að við leit í fyrirtæki hans að Aðalstræti 7 hefði fundist fjöldi VHS-myndbanda í kápum, sem merktar hefðu verið eins og um DVD-diska væri að ræða og einnig hefðu kápur þessar greinilega verið litljósritaðar. Þá hefði mátt sjá í byrjun VHS-myndbanda þessa texta þar sem fram kæmi að um DVD-myndefni væri að ræða. Ákærði kvaðst hafa verið með umrædd VHS-myndbönd í umboðssölu fyrir mann, sem kallaður væri Guðmundur. Kvaðst ákærði engin frekari deili vita á þessum manni, en lýsti útliti hans lítillega og kvað hann vera á aldrinum 26 til 33 ára. Þá var borinn undir ákærða tölvupóstur, sem fannst í hinni haldlögðu tölvu, sendur af Arnaldi 26. september 1998 kl. 12.11 (skjal VI/3.2) og sem virtist sendur frá tölvupóstfangi ákærða. Setningin, “Nýju bláu DVD, á að afrita þær spólur og byrja að selja?”, í umræddum tölvupósti var borin sérstaklega undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa fengið tölvupóst þennan. Þá kannaðist ákærði ekki við svarbréf undirritað af Sigga John, sbr. skjal nr. VI/3.3. Þá var ákærða kynnt að talsvert af þeim myndböndum, sem haldlögð voru í versluninni að Aðalstræti 7 hefðu innihaldið klámefni frá fyrirtækinu Vivid og væru kápurnar litljósritaðar og merktar eins og um DVD-myndir frá Vivid væri að ræða. Ákærði sagði að öll VHS-myndbönd, sem merkt hefðu verið DVD og hefðu verið í versluninni að Aðalstræti 7, hefði hann verið með í umboðssölu fyrir fyrrnefndan Guðmund. Hann kvaðst ekki treysta sér til að segja um hversu mikið magn Guðmundur þessi hefði látið hann fá af VHS-myndböndum. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hægt væri að nota DVD-drif hinnar haldlögðu tölvu til að fjölfalda DVD-myndefni yfir á myndbandsspólur. Aðspurður kvað ákærði að í fyrirtæki hans að Skúlagötu 40a væru seldar erótískar myndir. Viðskiptavinir hans væru fjölmörg fyrirtæki og einstaklingar. Þá kvaðst ákærði vera með póstverslun, sem seldi hjálpartæki ástarlífsins. Hann kvað allt myndefnið, sem lögregla hefði lagt hald á að Skúlagötu 40a, hefði hann verið með í umboðssölu, annars vegar fyrir fyrrnefndan Guðmund og hins vegar fyrir mann að nafni Reynir. Ákærði kvaðst ekki vita hvert föðurnafn hans væri, hvar hann ætti heima eða hvert símanúmer hans væri. Hann lýsti útliti Reynis þessa og kvað hann vera um fertugt. Ákærði kvað litljósritunarvél, sem var í fyrirtæki hans að Skúlagötu 40a, hafa verið notaða til að litljósrita pöntunareyðublöð, myndalista og kápur utan um VHS-myndbönd. Mikið af myndböndum frá Guðmundi og Reyni væru kápulaus og þyrfti hann því að útbúa kápur utan um þau. Þá kvaðst hann nota vélina til að gera auglýsingar og veggspjöld. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa fjölfaldað VHS-myndbönd, sem fundust við leit í fyrirtæki hans 9. apríl 1999. Hann kvað Guðmund og Reyni hafa samband við sig í versluninni og þeir spyrðu hvaða myndbönd hann vanti, hann segði þeim það og síðan kæmu þeir með myndefnið í verslunina til ákærða. Ákærði kvaðst ekki vita hvert kaupverð myndbandanna væri, en það væri í höndum endurskoðanda hans. Arnaldur Geir Schram var yfirheyrður vegna málsins 15. apríl 1999. Hann kvað ákærða vera vin bróður síns, Björgvins Schram og kvað þá æskuvini. Kvaðst Arnaldur hafa þekkt ákærða í nokkur ár. Hann kvaðst hafa aðstoðað ákærða í verslun hans, Taboo, við Aðalstræti 7 í september og fram í miðjan október eða hugsanlega fram að mánaðamótum október og nóvember 1998. Sagðist hann hafa verið í fullu starfi hjá ákærða í um það bil eina og hálfa viku, en hina dagana hefði hann unnið í 2 til 3 tíma eftir skóla. Sagði hann starfið hafa verið fólgið í því að selja erótískt efni og leigja út DVD-myndir. Viðskiptavinir fyrirtækisins hefðu verið einstaklingar. Myndefnið, sem hefði verið í versluninni hefði komið frá einhverjum einstaklingum í umboðssölu, annað vissi hann ekki. Hann hefði aldrei þurft að greiða reikninga fyrir myndefnið, en ákærði hefði séð um þá hlið mála. Arnaldur kvaðst ekki hafa þegið laun fyrir störf sín í þágu ákærða. Hann kvaðst hafa annast um verslunina á meðan ákærði fór til Bandaríkjanna um miðjan september 1998. Aðspurður kvaðst hann hafa sent ákærða tölvupóst á meðan ákærði var í Bandaríkjunum og spurt hann um reksturinn. Einnig kvað hann ákærða hafa sent sér tölvupóst til baka og svarað ýmsum spurningum varðandi reksturinn. Arnaldi var kynntur tölvupóstur frá honum til ákærða frá 26. september 1998 kl. 12.11. Arnaldur kvaðst hafa verið að vinna í versluninni hjá ákærða á þessum tíma. Hann kvaðst ekki muna eftir þessum tölvupósti, en gerði þó ráð fyrir að hafa sent ákærða hann þar sem enginn annar hefði haft aðgang að tölvu ákærða á þessum tíma. Í fyrstu kvað Arnaldur að engin tæki hefðu verið til fjölföldunar í versluninni á meðan hann vann þar og þar hefði engin fjölföldun farið fram. Arnaldi var nú kynnt svarbréf ákærða í tölvupósti frá 26. september 1998 kl. 15.20. Eftir að hafa rætt einslega við verjanda sinn í síma vildi Arnaldur breyta framburði sínum og skýra rétt frá hvað varðar fjölföldun myndefnis. Sagði hann að í fyrirtæki ákærða við Aðalstræti 7 hefðu verið fjölföldunartæki. Í bakherbergi hefðu verið 10 VHS-myndbandstæki og að hægt hefði verið að afrita 5 VHS-spólur í einu. Myndbandstækin hefðu öll verið samtengd og tölvan tengd við þau öll í einu þannig að hægt hefði verið að afrita af einum DVD-disk yfir á 10 VHS-spólur í einu. Forrit hefði verið í tölvunni, sem spilað hefði af DVD-diskinum. Hann kvaðst ekki treysta sér til að lýsa tengingum tækjanna. Arnaldur kvaðst hafa afritað “hommamyndefni” af DVD-diskum yfir á VHS-spólur á meðan ákærði var í Bandaríkjunum í september 1998. Kvaðst hann ekki muna hversu margar spólur hann hefði afritað. Kvaðst hann hafa gert þetta að beiðni ákærða, eins og fram kæmi í fyrrgreindum tölvupósti. Annað efni hefði hann ekki fjölfaldað fyrir ákærða. Ákærði hefði almennt séð um alla fjölföldun sjálfur. Hann kvað það rétt að ákærði hefði verið með eitthvað af klámmyndböndum í umboðssölu, eins og hann hefði áður greint frá. Þegar hann hefði verið að vinna í fyrirtækinu hefðu verið til staflar af kápum utan um klámmyndböndin og kvaðst hann ekki hafa haft hugmynd um hvaðan ákærði fékk kápurnar. Björgvin Schram var einnig yfirheyrður hjá lögreglu 15. apríl 1999. Aðspurður kvað Björgvin ákærða góðan kunningja sinn til margra ára. Hann kvaðst aðeins hafa keypt af honum DVD-diska, en engar “bláar” spólur eða “bláa” DVD-diska. Hann kvað ákærða hafa pantað diskana að utan og hann borgað honum um það bil 2.500 krónur fyrir diskinn. Sagðist hann hafa beðið ákærða um að afrita spólur af ameríska kerfinu yfir á evrópska kerfið. Um hefði verið að ræða eina og eina spólu, sem hann hefði sjálfur komið með til ákærða. Hefði ákærði gert þetta á gamla staðnum í Aðalstræti, eins og Björgvin orðaði það. Hann kvaðst hafa komið til ákærða á nýja staðinn að Skúlagötu 40a. Sagði hann að ákærði seldi þar hjálpartæki ástarlífsins og “bláar” myndir. Aðspurður sagði hann að bróðir hans, Arnaldur Schram, væri kallaður Addi. Að lokum var ákærði yfirheyrður af lögreglu 30. júní 1999. Undir ákærða var borinn framburður Arnalds Schram um að hann hefði fjölfaldað myndefni af DVD-diskum yfir á VHS-myndbandsspólur fyrir ákærða. Einnig var ákærði inntur skýringa á ósamræmi í framburði hans, en í fyrstu skýrslu hans hjá lögreglu greindi hann frá því að hann hefði fjölfaldað erótískt myndefni á VHS-spólum frá fyrirtækinu Game Link, en í síðari skýrslum sínum hjá lögreglu hefði hann neitað því að hafa fjölfaldað klámefni. Ákærði svaraði því svo til að hann hefði fjölfaldað myndefni á VHS-myndbandsspólum fyrir viðskiptavini sína, þ.e.a.s. myndefni sem þeir hefðu sjálfir komið með og beðið hann um að fjölfalda yfir á fleiri spólur. Það erótíska efni, sem hann hefði haft á boðstólum í versluninni hefði hann haft í umboðssölu fyrir ýmsa aðila. Hann neitaði því að hafa fjölfaldað myndefni af DVD-diskum yfir á VHS-spólur. Hann kannaðist ekki við að Arnaldur Schram hefði fjölfaldað myndefni af DVD-diskum yfir á VHS-spólur fyrir hann. Hann kvaðst hins vegar vita til að Arnaldur hefði fjölfaldað myndefni fyrir viðskiptavini fyrirtækisins, sem þeir hefðu sjálfir komið með. Hin haldlagða tölva ásamt fylgihlutum hennar var rannsökuð af tæknideild lögreglu meðal annars með hliðsjón af því hvort hægt væri að nota tölvubúnaðinn til fjölföldunar myndefnis af DVD-diskum yfir á myndbandsspólur eða aðra diska. Í skýrslu tæknideildar lögreglu 17. mars 1999 kemur fram að farið hefði verið yfir þau forrit, sem til staðar voru í tölvunni, en athyglinni hefði sérstaklega verið beint að forritum, sem tengdust DVD-geisladrifinu. Í skráarmöppunni, C:\DVDdrv\dx2mode\, hafi verið forrit sem heiti, dxr2mode.exe, og textaskjal sem heiti, readme.txt. Samkvæmt textaskjalinu muni forrit þetta hafa tvennskonar virkni á DVD-geisladrif, annars vegar það sem nefnt sé, PAL/NTSC colourspace switching, og hins vegar það sem nefnt sé, Macrovision disabling. PAL/NTSC volourspace switching geri mögulegt að spila til dæmis DVD-geisladiska, sem gerðir séu fyrir bandaríska NTSC-sjónvarpskerfið yfir á evrópska PAL-sjónvarpskerfið. Macrovision sé hliðrænt afritunarvarnarkerfi, sem sé ætlað að koma í veg fyrir upptöku á myndmerki (video signal) á myndbandsupptökutæki. Það vinni þannig að það rugli AGC og litaupplýsingar í myndmerkinu á þann hátt að það hefur ekki áhrif á sjónvörp heldur á myndbandsupptökutæki. Macrovision disabling geri því mögulegt að aftengja Macrovision afritunarvörn á DVD-geisladiskum. Dxr2mode-forritið sé ekki hluti af forritum, sem fylgi með DVD-geisladrifinu því það geri mögulegt að fjölfalda efni og/eða spila efni frá mismunandi höfundarréttarsvæðum. Mjög auðvelt sé að nálgast forritið á internetinu. Niðurstaða rannsóknarinnar var sú að ætla megi að hægt hefði verið að nota DVD-geisladrif tölvunnar til að fjölfalda myndefni af DVD-geisladiskum yfir á myndbandsspólur. Tilraun tæknideildar til að afrita efni frá DVD-drifi tölvunnar yfir á VHS-myndbandsupptökutæki hefði að vísu ekki tekist með fullnægjandi hætti. Hins vegar hefðu ekki legið fyrir upplýsingar um hvernig tölvan var tengd við jaðartæki á vettvangi þegar hún var haldlögð. Líklegt væri að kaplar, sem tengdir voru við tölvuna, hefðu ekki allir verið haldlagðir og fylgt tölvunni þegar hún var afhent tæknideild lögreglu. Að beiðni lögreglu voru hin haldlögðu myndbandstæki skoðuð af rafeindaþjónustu hér í bæ í því skyni að kanna hvort myndbandstækin væru með búnaði til að opna afritunarvörn á myndböndum og DVD-diskum. Skoðun rafeindaþjónustunnar leiddi í ljós að ekki hefði verið átt við AGC rás í tækjunum, sem réði því hvort macrovion (svo) virkar á tækin eða ekki. Í þinghaldi 31. maí sl. óskuðu sækjandi og verjandi eftir að skoðuð yrðu eitt eða fleiri myndskeið úr fjórtán kvikmyndum til að staðreyna hvort og að hve miklu leyti leggja mætti til grundvallar skýrslur lögreglu um skoðun á myndefninu. Valdi ákærði sex kvikmyndir, en sækjandi átta af handahófi. Myndir þessar voru ýmist á VHS-myndböndum eða DVD-diskum. Myndskeið úr eftirfarandi kvikmyndum voru skoðuð og er miðað við teljara á VHS- eða DVD-myndbandstæki: Best of British spanking, VHS, allri hraðspólað, Beautyful, VHS, 00428-00918, Bobby Sox, VHS, 01637-02255, Buttman 5 nudea a poppin, VHS, 3222-3305 og 10150-10332, Camp of correction, VHS, 00- 02126, Dangerous, VHS, 00545-00941, 02407-03114 og 04648-05114, Debbie does Dallas, VHS, 02742-02939, 10143-10448 og 10928-11118, Hot strippers, DVD, hraðspólað að hluta, Night nurses, DVD, 2,00020-3,01651, Private psycho lesson, VHS, allri hraðspólað, Sex censored, DVD, 4,0006-21,00232, Story of O, VHS, hraðspólað að hluta, The world´s luckiest man, DVD, 5,00034-5,00046, 6,00026-6,00217, Victim of love, DVD, var ekki skoðuð þar sem ákærði lýsti því yfir í þinghaldinu að hann féllist á lýsingu lögreglu á efni myndarinnar. Við aðalmeðferð málsins féll sækjandi frá saksókn vegna eftirtalinna kvikmynda, sem skoðaðar voru: Best of british spanking, Story of O og Private psycho lesson Í sama þinghaldi óskaði verjandi ákærða eftir að bókað yrði að ákærði héldi því nú fram, að myndefni það, sem lagt hefði verið hald á í tolli í maí og júní 1999 hefði ekki verið flutt inn í útbreiðsluskyni heldur hefðu þeir Stefán Karl Lúðvíksson, Lúðvík Sindri Lúðvíksson, Páll Óskar Hjálmtýsson, Hallgrímur Þorláksson, Unnar Þór Gunnarsson og Björgvin Schram auk ákærða sjálfs staðið sameiginlega að innflutningum og hefði myndefnið verið ætlað til einkanota þeirra. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu sem vitni lögreglumennirnir Kristján Ingi Kristjánsson og Kristján Kristjánsson, svo og Arnaldur Geir Schram, Lúðvík Sindri Lúðvíksson, Stefán Karl Lúðvíksson, Björgvin Schram, Páll Óskar Hjálmtýsson, Hallgrímur Þorláksson og Unnar Þór Gunnarsson. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum. Ákærði kvaðst hafa hafið viðskipti með myndefni af kynferðislegum toga í ársbyrjun 1998 eða þegar hann opnaði verslun sína að Aðalstræti 7. Kvaðst ákærði hafa rekið verslun með myndefni af þessum toga síðan, en einnig hefði hann til sölu hjálpartæki ástarlífsins. Ákærði kvaðst ekki hafa leigt út erótískar myndir. Hins vegar hefði hópur manna, vinir og kunningjar, getað komið með spólur í verslunina og skipst á spólum. Ákærði hefði lánað þeim spólur og þeir honum. Einnig hefði verið til sölu erótískt myndefni á DVD-diskum. Í dag kvaðst ákærði reka fyrirtækið, Taboo, að Skúlagötu 40a. Þar kvaðst hann selja myndefni af kynferðislegum toga og vörur tengdar kynlífi. Kvað hann dskj. 10 vera útskrift af heimasíðu fyrirtækis síns. Ákærði var fyrst spurður út í ákæruatriði í 1. lið II. kafla ákæru að teknu tilliti til þess að fallið hefur verið frá saksókn vegna áðurgreindra myndbandsspóla. Ákærði kvað það ekki rétt að hann hefði viðurkennt í skýrslu sinni hjá lögreglu 20. nóvember 1998 að hafa selt fjölfaldað myndefni. Hið rétta væri að hann hefði veitt viðskiptavinum þá þjónustu að fjölfalda myndbönd fyrir þá til einkanota, t.d. myndir úr fermingarveislum. Hann hefði síðan selt viðskiptavinum sínum fjölfölduðu eintökin. Hann hefði hins vegar ekki fjölfaldað erótískt efni og selt það í verslun sinni. Rétt væri hins vegar að hann hefði leyfi frá fyrirtækinu Game Link til að fjölfalda erótískt myndefni frá fyrirtækinu og selja það, svo sem fram kæmi í skýrslu hans frá 20. nóvember 1998. Hann hefði hins vegar aldrei notfært sér þá heimild. Áður en hann gaf skýrsluna hefði honum verið tjáð að hann væri grunaður um brot á höfundarlögum. Það eina sem hefði vakað fyrir honum hefði verið að sýna fram á að hann hefði öll tilskilin leyfi í lagi. Ákærði kvaðst ávallt hafa verið með myndir í umboðssölu. Langstærstur hlut þeirra mynda, sem haldlagðar hefðu verið af lögreglu, væru í eigu viðskiptavina sinna, en þeir hefðu geymt spólur hjá honum. Hver viðskiptavinur hefði átt eitt eintak af hverri mynd, en viðskiptavinirnir hefðu verið margir og því hefðu í sumum tilvikum verið haldlögð nokkur eintök af sama titlinum. Þó að hann hefði einnig haft myndir til sölu hefðu viðskiptin þróast út í hálfgerðan skiptimarkað. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið með lista yfir alla viðskiptamenn sína og hvaða myndir þeir áttu. Aðspurður kvaðst ákærði ekki gera athugasemdir við lýsingu í 1. lið II. kafla ákæru á meginmyndefni hinna haldlögðu kvikmynda og lýsingu lögreglu á meginmyndefni umræddra kvikmynda á skjali nr. I/48 á dskj. nr. 6. Ákærði kvaðst hins vegar ekki fallast á að um klámmyndir væri að ræða. Þá kvaðst hann ekki hafa fjölfaldað klámmyndir og haft þær til sölu. Þá var ákærði spurður út í ákæruatriði í lið 2 í II. kafla ákæru að teknu tilliti til þess að fallið hefur verið frá saksókn vegna nokkurra áðurgreindra myndbandsspóla. Ákærði kvaðst ekki gera athugasemdir við atvikalýsingu í 2. lið II. kafla ákæru, en kvaðst þó ekki fallast á að um klámmyndir væri að ræða. Þá var ákærði spurður út í ákæruatriði í 1. og 2. lið I. kafla ákæru. Ákærði kvaðst hafa pantað myndbandsspólur, DVD-diska og geisladiska fyrir sig og vini sína í umrædd skipti. Pöntunin hefði ekki tengst verslunarrekstri hans. Vinir hans hefðu komið til hans og þeir valið saman nokkrar myndir, sem ætlaðar hefðu verið til einkanota þeirra. Vinir hans hefðu ætlað að borga honum fyrir myndirnar og hefði hann ekki ætlað að hagnast á þessu á nokkurn hátt. Hann hefði haft sambönd erlendis og því getað fengið myndirnar á góðu verði. Myndirnar hefðu því verið pantaðar í hans nafni. Hann staðfesti að myndirnar hefðu verið pantaðar á sama tíma og hann rak verslunina að Skúlagötu 40a. Ástæða þess að hann hefði ekki gefið upp nöfn vina sinna í fyrstu hefði verið sú að hann hefði ekki viljað blanda þeim í málið án þess að ræða við þá. Um sömu pöntun væri að ræða í 1. og 2. lið I. kafla ákæru, en hún hefði komið í tvennu lagi. Ákærði kvað Stefán Karl Lúðvíksson og Lúðvík Sindra Lúðvíksson bræður sína, en Pál Óskar Hjálmtýsson, Hallgrím Inga Þorláksson, Unnar Þór Gunnarsson og Björgvin Schram vini sína. Ákærða voru sýnd skjöl merkt 9.1. og 9.2 á dskj. nr. 4, en á skjali merktu 9.2 er ljósrit af auglýsingu verslunar hans, Taboo, að Skúlagötu 40a, í tímaritinu Bleiku og bláu, sem samkvæmt lögregluskýrslu á dskj. nr. 9.1 kom í verslanir í byrjun júní 1999. Í auglýsingunni kemur fram titillinn Flashpoint, en í sendingunni, sem haldlögð var 31. maí 1999 voru 10 eintök af mynd með þessum titli. Ákærði kvaðst hafa pantað eitt eða tvö eintök af umræddri mynd, en fyrirtækið hefði sent honum 10 eintök fyrir mistök. Fyrrgreind auglýsing í tímaritinu Bleiku og bláu hefði ekki komið umræddri pöntun við og hefði tilviljun ein ráðið því að titill þessi hefði komið fram í auglýsingunni. Ákærði kvaðst ekki gera athugasemdir við atvikalýsingu í liðum 1 og 2 í I. kafla ákæru, en kvaðst hafna því að um klámmyndir væri að ræða. Þá kvaðst ákærði ekki viðurkenna að hann hefði flutt myndirnar inn í útbreiðsluskyni. Þá kvaðst ákærði ekki gera athugasemdir við lýsingu lögreglu á meginmyndefni umræddra mynda á skjali nr. I/48 á dskj. nr. 6, en þó með þeirri athugasemd að um klámmyndir væri ekki að ræða Ákærði kvaðst ekki hafa séð myndefni þeirra DVD-diska, sem hann pantaði og haldlagðir voru hjá Tollstóra í maí og júní 1999. Hann hefði því ekki getað gert sér nákvæma grein fyrir efni þeirra. Aðspurður af verjanda sínum sagði ákærði að þegar hann hefði í yfirheyrslum hjá lögreglu rætt um diska hefði ákærði átt við svokallaða “videódiska”, þ.e. upprúlluð myndbönd, sem væru á hring inni í myndbandsspólunum, en ekki DVD-diska. DVD-diska kallaði hann einfaldlega DVD. Fólk tæki þessa “diska” út úr spólunum til að minna færi fyrir þeim til dæmis á ferðalögum milli landa. Ákærði kvaðst hafa tæki til að setja diska þessa í hulstur. Slíkir diskar hefðu einungis komið frá einkaaðilum. Undir ákæra var borinn tölvupóstur, sem fór á milli ákærða og Arnaldar Geirs Schram 26. september 1998. Eftirfarandi setning í tölvupósti frá Arnaldi til ákærða var borin sérstaklega undir ákærða: “Nýju bláu DVD, á að afrita þær á spólur og byrja að selja?”. Ákærði sagði að um misskilning væri að ræða og hljóti Arnaldur að hafa átt við fyrrgreinda “videódiska”. Kvaðst hann annars ekki vita hvað Arnaldur hefði átt við enda spyrji hann í svarbréfi sín, “What new DVD are you talking about”. Ákærði kvaðst ekki bera brigður á efni skýrslna sinna hjá lögreglu eða undirskrift sína undir þeim. Ákærði kvaðst mótmæla kröfu ákæruvalds um upptöku á þeim munum, sem tilgreindir væru í ákæru. Hann kvað tæki þau, sem krafist væri upptöku á, ekki hafa verið notuð til fjölföldunar á ætluðu klámefni, sem til sölu hefði verið í versluninni Taboo. Vitnið, Arnaldur Geir Schram, kvaðst hafa afgreitt í verslun ákærða, Taboo við Aðalstræti á árinu 1998. Kvaðst hann hafa selt erótískt efni og leigt út DVD-myndir. Vitnið var innt út í setningu í fyrrgreindum tölvupósti hans til ákærða þar sem segir. “Nýju bláu DVD, á að afrita þær á spólur og byrja að selja?”. Kvaðst vitnið hafa átt við diska, sem væru inni í venjulegum myndbandsspólum. Hann kvað það ekki vera rétt, sem fram kæmi í skýrslu hans hjá lögreglu, að í fyrirtæki ákærði hefði farið fram fjölföldun á myndefni af DVD-diskum yfir á myndbandsspólur. Hefðu þetta verið orð lögreglumannanna og hann ritað undir skýrsluna eftir þriggja tíma yfirheyrslu og hótanir um að honum yrði hent í “steininn”. Einnig hefði verið rangt eftir sér haft að í bakherbergi hefðu verið tíu myndbandstæki og hægt hefði verið að afrita af fimm myndbandsspólum yfir á aðrar fimm í einu og afrita af einum DVD-diski yfir á tíu myndbandsspólur í einu. Um misskilning hefði verið að ræða og hefði vitnið átt við svokallaða videódiska, sem væru inni í myndbandsspólum. Hægt hefði verið að afrita efni af slíkum videódiski yfir á 10 myndbandsspólur í einu. Vitnið kvaðst hafa verið kunnugt um það á þessum tíma hvað DVD-diskur var, þ.e. geisladiskur. Um hefði verið að ræða kvikmyndir á geisladiskum. Vitnið kvað ákærða hafa fengið myndefni lánað hjá öðru fólki, fjölfaldað það og selt í versluninni. Hann kvaðst ekki kannast við að ákærði hefði verið með myndir í umboðssölu í verslun sinni. Um hefði verið að ræða erótískt efni á myndböndum, þ.e. myndbandsspólum og svokölluðum “videódiskum”. Hann staðfesti að í versluninni hefðu verið til kápur, sem settar hefðu verið utan um myndbandsspólurnar þegar þær voru seldar. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að slíkar kápur hefðu verið ljósritaðar í versluninni. Vitnið kvaðst hafa fjölfaldað efni fyrir einstaklinga af svokölluðum “videódiskum” og venjulegum myndbandsspólum á meðan hann starfaði í verslun ákærða. Vitnið, Lúðvík Sindri Lúðvíksson, kvað þá bræður, ákærða og vitnið, hafa skoðað myndefni á netinu og hefði vitnið bent á þær myndir, sem það vildi fá og þær verið pantaðar. Kvaðst vitnið minnast þess að hafa valið myndirnar, Flashpoint, á DVD diski og Dirty debutanties nr. 4 og 6 og einhverjar fleiri myndir, sem hann myndi ekki nöfnin á. Hefði vitnið ætlað að fá eitt eintak af hverri mynd. Engin sérstök ástæða hefði verið fyrir því að ákærði pantaði myndefnið í sínu nafni. Vitnið hefði átt að greiða ákærða kostnaðarverð myndanna eftir á. Kvaðst það hafa beðið ákærða um að panta um það bil 30 til 40 myndir fyrir sig. Vitnið, Stefán Karl Lúðvíksson, kvaðst hafa beðið bróður sinn, ákærða í máli þessu, um að panta fyrir sig erótískar myndir í maí og júní 1999. Hann kvað ákærða hafa valið fyrir sig myndirnar þar sem hann hefði vitað á hvaða myndum vitnið hefði áhuga. Vitnið kvaðst hafa verið í Danmörku á þessum tíma og ætlað að koma heim í lok sumars og hefði myndefnið átt að bíða hans hér heima. Vitnið kvaðst ekki muna heiti þeirra mynda, sem þeir ákærðu hefðu rætt saman um, en kvaðst þó muna eftir að pantaðar hefðu verið einhverjar myndir, sem leikstýrðar væru af Randy West. Kvaðst vitnið hafa ætlað að fá 2 til 5 myndir og eitt eintak af hverri mynd. Vitnið, Björgvin Schram, kvað ákærða hafa pantað erótískar myndir fyrir sig vorið 1999. Hefðu þeir verið að spara flutningskostnað með því að panta saman. Hefði vitninu skilist að ákærði gæti fengið myndefnið ódýrt, jafnvel í heildsölu. Vitnið kvaðst hafa valið myndirnar með því að skoða “katalóga” á netinu. Þeir ákærði hefðu síðan hist og farið yfir myndirnar. Vitnið kvaðst ekki muna heiti þeirra mynda, sem hann pantaði, enda hefði hann ekki pantað myndirnar vegna titlanna. Hann gat ekki sagt til um hversu margar myndir hann bað ákærða um að panta fyrir sig. Vitnið, Páll Óskar Hjálmtýsson, kvaðst kannast við það að hafa pantað myndefni af kynferðislegum toga bæði sjálfur og með aðstoð ákærða. Hann kvaðst ekki muna hvenær ákærði pantaði slíkt myndefni fyrir hann, en vel mætti vera að það hefði verið í maí eða júní 1999. Engin sérstök ástæða hefði verið fyrir því að ákærði pantaði myndefni þetta fyrir vitnið. Vitnið kvað nei við því að hagstæðara hefði verið að láta ákærða panta efnið fyrir sig. Hann kvaðst ekki muna heiti þeirra mynda, sem ákærði pantaði fyrir hann vorið 1999, en um hefði verið að ræða sjónrænar fantasíur fyrir samkynhneigða karlmenn. Hann kvaðst halda að flestar myndirnar hefðu verið frá amerísku fyrirtæki, sem heiti Falcon eða Catalina. Þau fyrirtæki væru í mestum metum hjá vitninu. Kvaðst vitnið hafa beðið ákærða að panta um það bil 10 myndir fyrir sig í umrætt sinn. Vitnið kannaðist við að í verslun ákærða hefði verið nokkurs konar skiptimarkaður. Kvaðst vitnið hafa lánað ákærða nokkurt magn af myndefni um mánaðamót mars og apríl 1999 úr einkasafni sínu, sem hann hefði ekki fengið til baka. Kvaðst vitnið halda sérstaka dagbók um þær myndir, sem hann lánaði öðrum. Fram kæmi í dagbók þessari að hann hefði lánað ákærða 40 til 50 myndir. Ákærði hefði fengið myndirnar lánaðar til einkanota og væri vitninu ekki kunnugt um það að umræddar myndir hefðu verið til sölu í verslun ákærða. Vitnið benti á að myndefni, sem hann hefði lánað ákærða, kæmi fram á ljósmynd á bls. 14 í myndamöppu lögreglu frá 9. apríl 1999. Hluti af myndefni vitnisins væri á efstu hillu á efri myndinni á bls. 14. Vitnið, Hallgrímur Ingi Þorláksson, kvað ákærða hafa pantað fyrir sig erótískar myndir vorið 1999. Kvaðst vitnið hafa farið heim til Sigurðar og þeir skoðað og valið myndefnið á netinu. Vitnið kvaðst ekki muna heiti þeirra mynda, sem pantaðar voru. Sagðist vitnið hafa valið 15 til 20 myndir og eitt eintak af hverri mynd. Hann kvað ákærða stundum hafa geymt fyrir hann myndir og þeir stundum skipst á myndum. Skipti þessi hefðu farið fram á heimili ákærða, en líklega hefði hann geymt myndirnar í versluninni. Hann kvaðst ekki vita til þess að myndefni, sem hann hefði lánað ákærða hefði verið til sölu í verslunum hans. Hann kvaðst hafa átt um það bil 10 myndir hjá ákærða, sem haldlagðar hefðu verið, en sagðist ekki muna hvaða myndir það væru. Vitnið, Unnar Þór Gunnarsson, kvaðst hafa haft samband við ákærða og beðið hann um að panta fyrir sig erótískt myndefni vorið 1999. Ástæða þess að hann bað ákærða um að panta myndefnið væri sú að hugsanlega hefði ákærði greiðari aðgang að efninu en hann. Hann kvaðst hafa látið ákærða um að velja myndirnar, en þó hefði hann nefnt einhverja leikara. Vitnið kvaðst ekki muna nákvæmlega hvaða myndir hefðu verið pantaðar, en kvaðst muna eftir leikurunum Jeanna Jameson og Adriana, og einni mynd, Up and cummers. Kvaðst vitnið hafa ætlað að fá um það bil 15 myndir. Vitnið, Kristján Ingi Kristjánsson lögreglumaður, kvað það ekki hafa komið fram í yfirheyrslum yfir ákærða að viðskiptavinir hefðu komið til hans með myndbönd á “videódiskum”, ein sog ákærði hefur lýst hér að framan. Vitnið kvaðst hafa skoðað allt myndefni þeirra mynda, sem haldlagðar hefðu verið. Farið hefði verið í gegnum hverja einustu mynd, gripið niður í vissa kafla, en einnig hraðspólað. Vitnið staðfesti samandregna lýsingu lögreglu á meginmyndefni umræddra mynda á skjali merktu nr. 7.2 á dskj. nr. 4, skali merktu nr. I/4.2 á dskj. nr. 5 og skjali merktu nr. I/48 á dskj. nr. 6. Myndum, sem haldlagðar hefðu verið og ekki reyndust vera af kynferðislegum toga, hefði verið skilað og kæmu þær ekki fram á fyrrgreindum skjölum. Hann kvað flestar myndirnar hafa sýnt klámefni frá upphafi til enda. Forsaga og söguþráður hefðu verið af skornum skammti og í myndunum hefði verið aðeins eitt þema, þ.e. klám. Vitnið, Kristján Kristjánsson lögreglumaður, staðfesti að í hinni haldlögðu tölvu ákærða hefði verið forrit, sem leysti svokallaða afritunarlása og hefði það getað leyst afritunarvörn á DVD-diskum. Hann kvaðst hafa gert tilraun til að afrita af DVD-drifinu í tölvunni yfir á myndbandstæki, en það hefði ekki tekist. Hins vegar hefði hann ekki fengið vitneskju um það hvernig vélin var tengd á staðnum og með henni hefðu ekki fylgt þeir kaplar, sem hún hefði verið tengd með á staðnum. Hin haldlögðu myndbandstæki hefðu verið skoðuð af radíóvirkja og í þeim hefði ekki verið búnaður til að brjóta upp afritunarvörn á myndbandsspólum. Vitnið kvaðst hins vegar hafa aflað sér þeirra upplýsinga á netinu að hægt væri að kaupa kapla við viðkomandi myndbandstæki með umræddum búnaði. Vitnið kvaðst ekki hafa farið á vettvang við húsleitina og ekki tekið niður búnaðinn þar. Hann hefði því ekki séð hvernig tengingum hans var háttað í verslun ákærða. III. Niðurstaða. Í dómi sakadóms Reykjavíkur 28. febrúar 1990 í málinu nr. 124/1990: Ákæruvaldið gegn Jóni Óttari Ragnarssyni, en sá dómur var staðfestur í Hæstarétti 3. október 1990 og í dómi héraðsdóms Reykjaness 1. október 1997: Ákæruvaldið gegn Magnúsi Herði Valdimarssyni, en sá dómur var einnig staðfestur í Hæstarétti 12. mars 1998, er tilgreind skilgreining sérfræðinganefndar Menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna á klámi. Í forsendum ofangreindra dóma segir: “Af hálfu sérfræðinganefndar Menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna var í mars 1986 gerður greinarmunur á hugtökunum klámi (pornografia) og kynþokkalist (erotika), þannig, að klám var skilgreint sem ögrandi framsetning á kynlífi í auðgunartilgangi, án ástar, blíðu eða ábyrgðar, en kynþokkalist sem bókmenntaleg eða listræn tjáning ástar. Telur dómurinn að við þessa skilgreiningu megi styðjast þegar metið er hvort kvikmyndir þær, sem ákært er fyrir dreifingu á í máli þessu, innihaldi klám. Það er mat dómsins að öll myndskeiðin, sem skoðuð voru í þinghaldi 31. maí sl., séu klámfengin, þótt misgróf séu. Hið sama gildir um meginmyndefni hinna haldlögðu kvikmynda, sem lýst er í fyrrgreindum skoðunarskýrslum lögreglu. Lögð er áhersla á að sýna kynfæri karla og kvenna, kynmök um leggöng og endaþarm, munnmök, sjálfsfróun og fjöldakynmök, allt á ögrandi hátt. Þá eru gervilimir notaðir við ýmsar kynlífsathafnir í mörgum myndanna, sömuleiðis á ögrandi hátt. Í mörgum myndanna enda kynlífssenur á því að karlmenn fá sáðfall yfir andlit, kynfæri eða annars staðar á skrokk rekkjunauta sinna. Myndskeið eru dregin á langinn og kynfæri sýnd í nærmynd við kynmök og sjálfsfróun án þess að séð verði að það þjóni neinu augljósu markmiði en því að sýna kynlífsathafnir. Listræn eða bókmenntaleg tjáning ástar var ekki sýnileg í þeim myndskeiðum, sem skoðuð voru. Hvorki í myndskeiðum þeim, sem skoðuð voru, né í lýsingu lögreglu á meginmyndefni umræddra kvikmynda er þó að finna klám af grófasta tagi; barna- eða dýraklám eða klám tengt grófu ofbeldi. Að mati dómsins er augljóst að framleiðsla myndanna í máli þessu hefur ekki listrænan eða fagurfræðilegan tilgang, heldur eru þær einungis gerðar í hagnaðarskyni. Telur dómurinn að í öllum myndunum sé klám, sem falli undir ákvæði 2. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um 1. og 2. lið I. kafla ákæru. Svo sem að framan greinir bar ákærði um það hjá lögreglu 30. júní og 1. október 1999 að myndefnið, sem haldlagt var í tolli í maí og júní 1999, hefði einungis verið ætlað til einkanota, en hvorki til dreifingar eða sölu. Kvaðst hann hafa pantað myndefnið ásamt nokkrum kunningjum sínum, sem hann vildi ekki nafngreina. Hann hefði greitt kaupverðið með greiðslukorti sínu og félagar hans ætlað að greiða honum til baka þegar þeir fengju myndefnið í hendur. Í þinghaldi 5. júní sl. var upplýst af hálfu ákærða að umræddir félagar hans væru þeir Stefán Karl Lúðvíksson, Lúðvík Sindri Lúðvíksson, Páll Óskar Hjálmtýsson, Hallgrímur Þorláksson, Unnar Þór Gunnarsson og Björgvin Schram. Komið hefur fram að þeir Stefán Karl og Lúðvík Sindri eru bræður ákærða, en Páll Óskar, Hallgrímur, Unnar Þór og Björgvin vinir hans. Ákærði bar á sömu lund hér fyrir dómi og hjá lögreglu, þ.e. að hann hefði pantað umrætt myndefni fyrir sig og vini sína til einkanota. Ástæða þess að myndirnar hefðu verið pantaðar í hans nafni hefði verið sú, að hann hefði getað fengið myndirnar á hagstæðu verði. Hann hefði ekki gefið upp nöfn vina sinna í fyrstu vegna þess að hann hefði ekki viljað blanda þeim í málið án þess að ræða við þá. Svo sem rakið hefur verið komu fyrrgreindir bræður og vinir ákærða allir fyrir dóminn og gáfu skýrslu. Minni vitna þessara um fjölda og heiti þeirra mynda, sem þeir óskuðu eftir að ákærði pantaði fyrir þau, var harla óljóst. Vitnið, Björgvin Schram kvaðst ekki muna hvaða myndir hann bað ákærða um að panta eða hvað þær voru margar. Vitnið, Hallgrímur Ingi, kvaðst heldur ekki muna hvaða myndir hann valdi, en kvaðst hafa beðið ákærða um að panta 15 til 20 myndir. Vitnið, Lúðvík Sindri, nefndi heiti tveggja mynda, en kvaðst hafa beðið ákærða um að panta fyrir sig 30 til 40 myndir. Vitnið Unnar Þór nefndi heiti einnar kvikmyndar og nöfn tveggja leikara, en kvaðst hafa ætlað að fá um það bil 15 myndir. Vitnin, Stefán Karl og Unnar Þór, kváðust hafa látið ákærða um að velja myndir fyrir sig. Þá kvaðst Stefán Karl, hafa verið í Danmörku á þessum tíma, þ.e. vorið 1999, og ætlað að koma heim í lok sumars. Vitnið, Páll Óskar, kvaðst hafa beðið ákærða um að panta fyrir sig um það bil 10 myndir, sem hefðu að geyma sjónrænar fantasíur fyrir samkynhneigða karlmenn, eins og vitnið orðaði það. Hann kvaðst hins vegar ekki muna heiti þeirra. Samkvæmt skýrslu lögreglu á skjali nr. I/4.2 á dskj. nr. 5 og skali nr. 7.2 á dskj. nr. 4, sem hefur að geyma lýsingu á meginmyndefni þeirra kvikmynda, sem haldlagðar voru í tolli í maí og júní 1999, eru aðeins þrjár kvikmyndir, sem sýna kynlífsathafnir á milli karlmanna, þ.e. myndirnar Link 2 Link og French connection 1 og 2, en vitnið, Páll Óskar, bar einnig að hann hefði lánað ákærða í lok mars 1999 myndir úr einkasafni sínu með heitinu French connection 1 og 2. Myndir þessar virðast því þegar hafa verið í eigu vitnisins. Einnig kvaðst Páll Óskar hafa pantað myndefni af kynferðislegum toga áður án aðstoðar ákærða. Vitnin, Lúðvík Sindri og Páll Óskar, kváðu enga sérstaka ástæðu fyrir því að ákærði pantaði myndefnið fyrir þá og neitaði Páll Óskar því að hagstæðara hefði verið að láta ákærða panta myndirnar. Vitnið, Björgvin Schram, sagði að þeir félagar hefðu verið að spara flutningskostnað með því að panta saman og sér hefði skilist að ákærði gæti fengið myndefnið ódýrt og jafnvel í heildsölu. Vitnið, Unnar Þór, sagði að ástæða þess að hann bað ákærða um að panta efnið hefði verið sú að hugsanlega hefði ákærði átt greiðari aðgang að því en vitnið. Samkvæmt framansögðu er framburður framangreindra vitna ekki í fullu samræmi við þann framburð ákærða, að ástæða þess að hann pantaði myndefnið hefði verið sú, að hann hefði notið hagstæðra kjara við kaupin. Þá þykir skýring ákærða á því af hverju hann gaf ekki upp nöfn fyrrgreindra félaga sinna fyrr en á síðari stigum málsins ótrúverðug í ljósi þess að um bræður hans og nána vini er að ræða. Með vísan til alls ofangreinds og með tilliti til þess að tvö framangreindra vitna eru bræður ákærða og önnur vitni vinir hans, mörg hver til margra ára, þykir framburður þeirra afar ótrúverðugur og verður hann ekki lagður til grundvallar í máli þessu. Samkvæmt munaskrá lögreglu á skjali nr. 6.1 á dskj. nr. 4 voru haldlögð 10 eintök af myndinni, Flashpoint, en auk þess voru haldlögð fleiri en eitt eintak af nokkrum myndanna. Lagt hefur verið fram í málinu ljósrit af auglýsingu úr tímaritinu, Bleiku og bláu, 4. tbl. 11. árg. 1999, sem samkvæmt skýrslu lögreglu kom í verslanir í byrjun júní 1999. Auglýsing þessi er frá verslun ákærða, Taboo, Skúlagötu 40a, Reykjavík. Í auglýsingunni eru boðnir til sölu á fimmta hundrað titlar af erótískum vídeómyndum og á þriðja hundrað DVD-diskar, auk hjálpartækja ástarlífsins. Í auglýsingunni getur að líta DVD-diskinn, Flashpoint. Fram hefur komið að ákærði rak á þeim tíma, sem hér um ræðir fyrrgreinda verslun og hefur hann viðurkennt að hafa haft þar til sölu myndefni af kynferðislegum toga. Er ákærði var yfirheyrður vegna ofangreinds máls hafði lögregla tvívegis gert húsleit í fyrirtæki hans og lagt þar hald á fjölda kvikmynda af kynferðislegum toga og var ákærði undir grun um dreifingu á klámi. Skoða verður framburð hans hjá lögreglu í því ljósi. Skráður innflytjandi umrædds myndefnis var ákærði og hann hefur borið fyrir lögreglu og hér fyrir dómi að hafa greitt kaupverð þess með greiðslukorti sínu. Með vísan til alls ofangreinds og þess magns af myndum, sem haldlagt var, þykir sannað að ákærði hafi í maí og júní flutt inn í útbreiðsluskyni frá Kaliforníu, Bandaríkjunum, klámmyndir þær, sem um ræðir í 1. og 2. lið I. kafla ákæru. Ákærði hefur borið að hann hafi áður flutt inn myndefni af kynferðislegum toga frá fyrirtækinu Game Link. Þá hefur hann borið um það að hafa kynnt sér umrætt myndefni á netinu áður en hann pantaði það. Með hliðsjón af ofangreindu verður að telja að ákærða hafi ekki getað dulist að myndirnar innihéldu klám. Um 1. og 2. lið II. kafla ákæru. Með vísan til framburðar ákærða fyrir lögreglu og hér fyrir dómi, þykir sannað að ákærði hafði hinar haldlögðu klámmyndir til sölu í verslun sinni Taboo við Aðalstræti 7 í Reykjavík frá ársbyrjun til 20. nóvember 1998 og í verslun sinni Vídeósölunni að Skúlagötu 40a í Reykjavík fyrri hluta árs 1999. Framburður vitnisins, Arnaldar Schram, fyrir lögreglu og hér fyrir dómi, fyrrgreind auglýsing úr tímaritinu Bleiku og bláu og ljósmyndir, sem lögregla tók á vettvangi, styðja þá niðurstöðu. Með vísan til framangreinds þykir framburður ákærða um að verslun hans hafi þróast út í skiptimarkað vina og kunningja ótrúverðugur. Er þá einnig litið til þess hversu seint þessi framburður ákærða kom fram, svo og þess mikla magns myndefnis, sem lagt var hald á hjá ákærða. Svo sem að framan greinir var við húsleit í verslun ákærða við Aðalstræti 7 lagt hald á tölvubúnað og ellefu myndbandstæki. Rannsókn tæknideildar lögreglu leiddi í ljós að í tölvunni var forrit, sem aftengdi afritunarvörn á DVD-geisladiskum. Niðurstaða tæknideildarinnar var sú að hægt hefði verið að nota DVD-geisladrif tölvunnar til að fjölfalda myndefni af DVD-geisladiskum yfir á myndbandsspólur. Einnig var lagt hald á fjölda myndbandsspóla með myndefni, sem bersýnilega hafði verið afritað af DVD-diskum frá fyrirtækinu Vivid, sem ákærði hefur viðurkennt að hafa keypt af Tæknivali hf. Ennfremur var lagt hald á fjölda myndbandsspóla með myndefni, sem hafði greinilega verið afritað og kápa frumeintaksins litljósrituð. Í versluninni að Skúlagötu 40a var litljósritunarvél. Vitnið, Arnaldur Schram, bar fyrir lögreglu 15. apríl 1999, eftir að hafa rætt einslega við verjanda sinn í síma, að í fyrirtæki ákærða hefði farið fram fjölföldun á myndefni. Í bakherbergi hefðu verið 10 myndbandstæki, sem öll hefðu verið samtengd. Myndbandstækin hefðu jafnframt öll verið tengd tölvu, sem í hefði verið forrit, sem gerði kleift að spila af DVD-diskum. Hægt hefði verið að afrita fimm myndbandsspólur í einu og af einum DVD-disk yfir á 10 myndbandsspólur í einu. Kvaðst vitnið hafa afritað “hommamyndefni” af DVD-diskum yfir á myndbandsspólur að beiðni ákærða á meðan hann var erlendis, en almennt hefði ákærði séð um alla fjölföldun sjálfur. Þá hefðu verið í fyrirtækinu staflar af kápum utan um klámmyndböndin. Hér fyrir dómi dró vitnið framburð sinn hjá lögreglu um fjölföldun á klámefni til baka. Skýringar vitnisins á breyttum framburði sínum þykja afar ótrúverðugar, sérstaklega með hliðsjón af tölvupósti þeim, sem fór á milli vitnisins og ákærða í september 1998. Framburður ákærða um hinar fjölfölduðu myndbandsspólur, sem lagt var hald á í verslunum hans, hefur verið hvarflandi. Í fyrstu kvaðst ákærði hafa fjölfaldað erótískt myndefni á myndbandsspólum frá fyrirtækinu Game Link og selt það. Kvaðst ákærði hafa leyfi fyrirtækisins til þess. Síðar kvaðst ákærði hafa verið með myndbandsspólur í umboðssölu fyrir ýmsa aðila, sem hann vildi ekki nafngreina, en myndbandsspólur þessar hefðu oft verið með kápum, sem merkar hefðu verið eins og um DVD-myndir væri að ræða. Hann kvaðst hins vegar aldrei hafa fjölfaldað slíkar kápur sjálfur. Enn síðar kvað hann umbjóðendur sína heita Guðmund og Reyni, en kvaðst engin frekari deili vita á þeim. Margar myndbandsspólanna frá Guðmundi og Reyni hefðu verið kápulausar og því hefði hann þurft að útbúa kápur utan um þær. Hér fyrir dómi bar ákærði að hann hefði fjölfaldað einkamyndbönd fyrir viðskiptavini sína, en um fjölföldun á hinum erótísku myndum, sem hann hefði haft til sölu, hefði ekki verið að ræða. Vitnið, Arnaldur Schram, sem starfaði í verslun ákærða við Aðalstræti haustið 1998, kannaðist ekki við það hér fyrir dómi að ákærði hefði verið með myndir í umboðssölu í verslun sinni. Hann kvað ákærða hins vegar hafa fengið myndefni lánað hjá öðru fólki á myndbandsspólum, fjölfaldað það og selt í versluninni. Ákærði hefur enga grein getað gert fyrir þeim aðilum, sem fólu honum að selja myndbandsspólur í umboðssölu. Virðist ákærði þó hafa haft umtalsverð viðskipti við menn þessa af fjölda myndbandsspólanna að dæma. Þykir framburður ákærða í þessum efnum ótrúverðugur. Með hliðsjón af öllu ofangreindu þykir sannað að ákærði hafi fjölfaldað klámmyndir og haft til sölu í verslun sinni, Taboo, við Aðalstræti 7 í Reykjavík. Niðurstaða málsins er því sú að sannað þykir að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem greinir í ákæru málsins, að teknu tilliti til þeirra breytinga, sem sækjandi gerði á efni hennar við aðalmeðferð málsins. Háttsemi ákærða er rétt færð til refsiákvæðis í ákæru. IV. Viðurlög, upptaka eigna og sakarkostnaður. Samkvæmt sakavottorði 10. mars 2000 var ákærði hinn 12. júlí 1991 dæmdur í 40 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. Þá gekkst ákærði hinn 19. maí 1989 undir sektargreiðslu fyrir umferðarlagabrot. Sakarferill ákærða hefur ekki áhrif á ákvörðun viðurlaga í máli þessu. Við ákvörðun viðurlaga er litið til þess gífurlega mikla magns af klámefni, sem lagt var hald á hjá ákærða. Einnig er litið til þess að klámefni þetta hafði hann til sölu í verslun sinni og að ætla má að hann hafi hagnast á sölu þess. Þá er og litið til þess að ákærði hefur haldið uppteknum hætti eftir að brot hans komust upp svo sem útprentun af heimasíðu fyrirtækis hans, Taboo, ber glöggt vitni um. Með vísan til framangreinds þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 550.000 króna sekt í ríkissjóð, sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, ella sæti ákærði fangelsi í 52 daga. Ákæruvaldið krefst upptöku á alls 2478 myndböndum, en þá hefur verið tekið tillit til þeirra 74 eintaka, sem áður eru upptalin og sækjandi felldi niður saksókn vegna dreifingar á við aðalmeðferð málsins. Ennfremur er krafist upptöku á 31 geisladiski, 83 stafrænum myndadiskum, 10 Tensai myndbandstækjum, Samsung myndbandstæki, CMC tölvu, Samsung tölvuskjá, lyklaborði, tölvumús og 3 tölvuköplum, sem lagt var hald á við húsleit hjá ákærða, allt samkvæmt heimild í 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Í því ákvæði er að finna heimild til að gera upptæka með dómi hluti, sem hafðir hafa verið til að drýgja brot með, nema þeir séu eign manns, sem ekkert er við brotið riðið. Vitnið, Páll Óskar Hjálmtýsson, kvaðst hér fyrir dómi eiga nokkur hinna haldlögðu myndbanda. Framvísaði hann í réttinum dagbók sinni, en ljósrit úr henni var lagt fram við aðalmeðferð málsins, þar sem fram koma meðal annars eftirtaldir titlar við nafnið Siggi Stallone, en vitnið kvaðst kalla ákærða þessu nafni: The bite 2, Sailor in the wild, Big guns, Mike Henson, Manrammer, John Davenport og Cruising 3. Jafnframt benti vitnið á að hluti myndbandsspólanna kæmi fram á ljósmynd í ljósmyndamöppu lögreglu frá 9. apríl 1999. Öll framangreind myndbönd voru haldlögð við húsleit hjá ákærða að Skúlagötu 40a hinn 9. apríl 1999, en vitnið kvaðst hafa lánað ákærða myndbönd þessi í lok mars sama ár. Um er að ræða frumeintök allra þessara myndbanda og eitt eintak af hverri mynd. Myndir þessar sýna allar kynlífsathafnir milli karlmanna, en fram kom að slíkt myndefni væri vitninu hugleikið. Á fyrrgreindu ljósriti úr dagbók vitnisins koma einnig fram titlarnir, Cat man do og Ranger in the wild, en myndir með þessu heiti voru haldlagðar í nokkrum eintökum hjá ákærða, sem bersýnilega voru afrituð. Með vísan til framangreinds þykir nægilega fram komið að myndirnar, The bite 2, Sailor in the wild, Big guns, Mike Henson, Manrammer, John Davenport og Cruising 3, sem lagt var hald á við húsleit hjá ákærða 9. apríl 1999, eru í eigu fyrrgreinds vitnis. Verður því ekki fallist á kröfu ákæruvalds um upptöku á þeim myndum, sbr. 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Vitnið, Hallgrímur Ingi Þorláksson, kvaðst hafa átt um það bil 10 myndir hjá ákærða, sem haldlagðar hefðu verið. Ekki kvaðst hann muna heiti þeirra. Þá sagði sagðist vitnið hafa afhent ákærða myndirnar á heimili ákærða. Hann kvaðst ekki vita til þess að myndir þessar hefðu verið til sölu í verslun hans. Með vísan framangreinds þykir ósannað að vitnið, Hallgrímur Ingi, eigi hluta af hinum haldlögðu myndbandsspólum. Með vísan til rökstuðnings fyrir sakfellingu ákærða þykir sannað að munir þeir, sem krafist er upptöku á, voru hafðir til að drýgja brot með og voru í eigu ákærða. Verður ákærði því dæmdur til að þola upptöku á 2471 myndbandi, 31 geisladiski, 83 stafrænum myndadiskum, 10 Tensai myndbandstækjum, Samsung myndbandstæki, CMC tölvu, Samsung tölvuskjá, lyklaborði, tölvumús og 3 tölvuköplum, sbr. 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur. Uppkvaðning dómsins hefur dregist lítillega vegna embættisanna dómarans. Ragnheiður Bragadóttir settur héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Sigurður John Lúðvíksson, greiði 550.000 króna sekt í ríkissjóð, en sæti ella fangelsi í 52 daga greiðist sektin ekki innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Upptækir skulu vera eftirfarandi munir í eigu ákærða: 2471 myndband, 31 geisladiskur, 83 stafrænir myndadiskar, 10 Tensai myndbandstæki, Samsung myndbandstæki, CMC tölva, Samsung tölvuskjár, lyklaborð, tölvumús og 3 tölvukaplar. Kröfu ákæruvalds um upptöku á myndbandsspólunum, The bite 2, Sailor in the wild, Big guns, Mike Henson, Manrammer, John Davenport og Cruising 3, er hafnað. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hrl., að fjárhæð 150.000 krónur.
|
Mál nr. 360/2015
|
Samkeppnislagabrot Verðsamráð Skýrslugjöf Aðfinnslur
|
Tíu starfsmenn byggingavörufyrirtækjanna Byko og Húsasmiðjunnar voru ákærðir fyrir refsivert verðsamráð í störfum sínum hjá fyrirtækjunum á tímabilinu 13. september 2010 til 3. mars 2011. Í ákæru voru átta þeirra sakaðir um refsivert verðsamráð í störfum sínum hjá fyrirtækjunum með skipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindra grófvörutegunda í símtölum milli starfsmanna fyrirtækjanna. Á sama hátt var fjórum ákærðu gefin að sök sams konar brot í störfum sínum fyrir Byko í símtölum milli eins þeirra og starfsmanna þriðja fyrirtækisins. Þá voru tveir ákærðu sakaðir um refsiverða hvatningu til verðsamráðs milli Byko og Húsasmiðjunnar í símtölum sem þeir áttu hvor í sínu lagi og aðrir tveir um refsivert verðsamráð milli fyrirtækjanna og hvatningu til þess í enn öðru símtali. Loks var þremur ákærðu gefin að sök, hverjum fyrir sig, tilraun til að koma á slíku samráði í símtölum við starfsmann fjórða fyrirtækisins. Í dómi Hæstaréttar var talið sannað með vísan til þeirra gagna sem lögð höfðu verið fram í málinu að Byko hefði upphaflega spurst fyrir um verð hjá Húsasmiðjunni í símtölum, en samskiptin síðan þróast úr því að vera einhliða í að verða gagnkvæm þar sem þeir, sem ræðst hefðu við, skiptust á upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum í sömu eða sambærilegum vörutegundum sem einkum hefðu tilheyrt svokallaðri grófvöru. Hefði tilgangurinn með upplýsingagjöfinni augljóslega verið sá að fá gleggri mynd af verðum keppinautarins á samkeppnisvörum og þróun þeirra en kostur hefði verið fyrir fyrirtækin, hvort um sig, með því að kynna sér einungis verðin með þeim aðferðum sem neytendum stóð til boða. Var talið að hin tíðu og reglubundnu samskipti milli Byko og Húsasmiðjunnar hefðu falið í sér samstilltar aðgerðir sem höfðu það að markmiði að raska samkeppni milli fyrirtækjanna og brutu því gegn 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Hið sama var talið eiga við um samskipti Byko og þriðja fyrirtækisins þótt umfang þeirra hafi verið takmarkað. Þar sem um hefði verið að ræða samráð um verð milli fyrirtækja á sama sölustigi hefðu þeir, sem framkvæmdu, hvöttu til þess eða létu framkvæma það, borið refsiábyrgð samkvæmt 1. mgr. og a. lið 2. mgr. 41. gr. a. laganna. Við mat á sekt eða sýknu ákærðu var meðal annars litið til þess að X og Y störfuðu báðir sem sölumenn í þjónustuveri Húsasmiðjunnar, fyrst og fremst við að svara í síma, og var talið ósannað að þeir hefðu með háttsemi sinni brotið með saknæmum hætti gegn áðurgreindum ákvæðum samkeppnislaga. Voru þeir því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Hins vegar var talið að G og R hefðu, hvor hjá sínu fyrirtæki, borið ábyrgð á framkvæmd þess samráðs sem átt hafði sér stað milli Byko og Húsasmiðjunnar og skipti í því sambandi ekki máli þótt þeir teldu sig hafa tekið þátt í samráðinu með vitund eða vilja yfirmanna sinna. Voru þeir sakfelldir fyrir brot af ásettu ráði gegn 1. mgr. og a. lið 2. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga, sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra. Þá voru S, SI og L sakfelldir fyrir brot á sömu ákvæðum samkeppnislaga með skírskotun til þeirra stjórnunarstarfa sem þeir gegndu innan Byko og þess að þeim bárust reglulega upplýsingar um að borin hefðu verið saman verð hjá fyrirtækinu og Húsasmiðjunni á yfir 100 vörutegundum. Var talið ótvírætt sannað að þeir hefðu af hálfu Byko stýrt samráði um verð milli þess fyrirtækis annars vegar og Húsasmiðjunnar og þriðja fyrirtækisins hins vegar. Við mat á refsiábyrgð SÁ var aðallega litið til þess að hann hefði verið yfirmaður G og borið ábyrgð á að verðkannanir voru gerðar á grófvöru. Þá þóttu gögn málsins bera með sér að honum hefði verið kunnugt um að Byko aflaði reglulega á ákærutímabilinu upplýsinga um verð á fjölmörgum vörutegundum hjá Húsasmiðjunni með því að hringja í starfsmenn síðarnefnda fyrirtækisins. Vegna þeirra stöðu sem hann gegndi og vitneskju hans um hið refsiverða samráð, var hann sakfelldur fyrir brot á áðurgreindum ákvæðum samkeppnislaga fyrir aðkomu sína, þó aðeins að því er tók til þeirra tilvika þar sem Byko hefðu verið látnar í té upplýsingar um verð. Þá voru K og SÁ sakfelldir fyrir að hafa hvatt til refsiverðs verðsamráðs milli Byko og Húsasmiðjunnar hvor í sínu símtali og voru brot þeirra heimfærð undir áðurnefnd ákvæði samkeppnislaga. Loks var talið að S og J hefðu í símtali þeirra á milli brotið af ásettu ráði og á alvarlegan hátt gegn 1. mgr. og a. og d. liðum 2. mgr. 41. gr. a. laganna þar sem ekki fór á milli mála í umræddu símtali að báðir ákærðu hvöttu hvorn annan til að halda uppi verðum hjá Byko og Húsasmiðjunni í grófvöru, þar á meðal við gerð tilboða. Hins vegar var talið ósannað að R, K og J hefðu gerst sekir um tilraunir til að koma á samráði við starfsmann fjórða fyrirtækisins í símtölum við hann. Við mat á refsingu ákærðu var meðal annars litið til þess að refsing einstaklinga fyrir brot á samkeppnislögum hefði verið þyngd til muna með lögum nr. 52/2007. Þá var jafnframt litið til þess að sum brotanna stóðu lengi yfir og voru umfangsmikil, en önnur háttsemi, sem sakfellt var fyrir, fól í sér grófari brot. Þá hefðu Byko og Húsasmiðjan verið nánast einráð á markaðnum á ákærutímabilinu og brot ákærðu því ekki einungis beinst að mikilvægum hagsmunum viðskiptavina fyrirtækjanna, heldur alls almennings. Litið var til þess að brot S, sem gegnt hafði stöðu framkvæmdastjóra hjá Byko, og því verið meðal æðstu stjórnenda fyrirtækisins, hefðu verið stórfelld og áðurgreint brot hans í símtali við J mjög alvarlegt. Þessu til viðbótar var jafnframt horft til þess hve einbeittur vilji hans var til að raska samkeppni milli Byko og Húsasmiðjunnar í síðastnefnda tilvikinu, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing hans hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi. Þá hafði SÁ gegnt starfi framkvæmdastjóra hjá Húsasmiðjunni og var því í hópi æðstu stjórnenda þess fyrirtækis. Brot hans sem laut að almennu verðsamráði fyrirtækjanna var talið minna í sniðum og annars eðlis en brot stjórnenda Byko. Hins vegar var til þess að líta að önnur háttsemi sem hann var fundinn sekur um fól í sér alvarlegt brot á samkeppnislögum. Með hliðsjón af því og stöðu hans hjá Húsasmiðjunni var SÁ dæmdur til að sæta 9 mánaða fangelsi. J og K höfðu báðir starfað sem vörustjórar hjá Húsasmiðjunni. Brot þau sem þeir voru sakfelldir fyrir voru alvarleg, einkum þó brot J í símtali við S. Að teknu tilliti til þess var refsing J ákveðin fangelsi í 9 mánuði, en K var gert að sæta fangelsi í 3 mánuði. Þá hafði L gegnt stöðu verslunarstjóra timbursölu Byko og SI sölustjóra fagsölusviðs þess. Brot þeirra voru umfangsmikil en við ákvörðun refsingar var litið til stöðu þeirra hjá fyrirtækinu sem millistjórnenda og var þeim hvorum um sig gerð 3 mánaða fangelsisrefsing. Loks var litið til þess að G og R hefðu verið óbreyttir starfsmenn fyrirtækjanna tveggja og var miðað við að sú háttsemi sem þeir hefðu verið sakfelldir fyrir, hefði verið viðhöfð samkvæmt fyrirmælum yfirmanna þeirra. Var ákvörðun refsingar þeirra því frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þar sem ákærðu hafði ekki áður verið refsað var refsing þeirra, sem gert hafði verið að sæta fangelsi, skilorðsbundin að fullu í tvö ár, að undanskildum S, en fullnustu 15 mánaða af refsingu hans var frestað skilorðsbundið í þrjú ár.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson ogIngibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 6. maí 2015. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærðu verðisakfelldir samkvæmt ákæru og þeir dæmdir til refsingar, auk þess sem refsingákærða Steingríms Birkis Björnssonar verði þyngd. Ákærði Steingrímur Birkir krefst sýknuaf refsikröfu ákæruvaldsins, til vara að refsing verði látin niður falla, en aðþví frágengnu að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Ákærðu X, Guðmundur Loftsson, LeifurÖrn Gunnarsson, Kenneth Breiðfjörð, Y, Ragnar Már Amazeen, Stefán ÁrniEinarsson og Stefán Ingi Valsson krefjast þess, hver fyrir sitt leyti, aðallegaað hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, til vara að refsing verði látin niðurfalla, en að því frágengnu að þeir verði dæmdir til vægustu refsingar sem lög leyfa.Ákærði Júlíus Þór Sigurþórsson krefststaðfestingar héraðsdóms. IMeð bréfi 30. nóvember 2010 beindiSamkeppniseftirlitið samkvæmt 1. mgr. 42. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 meðáorðnum breytingum kæru til ríkislögreglustjóra þar sem tíu nafngreindirstarfsmenn Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf., þeirra á meðal ákærðu Guðmundur,Júlíus, Kenneth, Leifur Örn, Ragnar Már, Stefán Árni og Stefán Ingi, vorusakaðir um brot á 41. gr. a. laganna, sbr. 4. gr. laga nr. 52/2007. Í kærunnivar tekið fram að fyrirtækin tvö stunduðu smásöluverslun með byggingavörur ogrækju verslanir víða um land, auk þess sem þriðja fyrirtækið, Múrbúðin ehf.,ræki þrjár byggingavöruverslanir. Væru fyrirtækin þrjú keppinautar á þessummarkaði. Staða Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. væri sterk á markaðnum, enMúrbúðin ehf. hefði þar mun minni hlutdeild. Reyndist grunur um ólögmætt samráðfyrirtækjanna tveggja, sem væru öflugir keppinautar á mikilvægum markaði, árökum reistur gæti það haft í för með sér mikið tjón fyrir neytendur ogatvinnulífið. Ljóst væri því að um mjög alvarleg brot gæti verið að ræða.Í kærunni var greint frá því að tveirfyrirsvarsmenn Múrbúðarinnar ehf. hafi snúið sér til Samkeppniseftirlitsins ogóskað eftir fundi þar sem þeir vildu upplýsa stofnunina „um tilraunir Byko ogHúsasmiðjunnar til að fá Múrbúðina til þess að taka þátt í ólögmætu samráði“svo og um verðsamráð milli tveggja fyrrgreindu fyrirtækjanna. Tveir fundir voruhaldnir með fyrirsvarsmönnunum 21. október og 3. nóvember 2010 og var þaðhelsta, sem þar kom fram, skráð í fundargerð er fylgdi kærunni. Á fyrri fundinum greindi BB, eigandi ogframkvæmdastjóri Múrbúðarinnar ehf., svo frá að fyrirtækið „hafi ákveðið ummitt sumar árið 2010 að hefja sölu á svokölluðum grófvörum, þ.e. viðarplötum,gifsplötum, spónarplötum, steinull o.fl.“ Jafnframt skýrði EGS, deildarstjórigrófvörudeildar fyrirtækisins, frá því að 25. ágúst 2010, þegar verið var aðundirbúa opnun sérstakrar verslunar fyrir þessar vörur, hafi ákærði Stefán Ingiásamt öðrum starfsmanni Byko ehf. komið í verslunina þar sem þeir hefðu spurt„um hina væntanlegu nýju samkeppni frá Múrbúðinni, þ. á m. hvort búið væri aðverðleggja vörurnar og hvort EGS væri með verðlista fyrir vörurnar.“ Kvaðst EGShafa neitað þeim um upplýsingarnar. Nokkru síðar eða 9. september hafi ákærðiStefán Ingi komið aftur í verslunina ásamt öðrum nafngreindum starfsmanni Bykoehf. þótt ekki hafi verið búið að opna hana. Sagði EGS „að þeir hafi spurt sömuspurninga“ og áður „þ.e. um fyrirhugað verð o.fl. Einnig hafi þeir skoðaðvörurnar gaumgæfilega, viljað vita hvaðan þær væru pantaðar o.fl.“ Þegarverslunin var opnuð 8. október 2010 sagði EGS að þessir sömu starfsmenn Bykoehf. hafi komið þangað og ákærði Stefán Ingi þá boðið honum „að koma í heimsókntil þeirra í Byko á næstu dögum“ en hann ekki þegið það boð. Hinn 14. samamánaðar hafi svo tveir starfsmenn Húsasmiðjunnar ehf., ákærðu Júlíus ogKenneth, komið í verslunina „skoðað vörurnar í versluninni, spurt hvaðan þær kæmuog af hverjum þær væru fluttar hingað til lands. EGS greindi frá því að Júlíusog Kenneth hafi virst hjálpsamir og viljugir til að veita upplýsingar og að þaðhafi vakið athygli hjá sér hversu opnir þeir hefðu verið í svörum með hliðsjónaf því að um keppinauta hefði verið að ræða. EGS greindi frá því að þeir hafitalað mjög opinskátt um vöruval, vörugæði, upprunalönd, flutningsmál o.fl.“Daginn eftir, 15. október, kvað EGS að starfsmaður Byko ehf., Ragnar að nafni,hafi hringt klukkan 8.43 „og spurt hvort hann væri ekki tilbúinn til þess aðskiptast á verðupplýsingum við Byko“. Skömmu síðar, klukkan 9.04, hafi ákærðiKenneth hringt „og spurt hvort hann væri ekki tilbúinn til þess að skiptast áverðupplýsingum við Húsasmiðjuna. EGS kvaðst hafa spurt ... hvort þessarfyrirspurnir þættu eðlilegar. Að sögn EGS svaraði Kenneth játandi og tókjafnframt fram að þetta væri fyrirkomulag sem Húsasmiðjan og Byko viðhafi.“ EGSupplýsti að klukkan 10.44 þennan dag hafi ákærði Júlíus hringt og hann þástillt símann þannig að fyrrnefndur BB gæti hlustað á símtalið. „Að sögn EGSbað Júlíus hann ... að passa upp á það að senda ekki verðupplýsingarnar meðtölvupósti til Húsasmiðjunnar. EGS sagði að Júlíus hafi ítrekað að EGS yrði aðpassa upp á þetta því það væri aldrei að vita hvað „þessir eftirlitsaðilargera“.“ Stuttu eftir þetta símtal, klukkan 10.57, sagði EGS að áðurnefndurRagnar hafi hringt „og einnig óskað eftir skiptum á verðupplýsingum. EGS kvaðsthafa talað stuttlega við hann og neitað slíku samstarfi.“ Þá greindi EGS fráþví að ákærði Guðmundur hafi mætt eftir hádegi þennan sama dag í verslunina„með skrifblokk og verðlista ... til að skiptast á verðupplýsingum ... EGSsagði að hann hefði spurt Guðmund hvort Húsasmiðjan og Byko skiptust áverðupplýsingum og að Guðmundur hafi játað því.“Með bréfum Samkeppniseftirlitsins tilríkislögreglustjóra 23. febrúar og 7. mars 2011 voru tólf nafngreindirstarfsmenn Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. til viðbótar, þeirra á meðal ákærðuX, Y og Steingrímur Birkir, kærðir fyrir ætluð brot á 41. gr. a.samkeppnislaga, auk tveggja annarra manna sem tengdust Úlfinum Lagerverslunehf. Þessar viðbótarkærur voru byggðar á gögnum sem ríkislögreglustjóri hafðiaflað við rannsókn á upphaflega kæruefninu, sem að framan er lýst, og látið Samkeppniseftirlitinuí té samkvæmt 6. mgr. 42. gr. samkeppnislaga. 2Að lokinni lögreglurannsókn gafsérstakur saksóknari, sem tekið hafði við rannsókninni af ríkislögreglustjóra,út ákæru 23. apríl 2014 á hendur ákærðu og þremur öðrum mönnum. Þær sakargiftir,sem fjallað er um hér fyrir dómi, komu fram í I., II., III. og V. köflumákærunnar og 1. lið IV. kafla hennar. Þessir kaflar eru teknir upp í heild íhinum áfrýjaða dómi, en helstu efnisatriði þeirra voru sem hér segir:Í I. kafla ákærunnar var ákærðuSteingrími Birki, sem framkvæmdastjóra fagsölusviðs Byko ehf., Leifi Erni, semverslunarstjóra timbursölu þess félags, Stefáni Inga, sem sölustjórafagsölusviðs þess, Ragnari Má, sem starfsmanni í timbursölu þess, Stefáni Árna,sem framkvæmdastjóra vörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar ehf., Y, sem sölumanni íþjónustuveri þess félags, X, sem sölumanni í timbursölu þess og Guðmundi, semstarfsmanni í þjónustuveri þess, gefið að sök verðsamráð í framangreindumstörfum sínum fyrir fyrirtækin á tímabilinu frá 13. september 2010 til 3. mars2011 „með skipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindragrófvörutegunda, einkum bygginga- og timburvara, í símtölum milli starfsmannafyrirtækjanna, sem var til þess fallið að hafa áhrif á verð, afslætti,álagningu og önnur viðskiptakjör innan umræddra fyrirtækja.“ Í ákærukaflanumvar því haldið fram að samráðið hafi verið „af hálfu starfsmanna Byko viðhaftað undirlagi og/eða samkvæmt fyrirmælum ákærðu Steingríms Birkis, Leifs Arnarog Stefáns Inga en af hálfu starfsmanna Húsasmiðjunnar að undirlagi og/eðasamkvæmt fyrirmælum ákærða Stefáns Árna.“ Í kaflanum var talið upp 21 tilvik ááðurgreindu tímabili þar sem samráð af þessum toga hafi átt sér stað. Í öllumþeirra hafi starfsmaður Byko ehf., nánast alltaf ákærði Ragnar Már, hringtreglulega í starfsmann Húsasmiðjunnar ehf., oftast ákærða X en einnig ákærða Y eðaákærða Guðmund, og fengið hjá viðmælanda sínum upplýsingar um verð hjásíðarnefnda fyrirtækinu á liðlega 100 vörutegundum. Í fjögur skipti, í lokjanúar og febrúar 2011, hafi ákærðu Ragnar Már og Guðmundur í þessum símtölumveitt hvor öðrum upplýsingar um verð og tilboðskjör beggja fyrirtækjanna á þessumfjölda vörutegunda. Jafnframt hafi ákærðu Leifur Örn, Stefán Ingi eðaSteingrímur Birkir verið upplýstir um verðin, oftast tveir þeir fyrstnefndu,stöku sinnum annar þeirra og í enn önnur skipti sá síðastnefndi ásamt öðrumhvorum hinna eða jafnvel þeir allir, með því að fá send tölvubréf meðverðupplýsingunum frá Húsasmiðjunni ehf. auk upplýsinga um verð á sambærilegumvörum hjá Byko ehf. Í II. kafla ákærunnar voru ákærðuSteingrímur Birkir, Leifur Örn, Stefán Ingi og Ragnar Már ásamt starfsmanni hjáÚlfinum Lagerverslun ehf. sakaðir um „verðsamráð í framangreindum störfum sínumfyrir Byko ... á tímabilinu frá 15. október 2010 til 17. febrúar 2011, meðskipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindra grófvörutegunda,einkum bygginga- og timburvara, í símtölum milli starfsmanna fyrirtækjanna, semvar til þess fallið að hafa áhrif á verð, afslátt, álagningu og önnurviðskiptakjör innan umræddra fyrirtækja.“ Var því haldið fram að verðsamráðiðhafi verið „viðhaft að undirlagi og/eða samkvæmt fyrirmælum ákærðu SteingrímsBirkis, Leifs Arnar og Stefáns Inga.“ Í ákærukaflanum voru talin upp 11 tilviká umræddu tímabili þar sem samráð af þessum toga hafi átt sér stað. Í öllumþeirra hafi starfsmaður Byko ehf., ákærði Ragnar Már, hringt reglulega íeinhvern starfsmann Úlfsins Lagerverslunar ehf. og fengið hjá honum upplýsingarum verð hjá síðarnefnda fyrirtækinu á allt að tíu vörutegundum í hvert skipti.Jafnframt hafi ákærðu Leifur Örn, Stefán Ingi eða Steingrímur Birkir veriðupplýstir um verðin, í fimm skipti tveir þeir fyrstnefndu, tvisvar sinnumákærði Stefán Ingi einn, tvívegis ákærði Steingrímur Birkir ásamt öðrum hvorumhinna og í tvö skipti þeir allir, með því að fá send tölvubréf meðverðupplýsingunum frá Úlfinum Lagerverslun ehf. auk upplýsinga um verð ásambærilegum vörum hjá Byko ehf. Samkvæmt 1. lið III. kafla ákærunnarvar ákærða Kenneth, sem vörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar ehf., gefið að sökað hafa hvatt „til verðsamráðs, sem hafði það að markmiði eða af því leiddi aðkomið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrði raskað milli Byko ogHúsasmiðjunnar og þannig, beint eða óbeint, haft áhrif á verð, afslætti,álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna“. Hafi þetta gerst í símtaliákærða við ákærða Guðmund 16. febrúar 2011 þar sem hann hafi meðal annars beðiðþennan samstarfsmann sinn „að koma tilteknum upplýsingum um grófvörur Húsasmiðjunnartil Ragnars Más Amazeen ... ef hann myndi hafa samband.“ Eftir 2. liðákærukaflans var ákærði Stefán Árni sakaður um „að hvetja til verðsamráðs, semhafði það að markmiði eða af því leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eðahenni yrði raskað milli Byko og Húsasmiðjunnar og þannig, beint eða óbeint,haft áhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna.“Hafi þetta átt sér stað í símtali ákærða við ákærða Kenneth 23. febrúar 2011þar sem hann hafi beðið þann síðarnefnda „að koma upplýsingum um verðbreytingarhjá Húsasmiðjunni til Byko með því að láta Guðmund Loftsson ... koma umræddumupplýsingum til starfsmanns Byko“. Tilefni símtalsins hafi verið „að Kennethhringdi í ákærða Stefán Árna til þess að gleðja hann „óheyrilega mikið“ með þvíað tilkynna honum um að Byko væri búið að hækka verð á tilteknum grófvörum“.Í 1. lið IV. kafla ákærunnar var ákærðuSteingrími Birki og Júlíusi Þór, sem vörustjóra timburdeildar Húsasmiðjunnarehf., gefið að sök verðsamráð og hvatning til slíks samráðs „er hafði það aðmarkmiði eða af því leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrðiraskað milli Byko og Húsasmiðjunnar, og þannig, beint eða óbeint, haft áhrif áverð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna við tilboðsgerðá grófvörum almennt“. Þetta hafi gerst í símtali 28. febrúar 2011 þar sem þeirhafi „rætt sín á milli um tilboðsmál fyrirtækjanna, þar sem ákærði SteingrímurBirkir upplýsti meðákærða Júlíus Þór meðal annars um hvernig hann myndi hagatilboðsgerð Byko í grófvörum og þar sem ákærðu hvöttu hvorn annan til þess aðstuðla að því að Byko og Húsasmiðjan myndu ekki stunda samkeppni“. Ekki reynirá sakargiftir, sem vísað er til í 2. lið þessa kafla ákærunnar, hér fyrir dómi.Samkvæmt 1. lið V. kafla ákærunnar varákærða Ragnari Má gefin að sök „tilraun til verðsamráðs, er hafði það aðmarkmiði eða af því leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrðiraskað milli Byko og Múrbúðarinnar og þannig, beint eða óbeint, reynt að hafaáhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna meðsérgreindar grófvörutegundir“. Þetta hafi átt sér stað í símtali að morgni 15.október 2010 þar sem ákærði hafi „reynt að fá starfsmann Múrbúðarinnar til þessað skiptast á upplýsingum um vöruúrval og verðupplýsingar á grófvörum þeim semMúrbúðin hafði til sölu“. Eftir 2. lið ákærukaflans var ákærði Kenneth og eftir3. lið hans ákærði Júlíus Þór sakaðir um „tilraun til verðsamráðs, er hafði þaðað markmiði eða af því leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henniyrði raskað milli Húsasmiðjunnar og Múrbúðarinnar og þannig, beint eða óbeint,reynt að hafa áhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjörfyrirtækjanna með sérgreindar grófvörutegundir“. Þetta hafi annars vegar gerstí símtali ákærða Kenneth við starfsmann Múrbúðarinnar ehf. strax eftiráðurgreint símtal ákærða Ragnars Más og hins vegar í símtali ákærða JúlíusarÞórs við starfsmann fyrirtækisins nokkru síðar þennan sama morgun þar semákærðu hafi báðir „reynt að fá starfsmann Múrbúðarinnar, til þess að skiptast áupplýsingum um vöruúrval og verðupplýsingum á grófvörum þeim sem Múrbúðin hafðitil sölu“.3Með úrskurði héraðsdóms 10. desember2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 9. janúar 2015 í máli nr.844/2014, var ákæru á hendur einum þeirra, sem ákærður hafði verið, vísað fráhéraðsdómi þar sem hann hafði ekki verið kærður fyrir ætlað brot ásamkeppnislögum af Samkeppniseftirlitinu.Af þeim tólf, sem voru ákærðir og eftirstóðu, voru ellefu sýknaðir af sakargiftum í hinum áfrýjaða dómi. ÁkærðiSteingrímur Birkir var sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem honum er gefin að sökí 1. lið IV. kafla ákærunnar, en sýknaður af öðrum sökum sem hann er ákærðurfyrir. Unir ákæruvaldið niðurstöðu héraðsdóms að því er varðar tvo þeirra, semsýknaðir voru, en hefur sem fyrr segir áfrýjað dóminum að öðru leyti. IISamkvæmt gögnum málsins var Byko rekiðsem hlutafélag fram á árið 2008, en í janúar 2010 hafði rekstrarformi þessverið breytt í einkahlutafélag. Tilgangur félagsins var „allur almennuratvinnurekstur, svo sem heildsala, smásala, iðnaður, fiskeldi, skógrækt, almennverktaka og mannvirkjagerð, útleiga tækja og vinnuvéla, kaup og sala fasteignasvo og rekstur þeirra, lánastarfsemi og annar skyldur rekstur.“ Félagið var aðöllu leyti í eigu Norvik hf.Stjórn Byko ehf. var í upphafi árs 2010skipuð fimm mönnum og mun sú skipan hafa haldist þann tíma sem ákæra í máliþessu tekur til. Í framkvæmdastjórn félagsins sátu á þeim tíma sex menn, þeirraá meðal SER, sem bar starfsheitið forstjóri, og ákærði Steingrímur Birkir.Meðal gagna málsins eru tvö skipuritfyrir Byko ehf. sem í gildi voru á árunum 2010 og 2011. Samkvæmt því fyrra, semtók til tímabilsins frá janúar 2010 til október sama ár, heyrðu undir forstjórafjórir framkvæmdastjórar og var einn þeirra ákærði Steingrímur Birkir semstýrði byggingasviði félagsins. Með síðara skipuritinu, sem gilti frá október2010 til mars 2011, varð sú breyting að fimm stjórnendur heyrðu undir forstjóraí stað fjögurra, þeirra á meðal ákærði Steingrímur Birkir sem framkvæmdastjórifagsölusviðs fyrirtækisins. Í skjali, sem bar heitið „BYKO Stefnumótun2010-2011“, sagði að hlutverk forstjóra, sem heyrði undir stjórn félagsins,væri: „Daglegur rekstur og stjórnun fyrirtækisins og framkvæmdastjórnar“. Þarkom ennfremur fram að hlutverk vörustjórnunarsviðs væri meðal annars: „Innkaupá vörum frá erlendum og innlendum birgjum. Standa að virkri vöruþróun, náhagkvæmustu innkaupsverðum á hverjum tíma ... Fylgja eftir verðstefnu ogmarkmiðum fyrirtækisins um álagningu.“ Eitt af helstu verkefnum vöruþróunarsviðsværu verðkannanir. Hlutverk fagsölusviðs væri: „Að samræma sölu og markaðssókngagnvart fagaðilum, verktökum stórum sem smáum, opinberum aðilum, stærrifyrirtækjum, fyrir allar rekstrareiningar BYKO“. Meðal árangursmælinga ásviðinu væru: „Sala og framlegð yfirvöruflokka byggingavöru“ og„Markaðshlutdeild – innflutningshlutdeild“. Í skjali 20. september 2010 var fjallaðsérstaklega um hlutverk, markmið, stefnu og ábyrgð fagsölusviðs Byko ehf. Þar sagðimeðal annars um hlutverk þess: „Að stýra og samræma sölu og markaðssókngagnvart fagaðilum fyrir allar rekstrareiningar BYKO. Það vinnur aðmarkaðsmálum í samvinnu við markaðssvið BYKO.“ Meðal markmiða sviðsins var: „Aðauka sölu og markaðshlutdeild BYKO“. Verkefni ákærða Stefáns Inga semsölustjóra sviðsins voru auk annars: „Yfirumsjón og samræming söluaðgerða ...Áætlanagerð, markaðsvakt og greiningarvinna.“ Í skjalinu var vikið frekar aðhlutverki og ábyrgð fagsölusviðs og þar sagði meðal annars: „Tilboðsgerð ogeftirfylgni. Deildin sér um tilboðsgerð til fagaðila á öllum landsvæðum.Framlegð verður hámörkuð með skipulegum hætti.“ Síðar sagði þar: „Markaðsvakt.Í þessu felst m.a. að framkvæma reglulegar verðkannanir hjá samkeppnisaðilumBYKO, fylgjast með breytingum á starfsemi þeirra, innkomu nýrra samkeppnisaðilaeða nýrra vara og miðla þessum upplýsingum.“Ákærði Steingrímur Birkir, sem erviðskiptafræðingur, skýrði svo frá fyrir héraðsdómi að hann hafi tekið viðstarfi framkvæmdastjóra síðla árs 2007. Aðspurður kvað hann yfirmenn sína hjáByko ehf. á þeim tíma, sem ákæran tekur til, hafa verið SER forstjóra og EKaðstoðarforstjóra, en nánasti samstarfsmaður sinn á fagsölusviði hafi veriðákærði Stefán Ingi. Að sögn ákærða Steingríms Birkis áttu verðkannanir almenntað heyra undir vörustýringarsvið, en samkvæmt eldri venjum hefðu þær veriðgerðar á vegum timbursölu félagsins.Ákærði Stefán Ingi, sem hefur lokiðnámi í verslunarstjórnun, kvaðst fyrir dómi hafa átt að baki langan starfsferilhjá fyrirtækinu þegar hann tók við starfi sölustjóra á fagsölusviði á árinu2005 eða 2006. Sagðist hann hafa unnið náið með ákærða Steingrími Birki semhafi verið yfirmaður sinn. Spurður hvort hann hafi borið að einhverju leytiábyrgð á verðkönnunum kvað hann svo ekki hafa verið því að þær hefðu heyrtundir ákærða Leif Örn.Ákærði Leifur Örn, sem hefur lokið BAnámi í lögfræði, tók að eigin sögn við starfi verslunarstjóra í timburverslunfyrirtækisins árið 2008, en hafði áður starfað hjá því í tæpan áratug. Fyrirdómi sagði ákærði timburverslunina hafa heyrt undir byggingarsvið þegar hann tók við starfiverslunarstjóra og hafi ákærði Steingrímur Birkir verið yfirmaður sinn semframkvæmdastjóri þess. Þetta hafi hins vegar breyst, líklega á árinu 2010. Þáhafi verslunin færst undir verslanasvið, sem stýrt var af EK,aðstoðarforstjóra, en ákærði kvaðst þó áfram hafa litið á ákærða SteingrímBirki sem yfirmann sinn ásamt EK. Ákærði Leifur Örn staðfesti fyrir dómi aðundirmaður sinn, ákærði Ragnar Már, hafi framkvæmt verðkannanir samkvæmtalmennum fyrirmælum og hefði það verið „hluti af rútínu“ hjá fyrirtækinu. Hefðhafi verið fyrir því að starfsmenn timbursölu hafi annast þessar kannanir, en þærhefðu ekki verið nýttar þar, heldur hafi upplýsingar um verð verið framsendartil fagsölusviðs þar sem „allar verðkannanir“ hefðu verið og ákærðu SteingrímurBirkir og Stefán Ingi störfuðu.Að sögn ákærða Ragnars Más tók hann viðstarfi sölumanns í timbursölu fyrirtækisins árið 2004. Aðspurður fyrir dómisagði hann að næstu yfirmenn sínir hafi verið ákærðu Leifur Örn og Stefán Ingi ogsennilega ákærði Steingrímur Birkir. Ákærði Ragnar Már kvaðst hafa annastverðkannanir á ákærutímabilinu á svonefndri grófvöru.2Eins og gögn málsins bera með sér varHúsasmiðjan rekin sem einkahlutafélag á þeim tíma sem ákæra í máli þessu tekurtil. Í lok árs 2011 mun rekstur félagsins hafa verið seldur Bygma ÍslandHolding ehf. og í kjölfarið var nafni þess fyrrnefnda breytt í Holtavegur 10ehf. Heiti félagsins, sem yfirtók reksturinn, var jafnframt breytt í Húsasmiðjanehf.Á árinu 2010 og fram í byrjun árs 2011var stjórn Húsasmiðjunnar ehf., nú Holtavegar 10 ehf., skipuð þremur mönnum, enþeim var fjölgað í fimm frá 11. febrúar 2011. Var SAS ráðinn forstjórifélagsins í janúar 2010 og gegndi því starfi á ákærutímabilinu.Í málinu hafa verið lögð fram tvöskipurit fyrir Húsasmiðjuna ehf. sem munu hafa gilt annars vegar árið 2010 oghins vegar 2011. Samkvæmt því fyrra virðast níu svið hafa heyrt undirforstjóra, þeirra á meðal vörustýringarsvið sem laut stjórn framkvæmdastjóra,ákærða Stefáns Árna, en hann átti sæti í framkvæmdastjórn félagsins. Þá kom þarfram að forstjóri, sem væri ábyrgur gagnvart stjórn félagsins, bæri ábyrgð á ogstýrði daglegum rekstri þess. Framkvæmdastjóri vörustýringarsviðs bæri aukannars „ábyrgð á vöruúrvali og verðstefnu“. Á skipuritinu fyrir árið 2011, semer á ensku, virðist þeim sviðum, sem heyrðu undir forstjóra, hafa fækkað í sjö.Ákærði Stefán Árni stýrði áfram sviði, sem nefnt var „Wholesale“, og ákærðiKenneth var stjórnandi sviðs sem kallað var „Procurement“.Ákærði Stefán Árni, sem erbyggingaverkfræðingur, kvaðst fyrir héraðsdómi hafa byrjað störf hjáHúsasmiðjunni ehf. árið 2007 sem framkvæmdastjóri vörustýringarsviðsfyrirtækisins og heyrt beint undir forstjóra. Í samræmi við það var tekið framí ráðningarsamningi hans frá 25. júlí það ár að hann bæri ábyrgð á starfsemisviðsins gagnvart forstjóra. Sagði ákærði að undir sviðið hafi meðal annarsfallið viðskipti með alla grófvöru og kvaðst hann aðspurður hafa borið ábyrgð áað verðkannanir væru gerðar á þeirri vöru.Ákærði Kenneth, sem erbyggingaverkfræðingur, skýrði frá því fyrir dómi að hann hafi tekið við starfivörustjóra í timbursölu fyrirtækisins haustið 2009, en samkvæmtráðningarsamningi, sem virðist hafa verið gerður árið 2005, gegndi hann áðurstarfi rekstrarstjóra timbursölunnar. Ákærði sagði að á ákærutímabilinu hafitimbursalan heyrt undir vörustýringarsvið fyrirtækisins og yfirmaður sinn veriðákærði Stefán Árni auk annars manns sem gegnt hafi starfiaðstoðarframkvæmdastjóra sviðsins til ársloka 2010. Aðspurður kvað ákærðiKenneth verðkannanir á grófvöru ekki hafa heyrt undir sig.Ákærði Júlíus Þór, sem er tæknifræðingur,sagðist fyrir dómi hafa gegnt starfi vörustjóra á þungavörusviði hjáfyrirtækinu frá árinu 1998 og hafi hann tilheyrt vörustýringarsviði þess. Íráðningarsamningi ákærða frá 5. september 2006 var sagt að hann bæri „ábyrgð áinnkaupum og birgðahaldi fyrir sína vöruflokka“. Einnig að yfirmaður hans væriframkvæmdastjóri vörustýringarsviðs, ákærði Stefán Árni.Að sögn ákærða X starfaði hann sem sölumaður íþjónustuveri fyrirtækisins frá árinu 2004 og hafi starfið einkum verið í því fólgiðað svara í síma. Spurður fyrir dómi sagði ákærði að nafngreindur rekstrarstjórií timbursölu fyrirtækisins hafi verið næsti yfirmaður sinn. Verðkannanir hefðuekki heyrt undir sig.Ákærði Guðmundur sagðist fyrir dómihafa byrjað að starfa hjá fyrirtækinu árið 2001, en 4. október 2010 hafi hanntekið við því verkefni að sjá um allar verðkannanir fyrir það. Í samræmi viðþað var tekið fram í ráðningarsamningi ákærða frá 18. nóvember sama ár að hannværi starfsmaður vörustýringarsviðs og „aðalstarfssvið“ hans væri „vinna viðverðkannanir og aðstoð við vörustjóra“. Samkvæmt samningnum var næsti yfirmaðurákærða aðstoðarframkvæmdastjóri vörustýringarsviðs, sem lét af störfum í árslok2010, en þá mun ákærði Stefán Árni hafa komið í hans stað. Kvaðst ákærði hafaunnið verðkannanir fyrir alla vörustjóra fyrirtækisins, þeirra á meðal ákærðuJúlíus Þór og Kenneth.Ákærði Y greindi frá því fyrir dómi aðá ákærutímabilinu hafi hann starfað sem sölumaður í þjónustuveri fyrirtækisins,en áður hafi hann um árabil gegnt ýmsum störfum hjá því. Starf sölumanns hafifyrst og fremst verið í því fólgið að svara í síma. Samkvæmt ráðningarsamningiákærða frá 23. janúar 2009 var „aðalstarfssvið“ hans „sala og upplýsingagjöftil viðskiptavina í gegnum síma“. Aðspurður sagði ákærði að yfirmenn sínir áþessu tímabili hafi verið nafngreindur rekstrarstjóri í timbursölufyrirtækisins og ákærði Stefán Árni, svo og ákærðu Júlíus Þór og Kenneth semvörustjórar. Kvað ákærði Y verðkannanir hjá fyrirtækinu yfirleitt hafa heyrt undirvörustjórana. Hann hefði einstaka sinnum hringt til að kanna verð, en það hafi ekkiverið á sinni ábyrgð. IIIMeðal þeirra gagna, sem lögð hafa veriðfram í málinu, eru tölvupóstsamskipti milli starfsmanna Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf. á árinu 2010 og fyrstu þrjá mánuði ársins 2011. Einnigupplýsingar um símtöl, sem áttu sér stað á sama tímabili, svo og hljóðupptökuraf símtölum sem aflað var á grundvelli dómsúrskurða. Verður hér á eftir gerðgrein fyrir þessum gögnum að því marki sem þau geta haft þýðingu við úrslausnum sekt eða sýknu ákærðu.Fyrir liggur að hlustað var á símtölsakborninga, þeirra á meðal ákærðu, innbyrðis eða við aðra skömmu eftir að þeirhöfðu gefið skýrslu hjá lögreglu 8. mars 2011 þar sem þeir höfðu réttarstöðusakaðs manns og var því óskylt að svara spurningum varðandi refsiverða hegðun,sem þeim var gefin að sök, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Með því að hlusta á símtöl sakborninga við þessar aðstæður, þótt þaðværi gert á grundvelli dómsúrskurða, var brotið gegn rétti þeirra tilréttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr.6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu, sbr. og dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr.842/2014. Því verður horft framhjá upptökum af þessum símtölum, sem eru meðalgagna málsins, við úrlausn þess.Meðal málsgagna er tölvubréf meðyfirskriftinni: „Verðkönnunarlisti BYKO“ sem ákærði Kenneth sendi ákærðuJúlíusi Þór og Stefáni Árna 27. janúar 2010. Í bréfinu sagði: „Hérna er listinnsem BYKO gerir verðkönnun eftir alla miðvikudaga. Hugmyndin er að Y og þeir íþjónustuverinu spyrji um sömu vörur á sama tíma og BYKO gerir könnun hjáokkur.“ Bréfinu fylgdi listi með 92 vörutegundum. Skömmu síðar þennan dag sendiákærði Kenneth þremur starfsmönnum Húsasmiðjunnar ehf., þeirra á meðal ákærðaStefáni Árna, tölvubréf þar sem fram kom: „Hérna er síðasta verðkönnun. Ég hefekki náð í BYKO til að kanna verðlagningu á græna efninu. Það er hugsanlega átilboði og þá þurfum við að stilla það rétt af. Ég er búinn að hringja 4 sinnumen aldrei náð sambandi.“ Með „græna efninu“ mun hafa verið átt við gagnvariðtimbur sem meðal annars var notað sem pallaefni.Hinn 27. maí 2010 sendi ákærði RagnarMár svohljóðandi tölvubréf til ákærðu Leifs Arnar og Stefáns Inga: „Gagnvarðaefnið er á verði án virðisauka, allt annað efni er með virðisauka. Það er fariðað minnka verulega í gagnvarða efninu.“ Meðfylgjandi var staðlað skjal á excelformi með yfirskriftinni „Verðkönnun Timbursölu“. Neðan við hana voru skráðsímanúmer hjá Húsasmiðjunni ehf. og símanúmer „Y.“ og „X“. Einnig dagsetningin27. maí 2010. Í skjalinu voru greind í fremsta dálki 105 vörunúmer og verð áhverri vöru um sig, annars vegar hjá Byko ehf. og hins vegar Húsasmiðjunniehf., svo og munur á verðinu í prósentum. Í aftasta dálki voru sums staðarskráð vörunúmer hjá síðarnefnda fyrirtækinu.Ákærði Kenneth sendi tölvubréf til SASog ákærða Stefáns Árna auk þriggja annarra starfsmanna Húsasmiðjunnar ehf. 28.júlí 2010 þar sem sagði: „Ég er búinn að fá B í þjónustuverinu til að gerakönnun á grænu efni hjá Byko í fyrramálið. Hann mun kanna lagerstöðuna í þessuhelsta græna efni og hvaða lengdir eru til. Hann ætlar að hringja í sölustaðiþeirra um landið og kanna stöðuna á hverjum stað svo við séum með sem bestarupplýsingar. Ég sendi ykkur niðurstöðuna á morgun.“ Daginn eftir, 29. júlí,sendi ákærði Kenneth þeim sömu tölvubréf þar sem fram kom: „Hérna kemur þetta.Þeir eiga lítið til en aðallega í 3,6 og 3,9 metrum í magni. Svo eru til búntog búnt hingað og þangað í öðrum lengdum. Það sem verra er að þeir fá skip umhelgina eftir því sem kunningi B á Selfossi sagði honum. Einnig taldi sá aðiliað efnið gæti lækkað hjá þeim eftir helgina um 10%. Það eru sögusagnir og égætla að vona að það sé ekki rétt.“ Fyrr sama dag hafði BÞK, starfsmaðurHúsasmiðjunnar ehf., sent ákærða Kenneth tölvubréf með afriti til ákærðaStefáns Árna þar sem sagði: „Ragnar var að hringja frá Byko og gerði verðkönnuná öllum pakkanum. Ég spurði hann varðandi lagerstöðuna á 28x95. Þeir eiganánast bara til í Kjalarvoginum 3,6 og 3,9M, en hann sagði að það væri slattitil af því. Hann sagði að það sama gildi um flest útibú, þó auðvitað séeitthvað til af öðrum lengdum, en amk eitthvað mjög lítið í vöruhúsi. Spurðihann um verðin á græna í leiðinni.“ Á eftir fylgdi tafla með verðum hjá Bykoehf. annars vegar og Húsamiðjunni ehf. hins vegar á fimm stærðum af hinu gagnvarðaefni.2Í skýrslu lögreglu um samskipti millitiltekinna símanúmera hjá Byko ehf., Húsasmiðjunni ehf., Úlfinum Lagerverslunehf. og Múrbúðinni ehf. voru skráð flest þau símtöl sem vísað er til í I. tilV. kafla ákæru. Þar kom fram að hringt hafi verið úr símanúmeri ákærða RagnarsMás hjá Byko ehf. í símanúmer ákærða Y hjá Húsasmiðjunni ehf. 13. september2010, klukkan 10.28, og hafi símtalið staðið í rúmar 25 mínútur. Klukkan 11.50sama dag sendi ákærði Ragnar Már ákærðu Leifi Erni og Stefáni Inga tölvubréf ogfylgdi því staðlað skjal á excel formi eins og það, sem að framan er lýst,dagsett 13. september 2010 með upplýsingum um verð hjá Byko ehf. ogHúsasmiðjunni ehf. á 105 vörutegundum. Ákærði Stefán Ingi framsendi skjalið ítölvupósti klukkan 13.20 sama dag til ákærða Steingríms Birkis, SER og eins annarsstarfsmanns Byko ehf.Einnig kom fram í áðurgreindri skýrsluað hringt hafi verið úr símanúmeri ákærða Ragnars Más í símanúmer ákærða X hjáHúsasmiðjunni ehf. 23. september 2010, klukkan 10.41, og hafi símtalið staðið ítæpar 18 mínútur. Jafnframt að 30. sama mánaðar hafi verið hringt tvisvar úrsímanúmeri ákærða Ragnars Más í númer ákærða X, fyrst klukkan 9.43 og hafisímtalið varað í rúmar fjórar mínútur og síðar klukkan 9.48, en það símtal hafiverið tæplega 11 mínútna langt. Fyrri daginn, klukkan 11.46, sendi ákærðiRagnar Már ákærðu Leifi Erni og Stefáni Inga tölvubréf ásamt hinu staðlaðaskjali dagsettu sama dag með upplýsingum um verð hjá Byko ehf. og Húsasmiðjunniehf. á 105 vörutegundum og síðari daginn, klukkan 11.47, sendi ákærði RagnarMár sömu ákærðu tölvubréf ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs meðupplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum tveimur á jafn mörgum vörutegundum. Íbáðum tilvikum framsendi ákærði Stefán Ingi upplýsingarnar í tölvupósti tilsömu þriggja starfsmanna Byko ehf. og áður greinir, þeirra á meðal ákærðaSteingríms Birkis. Hinn 8. október 2010, klukkan 10.25,var hringt úr símanúmeri ákærða Ragnars Más í númer ákærða X og varaði símtaliðí rúmar 18 mínútur. Einnig var hringt 15. sama mánaðar, klukkan 9.41, úrsímanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í númer ákærða X og stóðsímtalið í rúmar 20 mínútur. Fyrri daginn, klukkan 11.45, sendi ákærði RagnarMár ákærðu Leifi Erni og Steingrími Birki tölvubréf ásamt hinu staðlaða skjalidagsettu sama dag með upplýsingum um verð hjá Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. á105 vörutegundum og síðari daginn, klukkan 11.08, sendi sami ákærði tölvubréftil ákærðu Leifs Arnar og Stefáns Inga ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægursmeð upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum tveimur á 103 vörutegundum. Gerðhafði verið sú breyting á skjalinu að bætt hafði verið við dálkum meðfyrirsögnunum „Múrbúðin“ og „Úlfurinn“ og voru greind verð á nokkrumvörutegundum í síðari dálkinum eins og nánar verður gerð grein fyrir í kaflanumhér á eftir. Sama dag, 15. október, klukkan 11.50, sendi ákærði Ragnar Már sömuákærðu annað tölvubréf með sama staðlaða skjalinu, en upplýsingarnar, sem þarvar að finna, höfðu verið leiðréttar. Í því tilviki framsendi ákærði StefánIngi upplýsingarnar í tölvupósti til fimm starfsmanna Byko ehf., þeirra á meðalákærða Steingríms Birkis.Hringt var úr símanúmeri, skráðu á VJ,starfsmann Byko ehf., í númer ákærða X 22. október 2010, klukkan 10.26, og varsímtalið rúmlega 19 mínútna langt. Einnig var hringt 29. sama mánaðar, klukkan9.07, úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., ínúmer ákærða X og stóð símtalið í 15 og hálfa mínútu. Fyrri daginn, klukkan11.50, sendi ákærði Ragnar Már ákærðu Leifi Erni og Stefáni Inga tölvubréfásamt hinu staðlaða skjali dagsettu sama dag með upplýsingum um verð hjá Bykoehf. og Húsasmiðjunni ehf. á 103 vörutegundum og síðari daginn, klukkan 10.21,sendi sami ákærði tölvubréf til ákærðu Leifs Arnar og Steingríms Birkis ásamtstaðlaða skjalinu dagsettu samdægurs með upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunumtveimur á jafn mörgum vörutegundum. Í fyrrgreinda tilvikinu, 22. október,framsendi ákærði Stefán Ingi upplýsingarnar í tölvupósti til þriggjastarfsmanna Byko ehf., þeirra á meðal ákærða Steingríms Birkis, meðathugasemdinni: „Múrbúðin gaf ekki verð.“ Í því síðargreinda, 29. október,bárust ákærða Stefáni Inga upplýsingarnar í tölvupósti frá ákærða Leifi Erni.Hinn 4. nóvember 2010, klukkan 15.01,var hringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., ínúmer ákærða X og stóð símtalið í tæpar 16 mínútur. Sama dag, klukkan 15.43,sendi ákærði Ragnar Már ákærða Leifi Erni tölvubréf ásamt hinu staðlaða skjalidagsettu sama dag með upplýsingum um verð hjá Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. á103 vörutegundum. Síðar sama dag, klukkan 15.57, framsendi ákærði Leifur Örnupplýsingarnar til ákærðu Stefáns Inga og Steingríms Birkis með svofelldriathugasemd: „Ekki fengust uppgefin verð frá Múrbúðinni.“Hinn 19. nóvember 2010, klukkan 9.50, varhringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í nánartiltekið símanúmer Húsasmiðjunnar ehf. og varaði símtalið í tæpa 31 mínútu. Hinn25. sama mánaðar, klukkan 15.01, var hringt úr framangreindu símanúmeri hjáByko ehf. í sama númer hjá Húsasmiðjunni ehf. og stóð það símtal í tæpa 15 oghálfa mínútu. Fyrri daginn, 19. nóvember, klukkan 11.18, sendi ákærði RagnarMár ákærðu Leifi Erni og Stefáni Inga tölvubréf ásamt hinu staðlaða skjalidagsettu sama dag með upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum tveimur á 103 vörutegundum.Í bréfinu sagði: „Óbreytt verð hjá Úlfinum, hringdi í G í Múrbúðinni hann sagðimér að hringja í BB, hann svarar ekki í síma.“ Samkvæmt gögnum málsins bárustákærða Steingrími Birki upplýsingarnar í tölvupósti skömmu síðar þennan dag. Síðaridaginn, 25. nóvember, klukkan 16.29, sendi ákærði Ragnar Már sömu ákærðutölvubréf ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs með upplýsingum um verðhjá fyrirtækjunum á jafn mörgum vörutegundum. Í bréfinu var tekið fram:„Úlfurinn er með óbreytt verð frá því síðast, okkar verð eru komin inn.“ Daginneftir, 26. nóvember, bárust ákærða Steingrími Birki upplýsingarnar í tölvupóstifrá ákærða Stefáni Inga.Hringt var úr áðurnefndu símanúmeri,skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í númer ákærða X 2. desember 2010,klukkan 11.07, og stóð símtalið í rúmar 15 mínútur. Þá var hringt úr samasímanúmeri í númer ákærða X 10. sama mánaðar, klukkan 10.31, og var það símtalliðlega 14 mínútna langt. Fyrri daginn, klukkan 11.36, sendi ákærði Ragnar Márákærðu Leifi Erni og Stefáni Inga tölvubréf ásamt hinu staðlaða skjali dagsettusama dag með upplýsingum um verð hjá Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. á 103vörutegundum og síðari daginn, klukkan 11.09, sendi sami ákærði tölvubréf tilsömu ákærðu ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs með upplýsingum um verðhjá fyrirtækjunum tveimur á jafn mörgum vörutegundum. Í því tilviki framsendiákærði Stefán Ingi upplýsingarnar í tölvupósti til fjögurra starfsmanna Bykoehf., þeirra á meðal ákærða Steingríms Birkis.Enn var hringt úr áðurnefndusímanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í númer ákærða X 16.desember 2010, klukkan 10.59, og varaði símtalið í rúmar 20 mínútur. Sama dag,klukkan 15.17, sendi ákærði Ragnar Már ákærðu Leifi Erni og Stefáni Ingatölvubréf ásamt hinu staðlaða skjali dagsettu sama dag með upplýsingum um verðhjá Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. á 107 vörutegundum. Samdægurs framsendiákærði Stefán Ingi skjalið í tölvupósti til fjölmargra starfsmanna Byko ehf.,þeirra á meðal ákærða Steingríms Birkis. Í tölvubréfi til ákærða Stefáns Ingadaginn eftir, 17. desember, spurði SER: „Hvert er verðið á steinullinni fráMúrbúðinni? Ég er búinn að vera að bíða eftir því í einar 2-3 vikur!“ Þessusvaraði ákærði þannig: „Þeir gefa mér ekki upp verð. Ég er að fá verktaka tilað fá verð í þetta fyrir mig.“ Hinn 16. desember 2010 barst ákærða Stefáni Árnatölvubréf frá starfsmanni Húsasmiðjunnar ehf. með fyrirsögninni: „Byko voru aðgera könnun á öllu draslinu“. Þegar ákærði spurði hvaða vörur þetta væru barsthonum tölvubréf frá starfsmanninum að morgni næsta dags, en í því stóð:„Eflaust hafa þeir verið að tala við Y vikulega, hann er ekki við. Þeir voru aðtaka þennan lista sem þeir hafa verið með í gangi, heyrðist hann ekki vera aðbreyta neinu frá því að hann tók seinustu könnun, nema borðplötunum, sem eruekki lengur á tilboði. Annars var hann að spyrja um krossvið, spónaplötur, MDF,grindarefni, styrkleikaflokkað, mótatimbur, smíðavið ... gagnvarið, kambstál,vatnsklæðningar, panil, steinull, bárujárn, gips ... borðplötur, límtré,hilluefni og sement.“ Síðar sama dag sendi ákærði Stefán Árni tölvubréf semsvar við áðurgreindum tveimur tölvubréfum, meðal annarra til ákærðu Guðmundarog Y, þar sem sagði: „Var búinn að ræða við Y, þeir hafa ekki verið að hringjaí hann að undanförnu. Látið mig vita og Guðmund Loftsson líka þegar þeir geraverðkönnun“.Hinn 12. janúar 2011, klukkan 15.38,var hringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., ínúmer ákærða Y og stóð símtalið í liðlega 29 mínútur. Níu dögum síðar, 21. samamánaðar, klukkan 10.39, var hringt úr framangreindu símanúmeri hjá Byko ehf. ísama númer hjá Húsasmiðjunni ehf. og hringt hafði verið í 19. og 25. nóvember2010. Í þetta sinn var símtalið tæplega 24 mínútna langt. Hinn 12. janúar 2011,klukkan 16.46, sendi ákærði Ragnar Már ákærða Stefáni Inga tölvubréf ásamt hinustaðlaða skjali, sem dagsett var tveimur dögum fyrr, 10. janúar, meðupplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum tveimur á 103 vörutegundum. Skömmu síðarþennan sama dag, 12. janúar, sendi ákærði Stefán Ingi skjalið með sömuverðupplýsingum í tölvupósti til fjölmargra starfsmanna Byko ehf., þeirra ámeðal ákærða Steingríms Birkis, en þá hafði það verið dagsett 12. janúar 2011 ístað 10. þess mánaðar. Hinn 21. janúar, klukkan 11.23, sendi ákærði Ragnar Márákærða Stefáni Inga tölvubréf ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs meðupplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum á jafn mörgum vörutegundum og áðurgreinir. Sá síðarnefndi framsendi skjalið sama dag í tölvupósti til þriggjastarfsmanna Byko ehf., þeirra á meðal ákærða Steingríms Birkis. Hinn 19. janúar 2011, klukkan 12.11, sendiákærði Stefán Árni vörustjórum hjá Húsasmiðjunni ehf. tölvubréf þar sem sagðimeðal annars: „Guðmundur L er að gera verðkannanir fyrir ykkur þar sem miðaster við að þið fáið þær mánaðarlega ... Allur mismunur sem er á milli vörunúmeraí samanburði við Byko skal jafna (ef undantekningar eiga sér stað látið mig þávita).“Hringt var úr áðurnefndu símanúmeri,skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í símanúmer ákærða Guðmundar hjáHúsasmiðjunni ehf. 28. janúar 2011, klukkan 10.31, og stóð símtalið í rúmar 49mínútur. Viku síðar, 4. febrúar, klukkan 8.45, var hringt úr símanúmeri hjáByko ehf., skráðu á fyrrgreindan VJ, í númer ákærða Guðmundar og varaði það símtalí tæpar 38 mínútur. Fyrir liggur upptaka af símtalinu þar sem ákærðu Ragnar Márog Guðmundur skiptust á upplýsingum um verð á fjölmörgum vörutegundum hjá Bykoehf. annars vegar og Húsasmiðjunni ehf. hins vegar. Markmið símtalsins var auðheyrilegaað fá sem nákvæmastan samanburð á verðum fyrirtækjanna á vörutegundunum, semeinkum tilheyrðu svonefndri grófvöru. Ástæðan sýnist vera sú að vegna þess að samavaran virtist í sumum tilvikum hafa mismunandi númer hjá hvoru fyrirtæki um siglýstu ákærðu henni í hvert sinn og gátu þess að auki ef hún vék að einhverjuleyti frá sambærilegri vöru, sem var til sölu í hinu fyrirtækinu, svo sem eflengd sama efnis var ekki sú sama. Þá greindu þeir hvor öðrum frá sérkjörum,sem í boði væru, eins og hvort um væri að ræða sérverð eða tilboð á tilteknumvörum, en einnig hvort verðið væri fast eða afsláttur fengist af því. Afsímtalinu er ljóst að ákærðu skráðu upplýsingarnar jafn óðum niður hjá sér aukþess sem heyra má að þeir hefðu áður skipst á upplýsingum sem þessum. Hinn 28.janúar 2011, klukkan 11.58, sendi ákærði Ragnar Már tölvubréf til ákærðu LeifsArnar, Stefáns Inga og Steingríms Birkis ásamt hinu staðlaða skjali dagsettusama dag með upplýsingum um verð hjá Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. á 103vörutegundum. Þá sendi sami ákærði tölvubréf til sömu ákærðu 4. febrúar,klukkan 10.03, ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs með upplýsingum umverð hjá fyrirtækjunum á jafn mörgum vörutegundum. Í tölvubréfi frá ákærðaSteingrími Birki til ákærða Stefáns Inga og annars starfsmanns Byko ehf. síðarsama dag sagði: „Samkvæmt verðkönnun Ragnars þá erum við aðeins hærri í 4 tegspónaplatna. Eigum við ekki að lækka okkur undir þá? Þurfum við kannske að geraaðeins víðtækari könnun?“ Hinn 10. febrúar 2011, klukkan 11.21,var hringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., ínúmer ákærða Guðmundar og stóð símtalið í liðlega 32 mínútur. Fyrir liggur upptakaaf símtalinu þar sem ákærðu Ragnar Már og Guðmundur skiptust á upplýsingum umverð á fjölmörgum vörutegundum hjá Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. með áþekkumhætti og í símtalinu frá 4. sama mánaðar og áður hefur verið greint frá. Rúmriviku eftir að símtalið 10. febrúar átti sér stað, 18. þess mánaðar, klukkan9.25, var hringt úr áðurnefndu símanúmeri hjá Byko ehf. í sama númer hjáHúsasmiðjunni ehf. og hringt hafði verið í 21. janúar 2011. Símtalið var tæplega25 mínútna langt. Hinn 10. febrúar 2011, klukkan 13.14, sendi ákærði Ragnar Márákærðu Stefáni Inga og og Steingrími Birki tölvubréf ásamt hinu staðlaða skjalidagsettu sama dag með upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum tveimur á 103vörutegundum. Þá sendi sami ákærði tölvubréf til sömu ákærðu 18. sama mánaðar,klukkan 10.29, ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs með upplýsingum umverð hjá fyrirtækjunum á jafn mörgum vörutegundum. Eftir að hafa fengið upplýsingarnarsendi ákærði Steingrímur Birkir skömmu síðar þennan sama dag, 18. febrúar, tvötölvubréf. Það fyrra var til tveggja starfsmanna Byko ehf. og var annar þeirraákærði Stefán Ingi. Í því stóð: „Þetta er orðinn mikill munur víða. Hvenærhækkuðu þeir eiginlega?“ Í síðara tölvubréfinu, sem sent var forstjóra og framkvæmdastjórumByko ehf., ásamt staðlaða skjalinu fórust ákærða Steingrími Birki svo orð: „Sjámeðfylgjandi verðkönnun. Húsasmiðjan er búin að hækka verð á grófri vöru. Hérer um talsverða hækkun að ræða víða miðað við síðustu verðkönnun. Þurfum viðekki að ræða þetta á eftir á fundinum?“ Þá er meðal málsgagna skjal, semprentað hefur verið úr tölvu, þar sem var að finna upplýsingar um verð áfjölmörgum vörutegundum hjá Húsasmiðjunni ehf. og Byko ehf. Skjalið sem fannstvið húsleit á skrifstofu ákærða Stefáns Árna bar yfirskriftina „Samanburður ásöluverði“ og efst á því stóð: „GUDMUNDL 11.02.2011“.Hringt var úr símanúmeri hjá Byko ehf.,skráðu á fyrrgreindan VJ, í símanúmer, skráð hjá Timburmiðstöð Húsasmiðjunnarehf., 28. febrúar 2011, klukkan 15.19, og varaði símtalið í liðlega 24 mínútur.Fyrir liggur upptaka af símtalinu þar sem Æ, starfsmaður hjá Byko ehf.,spurðist fyrir um verð Húsasmiðjunnar ehf. á fjölda vörutegunda. Í byrjunsímtalsins var það GÞ, starfsmaður hjá síðarnefnda fyrirtækinu, sem gafupplýsingar um verðin, en síðar ákærði X. Annars var símtalið á sömu nótum og símtölákærðu Ragnars Más og Guðmundar 4. og 10. sama mánaðar og áður hefur veriðlýst. Hinn 28. febrúar, klukkan 16.08, sendi Æ ákærða Leifi Erni tölvubréfásamt hinu staðlaða skjali sem dagsett var 4. sama mánaðar en hafði að geymaaðrar upplýsingar um verð hjá fyrirtækjunum tveimur heldur en skjalið sem senthafði verið þann dag. Vörutegundirnar voru að þessu sinni 106 talsins í stað103. Síðar um daginn, 28. febrúar, framsendi ákærði Leifur Örn sama skjalið ítölvupósti til fjölmargra starfsmanna Byko ehf., þeirra á meðal ákærðu StefánsInga og Steingríms Birkis, en dagsetningu þess hafði þá verið breytt í 28. febrúar2011.Hinn 3. mars 2011, klukkan 11.22, varhringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., ínúmer ákærða X og stóð símtalið í tæpar 18 mínútur. Fyrir liggur upptaka afsímtalinu þar sem ákærði Ragnar Már spurði ákærða X um verð á fjöldavörutegunda hjá Húsasmiðjunni ehf. Sama dag, klukkan 16.59, sendi ákærði RagnarMár ákærðu Stefáni Inga og og Steingrími Birki tölvubréf ásamt hinu staðlaðaskjali dagsettu sama dag með upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum tveimur á103 vörutegundum. Síðar sama dag framsendi ákærði Steingrímur Birkir skjalið ítölvupósti til þriggja starfsmanna Byko ehf., þeirra á meðal ákærðu Leifs Arnarog Stefáns Inga, með spurningunni: „Eigum við ekki að hætta að bera samanþennan birkikrossvið eins og við gerum alltaf?“3Í framangreindri skýrslu lögreglu umsamskipti milli tiltekinna símanúmera kom fram að hringt hafi verið úráðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í símanúmer,sem skráð var á Úlfinn Lagerverslun ehf., 15. október 2010, klukkan 10.11. Þaðsímtal varaði í tæpa 18 og hálfa mínútu. Eins og áður segir sendi ákærði RagnarMár þennan sama dag, klukkan 11.08, ákærðu Leifi Erni og Stefáni Inga tölvubréfásamt hinu staðlaða skjali dagsettu samdægurs með samanburði á verðum Byko ehf.og Húsasmiðjunnar ehf., auk upplýsinga um verð hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. áníu vörutegundum. Sama dag, klukkan 11.50, sendi ákærði Ragnar Már tölvupósttil sömu ákærðu þar sem upplýsingarnar í skjalinu höfðu verið leiðréttar.Jafnframt barst ákærða Steingrími Birki hið leiðrétta skjal í tölvupósti frá ákærðaStefáni Inga.Hinn 20. október 2010, klukkan 14.38,var hringt úr símanúmeri, skráðu á Úlfinn Lagerverslun ehf., í símanúmer ákærðaRagnars Más hjá Byko ehf. og stóð símtalið í rúma eina mínútu. Þá var 29. samamánaðar, klukkan 9.32, hringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu álandsbyggðarþjónustu síðargreinda fyrirtækisins, í númer hjá því fyrrgreinda ogvaraði það símtal í liðlega 17 og hálfa mínútu. Sem fyrr segir sendi ákærðiRagnar Már 22. sama mánaðar, klukkan 11.50, ákærðu Leifi Erni og Stefáni Ingatölvubréf ásamt hinu staðlaða skjali dagsettu þann sama dag þar sem fram komutil viðbótar upplýsingar um verð hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. á níuvörutegundum. Hinn 29. október 2010, klukkan 10.21, sendi sami ákærði tölvubréftil ákærðu Leifs Arnar og Steingríms Birkis ásamt staðlaða skjalinu dagsettusamdægurs. Í bréfinu sagði: „Úlfurinn er ekki inni í þessari könnun það ervonlaust að fá verð hjá þeim í gegnum síma, tómar afsakanir hef ekki tíma ogsvo framv.“ Samt sem áður var að finna í skjalinu verð hjá fyrirtækinu á níuvörutegundum. Í fyrrgreinda tilvikinu, 22. október, barst ákærða SteingrímiBirki skjalið í tölvupósti frá ákærða Stefáni Inga, en í því síðargreinda, 29.október, bárust ákærðu Stefáni Inga upplýsingarnar í tölvupósti frá ákærðaLeifi Erni.Hringt var úr áðurnefndu símanúmeri,skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í númer hjá Úlfinum Lagerverslun ehf.4. nóvember 2010, klukkan 15.19, og var símtalið liðlega 11 mínútna langt. Hinn19. sama mánaðar, klukkan 11.00, hófst símtal milli sömu símanúmera sem stóð írúmar tvær mínútur. Sem fyrr greinir sendi ákærði Ragnar Már fyrri daginn,klukkan 15.43, ákærða Leifi Erni tölvubréf ásamt hinu staðlaða skjali dagsettusama dag þar sem fram komu til viðbótar upplýsingar um verð hjá ÚlfinumLagerverslun ehf. á tíu vörutegundum. Síðari daginn, klukkan 11.18, sendi samiákærði tölvubréf til ákærðu Leifs Arnar og Stefáns Inga ásamt staðlaða skjalinudagsettu samdægurs með upplýsingum um verð hjá síðastgreinda fyrirtækinu á jafnmörgum vörutegundum. Í upphafi bréfsins var tekið fram: „Óbreytt verð hjáÚlfinum“. Í fyrrgreinda tilvikinu, 4. nóvember, barst ákærðu Stefáni Inga ogSteingrími Birki skjalið í tölvupósti frá ákærða Leifi Erni, en í þvísíðargreinda, 19. nóvember, barst það samkvæmt gögnum málsins í tölvupósti til ákærðaSteingríms Birkis.Hinn 2. desember 2010, klukkan 11.00,var hringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., ínúmer hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. og varaði símtalið í rúmar sex mínútur. Þáhófst símtal milli sömu símanúmera 16. sama mánaðar, klukkan 14.20, og stóð ítæpar fimm mínútur. Eins og áður greinir sendi ákærði Ragnar Már fyrri daginn,klukkan 11.36, ákærðu Leifi Erni og Stefáni Inga tölvubréf ásamt hinu staðlaðaskjali dagsettu sama dag þar sem greind voru, auk verða hjá Byko ehf. ogHúsasmiðjunni ehf., verð hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. á tíu vörutegundum. Síðaridaginn, klukkan 15.17, sendi sami ákærði tölvubréf til ákærðu Leifs Arnar ogStefáns Inga ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs með upplýsingum um verðhjá síðastgreinda fyrirtækinu á jafn mörgum vörutegundum. Í bréfinu sagði meðalannars: „Óbreytt verð hjá Úlfinum, talaði við Þ.“ Í því tilviki barst ákærða SteingrímiBirki skjalið í tölvupósti frá ákærða Stefáni Inga.Hringt var úr áðurnefndu símanúmeri,skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., í númer hjá Úlfinum Lagerverslun ehf.12. janúar 2011, klukkan 16.10, og var símtalið rúmlega 12 mínútna langt. Hinn 21.sama mánaðar, klukkan 11.05, hófst símtal milli sömu símanúmera sem stóð ínæstum fjórar og hálfa mínútu. Sem fyrr segir sendi ákærði Ragnar Már fyrridaginn, 12. janúar, klukkan 16.46, ákærða Stefáni Inga tölvubréf ásamt hinustaðlaða skjali, sem var eins og áður segir dagsett 10. sama mánaðar, þar semfram komu til viðbótar upplýsingar um verð hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. á tíuvörutegundum. Skömmu síðar þennan sama dag, 12. janúar, sendi ákærði StefánIngi skjalið með sömu verðupplýsingum í tölvupósti til fjölmargra starfsmannaByko ehf., þeirra á meðal ákærða Steingríms Birkis, en þá hafði það sem fyrrgreinir verið dagsett 12. janúar 2011 í stað 10. þess mánaðar. Síðari daginn, 21.janúar, klukkan 11.23, sendi ákærði Ragnar Már tölvubréf til ákærða StefánsInga ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægurs með upplýsingum um verð hjáÚlfinum Lagerverslun ehf. á níu vörutegundum. Í því tilviki barst ákærðaSteingrími Birki skjalið í tölvupósti frá ákærða Stefáni Inga.Hinn 4. febrúar 2011, klukkan 9.25, varenn hringt úr áðurnefndu símanúmeri, skráðu á landsbyggðarþjónustu Byko ehf., ínúmer hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. og stóð símtalið í liðlega tíu og hálfa mínútu.Þá var hringt úr sama númeri hjá síðargreinda fyrirtækinu í númer ákærðaRagnars Más 17. sama mánaðar, klukkan 14.57, og var það símtal rúmlega níumínútna langt. Sem fyrr greinir sendi ákærði fyrri daginn, klukkan 10.03,tölvubréf til ákærðu Leifs Arnar, Stefáns Inga og Steingríms Birkis ásamt hinustaðlaða skjali dagsettu sama dag þar sem greind voru auk verða hjá Byko ehf.og Húsasmiðjunni ehf. verð hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. á níu vörutegundum. Hinn18. febrúar 2011, klukkan 10.29, sendi ákærði Ragnar Már tölvubréf til ákærðuStefáns Inga og Steingríms Birkis ásamt staðlaða skjalinu dagsettu samdægursmeð upplýsingum um verð hjá síðastgreinda fyrirtækinu á jafn mörgumvörutegundum.4Meðal málsgagna er upptaka af símtalisem átti sér stað milli ákærðu Kenneth og Guðmundar að morgni 16. febrúar 2011og stóð í rúma eina mínútu. Í símtalinu fórust Kenneth meðal annars svo orð:„Ef hann hringir ... frá Byko ... Ragnar heitir hann ... við erum ekki búnir aðhækka verðin okkar ... þannig að ef hann hringir. Það er spurning hvort að þúættir að fá hann bara til þess að hringja á morgun upp á, af því að þá getumvið bara klárað listana og ... hækkað ... þá tekur það gildi á morgun. Þú geturþá bara sagt honum að við séum í verðhækkunum og það er eiginlega ekkert aðmarka það sem þú segir honum í dag en ... gætir sagt honum það bara á morgun.“Guðmundur spurði: „Já, við reiknum með að klára þetta í dag, er það ekki?“Kenneth svaraði: „Jú ... við hefðum viljað keyra inn breytingarnar líka á eftir... þannig að þær taki gildi á morgun.“ Guðmundur: „Já, ég læt hann bara vitaþað.“ Eins og áður greinir sendi ákærði Steingrímur Birkir tvö tölvubréf eftirað honum bárust upplýsingar um verð hjá Húsasmiðjunni ehf. frá ákærða RagnariMá 18. febrúar 2011 þar sem fram kom að fyrirtækið hafi hækkað verð á grófvöru.Þá liggur einnig fyrir upptaka afsímtali þar sem ákærðu Stefán Árni og Kenneth ræddu saman í tæpar þrjár mínútursíðdegis 23. febrúar 2011. Nokkru eftir að símtalið hófst sagðist Kenneth hafahringt „til þess að gleðja þig óheyrilega mikið.“ Eftir að þeir Stefán Árnihöfðu skipst á nokkrum orðum sagði Kenneth: „Heyrðu, Byko er búið að hækka.“Stefán Árni: „Neeei.“ Kenneth: „Jú.“ Stefán Árni: „Til hamingju.“ Kenneth: „Já,þakka þér sömuleiðis.“ Stefán Árni: „Í öllu saman?“ Kenneth: „Ja, ég tók bara... double tékkaði bara græna efnið, heflaða efnið, fimmta flokkinn ogstyrkflokkaða ... og þetta helsta.“ Stefán Árni sagði skömmu síðar: „Látið þiðnú stjórann vita af þessu. Honum líður þá betur ... Þú mátt alveg hringja í migsko á klukkutíma fresti með svona gleðifréttir.“ Þegar lengra var liðið ásímtalið lét Stefán Árni þessi orð falla: „Ef þeir eru búnir að taka timbrið þáer plötuviðurinn kominn líka upp.“ Kenneth: „Ja, það er svo sem ekkert mál aðkanna það bara, taka einhverjar stikkprufur“. Stuttu síðar spurði Stefán Árni:„En heyrðu, gætirðu græjað annað, að Guðmundur láti þetta fréttast þá með hinavöruflokkana sem við vorum að breyta núna?“ Kenneth svaraði: „Já, ég skal ...ef að það er ekki búið að gerast neitt í því, þá skal ég bara double tékkaþað.“ Stefán Árni: „Já biddu hann. Hann ... er búinn að taka það að sér ... ístaðinn fyrir E, að sjá um þessar breytingar ... á runukeyrslunum. Ég er búinnað færa þetta af E til hans ... til að létta aðeins á þessu ... en hann þarfbara að fá eiginlega að vita bara hvað var búið að breyta á undan líka þannigað hann geti sagt þeim bara frá því.“ Rétt á eftir sagði Kenneth: „Ég skaltékka á plötugögnum og ... sjá hvort að þeir hafi brugðist eitthvað við.“5Lögð hefur verið fram í málinu upptakaaf símtali þar sem ákærðu Steingrímur Birkir og Júlíus Þór ræddu saman í um 11mínútur fyrir hádegi 28. febrúar 2011. Sá fyrrnefndi hringdi í þann síðarnefndaog minntist fyrst á ferðir á vörusýningar erlendis. Í því sambandi sagði ákærðiJúlíus Þór: „Þessir ... vinir okkar, Múrbúðin og fleiri ... það er alltafeinhverjir [...] og eitthvað dót sem á alltaf að vera að skaffa betri verð sko,þannig að menn fóru eitthvað að skoða það hvort það væri rétt.“ Rétt á eftirlét Steingrímur Birkir þessi orð falla: „Ég held og ég er búinn að heyra þettafrá mörgum ... hann er náttúrulega að djöflast í ullinni ... og ætlar sér að,segir hann, núna í næsta mánuði ... vera með timbur. Fá timbursendingu.“ Síðarsagði Steingrímur Birkir: „Hann er að selja sumt af þessari vöru hjá sér undirkostnaðarverði“. Júlíus Þór lýsti skömmu síðar þessari skoðun sinni: „Hann erbúinn að haga ... sér alveg eins og fífl.“ Tók Steingrímur Birkir undir þáskoðun. Júlíus Þór sagði nokkru síðar: „Við ætlum ... ekkert að láta hann ...auðvitað verðum við að fylgjast með honum“. Steingrímur Birkir: „Algjörlega.“Að lokinni umræðu um keppinautinn létSteingrímur Birkir þessi orð falla í símtalinu: „Veistu, ég hringdi. Ég hef núaldrei gert þetta áður en ég held að ... og ég er núna ... ég stjórnatilboðsmálunum hjá okkur, allavega varðandi grófu vöruna ... Og þetta er komiðbara í algjört bull ... Þetta eru orðin hjaðningavíg ef þetta heldur svonaáfram“. Júlíus Þór: „Já. Þetta verður bara hjaðningavíg.“ Steingrímur Birkir:„Ég skal bara segja þér það og ég er búinn að tala við BF hjá mér ... og ég munnúna, í allri tilboðsgerð, frá og með bara sko morgundeginum ... Þá mun ég ýtaöllu upp. Öllu. Alveg sama hvað það er og það verður ... Ég mun handstýra allritilboðsgerð núna í heilan mánuð“. Júlíus Þór: „Þetta eru hjaðningavíg ... viðerum að blæða báðir tveir.“ Steingrímur Birkir: „Algjör ... ég veit nú að viðerum báðir jafn ósáttir við það“. Júlíus Þór: „Við erum bara að drepa hvernannan.“ Steingrímur Birkir: „En við viljum hafa fagleg vinnubrögð og allt þaðog ... ekkert eitthvað húmbúkk, en þetta gengur ekki“. Júlíus Þór: „Nei, veistuþað, við erum bara að drepa hvern annan. Menn leka tilboðunum á milli okkar“.Steingrímur Birkir: „Alveg miskunnarlaust.“ Rétt á eftir sagði Júlíus Þór: „Viðlifum þetta ekki af ef við ætlum að halda þessu áfram“. Steingrímur Birkir:„Nei, ég ætla mér sem sagt að hækka núna, bara handvirkt, tilboð. Alveg samahvað er. Þetta verður allt sent inn til mín til ... yfirferðar. Ég, BF ogStebbi Vals munum fara yfir öll þessi tilboð ... Ég ætla að hækka allt um 2%lágmark.“Símtalið snerist þessu næst um ástandiðá Akureyri og Selfossi sem báðir ákærðu töldu óviðunandi. Komst SteingrímurBirkir svo að orði: „Mér finnst ég hafa sæmilega stjórn á mínum mönnum hérna íbænum en á þessum tveimur stöðum þá eru þeir algjörlega ... eins og þeir séu íöðru sólkerfi.“ Júlíus Þór: „Já, við höfum tekið líka eftir því ... að tildæmis Stór-Reykjavíkursvæðið ... það er ... í lagi sko. Það eru ekki sömudjöfulsins verðin þar eins og á Akureyri og Selfossi“. Steingrímur Birkir: „Enég ætla mér ... sem sagt að draga núna upp um 2%, allt, bara komplet ... ég getnú ekki tölusett það nákvæmlega ... það sem ég ætla með Akureyri sérstaklega oglíka Selfoss, það er að ég ætla mér að draga þetta upp meira þar í tilboðsgerðinniog þeir verða bara undir þeim skipunum, og ef þeir ekki hlýða mér og ef ég fæekki tilboðin og þeir klára þetta ekki eins og ég vil, þá hérna, fá menn ...skriflega áminningu og síðan geta þeir bara kysst starfið sitt bless.“ JúlíusÞór: „Þetta ... er ekkert flóknara en það að maður er að segja upp starfsmönnum... og velturnar eru að minnka ... og við ætlum að missa framlegðina frá okkurlíka.“ Steingrímur Birkir: „Ég hvet þig bara, Júlíus, til þess að beitaeinhverjum áhrifum þarna innanborðs. Þið hljótið ... ég er alveg“. Þessusvaraði Júlíus Þór: „Jú, jú.“ Steingrímur Birkir: „Eftir nokkra daga þá barasjáið þið það ... að við erum búnir að færa okkur til ... við erum búnir aðvera að hækka verð, útsöluverð. Það dylst engum. Það er náttúrulega bara krónanog hækkanirnar erlendis frá sem að draga ... þann hérna, vagn áfram.“ JúlíusÞór: „Já, við höfum líka verið að hækka sjálfir undanfarið vegna þess að viðerum búnir að fá á okkur alveg hellings hækkanir“. Steingrímur Birkir: „Já, já... við höfum verið að fylgja ykkur eftir þar ... aldrei þessu vant höfum viðverið dálítið á eftir ykkur, finnst mér sko. Eða þið dregið vagninn þar“. Hannhélt svo áfram: „Þetta grófvörutilboðskjaftæði er bara ... þú veist.“ JúlíusÞór: „Við erum að fara inn í há seasonið okkar ... þar sem við þurfum að fátekjurnar okkar og við megum ekki missa þetta frá okkur núna. Auðvitað munumvið slást en við eigum að slást bara á eðlilegum nótum.“ Steingrímur Birkir:„Já, ég segi það. En við þurfum að hækka levelið þar sem við erum að slást.“Júlíus Þór: „Já, ég er alveg sammála.“ Steingrímur Birkir: „Og ég ætla mér að... ég hafði hugsað mér að gera þetta í tvisvar sinnum 2% núna ... Byrja í 2%núna og svo aftur 2% eftir 2-3 vikur ... og ég vona að þið merkið þetta“.Júlíus Þór svaraði: „Já, ég skal ... sjá til þess að við fylgjum þessu eftir.“ Steingrímur Birkir vék nú að öðru: „Ensvo er eitt ... Mér finnst hérna og ég held að ég skaði ykkur ekkert með því aðsegja þetta ... Ég veit að þið eruð að bjóða alveg svakalega og eruð að náofnapökkum núna ... Þú hlýtur að vita eitthvað af því.“ Júlíus Þór: „Já, já.“Steingrímur Birkir: „En, ég held ... mér sé óhætt að segja er að ... þið eruðsvo langt frá okkur að það er ekki heilbrigt fyrir ykkur ... við höfum fengiðað sjá þrjú tilboð núna ... og það munar meira heldur en 10% á okkur og mestumunaði á einu tilboði og það var 18% munur á því sem að við vorum að bjóða og ...þið verðið að hugsa ykkar gang þarna.“ Júlíus Þór: „Já, ég skal skoða það“.Steingrímur Birkir: „Þið þurfið allavega ekki að gefa svona mikið frá ykkur,það er nokkuð ljóst“.Steingrímur Birkir tók því næst svo tilorða: „Og ef að Múrbúðin á að fara á hausinn þá verðið þið að vera lifandi.“Þessu svaraði Júlíus Þór: „Það er ekki spurning vegna þess að bara síðasta árvar það hrikalegt hjá okkur ... miðað við að missa til dæmis sérstaklega grænaefnið svona niður í rusl ... það skiptir okkur miklu máli líka ... og þessvegna er náttúrulega líka mjög mikilvægt að menn séu ekki ... að jarða sigfyrir seasonið sko, fara með verðin ... niður í svaðið áður en ... og halda þvísvo yfir seasonið. Það er ekkert hægt. Við verðum að lyfta okkur upp núna ...ef við ætlum bara að lifa þetta af“. Steingrímur Birkir: „Nákvæmlega ... ogreksturinn á síðasta ári væntanlega verri heldur en árið á undan, eins og hjáokkur, eða hvað?“ Júlíus Þór: „Já, það er bara svoleiðis ... þetta er barahörmung.“ Síðan bætti hann við: „Og svo fara salan ... og framlegðin niður ...og er ekki glæsilegt.“ Steingrímur Birkir: „Nei ... þetta er algjör geggjun.“Júlíus Þór: „Ég veit það. En ég skal koma ... þessu áfram á rétta staði.“Steingrímur Birkir: „Hérna ... eins og ég segi, ég byrja á þessu í fyrramáliðog ég mun ekki hleypa einu einasta tilboði í gegn ... og þetta á ekki bara viðum grófu vöruna. Ég ætla mér að, eins og ég segi, BF mun vinna þetta með mér oghann mun stýra þessu líka í ... hvað á ég að segja, þú veist, eins og viðköllum valvöruna og það allt saman.“ Júlíus Þór: „Og það er líka mikilvægastvegna þess að þessi tilboð sem eru á þessu Selfoss-svæði og Akureyrar, þettalekur oft yfir á hin svæðin líka“. Steingrímur Birkir: „Já, já ... Ég veit ekkihvernig þetta ... gat nú eiginlega leiðst út í þessa geggjun á þessum tveimstöðum, sko. Því að ég er búinn að reyna að vinna núna gegn þessu, sérstaklegaá Akureyri allavega, Stebbi hefur séð meira um Selfossið núna ... síðan ínóvember á síðasta ári“. Síðar bætti hann við: „Og samt sko, þrátt fyrirítrekaða fundi og ég veit ekki hvað og hvað, þá hlýða menn ekki og nú er mérbara nóg boðið ... Þessu verður bara handstýrt núna.“ Júlíus Þór: „Já, þaðþýðir ekkert annað.“ Steingrímur Birkir: „Þannig að þið verðið varir við þettaog vonandi, eins og ég segi, tekst okkur að gera lífið.“ „Bærilegra“ skautJúlíus inn í og sagði svo undir lok símtalsins: „Heyrðu, Steingrímur minn. Égþakka þér bara fyrir og ég mun koma þessum upplýsingum áfram.“Meðal málsgagna er upptaka af símtali,sem átti sér stað eftir hádegi 28. febrúar 2011 milli SAS og Z,framkvæmdastjóra verslanasviðs Húsasmiðjunnar ehf. Þegar nokkuð var liðið ásímtalið spurði Z: „En ertu búinn að heyra eitthvað í ÓÞJ?“ SAS: „Nei.“ Z:„Hann hefur ekki sagt þér frá símtalinu sem Júlli fékk í morgun?“ Þegar SASneitaði því hélt Z áfram: „Það er eiginlega magnað símtal. Hann hringir í hannSteingrímur úr Byko ... og er svona að gefa honum hint um það ... að staðaþeirra á Akureyri og Selfossi ... í þungavöru og tilboðshasarnum viðHúsasmiðjuna, sé orðin þannig ... að ... hann ætlar að taka öll tilboð inn tilsín á þessum tveimur stöðum ... með það að markmiði að hækka ... framlegðina ogminnka afslættina um tvisvar sinnum 2% á einum mánuði.“ Skömmu síðar spurði SAShvort ákærði Steingrímur Birkir hefði hringt í ákærða Júlíus Þór og útskýrði Zfyrir honum að þeir væru málkunnugir, en bætti svo við: „Þú ættir eiginlega aðpumpa Júlla ... og Júlli sagði okkur ÓÞJ frá þessu í morgun og ... við barabáðum Júlla að segja ekki nokkrum öðrum manni frá þessu.“ SAS: „Nei.“ Z: „Þvíþetta er náttúrulega verður að fara með eins og mannsmorð og það verður að veramjög strategísk pæling hvernig við meðhöndlum þetta og hvað við segjum tildæmis við okkar sölumenn ... hvernig við mætum þessu“. SAS: „Já. Það verður aðvera það. Tvisvar sinnum 2%?“ Z: „Já, sem hann ætlar að hefa upp hérna,tilboðin á þessum tveimur stöðum. Nú eru þeir farnir að horfa ájanúar-uppgjörin eins og við.“ SAS: „Akureyri og Selfoss?“ Þessari spurningusvaraði Z: „Þetta eru bara staðirnir sem við höfum verið að berjast mest viðþá“. SAS: „Nákvæmlega. Og ég hugsa að þeir hafi verið að tapa meira en við áSelf ... á Akureyri ... sem sagt af þungavörunni.“ Z: „Og þeir hafa kannskifengið að spila svolítið frítt spil á meðan við vorum sofandi og vorum ekki aðfylgjast nógu vel með þessu.“ SAS: „Ég hugsa það nefnilega. Og þeir hafakannski þá verið að ná alveg ágætis sölum á alveg þokkalegri framlegð“. Z: „Já,svo byrjum við að djöflast og þá hrynur þetta.“ Tók SAS undir það og bætti við:„Og þá hérna hrökkva þeir í kút“. Z: „Já ... Júlli ... sagði okkur að í þessusamtali hafi hann notað tækifærið og farið að ræða græna efnið, að þetta mættinú ekki endurtaka sig. Þannig að ... þeir voru með mikla samtölu þarnastrákarnir.“ Þessu svaraði SAS: „Þetta er bara fínt.“ Endurtók Z þau orð ogsagði: „Þú sérð að þeir eru að fara upp með timbrið ... þetta er náttúrulegaskýringin á framlegðardroppinu okkar í mjög mörgum vöruflokkum ínýbyggingarflokkunum, alveg klárlega.“ Því samsinnti SAS áður en þeir vikutalinu að öðru. 6Í framangreindri skýrslu lögreglu umsamskipti milli tiltekinna símanúmera kom fram að hringt hafi verið úrsímanúmeri, skráðu á ákærða Ragnar Má hjá Byko ehf., í símanúmer, sem skráð vará Múrbúðina ehf., 15. október 2010, klukkan 8.44. Það símtal stóð í rúma fjóraog hálfa mínútu.Sama dag, klukkan 8.55, var hringt úrsímanúmeri, skráðu á ákærða Kenneth hjá Húsasmiðjunni ehf., í sama númer hjáMúrbúðinni ehf. og varaði símtalið innan við fjórar mínútur. Enn var hringt ísama númer hjá fyrirtækinu þennan sama dag, klukkan 10.45, en að þessu sinni úrsímanúmeri, skráðu á ákærða Júlíus Þór hjá Húsasmiðjunni ehf., og var þaðsímtal liðlega tveggja mínútna langt.7Við meðferð málsins í héraði voru lögðfram ýmis skjöl af hálfu ákærðu. Meðal þeirra voru ljósrit af verðlistum hjáByko ehf. frá þeim tíma, sem ákæra í málinu nær til, þar sem fram komu verð áfjölmörgum vöruflokkum eftir númerum. Neðst á listunum sagði meðal annars:„Verð miðast við uppgefna dagsetningu ... Tilboðsverð eru feitletruð.“ Þá stóð„SV“ eða „#“ fyrir framan sumar vörutegundirnar án þess að frekari skýringarkæmu þar fram. Ennfremur voru lögð fram afrit af verðlistum af vef Húsasmiðjunnarehf. sem sögð voru spanna tímabilið frá 21. apríl 2009 til 3. nóvember 2012. Álistunum var að finna verð á fjölda vöruflokka eftir númerum og stóð við margaþeirra: „Sérvara – Hafið samband við sölumann“. Þá voru sumar vörutegundirnarmerktar með stjörnu, en ekki kom þar fram hvað sú merking táknaði. Í málflutningi fyrir Hæstarétti komfram af hálfu nokkurra ákærðu að á vefsíðu Húsasmiðjunnar ehf. hafi áákærutímabilinu verið að finna almenna viðskiptaskilmála fyrirtækisins fyrirviðskiptamenn í reikningsviðskiptum. Þar hafi meðal annars verið tekið fram aðafslættir reiknuðust ekki af tilboðsverði eða stjörnumerktum vörum í verslunumþess.IVÍ hinum áfrýjaða dómi er rakinn ímeginatriðum framburður ákærðu og vitna fyrir héraðsdómi.Eins og ráðið verður af endurriti úrþingbók var skýrslutöku fyrir dómi hagað með þeim hætti að ákærðu, sem mættutil þinghalds, gafst kostur á að vera viðstaddir þegar meðákærðu gáfu skýrsluán tillits til þess hvort þeir ættu eftir að koma fyrir dóm til skýrslugjafar.Samkvæmt síðari málslið 2. mgr. 114. gr. laga nr. 88/2008 getur dómari ákveðiðað ákærðu skuli ekki hlýða á framburð þess, sem ákærður er í sama máli, efástæða þykir til. Með hliðsjón af þeirri áherslu, sem á það er lögð í sakamálumað leiða hið sanna í ljós, verður að skýra niðurlagsorð þessa ákvæðis svo aðdómari skuli sjá til þess að ákærði sé ekki viðstaddur skýrslutöku af meðákærðaef það gæti orðið til þess að hafa áhrif á framburð hans fyrir dómi. Vegna þessað sú háttsemi, sem ákærðu er gefin að sök, er eðlislík og á að verulegu leytirót sína að rekja til sömu atvika var af þessum sökum brýnt að koma í veg fyrirað ákærðu hlýddu á framburð meðákærðu fyrr en eftir að þeir sjálfir hefðu komiðfyrir dóm og gefið þar skýrslu. Í endurriti af skýrslum ákærðu fyrir dómi kemurþannig fram að í sumum tilvikum vísuðu þeir til framburðar meðákærða, sem þeirhöfðu áður hlustað á, svo sem þegar ákærði Júlíus Þór var beðinn um að tjá sigum sakargiftir samkvæmt III. kafla ákæru þá sagði hann að lýsing ákærða Kenneth„hér áðan á atburðarásinni“ samræmdist algjörlega sinni. Þá var skýrslutöku af sumum ákærðuháttað þannig að fyrst gáfu þeir skýrslu um þá háttsemi, sem þeim var gefin aðsök í ákæru, og höfðu þá réttarstöðu sakaðra manna samkvæmt XVII. kafla laganr. 88/2008, en síðar stöðu vitna eftir XVIII. kafla laganna þegar þeir tjáðusig um önnur ákæruatriði. Þar sem við skýrslugjöf fyrir dómi er gerður skýrgreinarmunur í lögunum á ákærða annars vegar og vitnum hins vegar vegnamismunandi réttarstöðu þeirra var engin lagastoð fyrir þessari tilhögun áskýrslutökunni, enda kom fyrir að ákærði væri spurður út í atriði, sem hann ersakaður um í ákæru, eftir að hann fékk samkvæmt framansögðu stöðu vitnis þvertgegn fyrirmælum 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 um að ákærða sé óskylt aðsvara spurningum varðandi refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök. Sá háttur á skýrslutöku af ákærðu, semhér hefur verið lýst, er ekki síst ámælisverður fyrir þá sök að hann rýrir tilmuna sönnunargildi framburðar þeirra fyrir dómi.2Ákærðu neituðu allir sök fyrir héraðsdómi.Til að varpa skýrara ljósi á atvik málsins verður hér á eftir vitnað tileinstakra ummæla þeirra fyrir dómi.Ákærði Ragnar Már kvaðst ekki neita því aðatvikin, sem lýst er í I. og II. köflum ákæru og hann varða, hafi átt sér stað.Hann sagðist hafa hringt og beðið um verð. Eftir að hann hafi fengið verðin uppgefin hafi hann skráð þau niður í sérstakt skjal. Aðspurður hvort hann hafifengið fyrirmæli til að gera þetta eða gert það upp á sitt eindæmi svaraðiákærði: „Þetta var nú svona komin ákveðin rútína í þetta, það var ætlast tilþess að ég ... gerði þetta“. Spurður hvort hann hafi veitt upplýsingar á mótikvað hann það hafa komið fyrir, þar á meðal í símtölum við ákærða Guðmund 4. og10. febrúar 2011. Þegar ákærði Ragnar Már var spurður hvers vegna hann hafisent verðupplýsingarnar til ákærða Steingríms Birkis í tölvupósti svaraði hann:„Ég var held ég örugglega beðinn um það, ég sendi á, yfirleitt Leif og Stefánog ... í einhverjum tilfellum hef ég verið líklega beðinn um það eða jafnvel aðég hafi gert það sjálfur, ég skal ekki segja.“ Ákærði Ragnar Már sagðist ekkertmuna eftir að hafa hringt í símanúmer hjá Múrbúðinni ehf. 15. október 2010.Í skýrslu ákærða Y kom fram að ákærðiRagnar Már, sem starfað hafi hjá Byko ehf., hafi hringt í sig annað slagið áákærutímabilinu og spurst fyrir um verð á grófvörum. Spurður hvort hann hafitalið sér heimilt að veita verðupplýsingar til starfsmanns Byko ehf. svaraðiákærði Y: „Ja ég gat ekki neitað neinum um verð sem hann spurði um.“ Ákærðineitaði því að hafa verið sérstaklega beðinn um að veita því fyrirtækiupplýsingar.Ákærði X kvað ákærða Ragnar Má allajafna hafa hringt í sig og spurt „um töluvert marga vöruliði“. Aðspurðursagðist ákærði X ekki hafa spurt um verð á móti. Hann staðfesti að þau símtöl,sem vísað er til í I. kafla ákæru milli sín og ákærða Ragnars Más, hafi átt sérstað. Spurður hvort yfirmönnum hans hafi verið kunnugt um að hann hafi veittverðupplýsingarnar svaraði ákærði X: „Já það myndi ég ætla.“Að sögn ákærða Guðmundar kvaðst hannekki hafa hringt í starfsmann Byko ehf. og spurt um upplýsingar um grófvöru „nemaí örfáum tilfellum.“ Hann minnti að það hafi aðeins verið ákærði Ragnar Már semhafi hringt í sig til að spyrja um verð. Aðspurður sagðist ákærði Guðmundurekki hafa spurt um verð á móti í byrjun, en síðan hafi það gerst „svonaósjálfrátt að við spyrjum um verð og hann gefur upp verð á móti ... en ég nýttimér ekkert þau verð sem að hann gaf mér upp á móti, ég var alltaf kominn meðþau“. Ákærði sagðist hafa sett upplýsingarnar inn í sérstakt verðkönnunarkerfihjá Húsasmiðjunni ehf. og prentað þær síðan út í nokkrum eintökum. Hefði eittþeirra farið til ákærða Stefáns Árna og annað til vörustjóra viðkomandi vöru.Ákærði Guðmundur greindi aðspurður frá því að hann hefði ekki upplýst yfirmennsína beint um samskipti sín við ákærða Ragnar Má, en hins vegar talið „fullvístað þeir vissu um þessi upplýsingaskipti“. Þegar ákærði Guðmundur var spurður umsímtöl sín við ákærða Ragnar Má, sem vísað er til í I. kafla ákæru, staðfestihann að þau símtöl hafi farið fram og þeir skipst á upplýsingum um verð. Á hinnbóginn neitaði ákærði því að hafa veitt viðmælanda sínum upplýsingar umtilboðskjör, heldur einungis upplýst hann um tilboðsverð. Þá neitaði hann þvíað hafa prentað út skjal með verðupplýsingum, sem hann hafi fengið í símtalivið ákærða Ragnar Má 10. febrúar 2011, og afhent það ákærða Stefáni Árna því aðupplýsingarnar í skjalinu hafi hann náð í sjálfur á vef Byko ehf.Ákærðu Leifur Örn, Stefán Ingi ogSteingrímur Birkir könnuðust allir við að hafa fengið tölvubréfin frá ákærðaRagnari Má eða öðrum starfsmanni Byko ehf. sem vísað er til í I. og II. köflum ákæru.Spurður um hvernig verðkannanir hjá fyrirtækinu hafi farið fram svaraði ákærðiLeifur Örn að sér hafi ekki verið kunnugt um það, en ákærði Ragnar Már hafi átt„að afla verða frá samkeppnisaðilum og ég vissi nú bara ekki betur en að hannværi að hringja ... í þá og fá upp verð.“ Ákærði Stefán Ingi var einnig spurðurað því hvernig verðkannanir á grófvöru hafi farið fram og svaraði hann því til„að það átti að hringja og fá verð.“ Ákærði Steingrímur Birkir lýsti því aðhann hafi farið yfir verðkannanirnar þegar þær bárust honum. Hafi verið þörf áþessum upplýsingum til „að stunda samkeppnisrekstur ... og vita stöðuna ámarkaðnum.“ Kannanirnar hafi átt „að felast í því að það væri hringt ísamkeppnisaðila til þess að útvega verðlistaverð.“ Ákærði kvaðst ekki „á þessumtíma“ hafa lagt línur um hvernig þeim yrði hagað en það hafi hann gert „á sínumtíma.“Ákærði Stefán Árni sagðist ekkert vitaum símtölin milli starfsmanna fyrirtækjanna tveggja sem vísað er til í I. kaflaákæru. Frá árinu 2007 hafi hann óskað eftir því að allir vörustjórarHúsasmiðjunnar ehf. „færu inn á net Byko til að kanna verð“. Hafi hann boriðábyrgð á að verðkannanir væru gerðar með þessum hætti. Aðspurður kvaðst ákærðihafa vitað að starfsmaður hjá Byko ehf. hafi hringt og spurst fyrir um verð, enekki vitað um umfang þeirra kannana. Hann hafi sjálfur fengið mánaðarlega fráákærða Guðmundi lista yfir verð hjá samkeppnisaðilum sem prentaðir hafi veriðút úr áðurnefndu verðkönnunarkerfi Húsasmiðjunnar ehf. Þá staðfesti ákærði aðhafa fengið tölvubréfin frá ákærða Kenneth 27. janúar 2010.Loks héldu ákærðu Kenneth og Júlíus Þórþví báðir fram fyrir dómi að lýsing í V. kafla ákæru á efni símtala þeirra viðstarfsmann Múrbúðarinnar ehf. 15. október 2010 væri ekki sannleikanum samkvæm. VHinn 9. júlí 2014 var undirrituð sáttmilli Samkeppniseftirlitsins og Holtavegar 10 ehf., áður Húsasmiðjunnar ehf.,sem lögð var fram við meðferð málsins í héraði. Eftir að hinn áfrýjaði dómurvar kveðinn upp tók Samkeppniseftirlitið 15. maí 2015 ákvörðun sína nr. 11/2015þar sem meðal annars var fjallað um ætluð brot Byko ehf. á 10. gr.samkeppnislaga á þeim tíma sem ákæra í málinu tekur til. Þeirri ákvörðun varskotið til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem felldi 28. september 2015úrskurð sinn í máli nr. 6/2015. Þessar tvær úrlausnir samkeppnisyfirvalda hafaverið lagðar fram hér fyrir dómi.Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins komfram að af hálfu Holtavegar ehf., sem rak fyrirtækið Húsasmiðjuna á sínum tíma,hafi í kjölfar rannsóknar stofnunarinnar á ætluðum brotum fyrirtækisins veriðóskað eftir að kannað yrði hvort unnt væri að ljúka málinu með sátt ágrundvelli 17. gr. samkeppnislaga. Í framhaldinu gerðu aðilar með sér sátt 9.júlí 2014.Með sáttinni var viðurkennt aðHúsasmiðjan ehf. hafi á tímabilinu frá nóvember 2008 til mars 2011 brotið 10.gr. samkeppnislaga „með samfelldu samráði við Byko ehf. um m.a. verð ábyggingavörum.“ Nánar tiltekið var meðal annars viðurkennt að brotið hafifalist í „reglubundnum, yfirleitt vikulegum, samskiptum við Byko um verð,birgðastöðu o.fl. í því skyni að hækka verð/vinna gegn verðlækkunum á grófvörum... samráði við Byko sem átti sér stað í símtali þann 28. febrúar 2011 og fól ísér sérstakt átak til að hækka verð og draga úr samkeppni.“ Einnig „með því aðhafa gert sameiginlega tilraun með Byko til að fá Múrbúðina til að taka þátt ísamráði um verð á grófvöru og ... að hafa greint Byko frá mikilvægumviðskiptalegum upplýsingum.“ Vegna þessa féllst Holtavegur 10 ehf. á að greiða325.000.000 krónur í stjórnvaldssekt.2Af hálfu Byko ehf. var þvímótmælt að fyrirtækið hefði brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með samskiptumsínum við Húsasmiðjuna ehf. og önnur fyrirtæki. Sökum þess tókSamkeppniseftirlitið fyrrgreinda ákvörðun 15. maí 2015 þar sem stofnunin komstað þeirri niðurstöðu að Byko ehf. hefði brotið gegn lagagreininni meðmargvíslegum hætti á tímabilinu frá nóvember 2008 til mars 2011 og varmóðurfélagi þess, Norvik hf., meðal annars af þeim sökum gert að greiða650.000.000 krónur í stjórnvaldssekt.Umrædd ákvörðun Samkeppniseftirlitsinsvar ítarlega rökstudd. Þar var í upphafi skilgreindur sá markaður, sem Bykoehf. og Húsasmiðjan ehf. störfuðu á, og talið að verslanir fyrirtækjannatveggja, sem boðið hafi breitt úrval byggingavöru og skyldra vara, værusérstakur flokkur verslana sem starfað hafi á aðgreindum markaði. Samkvæmt þvíhafi markaðurinn verið sala á alhliða byggingavöru hér á landi og var tileinföldunar miðað við höfuðborgarsvæðið. Á grundvelli tölfræðilegra upplýsingavar áætlað að hlutdeild Byko ehf. hafi verið á bilinu frá 55% til 60% á þeimmarkaði á árinu 2010 og milli 60% og 65% á fyrri helmingi ársins 2011. Á samatíma hafi markaðshlutdeild Húsasmiðjunnar ehf. verið á bilinu frá 30% til 35%og Múrbúðarinnar milli 5% og 10%.Í ákvörðuninni var því slegið föstu aðá þeim tíma, sem rannsókn stofnunarinnar tók til, hafi Byko ehf. og Húsasmiðjanehf. átt í reglubundnu samráði, sem aðallega hafi tengst viðskiptum meðgrófvörur, og tækju flest tilvikin „til ársins 2010 og fram í mars 2011.“ HafiÚlfurinn Lagerverslun ehf. tekið að hluta þátt í samráðinu. Vörunúmer semfyrstnefndu tvö fyrirtækin seldu hafi skipt tugþúsundum, en umræddverðsamskipti hafi tekið „til 105 vörutegunda í flokki grófvara sem eiga þaðsameiginlegt að teljast til mikilvægustu og söluhæstu grófvara þeirra.“ Eðliþessarar vöru væri þannig að torvelt væri að bera saman verð á henni. „Hinskipulögðu verðsamskipti gerðu hins vegar Byko og Húsasmiðjunni kleift að berasaman verð á fullkomlega sambærilegum grundvelli.“ Í VI. kafla ákvörðunarinnar var fjallaðá ítarlegan hátt um svonefnd samráðstilvik, þar á meðal þau sem áttu sér stað áákærutímabilinu. Í upphafi kafla um samráð í júlí 2010 sagði: „Gögn málsinsbera með sér að í júlí 2010 hafi brotist út verðsamkeppni á milli Byko ogHúsasmiðjunnar í græna efninu. Gögnin sýna einnig að þarna hafi komist ásamkeppni sem Byko og Húsasmiðjan reyndu á síðari stigum að koma í veg fyrir aðmyndi aftur koma upp, sbr. t.d. ummæli í símtali framkvæmdastjóra fagsölusviðsByko og vörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar þann 28. febrúar 2011“.Í VIII. kafla ákvörðunarinnar þar semmeðal annars var fjallað um viðurlög var komist svo að orði um eðli og umfangbrots Byko ehf.: „Fólst brot Byko nánar tiltekið í eftirfarandi aðgerðum: Með reglubundnum,yfirleitt vikulegum, samskiptum við Húsasmiðjuna um verð, birgðastöðu o.fl. íþví skyni að hækka verð/vinna gegn verðlækkunum á grófvörum ... Með samráði viðHúsasmiðjuna sem átti sér stað í símtali þann 28. febrúar 2011 og fól í sérsérstakt átak til að hækka verð og draga úr samkeppni. Nánar tiltekið fólsteftirfarandi í þessu: Samráð um að hækka verð í öllum tilboðum á grófvöru íáföngum. Samráð um að grípa til sérstakra aðgerða til að draga úr samkeppni ítilboðum til viðskiptavina á Selfossi og Akureyri. Samráð um að vinna gegnverðsamkeppni í sölu á gagnvörðu timbri („græna efninu“) á aðalsölutíma þeirrarvöru og reyna þess í stað að hækka verð ... Upplýsingagjöf um fyrirætlanir Bykoum að hækka verð á annarri vöru en grófvöru (svokallaðri „valvöru“). Með því aðhafa gert sameiginlega tilraun með Húsasmiðjunni til að fá Múrbúðina til aðtaka þátt í samráði um verð á grófvöru og með því að hafa ákveðið meðHúsasmiðjunni að fylgjast með aðgerðum Múrbúðarinnar á markaðnum. Með því aðhafa tekið við mikilvægum viðskiptalegum upplýsingum frá Húsasmiðjunni. Þáfólst brot Byko einnig í verðsamráði við Úlfinn.“ Síðan sagði: „Þettaumfangsmikla og tíða samráð átti sér stað á mikilvægum markaði. Augljóst er aðþað hefur mikla þýðingu fyrir bæði fyrirtæki og neytendur að samkeppni sé ekkiraskað í sölu á byggingavörum. Þá höfðu þátttakendur í samráðinu samanlagt nánast100% markaðshlutdeild. Þá ber að líta til þess að samráð keppinauta um verð erí eðli sínu ávallt alvarlegt og skaðlegt brot ... Var brot Byko því til þessfallið að valda alvarlegri röskun á samkeppni á mjög mikilvægu sviðiviðskipta.“3Sem fyrr greinir var ákvörðunSamkeppniseftirlitsins skotið til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Með úrskurðinefndarinnar 28. september 2015 var ákvörðunin staðfest að öðru leyti en því,sem hér skiptir máli, að stjórnvaldssektin var lækkuð í 65.000.000 krónur.Í úrskurðinum var tekið fram að í meginatriðumsnerist „málið um að Húsasmiðjan og ... Byko, hafi reglubundið skipst áupplýsingum um verð á tilteknum söluvörum, svokölluðum grófvörum, einkum timbrií stöðluðum lengdum og þykkt. Þessi upplýsingaskipti eru talin hafa dregið úróvissu um hegðun keppinauta sem er einn meginþátturinn í að verðsamkeppni getiátt sér stað. Það form sem haft var á upplýsingaskiptunum hafi því raskaðsamkeppni. Hér háttar þannig til að fyrirtækin gáfu ekki beinlínis upplýsingarum væntanlegar verðákvarðanir sínar, heldur einskorðuðust samskiptin að mestuleyti við gildandi verð. Þá hefur því heldur ekki verið hnekkt að verð þeirravörutegunda sem málið tekur til hafi getað verið aðgengilegt fyrirviðskiptamenn eða aðra þá sem hefðu haft tíma og áhuga á því að skoðaheimasíður fyrirtækjanna, hringja í þjónustuver og mæta á sölustað til að fáverð gefin upp ... Þegar metið er hvort samskipti („verðkannanir“) um gildandiverð samkeppnisaðilans hafi falið í sér samráðsbrot verður jafnframt að hafa íhuga þá staðreynd að tíðar verðkannanir samkeppnisaðila eru þáttur í virkrisamkeppni. Allir samkeppnisaðilar, og óháðir aðilar, fylgjast reglubundið meðverðum. Ekkert bannar þetta og því þarf eitthvað sérstakt að koma til svofyrirkomulagið á slíkum aðgerðum teljist ólögmætt.“Í úrskurðinum var lagt „til grundvallarað verðkannanir ... Byko, og samskipti við Húsasmiðjuna í tengslum við þær,hafi almennt farið fram með þeim hætti á rannsóknartímabilinu að nafngreindurstarfsmaður ... hafi hringt vikulega í starfsmenn í þjónustuveri Húsasmiðjunnartil að fá upplýsingar um gildandi verð á tilteknum vörunúmerum ... Svo virðistsem fyrirkomulagið hafi með tímanum orðið fastara í forminu ... hafi samskiptinþróast úr því að vera einhliða, þ.e. starfsmaður Byko spurðist fyrir um þaðverð sem gilti hjá samkeppnisaðilanum, í það að þau urðu tvíhliða. Með því erátt við að starfsmaður Húsasmiðjunnar fékk þá við sama tækifæri upplýsingar umverðið sem Byko var með á sömu eða sambærilegum vörum.“ Var komist að þeirriniðurstöðu í úrskurðinum að þetta form á verðkönnununum og öðrum samskiptumfyrirtækjanna tveggja hafi verið „tvímælalaust andstætt samkeppnislegumsjónarmiðum.“ Fyrirkomulagið hafi ekki aðeins verið „til þess fallið að bjóðahættunni heim heldur leiddi af því röskun á samkeppni og þá frekar í þá átt aðverð hækkaði.“ Jafnframt var talið að skilgreining markaðarins, sem um ræddi ímálinu, hafi verið fullnægjandi í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Ætlaðsamráðsbrot lyti „að kjarnastarfsemi alhliða byggingavöruverslana en á þeimmarkaði voru ... Byko og Húsasmiðjan nánast einráðandi.“Þá var í úrskurðinum vikið að einstökumþáttum í hinu ætlaða samráði. Var tekið svo til orða að segja mætti „að flestatvikin sem Samkeppniseftirlitið leggur til grundvallar tengist þeirri háttsemiað ... Byko og Húsasmiðjan skiptust reglubundið á verðupplýsingum og eftiratvikum upplýsingum sem gátu haft áhrif á markaðsverð. Ekki er umdeilt að slíksamskipti áttu sér stað á brotatímabilinu og verður lagt til grundvallar aðbáðir aðilar hafi haft fulla vitneskju um hver var mótaðili í þeim upplýsingaskiptum... Að mati áfrýjunarnefndarinnar teljast upplýsingaskipti af þessu tagi, og súhegðun sem hún er fallin til að stuðla að í þessu tilviki, brot í skilningi 10.gr. samkeppnislaga“. Hins vegar leit nefndin svo á að í sumum tilvikum hafiSamkeppniseftirlitið „dregið of víðtækar ályktanir af gögnum málsins“. Það semhér hefur helst þýðingu var sú ályktun áfrýjunarnefndarinnar að samskiptin, semrakin hafa verið, væru „ekki þess eðlis að hægt sé að segja að Múrbúðinni hafiverið boðin þátttaka í verðsamráði“ og ekki lægju fyrir gögn um að „einhverskonar samráð“ hafi verið með Byko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. „um það að bjóðaMúrbúðinni að taka þátt í verðsamráði.“ Í úrskurðinum var sérstaklega tekiðfram að áðurgreint símtal 28. febrúar 2011 hafi falið í sér brot á 10. gr.samkeppnislaga og yrði „það að teljast alvarlegt.“Samkvæmt framansögðu taldiáfrýjunarnefndin að brot Byko ehf. „hafi ekki verið jafn umfangsmikil, alvarlegog kerfisbundin“ og lagt hafi verið til grundvallar í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins. Að mati nefndarinnar var í þeirri háttsemi, sem fjallaðvar um í dómi Hæstaréttar 30. október 2003 í máli nr. 37/2003 og vísað hafiverið til í ákvörðuninni, fólgið „mun alvarlegra og kerfisbundnara brot í þvískyni að breyta markaði, draga úr samkeppni og auka markvisst framlegð meðskipulögðu samráði.“ Meðal annars af þessum ástæðum var stjórnvaldssektin, semmóðurfélagi Byko ehf. var gert að greiða, stórlega lækkuð.VIÍ máli þessu eru átta ákærðu samkvæmtI. kafla ákæru sakaðir um refsivert verðsamráð í störfum sínum fyrir Byko ehf.og Húsasmiðjuna ehf. „á tímabilinu frá 13. september 2010 til 3. mars 2011 meðskipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindra grófvörutegunda,einkum bygginga- og timburvara, í símtölum milli starfsmanna fyrirtækjanna“. Ásama hátt eru fjórum ákærðu í II. kafla ákæru gefin að sök sams konar brot ístörfum sínum fyrir Byko ehf. í símtölum milli eins þeirra og starfsmannaÚlfsins Lagerverslunar ehf. á tímabilinu frá 15. október 2010 til 17. febrúar2011. Samkvæmt III. kafla ákæru eru tveir ákærðu sakaðir um refsiverðahvatningu til verðsamráðs milli Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. í símtölum,sem þeir áttu hvor í sínu lagi 16. og 23. febrúar 2011, og aðrir tveir eftirIV. kafla hennar um refsivert verðsamráð milli fyrirtækjanna og hvatningu tilþess í símtali 28. sama mánaðar. Loks er þremur ákærðu í V. kafla ákæru gefinhverjum um sig að sök tilraun til að koma á slíku samráði í símtölum viðstarfsmann Múrbúðarinnar ehf. 15. október 2010. Hin ætluðu brot ákærðu erutalin varða við a. lið 2. mgr., sbr. 1. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga, sbr. a.lið 2. mgr., sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra, auk þess sem vísað er til d. liðar 2.mgr. 41. gr. a. að því er varðar ætluð brot samkvæmt IV. kafla ákæru.Eins og gerð var grein fyrir íframangreindri ákvörðun Samkeppniseftirlitsins 15. maí 2015 var markaður sá,sem hér um ræðir, sala á alhliða byggingavöru og var áætlað að samanlögðhlutdeild Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. á þeim markaði hafi verið um 90% áþví tímabili sem ákæran tekur til. Voru fyrirtækin tvö því nær einráð á honum.Í ákvörðuninni kom einnig fram að eðli máls samkvæmt væri erfitt að bera samanverð á grófvöru og sést það jafnframt á gögnum málsins. Þannig voru tegundir grófvöru yfirleitt ekki verðmerktarsérstaklega í byggingavöruverslunum eins og tíðkast í verslunum, heldur voruverðin aðgengileg fyrir viðskiptavini á verðlistum, sem lágu þar frammi, og aðeinhverju leyti á vefsíðum fyrirtækjanna, auk þess sem unnt var að spyrjastfyrir um verðin í verslunum sjálfum, hjá sölumönnum eða með því að hringja tilfyrirtækjanna.Í gögnum um skipulag Byko ehf., semfyrir liggja í málinu, virðist svo sem verðkannanir á vegum fyrirtækisins hafiá ákærutímabilinu heyrt bæði undir vöruþróunarsvið og fagsölusvið þess þar semeitt af hlutverkum þess síðarnefnda var sagt vera markaðsvakt sem meðal annarsværi fólgin í því að framkvæma reglulega verðkannanir hjá samkeppnisaðilumfyrirtækisins. Ákærði Steingrímur Birkir var framkvæmdastjóri fagsölusviðs Bykoehf. og heyrði undir forstjóra fyrirtækisins, en sölustjóri sviðsins og nánastisamstarfsmaður ákærða Steingríms Birkis var ákærði Stefán Ingi. Óumdeilt er aðverðkannanir á vegum Byko ehf. voru framkvæmdar af ákærða Ragnari Má, sem varsölumaður í timbursölu fyrirtækisins, en hann var undirmaður ákærða Leifs Arnarsem gegndi starfi verslunarstjóra timbursölunnar.Ákærði Stefán Árni var framkvæmdastjórivörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar ehf. ogheyrði undir forstjóra fyrirtækisins. Bar ákærði samkvæmt skipuriti ábyrgð ávöruúrvali þess og verðstefnu. Fyrir héraðsdómi sagði ákærði að undir sviðiðhafi meðal annars fallið viðskipti með grófvöru og kvaðst hann hafa boriðábyrgð á að verðkannanir væru gerðar á þeirri vöru. Að sögn ákærða Guðmundartók hann í byrjun október 2010 við því verkefni að sjá um allar verðkannanirfyrir Húsasmiðjuna ehf. Starfaði hann á vörustýringarsviði fyrirtækisins semlaut eins og áður segir stjórn ákærða Stefáns Árna. Ákærðu Júlíus Þór ogKenneth gegndu störfum vörustjóra hjá Húsasmiðjunni ehf. á vörustýringarsviði,en ákærðu X og Y störfuðu sem sölumenn í þjónustuveri fyrirtækisins, einkum viðað svara fyrirspurnum í síma frá viðskiptavinum þess.Eins og greinir í I. og II. köflumákæru er því haldið fram að hið refsiverða verðsamráð hafi af hálfu starfsmannaByko ehf. verið „viðhaft að undirlagi og/eða samkvæmt fyrirmælum ákærðuSteingríms Birkis, Leifs Arnar og Stefáns Inga“. Á sama hátt er slíkt samráð afhálfu starfsmanna Húsasmiðjunnar ehf. sagt í I. kafla ákæru hafa verið „aðundirlagi og/eða samkvæmt fyrirmælum ákærða Stefáns Árna.“ Með skírskotun tilþess að ákærðu eru sakaðir um að hafa brotið af sér í störfum sínum semstjórnendur, annars vegar á fagsölusviði Byko ehf. og í timbursölu þess og hinsvegar á vörustýringarsviði Húsasmiðjunnar ehf., verður að skýra hið tilvitnaðaorðalag þannig að samráði því, sem lýst er í umræddum ákæruköflum, hafi verið stýrtaf ákærðu en framkvæmdin verið í höndum manna, sem lutu beint eða óbeint stjórnþeirra, auk þess sem ákærðu hafi lagt á ráðin um hvernig að því var staðið.Sem fyrr segir neita allir ákærðu sök.Þótt þeir telji að sakir þær, sem á þá eru bornar, séu rangar draga þeir ekki íefa að lýsing málsatvika í ákæru sé í meginatriðum sannleikanum samkvæm aðfrátöldu efni símtalanna sem rakið er í V. kafla hennar. 2Í 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga ermælt svo fyrir að allir samningar ogsamþykktir milli fyrirtækja, hvort heldur þær eru bindandi eða leiðbeinandi, ogsamstilltar aðgerðir, sem hafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í vegfyrir samkeppni, hún sé takmörkuð eða henni raskað, séu bannaðar.Samkvæmt a. lið 2. mgr. lagagreinarinnar tekur banniðtil samninga, samþykkta og samstilltra aðgerða sem áhrif hafa á verð, afslætti,álagningu eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti. Í athugasemdummeð frumvarpi til laga nr. 107/2000, sem breyttu 10. gr. þágildandisamkeppnislaga, nr. 8/1993, í núverandi horf sagði að skýra bæri hugtakiðsamstilltar aðgerðir rúmt á þann hátt að það tæki til sérhverra beinna eðaóbeinna samskipta fyrirtækja sem hefðu þann tilgang að hafa áhrif á samkeppnieða hefðu slík áhrif í reynd. Í þessu gæti meðal annars falist að fyrirtækiskiptust á upplýsingum um verð og af því leiddi samræmd markaðshegðun.Með 4. gr. laga nr. 52/2007 var tekin upp ísamkeppnislög ný grein, 41. gr. a. Í 1. mgr. hennar er meðal annars kveðið á umað hver starfsmaður fyrirtækis sem framkvæmir, hvetur til eða lætur framkvæmasamráð, sem brýtur gegn 10. gr. laganna og varðar þau atriði sem tilgreind eruí 2. og 3. mgr., skuli sæta refsingu. Í samræmi við það segir í 2. mgr. 41. gr.a. að ákvæði 1. mgr. taki til brota fyrirtækja á sama sölustigi á 10. gr., sem síðan eru talin upp í sex stafliðum,þar á meðal samráðs um verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör, sbr.a. lið 2. mgr., og samráðs um gerð tilboða, sbr. d. lið hennar. Þá er hnykkt áþví í 4. mgr. lagagreinarinnar að með samráði í henni sé átt við samninga,samþykktir, ákvarðanir eða samstilltar aðgerðir fyrirtækja eða samtaka þeirra.Sökum þess að í 1. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga ervísað til 10. gr. laganna ber að líta svo á að við afmörkun á því hvað teljistvera refsivert samráð milli fyrirtækja samkvæmt 1. mgr. fyrrnefndu lagagreinarinnarskuli líta til ákvæða hinnar síðarnefndu og hvernig þau hafa verið skýrð, svoframarlega sem um sé að ræða samráð milli fyrirtækja á sama sölustigi, sbr. 2.mgr., þar sem reyndar er einnig skírskotað til 10. gr. Samkvæmt því nægir aðsamráð fyrirtækja á sama sölustigi, þar á meðal samstilltar aðgerðir þeirra,hafi það að markmiði að samkeppni sé takmörkuð eða henni verði raskað til þessað refsað verði fyrir það, að því tilskildu að um saknæma háttsemi sé að ræða.Í 3. mgr. 41. gr. a. er ólögmætt samráð milli fyrirtækja, sem hefur það aðmarkmiði að fyrirtæki hefji ekki samkeppni í atvinnustarfsemi, sérstaklega lýstrefsivert sem ella væri ekki. Því er haldlaus sú röksemd, sem fram hefur komiðaf hálfu sumra ákærðu, að gagnálykta eigi frá þessu sérákvæði og þrengja þarmeð gildissvið 1. og 2. mgr. lagagreinarinnar þvert gegn skýru orðalagi þeirra.Þá getur það varðað starfsmann fyrirtækis refsingu aðkoma að samráði um verð eða gerð tilboða samkvæmt 1. mgr. og a. og d. liðum 2.mgr. 41. gr. a., svo sem með þátttöku í samstilltum aðgerðum, sbr. 4. mgr.hennar, með því að ræða við starfsmann annars fyrirtækis sem er keppinautur ásama sölustigi, enda hafi aðgerðirnar það að markmiði að takmarka eða raskasamkeppni. Til þess nægir að starfsmaður taki undir slíka ráðagerð viðmælandasíns eða lýsi yfir að hann muni stuðla að því að hrinda henni í framkvæmd. 3Með 10. gr. samkeppnislaga er ekki lagtbann við því að fyrirtæki kanni verð hjá keppinautum sínum á markaði, enda eruslíkar verðkannanir snar þáttur í virkri samkeppni þeirra á milli. Þá eru þaðekki aðeins fyrirtæki, sem fylgjast reglubundið með verðum hvert hjá öðru,heldur tíðkast að aðrir geri það einnig, svo sem samtök neytenda ogverkalýðsfélaga. Af þessum sökum þarf eitthvað sérstakt til að koma svo að þæraðgerðir teljist ólögmætar og eftir atvikum refsiverðar.Samkvæmt þessu er verðkönnun, sem framkvæmder einhliða af fyrirtæki með því til dæmis að kynna sér verðlista keppinautareða verð á vefsíðu hans eins og hver annar viðskiptavinur, fyllilega lögmæt. Öðru máli kann að gegna um það ef starfsmaðurfyrirtækis hefur samband við starfsmann annars fyrirtækis, sem það fyrrnefndakeppir við, og spyrst fyrir um verð. Með því móti getur stofnast til gagnkvæmrasamskipta milli keppinauta á markaði, sem býður þeirri hættu heim að samkeppnimilli þeirra raskist, ekki síst ef starfsmennirnir fara að skiptast áupplýsingum um verð. Eftir því sem samskipti eins og þessi verða tíðari,reglubundnari og víðtækari, þannig að þau séu ekki einskorðuð við eina eða fáarvörutegundir heldur taki til mikils fjölda þeirra, aukast líkur á að þau dragiúr óvissu fyrirtækjanna, sem í hlut eiga, um hegðun keppinautanna sem er ein afmeginforsendum þess að óheft verðsamkeppni geti átt sér stað. Þetta á ekki sístvið á fákeppnismarkaði þar sem gagnkvæm skipti á upplýsingum um verð geta auðveldaðráðandi fyrirtækjum að halda uppi vöruverði og auka þar með framlegð sína ákostnað viðskiptavinanna. Þegar samskipti Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf., sem lýst er í I. kafla ákæru, eru virt í heild liggurfyrir að starfsmaður fyrrnefnda fyrirtækisins hringdi í starfsmann hjá þvísíðarnefnda í 21 skipti á tæplega sex mánaða tímabili til að spyrjast í hvertsinn fyrir um verð á yfir 100 vörutegundum sem voru meira og minna þær sömu. Sétekið tillit til þess að hlé var gert á samskiptunum í lok desember 2010 ogbyrjun janúar 2011 liggur nærri að hringt hafi verið vikulega í þessum tilgangiá umræddu tímabili. Af þeim gögnum, sem lögð hafa verið fram og gerð er greinfyrir að framan, telst sannað að á fyrri hluta þess hafi af hálfu Byko ehf. veriðspurst fyrir um verð hjá Húsasmiðjunni ehf., en samskiptin síðan þróast úr þvíað vera einhliða í að verða gagnkvæm þar sem þeir, er ræddust við, skiptust áupplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum í sömu eða sambærilegum vörutegundum sem einkumtilheyrðu svonefndri grófvöru. Með upptökum af símtölum 4., 10. og 28. febrúar2011 hafa verið færðar óyggjandi sönnur á þessa gagnkvæmu upplýsingagjöf oghvernig að henni var staðið. Því hefur verið haldið fram af hálfu ákærðuað upplýsingarnar um verð og kjör, sem látnar voru í té, hafi verið opinberarog öllum aðgengilegar, svo sem á verðlistum og vefsíðum beggja fyrirtækjanna.Ekki er á það fallist að sú hafi verið raunin í öllum tilvikum, til dæmis vorutilteknar vörur stjörnumerktar á verðlistum Húsasmiðjunnar ehf. án þess að þar kæmifram hvaða skilning bæri að leggja í þá merkingu. Þótt það lægi fyrir íalmennum viðskiptaskilmálum á vefsíðu fyrirtækisins og hefði þar með átt aðvera á vitorði þeirra, sem voru í föstum viðskiptum við það, er ekki þar meðsagt að þessi vitneskja hafi verið aðgengileg öllum viðskiptavinum þess. Þóvegur öllu þyngra, þegar skorið er úr um hvort upplýsingagjöfin hafi samrýmstákvæðum samkeppnislaga, að tilgangurinn með hinum gagnkvæmu samskiptum varaugljóslega að fá gleggri mynd af verðum keppinautarins á samkeppnisvörum ogþróun þeirra en kostur var fyrir fyrirtækin, hvort um sig, með því að kynna séreinungis verðin með þeim aðferðum sem neytendum stóðu til boða. Af símtalinu,sem 1. liður IV. kafla ákæru tekur til og vikið verður nánar að hér á eftir, verðurráðið að þessar nákvæmu upplýsingar hafi auðveldað fyrirtækjunum að hækka verðog fylgja eftir verðhækkunum keppinautarins svo að vitnað sé til eftirfarandi orðaskiptaum miðbik símtalsins. Þar sagði ákærði Júlíus Þór: „Já, við höfum líka verið aðhækka sjálfir undanfarið vegna þess að við erum búnir að fá á okkur alveghellings hækkanir“. Því svaraði ákærði Steingrímur Birkir: „Já, já ... viðhöfum verið að fylgja ykkur eftir þar ... aldrei þessu vant höfum við veriðdálítið á eftir ykkur ... Eða þið dregið vagninn þar“. Skömmu síðar komstJúlíus Þór svo að orði: „Auðvitað munum við slást en við eigum að slást bara áeðlilegum nótum.“ Steingrímur Birkir: „Já, ég segi það. En við þurfum að hækkalevelið þar sem við erum að slást.“ Júlíus Þór: „Já, ég er alveg sammála.“Með vísan til alls þess, sem að framangreinir, fólu hin tíðu og reglubundnu samskipti milli Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar ehf., sem greinir í I. kafla ákæru, í sér samstilltar aðgerðirsem höfðu það að markmiði að raska samkeppni milli fyrirtækjanna og brutu þvígegn 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga. Hið sama á við um samskipti milli Bykoehf. og Úlfsins Lagerverslunar ehf. samkvæmt II. kafla ákæru þótt umfang þeirrahafi verið takmarkað. Þar sem um var að ræða samráð um verð milli fyrirtækja ásama sölustigi bera þeir, sem það framkvæmdu, hvöttu til þess eða létuframkvæma, refsiábyrgð samkvæmt 1. mgr. og a. lið 2. mgr. 41. gr. a. laganna. 4Þegar tekin er afstaða til sektar eðasýknu ákærðu getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara umsönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafigefið skýrslu hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Á hinnbóginn er rétturinn ekki bundinn af mati héraðsdóms á gildi sýnilegra sönnunargagnaá borð við tölvubréf og upptökur af símtölum og enn síður af niðurstöðu hans aðþví leyti sem hún er reist á rangri skýringu á áðurgreindum ákvæðumsamkeppnislaga.Þau gögn, sem varða sakargiftirsamkvæmt I. kafla ákæru og gerð hefur verið grein fyrir að framan, bera með sérað ákærði X svaraði í 11 skipti og ákærði Y tvívegis fyrirspurnum ákærðaRagnars Más um verð á yfir 100 vörutegundum í hvert sinn hjá Húsasmiðjunni ehf.Á hinn bóginn liggur ekki fyrir að ákærði Y hafi spurt viðmælanda sinn á mótium verð hjá Byko ehf. og ákærði X aðeins í einu símtali. Sé litið til þess aðákærðu X og Y störfuðu báðir sem sölumenn hjá þjónustuveri Húsasmiðjunnar ehf.,fyrst og fremst við að svara í síma, telst ósannað að þeir hafi meðframangreindri háttsemi sinni brotið með saknæmum hætti gegn þeim ákvæðumsamkeppnislaga sem vísað er til í ákærukaflanum. Verður því staðfest súniðurstaða héraðsdóms að sýkna þá af kröfu ákæruvaldsins í máli þessu.Ákærði Guðmundur hafði það starf meðhöndum hjá Húsasmiðjunni ehf. að sjá um allar verðkannanir fyrir fyrirtækið. Ásama hátt voru verðkannanir á vegum Byko ehf. gerðar af ákærða Ragnari Má. Upptökuraf símtölum, sem þessir ákærðu áttu 4. og 10. febrúar 2011, leiða í ljós aðþeir skiptust þar á upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum tveimur, auk þess semsá síðarnefndi spurðist fyrir um verð hjá Húsasmiðjunni ehf. í 18 öðrumsímtölum og 11 til viðbótar hjá Úlfinum Lagerverslun ehf. eins og greinir í I.og II. köflum ákæru. Vegna þeirra starfa, sem ákærðu Guðmundur og Ragnar Már höfðumeð höndum hvor hjá sínu fyrirtæki, voru þeir ábyrgir fyrir framkvæmd á samráðifyrirtækjanna tveggja sem áður er lýst og var í senn ólögmætt og refsivert.Skiptir í því sambandi ekki máli þótt ákærðu teldu sig hafa tekið þátt ísamráðinu með vitund eða vilja yfirmanna sinna. Samkvæmt því verður ákærðiGuðmundur sakfelldur eftir I. kafla ákæru og ákærði Ragnar Már eftir I. og II.köflum hennar fyrir brot af ásettu ráði gegn 1. mgr. og a. lið 2. mgr. 41. gr.a. samkeppnislaga, sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra.Eins og sést á þeim gögnum, sem varðasakargiftir samkvæmt I. og II. köflum ákæru og rakin hafa verið, fékk ákærðiSteingrímur Birkir sent í tölvupósti staðlað skjal með upplýsingum um verð hjáByko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. á yfir 100 vörutegundum í alls 20 skipti afþeim 21, sem ákært er fyrir í fyrri kaflanum, og í 10 af þeim 11 tilvikum semsá síðari tekur til. Í sum skiptin fékk hann upplýsingarnar beint frá þeim, semfyllti út skjalið, eins og fram kemur í ákæru, en í öðrum voru þær sendar honumskömmu síðar eins og gerð hefur verið grein fyrir. Á sama hátt fengu ákærðuLeifur Örn og Stefán Ingi sams konar skjal í tölvupósti, sá fyrrnefndi ísamtals 25 skipti og sá síðarnefndi í 31af þeim 32 tilvikum sem ákært er fyrir í umræddum ákæruköflum. ÁkærðiSteingrímur Birkir var framkvæmdastjóri fagsölusviðs Byko ehf. og var hlutverkþess meðal annars að framkvæma reglulega verðkannanir hjá keppinautumfyrirtækisins. Ákærði Stefán Ingi var sölustjóri þess sviðs og nánastisamstarfsmaður ákærða Steingríms Birkis, en ákærði Ragnar Már, sem gerðiverðkannanirnar, var undirmaður ákærða Leifs Arnar. Með skírskotun til þessarastjórnunarstarfa ákærðu Steingríms Birkis, Stefáns Inga og Leifs Arnar og þessað þeim bárust reglulega framangreindar upplýsingar telst ótvírætt sannað aðþeir hafi af hálfu Byko ehf. stýrt samráði um verð milli þess fyrirtækis annarsvegar og Húsasmiðjunnar ehf. og Úlfsins Lagerverslunar ehf. hins vegar eins ogþeim er gefið að sök í ákæruköflunum tveimur. Með því hafa þeir gerst sekir umbrot af ásetningi á fyrrgreindum ákvæðum samkeppnislaga.ÁkærðaStefáni Árna barst sem fyrr segir í tölvupósti 27. janúar 2010verðkönnunarlisti frá ákærða Kenneth með þessum ummælum: „Hérna er listinn semBYKO gerir verðkönnun eftir alla miðvikudaga. Hugmyndin er að Y og þeir íþjónustuverinu spyrji um sömu vörur á sama tíma og BYKO gerir könnun hjá okkur.“Síðar þennan dag sendi ákærði Kenneth ákærða Stefáni Árna tölvubréf þar semfram kom: „Hérna er síðasta verðkönnun. Ég hef ekki náð í BYKO til að kannaverðlagningu á græna efninu. Það er hugsanlega á tilboði og þá þurfum við aðstilla það rétt af. Ég er búinn að hringja 4 sinnum en aldrei náð sambandi.“ Ítölvubréfi frá ákærða Kenneth, sem sent var ákærða Stefáni Árna 28. júlí samaár, tók sá fyrrnefndi fram að hann hafi fengið nafngreindan starfsmann íþjónustuveri Húsasmiðjunnar ehf. „til að gera könnun á grænu efni hjá BYKO ífyrramálið“ með því „að hringja í sölustaði þeirra um landið“. Daginn eftir,29. júlí, skýrði ákærði Kenneth frá afrakstri könnunarinnar þar sem meðalannars kom fram birgðastaða hjá Byko ehf. í nokkrum vörutegundum. Fyrr sama daghafði ákærða Stefáni Árna borist afrit af tölvubréfi til ákærða Kenneth fráfyrrnefndum starfsmanni þar sem sagði: „Ragnar var að hringja frá Byko og gerðiverðkönnun á öllum pakkanum.“ Hinn 16. desember 2010 barst ákærða Stefáni Árnatölvubréf frá sama starfsmanni með fyrirsögninni: „Byko voru að gera könnun áöllu draslinu“. Í tölvubréfi til ákærða að morgni næsta dags bætti hann við: „Eflausthafa þeir verið að tala við Y vikulega, hann er ekki við.“ Í bréfinu komennfremur fram að könnunin hafi tekið til nánar greindra tegunda af grófvöru. Síðarsama dag sagði ákærði í tölvubréfi: „Var búinn að ræða við Y, þeir hafa ekkiverið að hringja í hann að undanförnu. Látið mig vita og Guðmund Loftsson líkaþegar þeir gera verðkönnun“. Í símtali ákærða Stefáns Árna við ákærða Kenneth23. febrúar 2011, sem vísað er til í 2. lið III. kafla ákæru, bað sá fyrrnefndiþann síðarnefnda um „að Guðmundur láti þetta fréttast þá með hina vöruflokkanasem við vorum að breyta núna ... hann þarf bara að fá eiginlega að vita barahvað var búið að breyta á undan líka þannig að hann geti sagt þeim bara frá því.“Ekki fer milli mála eins og nánar verður rakið hér á eftir að með þessum orðumvildi ákærði Stefán Árni að upplýsingum um breytt verð hjá Húsasmiðjunni ehf.yrði komið til Byko ehf. fyrir tilstilli ákærða Guðmundar. Þegar mat er lagt á þessi gögn í heildsinni og þau borin saman við önnur samtímagögn, sem fyrir liggja í málinu, ersannað svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærða Stefáni Árna varkunnugt um að Byko ehf. aflaði reglulega á ákærutímabilinu upplýsinga um verð áfjölmörgum vörutegundum hjá Húsasmiðjunni ehf. með því að hringja í starfsmennfyrirtækisins. Þótt ýmislegt bendi til að ákærði hafi jafnframt vitað að samstarfsmennhans hafi um leið spurst fyrir um verð hjá keppinautnum hafa ekki verið færðar á það nægar sönnurgegn eindreginni neitun hans. Hins vegar er á það að líta að ákærði Stefán Árnivar framkvæmdastjóri vörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar ehf. og bar ábyrgð á aðverðkannanir væru gerðar á grófvöru, auk þess sem hann var yfirmaður ákærðaGuðmundar. Vegna þeirrar stöðu ákærða Stefáns Árna og samkvæmt því, sem aðframan segir um vitneskju hans um hið refsiverða samráð fyrirtækisins og Bykoehf., verður hann sakfelldur fyrir brot á áðurgreindum ákvæðum samkeppnislagafyrir aðkomu sína að því, sem lýst er í I. kafla ákæru, þó aðeins að því ertekur til þess að Byko ehf. hafi verið látnar í té upplýsingar um verð ígagnkvæmum samskiptum fyrirtækjanna.5Samkvæmt 1. lið III. kafla ákæru erákærða Kenneth gefið að sök að hafa í símtali við ákærða Guðmund 16. febrúar2011 hvatt til verðsamráðs sem hafi meðal annars haft að markmiði að samkeppniyrði raskað milli Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. Í símtalinu, sem stóð í rúmamínútu og rakið hefur verið, fór ákærði Kenneth fram á að ákærði Guðmundur kæmiþví leiðar að ákærða Ragnari Má, sem kynni að hringja von bráðar, yrðu ekkigefin upp verð fyrr en eftir að Húsasmiðjan ehf. hefði hækkað þau. Á gögnummálsins sést að ákærði Ragnar Már hafði síðast kannað verð hjá fyrirtækinu 10.sama mánaðar og því mátti ætla, miðað við fyrri samskipti, að hann gerði það16. eða 17. dag mánaðarins. Raunin varð hins vegar sú að hann fékk upp gefinverð hjá Húsasmiðjunni ehf. 18. febrúar og höfðu þau þá hækkað umtalsvert miðaðvið síðustu verðkönnun sem kom ákærða Steingrími Birki á óvart.Í 2. lið sama ákærukafla eru bornarfram sams konar sakargiftir á hendur ákærða Stefáni Árna vegna símtals, semhann átti við ákærða Kenneth 23. febrúar 2011 og var tæplega þriggja mínútnalangt, en meginefni þess hefur áður verið reifað. Snemma í símtalinu sagðiKenneth: „Heyrðu, Byko er búið að hækka.“ Þegar lengra kom lét Stefán Árniþessi orð falla: „Ef þeir eru búnir að taka timbrið þá er plötuviðurinn kominnlíka upp.“ Stuttu síðar spurði hann: „En heyrðu, gætirðu græjað annað, að Guðmundurláti þetta fréttast þá með hina vöruflokkana sem við vorum að breyta núna?“ Svobætti hann við: „Já biddu hann. Hann ... er búinn að taka það að sér ... að sjáum þessar breytingar ... á runukeyrslunum ... en hann þarf bara að fá eiginlegaað vita bara hvað var búið að breyta á undan líka þannig að hann geti sagt þeimbara frá því.“ Rétt á eftir sagði Kenneth: „Ég skal tékka á plötugögnum og ...sjá hvort að þeir hafi brugðist eitthvað við.“ Séu þessi orðaskipti virt íheild leikur enginn vafi á því að með persónufornöfnunum „við“ og „þeir“ áttiákærði Stefán Árni annars vegar við Húsasmiðjuna ehf. og hins vegar Byko ehf.Samkvæmt því liggur ljóst fyrir að ákærði Stefán Árni var í símtalinu að leggjafyrir ákærða Kenneth að koma upplýsingum um breytt verð hjá fyrrnefndafyrirtækinu til þess síðarnefnda fyrir tilstilli ákærða Guðmundar. Meðþeirri háttsemi, sem að framan greinir, eru ákærðu Kenneth og Stefán Árni sannirað sök að hafa hvatt til refsiverðs verðsamráðs milli fyrirtækjanna tveggja einsog þeim er gefið að sök í umræddum ákærukafla. Verða brot þeirra heimfærð til 1.mgr. og a. liðar 2. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga, sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra.6Eftir 1. lið IV. kafla ákæru eru ákærðuSteingrímur Birkir og Júlíus Þór sakaðir um verðsamráð og hvatningu til slíkssamráðs sem hafi meðal annars haft að markmiði að valda röskun á samkeppnimilli Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. Þetta hafi átt sér stað í símtali 28.febrúar 2011, sem varaði í rúmar 11 mínútur, en að framan hefur verið gerðítarleg grein fyrir því helsta sem þar kom fram.Fyrir liggur að ákærði SteingrímurBirkir átti frumkvæði að því að hafa samband við ákærða Júlíus Þór, en þeirþekktust eitthvað fyrir. Í símtalinu kvaðst Steingrímur Birkir stjórnatilboðsmálum hjá Byko ehf., alla vega varðandi grófvöru. Síðan sagði hann: „Ogþetta er komið bara í algjört bull ... Ég skal bara segja þér það ... ég munnúna, í allri tilboðsgerð, frá og með ... morgundeginum ... Þá mun ég ýta ölluupp ... Ég mun handstýra allri tilboðsgerð núna í heilan mánuð“. Þessu svaraðiJúlíus Þór skömmu síðar: „Við erum bara að drepa hvern annan. Menn lekatilboðunum á milli okkar.“ Steingrímur Birkir: „Alveg miskunnarlaust.“ Rétt áeftir sagði Júlíus Þór: „Við lifum þetta ekki af ef við ætlum að halda þessuáfram“. Steingrímur Birkir: „Nei, ég ætla mér sem sagt að hækka núna ... Égætla að hækka allt um 2% lágmark.“ Ákærðu ræddu þessu næst um ástandið áAkureyri og Selfossi sem báðir töldu óviðunandi. Hafði Steingrímur Birkir áorði að yrði honum ekki hlýtt af starfsmönnum Byko ehf. á þeim stöðum gætu „þeirbara kysst starfið sitt bless.“ Þessu svaraði Júlíus Þór: „Þetta er ekkertflóknara en það að maður er að segja upp starfsmönnum ... og velturnar eru aðminnka ... og við ætlum að missa framlegðina frá okkur líka.“ SteingrímurBirkir: „Ég hvet þig bara, Júlíus, til þess að beita einhverjum áhrifum þarnainnanborðs.“ Júlíus Þór: „Jú, jú.“ Steingrímur Birkir: „Eftir nokkra daga þábara sjáið þið það ... að við erum búnir að vera að hækka verð, útsöluverð. Þaðdylst engum. Það er náttúrulega bara krónan og hækkanirnar erlendis frá sem aðdraga ... þann hérna, vagn áfram.“ Júlíus Þór: „Já, við höfum líka verið að hækkasjálfir undanfarið vegna þess að við erum búnir að fá á okkur alveg hellingshækkanir“. Steingrímur Birkir: „Já ... við höfum verið að fylgja ykkur eftirþar ... aldrei þessu vant höfum við verið dálítið á eftir ykkur, finnst mérsko. Eða þið dregið vagninn þar“. Hann minntist svo á „grófvörutilboðskjaftæði“og þá lét Júlíus Þór þessi orð falla: „Við erum að fara inn í há seasonið okkar... þar sem við þurfum að fá tekjurnar okkar og við megum ekki missa þetta fráokkur núna. Auðvitað munum við slást en við eigum að slást bara á eðlilegum nótum.“Steingrímur Birkir: „Já, ég segi það. En við þurfum að hækka levelið þar semvið erum að slást.“ Júlíus Þór: „Já, ég er alveg sammála.“ Steingrímur Birkir:„Og ég ætla mér að ... ég hafði hugsað mér að gera þetta í tvisvar sinnum 2%núna ... Byrja í 2% núna og svo aftur 2% eftir 2-3 vikur ... og ég vona að þiðmerkið þetta“. Júlíus Þór svaraði: „Já, ég skal ... sjá til þess að við fylgjumþessu eftir.“ Síðar í símtalinu sagði hann: „Það er ekki spurning vegna þess aðbara síðasta ár var það hrikalegt hjá okkur ... miðað við að missa til dæmissérstaklega græna efnið svona niður í rusl ... og þess vegna er náttúrulegalíka mjög mikilvægt að menn séu ekki ... að jarða sig fyrir seasonið sko, farameð verðin ... niður í svaðið áður en ... og halda því svo yfir seasonið. Þaðer ekkert hægt. Við verðum að lyfta okkur upp núna ... ef við ætlum bara aðlifa þetta af“. Síðan bætti hann við: „Og svo fara salan ... og framlegðinniður ... og er ekki glæsilegt.“ Steingrímur Birkir: „Nei ... þetta er algjörgeggjun.“ Júlíus Þór: „Ég veit það. En ég skal koma ... þessu áfram á réttastaði.“ Steingrímur Birkir: „Hérna ... eins og ég segi, ég byrja á þessu ífyrramálið og ég mun ekki hleypa einu einasta tilboði í gegn ... og þetta áekki bara við um grófu vöruna.“ Í lok símtalsins sagði Júlíus Þór að hann myndi„koma þessum upplýsingum áfram.“Samkvæmtframansögðu upplýsti ákærði Steingrímur Birkir umrætt sinn um hvernigtilboðsgerð í grófvöru af hálfu Byko ehf. yrði hagað á næstunni þannig að þauverð, sem fyrirtækið byði, yrðu hækkuð að lágmarki um tiltekinn hundraðshluta. Kvaðstákærði ætla að fylgja þessu eftir innan fyrirtækisins, svo sem með því aðáminna þá starfsmenn, sem ekki hlýddu fyrirskipunum um að hækka tilboðsverð, ogef það dygði ekki að segja þeim upp störfum. Hvatti hann ákærða Júlíus Þór tilað beita áhrifum sínum innan Húsasmiðjunnar ehf. til að gera það sama og játti sásíðarnefndi því. Eins og áður greinir voru ákærðu sammála um að halda uppiverðum hjá fyrirtækjunum á grófvöru, ekki síst gagnvörðu timbri, og var ákærðaJúlíusi Þór sérstaklega í mun að þess yrði gætt á aðalsölutímabilinu sem í höndfæri. Í lok símtalsins sagðist ákærði ætla að koma upplýsingunum frá viðmælandasínum áleiðis innan Húsasmiðjunnar ehf. Í símtali framkvæmdastjóraverslanasviðs fyrirtækisins við forstjóra þess skömmu eftir að fyrrgreintsímtal ákærðu Steingríms Birkis og Júlíusar Þórs átti sér stað kom fram að sásíðarnefndi hafi upplýst framkvæmdastjórann og annan starfsmann fyrirtækisinsum það sem ákærðu fór á milli í símtalinu.Ekki fer milli mála að með ummælumsínum umrætt sinn hvöttu báðir ákærðu hvorn annan til að halda uppi verðum hjáByko ehf. og Húsasmiðjunni ehf. í grófvöru, þar á meðal við gerð tilboða. Þóttákærði Steingrímur Birkir hafi gengið lengra í þá veru tók ákærði Júlíus Þórundir með honum og hvatti sem fyrr segir sérstaklega til að verðin yrðu hækkuð fyriraðalsölutímabilið. Samkvæmt þessu verða báðir ákærðu sakfelldir fyrir þáháttsemi, sem þeim er gefin að sök í umræddum ákærulið, og hafa þeir meðframferði sínu brotið af ásettu ráði og á alvarlegan hátt gegn 1. mgr. og a. ogd. liðum 2. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga, sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra.7Eins og áður greinir eru ákærðu RagnarMár, Kenneth og Júlíus Þór sakaðir í V. kafla ákæru um tilraunir til að koma ásamráði við starfsmann Múrbúðarinnar ehf. í þremur símtölum sem fram fóru 15.október 2010. Er efni þeirra lýst í ákærukaflanum.Ákærðu hafa viðurkennt að hafa rætt viðstarfsmann Múrbúðarinnar ehf. í síma þennan dag, en neita því staðfastlega aðþeir hafi reynt að fá hann til þess að skiptast á upplýsingum um vöruúrval ogverð eins og þeim er gefið að sök. Þar sem ekki er til að dreifa öðrumsönnunargögnum um það, sem ákærðu og starfsmanninum fór á milli í símtölunum,en framburði þeirra auk framkvæmdastjóra Múrbúðarinnar ehf. telst ósannað aðákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi sem þeim er borin á brýn í þessumákærukafla. Verða þeir því sýknaðir af þeim sakargiftum.8Samkvæmt 1. mgr. 41. gr. a.samkeppnislaga varða brot þau, sem átta af tíu ákærðu hafa verið sakfelldirfyrir, sektum eða fangelsi allt að sex árum. Með 4. gr. laga nr. 52/2007, sembreytti umræddri lagagrein, var refsing einstaklinga fyrir brot ásamkeppnislögum þyngd til muna. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr.52/2007 var tekið fram að það væri gert í ljósi alvarleika brota gegn 10. og12. gr. laganna, sem ein voru lýst refsiverð eftir breytinguna og þá aðeins sumþeirra, öfugt við það sem áður hafði verið. Brot ákærðu samkvæmt I. og II. köflumákæru stóðu lengi yfir og voru umfangsmikil, en önnur háttsemi, sem sakfellthefur verið fyrir, fól í sér grófari brot, einkum sú sem IV. kafli ákæru fjallarum. Sökum þess að Byko ehf. og Húsasmiðjan ehf. voru nánast einráð á markaðnumá ákærutímabilinu teljast brotin, sem framin voru í þeim tilgangi að styrkjamarkaðsstöðu fyrirtækjanna tveggja, enn alvarlegri en ella hefði verið. Vegna stærðar fyrirtækjanna og fjölda vörutegunda,sem verðsamráðið náði til, var með því ekki einasta brotið gegn mikilvægumhagsmunum viðskiptavina þeirra, heldur alls almennings. Af þessum sökum og meðvísan til þess, sem áður segir um 1. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga, kemur ekkiannað til álita en að dæma ákærðu til fangelsisrefsingar fyrir þau brot, semþeir hafa gerst sekir um, sbr. og 1. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Brotin eru því ekki fyrnd, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 81.gr. sömu laga.Ákærði Steingrímur Birkir var sem fyrr greinirframkvæmdastjóri hjá Byko ehf. og því meðal æðstu stjórnenda fyrirtækisins.Brot ákærða samkvæmt I. og II. köflum ákæru voru stórfelld og brot hans eftirIV. kafla mjög alvarlegt. Til viðbótar þessu verður við ákvörðun refsingarákærða sérstaklega litið til þess hve einbeittur vilji hans var til að raskasamkeppni milli Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. í síðastnefnda tilvikinu, sbr.6. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því telst refsinghans vera hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi.Ákærði Stefán Árni gegndi starfi framkvæmdastjóra hjáHúsasmiðjunni ehf. og var því í hópi æðstu stjórnenda þess fyrirtækis. Brot ákærðasamkvæmt I. kafla ákæru var minna í sniðum og annars eðlis en brot stjórnendaByko ehf. eftir þeim ákærukafla. Hins vegar fól háttsemi hans, sem féll undirIII. kafla ákæru, í sér alvarlegt brot á samkeppnislögum. Með hliðsjón af þvíog stöðu hans hjá Húsasmiðjunni ehf. verður hann dæmdur til að sæta 9 mánaðafangelsi.Ákærðu Júlíus Þór og Kenneth störfuðu báðir semvörustjórar hjá Húsasmiðjunni ehf. Brot þau, sem þeir hafa verið sakfelldirfyrir, voru alvarleg, einkum þó brot ákærða Júlíusar Þórs samkvæmt IV. kaflaákæru. Að teknu tilliti til þess verður refsing hans ákveðin fangelsi í 9mánuði, en ákærða Kenneth gert að sæta fangelsi í 3 mánuði.Ákærði Leifur Örn var verslunarstjóri timbursölu Bykoehf. og ákærði Stefán Ingi sölustjóri fagsölusviðs þess. Brot þeirra samkvæmtI. og II. köflum ákæru voru sem fyrr segir umfangsmikil, en við ákvörðunrefsingar verður að líta til stöðu þeirra hjá fyrirtækinu sem millistjórnenda.Samkvæmt því verður refsing hvors þeirra um sig ákveðin fangelsi í 3 mánuði.Ákærðu Guðmundur og Ragnar Már voru óbreyttirstarfsmenn fyrirtækjanna tveggja og verður að miða við að sú háttsemi, sem þeirhafa verið sakfelldir fyrir, hafi verið viðhöfð samkvæmt fyrirmælum yfirmannaþeirra. Af þessum sökum verður frestað skilorðsbundið að ákveða refsingu þeirraeins og fram kemur í dómsorði.Þar sem ákærðu hefur ekki áður verið refsað verðarefsingar þeirra, sem gert hefur verið að sæta fangelsi, bundnar skilorði, aðundanskildum ákærða Steingrími Birki, en refsing hans verður skilorðsbundin aðhluta, svo sem nánar greinir í dómsorði.Sakarkostnaður í héraði fólst einvörðungu ímálsvarnarlaunum verjenda og verða staðfest ákvæði héraðsdóms um fjárhæðþeirra. Samkvæmt málsúrslitum hér fyrir dómi verður staðfest sú niðurstaða aðfella málsvarnarlaun verjenda ákærðu X og Y á ríkissjóð. Hins vegar verðuröðrum ákærðu, sem sakfelldir hafa verið fyrir alvarlegustu brotin sem þeim vorugefin að sök, gert að greiða laun verjenda sinna í héraði, sbr. 1. mgr. 218.gr. laga nr. 88/2008. Á sama hátt fer um áfrýjunarkostnað, eins og nánar kemurfram í dómsorði, en málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu fyrir Hæstaréttieru ákveðin þar að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun þeirra hefur veriðtekið tillit til þess að sami verjandi annaðist vörn tveggja ákærðu og voruhagsmunir þeirra að verulegu leyti þeir sömu.Dómsorð:Ákærði Steingrímur Birkir Björnssonsæti fangelsi í 18 mánuði, en fresta skal fullnustu 15 mánaða af refsingunni og sá hlutihennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærðialmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærðu Stefán Árni Einarssonog Júlíus Þór Sigurþórsson sæti hvor um sig fangelsi í 9 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún fallaniður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærðu almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.Ákærðu Kenneth Breiðfjörð,Leifur Örn Gunnarsson og Stefán Ingi Valsson sæti hver um sig fangelsi í 3mánuði, enfresta skalfullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögudóms þessa haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.Ákvörðun um refsingu ákærðu GuðmundarLoftssonar og Ragnars Más Amazeen er frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum fráuppsögu dóms þessa haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.Ákvæði héraðsdóms um sýknuákærðu X og Y skulu vera óröskuð.Ákvæði héraðsdóms um fjárhæðmálsvarnarlauna skulu vera óröskuð. Ákærðu Steingrímur Birkir, Stefán Árni,Júlíus Þór, Kenneth, Leifur Örn, Stefán Ingi, Guðmundur og Ragnar Már skulu,hver fyrir sitt leyti, greiða þær fjárhæðir að fullu, en ákvæði um greiðslumálsvarnarlauna í héraði skulu annars vera óbreytt. Fyrir Hæstarétti fer umsakarkostnað sem hér segir: Ákærði Steingrímur Birkir greiði 6.944.000 krónur,sem eru málsvarnarlaun verjanda hans, Geirs Gestssonar hæstaréttarlögmanns,ákærði Stefán Árni 5.654.400 krónur, sem eru málsvarnarlaun verjanda hans,Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, ákærði Júlíus Þór 2.430.400 krónur,sem eru málsvarnarlaun verjanda hans, Harðar Felix Harðarsonarhæstaréttarlögmanns, ákærði Kenneth 4.290.400 krónur, sem eru málsvarnarlaunverjanda hans, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, ákærði Leifur Örn4.166.400 krónur, sem eru málsvarnarlaun verjanda hans, Þórhalls HauksÞorvaldssonar hæstaréttarlögmanns, ákærði Stefán Ingi 4.786.400 krónur, sem erumálsvarnarlaun verjanda hans, Lúðvíks Arnar Steinarssonar hæstaréttarlögmanns,ákærði Guðmundur 3.323.200 krónur, sem eru málsvarnarlaun verjanda hans,Tómasar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, og ákærði Ragnar Már 4.364.800 krónur,sem eru málsvarnarlaun verjanda hans, Skarphéðins Péturssonarhæstaréttarlögmanns, en málsvarnarlaun verjanda ákærða X, Tómasar Jónssonarhæstaréttarlögmanns, 4.885.600 krónur, og verjanda ákærða Y, JóhannesarÁsgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 1.984.000 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Þáskulu ákærðu Steingrímur Birkir, Stefán Árni, Júlíus Þór, Kenneth, Leifur Örn,Stefán Ingi, Guðmundur og Ragnar Már greiða óskipt 4/5 hluta annarsáfrýjunarkostnaðar, 1.181.644 krónur, en 1/5 hluti hans, 295.411 krónur, fellurá ríkissjóð.DómurHéraðsdóms Reykjaness 9. apríl 2015.A.Mál þetta, sem þingfest var 22. maí 2014 og dómtekið 27.febrúar sl., var höfðað með ákæru embættis sérstaks saksóknara samkvæmt lögumnr. 135/2008, útgefinni 23. apríl 2014, á hendur Steingrími Birki Björnssyni,kennitala [...], Lómasölum 41, Kópavogi, Leifi Erni Gunnarssyni, kennitala[...], Baugakór 14, Kópavogi, Stefáni Inga Valssyni, kennitala [...], Bakkaseli35, Reykjavík, Ragnari Má Amazeen, kennitala [...], Seljugerði 9, Reykjavík, Æ,kennitala [...], [...], [...], Stefáni Árna Einarssyni, kennitala [...],Lindarflöt 38, Garðabæ, Y, kennitala [...], [...], [...], X, kennitala [...],[...], [...], Guðmundi Loftssyni, kennitala [...], Viðarrima 23, Reykjavík,Kenneth Breiðfjörð, kennitala [...], Gnoðarvogi 24, Reykjavík, Júlíusi ÞórSigurþórssyni, kennitala [...], Vallartröð 2, Kópavogi, Z, kennitala [...], [...],[...], og Þ, kennitala [...], [...], [...], „fyrir eftirtalin brot gegn samkeppnislögum:I.Verðsamráðstarfsmanna Byko og Húsasmiðjunnar á árunum 2010 og 2011Á hendur ákærðu Steingrími Birki, sem framkvæmdastjórafagsölusviðs Byko, Leifi Erni, sem verslunarstjóra timbursölu Byko, StefániInga, sem sölustjóra fagsölusviðs Byko, Ragnari Má, sem starfsmanni ítimbursölu Byko, Æ, sem sölumanni í timbursölu Byko, Stefáni Árna, semframkvæmdastjóra vörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar, Y, sem sölumanni í þjónustuveriHúsasmiðjunnar, X, sem sölumanni í timbursölu Húsasmiðjunnar, og Guðmundi, semstarfsmanni í þjónustuveri Húsasmiðjunnar, fyrir verðsamráð í framangreindumstörfum sínum fyrir Byko og Húsasmiðjuna, á tímabilinu frá 13. september 2010til 3. mars 2011, með skipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjörsérgreindra grófvörutegunda, einkum bygginga- og timburvara, í símtölum millistarfsmanna fyrirtækjanna, sem var til þess fallið að hafa áhrif á verð,afslætti, álagningu og önnur viðskiptakjör innan umræddra fyrirtækja.Verðsamráðið var af hálfu starfsmanna Byko viðhaft að undirlagi og/eða samkvæmtfyrirmælum ákærðu Steingríms Birkis, Leifs Arnar og Stefáns Inga en af hálfustarfsmanna Húsasmiðjunnar að undirlagi og/eða samkvæmt fyrirmælum ákærða StefánsÁrna. Um var að ræða eftirfarandi tilvik: ) Verðsamráð 13. september 2010Í símtali er stóð yfir í 25 mínútur og 8 sekúndur, fráklukkan 10:28, veitti ákærði Y meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að105 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:50, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „Verðkönnun 13sept 2010.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða Y ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko. 2) Verðsamráð 23. september 2010Í símtali er stóð yfir í 17 mínútur og 48 sekúndur, fráklukkan 10:41, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að105 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:46, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „verðkönnun 23sept 2010.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafðifengið hjá meðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjáByko. 3) Verðsamráð 30. september 2010Í tveimur símtölum er stóðu annars vegar yfir í 4 mínútur og21 sekúndu, frá klukkan 9:43, og hins vegar 10 mínútur og 59 sekúndur, fráklukkan 9:48, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að105 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:47, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „verðkönnun 30sept 2010.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafðifengið hjá meðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjáByko.4) Verðsamráð 8. október 2010Í símtali er stóð yfir í 18 mínútur og 18 sekúndur, fráklukkan 10:25, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að105 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki og LeifÖrn um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:45, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „verðkönnun 08102010.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.5) Verðsamráð 15. október 2010Í símtali er stóð yfir í 20 mínútur og 16 sekúndur, fráklukkan 9:41, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:08, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „Verðkönnunfrumskjal.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafðifengið hjá meðákærða X. Sama dag, klukkan 11:50, sendi ákærði Ragnar Mártölvubréf til hinna sömu. Í texta þess tölvubréfs segir eftirfarandi: „Leiðrétt“. Í viðhengi tölvubréfsins varskjal sem bar heitið „verðkönnun 15.10.2010.xlsx“ en um var að ræða sambærilegtskjal og sent hafði verið fyrr sama dag og hafði að geyma verðupplýsingarnarsem hann hafði fengið hjá meðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegravörutegunda hjá Byko. 6) Verðsamráð 22. október 2010Í símtali er stóð yfir í 19 mínútur og 20 sekúndur, fráklukkan 10:26, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:50, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „VERÐKÖNNUN 22 OKT2010.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjámeðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko. 7) Verðsamráð 29. október 2010Í símtali er stóð yfir í 15 mínútur og 30 sekúndur, fráklukkan 9:07, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 10:21, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „Verðk. 29, 102010.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjámeðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.8) Verðsamráð 4. nóvember 2010Í símtali er stóð yfir í 15 mínútur og 54 sekúndur, fráklukkan 15:01, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærða Leif Örn umframangreindar verðupplýsingar, klukkan 15:43, með því að senda honumtölvubréf. Í texta tölvubréfsins ritaði ákærði Ragnar Már eftirfarandi texta: „Ekki fengust uppgefin verð frá Múrbúðinni“.Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „04 NOV. 2010.xlsx“ en skjalþað hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjá meðákærða Xásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.Ákærði Leifur Örn upplýsti meðákærðu Stefán Inga ogSteingrím Birki um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 15:43, með því aðsenda þeim tölvubréf. Með tölvubréfinu fylgdi sama viðhengi og með tölvubréfimeðákærða Ragnars Más sem hafði að geyma verðupplýsingar fyrir 103 sambærilegarvörutegundir hjá Byko og Húsasmiðjunni. 9) Verðsamráð 19. nóvember 2010Í símtali er stóð yfir í 30 mínútur og 50 sekúndur, fráklukkan 9:50, veitti óþekktur starfsmaður Húsasmiðjunnar ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að 103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði RagnarMár spurðist sérstaklega fyrir um.Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:18, með því að senda þeim tölvubréf.Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „19 NOV. 2010 VERÐK.xlsx“ enskjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjá hinumóþekkta starfsmanni Húsasmiðjunnar, ásamt upplýsingum um verð sambærilegravörutegunda hjá Byko.0) Verðsamráð 25. nóvember 2010Í símtali er stóð yfir í 15 mínútur og 25 sekúndur, fráklukkan 15:01, veitti óþekktur starfsmaður Húsasmiðjunnar ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að 103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði RagnarMár spurðist sérstaklega fyrir um.Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 16:29, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „25 nov.2010.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá hinum óþekkta starfsmanni Húsasmiðjunnar, ásamt upplýsingum um verðsambærilegra vörutegunda hjá Byko.1) Verðsamráð 2. desember 2010Í símtali er stóð yfir í 15 mínútur og 8 sekúndur, frá klukkan11:07, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að 103vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklega fyrirum. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:36, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „2.desember 2010.xlsx“en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjámeðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.2) Verðsamráð 10. desember 2010Í símtali er stóð yfir í 14 mínútur og 13 sekúndur, fráklukkan 10:31, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:09, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „10 des 2010.xlsx“en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjámeðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.3) Verðsamráð 16. desember 2010Í símtali er stóð yfir í 20 mínútur og 10 sekúndur, fráklukkan 10:59, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að107 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um.Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 15:17, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið 16. des 2010.xlsx“en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjámeðákærða X ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.4) Verðsamráð 12. janúar 2011Í símtali er stóð yfir í 29 mínútur og 13 sekúndur, fráklukkan 15:38, veitti ákærði Y meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um.Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærða Stefán Inga umframangreindar verðupplýsingar, klukkan 16:46, með því að senda honumtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „Copy of 10 des2010.xlsx“ en skjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjámeðákærða Y ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.5) Verðsamráð 21. janúar 2011Í símtali er stóð yfir í 23 mínútur og 54 sekúndur, fráklukkan 10:39, veitti óþekktur starfsmaður Húsasmiðjunnar ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að 103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði RagnarMár spurðist sérstaklega fyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærða Stefán Inga umframangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:23, með því að senda honumtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „vk.21-012011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá hinum óþekkta starfsmanni Húsasmiðjunnar, ásamt upplýsingum um verðsambærilegra vörutegunda hjá Byko.6) Verðsamráð 28. janúar 2011Í símtali er stóð yfir í 49 mínútur og 12 sekúndur, fráklukkan 10:31, veittu ákærðu Ragnar Már og Guðmundur hvor öðrum upplýsingar umverð og tilboðskjör Byko og Húsasmiðjunnar allt að 103 vörutegunda. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki, StefánInga og Leif Örn um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:58, með því aðsenda þeim tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „28 jan2011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða Guðmundi, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjáByko.7) Verðsamráð 4. febrúar 2011 Í símtali er stóð yfir í 37 mínútur og 58 sekúndur, fráklukkan 8:45, veittu ákærðu Ragnar Már og Guðmundur hvor öðrum upplýsingar umverð og tilboðskjör Byko og Húsasmiðjunnar á 103 vörutegundum. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki, StefánInga og Leif Örn um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 10:03, með því aðsenda þeim tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „4 februar2011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða Guðmundi, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjáByko.8) Verðsamráð 10. febrúar 2011Í símtali sem stóð yfir í 32 mínútur og 14 sekúndur, fráklukkan 11:21, veittu ákærðu Ragnar Már og Guðmundur hvor öðrum upplýsingar umverð og tilboðskjör Byko og Húsasmiðjunnar á 103 vörutegundum. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki ogStefán Inga um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 13:14, með því að sendaþeim tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „verðkonnun 10feb. 2011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafðifengið hjá meðákærða Guðmundi, ásamt upplýsingum um verð sambærilegravörutegunda hjá Byko.Ákærði Guðmundur upplýsti meðal annars meðákærða Stefán Árnaum framangreindar verðupplýsingar með því að prenta út skjal, daginn eftir, enskjalið hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjá meðákærðaRagnari Má, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjáHúsasmiðjunni.9) Verðsamráð 18. febrúar 2011Í símtali er stóð yfir í 24 mínútur og 50 sekúndur, fráklukkan 9:25, veittu ákærðu Ragnar Már og Guðmundur hvor öðrum upplýsingar umverð og tilboðskjör Byko og Húsasmiðjunnar allt að 103 vörutegunda. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki ogStefán Inga um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 10:29, með því að sendaþeim tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „18 FEB2011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða Guðmundi, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjáByko.20) Verðsamráð 28. febrúar 2011 Í símtali er stóð yfir í 24 mínútur og 15 sekúndur, fráklukkan 15:19, veitti ákærði X meðákærða Æ upplýsingar um verð og tilboðskjör97 vörutegunda hjá Húsasmiðjunni. Þá aflaði Æ, í sama símtali, upplýsinga umsex vörutegundir til viðbótar frá GÞ, starfsmanni í þjónustuveriHúsasmiðjunnar, og aflaði því samtals upplýsinga um 103 vörutegundir. Ákærði Æ upplýsti meðákærða Leif Örn um framangreindarverðupplýsingar, klukkan 16:08, með því að senda honum tölvubréf. Í viðhengitölvubréfsins var skjal sem bar heitið „28 febrúar 2011 verðkönnun.xlsx“ enskjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið í umræddusímtali, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko. 21) Verðsamráð 3. mars 2011Í símtali er stóð yfir í 17 mínútur og 41 sekúndu, fráklukkan 11:22, veitti ákærði X meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt að103 vörutegundir hjá Húsasmiðjunni sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki ogStefán Inga um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 16:59, með því að sendaþeim tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „03 Feb.2011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða X, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.II.Verðsamráðstarfsmanna Byko og Úlfsins byggingarvara á árunum 2010 og 2011Á hendur ákærðu Steingrími Birki, sem framkvæmdastjórafagsölusviðs Byko, Leifi Erni, sem verslunarstjóra timbursölu Byko, StefániInga, sem sölustjóra fagsölusviðs Byko, Ragnari Má, sem starfsmanni ítimbursölu Byko, og Þ, sem starfsmanni hjá Úlfinum byggingarvörum (hér eftirÚlfurinn), fyrir verðsamráð í framangreindum störfum sínum fyrir Byko ogÚlfinn, á tímabilinu frá 15. október 2010 til 17. febrúar 2011, með skipulagðriupplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindra grófvörutegunda, einkumbygginga- og timburvara, í símtölum milli starfsmanna fyrirtækjanna, sem vartil þess fallið að hafa áhrif á verð, afslátt, álagningu og önnur viðskiptakjörinnan umræddra fyrirtækja. Verðsamráðið var af hálfu starfsmanna Byko viðhaftað undirlagi og/eða samkvæmt fyrirmælum ákærðu Steingríms Birkis, Leifs Arnarog Stefáns Inga. Um var að ræða eftirfarandi tilvik:) Verðsamráð 15. október 2010Í símtali er stóð yfir í 18 mínútur og 27 sekúndur, fráklukkan 10:11, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að níu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Márspurðist sérstaklega fyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:08, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „Verðkönnunfrumskjal.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafðifengið hjá hinum óþekkta starfsmanni Úlfsins, ásamt upplýsingum um verðsambærilegra vörutegunda hjá Byko.Sama dag, klukkan 11:50, sendi ákærði Ragnar Már tölvubréftil hinna sömu. Í texta þess tölvubréfs segir eftirfarandi: „Leiðrétt“. Í viðhengi tölvubréfsins varskjal sem bar heitið „verðkönnun 15.10.2010.xlsx“ en um var að ræða sambærilegtskjal og sent hafði verið fyrr sama dag og hafði meðal annars að geymaverðupplýsingar fyrir níu sambærilegar vörutegundir hjá Byko og Úlfinum. 2) Verðsamráð 20. október 2010Í símtali er stóð yfir í 1 mínútu og 4 sekúndur, frá klukkan14:38, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Má verðupplýsingar umallt að níu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, tveimur dögum síðar, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „VERÐKÖNNUN 22 OKT2010.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá hinum óþekkta starfsmanni Úlfsins, ásamt upplýsingum um verð sambærilegravörutegunda hjá Byko.3) Verðsamráð 29. október 2010Í símtali er stóð yfir í 17 mínútur og 32 sekúndur, fráklukkan 9:32, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að níu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Márspurðist sérstaklega fyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 10:21, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „Verðk. 29, 102010.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá hinum óþekkta starfsmanni Úlfsins, ásamt upplýsingum um verð sambærilegravörutegunda hjá Byko.4) Verðsamráð 4. nóvember 2010Í símtali er stóð yfir í 11 mínútur og 9 sekúndur, fráklukkan 15:19, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að tíu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Márspurðist sérstaklega fyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærða Leif Örn umframangreindar verðupplýsingar, klukkan 15:43, með því að senda honumtölvubréf. Í texta tölvubréfsins ritaði ákærði Ragnar Már eftirfarandi texta: „Ekki fengust uppgefin verð frá Múrbúðinni“.Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „04 NOV. 2010.xlsx“ en skjalþað hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjá hinum óþekktastarfsmanni Úlfsins, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjáByko.Ákærði Leifur Örn upplýsti meðákærðu Steingrím Birki ogStefán Inga um framangreindar verðupplýsingar klukkan 15:57, með því aðáframsenda þeim tölvubréf meðákærða Ragnars Más. Með tölvubréfinu fylgdi samaviðhengi og með tölvubréfi ákærða Ragnars Más. 5) Verðsamráð 19. nóvember 2010Í símtali er stóð yfir í 2 mínútur og 17 sekúndur, fráklukkan 11:00, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að tíu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Márspurðist sérstaklega fyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:18, með því að senda þeimtölvubréf. Í texta tölvubréfsins segir meðal annars eftirfarandi: „Óbreitt [svo] verð hjá Úlfinum“. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem barheitið „19 NOV. 2010 VERÐK.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnarsem hann hafði fengið hjá hinum óþekkta starfsmanni Úlfsins, ásamt upplýsingumum verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.6) Verðsamráð 2. desember 2010Í símtali er stóð yfir í 6 mínútur og 1 sekúndu, frá klukkan11:00, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Má verðupplýsingar umallt að tíu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklegafyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 11:36, með því að senda þeimtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „2.desember 2010.xlsx“en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjá hinumóþekkta starfsmanni Úlfsins, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegundahjá Byko.7) Verðsamráð 16. desember 2010Í símtali er stóð yfir í 4 mínútur og 43 sekúndur, fráklukkan 14:20, veitti ákærði Þ meðákærða Ragnari Má verðupplýsingar um allt aðtíu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklega fyrirum. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Stefán Inga og Leif Örnum framangreindar verðupplýsingar, klukkan 15:17, með því að senda þeimtölvubréf. Í texta tölvubréfsins segir meðal annars eftirfarandi: „Óbreitt [svo] verð hjá Úlfinum, talaði við Þ“. Í viðhengi tölvubréfsins varskjal sem bar heitið „Verðkönnun 16. des 2010.xlsx“ en skjal það hafði að geymaverðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjá meðákærða Þ, ásamt upplýsingum umverð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.8) Verðsamráð 12. janúar 2011Í símtali er stóð yfir í 12 mínútur og 3 sekúndur, fráklukkan 16:10, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að tíu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Márspurðist sérstaklega fyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærða Steingrím Birki um framangreindar verðupplýsingar,klukkan 16:46, með því að senda honum tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins varskjal sem bar heitið „Copy of 10 des 2010.xlsx“ en skjal það hafði að geymaverðupplýsingarnar sem hann hafði fengið hjá hinum óþekkta starfsmanni Úlfsins,ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.9) Verðsamráð 21. janúar 2011Í símtali er stóð yfir í 4 mínútur og 20 sekúndur, fráklukkan 11:05, veitti óþekktur starfsmaður Úlfsins ákærða Ragnari Máverðupplýsingar um allt að níu vörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Márspurðist sérstaklega fyrir um. Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærða Stefán Inga umframangreindar verðupplýsingar, klukkan 16:46, með því að senda honumtölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „vk.21-012011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá hinum óþekkta starfsmanni Úlfsins, ásamt upplýsingum um verð sambærilegravörutegunda hjá Byko.0) Verðsamráð 4. febrúar 2011Í símtali er stóð yfir í 10 mínútur og 35 sekúndur, fráklukkan 9:25, veitti ákærði Þ ákærða Ragnari Má verðupplýsingar um níuvörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklega fyrir um,með þeim orðum að „þetta“ væri „allt óbreytt“.Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki, StefánInga og Leif Örn um framangreindar verðupplýsingar, klukkan 10:03, með því aðsenda þeim tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „4 februar2011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða Þ, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.1) Verðsamráð 17. febrúar 2011Í símtali er stóð yfir í 9 mínútur og 11 sekúndur, fráklukkan 14:57, veitti ákærði Þ ákærða Ragnari Má verðupplýsingar um níuvörutegundir hjá Úlfinum sem ákærði Ragnar Már spurðist sérstaklega fyrir um,með orðunum „þetta er allt við það sama“.Ákærði Ragnar Már upplýsti meðákærðu Steingrím Birki ogStefán Inga um framangreindar verðupplýsingar daginn eftir með því að sendaþeim tölvubréf. Í viðhengi tölvubréfsins var skjal sem bar heitið „18 FEB2011.xlsx“ en skjal það hafði að geyma verðupplýsingarnar sem hann hafði fengiðhjá meðákærða Þ, ásamt upplýsingum um verð sambærilegra vörutegunda hjá Byko.III.Hvatning tilverðsamráðs milli Húsasmiðjunnar og Byko 16. og 23. febrúar 2011) Á hendur ákærða Kenneth, sem vörustjóra timbursöluHúsasmiðjunnar, fyrir að hvetja til verðsamráðs, sem hafði það að markmiði eðaaf því leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrði raskað milliByko og Húsasmiðjunnar og þannig, beint eða óbeint, haft áhrif á verð,afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna, með því að hafa 16.febrúar 2011, í símtali er stóð yfir í liðlega 1 mínútu, frá klukkan 8:10,beðið samstarfsmann sinn, Guðmund Loftsson, starfsmann í þjónustuveriHúsasmiðjunnar, að koma tilteknum upplýsingum um grófvörur Húsasmiðjunnar tilRagnars Más Amazeen, starfsmanns í timbursölu Byko, ef hann myndi hafa samband.Fram kom hjá ákærða Kenneth að Guðmundur ætti að beina því til Ragnars Más „aðfá hann bara til þess að hringja á morgun upp á, af því að þá getum við baraklárað listana og […] hækkað“. Var hér átt við mögulegt símtal í tengslum viðverðkönnun og gerð verðkönnunarlista fyrir grófvörur. Þá kom eftirfarandi framhjá ákærða Kenneth í umræddum samtali: „Þátekur það gildi á morgun. Þú getur þá bara sagt honum að við séum í verðhækkunumog það er eiginlega ekkert að marka það sem þú segir honum í dag en […] gætirsagt honum það bara á morgun.“ Loks kom fram í símtalinu að Guðmundurætlaði að koma þessum skilaboðum til Ragnars Más, ef hann hefði samband, meðþeim orðum að hann ætlaði að láta hann „bara vita það“. 2) Á hendur ákærða Stefáni Árna, sem framkvæmdastjóravörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar, fyrir að hvetja til verðsamráðs, sem hafðiþað að markmiði eða af því leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henniyrði raskað milli Byko og Húsasmiðjunnar og þannig, beint eða óbeint, haftáhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna, meðþví að hafa 23. febrúar 2011, í símtali er stóð yfir í 2 mínútur og 54sekúndur, frá klukkan 16:21, beðið samstarfsmann sinn, Kenneth Breiðfjörð,vörustjóra timbursölu Húsasmiðjunnar, að koma upplýsingum um verðbreytingar hjáHúsasmiðjunni til Byko með því að láta Guðmund Loftsson, starfsmann íþjónustuveri Húsasmiðjunnar, koma umræddum upplýsingum til starfsmanns Byko,með þeim orðum að „Guðmundur láti þetta fréttast þá með hina vöruflokkana semvið vorum að breyta núna“ og „hann þarf bara að fá eiginlega að vita bara hvaðvar búið að breyta á undan líka þannig að hann geti sagt þeim bara frá því“.Var hér átt við ýmsar vörutegundir Húsasmiðjunnar en tilefni framangreindssímtals var það að Kenneth hringdi í ákærða Stefán Árna til þess að gleðja hann„óheyrilega mikið“ með því að tilkynna honum um að Byko væri búið að hækka verðá tilteknum grófvörum, að minnsta kosti „græna efnið“, „heflaða efnið“, „fimmtaflokkinn“ og „styrktarflokkaða“. IV.Verðsamráð oghvatning til verðsamráðs milli Byko og Húsasmiðjunnar í tengslum viðtilboðsgerð o.fl. 28. febrúar 2011) Á hendur ákærðu Steingrími Birki, sem framkvæmdastjórafagsölusviðs Byko, og Júlíusi Þór, sem vörustjóra timburdeildar Húsasmiðjunnar,fyrir verðsamráð og hvatningu til verðsamráðs, er hafði það að markmiði eða afþví leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrði raskað milli Bykoog Húsasmiðjunnar, og þannig, beint eða óbeint, haft áhrif á verð, afslætti,álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna við tilboðsgerð á grófvörum almennt,með því að hafa 28. febrúar 2011, í símtali sem stóð yfir í 11 mínútur og 11sekúndur, frá klukkan 10:55, rætt sín á milli um tilboðsmál fyrirtækjanna, þarsem ákærði Steingrímur Birkir upplýsti meðákærða Júlíus Þór meðal annars umhvernig hann myndi haga tilboðsgerð Byko í grófvörum og þar sem ákærðu hvöttuhvor annan til þess að stuðla að því að Byko og Húsasmiðjan myndu ekki stundasamkeppni, svo sem hér greinir í útdrætti símtalsins: Ákærði Steingrímur Birkir upplýstimeðákærða Júlíus Þór að hann stjórnaði öllum tilboðsmálum hjá Byko, „alla vegavarðandi grófu vöruna“. Fram kom hjá ákærða Steingrími Birki að „þetta“ væri„komið bara í algjört bull sko“. „Þetta eru orðin hjaðningavíg ef þetta heldursvona áfram,“ kom fram hjá ákærða Steingrími Birki. Undir þetta tók meðákærðiJúlíus Þór með orðunum: „þetta verðurbara hjaðningavíg.“ Ákærði Steingrímur Birkir upplýstimeðákærða Júlíus Þór um að hann væri búinn að ræða við „BF“ og myndi núna, „fráog með bara sko morgundeginum. Þá mun ég ýta öllu upp. Öllu. Alveg sama hvaðþað er og það verður. Ég mun handstýra allri tilboðsgerð núna í heilan mánuðþangað til að, af því sko…“. Ákærði Júlíus Þór svaraði meðal annars með þeimorðum: „þetta eru hjaðningavíg. […] Viðerum að blæða báðir tveir“ og „við erum bara að drepa hvern [svo] annan.“ Fram kom enn fremur hjá ákærðaJúlíusi Þór að „við lifum þetta ekki af ef við ætlum að halda þessu áfram sko“.Eftirfarandi kom meðal annars fram hjáákærða Steingrími Birki: „Nei, ég ætlamér sem sagt að hækka núna, bara handvirkt, tilboð. Alveg sama hvað er. Þettaverður allt sent inn til mín til hérna … til, skal ég segja þér, yfirferðar.Ég, BF og Stebbi Vals munum fara yfir öll þessi tilboð. […] Ég ætla að hækkaallt um 2% lágmark.“ Ákærði Steingrímur Birkir upplýsti þvínæst meðákærða Júlíus Þór um að hann ætlaði „sem sagt að draga núna upp um 2%,allt, bara „komplet““. Fram kom hjá ákærða að hann gæti ekki „tölusett þaðnákvæmlega“. Því næst kom fram hjá ákærða SteingrímiBirki að hann ætlaði að viðhafa ákveðna hegðun á markaði þegar kæmi að Akureyriog Selfossi, með eftirfarandi orðum: „Þaðsem ég ætla með Akureyri sérstaklega og líka Selfoss, það er að ég ætla mér aðdraga þetta upp meira þar í tilboðsgerðinni og þeir verða bara undir þeimskipunum og ef þeir ekki hlýða mér og ef ég fæ ekki tilboðin og þeir kláraþetta ekki eins og ég vil, þá hérna, fá menn hérna, skriflega áminningu ogsíðan geta þeir bara kysst starfið sitt bless.“Hvatti ákærði Steingrímur Birkirmeðákærða Júlíus Þór til þess að beita áhrifum innan Húsasmiðjunnar, með eftirfarandi orðum: „Ég hvet þig bara, Júlíus, til þess að beitaeinhverjum áhrifum þarna innanborðs.“ Þá kom fram hjá ákærða SteingrímiBirki að „eftir nokkra daga þá bara sjáið þið það að við erum búnir að færaokkur til og hérna“. Þessu svaraði meðákærði Júlíus Þór þannig að Húsasmiðjanhefði einnig „verið að hækka sjálfir undanfarið vegna þess að við erum búnir aðfá á okkur alveg hellings hækkanir“. Kom fram hjá ákærða Steingrími Birki aðByko hefði „verið að fylgja ykkur eftir þar“. „Aldrei þessu vant höfum viðverið dálítið á eftir ykkur, finnst mér sko. Eða þið dregið vagninn þar sko,skulum við segja,“ kom jafnframt fram hjá ákærða Steingrími Birki í þessusamhengi. Fram kom hjá ákærða Júlíusi Þór aðHúsasmiðjan væri að fara inn í „háseasonið“ þar sem þeir þyrftu „að fátekjurnar okkar og við megum ekki missa þetta frá okkur núna. Auðvitað munumvið slást en við eigum að slást bara á eðlilegum nótum“. Ákærði SteingrímurBirkir tók undir þetta og sagði „við þurfum að hækka „levelið“ þar sem við erumað slást“. Fram kom hjá meðákærða Júlíusi Þór að hann væri þessu „alvegsammála“. Ákærði Steingrímur Birkir upplýstimeðákærða Júlíus Þór því næst um að hann hefði hugsað sér „að gera þetta ítvisvar sinnum 2% núna“. Eftirfarandi kom enn fremur fram hjá ákærða SteingrímiBirki: „Byrja í 2% núna og svo aftur 2%eftir 2-3 vikur og ég ætl… og ég vona að þið merkið þetta og… og hérna… ogeinhvern veginn svona.“ „Já, ég skal sjá til þess að við fylgjum þessueftir,“ kom fram hjá meðákærða Júlíusi Þór. Því næst upplýsti ákærði SteingrímurBirkir meðákærða Júlíus Þór að Húsasmiðjanværi að „bjóða alveg svakalega og eruð að ná ofnapökkum núna“. Eftirfarandi komorðrétt fram hjá ákærða Steingrími Birki: „En,ég held ég… mér sé óhætt að segja er að þú ert sko… þið eruð svo langt fráokkur að það er ekki heilbrigt fyrir ykkur. Við er… Við erum að tala um að… að…að… Við höfum fengið að sjá þrjú tilboð núna… og það munar meira heldur en 10%á okkur og mestu munaði á einu tilboði og það var 18% munur á því sem að viðvorum að bjóða og þið. Þið er… Þið verðið að hugsa ykkar gang þarna.“ Þessusvaraði ákærði Júlíus Þór með eftirfarandiorðum: „Já, ég skal skoða það.“ Þá ræddu ákærðu um „græna efnið“ ogmikilvægi þess að missa það ekki „niður í rusl“. Eftirfarandi kom fram hjáákærða Júlíusi Þór í því sambandi: „Ogþess vegna er náttúrulega líka mjög mikilvægt að menn séu ekki sko að… að jarðasig fyrir „seasonið“ sko, fara með verðin einhvers staðar… niður í svaðið áðuren… og… og halda því svo yfir „seasonið“. Það er ekkert hægt. Við verðum aðlyfta okkur upp núna, sko.“ Fram kom hjá ákærða Steingrími Birki að þettaværi „geggjun, algjör“. Undir það tók meðákærði Júlíus Þór sem sagðist mundukoma „þessu áfram á rétta staði“.Ákærði Steingrímur Birkir upplýstimeðákærða Júlíus Þór um það hvenær hann hygðist hrinda „þessu“ í framkvæmd, meðeftirfarandi orðum: „Hérna ég… eins og égsegi, ég byrja á þessu í fyrramálið og ég mun ekki hleypa einu einasta tilboðií gegn í… Og þetta á ekki bara við um grófu vöruna. Ég ætla mér að, eins og égsegi, BF mun vinna þetta með mér og hann mun stýra þessu líka í…hvað á ég aðsegja, þú veist, eins og við köllum valvöruna og það allt saman.“Ákærði Steingrímur Birkir áréttaði þvínæst við meðákærða Júlíus Þór að „þessu“ yrði „bara handstýrt núna“. MeðákærðiJúlíus Þór svaraði því með eftirfarandi ummælum: „Já, það þýðir ekkert annað.“ Lauk ákærði Steingrímur Birkirsamtalinu með eftirfarandi ummælum: „Þannigað þið verðið varir við þetta og vonandi, eins og ég segi, tekst okkur að geralífið… örlítið bærilegra heldur en það er í dag, sko.“ Ákærði Júlíus Þór lauk fyrir sitt leytisamtalinu með eftirfarandi ummælum: „Já,já. Heyrðu, Steingrímur minn. Ég þakka þér bara fyrir og ég mun koma þessumupplýsingum áfram.“ Ákærði Júlíus Þór upplýsti samstarfsmenn sína, Z,framkvæmdastjóra verslanasviðs Húsasmiðjunnar, og Ó, framkvæmdastjóra heildsölusviðsHúsasmiðjunnar, hinn sama dag um símtalið milli hans og Steingríms Birkis, þarsem að minnsta kosti var upplýst um að staða Byko í þungavöru og tilboðsgerðværi orðin þannig, einkum á Akureyri og Selfossi, að hækka ætti framlegð ogminnka afslætti um tvisvar sinnum 2%. Enn fremur var rætt um „græna efnið“ íþví samhengi að frekari samkeppni með þær vörur mætti ekki „endurtaka sig“. 2) Á hendur ákærða Z, sem framkvæmdastjóra verslanasviðsHúsasmiðjunnar, fyrir hlutdeild í verðsamráði, er hafði það að markmiði eða afþví leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrði raskað milli Bykoog Húsasmiðjunnar, og þannig, beint eða óbeint, haft áhrif á verð, afslætti,álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna við tilboðsgerð á grófvörum almennt,með því að hafa 28. febrúar 2011, í símtali sem stóð yfir í 16 mínútur og 7sekúndur, frá klukkan 14:33, upplýst SAS forstjóra Húsasmiðjunnar, umframangreint símtal milli Júlíusar Þórs Sigurþórssonar, starfsmannsHúsasmiðjunnar, og Steingríms Birkis Björnssonar, starfsmanns Byko. Samkvæmtsímtalinu upplýsti ákærði Z, SAS, um að Júlíus Þór hefði upplýst hann og ÓÞJ,starfsmann Húsasmiðjunnar, um að Steingrímur Birkir hefði gefið Júlíusi Þór„hint um það“ að staða Byko á Akureyri og Selfossi í „þungavöru og tilboðsbransanumvið Húsasmiðjuna, sé orðin þannig“ að Steingrímur Birkir ætlaði að „taka ölltilboð inn til sín á þessum tveimur stöðum með það að markmiði að hækkaframlegðina og minnka afslættina um tvisvar sinnum 2% á einum mánuði“. Fram komhjá ákærða Z að hann og ÓÞJ hefðu beðið Júlíus Þór að „segja ekki nokkrum öðrummanni frá þessu“. Fram kom í samtalinu að bæði Z og SAS voru sammála um aðAkureyri og Selfoss væru þeir staðir þar sem mesta samkeppnin væri, sbr. ummæliZ á þá leið að það væru „staðirnir sem við höfum verið að berjast mest við þáá“. Þá kom fram að framlegð á þessum stöðum hefði verið þokkaleg þar til Húsasmiðjanhefði farið að „djöflast“ í Byko og „þá hrynur þetta“. Fram kom hjá ákærða Z aðJúlíus Þór hefði notað tækifærið og farið að ræða „græna efnið“ og „að þettamætti nú ekki endurtaka sig“. Þá kom fram hjá ákærða Z og SAS að þetta væri„fínt“. Loks kom fram hjá ákærða Z að „þeir séu að fara upp með timbrið“ og aðþetta sé „náttúrulega skýringin á „framlegðardroppinu“ okkar í mjög mörgumvöruflokkum í nýbyggingarflokkunum,“ og undir það tók SAS. V.Tilraunir starfsmannaByko og Húsasmiðjunnar við að koma á samráði við starfsmann Múrbúðarinnar 15.október 2010) Á hendur ákærða Ragnari Má, sem sölumanni í timbursöluByko, fyrir tilraun til verðsamráðs, er hafði það að markmiði eða af því leiddiað komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrði raskað milli Byko og Múrbúðarinnarog þannig, beint eða óbeint, reynt að hafa áhrif á verð, afslætti, álagningueða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna með sérgreindar grófvörutegundir, með þvíað hafa 15. október 2010, í símtali sem stóð yfir í 4 mínútur og 34 sekúndur,frá klukkan 8:44, reynt að fá starfsmann Múrbúðarinnar til þess að skiptast áupplýsingum um vöruúrval og verðupplýsingar á grófvörum þeim sem Múrbúðin hafðitil sölu í verslun sinni að Smiðjuvegi í Kópavogi. Var þess beiðst aðupplýsingar þessar yrðu veittar munnlega. 2) Á hendur ákærða Kenneth, sem vörustjóra í timbursöluHúsasmiðjunnar, fyrir tilraun til verðsamráðs, er hafði það að markmiði eða afþví leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrði raskað milliHúsasmiðjunnar og Múrbúðarinnar og þannig, beint eða óbeint, reynt að hafaáhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna meðsérgreindar grófvörutegundir, með því að hafa 15. október 2010, í símtali semstóð yfir í 3 mínútur og 43 sekúndur, frá klukkan 8:55, reynt að fá starfsmann Múrbúðarinnartil þess að skiptast á upplýsingum um vöruúrval og að fá verðupplýsingar um grófvörurþær sem Múrbúðin hafði til sölu í verslun sinni að Smiðjuvegi í Kópavogi. Varþess beiðst að upplýsingar þessar yrðu veittar munnlega. 3) Á hendur ákærða Júlíusi Þór, sem vörustjóraHúsasmiðjunnar, fyrir tilraun til verðsamráðs, er hafði það að markmiði eða afþví leiddi að komið yrði í veg fyrir samkeppni eða henni yrði raskað milliHúsasmiðjunnar og Múrbúðarinnar og þannig, beint eða óbeint, reynt að hafaáhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör fyrirtækjanna meðsérgreindar grófvörutegundir, með því að hafa 15. október 2010, í símtali erstóð yfir í 2 mínútur og 16 sekúndur, frá klukkan 10:45, reynt að fá starfsmannMúrbúðarinnar, til þess að skiptast á upplýsingum um vöruúrval ogverðupplýsingum um grófvörur þær sem Múrbúðin hafði til sölu í verslun sinni aðSmiðjuvegi í Kópavogi. Var þess beiðst að upplýsingar þessar yrðu veittar munnlegaog sérstaklega tiltekið að ekki ætti að senda þær með tölvupósti. VI.Heimfærsla til refsiákvæðaBrot samkvæmtI. kafla ákæruBrot ákærðu teljast varða við a.-lið 2. mgr. 41. gr. a, sbr.1. mgr., samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. laga um breytingu ásamkeppnislögum nr. 52/2007, sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr., laga nr.44/2005. Brot samkvæmtII. kafla ákæruBrot ákærðu teljast varða við a-lið 2. mgr. 41. gr. a, sbr.1. mgr., samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. laga um breytingu ásamkeppnislögum nr. 52/2007, sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr., laga nr.44/2005. Brot samkvæmtIII. kafla ákæruBrot ákærðu teljast varða við a-lið2. mgr. 41. gr. a, sbr. 1. mgr., samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. lagaum breytingu á samkeppnislögum nr. 52/2007, sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr., sbr. 1.mgr., laga nr. 44/2005.Brot samkvæmtIV. kafla ákæruBrot ákærðu Steingríms Birkis og Júlíusar Þórs samkvæmt lið1) teljast varða við a- og d-lið 2. mgr. 41. gr. a, sbr. 1. mgr.,samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. laga um breytingu á samkeppnislögum nr.52/2007, sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 44/2005. Brot ákærða Z samkvæmt lið 2) telst varða við a-lið 2. mgr.41. gr. a, sbr. 1. mgr., samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. laga umbreytingu á samkeppnislögum nr. 52/2007, sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr. laga nr.44/2005, sbr. 6. mgr. 41. gr. a sömu laga, sbr. 4. gr. laga um breytingu ásamkeppnislögum nr. 52/2007, sbr. 4. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940.Brot samkvæmtV. kafla ákæruBrot ákærðu teljast varða við a-lið 2. mgr. 41. gr. a, sbr.1. mgr., samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. laga um breytingu ásamkeppnislögum nr. 52/2007, sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 44/2005, sbr.6. mgr. 41. gr. a sömu laga, sbr. 4. gr. laga um breytingu á samkeppnislögumnr. 52/2007, sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.VII.Þess er krafist að ákærðu verðidæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“Með framhaldsákæru útgefinni 14. janúarsl. var ofangreindri ákæru breyttþannig: „Að breyta verður ákæru útgefinni 23. apríl 2014 á hendurSteingrími Birki Björnssyni, kennitala [...], Lómasölum 41, Kópavogi, LeifiErni Gunnarssyni, kennitala [...], Baugakór 14, Kópavogi, Stefáni IngaValssyni, kennitala [...], Bakkaseli 35, Reykjavík, Ragnari Má Amazeen,kennitala [...], Seljugerði 9, Reykjavík, Stefáni Árna Einarssyni, kennitala [...],Lindarflöt 38, Garðabæ, Y, kennitala [...], [...], [...], X, kennitala [...],[...], [...], Guðmundi Loftssyni, kennitala [...], Viðarrima 23, Reykjavík,Kenneth Breiðfjörð, kennitala [...], Gnoðarvogi 24, Reykjavík, Júlíusi ÞórSigurþórssyni, kennitala [...], Vallartröð 2, Kópavogi, Z, kennitala [...],[...], [...], og Þ, kennitala [...], [...], [...], með eftirfarandi hætti:“„Í I. kafla á bls. 3, í ákærulið 7) Verðsamráð 29. október 2010, í 2.mgr., í stað textans „Stefán Inga“ komi textinn „Steingrím Birki“. Í I. kafla á bls.3, í ákærulið 8) Verðsamráð 4. nóvember2010, í 2. mgr., fellur á brott 2. málsliður, þ.e. eftirfarandi texti: „Ítexta tölvubréfsins ritaði ákærði Ragnar Már eftirfarandi texta: „Ekki fengust uppgefin verð frá Múrbúðinni““.Í 3. mgr. sama ákæruliðar, í stað „15:43“, komi textinn „15:57“ og við bætistfyrir aftan 1. málslið svofelldur texti: „Í texta tölvubréfsins ritaði ákærðiLeifur Örn eftirfarandi texta: „Ekkifengust uppgefin verð frá Múrbúðinni““. Í I. kafla á bls.5, í ákærulið 13) Verðsamráð 16. desember2010, í 2. mgr., bætist við á eftir orðinu „heitið“ eftirfarandi greinarmerkjahlutiog orð: „„Verðkönnun“. Í II. kafla ábls. 8, í ákærulið 3) Verðsamráð 29.október 2010, í 2. mgr., í stað textans „Stefán Inga“ komi textinn„Steingrím Birki“. Í II. kafla ábls. 8, í ákærulið 4) Verðsamráð 4.nóvember 2010, í 2. mgr., fellur á brott 2. málsliður, þ.e. eftirfaranditexti: „Í texta tölvubréfsins ritaði ákærði Ragnar Már eftirfarandi texta: „Ekki fengust uppgefin verð frá Múrbúðinni““.Í 3. mgr. sama ákæruliðar bætist fyrir aftan 1. málslið svofelldur texti: „Ítexta tölvubréfsins ritaði ákærði Leifur Örn eftirfarandi texta: „Ekki fengust uppgefin verð frá Múrbúðinni““. Í II. kafla ábls. 9, í ákærulið 9) Verðsamráð 21.janúar 2011, í 2. mgr., í stað „16:46“ komi textinn „11:23“.“ Ákærðumættu allir fyrir dóminn við þingfestingu málsins og neituðu allir sök. Varmálinu frestað til 26. júní 2014 til framlagningar yfirlits sækjanda málsins umþau málskjöl sem byggja ætti aðallega á við aðalmeðferð málsins þar semframlagður skjalafjöldi rannsóknargagna var um sex þúsund blaðsíður. Í þvíþinghaldi var veittur frestur til framlagningar greinargerðar ákærðu til 20.nóvember 2014. Á þeim degi voru greinargerðir lagðar fram. Ákærði Æ krafðistfrávísunar málsins frá dómi og fór flutningur um þá kröfu fram þann 4. desember2014. Var sú krafa tekin til greina með úrskurði undirréttar uppkveðnum 10. desember sl., þarsem ákæru á hendur honum var vísað frá dómi. Var sú niðurstaða staðfest meðdómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 844/2014 þann 9. janúar sl. Hófstaðalmeðferð þann 11. febrúar 2015 og var lokið 27. febrúar 2015. Var máliðdómtekið að henni lokinni. Kröfðust allir ákærðu sýknu en til vara vægusturefsingar sem lög leyfa.B.Málsatvik.Málsatvik eru þau að sumarið 2010 réð BYKO Ragnar Má Amazeentil starfa í þjónustuveri sínu til þess m.a. að sjá um verðkannanir hjásamkeppnisaðilum en hann hafði fyrir þann tíma starfað hjá fyrirtækinu. Voruniðurstöður verðkannana færðar inn í sérstakt excel-skjal sem útbúið hafðiverið í þeim tilgangi. Virðist enginn vita hvaðan skjalið upphaflega kom en áþví voru gerðar breytingar eftir þörfum. Voru niðurstöður verðkannana hjá BYKO sendarsem fylgiskjal í tölvupósti til yfirmanna BYKO og ýmist til sölustjóra eðavörustjóra eftir atvikum. Samkvæmt því sem fram kom undir rekstri málsins var verðkönnunumí fyrstu hagað þannig að hringt var í samkeppnisaðila, ýmist með nafnleynd eðaekki, og spurt um verð á fáum vöruflokkum. Þá hafi tilboð að undirlagi BYKOverið fengin hjá Húsasmiðjunni til að sjá verð þeirra svo og öfugt. Þá vorueinnig starfsmenn í þjónustuveri Húsasmiðjunnar til að svara fyrirspurnum svoog var hlutverk þeirra að gera verðkannanir og var sérstakt excel-skjal útbúiðí þeim tilgangi þar sem verð samkeppnisaðila voru færð inn á. Þegar fram liðustundir voru starfsmenn BYKO og Húsasmiðjunnar farnir að þekkja hvor annanþegar svarað var og virðast samtöl þeirra rétt fyrir rannsókn málsins hafaverið á vinsamlegum nótum þannig að þeir gáfu upp verð hjá hvor öðrum. Íflestum tilfellum var hringt frá BYKO í Húsasmiðjuna samkvæmt þeim símtölum sembyggt er á í málinu. Á árinu 2007 var verslunin Úlfurinn stofnaður í þeimtilgangi að flytja inn ódýrt byggingarefni. Aðallega voru það tveir skólar semvar viðfangsefni Úlfsins en á árinu 2010 var lítil sem engin velta hjáfyrirtækinu og engin sala. Var fyrirtækið úrskurðað gjaldþrota á árinu 2011. Áárinu 2010 hóf Múrbúðin innflutning á svokallaðri grófvöru og opnaði sérstakadeild um þann rekstur. Var Múrbúðin því komin í samkeppni við BYKO ogHúsasmiðjuna á byggingarmarkaði með grófvöru. Þann 21. október 2010 og 3.nóvember 2010 voru haldnir fundir hjá Samkeppniseftirlitinu þar sem eigandi ogstarfsmaður Múrbúðarinnar tjáðu Samkeppniseftirlitinu að tilraunir hafi veriðgerðar af hálfu BYKO og Húsasmiðjunnar til að fá Múrbúðina með sér íverðsamráð. Í kjölfar hafi þeir ákveðið að kæra BYKO og Húsasmiðjuna fyrirlögbrot. Þann 21. október 2010 og 3. nóvember2011 voru haldnir fundir hjá Samkeppniseftirlitinu með starfsmönnum Múrbúðarinnarehf., en þeir starfsmenn tilkynntu um tilraunir starfsmanna Húsasmiðjunnar ogBYKO til að fá starfsmenn Múrbúðarinnar í samstarf um verðsamráð.Þann 30. nóvember 2010 kærðiSamkeppniseftirlitið til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjórans meintverðsamráð tíu starfsmanna BYKO hf. og Húsasmiðjunnar. Með viðbótarkæru þann23. febrúar 2011 kærði Samkeppnisstofnun átta starfsmenn Húsasmiðjunnar og BYKOtil viðbótar til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra fyrir meintverðsamráð og aftur með kæru þann 7. mars 2011 voru fimm starfsmenn BYKO,Húsasmiðjunnar, og einn starfsmaður Úlfsins, kærðir fyrir meint verðsamráð tilefnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Í kjölfar hófst rannsókn lögreglu ámeintu samráði. Voru símhleranir heimilaðar með dómsúrskurðum, fyrst þann 3.febrúar 2011 og síðast 7. mars 2011. Þá voru húsleitir heimilaðar meðdómsúrskurðum 7. mars og 13. október 2011 hjá Húsasmiðjunni. Þann 24. apríl2012 var rannsókn hætt eða mál felld niður hjá embætti sérstaks saksóknara áhendur fjórtán aðilum sem kærðir voru upphaflega til efnahagsbrotadeildarríkislögreglustjóra og fengu þeir ásamt fleirum réttarstöðu vitnis.Samkvæmt gögnum málsins voru skýrslurteknar af vitnum 8. og 14. mars 2011 og síðan ekki fyrr en í júní 2013.Skýrslur af ákærðu voru teknar 8. og 14. mars 2011 og síðan ekki fyrr en í marstil júní 2013. Engar skýrslur voru teknar af tveimur ákærðu fyrr en í desember2013. Virðist rannsókn málsins, samkvæmt þessu, vera lokið í júní 2013 en ákæravar gefin út á hendur þrettán aðilum þann 23. apríl 2014. Eins og segir að ofanvar máli á hendur einum ákærða vísað frá dómi. C.Bein og óbein sönnunargögn.Í gögnum málsins liggja fyrir hljóðupptökur af símtölumákærðu ásamt endurriti af þeim, sem lögregla hlustaði á á tímabilinu 4.febrúar. til 13. mars 2011. Skrá yfir símtöl starfsmanna BYKO, Húsasmiðjunnar,verslunarinnar Úlfsins og Múrbúðarinnar á tímabilinu 4. ágúst 2010 til 9. mars2011 liggur fyrir í málinu en þar er um fjölda símtala að ræða. Þá liggur fyrir fjöldi tölvuskeyta ákærðuog vitna þar sem fram koma upplýsingar varðandi verðkannanir. Fjöldi tölvuskeytamilli starfsmanna BYKO ásamt niðurstöðum í verðkönnunum liggur fyrir. Auk þessliggur fyrir fjöldi tölvuskeyta milli starfsmanna Húsasmiðjunnar með ýmsumfyrirspurnum um verð Húsasmiðjunnar á ýmsum vöruflokkum svo og upplýsingar eðafyrirspurnir um verð samkeppnisaðila. Þá eru upplýsingar sem sýna tilraunirnokkurra ákærðu til að fá upp verð á ákveðnum vöruflokkum hjá Múrbúðinni. Aðauki liggja fyrir afrit excel-skjala frá BYKO og Húsasmiðjunni þar semstarfsmenn skráðu niður verð samkeppnisaðila og eigin verð til samanburðar ogýmist afhentu sínum yfirmönnum eða sendu rafrænt með tölvupósti ásamtathugasemdum sendanda. Efnisinnihald ogtilvísanir til þeirra tölvuskeyta sem byggt er á í málinu er ýmist rakið íákæru eða í skýrslutökum fyrir dómi. Ráðningarsamningar ásamt starfslýsingumnokkurra ákærðu liggja fyrir svo og skjöl varðandi fyrirhugað skipulag BYKO semog afrit fundargerða. Þá liggja fyrir skipurit BYKO og Húsasmiðjunnar. D.Skýrslur fyrir dómi.Ákærði Steingrímur Birkir Björnsson.Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði sök í öllum ákæruliðum enmótmælti því ekki að sú háttsemi sem lýst er í ákærunni hafi átt sér stað.Ákærði kvaðst hafa starfað sem framkvæmdastjóri fagsölusviðs hjá BYKO á ákærutímabilinu.Það svið hafi heyrt undir SER forstjóra og EK aðstoðarforstjóra, sem hafi veriðyfirmenn ákærða. Fyrir þann tíma hafi ákærði verið framkvæmdastjóri byggingarsviðsseint á árinu 2007 til 2010, sem hafi verið víðtækara og fleiri deildir þarundir. Ákærði sé menntaður viðskiptafræðingur. Hann hafi haft náið samstarf viðyfirmenn sína en lítil samskipti við stjórn félagsins. Skipurit fyrir BYKO varborið undir ákærða sem hann kvað vera rétt. Ákærði kvað launakjör sín á þessumtíma ekki hafa verið árangurstengd því að allir bónusar hafi verið afnumdir áþessum tíma og eftir bankahrunið. Skjal um hlutverk, markmið, stefnu og ábyrgð fagsölusviðs BYKO var borið undir ákærða. Ákærði kvaðsthafa samið þetta skjal, sennilega í ágúst 2010 þegar breytingar voru gerðar áskipuriti félagsins. Þetta skjal hafi ekki verið kynnt starfsmönnum eðaundirmönnum ákærða, enda hafi skjalið breyst í meðförum framkvæmdastjórnar áðuren kynning á skipulagsbreytingunum voru kynntar í heild sinni. Ákærukafli I. Ákærði neitaði sök í þessum ákærukafla og mótmælti því að súháttsemi sem þar sé lýst hafi verið framin að undirlagi hans eða fyrirmælum.Aðspurður kvað ákærði verðkannanir almennt hafa heyrt undir vörustjórnunarsvið enaf gamalli venju hafi það verið gert í deild 150 sem sé timbursala sem þá hafiheyrt undir EK og SER. Verðkannanir hafi ekki verið á ábyrgð ákærða en hannhafi farið yfir þær og skoðað þær þegar þær bárust honum. Nauðsynlegt hafiverið að vita stöðu fyrirtækisins gagnvart samkeppnisaðilum. Í skjalinu„Hlutverk, markmið, stefna og ábyrgð Fagsölusviðs Byko“, sé liður sem kallist „Markaðsvakt“, en í þvífelist að framkvæma reglulegar verðkannanir hjá samkeppnisaðilum BYKO, fylgjastmeð breytingum á starfsemi þeirra, innkomu nýrra samkeppnisaðila eða nýrra varaog miðla þeim upplýsingum. Ákærði kvaðst kannast við þetta en verið sé að vísatil verðkannana sem hafi verið gerðar um árabil. Það hafi verið hugmynd ákærðaað verðkannanir yrðu á ábyrgð fagsölusviðs en það hafi ekki komið fram eftirmeðferð stjórnar og ekki verið kynnt þannig eftir breytingar stjórnar.Verðkannanir hafi heyrt undir vörustjórnunarsvið en verið framkvæmdar áfram ítimbursölunni. Þá hafi ákærði einnig stundum beðið menn um að láta framkvæmaverðkannanir. Ákærði kvað verðkannanir hafa átt að vera gerðar þannig aðhringja átti út í samkeppnisaðila til að útvega verðlistaverð. Ákærði hafi ekkilagt neinar línur um það á þessum tíma, hann hafi gert það löngu áður. Verðhafi þá verið kannað á þann máta að spurt hafi verið um nokkrar vörur eðatilboðs leitað í einhvern pakka en ákærði hafi komist að því eftir að málið varkært að verðkannanir hafi farið fram með þeim hætti sem liggur fyrir í málinu.Það hafi verið VJ og Ragnar Már sem hafi sinnt verðkönnunum. Ákærði kvaðst ekkihafa átt sérstakt samstarf við þá og ákærði Ragnar Már hafi ekki veriðundirmaður ákærða á ákærutímabilinu. Framburður ákærða Ragnars Más, um að hannhafi litið á ákærða Steingrím sem sinn yfirmann, var borinn undir ákærða. Kvaðákærði það hafa breyst sumarið 2010 en ákærði hafi ekki verið hans næstiyfirmaður eftir það. Ákærði hafi verið framkvæmdarstjóri þeirrar deildar semákærði Ragnar Már starfaði hjá sumarið 2010. Ákærði kvað sér hafa verið kunnugtum að verðkannanir hafi verið framkvæmdar eins oft og raun var en vörunúmerinhafi ekki verið mörg í heildarmyndinni. Kvað ákærði að verðlista hafi veriðhægt að sækja til viðkomandi samkeppnisaðila fara til þeirra og spyrja um verð.Þessar vörur séu ekki verðmerktar í hillum og því sé ekki hægt að kanna verðiðeins og í matvöruverslun. Þetta hafi því verið langfljótasta og skilvirkastaaðferðin. Eflaust hafi verið hægt að fá verðin á internetinu en ákærða minnti,haft eftir meðákærða Leifi, að það hafi verið mjög tafsamt að leita eftir verðiá heimasíðu Húsasmiðjunnar en ákærði hafi ekki kannað það sérstaklega sjálfur.Ákærði kvaðst ekki vita hvers vegna þessir vöruflokkar hafi valist í verðkönnunarskjaliðen þetta hafi verið helstu vörurnar í grófvöru. Ákæruliður 1.Ákærði kvaðst hafa vitað um það að verðkannanir fóru ígegnum síma og reiknaði með því að þannig væri framkvæmdin í flestum tilvikum.Um einstök tilvik kvaðst ákærði ekki hafa vitað sérstaklega. Tölvupóstur ásamtverðkönnun frá 14. september 2010 var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir tölvupóstinum sérstaklega. Skjaliðhafi verið notað til að sjá stöðu BYKO á samkeppnismarkaði en hann vissi ekkihvernig skjalið hafi verið notað að öðru leyti. Aðspurður um fyrirspurn frá SERum það hvort þeir eigi að bregðast við verði á 25x150 mm hjá Húsasmiðjunni,kvað ákærði þetta einhverjar bollalengingar frá SER en ákærði viti ekki hvaðátt hafi verið við. Ákærði gerði ráð fyrir að þarna hafi verið einhververðmunur sem hafi komið fram í verðkönnun en hann gæti ekki fullyrt hvorteitthvað annað hafi haft áhrif, hann vissi það ekki. Ákærði hafi hins vegarfengið mjög mikið af pósti frá vitninu KV þar sem hann hafi tilkynnt umverðbreytingar vegna hækkana frá birgjum. Þá kvað ákærði verðbreytingar ekkihafa átt sér stað á grundvelli verðkannana eingöngu heldur ef breytingar urðu áinnkaupskostnaði, gengi eða flutningskostnaði. Verðkönnun hafi hins vegar veriðhöfð til hliðsjónar.Ákæruliður 2. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til ákærða og fleirifrá 23. september 2010 var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst hafa fengið þannpóst en hann myndi ekki sérstaklega eftir honum. Þar komi fram, í fyrri tölvupóstsendingufrá ákærða til KV og fleiri, fyrirspurn um það hvort þeir eigi ekki að lækkagipsið um einhverjar krónur. Ákærði gerði ráð fyrir því að BYKO hafi ekki veriðlægstir í þessari vöru og gerði ákærði ráð fyrir að það væru örfá vörunúmer umað ræða. Fyrirtækið hafi verið með verðverndarstefnu í gangi og reiknaði ákærðimeð að það væri ástæðan fyrir þessu. Líklegt sé að verðkönnunin hafi þá veriðhöfð til hliðsjónar. Ákæruliður 3. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til ákærða, KV og SERvar borinn undir ákærða en með honum fylgdi verðkönnun 30. september 2010.Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir umræðu um þennan póst. Ákæruliður 4. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa hugmynd um hvers vegnavörutegundum sem kannaðar voru fjölgaði. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærðaog Leifs Arnar frá 8. október 2010, þar sem einnig kemur fram að þeirra verðséu komin inn, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessumtölvupósti.Ákæruliður 5. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til ákærða, KV og SER,verslunarstjóra BYKO, EK og BF ásamt verðkönnun í fylgiskjali, frá 15. október2010, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna hvað hafi verið gert meðþessar upplýsingar í framhaldi.Ákæruliður 6. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til ákærða, KV og SERásamt verðkönnun í fylgiskjali, frá 22. október 2010, var borinn undir ákærðaen þar komi fram að Múrbúðin hafi ekki gefið upp verð. Ákærði kvaðst ekki munahvað hafi verið gert með þessar upplýsingar í framhaldi. Tölvupóstur frá SERtil ákærða, Stefáns Inga, KV og EK, ásamt verðkönnun í fylgiskjali, frá 22.október 2010, var borinn undir ákærða en þar koma fram hugleiðingar um að hækkaverð á því timbri sem þeir geti. Þá er einnig spurt hvort þeir nái niður í verðMúrbúðarinnar. Ákærði kvaðst ekki muna hvað hafi verið gert með þessarupplýsingar í framhaldi.Ákæruliður 7. Tölvupóstur ásamt verðkönnun frá 29. október 2010 fráRagnari Má til ákærða og Leifs Arnar sama dag var borinn undir ákærða en þarkemur fram að Úlfurinn sé ekki inni í þeirri verðkönnun og það sé vonlaust aðfá verð frá þeim í gegnum síma. Ákærði kunni engar skýringar á þessum pósti entaldi að meðákærði Leifur hafi verið að lagfæra excel-skjalið eftir RagnarMá. Ákæruliður 8. Tölvupóstur frá Leifi Erni til Stefáns Inga ásamt verðkönnuní fylgiskjali, frá 4. nóvember 2010, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærðiekki muna sérstaklega eftir þessum pósti, enda pósturinn ekki sendur til hans. Ákæruliður 9. Tölvupóstur frá SER til ákærða ásamt verðkönnun ífylgiskjali, frá 19. nóvember 2010, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekkimuna hvað hafi verið gert með þessar upplýsingar í framhaldi en taldi líklegtað einhverju hafi verið breytt í kjölfarið. Tölvupóstur frá KV til ákærða,Stefáns Inga og SER, ásamt verðkönnun í fylgiskjali, frá 24. nóvember 2010, varborinn undir ákærða en þar kemur fram í efni skjalsins að verðbreyting frásíðustu verðkönnun sé frágengin. Ákærði kvaðst ekki muna hvað hafi verið gertmeð þessar upplýsingar í framhaldi.Ákæruliður 10. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til ákærða, KV og SER,EK, sölustjóra og verslunarstjóra, ásamt verðkönnun í fylgiskjali, frá 26.nóvember 2010, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessusérstaklega. Tölvupóstur frá KV til ákærða og Stefáns Inga frá 26. nóvember2010 var borinn undir ákærða. Ákærði mundi ekki eftir þessum pósti sérstaklegané efni póstsins. Ákæruliður 11. Ákærði neitaði að þetta væri að hans undirlagi. Ákæruliður 12.Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til ákærða, KV og SER,EK, sölustjóra og söludeildar BYKO ásamt verðkönnun í fylgiskjali, frá 10.desember 2010, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst hafa fengið póstinn og verðkönnunina.Fundargerð frá 13. desember 2010, þar sem ákærði, Leifur Örn, og tveir aðrirstarfsmenn voru mættir, var borin undir ákærða. Ákærði taldi örugglega að hannhafi fengið þessa fundargerð senda en slíkir fundir höfðu verið haldnirmánaðarlega á timbursviðinu. Hafi verið ákveðið að bæta vörutegund inn í verðkönnuninaog hafi framkvæmdin verið hjá meðákærða Leifi.Ákæruliður 13. Tölvupóstur milli Stefáns Inga Valssonar, Ragnars Más,ákærða, KV, SER, EK og sölustjóra ásamt verðkönnun í fylgiskjali, frá 16.desember 2010, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessusérstaklega. Tölvupóstur frá ákærða til SER, Stefáns Inga Valssonar og KV ásamtverðkönnun í fylgiskjali frá 17. desember 2010 var borinn undir ákærða. Í þeim póstikoma fram spurningar hvort þeir eigi að hækka pallaefni um 10% en Húsasmiðjansé 15% dýrari auk spurningar um hvert verðið sé á steinull frá Múrbúðinni.Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum tölvupósti sérstaklega.Ákæruliður 14. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til EK ásamtverðkönnun í fylgiskjali frá 21. janúar 2011 var borinn undir ákærða. Kvaðstákærði ekki kannast við hann. Tölvupóstur samdægurs frá KV til ákærða,sölustjóra, o.fl., ásamt sömu verðkönnun, var borinn undir ákærða. Kannaðistákærði ekki við þann tölvupóst. Tölvupóstur frá BF til SER, ákærða og EK, frá31. janúar 2011, var borinn undir ákærða en þar kemur m.a. fram spurning umhvort þetta gefi ekki tilefni til verðhækkunar og það strax, ekki veiti af tilað ná upp framlegð. Þá er einnig spurt hvort ekki þurfi að gera eina ítarlegriverðkönnun með mun fleiri vöruliðum. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu ogvissi ekki til hvers var verið að vísa með orðunum „verðhækkun eða ítarlegriverðkönnun“. Væntanlega væri verið að biðja einhvern á vörustjórnunarsviði aðhækka eða lækka vöru en hann taldi þetta óvanalegt þar sem Stefán Ingi væriekki á því sviði. Þá var ákærði inntureftir efnisinnihaldi í tölvupósti frá 14. janúar 2011 frá ákærða þar sem framkemur hvort þeir eigi ekki bara að halda sig við sama verðmun og hafi veriðáður en „þeir“ hækkuðu og leyfa þeim að leiða þessa hækkun. Ákærði kvaðst ekkivita til hvers var verið að vísa en um grófvöru væri að ræða. Varðandi að„leyfa þeim að leiða þessa hækkun“ kvaðst ákærði gerða ráð fyrir að „þeir“ eðaHúsasmiðjan hafi verið á undan að hækka verðið. Tölvupóstur frá SER á „FundurBYKO“ frá 14. janúar 2011 ásamt skjali sem bar heitið „Hvernig ætlum við að ná framlegðarmarkmiðumokkar fyrir 2011“ var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki muna eftir þeirriumræðu. Ákæruliður 15. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til SER, KV og ákærðameð fylgiskjali, merkt verðkönnun frá 21. janúar 2011, var borinn undir ákærðaen þar kemur fram fyrirspurn um hvort þeir eigi ekki að laga í hvelli verðið áþeim spónaplötum sem séu dýrari hjá BYKO en þeim. Kvaðst ákærði ekki muna eftirþessu sérstaklega en taldi að hann hafi viljað vera með lægra verð ensamkeppnisaðilarnir. Tölvupóstur frá SER til Stefáns Inga, KV og ákærða, varborinn undir ákærða, þar sem m.a. kemur fram að SER sjái að Húsasmiðjan sémiklu ódýrari en þeir í plast- og borðplötum og séu þeir með það á sérverði,Spyr SER hvort þeir eigi ekki að gera nákvæmari verðkönnun og þá líka hvaðvarðar sólbekkina og færa það í sérverð ef Húsasmiðjan sé ódýrari en þeir.Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu skjali en örugglega væri verið að vísa með„SV“ í sérverð BYKO. Ákæruliður 16. Tölvupóstur frá Ragnari Má til Leifs Arnar, Stefáns IngaValssonar og ákærða frá 28. nóvember 2011 með athugasemdinni að Úlfurinn svariekki, vikugömul verð séu hjá honum, líklega óbreytt, var borinn undir ákærða.Ákærði kvaðst ekki muna hvað hafi verið gert með þær upplýsingar. Ákæruliður 17. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða, Stefáns Inga og LeifsArnar með verðkönnun í fylgiskjali frá 4. febrúar var borinn undir ákærða. Ákærðikvaðst ekki muna eftir því skjali né hvað hafi verið gert með það. Borinn varundir ákærða tölvupóstur frá ákærða til Stefáns Inga Valssonar og KV þann 4.febrúar með athugasemdinni að samkvæmt verðkönnun Ragnars þá séu þeir aðeinshærri í fjórum tegundum spónaplatna og hvort BYKO eigi ekki að lækka undir þá.Þeir þurfi kannski að gera aðeins víðtækari könnun, svo og tölvupóstur frá KVtil ákærða og Stefáns Inga Valssonar 5. febrúar 2011 með athugasemd um að þeirskuli lækka sig strax á mánudagsmorguninn og KV sjái um það. Ákærði kvaðst ekkimuna eftir þessu sérstaklega. Með „víðtækari könnun“ kvaðst ákærði vera að vísatil spónaplatna. KV hafi lagt til að lækka þær strax á mánudeginum og líklegtað það sé á grundvelli verðkönnunar en ákærði kvaðst ekki hafa fylgst með því. Ákæruliður 18. Tölvupóstur frá Ragnari Má til Stefáns Inga og ákærða þann10. febrúar 2011 ásamt verðkönnun í fylgiskjali var borinn undir ákærða. Kvaðstákærði ekki muna hvað hafi verið gertmeð þessar upplýsingar. Ákæruliður 19. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða þann 18. febrúar 2011ásamt verðkönnun í fylgiskjali og athugasemdum um að hún sé klár, svo ogtölvupóstur sama dag frá ákærða til Stefáns Inga og KV ásamt verðkönnun ífylgiskjali og athugasemdum um að þetta sé orðinn mikill munur víða, og hvenærþeir hafi eiginlega hækkað, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði örugglegahafa fengið þennan tölvupóst en mundi ekki eftir honum. Upplýsingar sem þarkomi fram séu örugglega byggðar á verðkönnun en hann mundi ekki hvað var gert íframhaldi. Borinn var undir ákærða tölvupóstur frá ákærða til „FramlBYKO“ þann18. febrúar 2011 ásamt athugasemd þar sem vísað er til meðfylgjandi verðkönnunarog segir að Húsasmiðjan sé búin að hækka verð á grófri vöru. Þar sé umtalsverða hækkun að ræða miðað við síðustu verðkönnun og spyr ákærði hvort þeirþurfi ekki að ræða þetta á fundinum á eftir. Kvaðst ákærði ekki muna eftirþessu en tölvupósturinn kæmi sannanlega frá honum. Fundargerðframkvæmdastjórnarfundar þann 18. febrúar 2011 þar sem á dagskrá var m.a.verðkannanir var borin undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir því um hvaðvar rætt á fundinum en fannst líklegt að tekin hafi verið ákvörðun um að hækkaverð í skrefum. Í fyrra tölvubréfinu hafi verið vísað til meðfylgjandi verðkönnunarog að Húsasmiðjan hafi verið búin að hækka verð á grófri vöru. Sú verðkönnunhafi örugglega verið höfð til hliðsjónar. Tölvupóstur frá KV til ÞS í BYKO þann18. febrúar 2011, þar sem fram kom að SER hafi fengið bakþanka og viljiframkvæma verðhækkanir í nokkrum skrefum og því þurfi KV að biðja ákærða aðhækka útsöluverð á nokkrum vöruflokkum um 4,5%, einn vöruflokk um 2,5% og annanvöruflokk um 10%, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki muna eftir þessu. Þá var tölvupóstur frá KV til níuverslunarstjóra í BYKO, sölustjóra, ákærða, EK, Stefáns Inga, PA, ásamtfylgiskjali sem bar heitið „Verðhækkanir á timbri og kambstáli 18.02.211“ ogathugasemd um að verðhækkanir á timbri og kambstáli verði framkvæmdar eftirlokun þann sama dag, auk þess sem móttakendur voru beðnir um að taka niðurviðkomandi verðlista sem liggi frammi hjá þeim og prenta út nýja daginn eftir,auk þess að verðhækkanirnar séu mismunandi eftir vöruflokkum og séu tilkomnarvegna hækkunar frá birgjum þeirra, borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki munaeftir þessum pósti en taldi rétt að verðhækkanir hafi verið vegna verðhækkanafrá birgjum eins og fram kæmi í póstinum.Ákæruliður 20. Símtal á milli ákærðaog Leifs Arnar, þar sem ákærði bað Leif um að láta gera verðkönnun, var boriðundir ákærða. Ákærði kvað Leif örugglega hafa látið framkvæma verðkönnun aðbeiðni ákærða. Í símtalinu komi fram að það hafi átt að bæta við tegundum.Ákærði mundi ekki eftir því. Aðspurður um hvað ákærði meinti með „Vatnslímdar ogstandard“ kvaðst ákærði hafa viljað hafa nákvæmari verðkannanir en taldi aðþetta símtal hafi verið einstakt. Ákærði mundi ekki í hvaða tilefni hann hafibeðið um þetta en taldi að legið hafi fyrir hækkun frá birgjum. Hafi það ekkerthaft með verð Húsasmiðjunnar að gera en verðkönnun hafi verið höfð tilhliðsjónar. Tölvupóstur frá STS til Æ frá 4. febrúar 2011 svo og tölvupósturfrá Leifi Erni þann sama dag til STS, þar sem Leifur biður STS um að láta Æklára fyrir sig þessa verðkönnun um leið og hann komi, og „þá bara fyrirHúsasmiðjuna; taka eigi út öll gömlu verðin en það væri beðið eftir þessu ogbæta þurfi í þetta fleiri spónaplötum en séu í skjalinu, fleiri þykktir ogallar gerðir“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst þekkja Æ en minntist þessekki að hann hafi beðið hann um verðkönnun. Tölvupóstur frá Leifi Erni til„9Group“, KV, SER, EK og ákærða, Stefáns Inga, sölustjóra BYKO og verð@Byko.isfrá 28. febrúar 2011, ásamt verðkönnun í fylgiskjali, var borinn undir ákærða.Kvaðst ákærði ekki muna eftir þessum tölvupósti. Símtal við Leif Örn frá samadegi var borið undir ákærða. Kvaðst hann ekki hafa velt fyrir sér hvernigupplýsinganna við verðkannanir hafi verið aflað. Tölvupóstur frá ÞS til KV meðefnisheitinu „Hækkun á útsöluverði“ þann 28. febrúar 2011 var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir þessum tölvupósti. Borinn varundir ákærða tölvupóstur frá KV til söludeildar byggingarsviðs, sölumanna í timburdeild,aðstoðarverslunarstjóra, sölustjóra, ákærða, EK og PA, með tilkynningu umhækkun um 5-10% á völdum vöruflokkum eftir lokun þann daginn og að hækkuninværi vegna hækkana frá birgjum, og kvað ákærði það örugglega vera réttarupplýsingar. Ákæruliður 21. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða og Stefáns IngaValssonar ásamt verðkönnun í fylgiskjali frá 3. mars 2011 með athugasemdinni„Tilbúið“ var borinn undir ákærða. Kvaðst hann ekki muna sérstaklega eftirþessu. Tölvupóstur sendur af ákærða til KV, Stefáns Inga Valssonar og LeifsArnar, með athugasemdinni hvort þeir eigi ekki að hætta að bera saman birkikrossviðeins og þeir hafi alltaf gert, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki munaeftir þessu sérstaklega. Skjal sem ber yfirskriftina „Hvernig eigum við að ná framlegðarmarkmiðumokkar fyrir 2011“ var borið undir ákærða og þásérstaklega liður þar sem segir eftirfarandi: „PAND og hans fólk er aðfara yfir allar vörur og hækka eftir því sem hægt er miðað við „árangurríkaverðlagningu“ (hækka og/eða lækka) og líka almennt hækka eftir verðkönnunum PAND“.Ákærði kannaðist við skjalið og kvað tilganginn hafa verið að bæta rekstrarafkomunaog nauðsynlega hafi þurft að gera eitthvað til að laga stöðuna en kvað þennanlið í skjalinu hafi verið ætlaðan PA og ekki snerta ákærða. Símtal milli ákærða og meðákærða Leifsfrá 10. mars 2011var borið undir ákærða. Ákærði kvað að eftir fyrriyfirheyrslur lögreglu hafi verið talið ámælisvert af hálfu rannsóknaraðilahvernig verðkannanir voru gerðar og því hafi ákærði farið fram á að því vinnulagisem viðhaft hefði verið yrði hætt og fyrri aðferðir teknar upp. Hægt hafi veriðað fara á netið en það hafi verið óvinnandi vegur. Ákærði kvað þetta hafa fariðfram á of vinalegum nótum. Aðspurður kvaðst ákærði aldrei hafa kannað með hvaðahætti verðkannanir voru gerðar á þessum tíma. Tæknilega séð hafi þær ekki veriðá ábyrgð ákærða en hann hafi aldrei talið að þær væru framkvæmdar á ranganhátt. Ákærði kvaðst hafa beðið ákærða Leif að gera verðkannanir á annan hátt enhafði verið og framkvæma þær eins og í „den“. Ákærði kvaðst hafa talið aðstarfsmenn hafi haft nokkuð frjálsar hendur við aðferðir við verðkannanir. Ákærukafli II. Ákærðitaldi atvikalýsingu rétta í þessum ákærulið en kvaðst lítið hafa vitað um aðupplýsinga væri aflað frá Úlfinum og hafi hann ekki verið sérstaklega upplýsturum það.Ákæruliður 2. Ákærðikvað háttsemina ekki hafa verið samkvæmt hans fyrirmælum. Þá vissi ákærði ekkihvað hafi verið gert með upplýsingar frá Úlfinum. Ákæruliðir 3-1. voru bornir undir ákærða. Ákærði kvaðstekkert vita um þá háttsemi sem þar sé lýst né hvað hafi verið gert með þærupplýsingar. Símtal þar sem Ragnar Már ræðir viðónefndan starfsmann Úlfsins var borið undir ákærða, en í því kemur fram aðRagnar Már segist vera að selja á sérverði plötur, og eiga sér stað samræður umframleiðendur og verð. Ræða þeir m.a. um lágt verð í stórum tilboðum sem ákærðuStefán Ingi og Steingrímur hafi með að gera. Þá spyr ákærði Ragnar Már hvortþeir hafi eitthvað verið að breyta verðum. Ákærði kvað sér ekki hafa veriðkunnugt um að samskipti starfsmanns BYKO ogsamkeppnisaðila hafi verið á þennan hátt og hafi það komið ákærða á óvart. Þáhafi ekki verið lagt upp með slíka framkvæmd.Skjal um hlutverk, markið, stefnu og ábyrgð var borið undir ákærða.Kvaðst ákærði halda að um sé að ræða kynningu á skipulagsbreytingum áfyrirtækinu 2010. Ákærði kvað forstjóra, SER, hafa verið sinn yfirmann. KV hafiverið vörustjóri á vörustjórnunarsviði og séð um innkaup og dreifingu í búðir.Ákærði hafi verið fagstjóri fagsölusviðs og undir það heyri sérvörur o.fl.Ákærði kvaðst hafa fengið verðkannanir sendar í tölvupósti til sín eftir að þærhöfðu verið framkvæmdar. Vörustjóri hafi mest haft með verðkannanir að gera þarsem vöruverð sé á hans ábyrgð. SER hafi gjarnan skipt sér af verði til aðstanda undir verðvernd sem BYKO hafi staðið fyrir. Til að geta staðiðvið verðvernd verði að hafa skilvirkar verðkannanir til að miða við.Skilvirkasta leiðin hafi verið að hringja og kanna verð. Auk þess hafi veriðhægt að fara á staðinn og sækja verðlista eða fara á heimasíður samkeppnisaðilaen það taki miklu lengri tíma. Ákærði kvað verðlista hafa legið frammi ítimburversluninni hjá BYKO og vissi ekki annað en að Húsasmiðjanhafi einnig verið með sambærilega verðlista í verslunum sínum. Ákærði kvaðverðbreytingar hafa verið á hendi KV. Ákærði taldi að það hafi verið hlutverkmeðákærða Leifs Arnar að láta framkvæma verðkannanir. Aðspurður um að meðákærðiLeifur hafi fengið fyrirmæli um að láta verðkannanir fara fram, kvað ákærði þaðrétt. Ef Leifur hafi ekki verið við þá hafi aðstoðarverslunarstjóri látiðframkvæma þær ef ósk um það hafi komið fram. Ákærði kvað Leif ekki hafa haftneinar heimildir til að breyta verðum. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað umstöðu Úlfsins á samkeppnismarkaði. Sú verslun hafi í huga ákærða ekki skiptmiklu máli á markaðnum. Tölvupóstur frá Ragnari Má til Stefáns Inga, LeifsArnar og ákærða frá 4. febrúar 2011 ásamt verðkönnun í fylgiskjali var borinnundir ákærða. Í því skjali kemur fram verðmunur Úlfsins og BYKOen þar sé mínus á öllum samanburðarverðum. Ákærði kvað verðmun í gipsi veralítinn en krossviður væri mjög erfiður í samanburði. Það gæti skýrt verðmuninn.Taldi ákærði litla áherslu hafa verið lagða á verð Úlfsins. Þessi verðmunurværi hins vegar ekki í samræmi við verðverndina. Tölvupóstur frá Ragnari Má tilLeifs Arnar, Stefáns Inga og Steingríms frá 28. janúar, ásamt verðkönnun ífylgiskjali og athugasemdum um að„Úlfurinn svari ekki, vikugömul verð séu hjá honum og líklega óbreytt“,var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðstekki geta svarað fyrir efni póstsins og kvaðst ekki hafa spáð í það hvers vegnaverðkönnun hjá Úlfinum hafi komið inn í október 2010. Ákærði kvað, aðspurður umverðkannanir sem komu frá meðákærða Ragnari Má, þær hafa verið hafðar tilhliðsjónar við verðlagningu hjá BYKO. Þátaldi ákærði að verðlistar sem lægju frammi væru prentaðir út eftir þörfum efþeir kláruðust eða ef verð breyttust. Ákærði kvað verðkannanir ekki hafa veriðá hans könnu á fagsölusviði en þær væru fyrst og fremst skjal fyrir vörustjóra,þ.e. KV og Stefán Inga, og þeir hafi viljað hafa sig með í ráðum varðandiverðbreytingar. Aðspurður um það hversu mikið vægi þær vörur í veltu grófvörudeildarhefðu haft, sem voru í verðkönnunarskjalinu, kvaðst ákærði ekki geta svarað þvíen kvað þær vörur sem voru í verðkönnunumhafa verið þverskurður yfir vörur í grófvörum og þarna hafi verið vörur semhafi skipt máli. Ákærukafli IV. Símtalmilli ákærða og meðákærða Júlíusar, starfsmanns Húsasmiðjunnar, þann 28. febr.2011 var borið undir ákærða. Aðspurður kvaðst ákærði hafa borið ábyrgð átilboðsgerð grófvöruhluta BYKO, m.a. átt að leggja línurnar tilannarra starfsmanna. Kvað ákærði þetta símtal hafa verið vanhugsað en tilgangurákærða með þessu símtali hafi verið að afvegaleiða Húsasmiðjuna með röngumupplýsingum. Tilgangurinn hafi verið að fá Húsasmiðjuna til að breyta verðumsínum í ljósi upplýsinga frá ákærða. Þær upplýsingar hafi hins vegar veriðalrangar og ekki átt við neitt að styðjast. T.d. hafi 4% hækkun átt að farafram á einu ári en ekki nokkrum vikum. 4% hafi bara verið einhver tala sem hannhafi slegið fram en um framlegð hafi verið að ræða. Aðspurður um það hvað„hjaðningavíg“ hafi þýtt, kvað ákærði það þýða að slást blóðugum slag.Aðspurður um að ætla að „handstýra tilboðsgerð“, kvað ákærði það hafa veriðrangt hjá sér, þeir hafi verið fjórir sem hafi stýrt tilboðsgerð. Ákærði kvaðstekki hafa upplýst neinn um þetta símtal sitt. Kvað ákærði umfjöllunina umrekstur verslananna á Selfossi og Akureyri hafa verið alranga frá sinni hálfu.Ákærði kvaðst hafa talið að Júlíus hafi ekkert haft með tilboð að gera enJúlíus hafi sennilega verið eini maðurinn sem ákærði hafi verið málkunnugur íHúsasmiðjunni á þessum tíma. Aðspurður hvað ákærði hafi meint með því að „dragavagninn“ kvað ákærði það þýða að sá semdragi vagninn hafi verið á undan með verðhækkanir. Ákærði var inntur eftir þvíhvað hann hafi meint með því að „slást á eðlilegum nótum“. Kvaðst ákærði hafasamþykkt ýmislegt í símtali þessu án þess að hafa hugsað út í það. Aðspurður umað „hækka levelið“, kvaðst ákærði hafa meint þessi 2%. Með því að tiltakatvisvar sinnum 2% kvaðst ákærði hafa ætlað að leika á meðákærða Júlíus. Ákærðivar inntur eftir því hvað hann hafi átt við með orðunum „ég vona að þú merkirþetta“, og kvaðst ákærði hafa verið að vísa til þess að tilboð fari á milliverslana. Aðspurður um það hvað ákærði hafi meint með orðunum „þið hafið ekkigott af þessu“, kvað ákærði það veraeinhverja vitleysu af sinni hálfu. Aðspurður um „græna efnið“ kvað ákærði þaðvera gagnvarið timbur. Þá sé vísað í valvöru í símtalinu og kvað ákærði þaðvera parket, flísar, innihurðir o.fl. Það séu aðrar vörur en grófvörur. Ákærðifullyrti að hann hafi aldrei hringt slíkt símtal áður. Á þessum tíma hafireksturinn verið mjög erfiður. Tölvupóstur frá ákærða til EK, ásamt fundargerðfrá 25. febrúar 2011, og framlegðarátak í tilboðsgerð var borið undir ákærða enþar kemur fram að það þurfi að hækkaframlegð um 1-2% frá og með 1. mars 2011. Ákærði kvaðst kannast við þessa umræðu.Ákærði kvað 1,5% hækkun hafa verið ákveðna á árinu. Tölvupóstur frá 25. og 28.febr. 2011, þar sem rætt sé um framlegðarátak í tilboðum mars 2011, var borinnundir ákærða og hann inntur eftir því hvort þessi tölvupóstur tengdist símtalinuvið meðákærða Júlíus. Kvað ákærði að þetta framtak hafi átt að standa alltárið. Tölvupóstur frá Leifi Erni Gunnarssyni til JÓ, Ragnars Más, V, VJ, VM ogVBA frá 1. mars 2011 var borinn undir ákærða en þar sé vísað til þess að þeirmuni eflaust fá tilkynningu frá ákærða síðar þann dag þess efnis að öll tilboðsem fari yfir vissa upphæð muni fara í gegnum ákærða og Stefán Inga. Ákærðikvaðst hafa sent þennan tölvupóst sjálfur en tilgangurinn með símtalinu hafiverið að gefa villandi upplýsingar. Taldi ákærði að textinn í tölvupóstinumværi frá meðákærða Leifi. Tölvupóstur frá SP á hópa ásamt fundargerð framkvæmdarstjórafundarþann 1. mars 2011 var borinn undir ákærða en þar komi fram í lið 3,verðhækkanir, lið 4. verðkannanir og lið 7, framlegðarmál. Ákærði kvað umræðu þessafundar ekki hafa tengst símtalinu við Júlíus. Tölvupóstur frá Leifi Erni þann1. mars 2011 til JS, Leifs Arnar, Ragnars Más, STS, VJ, VM og VB, ásamtfylgiskjali um framlegðarátak í tilboðum í mars ásamt athugasemdum um að þeirfari eftir þessu í einu og öllu, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst munaeftir þessum pósti en átakið hafi verið lengi í bígerð. Tölvupóstsamskipti frá2. mars 2011 milli ákærða og SP, þar sem kemur fram að þeir séu að hræra í ansimörgum breytum núna, hækka útsöluverð, vöruhúsaálag, reyna að hækka einingaverðí tilboðsgerð, að rætt hafi verið um 1,5% og að öll sala fari ekki í gegnumtilboðsgerð hjá þeim og að 1,5% hafi verið það sem þeir ræddu um, voru borinundir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir þessum pósti. Kvaðákærði niðurstöðuna hafa verið 1,5% hækkun og sagði að ekki hafi verið uppihugmyndir um að gera þetta tvisvar sinnum eins og hann hafi sagt í símtalinu.Símtal frá 2. mars 2011 var borið undir ákærða og hann inntur eftir því hvortþað væri ekki í samræmi við símtalið við meðákærða Júlíus, en þá hringdi ákærðií SIG, sölumann BYKO á Selfossi. Bað ákærði SIG að hækkasig eins og hann gæti og senda upplýsingar um það til ákærða. Þá lagði hannfyrir SIG að taka ákvörðun, stundum verði að „brjóta reglurnar“. SIG ætti síðanað senda tilboðið til umsagnar til ákærða. Þetta snúist um að fá Húsasmiðjunatil að hækka sig svo að þeir þurfi ekki að vera á þessum verðum. Kvað ákærðiþetta bara hafa verið einhverjar tölur sem hann nefndi, enda hafi hann sagt aðengar reglur giltu. Aðspurður um að senda hafi átt ákærða tilboð yfir ákveðinnifjárhæð til samþykkis, kvað ákærði þá hafa sett upp nýtt eftirlitskerfi semþeir hafi verið að vinna eftir. Aðspurður um tilefni símtals ákærða við SIGkvað ákærði það hafa verið vegna fyrirspurnar frá SIG um fyrirkomulag á tilboðsafsláttum.Tölvupóstur frá 4. mars 2011 frá SER til ákærða, þar sem fram kemur að heldurvirðist framlegðarprósenta vera að hækka, var borinn undir ákærða. Kvaðstákærði ekki muna eftir þessu sérstaklega. Aðspurður hvort þessi tölvupósturtengdist verðhækkunum, kvað ákærði þetta tengjast mörgum þáttum sem hafi haftáhrif á batnandi framlegð. Aðspurður hvort hann hafi verið að vísa tilundanfarinna daga eða undanfarinna vikna, kvað ákærði klárlega sig vera að vísatil undanfarinna vikna. Ákærði kvað fjóra starfsmenn hafa fengið tölvupóst umað fjórir starfsmenn hafi átt að fara yfir tilboð sem hafi verið yfir 250.000krónur. EK og BF hafi átt að sjá um verslunarhlutann og ákærði og Stefán Ingihafi átt að sjá um grófvöruhlutann. Fundargerð framkvæmdastjórnarfundar frá 1.mars 2011, þar sem fjallað sé m.a. um verðkannanir og fram komi að þeir séuundir í flestum flokkum sem ákærði skoði og bregðist við, var borin undirákærða. Ákærði lýsti þessu svo að SER hafi viljað að BYKOværi lægst í listaverði og því hafi þurft að lækka einhverjar vörur. Aðspurðurum það hvort Júlíus myndi taka mark á upplýsingum ákærða í símtalinu, kvaðstákærði ekki hafa getað vitað hver hans viðbrögð yrðu. Ákærði Leifur Örn Gunnarsson. Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði sök í öllum ákæruliðum enkvaðst geta staðfest þá háttsemi sem tilgreind er í ákæru. Hann hafi starfaðsem verslunarstjóri timburverslunardeildar BYKO. Sú deild hafi fallið undir grófvörusvið.Starf hans hafi falist í almennum rekstri timburverslunarinnar, m.a.mannahaldi. Ákærði hafi hafið störf sem gjaldkeri árið 1999 og verið þar tilársins 2003. Þá hafi ákærði farið í nám og sé með BA gráðu í lögfræði. Ákærðihafi aftur hafið störf hjá BYKO árið 2007 á sviði sem hét Tæknisölusvið, semhafi þá séð um stærri sölur. Ákærði hafi byrjað sem verslunarstjóri árið 2008.Yfirmenn hans hafi verið Steingrímur Birkir Björnsson sem framkvæmdastjóri byggingarsviðsí byrjun en árið 2010 hafi staða ákærða flust undir EK sem hafi veriðframkvæmdastjóri verslunarsviðs og aðstoðarforstjóri. Ákærði hafi þrátt fyrirþað litið á meðákærða Steingrím Birki sem sinn yfirmann þar sem mikil samvinnahafi verið á milli þessara deilda. Ákærði hafi verið með mannaforráð yfir umþrjátíu manns í byrjun en eftir hrunið hafi þurft að fækka mönnum. ÁkærðiRagnar Már hafi verið undirmaður ákærða en KI hafi verið samstarfsmaður sinn oghafi ákærði þá verið kominn í starfið hans en KI hafi þá heyrt tæknilega beintundir meðákærða Steingrím. Ákærði og meðákærði Ragnar Már hafi verið meðskrifstofur á sömu hæð í starfstöð BYKO. Ákærði kvað verðkönnun hafa heyrt undirsig en hún hafi verið stunduð á þeim tíma er ákærði hóf störf og hún hafihaldið áfram í rútínu eftir það. Aðspurður kvaðst ákærði ekkert hafa haft með verðkannanirnarað gera en Ragnar Már hafi séð um þær með því að hringja og fá uppgefin verð. Íhverja hann hringdi vissi ákærði ekki og kvaðst hafa haft lítinn áhuga á þessu.Þá kvað ákærði þá hafa getað náð í verð í gengum heimasíðu Húsasmiðjunnar enheimasíða þeirra hafi verið mjög slæm og því tekið mjög langan tíma að aflaverðupplýsinga eftir þeim leiðum. Auk þess hefðu þeir getað farið í verslanir tilað ná í uppgefna verðlista. Öruggasta leiðin hafi verið að hringja því að þaðsé aldrei öruggt að rétt verð sé í verðlistum eða á netinu. Ákærukafli I.Ákæruliður 1. Ákærði kvaðst ekki muna hvort sú verðkönnun, sem þar séákært fyrir, hafi verið gerð að fyrirmælum ákærða, hann hafi yfirleitt ekkiskipt sér af þeirri framkvæmd. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða og StefánsInga þann 13. september 2010, þar sem verðkönnun fylgdi með í fylgiskjali og súathugasemd kom fram að þeirra verð væru komin inn, var borinn undir ákærða.Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum tölvupósti sérstaklega. Aðspurður af hvaðatilefni hann hafi fengið þennan tölvupóst sendan kvaðst ákærði vera næstiyfirmaður Ragnars Más og samkvæmt goggunarröðinni fái hann afrit þessara pósta.Eina sem ákærði hafi gert hafi verið að kanna hvort Stefán Ingi eða SteingrímurBirkir hafi einnig fengið póstinn og ef ekki þá hafi ákærði áframsent póstinntil þeirra. Ákærði hafi ekki beðið um það persónulega að könnunin væri gerð.Kvað ákærði verðkannanir hafa verið skoðaðar af framkvæmdastjórn en ákærði hafiekkert haft með verðbreytingar að gera og hann hafi lítinn áhuga haft á þessum verðkönnunum.Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa veitt því sérstaka athygli að símanúmerstarfsmanna Húsasmiðjunnar hafi verið inni í excel-skjalinu sem verðin vorufærð inn á. Aðspurður sérstaklega kvaðst ákærði ekki hafa komið að því að búatil excel-skjalið sem unnið var með af hálfu Ragnars Más fyrir utan að lagavillur í formúlum, sem ákærði Ragnar Már eyddi kannski út óvart, og að setjainn dálk fyrir Múrbúðina að beiðni Steingríms Birkis en það sé eina aðkoma hansað skjalinu. Aðspurður um „TB“ og „SV“ íexcel-skjalinu, kvað ákærði það standa fyrir tilboðsverð og sérverð sem bæruekki neinn afslátt. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgst með því hvort einhverjarverðbreytingar hafi orðið hjá BYKO eftir verðkannanir. Ákæruliður 2. Ákærði kvað þessa verðkönnun ekki hafa verið að fyrirmælumákærða, enda hafi hún verið í vissri rútínu. Hafi ákærði Ragnar Már ekki veriðvið þá hafi ákærði ekki látið framkvæma verðkönnun nema ákærði hafi fengiðsérstök fyrirmæli þar um. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða og Stefáns Ingaásamt verðkönnun frá sama degi var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki munaeftir þessu sérstaklega. Ákærði kvaðst gera ráð fyrir því að hann hafi lesiðpóstinn, hann geri það yfirleitt. Ákærði kvaðst ekki hafa verið viðstaddur verðkönnuninaog ekki vita hvort eða hvernig hún hafi verið nýtt í framhaldi.Ákæruliður 3. Kvað ákærði sömu svör eiga við og við fyrri ákæruliði. Kannaðistákærði við að hafa fengið tölvupóst sem byggt var á í þessum ákærulið. Ákæruliður 4. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærðu Steingríms Birkis ogLeifs Arnar frá 8. október 2011, þar sem verðkönnun fylgdi með þeimathugasemdum að „þeirra verð væru komin inn“, var borinn undir ákærða. Kvaðstákærði hafa fengið þann póst. Sömu svör eigi við og að ofan.Ákæruliður 5. Tölvupóstur frá ákærða til meðákærða Ragnars Más ásamtverðkönnun var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna hvers vegna hannhafi sent það skjal á Ragnar Má. Þar hafi verið búið að taka út öll verð enRagnar Már hafi oft skemmt skjöl og ákærði þá þurft að laga formúlur. Taldiákærði að það ætti við í þessu tilviki. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærðaog Stefáns Inga þann 15. október 2011 þar sem verðkönnun, „frumskjal“, fylgdimeð sem fylgiskjal ásamt athugasemd um að „þeirra verð væru komin inn“, varborinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu sérstaklega né hvað séverið að leiðrétta. Ákæruliður 6. Tölvupóstur frá Ragnari Má til Stefáns Inga og ákærða frá22. október 2010, ásamt verðkönnun og athugasemdum um að „Múrbúðin hafi aldreitíma til að gera verð og Úlfurinn sé með sömu verð og í síðustu viku“, varborinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum pósti en hann hafiekki velt því fyrir sér hvernig þessara upplýsinga hafi verið aflað þegar hannsá bréfið en hann hafi vitað að Ragnar Már hafi hringt og aflað verða.Ákæruliður 7. Tölvupóstur frá Ragnari Má til Steingríms Birkis og ákærðafrá 29. október 2010, ásamt verðkönnun í fylgiskjali og athugasemdum um að„Úlfurinn sé ekki inni í þessari könnun, það sé vonlaust að fá verð hjá þeim ígegnum síma, tómar afsakanir, hafi ekki tíma og svo framvegis“, var borinnundir ákærða. Kvaðst ákærði ekki hafavelt þessum pósti neitt sérstaklega fyrir sér en það kæmi fram að meðákærðiRagnar Már hafi fengið upplýsingarnar í gegnum síma. Tölvupóstur frá ákærða tilSteingríms Birkis og Ragnars Más frá 29. október 2010, ásamt verðkönnun ífylgiskjali og þeim athugasemdum að þar komi „rétt skjal, línur hafi færst tilí fyrra skjalinu“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessusérstaklega en taldi að Ragnar Már hafi skemmt skjalið og ákærða sennilegaverið bent á það og ákærði lagað skjalið. Ákærði gæti þó hafa séð skemmdirnarsjálfur þegar hann opnaði skjalið, hann væri fljótur að sjá slíkar villur.Ákæruliður 8. Tölvupóstur frá ákærða til Stefáns Inga, ásamt verðkönnunfrá sama degi og þeirri athugasemd að „ekki fengjust uppgefin verð fráMúrbúðinni“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessumpósti. Þá mundi ákærði ekki á hverju hann byggði þá vitneskju sem standi ískjalinu. Upplýsingarnar hafi sennilega komið frá Ragnari Má eða öðrum sem gætihafa gert verðkönnunina. Æ hafi t.d. gert eina könnun þegar Ragnar Már varveikur en þá hafi verið ýtt á ákærða með að láta framkvæma verðkönnun. Ákæruliður 9. Tölvupóstur frá Ragnari Má til Stefáns Inga og Leifs Arnarfrá 19. nóvember 2010, ásamt verðkönnun og athugasemdum um að „óbreytt verð séhjá Úlfinum og hann hafi hringt í G í Múrbúðinni, sem hafi sagt Ragnari Má aðhringja í BB en hann svari ekki sína“, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærðiekki muna eftir þessum pósti. Varðandi starfsmann Múrbúðarinnar, sem nefndur séí póstinum, kvaðst ákærði ekki muna eftir því hvenær hringt hafi verið í þá enMúrbúðin hafi þá verið að opna grófvörudeild. Það hafi því átt að geraverðkönnun hjá þeim. Tölvupóstur frá ákærða til Stefáns Inga, ásamt skjali sember heitið „VERÐK.Rétt xlsx“ og þeirri athugasemd að „þar fylgi skjalið rétt ogformúlur hafi verið að leita upplýsinga í rangar línur fyrir Úlfinn“, varborinn undir ákærða. Ákærði mundi ekki eftir þeim pósti sérstaklega en hannhafi líklega verið að leiðrétta eða laga skjalið. Ákæruliður 10. Tölvupóstur frá Stefáni Inga Valssyni til Steingríms Birkis,KV, SER, EK, sölu- og verslunarstjóra BYKO, frá 26. nóvember 2010, var borinnundir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum pósti. Ákæruliður 11. Kvað ákærði sama svar eiga við þennan ákærulið og að ofan. Ákæruliður 12. Tölvupóstur frá Ragnari Má til Stefáns Inga og ákærða frá 2.desember, ásamt verðkönnun í fylgiskjali og þeim athugasemdum að það hafi orðið„smá breytingar hjá Úlfinum en þeirra verð séu komin inn“, var borinn undirákærða. Kvaðst ákærði greinilega hafa fengið póstinn. Fundargerð verslunarstjórafundarfrá 13. desember 2010 var borin undir ákærða. Ákærði kvað þessa fundi hafa íraun verið hjá grófvörusviði og hafi Steingrímur Birkir, KV og ákærði mætt áþessa fundi og farið yfir stöðuna. Aðspurður um þá bókun að bæta þyrfti fleiruinn í verðkönnunina, kvað ákærði það ekki vera á hans könnu að ákveða slíkt.Steingrímur Birkir hafi yfirleitt gefið sér fyrirmæli um það hvort einhverjarbreytingar hafi átt að gera á verðkönnunum. Ákæruliður 13. Tölvupóstur frá ákærða til Ragnars Más, ásamt verðkönnun ífylgiskjali frá 16. desember 2010, var borinn undir ákærða. Kvaðst hann hafa sent umræddan póst og líklega hafi hannverið að bæta inn línum eða laga breytingar á excel-skjalinu. Aðspurður umbreytingar á vöruliðum í verðkönnunum, kvað ákærði vöruliði stundum hafa dottiðút eða nýja vöruliði koma inn og sé það skýringin á því að fjölgun eða fækkunhafi orðið á vöruliðum í skjalinu. Ákærði kvaðst ekkert hafa haft með það aðgera hvort slíkar breytingar urðu en ákærði hafi ekki breytt þessu skjali nemaað beiðni. Tölvupóstur sendur sama dag frá Ragnari Má til Stefáns Inga ogákærða, ásamt verðkönnun og athugasemdum um að „óbreytt verð væri hjá Úlfinumog að hann hafi talað við G en Múrbúðin væri að bjóða Brasilíukrossvið 122x244cm á 2800 krónur plötuna“, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki munasérstaklega eftir þessu. Ákæruliður 14 og 15. Kvað ákærði sama svar eiga hér við þannig að háttsemin hafiekki verið að hans undirlagi eða ákvörðun. Ákæruliður 16. Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða, Stefáns IngaValssonar og Steingríms Birkis þann 28. janúar 2011, ásamt verðkönnun ífylgiskjali og athugasemdum um að „Úlfurinn svari ekki og vikugömul verð séufrá honum, líklega óbreytt“, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki munaeftir skjalinu. Ákæruliður 17. Í þeim ákærulið segir að ákærðu Ragnar Már og GuðmundurLoftsson hafi veitt hvor öðrum upplýsingar. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið varvið neinar breytingar á verðum í kjölfar þessarar verðkönnunar. Tölvupóstur frá4. febrúar 2011 frá Ragnari Má til Stefáns Inga og ákærða, sendur í framhaldiaf ofangreindu símtali ásamt verðkönnun, var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærðikannast við tölvupóstinn. Ákæruliður 18. Kvaðst ákærði ekki taka neina afstöðu til þessa ákæruliðs. Ákæruliður 19. Kvaðst ákærði ekki taka neina afstöðu til þessa ákæruliðs. Ákæruliður 20. Borið var undir ákærða símtal milli Steingríms Birki ogákærða þann 28. febrúar 2011, þar sem Steingrímur Birkir biður ákærða um aðláta gera verðkönnun ef hún hafi ekki þegar verið gerð eða kláruð. Það þurfi aðklára hana sem fyrst því að þeir séu sennilega að fara að hækka plöturnar.Ákærði kvaðst geta látið Æ í að gera verðkönnunina þar sem aðrir starfsmennværu ekki tiltækir. Ákærði kvaðst hafa litið á þessa beiðni Steingríms Birkissem fyrirmæli og því sent póst á aðstoðarverslunarstjóra sinn með beiðni um aðláta gera þessa könnun. Ákærði hafi sent tölvupóst á STS í framhaldi þar semhann hafi beðið hann um að láta Æ klára fyrir sig þessa verðkönnun um leið oghann komi. „Bara kanna Húsasmiðjuna og taka út öll gömlu verðin, það sé beðiðeftir þessu“. „Bæta þurfi í þetta fleiri spónaplötum en séu í skjalinu, fleiriþykktir og allar gerðir“. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvernig þessiverðkönnun fór fram utan að það hafi átt að hringja til að fá upp verð.Tölvupóstur frá Æ til ákærða þann 28. febrúar 2011 ásamt verðkönnun ífylgiskjali var borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki muna eftir bréfinusérstaklega en Æ hafi sent sér verðkönnunina og ákærði sent hana áfram íframhaldi. Ákærði hafi ekkert gert við verðkönnunina sem slíka. Tölvupóstur fráákærða til KV, SEE, Steingríms Birkis, sölustjóra og verð@byko.is þann 28.febrúar 2011 ásamt verðkönnun var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki munaeftir þessu sérstaklega en það sé áframsending á verðkönnuninni. Ákærði mundiekki hvers vegna hann hafi sent könnunina á alla þessa aðila. Hann hafi ekkiverið vanur að senda slíkt á verslunarstjóra eða vörustjóra og þá mundi ákærðiekki eftir því hvers vegna hann hafi sent forstjóra fyrirtækisins verðkönnunina.Ákæruliður 21. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa látið framkvæma verðkönnuninaog neitaði að hún hafi verið gerð að hans undirlagi. Tölvupóstur frá SteingrímiBirki til KV, Stefáns Inga Valssonar og ákærða þann 3. mars 2011, ásamtverðkönnun í fylgiskjali og þeim athugasemdum hvort „þeir eigi ekki að hætta aðbera saman þennan birkikrossvið eins og þeir geri alltaf“, var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu skjali sérstaklega. Ákærði kvað Steingrím Birki, yfirmannsinn, hafa hringt í sig og sagt sér aðhætta að láta gera verðkannanir á sama hátt og viðhafður var eftir að þetta málkom upp heldur láta hringja í fimm númer í hverjum vöruflokki, helst með númeraleynd,eins og gert hafi verið í „den“, tvö þrjú símtöl og að taka líka verðin ánetinu. Ákærði kvaðst hafa ákveðið að hunsa þessi fyrirmæli Steingríms Birkisog engar verðkannanir hafi verið framkvæmdar innan hans deildar eftir þetta.Aðspurður kvaðst ákærði hafa haft valdheimildir til að ákveða það. Ef ákærðihefði óskað eftir því að undirmenn hans breyttu aðferðum sínum, þá hefði veriðfarið eftir því. Aðspurður kvaðákærði verðkannanirnar hafa verið framkvæmdar þegar hann hóf störf og ekkiætlað annað en að hringt væri út og verð fengin hjá samkeppnisaðilanum og hannekki talið sig þurfa að fylgjast með því sérstaklega. Ákærði kvaðst ekki getasagt til um það hvort þær hafi verið á hans ábyrgð eða ekki, þetta hafi baraverið hluti af hans starfi á þessum tíma.Ákærukafli II.Ákærði neitaði því að sú háttsemi sem lýst er í ákæruliðnumværi að hans undirlagi eða að hans beiðni. Verðkannanir hafi verið framkvæmdarí rútínu og hafi ekki þurft að biðja um þær í hvert sinn. Ákærði kvað rétt aðákærði Ragnar Már hafi gert þá verðkönnun sem lýst er í ákærulið 1 og aðversluninni Úlfinum hafi verið bætt við á listann sem hafður var til hliðsjónarvið verðkönnunina. Taldi ákærði að meðákærði Steingrímur Birkir eða forstjórinnhafi lagt til að bæta Úlfinum í verðkönnunina. Ákærði kvaðst ekki þekkja tilhvaða vöruúrval hafi verið hjá þeirri verslun né hver hafi sett tiltekinvörunúmer inn í skjalið. Ákærði kvað rétt að starfsmaður hjá sér hafi framkvæmtverðkönnunina samkvæmt almennum fyrirmælum. Ekki hafi þurft að biðja um þaðsérstaklega, verðkannanir hafi verið gerðar á þessum tíma. Skjal með heitinu„BYKO Fagsölusvið, hlutverk, markmið, stefna og ábyrgð“ var borið undir ákærðaog liður í skjalinu undir heitinu „Markaðsvakt“ var borinn undir ákærða. Ákærðikannaðist ekki við „Markaðsvaktina“ sem komi fram í skjalinu. ÁkærðuSteingrímur Birkir og Stefán Ingi hafi heyrt undir fagsölusvið, sem allarverðkannanir hafi verið framsendar til, en verðkannanirnar hafi veriðframkvæmdar á timbursölusviði þar sem þar hafi verið starfsmenn til að sinnaþeim. Færri starfsmenn hafi verið á fagsölusviði. Verðkannanirnar hafi ekkiverið nýttar í timbursöludeild. Ákærði mundi ekki til þess að í starfslýsinguhans sé tiltekið að verðkannanir heyri undir hann. Þá var liður í skjalinuundir heitinu „Innkoma á verslunarstjórnarfundi“ borinn undir ákærða. Ákærðitaldi að hann hafi ekki setið þessa fundi og eigi tilvísun í þessum pósti ekkivið ákærða. Ákærði kvað fundi, sem hann hafi haldið og höfðu yfirskriftina „verslunarstjórafundir“,hafa heitið það frá gamalli tíð en ákærði hafi verið eini verslunarstjórinn semsat þá fundi timburverslunarinnar. Ákærði kvað engan almennan vettvang hafaverið til að ræða verðkannanir og mundi ákærði ekki til þess, né að rætt hafiverið um framkvæmd þeirra. Ákærði kvaðst hafa byrjað störf hjá BYKO árið 1999.Verðkannanir hafi þá verið byrjaðar en ákærði vissi ekki hvenær þær hófust.Ákærði hafi ekki þurft að hafa neina aðkomu að framkvæmd þeirra. Þá hafi ákærðiekki haft neinar heimildir til að ákveða verð né breyta verðum. Hann hafi ekkihaft neitt um það að segja umfram aðra starfsmenn. Þeir sem hafi tekiðákvarðanir um verð hafi verið vöruflokkastjóri, framkvæmdastjóri og forstjóri.Ákærði kvaðst hafa fengið tilkynningar um verðbreytingar oftast frá KV sem vöruflokkastjóraog einnig munnlega og þá hafi KV sent tilkynningar til verslunarstjóra, þ. á m.ákærða. Þeir hafi verið með verðlistaskjal sem hafi þurft að breyta og prentaút aftur til að setja fram í sal hjá þeim en verðlistar hafi legið frammi fyriralla. Ákærði kvaðst aldrei hafa hringt í samkeppnisaðila til að gera verðkönnunné svarað fyrirspurnum þeirra um slíkt. Ákærði kvaðst hafa vitað aðverðkannanir voru framkvæmdar með þeim hætti að hringt var í einhvern aðilainnan Húsasmiðjunnar sem gaf upp gildandi verðlistaverð á hverjum tíma. Aldreihafi verið farið fram á að skipst væri á upplýsingum í slíkum samtölum og umþað hafi ákærði ekki vitað. Ákærði kvaðst ekki hafa talið að Húsasmiðjan hafiframkvæmt verðkannanir á sama hátt og BYKO. Ákærði kvaðst halda að kerfi BYKO ávefnum hafi verið mun betra en kerfi Húsasmiðjunnar og því auðvelt að ná verðumBYKO af vefnum en það hafi hins vegar verið erfitt af vef Húsasmiðjunnar.Ákærði útskýrði að „afsláttarkjör“ væru sérkjör sem einstakir viðskiptavinirhafi fengið hjá BYKO og þau kjör væru aldrei upplýst. Væri þar helst um að ræðastóra verktaka. Það gæti verið allt annað verð en listaverð sem mátti nálgast ávefnum. Ákærði kvað meðákærða Steingrím Birki ekki hafa gefið sér fyrirmæli um framkvæmdverðkannana, það hafi ekki verið ástæða til að ræða framkvæmdina. Framburðurákærða Steingríms Birkis hjá lögreglu var borinn undir ákærða, þar sem haft ereftir Steingrími Birki að starfsmaður BYKO hafi hringt nafnlaust eða undirgervinafni í þjónustuver Húsasmiðjunnar og beðið um gervitilboð, sem innihaldinokkrar grófvörutegundir. Það væri af og frá að alltaf væri hringt í tiltekinnsama starfsmann Húsasmiðjunnar. Steingrímur Birkir hafi neitað því aðstarfsmaður BYKO hafi hringt og kynnt sig sem starfsmann BYKO og þyldi upplista á vörutegundum í þeim tilgangi að skiptast á verðum. Var þessi framburðurSteingríms Birkis borinn undir ákærða. Ákærði hafi sagt hjá lögreglunni aðverðkannanir hafi verið framkvæmdar eins og þær hafi verið gerðar fyrir þónokkrum tíma síðan en Steingrímur Birkir hafi ekki komið nálægt framkvæmdkannana í mjög langan tíma. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum framburði hjálögreglu en hann hljóti að hafa sagt þetta. Ákærði kvað rétt að SteingrímurBirkir hafi hringt í sig eftir yfirheyrslur hjá lögreglunni og farið fram á aðákærði léti framkvæma verðkannanir eins og þær hafi verið gerðar í „den“, semsé mun nær því og ákærði hélt að þær væru framkvæmdar. Ákærði kvaðst ekki hafavitað um stöðu verslunarinnar Úlfsins á markaði. Niðurstöður verðkannana frá18. febrúar 2011 voru bornar undir ákærða þar sem fram kemur að verð Úlfsins ermiklu lægra og óbreytt á milli mánaða. Ákærði kvaðst ekki geta svarað því hvortverð Úlfsins hafi skipt BYKO máli og ákærði hafi ekkert með eftirvinnslu verðkannanahaft að gera. Ákærði Stefán Ingi Valsson. Ákærði kom fyrir dóminum og neitaði sök í öllum ákæruliðumen kvað háttsemina sem tilgreind sé í ákæruliðum hafa átt sér stað. Kvaðstákærði hafa starfað hjá Bykó á ákærutímabilinu sem sölustjóri fagsölusviðs. Hanshlutverk hafi verið að gera tilboð til verktaka og heimsækja þá og „sækjasölur“. Fagsölusvið hafi heyrt undir meðákærða Steingrím Birki. Ákærði kvaðsthafa starfað í þrjátíu ár hjá BYKO. Fyrir núverandi stöðu hafi hann veriðsölustjóri timburverslunar, verslunarstjóri, verkstjóri og almennur starfsmaður.Yfirmaður ákærða hafi verið meðákærði Steingrímur Birkir og hafi þeir unniðnáið saman. Ákærði hafi verið yfirmaður JS og GR. ÓS hafi tekið við af ákærðasem verslunarstjóri en meðákærði Leifur tekið við starfi ÓS. Þar áður hafiákærði verið verslunarstjóri Leifs en ekki eftir að Leifur tók við stöðu ÓS.Ákærði hafi ekki verið yfirmaður meðákærða Ragnars Más og ekki getað gefiðhonum nein fyrirmæli. Ákæruliður 15. Skjal með heitinu „BYKO Fagsölusvið, hlutverk, markmið,stefna og ábyrgð“ var borið undir ákærða.Ákærði kannaðist ekki við skjalið. Kvað hann meðákærða Leif hafa séð umverðkannanir. Það eina sem ákærði hafi komið að þeim hafi verið að áframsendaþær að beiðni SER. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvernig verðkannanir fóru framá grófvöru, nema að það hafi átt að hringja og fá verð. Ákærði kvaðst þó aldreihafa spurst fyrir um það. Í því hafi verið starfsmaður og hafi hann fyllt útlista við það. Ákærði kvaðst ekki hafa útbúið excel-skjalið, en hann héldi aðhún heiti ÁK, ritari framkvæmdarstjóra, sem hafi útbúið skjalið. MeðákærðiLeifur hafi séð um að láta framkvæma verðkannanir. Ákærði kvaðst hafa rekið áeftir Leifi með að láta gera verðkannanir ef rekið hafi verið á eftir ákærða enhann taldi að aldrei hafi komið til þess. Taldi ákærði að verðkannanir hafiupphaflega verið þannig að hringt hafi verið úr leyninúmeri og verð kannað áfáum vörum en einhvern tímann hafi þetta breyst og engin umræða hafi átt sérstað um það. Taldi ákærði að hægt hefði verið að fá þessar upplýsingar í gegnumvefinn en hann hafi ekki staðreynt það. Ákærði hafi þó vitað að verið var að kannayfir eitt hundrað vörunúmer á ákærutímabilinu. Tölvupóstur frá Ragnari Má tilákærða og Leifs Arnar, ásamt verðkönnun í fylgiskjali og athugasemdum um aðþeirra verð væru komin inn, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst hafa fengiðþennan tölvupóst til að senda á SER. Ákærði hafi örugglega kynnt sér verðin ífylgiskjalinu í leiðinni og ákærði kannaðist við vörunúmerin. Þessar vörur hafiekki endilega verið vörur sem seldust mikið en ákærði hafi ekki vitað hversvegna þessi vörunúmer hafi verið sett inn í skjalið. Ákærði kvað ÁK hafa hættfyrir mörgum árum og ekki starfað á árinu 2010. Hún hafi því ekki breyttskjalinu á ákærutímabilinu. Aðspurður um bein símanúmer í skjalinu tilstarfsmanna Húsasmiðjunnar, kvaðst ákærði ekki þekkja þau. Tölvupóstur frá ákærðatil Steingríms Birkis, KV og SER þann 13. september 2010 ásamt verðkönnun ífylgiskjali var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir skjalinu enhann hafi sent það á Steingrím Birki. Aðspurður kvaðst ákærði hafa breytt heitiá fylgiskjalinu þar sem hann hafi vistað verðkönnunina í tölvunni sinni. Ákærðihafi skoðað verðin í skjalinu. Ákærði kvaðst ekki hafa gert neitt með skjalið,ákærði hafi ekki getað breytt verðum en hann hafi getað látið skoðanir sínar íljós við Steingrím Birki, SER og KV. Taldi ákærði að þeir hafi farið meðskjalið fyrir framkvæmdastjórn sem hafi séð um verðbreytingar. Tölvupóstur fráKV til SER, ákærða og Steingríms Birkis þann 14. september 2010, með þeimathugasemdum að þeir „virðist ekki þurfa að SV merkja 25x150 miðað við sölunaþað sem af sé september, hins vegar sjái hann ekkert á móti því í sjálfu sér aðgera það; Múrbúðinni virðist ganga afskaplega hægt með nýju timbursöluna“, varborinn undir ákærða ásamt fyrri tölvupósti sendum sama dag frá SER til StefánsInga Valssonar, Steingríms Birkis og KV þar sem SER spyr hvort þeir eigi aðbregðast við verði á 25x150 mm hjá Húsasmiðjunni. Ákærði kvaðst ekki muna eftirþessum samskiptum eða „að bregðast við“ og vissi ekki hvað það þýddi og ákærðivissi ekki hver niðurstaðan hafi verið. KV hafi örugglega sent tilkynningu tilþeirra ef hann hafi lækkað eða hækkað verð á vöru. Ákærði hafi ekki svaraðþessum tölvupósti og hafi örugglega verið úti að selja. Ákærði kvað SteingrímBirki og SER hafa verið í framkvæmdarstjórn, KV hafi verið innkaupastjóri ogákærði sölustjóri og hafi því fengið sendar upplýsingar um hækkanir eðalækkanir en hann hafi aldrei tekið ákvarðanir um það. Þá kvaðst ákærði ekkiminnast þess að hafa lagt slíkt til og farið hafi verið eftir því. Ákærði kvaðað það hafi átt að gera verðkannanir vikulega og samkvæmt fyrirmælum SER hafihann átt að senda SER þær vikulega. Ef SER hafi rekið á eftir verðkönnun hafiákærði einnig gert það við sína undirmenn. Tölvupóstur frá Ragnari Má til LeifsArnar og ákærða þann 23. september 2010, ásamt verðkönnun í fylgiskjali ogathugasemd um að þeirra verð væru komin inn, var borinn undir ákærða. Ákærðikvaðst ekki muna eftir póstinum en ákærði hafi átt að senda póstinn áfram.Tölvupóstur frá ákærða til Steingríms Birkis og KV þann 23. september 2010ásamt verðkönnun í fylgiskjali var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki munaeftir póstinum en kvaðst greinilega hafa sent hann. Nafnabreyting á viðhenginusé vegna þess að ákærði hafi vistað skjalið í tölvunni hjá sér. Aðspurðurkvaðst ákærði ekki hafa getað lagað skjalið eða breytt því þar sem hann kynniekki mikið í excel. Taldi ákærði að tölvupósturinn hafi farið fyrirframkvæmdastjórn. Tölvupóstur frá Steingrími Birki til ákærða og KV þann 23.september 2010 með þeirri fyrirspurn „hvort þeir eigi ekki að lækka gipsið umeinhverjar krónur“, og síðan svar í tölvupósti frá KV sama dag til SteingrímsBirkis og ákærða um að „það sé búið“, var borinn undir ákærða. Ákærði mundiekki eftir póstinum né umræðu um efni hans. Tölvupóstur frá Ragnari Má tilákærða og Leifs Arnar þann 30. september 2010 ásamt verðkönnun í fylgiskjalivar borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki muna eftir póstinum en hann hafiáframsent hann til Steingríms Birkis,SER og KV eins og annar tölvupóstur beri með sér. Tölvupóstur á milli ákærðuRagnars Más, ákærða og Leifs Arnar með verðkönnunum í fylgiskjali dagana 8. og15. október 2010 var borinn undir ákærða og hann inntur eftir nafnabreytingusem fylgiskjölin beri með sér. Kvaðst ákærði einungis hafa vistað skjölin ítölvunni sinni í þeim tilgangi að eiga þau. Um skýringu á því að Ragnar Már séþá að senda ákærða verðkannanir, þegar ákærði var verslunarstjóri, kvað hannákærða Ragnar Má hafa sent verðkannanir á ákærða áður og bara haldið því áfram.Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða og Leifs Arnar, ásamt verðkönnun ífylgiskjali með þeim athugasemdum að Múrbúðin hafi aldrei tíma til að gefa verðog Úlfurinn sé með sömu verð og í síðustu viku, var borinn undir ákærða. Ákærðikvaðst ekki muna eftir póstinum né efni hans né hver hafi sett Múrbúðina inn ískjalið. Minnti ákærða að Steingrímur Birkir hafi beðið Leif um það.Tölvupóstur frá ákærða til Steingríms Birkis, KV og SER, ásamt verðkönnun ífylgiskjali þann 22. október 2010 og þeirri athugasemd að Múrbúðin hafi ekkigefið upp verð, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessumpósti. Um það að Múrbúðin gæfi ekki upp verð vissi ákærði ekki á hverju hannbyggði þær upplýsingar, sennilega hafi þær skýringar komið úr fyrri tölvupósti.Tölvupóstur frá ákærða til Steingríms Birkis, KV og SER, ásamt verðkönnun semfylgiskjal þann 22. október 2010 með þeim athugasemdum að „Múrbúðin gæfi ekkiupp verð“ og svarpóstur frá SER til sömu aðila þar sem hann spyr hvort þeireigi ekki að „hækka verð á timbri m.a. um 2% í burðarvið og tæp 3% í alhefluðu“og fleiri hugleiðingar um verð á grófvöru, var borinn undir ákærða. Ákærðitaldi að einhver umræða hefði farið fram um verðkannanir en mundi ekki hver.Tölvupóstur frá Leifi Erni til Steingríms Birkis, ákærða og Ragnars Más, ásamtverðkönnun í fylgiskjali og athugasemd um að þar kæmi „rétt skjal“, var borinnundir ákærða. Kvaðst ákærði ekki muna eftir umræðu um þetta skjal. Tölvupósturfrá Leifi Erni til Stefáns Inga og Steingríms Birkis 4. nóvember 2010, ásamtverðkönnun í fylgiskjali og þeirri athugasemd að „ekki fengjust upp verð hjáMúrbúðinni“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessumtölvupósti en hann hafi fengið hann. Þá kvaðst hann ekki hafa velt því neittfyrir sér varðandi athugasemdina um Múrbúðina né hvernig verðkönnunin fór framog hann hafi örugglega sent póstinn áfram eins og venjulega á KV o.fl.Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða og Leifs Arnar frá 19. nóvember 2010,ásamt verðkönnun í fylgiskjali með athugasemdum um að verð væri „óbreytt hjáÚlfinum og G í Múrbúðinni hafi sagt Ragnari Má að hringja í BB sem svari ekkisíma“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir umræðu um þettaefni og hafi ekki velt því fyrir sér hvernig þessar kannanir fóru fram. Tölvupósturfrá Leifi Erni til ákærða og Ragnars Más frá 19. nóvember 2010, ásamtverðkönnun sem fylgiskjal og athugasemd um „að þar væri rétt og formúlur hafiverið að leita upplýsinga í rangar línur fyrir Úlfinn“, var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftirþessum pósti og ekki vita hvort þessi póstur hafi verið mikilvægur, meðákærðiLeifur gæti eflaust svarað því. Aðspurður kvaðst ákærði hafa átt, að beiðniSER, að senda honum verðkannanir vikulega. Tölvupóstur frá KV til SER,Steingríms Birkis og ákærða þann 24. nóvember 2010, með efnislýsingu um aðverðbreyting skv. síðustu verðkönnun væri frágengin, var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftirþessum pósti né til hvaða verðbreytinga væri verið að vísa. Tölvupóstur frá 26.nóvember 2010 sem áframsendur var á milli ákærða, Ragnars Más, Leifs Arnar, KVo.fl., m.a. með þeirri athugasemd „hvort þeir ættu ekki að minnka verðmuninn ágræna efninu um alla vega helming“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekkivita hvað hafi verið gert með þá verðkönnun sem þar fylgdi með, hann hafiáframsent skjalið. Tölvupóstur frá 2. og 10. desember 2010 var borinn undirákærða en hann kvaðst ekki muna eftir þeim pósti en hann hafi áframsent þanntölvupóst og fylgiskjöl. Aðspurður sérstaklega kvað ákærði vörunúmer sem komafram á skjali 755 ekki vera inni í excel-skjalinu. Fundargerð verslunarstjórafundar frá 13. desember 2010, þar semákærði var einnig mættur, var borin undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki muna eftirfundargerðinni og mundi ekki eftir umræðu um verðhækkanir en vöruflokkastjóri ogframkvæmdastjóri hafi þá tekið ákvörðun um verðbreytingu ef einhver hefurverið. KV og hugsanlega Leifur hafi getað bætt inn á skjalið og mögulegaSteingrímur Birkir. Ákærði hafi ekki gert það. Tölvupóstur frá Ragnari Má tilákærða og Leifs Arnar frá 16. desember 2010 ásamt verðkönnun í fylgiskjali varborinn undir ákærða. Ákærði kvaðst sjá að þeim vörum sem ræddar hafi verið um ífyrra skjali hafi verið bætt inn í verðkönnunina, þ.e. panel og vatnsklæðningu.Ákærði hafi framsent þann póst á Steingrím Birki, KV, SER, EK og sölustjóra. Tölvupósturfrá 17. til 20. desember 2010, ásamt verðkönnunum og athugasemdum um að „þeir[KV] hafi verið búnir að ákveða að hækka græna efnið“, og hugleiðingum um hvortþeir eigi að hækka pallaefni um ca. 10% þar sem Húsasmiðjan sé 15% dýrari en þómeð sitt efni á tilboði, hvert sé verðið á steinullinni frá Múrbúðinni og fl., varborinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum samskiptum.Tölvupóstur frá ákærða þann 17. desember 2010 til SER, með þeirri athugasemd aðþeir gefi sér ekki upp verð og hann þurfi að fá verktaka til að fá verð í þettafyrir sig, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst hafa verið að reyna að fáverð á steinull frá Múrbúðinni sem hann hafi ekki fengið. Hann hafi örugglegatalað við G eða aðra hjá Múrbúðinni og vel gæti verið að hann hafi hringt enMúrbúðin hafi ekki viljað gefa upp verðin sín og ekki viljað vera í samkeppni.Það væri skýringin á þessum pósti. Ákærði var inntur eftir því hvers vegna vörunúmerumhafi fækkað í verðkönnunarskjali sem sent var með tölvupósti 12. janúar 2011.Ákærði kvaðst engar skýringar hafa á því. Ákærði var inntur eftir því hversvegna verðkönnunarskjal sem hann fékk í tölvupósti hafi fengið annað heitiþegar hann áframsendi skjalið á EK þann 12. janúar 2011. Kvaðst ákærði hafavistað skjalið í tölvunni sinni áður en hann áframsendi það og þar með hafi heitiðá skjalinu breyst. Tölvupóstur frá ákærða til Steingríms Birkis, KV, SER,verslunar- og sölustjóra, þann 12. janúar 2011, sem síðan var áframsendur meðathugasemdum um „hvort þetta gæfi ekki tilefni til verðhækkunar og það strax,ekki veiti af að ná upp framlegð og hvort ekki þurfi að gera ítarlegriverðkönnun með mun fleiri vöruliðum“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðstekki kannast við þá umræðu. Tölvupóstur frá 19. janúar 2011 var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum pósti en ástæða þess að hann ættiað setja verðhækkunarferli í gang hafi örugglega verið verðkönnunin. Verðhækkunarferliðhafi hins vegar átt að fara í tölvudeildina, ákærði kvaðst ekki geta svarað þvíhvers vegna hann hafi átt að framkvæma það. Það hljóti að vera eitthvert ferlieftir verðkönnun. Ákærði kannaðist ekki við að annaðhvort BYKO eða Húsasmiðjanhafi átt að leiða ákveðin verð. Tölvupóstur frá 14., 17., 21. og 28. janúar2011, þar sem verðkannanir fylgdu með í fylgiskjali, skjal um framlegðarmarkmiðog ýmsar athugasemdir, s.s. að Húsasmiðjan hafi hækkað timburverðin og það sétækifæri fyrir BYKO að hækka líka, enda hafi heimsmarkaðsverð á timbri hækkað, hvaðþeir segi um það ákærði og EK og hvort þeir haldi ekki bara sama verðmun oghafi verið áður en þeir hækkuðu og að leyfa Húsasmiðjunni að leiða þessahækkun, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki vita hvað hafi verið gertvið þessar upplýsingar og mundi ekki eftir þessum samskiptum. Tölvupóstur fráákærða til SER, KV og Steingríms Birkis, sem síðan var endursendur fráSteingrími Birki með þeirri spurningu hvort þeir „eigi ekki að laga verðið áþeim spónaplötum sem séu dýrari hjá þeim en Húsasmiðjunni í hvelli“ og svar fráKV um að það sé búið, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftirþessum samskiptum. Þá mundi ákærði ekki eftir umræðu um verð á spónaplötum.Verð hafi þó lækkað í kjölfar verðkannana. Tölvupóstur frá SER til ákærða, KVog Steingríms Birkis í kjölfar tölvupósts frá ákærða til þeirra, þar sem SERsegist sjá að Húsasmiðjan sé miklu ódýrari en þeir í plastborðplötum en þeirséu með það á sérverði og hvort BYKO eigi ekki að gera nákvæmari verðkönnun ogþá líka í sólbekkjum og færa það undir sérverð ef Húsasmiðjan sé ódýrari, varborinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekkimuna eftir þessari umræðu og vissi ekki hvað var gert með þessar hugmyndir. Ákæruliður 16.Ákærði mótmælti því að upplýst hafi verið um „tilboðskjör“,eingöngu verðlistaverð og mundi ekki eftir breytingum af hálfu Húsasmiðjunnar áþessum tíma og hann hafi aldrei átt samskipti við starfsmenn Húsasmiðjunnar.Tölvupóstur frá Ragnari Má til ákærða o.fl. frá 4. febrúar 2011 ásamtverðkönnun í fylgiskjali var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst hafa fengiðþetta tölvubréf og hafa áframsent það eins og venjulega. Tölvupóstur frá ákærðatil sölustjóra og verslunarstjóra þann 4. febrúar 2011 ásamt verðkönnun ífylgiskjali var borinn undir ákærða og þá hvers vegna hann hafi sent verðkönnuninaá sölu- og verslunarstjóra. Ákærði kvað ekkert sérstakt tilefni fyrir því að hannsendi póstinn á þessar deildir, það hafi verið gert til að þeir sæju verðkönnunina.Þetta séu um átta til níu manns. Tölvupóstur frá Steingrími Birki til ákærða ogKV í framhaldi af verðkönnun, með þeirri fyrirspurn „hvort þeir eigi ekki aðlækka sig undir Húsasmiðjuna og þá þurfi þeir kannski að gera víðtækarikönnun“, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessumsamskiptum né umræðu um víðtækari verðkönnun. Ákærði vissi ekki um hvað þaðsnerist nema að bæta við númerum í könnunina. Þá vissi ákærð ekki hvað var gertí framhaldi. Ákæruliður 18. Ákærði mótmælti orðalaginu „tilboðskjör“. Tölvupóstur frá10. febrúar 2011 þar sem verðkönnun er sem fylgiskjal var borinn undir ákærða.Ákærði kvaðst hafa fengið skjalið en hann hafi áframsent þær upplýsingar. Ákæruliður 19. Tölvupóstur frá ákærða til KV, SER, EK, sölu- ogverslunarstjóra, ásamt verðkönnun í fylgiskjali, var borinn undir ákærða.Ákærði kvaðst hafa fengið verðkönnunina senda með tölvupósti frá Ragnari Má ogsíðan áframsent á ofangreinda. Breyting á nafni skjalsins stafi af því að hannhafi vistað skjalið í tölvuna sína. Kvað ákærði sömu ástæðu eiga við umnafnabreytingar á fylgiskjalinu þegar hann áframsendi tölvupóstinn. Ákærðikvaðst ekki vita hvað hafi verið gert í framhaldi af þessari verðkönnun.Tölvupóstur frá Steingrími Birki til ákærða og KV þann 18. Febrúar, ásamtverðkönnun í fylgiskjali og þeirri athugasemd að „það sé orðinn mikill munurvíða og hvenær þeir hafi eiginlega hækkað“, var borinn undir ákærða. Ákærðikvaðst ekki muna eftir þessari umræðu né mundi hann eftir því hvort þar hafiverið átt við of mikinn mun á vöruverði. Tölvupóstur frá KV til ÞS og ákærða,Steingríms Birkis, PA, SER og EK frá 18. febrúar 2011, þar sem KV biður ÞS umað hækka útsöluverð á nokkrum vöruflokkum eftir lokun þann daginn, var borinnundir ákærða. Ákærði kvaðst mögulega hafa fengið þessar upplýsingar semsölustjóri en mundi ekki eftir umræðu um það. Tölvupóstur frá KV til ákærða ogfjölda annarra, þar sem tilkynnt var um að verðhækkanir á timbri og kambstáliyrðu framkvæmdar eftir lokun þann daginn og þeir vinsamlegast beðnir að takaviðkomandi verðlista sem liggi frammi hjá þeim og prenta út nýja daginn eftirog að verðhækkanirnar séu vegna hækkunar frá birgjum þeirra, var borinn undir ákærða.Ákærði kvaðst hafa fengið þetta skjal en ekki vita hvort það hafi verið réttmeð hækkun frá birgjum því að hann hafi ekki verið í samskiptum við þá.Aðspurður um meðferð á upplýsingum um hækkun frá birgjum, kvað ákærði KV hafahaft með það að gera. Tölvupóstur frá 28. febrúar og 3. mars 2011 var borinnundir ákærða þar sem verðkannanir voru sem fylgiskjöl. Kvaðst ákærði ekki munaeftir þessu né vita hvers vegna vöruflokkarnir sem kannaðir voru fóru úr 103 í106. Ákærði Stefán Ingi kvað það ekki hafakomið til tals á milli sín og forstjóra hvernig verðkannanir færu fram.Verðkannanir hafi ekki verið ræddar, forstjóri hafi á sínum tíma beðið um þettaog ákærði hlýtt því. Skjal með yfirskriftinni „Hvernig ætlum við að ná framlegðarmarkmiðumokkar fyrir 2011“, var borið undir ákærða og þá liðurinn „virkari verðkönnun“.Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessari umræðu, ákærði hafi bara verið beðinn umverðkannanir einu sinni í viku og hann farið eftir því. Ákærði kvaðst ekki munaeftir neinni breytingu á milli áranna 2010 og 2011. Ákærði kvað verðkannanirhafa hætt eftir að mál þetta kom upp en kvaðst ekki vita hvers vegna.Framburður ákærða hjá lögreglu var borinn undir hann. Aðspurður um það hvorthann hafi farið fram á það við sölumenn að þeir létu gera verðkannanir í gegnumsíma, kvað ákærði það eflaust vera rétt þegar hann var sölustjóri en hann myndiekki eftir því sérstaklega. Ákærði kvaðst ekki hafa neitað þessu hjá lögreglu,hann bara myndi ekki eftir því. Hann hafi verið verslunarstjóri árið 2004 eða 2005.Ákærði kvaðst ekki hafa spáð í það hvernig upplýsinga hafi verið aflað í verðkönnunumBYKO. Aðspurður kvað ákærði starfsmenn hafa mátt hringja undir nafni, það hafiekki verið bannað, hann sæi ekkert ólöglegt við það. Ákærði kvaðst hafa komið verðkönnunumí gang á sínum tíma að beiðni SER, þannig að hringt væri eftir verðum. Það hafiátt að hringja og fá verð og búið. Ákærði kvaðst gera greinarmun á því að biðjaum upplýsingar og um leið að fá upplýsingar á móti, það hafi ekki verið gert aðhans beiðni. Ákærukafli II.Ákærði vísaði í þessum ákærukafla til fyrri svara varðandiákærukafla I. Aðspurður kvaðst ákærði hafa séð í verðkönnunarskjölunum aðverslunin Úlfurinn var einnig í skjalinu en sú verslun hafi ekkert verið rædd áframkvæmdastjórafundum. Þá hafi ákærði ekki vitað hvenær Úlfurinn hafi bæst inní skjalið. Ákærði kvaðst ekki vita um það hvort meðákærða Ragnari Má hafi veriðgefin fyrirmæli um að hringja í Úlfinn. Framburður ákærða hjá lögreglu um að aðákærði Ragnar Már hafi átt að hringja í Úlfinn og fá upp verð var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu og halda að það hafi ekki verið frásér komið. Þá kvaðst ákærði ekki hafa gefið fyrirmæli um að veitasamkeppnisaðilum röng eða villandi upplýsingar um verð frá þeim. Ákærði kvaðsér ekki finnast óeðlilegt að hringja og spyrja um verð samkeppnisaðila. Þáhafi afsláttarkjör einstakra viðskiptavina ekki verið gefin upp í verðkönnunum.Ákærði kvaðst aldrei hafa fengið fyrirmæli um að láta framkvæma verðkannanirþannig að spurt væri um verð á móti. Framburður ákærða fyrir lögreglu, um þaðhverjum hafi verið falið að gera verðkannanir og að ákærði hafi kannast við aðhann hafi látið ákærða Ragnar Má gera þær, var borinn undir ákærða. Kvaðstákærði kannast við að hafa látið Ragnar Má gera verðkannanir og það hafi hanngert þegar hann gegndi stöðu verslunarstjóra. Tölvupóstur frá Ragnari Má tilLeifs Arnar, ákærða og Steingríms Birkis þann 28. janúar 2011, ásamt verðkönnuní fylgiskjali og athugasemdum um að Úlfurinn svari ekki, vikugömul verð ogsennilega óbreytt, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki vita hvort þaðhafi skipt máli að verð Úlfsins voru ekki inni í verðkönnuninni. Um verðkönnun frá12. janúar 2011, þar sem 30% verðmunur er á Úlfinum og BYKO í einum vörulið,kvaðst ákærði ekki þekkja það hvort menn hafi velt verðum Úlfsins fyrir sér,ákærði hafi ekki setið framkvæmdarstjórafundi. Ákærði Ragnar Már Amazeen.Ákærukaflar I og II. Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði sök. Kvaðst ákærði hafastarfað hjá BYKO frá árinu 2004 sem almennur starfsmaður við sölu í timbursöludeild.Sú deild heyri undir grófvörusvið en ákærði hafi ekki haft mannaforráð. Ákærðiværi menntaður húsasmiður. Næstu yfirmenn ákærða hafi verð meðákærðu, LeifurÖrn, Stefán Ingi og Steingrímur Birkir. Ákærði kvaðst neita refsiverðriháttsemi í öllum ákæruliðum en staðfesti að atvikin sem slík, er snerti ákærðaog lýst sé í ákæruliðum, séu rétt. Ákærði kvaðst hafa séð um verðkannanir fyrirBYKO þannig að hann hafi hringt og beðið um verð. Ákærði kvaðst ekkert munahvernig það hafi komið til að hann hringdi í samkeppnisaðila til að fá verðþeirra en hann hafi bara verið fljótari að ná í verðin þannig en að leita aðþeim á heimasíðum, m.a. heimasíðu Húsasmiðjunnar. Allur gangur hafi verið á þvíúr hvaða símanúmeri ákærði hafi hringt en það hafi verið nokkrar línur sem hafiverið í vali í símakerfinu. Verðkannanirnar hafi farið þannig fram að hann hafihringt, beðið um verð og skráð þau niður í excel-skjal hjá sér sem hann var meðí tölvunni. Almennt hafi verið um að ræða rúmlega hundrað vörunúmer og hafikönnunin farið að jafnaði fram vikulega. Hafi þetta verið hluti af hansstarfsskyldum. Yfirmenn hans hafi ráðið því að hann hafi gert þetta en aðallegahafi það verið meðákærði Stefán Ingi og sennilega Leifur líka. Komið hafi fyrirað ákærði hafi veitt upplýsingar á móti ef spurt var um verð hjá Bykó.Aðspurður kvaðst ákærði telja að hann hefði getað nálgast sömu upplýsingareftir öðrum leiðum, þessar upplýsingar hafi verið á heimasíðum að hann taldi ogí verðlistum. Þá kvað ákærði að viðbótardálkur fyrir Úlfinn hafi verið setturinn í excel-skjalið vegna fyrirmæla, hann myndi ekki hvenær eða hver hafi gertþað. Engin ástæða hafi verið fyrir því að ákærði gerði verðkannanir í gegnumsíma utan að hann hafi verið beðinn um það. Kvaðst ákærði ekki hafa veriðbeðinn um það sérstaklega að framkvæma þessar kannanir á annan hátt. Ákærðihafi alltaf hringt og kynnt sig en hann taldi víst að hans yfirmenn hafi vitaðum þann hátt. Staðfesti ákærði að þau símtöl sem koma fram í rannsóknargögnumlögreglu hafi átt sér stað á milli hans,Húsasmiðjunnar, Múrbúðarinnar og Úlfsins. Kannski verið einn eða tveir mennhjá Úlfinum sem hann hafi hringt í. Þástaðfesti ákærði að hann hafi sent verðkannanir í tölvupósti til meðákærðuLeifs Arnar og Stefáns Inga og eftir atvikum til Steingríms Birkis. Það hafiverið gert að þeirra beiðni. Þá minnti ákærða að gert hafi verið ráð fyrir aðverðkannanir væru gerðar í vikulok. Engin umræða hafi átt sér stað um það aðákærði kynnti sig ekki í slíkum símtölum. Aðspurður um framburð sinn hjálögreglu um að þetta ætti að vera „svona leyndó“, kvaðst ákærði ekki muna þaðsérstaklega í dag en líklega hefði hann munað það á þeim tíma. Ákærði kvaðstekki hafa útbúið eða hannað excel-skjalið sem verðin hafi verið færð inn í enhann hafi fært verðin inn í skjalið jafnóðum og hann gerði verðkannanir.Annaðhvort hafi það verið Stefán Ingi eða Leifur en ákærði var ekki viss um það.Ákærði taldi að hann hafi þó sett símanúmer meðákærðu Y og X hjá Húsasmiðjunniinn í skjalið sér til hægðarauka. Ákærða minnti að það hafi annaðhvort veriðákærði Stefán Ingi eða Leifur sem hafi sett inn vörunúmer Bykó í excel-skjalið,sem átti að kanna verð á hjá samkeppnisaðilunum. Auðkennin „TB“ og „SV“ þýdditilboðsverð og sérverð. Ákærði taldi að hann hefði sjálfur sett inn tilboðsverðog eða sérverð frá samkeppnisaðilanum þegar hann fékk upplýsingar um slíkt.Ákærði kvaðst ekki vita hvað tilvísunin „styttri“ og „lengri lengd“ stæðifyrir. Ákærði kvaðst ekki vita hvað hafi verið gert við þessar verðkannanir ogákærði mundi ekki til þess að hafa nokkuð spáð í það. Þá kvaðst ákærði ekkivita, né hafa fylgst með því hvort breytingar hafi orðið á verðum eftir hverjaverðkönnun. Ákærði útskýrði hvers vegna hringt hafi verið úr símanúmeri VJ enákærði hafi bara tekið þá símalínu. Að öðru leyti væri engin skýring á þessu.Tölvupóstsamskipti ákærða við meðákærðu voru borin undir hann og staðfestiákærði að hafa sent þann póst. Aðspurður um texta í tölvubréfi um að Úlfurinnhafi ekki viljað gefa upp verð, kvað ákærði það hljóta að vera rétt. Hvort átthafi verið við Múrbúðina í umrætt sinn, kvaðst ákærði ekki muna. Ákærði kvaðstalmennt ekki muna eftir efni tölvubréfa sem hann sendi til yfirmanna sinna enstaðfesti texta þeirra og skilaboð sem stöfuðu frá ákærða. Ákærði kvaðst ekkimuna hvenær hann hafi fyrst haft samband við ákærða Guðmund Loftsson, en honumfyndist hann oftast hafa hringt í ákærða Y en hann myndi ekki hvenær þaðbreyttist. Símtal frá 10. mars 2011 var borið undir ákærða þar sem hann ræddivið ákærða Y í Húsasmiðjunni. Ákærði var spurður hvort sá háttur væri hafður áað ef viðskiptavinur kvartaði undan verði BYKO, þá hringdi ákærði í samkeppnisaðilannog þeir bæru saman bækur sínar. Kvaðst hann ekki muna til þess að hafa látiðHúsasmiðjuna vita um eitt eða neitt. Ákærði kannaðist ekki við að það ætti aðhækka verð eftir verðkannanir. Slíkt hafi aldrei verið borið undir ákærða.Ákærði var ekki viss hvort timbursalan hafi heyrt undir fagsölusviðið eða ekkiá þessum tíma. Ákærði kvað verðkannanir hafa hætt eftir að mál þetta kom upphjá BYKO. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hver framlegð hverrar vörutegundar varen hann hefði getað gefið sér það með vissa vöruflokka. Aðspurður kvað hannlaun sín ekki hafa verið tengd framlegð en einhvern tímann hefði hann fengiðbónusa. Ákærði kvaðst hafa reynt að hringja í EGS í Múrbúðinni í nokkur skiptien Múrbúðinni hafi verið bætt inn í verðkönnunina af hálfu yfirmanna hans.Ákærði kvaðst aldrei hafa gert sér í hugarlund að hann hafi verið að brjóta lögmeð því að hringja í samkeppnisaðila og fá upp verð á tilgreindum vörum. Ákærðikvaðst ekki hafa haft heimild til að ákvarða framtíðarverð fyrir BYKO, eingönguhafi verið skipst á gildandi verðum. Þá kvað ákærði sína yfirmenn hafa hringt ísig og spurt hvort hann hafi fengið „verð hjá þeim“ eftir verðkannanir. Ákærðikvaðst hafa þekkt meðákærða Y frá gamalli tíð en þeir hafi kynnst þegar ákærðivann hjá Húsasmiðjunni fyrir lögnu síðan. Ákærði kvaðst ekki geta svarað þvíhversu oft meðákærði Y hafi hringt í sig til að fá verð, það gæti hafa veriðjafnoft og ákærði hringdi í Y en hann gæti ekki sagt neitt frekar til um það,hann myndi það ekki. Þá kvað hann þá eingöngu hafa rætt listaverð og efeitthvað hafi verið á tilboði eða á sérverði þá hafi þeir rætt það. Ákærðikvaðst ekki muna til þess að þeir hafi rætt fyrirhugaðar hækkanir eða lækkanirhjá fyrirtækjunum en þeir hafi kannski rætt veðrið og þetta venjulega. Aðspurðurum frásögn ákærða í skýrslutöku hjá lögreglu, þar sem hann nefnir Ó, kvaðákærði sig minna að viðkomandi Ó hafi beðið sig í upphafi um að hringja íHúsasmiðjuna við gerð verðkannana og þá ekki undir nafni. Nefndur Ó hafi þóekki verið yfirmaður sinn. Ákærði kvaðst aðspurður hafa litið á ákærða StefánInga sem sinn yfirmann, þótt hann hafi ekki verið hans næsti yfirmaður. Þaðhafi þó ekki verið neinar „pælingar“ hjá ákærða hvort Stefán Ingi væri hjá fagsölusviðieða í timbursölu. Ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hafi látið Stefán Ingavita það sérstaklega með hvaða hætti hann aflaði verðs í verðkönnunum enallavega hafi Stefán Ingi spurt sig hvort hann hafi fengið verð eftir að Húsasmiðjanhringdi, hann myndi það. Ákærði kvaðst aðspurður hafa verið beðinn um þaðsérstaklega að hafa samband við verslunina Úlfinn en mundi ekki hvort það hafiverið meðákærði Leifur eða Stefán Ingi sem báðu um það. Það gæti vel staðist aðþað hafi verið Stefán Ingi eins og ákærði sagði í lögregluskýrslu. Aðspurðurhvort það væri rétt að Stefáni Inga og Leifi hafi verið kunnugt um að skipsthafi verið á verðupplýsingum þegar hringt var á milli, kvað ákærði að ef hannhafi svarað því svo í skýrslu hjá lögreglu þá hafi hann munað það þannig.Ákærði myndi ekki sérstaklega eftir slíku í dag. Aðspurður kvaðst ákærði ekkihafa gert neinn greinarmun á því hvort hann eingöngu spyrði samkeppnisaðilannum verð eða þeir veittu hvor öðrum upplýsingar um sín verð í símtölum. Ákærðikvaðst ekki geta staðfest hversu oft hann hafi hringt í Úlfinn, kannski fimmsex sinnum til að fá upp verðin þeirra. Þá kvaðst ákærði hafa litið áverslunina Úlfinn sem keppinaut á markaðnum. Ákærði lýsti því að verktakar hringdu gjarnan inn og lýstu þvíhvað þeir væru að fara að gera og vantaði þá verð í ákveðin mörg vörunúmer.Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna sérstaklega eftir því að hafa rætt viðmeðákærða Steingrím Birki um framkvæmd verðkannana. Aðspurður hvers vegna hannhafi þá verið að senda verðkannanirnar til ákærða Steingríms Birkis kvaðst hannörugglega hafa verið beðinn um það en hann hafi litið á Steingrím Birki semsinn yfirmann. Ákærukafli V.Ákæruliður 1.Ákærði neitaði sök í þessum ákærulið en staðfesti að þessiháttsemi hafi átt sér stað sem lýst er í ákæruliðnum en kvaðst ekki munasérstaklega eftir símtalinu né við hvern hann hafi rætt. Þá taldi ákærði aðhann hafi einhvern tímann verið beðinn um að hringja í Múrbúðina, hann hafiekki sjálfur sett inn dálk í excel-skjalið fyrir Múrbúðina. Aðspurður um textaí tölvupósti um að „Múrbúðin hefði aldrei tíma til að gefa upp verð“, kvaðákærði þessi skilaboð hafi verið byggð á svörum Múrbúðarinnar. Aðspurður um þaðað ákærði hafi beðið starfsmann Múrbúðarinnar um að skiptast á verðupplýsingumvið BYKO, kvaðst ákærði ekki kannast við það. Þá kvaðst ákærði ekki munasérstaklega eftir tölvupósti sem fór á milli manna eða hvort eitthvað hafiverið gert við verðkannanir eftir að hann sendi þær í tölvupósti til sinnayfirmanna. Ákærði staðfesti að hann hafi verið beðinn sérstaklega um að hringjaí Múrbúðina af Stefáni Inga hafi hann sagt það hjá lögreglu. Við það hefði hannengu að bæta. ÁkærðiStefán Árni Einarsson.Ákærðikom fyrir dóminn og neitað sök. Kvaðst hann hafa starfað sem framkvæmdastjórivörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar, og vörustjórar hafi heyrt undir hann ogtimbursalan. Hann hafi starfað hjá Húsasmiðjunni frá árinu 2007. Næstiyfirmaður hans hafi verið SAS forstjóri. Aðspurður kvaðst ákærði ekki munahversu margir hafi heyrt undir hann en hann hafi stýrt stórum hlutaHúsasmiðjunnar. Staðfesti ákærði skipurit fyrir Húsasmiðjuna sem liggur fyrir ímálinu. Kvað ákærði VP hafa hætt í desember 2010. Að öðru leyti væri skipuritiðrétt. Ákærði kvað verðkannanir hafa heyrt undir VP. VP hafi komið til ákærða íjanúar eða febrúar 2010 þar sem hann bar ábyrgð á vinnu vörustjóranna og m.a. verðkönnunum.Sérstakt forrit hafi verið hannað til að halda utan um verðkannanir þannig aðhægt væri að koma þeim inn í hagtölur fyrirtækisins. Þá hafi verið ráðinnsérstakur maður til að sjá um verðkannanir. Ákærði hafi síðan tekið við starfiVP í árslok 2010. Ákærði kvaðst hafa borið ábyrgð á því eftir það aðverðkannanir færu fram og hafi ákærði gefið þau fyrirmæli að taka verð afnetinu. Þá hafi ákærði vitað að starfsmenn BYKO hafihringt til að fá upp verð í einstökum tilfellum. Ákærði hafi síðan fylgst meðþví hvort verð hækkuðu eða lækkuðu í tölvupósti. Ákærði kvaðst hafa vitað aðmánaðarlegar kannanir hafi farið fram og það hafi allir átt að gera. Menn gætuauðvitað hafa hringt og kannað verð þess í milli. Ákærði kvaðst ekki vita tilþess að verðkannanir í grófvörum hafi farið fram með öðrum hætti en aðrarverðkannanir en ákærði hafi líka vitað að verið var að hringja eftir verðum.Tölvupóstur frá Kenneth Breiðfjörð til Júlíusar og ákærða þann 27. janúar 2010,þar sem verðkönnunarlisti BYKO fylgir í fylgiskjali meðathugasemdinni að þar sé listinn sem BYKO geriverðkannanir eftir alla miðvikudaga, og hugmyndin sé að Y og þeir íþjónustuveri spyrji um sömu vörur á sama tíma og BYKO gerikönnun hjá þeim, var borinn undir ákærða. Ákærði kannaðist við tölvupóstinn envissi ekki til þess að neitt hafi verið gert með þennan póst. Aðspurður hvortmeðákærði Y hafi neitað að spyrja um verð á móti kannaðist ákærði ekki við þáumræðu. Ákærði kvaðst telja að þær vörur sem væru í verðkönnunarskjalinu værusennilega helstu vörur undir helstu vöruflokkum í grófvörunni. Ákærði kvaðstekki hafa vitað að það væru sömu vörur og var verið að hringja eftir og ekkivelt því fyrir sér. Ákærði vissi ekki hver hafi átt þá hugmynd sem fram kemur ítölvupóstinum. Ákærði mundi ekki til þess að hafa svarað honum heldur né að þaðhafi orðið einhver niðurstaða í framhaldi. Ákærði vissi ekki upphaf þess aðstarfsmenn BYKO fóru að hringja í starfsmennHúsasmiðjunnar til að fá verð. Borinn var undir ákærða tölvupóstur frá Kennethtil SE, VP og ákærða ásamt verðkönnunarskjali frá 27. janúar 2010 þar semKenneth segir að þar sé síðasta verðkönnunin. Hann hafi ekki náð í BYKOtil að kanna verðlagningu á græna efninu. Það sé á tilboði og þá þurfi þeir aðstilla það rétt af. Hann sé búinn að hringja fjórum sinnum en aldrei náðsambandi. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum pósti sérstaklega en ljóst sé aðverið var að kanna verð á græna efninu. Ákærði kvaðst hafa fengið um 150 til200 tölvuskeyti á dag og gerði ekki annað í vinnunni ef hann þyrfti að lesa þauöll. Ákærði kvaðst hafa fengið þennan póst og kvaðst ekki hafa hugmynd um þaðhver hafi samið skjalið sem var í viðhengi. Aðspurður um hvað það hafi þýtt að„Stilla verðið rétt af“, kvað ákærði aðlíklega væru þeir með þetta á tilboði og því hafi Húsasmiðjan þurft að lækkasig. Aðspurður kvað ákærði framkvæmdastjórnina hafa hist að morgni hvers dagsog farið yfir sölur í öllum vöruflokkum í versluninni og þá sérstaklega kannaðframlegðina. Ef framlegðin hafi versnað þá hafi orsökin verið gengi krónunnar,verð frá birgjum og kostnaður við flutninga. Ef framlegðin lækkaði þá féll þaðí hlut ákærða að kanna það hvers vegna framlegðin lækkaði í vörunni. Vörustjórarniráttu að fylgjast með þessu og ef framlegðin var að lækka þá var varan barahækkuð. Þessu samhliða var verð sambærilegrar vöru hjá samkeppnisaðilanumkannað og út frá þessum forsendum var verð vörunnar ákveðið. Tölvupóstur frá VPtil vörustjóra o.fl., 30. september 2010, vegna ráðningar Guðmundar Loftssonar,var borinn undir ákærða. Kvað ákærði nýjan forstjóra hafi komið í Húsasmiðjunaog hann hafi viljað láta efla verðkannanir. Það hafi verið ákveðið að ráðasérstakan starfsmann til að sinna þeim þætti. Ráðningarsamningur við GuðmundLoftsson hafi verið undirritaður af VP en VP hafi séð á þessum tíma um vörustjóranaen Guðmundur Loftsson um „Concord“ kerfið, að taka það út og sjá um að menngerðu þessar verðkannanir. Ef verðkannanir skiluðu sér ekki inn í Concord-kerfiðvar það hlutverk VP að kanna hversvegna. Ákærði gerði ráð fyrir því að VP hafi farið yfir starfslýsingu Guðmundarmeð honum þegar hann hóf starfið. Eftir að VP hætti störfum hafi engin breytingorðið á framkvæmd verðkannana, ákærði hafi fengið þær mánaðarlega í framhaldi.Fundargerð stjórnarfundar Húsasmiðjunnar frá 16. mars 2011, þar sem m.a. kemurfram að forstjóri setji upp kannanir vegna verkferla sem kynnu að vera brotnir,var borin undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki kannast við þetta skjal. Ákærðivissi ekki annað en að verkferlarnir hafi verið eins og hann hafi áður lýst.Tölvupóstur sendur frá ákærða til Guðmundar Loftssonar og VP þann 14. október2010, þar sem fram komi að Guðmundur sé kominn með allar heimildir sem vörustjóriog geti þá lagfært verð og tilboð í samráði við vörustjóra, var borinn undirákærða. Kvað ákærði þá hafa lent í vandræðum með helgartilboð og vörustjórar voruekki við þannig að Guðmundi hafi verið veitt heimild til að breyta verði,aðallega tengt tilboðsvörum í öllum vöruflokkum. Guðmundur hafi einnig verið vörustjórumtil aðstoðar. Tölvupóstur sendur frá ákærða til nokkurra aðila innanHúsasmiðjunnar, með efnislýsingunni „Byko voru að gera könnun á öllu draslinu“þann 17. desember 2010 og þar sem ákærði segir að hann hafi verið búinn að ræðavið Y en BYKO hafi ekki verið að hringja í hann aðundanförnu, auk þess að hann biður viðtakendur að láta sig vita og Guðmundþegar þeir geri verðkönnun, var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki munasérstaklega eftir þessum tölvupósti, „... að láta ákærða og Guðmund vita þegarþeir gerir verðkönnun“. Þetta hafi vafalaust átt við um allar vörur. Ákærðikvaðst eingöngu hafa verið að biðja um upplýsingar um verðkönnun af forvitnisem kaupmaður. Tölvupóstur frá ákærða til vörustjóra Húsasmiðjunnar 19. janúar2011 var borinn undir ákærða. Kvað ákærði Húsasmiðjuna hafa verið að fara íverðhækkanir á öllum vörum Húsasmiðjunnar og því hafi þessi tölvupóstur veriðsendur til allra vörustjóra. Framkvæmdastjórnin hafi tekið ákvörðun um það. Tölvupósturfrá 17. til 19. janúar 2010, þar sem fram kemur tilboð frá Húsasmiðjunni tilviðskiptavinar upp á 167.837 krónur í spónaplötur o.fl., athugasemd frá IR tilSE um að í svona smá tilboðum sé BYKO aðtaka þá í „rassg“ og mismunur sé 20-30% eftir vöruflokkum, var borinn undirákærða. Ákærði kvað að þarna væri verið að gera tilboð að fjárhæð 167 þúsundkrónur frá Selfossi og tölvupóstur komi þar sem kvartað sé undan því að „veriðsé að taka þá í rass..... þiljur séu 29% ódýrari hjá Bykó“. Af þeim sökum hafiorðið að lækka vöruna. Þær vörur sem væru taldar upp í tölvupóstinum værusvokallaðar valvörur en ekki grófvörur. Valvörur væru t.d. flísar og gólfefni,innréttingar, hurðir, gluggar of.l. Verðkönnunarlisti frá Guðmundi Loftssynivar borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir skjalinu eða hafa séðþað. Ákærði kvaðst á þessum tíma ekki hafa setið vörustjórafundi en þar hafiverið farið yfir verðþróun o.fl. Ákærði hafi verið í öðru starfi á þessum tímaen VP hafi sinnt þessu starfi og setið vörustjórafundi, eða frá janúar tildesember 2010.Ákæruliður 1. Ákærðineitaði því að þetta símtal hafi farið fram að hans undirlagi. Ákærði kvaðstekki vita neitt um þetta mál. Ákærði hafi lagt fyrir undirmenn sína að geraverðkannanir mánaðarlega. VP hafi borið ábyrgð á verðkönnunum en sérhannaðforrit hafi séð um að koma upplýsingum úr verðkönnunum inn í hagtölurHúsasmiðjunnar. Verðkönnunarskjal frá BYKO varborið undir ákærða. Ákærði kannaðist ekki við þau vörunúmer sem þar komi fram.Þá séu ekki sambærileg heiti í þessu skjali og hjá Húsasmiðjunni. Ákæruliðir 2 til 18. Skjalsem ber heitið „samanburður á söluverði“ frá Guðmundi Loftssyni, þar semverðsamanburður kemur fram á níu vörutegundum Húsasmiðjunnar annars vegar oghjá samkeppnisaðilum hins vegar og fannst á skrifstofu ákærða, var borið undirhann. Kvað ákærði þetta skjal vera prentað út úr Concord-kerfinu. Guðmundurhafi unnið alla vöruflokka inn í það kerfi en Guðmundur hafi þó fengiðupplýsingar frá vörustjórum um það hvort og hvaða vörunúmer hafi átt að taka útúr könnuninni eða setja inn í verðkönnunina. Sambærilegt skjal og að ofangreinir og fannst á skrifstofu ákærða Júlíusar var borið undir ákærða. Ákærðikvað Guðmund Loftsson hafa prentað slíka lista út fyrir alla vörustjórana.Ákærði kvaðst ekki vita hvers vegna Guðmundur hafi aflað upplýsinga um þær vörursem voru í verðkönnunarlistanum. Guðmundur hafi átt að senda slíka listamánaðarlega á ákærða til að hafa sér til hliðsjónar. Vel gæti verið að hannhafi fengið slíka lista oftar ef verðbreytingar hafi verið örar. Þessir listarhafi síðan farið inn á framkvæmdastjórafundi mánaðarlega og samanburðurinnskoðaður. Concord-kerfið hafi verið hannað um mitt sumar 2010 til að auðveldaþeim að bera saman verð samkeppnisaðila. Verðkönnunarskjal þar sem verð BYKOog Húsasmiðjunnar koma fram var borið undir ákærða. Kvaðst hann ekki hafa séðþað skjal áður. Ákærði kvaðst ekki vita hvers vegna þessi tilteknu vörunúmerværu inni á listanum, ákærði hefði ekkert haft með það að gera, vörustjórarnir hafiséð um það. Ákærði kvaðst aðspurður ekki vita hvers vegna sambærilegar vörurværu bæði á lista BYKO og Húsasmiðjunnar. Hins vegar hafiverið vörur á lista þeirra sem sýndu þversnið af því sem hafi verið að seljast.Ákæruliðir 19-21. Excel-skjalfrá 2. mars 2011, þar sem vörunúmer BYKO ogHúsasmiðjunnar koma fram ásamt verði þeirra, var borið undir ákærða. Ákærðikvaðst ekki muna eftir þessu skjali. Símtal frá 8. mars 2011 var borið undirákærða þar sem ákærði ræddi við Guðmund Loftsson. Ákærði kvað þá félagana íHúsasmiðjunni hafa hist eftir skýrslutökur hjá lögreglunni og rætt tilefnirannsóknarinnar. Ákærði kvaðst hafa rætt aðferðir við verðkannanir við GuðmundLoftsson þar sem ákærði hafi ekki haft vitneskju um það að þeir væru aðskiptast á verðum. Þær skrár sem ákærði hafi rætt um hafi verið listarnir úr Concord-kerfinuþeirra. Aðspurður um það að hafa „ekki hringt í þá að ráði“, kvað ákærði þaðhafa komið fram í pósti frá sér að hann hafi vitað að það hafi verið hringt.Ákærði hafi ekki verið að tala um að hringt hafi verið vikulega,hálfsmánaðarlega eða mánaðarlega. Þá hafi auðvitað verið hringt tilfallandi útaf t.d. græna efninu en það hafi ekki verið skipst á verðum, það hafi aldreiverið rætt að menn skiptust á verðum. Ákærði kvaðst hafa verið að heyra það ífyrsta sinn í þessu símtali að skipst hafi verið á verðum í sama símtali millistarfsmanna BYKO og Húsasmiðjunnar. Símtal frá 9. mars2011 var borið undir ákærða þar sem SLB hringdi í ákærða. Aðspurður um aðeitthvað gæti verið viðkvæmt í sambandi við verðkannanir, kvaðst ákærði ekkivita hvað SLB hafi átti við. Aðspurður um að „þeir hafi bara verið að létta sérvinnuna með að fá runu í einu“ kvaðákærði það ljóst að verið var að hringja í Húsasmiðjuna til að fá runu afverðum. Aðspurður um hvað ákærði eigi við með „bara einstefna eru bara aðhringja í okkur“, kvaðst ákærði eiga við BYKO og þaðværi hans ályktun að BYKO hringdi í þessum tilgangi. Símtal frá1. mars 2011, þar sem ákærði hringdi í SE, rekstrarstjóra Húsasmiðjunnar áSelfossi, var borið undir ákærða. Var ákærði inntur eftir því hvað hann hafimeint með því að „stilla af verðin“og kvað ákærði að Húsasmiðjan hafi verið komin í kerfisbundnar hækkanir og SEhafi hringt til að kanna ástæðu þess að verið var að hækka verðin. Tölvupósturfrá Kenneth Breiðfjörð til Júlíusar og ákærða ásamt verðkönnunarlista frá BYKOvar borinn undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki hafa tengt þá hugmynd, sem kom framí skjalinu, málinu síðar. Þá kvaðst ákærði ekki hafa upplifað neinar sérstakarbreytingar hjá fyrirtækinu eftir að Guðmundur Loftsson tók til starfa. Ákærðikvað verðlista hafa legið frammi í búðum fyrirtækisins og þeir lagfærðir eftirþörfum. Þeir hafi einnig verið aðgengilegir á netinu. Ákærukafli III.Ákæruliður 1. Ákærðineitaði sök en neitaði ekki atvikum. Símtal frá 23. febrúar 2011. var boriðundir ákærða þar sem hann og Kenneth Breiðfjörð hringdi í ákærða til að gleðjaákærða með því að BYKO væri búið að hækka græna timbrið. Kvaðákærði að framkvæmdastjórnin hafi verið búin að ákveða að hækka vöruflokkaþeirra, það komi fram í tölvupósti frá 19. janúar 2011. Kenneth og Júlíus ásamtöllum vörustjórum komi fram á þeim lista sem pósturinn hafi verið áframsendurtil. Auðvitað hafi ákærði orðið ánægður með að BYKO hafðihækkað verðið á græna efninu því að annars hefði sá möguleiki verið fyrir hendiað Húsasmiðjan þyrfti að lækka verðið aftur. Kenneth hafi verið að lýsa því aðverðin væru komin inn á netið. Aðspurður hvað Guðmundur Loftsson hafi átt aðláta fréttast, kvað hann það hafa verið runukeyrslur sem búið var að færa frá Etil Guðmundar. Guðmundur hafi átt að taka við þessu því að þegar hækkanir værugerðar þá þurfi að keyra vöruflokkana inn í ákveðna biðskrá. Guðmundur hafi áttað senda þær upplýsingar til vörustjóra eftir ákveðnu kerfi. Vörustjórarnir áttusíðan að hækka vöruflokkana eftir því. Framburður ákærða hjá lögreglu frá 14.mars 2011 var borinn undir ákærða þar sem ákærði segir aðspurður aðverðhækkanir hafi átt að fréttast til þeirra sem geri verðkannanir hjá BYKO.Kvað ákærði ekki rétt að upplýsingarnar hafi átt að berast til starfsmanna BYKO,það sé misskilningur. Guðmundur hafi átt að láta þetta berast til starfsmannaHúsasmiðjunnar. Framburður ákærða hjá lögreglu 30. apríl 2013 var borinn undirákærða en þar hafi ákærði neitað að svara spurningum lögreglu. Ákærði kvaðsthafa verið þráspurður og verið orðinn þreyttur og því nýtt sér rétt sinn til aðsvara ekki. Símtal frá 23. febrúar 2011 milli SAS og ákærða var borið undirákærða. Kvað ákærði þá aðallega hafa spjallað saman almennt. Aðspurður hvort„gleðitíðindi“ hafi tengist fyrra símtali og að „þeir hækkuðu“ kvað ákærðiað „þeir“ hljóti að vera BYKO.Að þeir „voru fljótir að þessu sem sé óvanalegt“ kvað ákærði ekki vísa tilneins en BYKO hafi verið fljótir að hækka í þessutilviki. Ákærði vissi ekki hvort bein samskipti hafi verið á milli starfsmanna BYKOog Húsasmiðjunnar vegna þessa. Símtal frá 25. febrúar 2011 var borið undirákærða þar sem ákærði og SER, forstjóri Húsasmiðjunnar, ræða saman. Aðspurðurhvað átt sé við með „þeir hafi elt þá í verði“ kvað ákærði SER vera að vísa tilþess að BYKO hafi hækkað í þeim flokkum semHúsasmiðjan hafi verið búin að ákveða löngu áður að hækka. Ákærði kvaðst ekki íkjölfar þessa hafa áttað sig á því að starfsmenn Húsasmiðjunnar og BYKOhafi verið að skiptast á verðum né lesið það út úr þessu samtali. Aðspurðurhvað átt hafi verið við með orðunum að „passa sig á því að fara ekki út íeinhverja vitleysu“, kvað ákærði það ekki hafa haft neina meiningu. Húsasmiðjanhafi verið búin að hækka og BYKO hafi hækkað á eftir þeim. Ef BYKOhefði ekki hækkað verð hjá sér þá hefði Húsasmiðjan orðið að lækka þávöruflokka aftur. Símtal frá 23. febrúar 2011 milli ákærða og KennethBreiðfjörð var borið undir ákærða og ákærði inntur eftir því hvað hann hafi áttvið með orðunum „Þetta er bara glæsilegt ... gætirðu græjað annað að Guðmundurláti þetta fréttast þá með hina vöruflokkana sem við vorum að breyta núna“.Ákærði kvað að eftir ákvörðun um stórar verðbreytingar í janúar hafi vörustjórarákveðið hvernig þær færu í gegn. E hafi átt að sjá um það taka verðbreytingarskrárfyrir hvern vörustjóra, 4-500 númer sem hægt var að keyra út daglega og sendaviðkomandi vörustjórum. Vörustjórarnir hafi hækkað í skránum, þeir látið E vitaog E komið því áfram út. Guðmundur hafi tekið við þessu starfi E. Guðmundurhafi ekki sent fyrirmæli um ákveðnar hækkanir heldur um að það sé komið aðviðkomandi vörustjóra. Þá hafi Guðmundur einnig ýtt á þá að hækka verð frávikunni á undan. Ákærði Y. Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði söken kvaðst staðfesta þá háttsemi sem lýst er í ákærunni og snúi að honum. Ákærðikvaðst hafa starfað hjá Húsasmiðjunni síðan 1957. Í kringum árið 1990 hafi hannunnið sem sölumaður en ákærði væri menntaður húsasmiður. Á ákærutímabilinu hafihann starfað sem sölumaður í þjónustuveri, sérstaklega fyrir timbur og grófvöru.Þjónustuverið hafi tilheyrt verslunarsviðinu. EIS, Stefán Árni og fleiri hafi ígegnum tíðina verið hans yfirmenn. Að auki líti hann á sem yfirmenn sína vörustjóranasem sjái um verðlagningu en á ákærutímabilinu hafi það m.a. verið KennethBreiðfjörð og Júlíus Sigurþórsson. Ákærði hafi fyrst og fremst svarað í síma ogþá gefið upplýsingar um verð auk þess að láta vörustjóra vita ef það vantaðivörur. Ákærði kvaðst ekki hafa unnið sérstaklega með framkvæmdastjóra en hannhafi vafalaust vitað hver ákærði var. Ráðningarsamningur var borinn undirákærða og kvað hann samninginn hafa verið gerðan þegar ákærði minnkaði við sigstarfshlutfall og vinnufyrirkomulag. Þá kvaðst ákærði ekki hafa gert greinarmuná því hvort það væri almennur viðskiptamaður að hringja og spyrja um verð eðat.d. starfsmenn BYKO. Ákærði kvað verðkannanir hafa heyrt undir vörustjóra en vörustjórarhafi séð um alla verðlagningu. Ef ákærða hafi fundist eitthvað athugavert viðverð þá hafi hann látið vörustjórana gjarnan vita, sérstaklega ef þeir væru meðhærra verð en aðrir. Ákærði kvaðst einstaka sinnum hafa hringt og kannað verðhjá samkeppnisaðilum, sérstaklega ef það var borið á þá að vera með hærra verðen t.d. BYKO. Þá hafi ákærði hringt og kannað hvort slíkt væri rétt og ef svoreyndist þá hafi ákærði punktað það hjá sér og látið vörustjóra vita. Ákærðikvað rétt að hann hafi verið beðinn af sínum yfirmönnum um að hringja í BYKO ogspyrja um verð á svokölluðu græna efni. Hafi hann þá hringt í meðákærða RagnarMá og ef hann hafi ekki verið við þá hafi hann spurt einhvern annan hjá BYKO.Hafi það verið um það bil tíu vörunúmer. Aðspurður kvað ákærði rétt að ákærðiRagnar Már hafi hringt í sig annað slagið til að fá uppgefin verð en ákærðihafi unnið þrjá daga í viku. Hafi verið hringt þegar ákærði var ekki við þáhafi aðrir starfsmenn gefið Ragnari Má upp verð. Fyrirspurnir hafi almenntsnúið að algengum byggingarvörum, sjálfsagt um hundrað vörunúmer. Verð semákærði hafi gefið upp hafi verið í vöruskrá Húsasmiðjunnar. Hinn almenniviðskiptavinur hafi ekki haft aðgang að þessari vöruskrá en hann hafi haftaðgang að ákærða. Ákærði kvaðst halda að misræmi í verðum hjá þeim hafi orðiðtil þess að hann hafi blandast í þessi mál en ákærði kvaðst ekki hafa getaðneitað neinum um verðupplýsingar sem spurt hafi verið um. Ákærði myndi ekkieftir neinni umræðu um þessa upplýsingagjöf, allavega ekki við sig. Ákærðikvaðst ekki muna hvaða yfirmaður hans hafi beðið sig um að hringja og spyrja BYKOum verð á græna efninu, en það hafi örugglega verið einhver í timbursölunni.EIS hafi verið yfirmaður timbursölu og jafnvel fleiri. Þá kvaðst ákærði hafaþekkt meðákærða Ragnar Má og því vitað þegar hann hringdi en fyrir utan þaðhafi ákærði ekkert vitað hverjir voru að hringja í sig. Ákærði kvað háttseminaí ákærulið I-1 eflaust vera rétta en hann myndi ekki sérstaklega eftir þessutilviki. Ákærði kvaðst ekki hafa velt fyrir sér hvaða þýðingu slíkarupplýsingar, sem fóru til Ragnars Más, hefðu fyrir Húsasmiðjuna. Ákærði kvaðstaldrei hafa spurt um verð á móti, en mögulega hafi ákærði verið búinn aðhringja áður til að spyrja um verð á sérstöku efni. Ákærði kvaðst ekkert vitahvort verðbreytingar hafi orðið hjá BYKO eftir slíka upplýsingagjöf. Ákærði kvaðrétt að beini sími hans í Húsasmiðjunni kæmi fram á verðkönnunarlista BYKO.Kvað ákærði þau vörunúmer sem væru á verðkönnunarlistanum vera þær vörur semmest seldust í grófa efninu. Aðspurður um fjölda símtala vegna verðkannana kvaðstákærði halda að það hafi verið svona einu sinni í mánuði. Tölvubréf frá 26.janúar 2010 frá Kenneth til Júlíusar og Stefáns Árna var borið undir ákærða,þar sem fram kemur að þeir í þjónustudeild geri ákveðna könnun. Ákærði kvaðstkannast við þá umræðu sem rætt var um í tölvubréfinu og hafi ákærði neitað aðframfylgja því. Hafi ákærða fundist það ekki hafa passað auk þess sem það hafiverið tímafrekt. Ákærði hafi spurt Ragnar Má einstaka sinnum um verð hjá þeim,bara af forvitni, en að öðru leyti hafi honum ekki fundist þetta passa. Efnitölvubréfsins hafi verið dreift í þjónustuverinu og því orðið umræða um það enákærða ekki fundist þetta passa. Ákærði mundi ekki eftir því að hafa rættviðhorf sitt við sína yfirmenn. Vörulisti sem fylgdi tölvubréfinu var borinnundir ákærða. Kvaðst ákærði ekki vita hvaðan skjalið kom en eflaust hafi veriðunnið með skjalið þar sem verð BYKO hafi verið þar inni. Tölvubréf frá 17.desember 2010 frá BÞK til ákærða var borið undir ákærða. Efni skjalsins sé að„Byko sé að gera verðkönnun á öllu draslinu“. Ákærði kvaðst kannast við skjaliðog umræðuna í kjölfarið en listi með um 100 vörunúmerum hafi fylgt með. Ákærðikvaðst ekki minnast þess að slík tölvubréf væru tíð, alla vega ekki til ákærða.Ákærði kvaðst ekki hafa neinar heimildir til að veita afslætti. Þá hafi ákærðiekki haft neina þekkingu á samkeppnislögum né hafi þau verið sérstaklega kynntfyrir honum. Aðspurður um framburð ákærða hjá lögreglu um að hann hafi litið áþessar upplýsingar um verð á milli BYKO og Húsasmiðjunnar sem samvinnu, kvaðstákærði gjarnan hafa hringt í meðákærða Ragnar Má hjá BYKO ef Húsasmiðjan áttiekki vöruna og spurt hvort þeir ættu viðkomandi vöru og svo öfugt. Ákærðikvaðst aðspurður ekki kannast við að sérstakir verklagsferlar hafi veriðviðhafðir innan Húsasmiðjunnar í sambandi við verðkannanir. Þeim hafi þó veriðbannað að hringja í BYKO eftir mars 2011 en fyrir þann tíma þá hafi þeir séð aðþetta hafi ekki verið rétt. Ákærði X. Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði sök. Kvaðst hann hafa starfað hjá Húsasmiðjunni semsölumaður í timbursölu frá árinu 2004. Ákærði sé kennaramenntaður. Nokkru fyrirþann tíma hafi ákærði einnig starfað hjá Húsasmiðjunni. Verksvið ákærða hafiverið að svara fyrirspurnum í síma, gera smávegis af tilboðum og taka niðurpantanir. Næsti yfirmaður ákærða á ákærutímabilinu hafi verið EIS en ákærðihafi ekki haft nein mannaforráð. Ákærði kvaðst neita sök í málinu en kvaðststaðfesta þá háttsemi sem komi fram í ákæruliðum og snúi að honum. Kvaðstákærði ekki geta sagt til um undir hverja hjá fyrirtækinu verðkannanir heyrðuen þær heyrðu ekki undir ákærða. Verið gæti að ákærði hafi hringt í BYKO einusinni til að kanna verð á sjö til tíu vöruliðum í græna efninu en þá hafi hannverið beðinn um að hringja. Ákærði kannast við að hafa svarað fyrirspurnum fráHúsasmiðjunni um verð en að jafnaði hafi það verið meðákærði Ragnar Már semhafi hringt í ákærða og þá spurt um ca hundrað vöruliði. Ákærði hafi ekki spurtum verð Bykó á móti. Ákærði hafi stutt upplýsingar sínar til Ragnars Más viðvöruverð í tölvunni hjá sér. Sá verðlisti hafi ekki verið aðgengilegur öllumstarfsmönnum heldur bara öðrum sölumönnum og vörustjórum. Ákærði vissi ekkihver sá um að uppfæra þann verðlista. Þá kvaðst ákærði ekki muna hvenær þettahafi byrjað en það hafi verið töluvert eftir árið 2004. Ákærði kvaðst aðspurðurhafa haft heimild til að gefa starfsmönnum BYKO upp gildandi verð þegar spurtvar. Ef vörur hafi verið á tilboðsverði þá hafi hann einnig gefið það upp. Þáhafi verðlistar legið frammi í verslunum um grófvöru. Þá taldi ákærði að sínumyfirmönnum hafi verið ljóst að hann veitti BYKO upplýsingar í gegnum síma.Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvort verðbreytingar urðu hjá BYKO eðaHúsasmiðjunni eftir upplýsingagjöfina en hann hafi ekki fylgst með því. Ákærðikvaðst heldur ekki hafa velt því fyrir sér hvort vörunúmerum fjölgaði eðafækkaði sem spurt var um. Símtal frá 8. mars 2011 á milli ákærða og GuðmundarLoftssonar var spilað fyrir ákærða. Kannaðist ákærði við samtalið og kvað þaðbara hafa verið almennt spjall þeirra um rannsókn málsins og framkvæmd verðkannanaá ákærutímabilinu. Þá kvað ákærði að meðákærði Guðmundur Loftsson hefði getaðsótt umrædd verð á heimasíðu BYKO. Aðspurður um það hvort meðákærði Guðmundurhafi tjáð ákærða að hann hafi einnig fengið verð á móti þegar hann hafi gefiðupp verð Húsasmiðjunnar, mundi ákærði ekki eftir því, það gæti þó verið að hannhafi sagt sér að það hafi gerst í eitt skipti. Ákærði kvaðst ímynda sér að mennhafi verið fljótari að sækja verðin í gegnum síma en að sækja þau afheimasíðum. Ákærði hafi aldrei prófað það sjálfur en hafi heyrt af því að fyrriaðferðin væri fljótlegri. Ákærði kvaðst ekki muna eftir umræðu um verðkannanirí gegnum síma í þjónustuveri Húsasmiðjunnar. Þá kannaðist ákærði ekki við neinarbreytingar á framkvæmd verðkannana á ákærutímabilinu utan að meðákærðiGuðmundur Loftsson hafi sagt sér að það ætti að leggja meiri áherslu á verðkannanirnar.Engin sérstök tilmæli hafi hins vegar komið til ákærða um það. Ákærði Guðmundur Loftsson. Ákærði kom fyrir dóminum og neitaði sök. Ákærði kvað þó þáháttsemi sem lýst er í þeim ákæruliðum sem snúa að honum vera rétta. Ákærðikvaðst hafa starfað frá 4. október 2010 á vörustýringarsviði Húsasmiðjunnar ogátt að sjá um allar verðkannanir fyrir öll svið Húsasmiðjunnar. Ákærði hafiverið ráðinn sérstaklega til að sjá um verðkannanir almennt fyrir Húsasmiðjunaog hafi VP ráðið sig á sínum tíma. Fyrir þann tíma hafi ákærði starfað viðaðrar deildir og verslanir hjá Húsasmiðjunni til margra ára. Ákærði kvaðst hafagagnfræðapróf. Þegar ákærði tók við þessu starfi hafi verið búið að vinna grunnað verðkönnunarkerfi innan Húsasmiðjunnar sem átti að tengjast viðskiptamannakerfiHúsasmiðjunnar og nefndist Concord. Ákærði vissi ekki hvenær sú vinna hafifarið fram en meðákærði Kenneth og H sem unnu þá í tölvudeildinni hafi unnið þávinnu. Ákærða hafi verið gert að kynna sér þá vinnu áður en hann hóf sín störfog vinna verðkannanir í samræmi við það. Ákærði kvaðst ekki vita hvernigverðkannanir hafi verið unnar fyrir hans tíð en taldi að vörustjórar hafi gertþað hver fyrir sig. Ákærði hafi ekki fengið nein sérstök fyrirmæli en hann hafifengið skjalið og séð þá hvernig hann varð að vinna verðkannanirnar. Ákærðihafi rætt við hvern vörustjóra fyrir sig og spurt hvernig þeir hafi unnið þærog þá hvort þeir gætu látið ákærða hafa afrit af excel-skjölum sínum svo aðhann gæti samræmt það sínum gögnum. Þetta hafiátt við um allar vörur Húsasmiðjunnar. Á tímabilinu hafi meiriupplýsingar bæst við hjá sér. Ákærði hafi farið inn á heimasíðu BYKO og settverð inn í skjalið sitt og þannig búið sér til ákveðinn grunn til að vinnaverðkannanir. Ákærði hafi sjaldan hringt í starfsmenn BYKO og beðið umupplýsingar, í mesta lagi í fjögur skipti og þá spurt um örfá vörunúmer. Ákærðihafi verið kominn með allar upplýsingar um verð BYKO af vefnum og því hafi hannekki haft ástæðu til að hringja í BYKO. Ákærða minnti að meðákærði Ragnar Márhafi hringt í sig og spurt hvort ákærði hefði tíma til að lesa upp verð semhann vantaði frá ákærða. Ákærði kvaðst hafa þurft að stimpla hvert vörunúmer,sem meðákærði Ragnar Már spurði um, inn í viðskiptakerfi Húsasmiðjunnar til aðgeta séð hvað varan kostaði og þannig lesið upp verðin fyrir meðákærða RagnarMá. Ákærði kvaðst í byrjun ekki hafa spurt um verð BYKO á móti, hann hafi ekkiþurft þess því að hann hafi verið kominn með öll verð BYKO af netinu áður enhringt var frá þeim. Því hafi hann ekkert haft með þau verð að gera sem RagnarMár gaf honum upp. Síðar hafi það þróast þannig að annar hvor þeirra spurði umverð og hinn svaraði eins og fram hafi komið í símtali á milli þeirra. Ákærðivissi ekki hvenær það fyrirkomulag hafi farið í þann farveg. Ákærði kvaðst hafaverið fimm til tíu mínútur að sækja þær upplýsingar sem hann þurfti á vefinnhjá BYKO en hann hafi getað prentað þær út. Símtal þeirra um rúmlega hundraðvörunúmer hafi tekið um fjörutíu mínútur og hafi þeir á þeim tíma ekki rætt umneitt annað en vöruverð. Þá hafi það komið fram á vefnum hjá BYKO að sumarvörur voru merktar „SV“ sem ákærði hafi ekki haft hugmynd um í fyrstu hvaðþýddi. Hjá Húsasmiðjunni hafi sumar vörur verið merktar „TB“ sem stóð fyrirtilboð auk þess að sumar vörur hjá þeim voru stjörnumerktar sem þýddi aðfrekari afsláttur var ekki gefinn af þeim vörum. Þegar ákærði var búinn aðkeyra verðkannanir inn í viðskiptamannakerfi Húsasmiðjunnar hafi ákærði prentaðþað út og farið með til sinna yfirmanna, VP, meðákærða Stefáns Árna ogvörustjóra viðkomandi vöru en ákærði hafi prentað þetta út eftir vöruflokkum.Ákærði hafi ekki haldið eintökum eftir fyrir sig þar sem hann taldi sig ekkerthafa með þær upplýsingar að gera. Ákærði kvaðst ekki hafa notað verðupplýsingarfrá BYKO í sínum verðkönnunum, eingöngu upplýsingar sem hann hafi aflað afheimasíðu BYKO. Ákærði kvaðst ekki hafa gert neinn greinarmun á því hvort hannvar að gefa BYKO verðupplýsingar eða hvort þeir skiptust á verðum. Ákærðikvaðst halda að hann hafi ekki upplýst sína yfirmenn sérstaklega um aðferðirvið verðkönnunina en taldi fullvíst að þeir vissu um þessi upplýsingaskipti,þar sem slíkar aðferðir hafi verið við lýði áður en ákærði tók við starfinu, ogtaldi að þeir hafi ekki vitað um það hvernig hann framkvæmdi eða svaraðiRagnari Má. Ákærði kvaðst ekki hafa haft mjög náin samskipti við vörustjórana.Annar hafi verið meðákærði Kenneth og hinn meðákærði Júlíus Þór. Aðrir vörustjórarhafi ekki tilheyrt grófvörunni. VP hafi ráðið ákærða til starfa og lagtlínurnar um það hvernig ætti að vinna verkið en hann hafi ekki fylgst meðákærða. Hann hafi ekki sest yfir ákærða og fylgst með störfum hans. VP hafihætt hélt ákærði í nóvember-desember 2010 og meðákærði Stefán Árni tekið viðsem yfirmaður ákærða. Aðspurður um það hvaða þýðingu það hefði að ákærði fengiallar heimildir sem vörustjóri, kvað hann það tengjast útgáfu vörubæklinga enþað gat verið að verðin væru þar önnur en uppgefið verð hjá Húsasmiðjunni.Hafði ákærði þá haft heimild til að breyta verðinu í samráði við vörustjóra efþeir væru ekki við. Ákærði kvaðst ekki hafa haft nein mannaforráð. Ákærði kvað meðákærðaKenneth hafa verið vörustjóra yfir timbursölu og Júlíus Þór yfir spónaplötum ogöðru slíku. Ákæruliður 16.Ákærði kvaðst neita sök en ekki þeirri háttsemi sem lýst erí ákæruliðnum fyrir utan að hann hafi ekki gefið upp „tilboðskjör“. Ákærðikvaðst hafa veitt upplýsingar um tilboðsverð sem væri annað en tilboðskjör.Tilboðsverð væri það verð sem væri skráð í tölvuna en tilboðskjör væru þau kjörsem vörustjóri setti inn hjá sér og ákærði hefði ekkert með að gera. Staðfestiákærði að símtalið hafi átt sér stað. Tölvupóstur frá Ragnari Má þann 28.janúar 2011, ásamt verðkönnunarskjali sem fylgiskjali, var borinn undir ákærða.Ákærði staðfesti að þar kæmu fram þær vörur sem hann og meðákærði Ragnar Márhafi rætt um. Ákærði kvaðst ekkert vita hvað hafi gerst hjá fyrirtækjunum íframhaldi af verðkönnuninni. Ákærði kvaðst enga skýringu hafa á því hvers vegnaRagnar Már var með tilteknar vörutegundir á verðlistanum sínum. Til að getagefið upp verð á sambærilegum vörum hafi ákærði þurft að bera þá vöru saman viðsína vöru til að verðið væri vegna sömu vöru. Nákvæmlega sama heiti hafi ekkiverið milli fyrirtækja á sömu eða sambærilegri vöru. Ef ákærði hafi ekki veriðviss um að hann væri að gefa upp verð á sambærilegri vöru og BYKO bað um, þáhafi hann sent vörustjórum fyrirspurn um það hvort hann væri að gefa upp verð ásambærilegri vöru og þeir þá staðfest það.Varðandi timbrið hafi ákærði leitað til meðákærða Kenneth og Júlíusar.Ákæruliður 17. Ítrekaði ákærði að tilboðskjör ættu ekki við í þessumákærulið frekar en þeim fyrri. Að öðru leyti væri háttseminni rétt lýst. Símtalmilli ákærða og Ragnars Más þann 4. febrúar 2011 var borið undir ákærða. Ákærðikvaðst ekki minnast þess að hafa rætt þetta símtal við sína yfirmenn og almennthafi hann ekki gert það. Ef ákærði hafi verið spurður um það hvort Ragnar Márhafi hringt hafi hann svarað þeim um það. Kvaðst ákærði vita með nokkurri vissuað hans yfirmenn hafi vitað um þessi samskipti ákærða og Ragnars Más. Ákærðikvaðst ekki hafa fylgst með því hvort verðbreytingar hafi orðið hjá BYKO eftirslík samtöl. Ákæruliður 18. Áréttaði ákærði aðspurður fyrri svör sín varðanditilboðskjör. Ákærði neitaði því að hafa upplýst meðákærða Stefán Árna um þærupplýsingar sem koma fram í ákæruliðnum. Ekki hafi verið um að ræða skjal semhann hafi prentað út eftir að ákærði ræddi við Ragnar Má heldur hafi það veriðupplýsingar sem hann hafi sótt inn á heimasíðu BYKO og hann prentað út. Samanburður á söluverði níu vöruliðafrá 11. febrúar 2011 var borinn undir ákærða. Kvað hann það vera skjalið semákærði hafi prentað út og meðákærði Kenneth hafi fengið ásamt meðákærða StefániÁrna. Kvað ákærði áletranir vera inni á skjalinu sem sennilega vörustjórar hafibætt inn á skjalið eftir að ákærði hafi dreift því til vörustjóra. Skjalið séprentað út úr Concord-kerfi Húsasmiðjunnar og verðupplýsingar um verð hjá BYKOséu sóttar á heimasíðu BYKO. Ákærði hafi ætíð sótt upplýsingar á þann hátt umverð BYKO. Ákærði kvað að stundum hafi komið í ljós í samtölum við meðákærðaRagnar Má að verð höfðu breyst hjá BYKO. Þá hafi ákærði yfirleitt sótt sérupplýsingar um verðin aftur á heimasíðuna þeirra. Ákærði hafi yfirleitt veriðmeð lista yfir vöruverð Húsasmiðjunnar á borðinu sínu svo að hann gæti svaraðRagnari Má þegar hann hringdi og þá upplýst hann um það hvað varan kostaði.Hugsanlega hafi ákærði skrifað inn á listann ef Ragnar Már upplýsti hann umannað verð en ákærði hafi þá fengið upplýsingar um á heimasíðu BYKO en hannhafi yfirleitt ekki notað uppgefin verð frá Ragnari Má ef þau voru önnur enverðin á heimasíðu þeirra. Sambærilegur samanburðarlisti og að ofan greinir frá11. febrúar 2011 var borinn undir ákærða. Staðfesti ákærði að hann hafi prentaðþann lista út og afhent meðákærðu Júlíusi og Stefáni Árna og eitt eintak hafifarið til VP. Ákærði hafi ekki prentað slíkar upplýsingar út í öðrum tilgangi.Excel-skjal með vörunúmerum BYKO og Húsasmiðjunnar frá 17. febrúar 2011 varborið undir ákærða. Ákærði kvað skjalið sýna að upplýsingarnar hafi verið unnar17. nóvember 2010. Ákærði hafi verið með það skjal á borðinu sínu til að getaupplýst Ragnar Má um verð Húsasmiðjunnar þegar hann hringdi. Hafi ákærði veriðmeð þennan sama lista við upplýsingagjöf áður og notað sama lista þann 17.nóvember og því handskrifað ofan í listann. Breytt verð hjá BYKO frá síðustuverðkönnun hafi verið handrituð inn á skjalið. Ákærði hafi síðan farið inn áheimasíðu BYKO í framhaldi og sótt rétt verð og keyrt þau inn í kerfiHúsasmiðjunnar. Ákærði hafi ekki farið inn á heimasíðu þeirra áður en meðákærðiRagnar Már hringdi því að ákærði hafi ekki vitað nákvæmlega hvenær Ragnar Mármyndi hringja. Ákæruliðu 19. Staðfesti ákærði háttsemina í þeim ákærulið. Símtal frá 8.mars 2011 var borið undir ákærða þar sem hann ræddi við meðákærða Stefán Árna,m.a. um framkvæmd vörukönnunar milli Húsasmiðjunnar og BYKO. Ítrekaði ákærði aðþar kæmi fram að hann hafi farið á heimasíðu BYKO til að sækja verðupplýsingarfrá þeim og að hann hafi ekki þurft að hringja í þá til að fá þær upplýsingar.Ákærði kvaðst hafa skráð hjá sér hversu oft ákærði hafi hringt í BYKO. Hafi þaðverið fjórum sinnum og í eitt skiptið hafi ákærða vantað verð á timbri afákveðinni lengd sem ekki hafi verið í skrá frá þeim og einnig komi fram ísímtalinu við Ragnar Má að þeir hafi verið með eina lengd en Húsasmiðjan meðtvær lengdir. Þess vegna hafi ákærði hringt í Ragnar Má til að fá verðið. Íeinhverju tilviki hafi ákærði hringt og spurt um hurðir en það hafi verið fyrirþennan tíma. Ákærði var inntur eftir því sem hann sagði við meðákærða Ragnar Máað „þeir skiptust á verðum“. Kvað ákærði það hafa bara verið eðlilega frásögneftir skýrslutökur hjá lögreglu. Kvað ákærði að þeir hafi ekki skipst á verðumí upphafi en síðan hafi þetta þróast í það að þeir skiptust á verðum. Hafi RagnarMár leitt spurningarnar í þessu símtali. Ákærði kvað Stefán Árna hafa veriðyfirmann sinn á þessum tíma. Ákærði kvaðst ekki geta staðfest hvort það hafiverið almenn vitneskja hjá yfirmönnum hans um aðferðina þar sem þeir hafi ekkisetið við hliðina á sér þegar símtölin fóru fram. Símtal ákærða og meðákærða X8. mars 2011 var borið undir ákærða. Hafi í símtalinu komið fram að ákærði hafitalið sig þurfa að fá upplýsingar símleiðis frá meðákærða Ragnari Má. Kvaðákærði það ekki hafa verið rétt. Kvaðst ákærði hafa verið fimm til tíu mínúturað sækja verðupplýsingar BYKO á netið því að símtölin hafi tekið lengri tíma.Eftirfarandi frásögn ákærða: „... það er eins og þú veist [X], þeir hafa núverið, verið að þegar við höfum hækkað að þessi verð berist til þeirra þannigað þeir hækki líka, ég meina hefur það ekki verið hluti af dæminu líka,“ varborin undir ákærða. Kvað ákærði sig hafa verið að vísa í gamla tímann þegarþeir unnu saman í þjónustuverinu. Þá hafi kannski á einhverjum tímapunkti komiðtil tals hvernig þessi verðkönnun hafi þróast en ákærði hafi þá ekki veriðkominn til vinnu yfir vetrarmánuðina. Ákærði kvaðst ekki geta gefið neina aðraskýringu á þessu. Aðspurður kvaðst ákærði halda að Húsasmiðjan hafi yfirleittverið með hærri verð en Bykó en ákærði hafi ekki fylgst sérstaklega með því.Aðspurður kvaðst ákærði hafa velt því fyrir sér þegar hann, X og einn annarunnu saman í þjónustuverinu, hvort þessi aðferð við verðkönnun væri í lagi enhann hafi ekki rætt það sérstaklega við aðra. Útskrift úr áminningarkerfitölvupóstforrits frá 7. janúar 2011 þar sem segir: „Hringja í Ragnar í BYKO útaf verðkönnun,“ var borin undir ákærða. Í þessu tilviki minnti ákærða að RagnarMár hafi hringt á föstudeginum og ákærði ekki getað gefið honum upplýsingarþann dag og líklega hafi ákærði ætlað að hringja í Ragnar Má til baka íframhaldi eftir helgina. Hvort hann gerði það eða ekki myndi hann ekki.Handritað skjal, þar sem segir m.a. að Ragnar Már hafi hringt kl. 15:30, ogdagsetningin 7.01 2011 að „Ragnar hafi hringt, tala við hann á mánudag“, varborið undir ákærða. Kvað ákærði það hafa verið vinnuskjal fyrir ákærða.Tölvupóstur frá Stefáni Árna til BÞK, Guðmundar L., Y þar sem yfirskriftin er„Byko voru að gera könnun á öllu draslinu“ var borinn undir ákærða. Kvaðstákærði muna eftir því að hafa fengið það tölvubréf frá Stefáni Árna. Taldiákærði að tilkoma þessa pósts væri að BÞK hafi talað við Ragnar Má og BÞK látiðStefán Árna vita af því samtali. Framburður ákærða hjá lögreglu, þar sem hannsegir að það hafi tekið hann tvo til þrjá daga að afla upplýsinga um verð BYKO,var borinn undir ákærða. Kvað ákærði það ekki rétt eftir sér haft. Í símtalivið BYKO væri ákærði að afla upplýsinga um 106 vörunúmer en það tæki hann hinsvegar fimm til tíu mínútur að afla þeirra upplýsinga á vefnum. En að ná í allarskrár inni á vef BYKO og afrita þær inn í kerfi Húsasmiðjunnar gæti tekið tvotil þrjá daga. Væri þar um að ræða allar vörur, ekki bara þær sem heyrðu til timbursölunni.Vöruskrá Húsasmiðjunnar hafi talið um fjörutíu þúsund vörunúmer og það hafiörugglega hlaupið á þúsundum hjá BYKO. Upplýsingar í skýrslu 8. mars 2011 hjálögreglu um að ákærði hafi fengið grunnskýrslu hjá vörustjórum í upphafi starfasíns kvað hann réttar, sumir vörustjórar hafi átt skýrsluna en aðrir ekki.Aðspurður um þær handskrifuðu verðbreytingar sem ákærði skrifaði inn áútprentað skjal, sem stafaði frá honum, kvaðst hann hafa getað sótt þærupplýsingar á netinu en ekki hafa gert það því að hann hafi ekki vitaðfyrirfram hvenær Ragnar Már myndi hringja. Aðspurður kvað ákærði meðákærðaRagnar Má hafa getað sótt umbeðin verð til meðákærðu X eða Y, auk þess að fáþær upplýsingar af Husa.is þó að það hafi kostað hann nokkuð lengri tíma aðsækja upplýsingarnar þangað. Ákærði kvaðst ekki hafa fengið neinarleiðbeiningar um samkeppnismál né upplýsingar um að vinna hans gæti veriðsaknæm. Verðkannanir hafi ekki verið trúnaðarupplýsingar og starfsmennHúsasmiðjunnar hafi haft aðgang að verðum verslunarinnar í tölvum og afverðlistum. Ákærði kvað laun sín ekki hafa verið bundin við framlegð eðaárangurstengd. Þá hafi ákærði ekkert með verðákvarðanir haft að gera, það hafiverið vörustjórarnir. Ákærði kvaðst ekki hafa fengið bein fyrirmæli frá StefániÁrna um að ræða við Ragnar Má en hann taldi að hans yfirmenn hafi vitað um aðþeir ræddu saman. Þá hafi hann ekki fengið fyrirmæli um að eiga skipti áupplýsingum um verð við Ragnar Má. Ákærði hafi fengið upphaflega fyrirmæli ítölvubréfi frá Stefáni Árna árið 2008 um það hvernig hann ætti að nálgastverðupplýsingar frá BYKO. Ákærði kvað aðspurður VP og Stefán Árna hafi veriðhans yfirmenn en ákærði hafi litið á samband sitt og vörustjóranna meira semsamstarfsmenn þar sem ákærði hafi unnið fyrir þá í þeim tilgangi að afla þeimupplýsinga. Ákærði sagði vörustjórana ekki hafa gefið sér fyrirmæli en þeirgátu beðið hann um að framkvæma verðkannanir sem ákærði hafi gert íframhaldi. Ákærði Kenneth Breiðfjörð. Ákærði neitaði sök fyrir dóminum. Kvaðst hann hafa starfaðsem vörustjóri í timburstölu og steinull, þakjárni o.fl. hjá Húsasmiðjunni. Þaðtilheyri grófvörum og heyri undir vörustýringarsvið. Fyrir utan ákærutímabilið hafiákærði starfað hjá Húsasmiðjunni haustið 2009 og þá verið í sambærilegu starfi.Ákærði sé menntaður byggingarfræðingur. Yfirmenn ákærða hafi verið Stefán ÁrniEinarsson, framkvæmdastjóri sviðsins, en VP hafi gegnt því starfi í skammantíma eða þar til hann hætti störfum um áramótin 2010/2011. Ákærði kvaðst ekkihafa haft mannaforráð í starfi sínu.Ákærukafli III.Ákæruliður 1.Ákærði neitaði sök en kvað símtalið sem komi fram íákæruliðnum hafa átt sér stað. Símtalið hafi átt sér stað snemma að morgni enekki í þeim tilgangi að koma sérstökum skilaboðum áfram. Kvaðst ákærði hafarætt við Guðmund Loftsson í þessu símtali en þar hafi verið vísað til RagnarsMás sem hafi gert verðkannanir fyrir BYKO á grófvöru. Ástæðan fyrir símtalinuhafi verið miklar verðbreytingar sem höfðu verið í undirbúningi frá lokumjanúar en þær hafi tekið langan tíma. Meðákærði Stefán Árni hafi sent skilaboðum að verðhækkanirnar skyldu gerðar í röð eftir vörustjórum og ákærði hafi ekkigetað klárað sinn hluta á réttum tíma. Tilgangur símtalsins hafi verið að látaGuðmund vita að upplýsingar um verð þann daginn væru ekki réttar þar semverðbreytingarnar hefðu ekki verið komnar í gegn. Ákærði kvað þetta ekki hafaskipt neinu máli varðandi upplýsingagjöf um verð almennt. Aðspurður kvað ákærði verðhækkanirnar hafa verið aðallega í timbrien vörunúmerin hafi verið nokkur hundruð. Aðspurður um setninguna „eiginlegaekkert að marka það sem þú segir honum í dag“ kvað ákærði hann líklega hafa átt við að hann hafi verið búinn aðkeyra hluta af þeim verðupplýsingum inn, sem átti að vera búið að keyra inn íkerfið, eins og ákærði kvaðst skilja þetta svona löngu seinna. Aðspurður hvortalmennur viðskiptavinur hefði fengið sömu upplýsingar ef hann hefði hringt inn,kvað ákærði að almennur viðskiptavinur myndi ekki hringja beint í GuðmundLoftsson, hann hafi ekki sinnt fyrirspurnum viðskiptavina. Viðskiptavinur semhefði hringt í einhverja verslun hefði fengið þau verð sem voru á þeirri mínútuí tölvunni. Aðspurður um að „gera þetta til öryggis“ kvaðst ákærði ekki áttasig á hvað hann hafi meint. Ákærði kvað verðin í kerfinu þeirra og á netinuhafa breyst um leið og ákærði keyrði verðbreytingarnar inn. Tölvupóstur fráákærða Júlíusi til fjölda starfsmanna í Húsasmiðjunni frá 16. febrúar 2011, þarsem tilgreindar eru verðbreytingar á nokkrum vörutegundum og starfsmenn beðnirum að passa upp á að laga merkingar hjá sér og verðlista, var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst bara vera með hluta af grófvörunni en í þessum pósti komifram hluti af þeim vörum sem hafi átt að verðbreyta. Símtal frá 17. febrúar2011 milli ákærða og ónafngreinds starfsmanns Húsasmiðjunnar var borið undirákærða. Ákærði kvaðst þar ræða við VG, sölumann í Húsasmiðjunni. Kvað ákærðiþetta ekki hafa verið ÓG sem hann tilgreindi fyrir lögreglu. Ákærði kvaðst ekkigeta útilokað að þetta samtals tengdist samtölum deginum áður. Aðspurður hvaðákærði hafi átt við með orðunum „gerði til að vekja þá til umhugsunar og seljaá skynsamlegu verði einu sinni“ kvaðst ákærði ekki muna nákvæmlega hvað hannhafi átt við með þessum orðum en VG nefni að hann hafi gert tilboð í gagnvarðaefnið og farið með það niður í 214 krónur. Sé VG að biðja sig um að kanna hvortslík verðlagning hjá þeim sé möguleg og sé að velta fyrir sér hvort hann sjáiallar upplýsingar um framlegð í tölvunni. Varðandi „þá“ taldi ákærði að hannhafi átt við Bykó í þessu sambandi. Ákærði kvaðst ekki hafa hringt upp á sitt eindæmií Guðmund 16. febrúar 2011 en mundi ekki sérstaklega til þess að einhver hefðibeðið hann um það. Ákærði kvaðst ekki hafa, á þessum tíma, verið yfirmaðurGuðmundar Loftssonar og því ekki getað gefið slík fyrirmæli, þeir séu barasamstarfsmenn og því sé þetta þannig. Ákærði kvaðst hafa haft heimild tilverðbreytinga og hafi oftast haft þann hátt á að hafa borið það undir StefánÁrna hvort þeir ættu að breyta verðum. Ákærði hafi hins vegar verið frekartregur til að vera í verðbreytingum, frekar hafi átt að ráðast á afsláttarverðinen að hækka listaverðin. Borið var undir ákærða símtal frá 17. febrúar 2011,þar sem ákærði ræddi við SE, starfsmann Húsasmiðjunnar. Aðspurður hvað hannhafi meint með „þú veist að þetta er bara ein tilraun til þess að pota þessuuppá við“ kvað ákærði þetta eiga viðsömu verðbreytingu og hann skýrði frá fyrr. Þeir hafi hækkað verð og þurft aðfylgjast með því hvort samkeppnisaðilar hafi breytt sínum verðum og ákærði þáþurft að draga sína hækkun til baka og þá frekar reynt að ná aukinni framlegðút úr afsláttarverðunum. Ákærði kvað þá hafa fylgst með verðum með því að farainn á vefsíðu samkeppnisaðila eins og meðákærði Stefán Árni hafi ítrekað óskaðeftir. Aðspurður hvað ákærði hafi meint með því að „það hafi tekist og vonanditekst það aftur“, kvaðst hann væntanlega hafa átt við að þeir hafi hækkað verðog BYKO hafi þá hækkað sín verð líka. Ákærði kvað græna efnið í tölvupóstinumvera pallaefnið og skjólgirðingar. Aðspurður um hvers vegna vísað sé í fimmhelstu stærðirnar, kvað ákærði það vera algengustu vörurnar í timburhlutanum.Aðspurður um hvað þýddi að „stilla af stærðirnar“ kvaðst ákærði hafa verið aðstilla af verðin á ákveðinni timburstærð en græna efnið hafi ekki selst velyfir vetrarmánuðina. Ákærði hafi verið að laga verðin miðað við kostnaðarverðúr síðustu sendingu. Aðspurður um orðin „ég vildi gera þetta núna til að sjáhvort þeir myndu ekki bregðast við því og sjá meiri framlegð,“ kvaðst ákærðihafa verið að hækka verðin þarna fyrir sumariðog heldur fyrr en ætlað var. Ákærði hafi ætlað að auglýsa verðin næstudaga á eftir og þeir hafi ætlað að koma hreyfingu á timbrið fyrr en venjulega.Símtal ákærða og Guðmundar Loftssonar frá 16. febrúar 2011 var borið undirákærða. Ákærði kvaðst ekki vita hvort haft hafi verið samband við Guðmund eftirsímtal þeirra. Kvað ákærði að ef hann hafi ætlað sér að Guðmundur brygðist viðá ákveðinn hátt eftir símtalið, þá hefði ákærði hreinlega sagt honum að gerasvo. Ákærði kvað BYKO hafa farið í breytingar á þessum tíma og hafi það komiðfram í símtali á milli ákærða og Stefáns Árna. Tölvupóstur frá ákærða tilfjölda starfsmanna Húsasmiðjunnar 16. febrúar 2011, þar sem fram kemur aðeftirfarandi verðbreytingar hafi verið gerðar þann daginn og þegar tekið gildi,var borinn undir ákærða. Ákærði kvaðst sennilega hafa byrjað á verðbreytingumdeginum áður og vænti þess að hann hafi verið í þessu þennan dag ogverðbreytingar hafi verið framkvæmdar þegar hann sendi tölvupóstinn. Kvaðákærði verðin koma strax fram í tölvu Húsasmiðjunnar eftir að þau hafi veriðkeyrð inn. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgt símali sínu við Guðmund eftir og hannvissi ekki um það að Guðmundur hafi gert nokkuð sjálfur í kjölfarið. Í byrjun árs2010 taldi ákærði verðkannanir vera gerðar á miðvikudögum eða ekki, ákærðivissi ekki hvort hann hafði lesið það í gögnum en þær hafi verið gerðarvikulega. Ákærði kvað framkvæmdastjórn hafa ákveðið að fara í miklarverðbreytingar í janúar á öllum vörum Húsasmiðjunnar. Hafi það stafað af hækkun gengisins, hækkun frá birgjum og vegnaflutningskostnaðar. Ákærði kvað misræmi hafa verið í verðlistum sem lágu frammií búðunum á meðan var verið að keyra verðbreytingar í gegn en eftir að þeirrikeyrslu var lokið þá fóru menn í að prenta út nýja verðlista til að setja framí búðina.Ákærukafli V.Ákæruliður 2. Ákærði neitaði sök en taldi háttseminni þar vera rétt lýst.Ákærði lýsti því að efni símtalsins hafi verið annað en ákæruvaldið byggi á.Ákærði kvað sig og Júlíus hafa farið deginum áður í heimsókn í Múrbúðina eða14. október. Múrbúðin hafði nokkrum dögum áður opnað grófvörudeild. Þeir vilduþví kanna hvað þeir væru að selja. Þar hafi þeir hitt fyrir gamlansamstarfsmann, EGS. Þeir hafi gengið hring í búðinni og þeir séð hvað var tilsölu. Hinn tilgangur heimsóknarinnar var að kanna hvort verðlisti hafi ekkilegið frammi. Verðlistar hafi ekki verið sjáanlegir og ákærði spurt EGS hvort þeiryrðu ekki lagðir fram. EGS hafi sagt þeim að málið hjá þeim hafi ekki veriðkomið svo langt og við það hafi ákærði og Júlíus farið í burtu. Daginn eftirhafi ákærði hringt í EGS og spurt hann hvort hann hafi klárað umræðuna við BBum verðlista. EGS hafi þá sagt við sig að hann skyldi bara senda ákærðaverðlistann. Ákærði hafi þá lokið símtalinu. Ákærði hafi rætt símtalið viðmeðákærða Júlíus og það að EGS hafi ætlað að senda þeim verðlistann. Júlíushafi þekkt EGS heldur betur en ákærði og því hafi orðið úr að Júlíus myndihringja í EGS og óska eftir því að verðlistinn yrði ekki sendur. Þeir vildubara fara á netið og finna verð þar eða fara á staðinn og punkta verð þannigniður. Síðar hafi niðurstaðan orðið sú að Múrbúðin myndi láta verðlista liggjaframmi og Guðmundur Loftsson ætlað á staðinn til að punkta niður verðin en afþví hafi ekki orðið þar sem verðlistar hafi aldrei legið frammi. Ákærði kvaðstekki hafa viljað fá verðlista í tölvupósti því að fyrirmælin frá Stefáni Árnahafi verið að nálgast verðin á netinu. Aðspurður um að ákærði hafi vitað umsímtöl vegna verðkannana og þá hvort hann sæi einhvern mun á þeim ogtölvubréfum, kvað ákærði Húsasmiðjuna almennt ekki hafa kannað verð í síma nemaí nokkur skipti sem hringt var í Bykó þar sem ákærði hafi hringt í aðalnúmerið,ekki kynnt sig sérstaklega, sennilega verið í bílnum og viljað nýta tímann,fengið samband við timbursöluna og fengið verð á tveimur þremur vörum. Ákærðikvaðst hafa vitað af því að starfsmenn Bykó hringdu í Húsasmiðjuna til að fáuppgefin verð. Ákærði kvaðst sjá mikinn mun á því hvort hann væri að fáupplýsingar eða veita upplýsingar. Ákærði var spurður um símtal og heimsókn tilMúrbúðarinnar. Kvaðst hann halda að hann hafi ekki verið beðinn sérstaklega umað fara í þá heimsókn, frekar hafi það verið forvitni ákærða og Júlíusar.Aðspurður um framhald símtalsins kvaðst ákærði hafa rætt símtalið við Júlíus ogniðurstaðan hafi verið að Júlíus myndi hringja í EGS. Taldi ákærði að Júlíushafi hringt og komið hafi verið í veg fyrir að Múrbúðin sendi þeim verðlista ítölvupósti. Aðspurður hvort ákærði hafi upplýst sína samstarfsmenn eða yfirmennum þessi samskipti, kvaðst ákærði ekki muna til þess fyrir utan Júlíus. Frásögnúr fundargerð Samkeppniseftirlitsins 21. október 2010 var borin undir ákærða.Kvaðst ákærði ekki hafa hringt í EGS til að skiptast á einu eða neinu.Tölvupóstur frá ákærða til VP, Guðmundar Loftssonar og Júlíusar Sigurjónssonarþann 15. október 2010, þar sem fram kemur hjá ákærða að Guðmundur fari í Múrbúðinaog punkti hjá sér verð á nokkrum viðartegundum o.fl., var borinn undirákærða. Ákærði kvaðst ekki munasérstaklega eftir þessum pósti. Tilefnið hafi verið að VP hafi sent tölvupóstog beðið um verðkönnun í Múrbúðinni strax. Sé tölvupóstur ákærða svar til VP.Kvað ákærði hafa dregið þá ályktun eftir símtalið við EGS að hann myndi látaverðlistana liggja frammi. Taldi ákærði þá einhvern möguleika hafa verið á aðpunkta niður verð í Múrbúðinni. VP hafi verið aðstoðarframkvæmdastjóri á vörustýringarsviðiog haft það hlutverk á þessum tíma að fylgjast með því að verðkannanir yrðuframkvæmdar. VP hafi líka verið í sambandi við birgja og hjálpað til við aðkreista niður verð. Ákærði hafi litið á VP sem sinn yfirmann. Ákærði þorði ekkiað fullyrða að VP hafi verið upplýstur um heimsóknina í Múrbúðina né símtalið.Ákærði taldi að Guðmundur Loftsson hafi síðan farið í Múrbúðina. Ákærði Júlíus Þór Sigurþórsson. Ákærukafli V.Ákæruliður 1.Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði sök en kvað háttseminasem lýst sé í ákæruliðnum vera rétta. Ákærði kvaðst vera tæknifræðingur aðmennt og hafi hann verið vörustjóri á þungavörusviði Húsasmiðjunnar áákærutímabilinu sem hafi heyrt undir vörustýringarsvið.. Ákærði hafi verið ísama starfi frá árinu 1998. Yfirmenn hans hafi verið VP og Stefán ÁrniEinarsson. Hafi ákærði hitt yfirmenn sína reglulega. Ákærði hafi ekki haftmannaforráð. Kvaðst ákærði hafa fengið óvænt og óundirbúið símtal og hafiákærði brugðist óvænt við því og finnist hann hafa verið leiddur í gildru.Ákærði kvaðst aldrei hafa fengið slíkt símtal áður. Enginn aðdragandi hafiverið að símtalinu. Ákærði kvaðst kannast við meðákærða Steingrím Birki.Aðspurður hvað hafi verið átt við með „þetta verður bara hjaðningavíg“ kvaðákærði það þýða að samkeppnin væri hörð. Ákærði kvað sér hafa skilist áSteingrími Birki að hann hafi ætlað að lækka tilboðsafslætti hjá sínum sölumönnum. Aðspurður um orðin „viðlifum þetta ekki af ef við höldum þessu áfram“ kvaðst ákærði hafa átt við aðsamkeppnin væri grimm og hörð. Ákærði kvaðst bara hafa tekið þannig til orða.Hann hafi verið leiddur inn í símtalið og farið að „fabúlera“ um markaðinn einsog tvær fótboltabullur ræði saman. Aðspurður um það hvers vegna rætt hafi veriðum Akureyri og Selfoss, kvað ákærði þau svæði hafa verið erfið markaðssvæði.Ákærði kvaðst eftir á að hyggja hafa hugsað hversu skrýtið samtalið hafi veriðog sér fundist það hafa verið einhver stressviðbrögð hjá Steingrími Birki semákærði hafi óvart tekið þátt í. Aðspurður um að „Húsasmiðjan hafi sjálf veriðbúin að hækka undanfarið þar sem þeir voru búnir að fá á sig hellings hækkanir“kvað ákærði þá hafa verið búna að hækka undanfarið vegna hækkana frá birgjum.Ákærði kvaðst aðspurður ekki hafa upplýst Steingrím um „að fylgja ykkur eftirþar... verið á eftir og þið dregið vagninn“. Kvaðst ákærða telja að Steingrímurhafi verið að vísa í að Húsasmiðjan hafi verið búin að hækka á undan BYKO.Ákærði kvaðst hafa skilið Steingrím Birki þannig að hann hafi verið að tala umgrófvöruna . Aðspurður hvað hafi verið átt við með orðunum „megum ekki missaþetta frá okkur núna“, kvaðst ákærðihafa verið að vísa til þess að markaðurinn væri erfiður og erfitt tímabil væriframundan. Kvað ákærði grófvörurnar hafa verið um 40% af veltu fyrirtækisins.Aðspurður um að „slást á eðlilegum nótum“ kvaðst ákærði hafa meint að þeirstunduðu heiðarlega samkeppni. Aðspurður um „að hækka levelið“ kvaðst ákærði ekki muna hvað ákærðiSteingrímur Birkir hafi sagt fyrir dóminum um það en ákærði hafi ekki lagtneinn sérstakan skilning í það. Aðspurður um orðin „ég vona að þið merkiðþetta“ kvaðst ákærði ekki hafa lagt sérstakan skilning í það en líklega ætlasttil að það fréttist eitthvað. Aðspurður um orð Steingríms Birkis að „þeir værusvo langt frá þeim að það hafi ekki verið heilbrigt fyrir þá“ kvaðst ákærðitelja að það snerist um ofnapakka en þá hafi ákærði ekkert haft með að gera.Aðspurður kvaðst ákærði ekkert hafa haft með græna efnið að gera en oft hafiverið rætt um það innan fyrirtækisins. Aðspurður um að „menn séu ekki að jarðasig fyrir sísonið“ kvað ákærði að hann hafi bara verið að fabúlera um það.Aðspurður um orðin „við verðum að lyfta okkur upp núna“ kvaðst ákærði hafaverið að tala um hversu erfitt undanfarin tímabil hafi verið. Aðspurður um orðákærða Steingríms Birkis þar sem hann talaði um geggjun kvaðst ákærði ekki hafalagt neinn skilning í það. Aðspurður um að „koma á rétta staði“ kvaðst ákærðibara hafa tekið þannig til orða þar sem hann hafi ekkert haft með þetta aðgera. Ákærði kvað valvöru vera parket og flísar og fleira sem fólk hafi val um.Aðspurður um að „það þýði ekkert annað en að handstýra“ kvaðst ákærði hafaskilið það þannig að Steingrímur Birkir hafi ætlað að handstýra sínumsölumönnum. Ákærði kvaðst ekkert hafa frétt af þessu fyrr en hann hafi veriðtekinn í yfirheyrslur. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgst með verðbreytingum hjáBYKO í framhaldi af símtalinu. Söludeildin hafi haft með tilboð að gera en ekkiákærði. Ákærði taldi eftir á að Steingrímur Birkir hafi leitt sig í gildru,ákærði hafi ekkert með þennan málaflokk að gera. Ákærði kvaðst ekki hafaupplifað símtalið þannig að Steingrímur Birkir hafi verið að leiða sig ígildru. Ákærði kvaðst hafa staðið nánast strax upp eftir símtalið, þar semhonum hafi þótt það skrýtið, og ætlað að upplýsa sinn yfirmann um það. Hannhafi ekki verið við og því hafi hann farið til Ó og Z og upplýst þá um efnisímtalsins. Þeir hafi orðið mjög hissa. Þeir væru hins vegar ekki yfirmennsínir. Enginn annar hafi rætt þetta símtal við ákærða og ákærði hafi aldreirætt það við nokkurn mann. Þá hafi Z og Ó beðið ákærða að segja ekki nokkrummanni frá þessu símtali. Ákærðikvaðst hafa kannast við Steingrím Birki og hitt hann einu sinni til tvisvar áári í einhverjum boðum. Þá kvaðst ákærði aldrei hafa fengið neina fræðsluvarðandi samráðs- eða samkeppnismál. Hann hafi látið brjóstvitið ráða. Ákærðikvaðst hafa stjórnað listaverði á sínum vörum og innkaupum á plötum en ekkerthaft með verðlagningu að gera. Ef átt hafi að breyta listaverði á þeim vörumsem ákærði hafði umráð með hafi hann sett verðin inn. Ef vörurnar áttu að veraá tilboði eða sérverði þá hafiákærði sett það inn í verðlista Húsasmiðjunnar. Ákæruliður 3. Kvaðákærði lýsingu ákærða Kenneth á undan sér fyrir dóminum vera í samræmi við sínalýsingu. Kvaðst ákærði hafa átt samtal við Kenneth eftir símtal Kenneth við EGSog þeir orðið sammála um að ákærði myndi hringja í Múrbúðina til að afþakka þaðað þeir sendu verðlista til Kenneth. Ákærði hafi gert það og ákærði hafi ekkióskað eftir neinum verðupplýsingum í þessu símtali. Minnti ákærða að hann hafiupplýst Kenneth um að hann hafi hringt og afþakkað vörulista í tölvupósti.Kannaðist ákærði við að hafa orðað eitthvað um eftirlitsaðila í tengslum viðþað. Honum hafi fundist orka tvímælis að senda vörulista með tölvupósti.Tölvupóstur frá ákærða til VP, Guðmundar og Júlíusar frá 15. október, þar semákærði segir Guðmund fara í Múrbúðina ogpunkta hjá sér verð í ýmsum viðartegundum o.fl., var borinn undir ákærða.Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu tölvubréfi. Eina sem ákærði myndi eftir varað Guðmundur L. hafi komið tómhentur til baka frá Múrbúðinni en hann og Kennethhöfðu áður farið fýluferð þangað. Aðspurður kvað ákærði 14. og 15. október veraeinu skiptin sem ákærði hafi verið í sambandi við EGS í Múrbúðinni. Ákærði kvaðþað vera hluta af starfsskyldum sínum að fylgjast með verði samkeppnisaðilanna.Ákærði Z. Ákærði kom fyrir dóminn og kvaðst hafa veriðframkvæmdastjóri verslunarsviðs í febrúar 2011. Ákærði hafi heyrt beint undirforstjóra, SAS. Ákærði hafi verið framkvæmdastjóri verslunarsviðs allt fráárinu 2006. Hann hafi þá áður verið framkvæmdastjóri Blómavals til margra áraog hafi mikla reynslu á verslunarsviði. Ákærði kvaðst hafa haft nokkur mannaforráð.Ákærukafli IV.Ákæruliður 2. Ákærði neitaði sök. Aðspurður um það hvernig ákærði Júlíushafi skýrt honum frá símtalinu milli hans og Steingríms Birkis, kvaðst ákærðihafa séð eftir skýrslutökur af öðrum ákærðu að hann hafi verið rangur maður á röngumstað. Málefnið hafi ekki heyrt undir ákærða en honum hafi fundið efnisímtalsins mjög einkennilegt og óvenjulegt. Ákærði hafi aldrei frá 1983 heyrtannað eins og alltaf talið að menn stunduðu heilbrigða viðskiptahætti.Aðspurður hvort ákærði hafi beðið Júlíus um að segja engum frá þessu, kvaðstákærði ekki muna hvort hann eða ÓÞJ hafi sagt það, þetta hafi verið upplýsingarsem ekki ættu að fara um fyrirtækið. Ef svo væri, þá yrði það að veraforstjórinn sem dreifði þessu. Þeir hafi allir sammælst á þessari stundu um aðþeir myndu upplýsa forstjórann um símtalið en ákærði hafi staðið í þeirri trúað ÓÞJ myndi upplýsa forstjórann um það. Aðspurður hvað ákærði hafi meint meðþví að segja að fara verði með þetta eins og mannsmorð, kvaðst ákærði hafa fengiðþennan bolta í fangið og hann velt því fyrir sér hvernig hann ætti að komaþessu frá sér. Honum hafi því verið létt þegar hann var búinn að koma boltanumyfir til forstjórans. Honum hafi ekki fundist koma til greina að upplýsasölumenn um símtalið. Ákærði taldi að ekkert hafi verið gert með þærupplýsingar sem komu fram í símtalinu á milli Júlíusar og Steingríms Birkis.Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa haft heimildir til að breyta verði á grófvöruþar sem hann hafi ekki haft aðgang að því kerfi. Þá hafi ákærði ekki getaðgefið sölumönnum fyrirmæli um afslætti. Ef fyrirmæli hafi átt að koma um auknaafslætti eða að breyta þeim, þá hafi það verið ÓÞJ sem gat gefið slík fyrirmælien aðkomu forstjóra hafi ekki þurft til. Ákærði kvað Júlíus hafa verið mjög hissayfir símtalinu þegar hann kom inn til þeirra og skýrði frá símtalinu viðSteingrím Birki.Ákærði kvaðst hafa fengið símtal fráSAS þennan dag. Aðspurður um samræður um að „[S] sé að gefa hint um að hækkaframlegðina“ og „hver staðan á Akureyri og Selfossi sé á þessum tíma“, kvaðákærði að það væru þeir staðir þar sem samkeppnin væri hörðust. Aðspurður umhvað átt hafi verið við með því að „berjast mest á?“ kvað ákærði þá hafa rættum Akureyri og Selfoss en þar séu nokkuð stórir verktakar en miklu skipti aðhalda þeim sem viðskiptavinum. Aðspurður um græna efnið og „að það megi ekkiendurtaka sig“ kvað hann græna efnið vera pallaefni og efni semsumarbústaðaeigendur versli mikið. Fyrra sumar hafi framlegð verið mjög lág ípallaefni og þeir hafi ekki viljað lenda í því aftur. Aðspurður um orð sín„bara fínt“ kvað ákærði að það sé fíntþegar keppinautar hækki verð og þeir séu að fagna því að þeim sé farið að gangabetur og séu að ná vopnum sínum í samkeppninni við BYKO. Aðspurður um símtalSAS og ákærða, þar sem þeir ræða um verðhækkanir og framlegð, kvað ákærði þáhafa verið búna að hækka verð eftir miðjan janúar þar sem allt hafi verið ámóti þeim. Hækkanir hafi verið gerðar mjög kerfisbundið. Alla morgna hafi þeirmætt á fund, forstjóri og þeir framkvæmdastjórar sem höfðu með sölu að gera.Þeir hafi farið yfir allar lykiltölur um sölur deginum áður. Þeir hafi verið aðfjalla um birgðir, mínus birgðir og fleira. Aðspurður um það hvort SAS væribúinn að heyra í Ó, kvað ákærði sér hafa fundist það standa Ó nær að hafasamband við forstjórann vegna símtals Júlíusar og Steingríms Birkis, en hannmundi ekki hvort þeir hafi sammælst um það hvor þeirra myndi hringdi í hann.Fyrst forstjórinn hafi hringt í sig hafi ákærði létt þessu af sér. Honum hafifundist forstjórinn taka þessu símtali frekar létt. Engin niðurstaða hafi orðiðmeð þetta símtal. Aðspurður kvað ákærði þá SAS hafa rætt þetta símtal Júlíusarog Steingríms Birkis aftur daginn eftir og það hafi verð klárt hjá SAS að þaðætti ekki að gera neitt með símtalið. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt tilsamkeppnislaga á þessum tíma en vitað að óheimilt væri að stunda samráð. Ákærðikvað að eftir að mál þetta kom upp hafi verið gerð samkeppnisáætlun hjáHúsasmiðjunni og regluvörður tekið til starfa.ÁkærðiÞ.Ákærðikom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað hjá Úlfinum frá 2009 til mars 2011 ísímsölu, tilboðsgerð og afgreiðslu. Tveir starfsmenn hafi verið á tímabili íversluninni á ákærutímabilinu. Ákærði væri menntaður í markaðsfræði og íflutningafræði. Ákærði gerði athugasemdir við lýsingu á háttsemi í ákæru.Ákærði kvað verðkannanir hafa verið gerðar hjá fyrirtækinu, þó ekki formlegar.Þeir hafi farið í verslanir, verðlistar hafi legið frammi hjá BYKOog verð hafi verið á netinu. Þá hafi menn komið með tilboð frá samkeppnisaðilumog þeir því séð verð þannig. Ákærði kvaðst hafa haldið utan um verðupplýsingaren verðlagning hjá þeim hafi verið stöðug og upplýsingar um önnur verð hafihaft lítil áhrif á þeirra verð. Kvað ákærði meðákærða Ragnar Má hjá BYKOhafa hringt í sig og fengið upp verð á um átt til níu vörum. Kvaðst ákærðiRagnar Má hafa byrjað að hringja fljótlega eftir að Múrbúðin opnaðigrófvörudeildina. Verðlistar hjá ákærða hafi legið frammi í afgreiðslu hjá þeimen ekki verið á netinu. Múrbúðin hafi komið á markaðinn um haustið 2010 og hafiþá markaðurinn breyst. Ákærði kvaðst hafa gefið Ragnari Má upp verð frá sér enhann hafi ekki spurt um verð á móti. Þá hafi starfsmönnum Úlfsins þótt sérstaktað BYKO skyldi hafa haft samband við þá þarsem starfsemi Úlfsins hafi verið að fjara út á þessum tíma. Þeir hafi rættþetta og þeir talið skyldu sína að gefa upp listaverð sem þeir voru með. Þáhafi verið mikið um það að verktakar kæmu á vegum BYKOeða Húsasmiðjunnar með tilboð og bæðu um betra tilboð frá Úlfinum. Ákærði kvaðþá HÚ ekki alltaf hafa verið við og þeir haft tvo eða þrjá aðila sem hafi leystþá af og getað gefið upp verð. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgst með verði BYKOeftir símtal þeirra og það hafi ekki haft áhrif á verð Úlfsins. Verðkönnunarskjal frá BYKO varborið undir ákærða. Ákærði kvaðst kannast við vöruheitin á verðlistanum ogþeirrar vörur hafi verið með sambærileg heiti. Aðspurður um það hvort þurfiekki að fara fram samanburður á vörunni þegar verið var að bera saman verð,kvað ákærði svo vera. Aðspurður kvað ákærði BYKO hafareynt að bera saman vöruna til að vera vissir um að bera saman epli og epli. Ákærukafli II.Ákæruliður 10. Símtalfrá Guðmundi Loftssyni var borið undir ákærða. Kvað ákærði hann hafa gefiðRagnari Má upp listaverð hjá sér og því upplýst að listaverðin væru óbreytt.Kvað ákærði mjög lítið af vörum hafa verið til hjá Úlfinum á þessum tíma.Ákærði kvað meðákærða Stefán Inga frá BYKO hafakomið í verslunina í vettvangskönnun ásamt tveimur öðrum mönnum. Þeir hafi fariðbeint inn á lager og skannað hann. Svona heimsóknir hafi ekki verið algengar ogþetta var eina skiptið sem ákærði varð vitni að því. Ákæruliður 11.Varðandiþennan ákærulið kvað ákærði Ragnar Má þar ræða við sig. Ákærði Guðmundur hafihringt í Ragnar Má. Ákærði kvaðst þá hafa grunað að verið væri að flytja inngips frá Lettlandi og þeir haft áhuga á því hverjir væru að flytja það innaðallega vegna þess að Úlfurinn hafi fengið gagnrýni á að hafa flutt inn gipssem uppfyllti ekki allar gæðakröfur. Kvað ákærði þetta hafa verið í einaskiptið sem hann hafi spurt Ragnar Má um verð og þá hvort ekki væri allt viðþað sama og að því leyti hafi þetta símtal verið öðruvísi en önnur símtöl.Ákærði kvaðst aldrei hafa hringt í Húsasmiðjuna til að fá upp verð. Þeirfélagar hafi rætt þetta og þótt það athyglisvert en þeir hafi ekki haft bolmagntil að gera neinar breytingar. Aðspurður kvað ákærði verðlista hafa verið áborðinu hjá sér, einblöðung, en hann hafi ekki verið í sérstökum standi frammiá gólfi. Ákærði kvaðst viss um að verðlistinn hafi legið á borðinu hjá sér.Ákærði kvað HÚ hafa stofnað Úlfinn 2007 en ákærði komið inn 2009. Ákærði kvaðreksturinn hafa verið að lognast út af á ákærutímabilinu. Engin innkaup hafiverið frá haustinu 2010. Mest hafi þeir verið í verktöku. Ekki hafi verið mikilsala á ákærutímabilinu. Lagerstaðan hafi verið slæm, mjög lítið hafi verið til.Þá hafi þeir átt mjög lítið af þeim vörutegundum sem BYKOvar að spyrja um. Ákærði kvaðst ekki hafa ákveðið verð hjá Úlfinum. Kvað ákærðilistaverð hafa verið óbreytt hjá Úlfinum á ákærutímabilinu og upplýsingar frá BYKOhafi ekki haft nein áhrif á verðlagningu Úlfsins.Framburður vitna.Ákærði Stefán Ingi Valsson gaf einnig skýrslu sem vitni vegnaákærukafla V. Kvaðst vitnið ekki hafa haft vitneskju um að ákærði Ragnar Márhafi hringt í starfsmann Múrbúðarinnar. Vitnið kvaðst hafa farið í Múrbúðina umhaustið 2010 og beðið um verðlista en ekki fengið. Vitnið hafi farið tvisvar íheimsókn til þeirra. Kvaðst vitnið hafa farið upp á sitt eindæmi og ekki veriðbeðið um það. Ákærukafli IV var borinn undirvitnið. Símtal vitnisins og Z frá 28. febrúar 2011 var borið undir vitnið.Vitnið kvaðst ekki hafa verið á staðnum þegar það símtal átti sér stað. Vitniðhafi verið mikið frá skrifstofunni þessa viku og fengið upplýsingar um símtaliðí lok þeirrar viku en vitnið mundi það svo ekki. Minnti vitnið að ákærði Júlíushafi sagt sér frá símtalinu. Vitnið hafi ekki rætt símtalið við neinn. Ákærukafli III var borinn undirvitnið. Kvað vitnið að í símtali þeirra Guðmundar Loftssonar hafi þeir rætt umverðhækkanir sem hafi verið hluti af þeim verðhækkunum sem hafi veriðfyrirhugaðar frá lok janúar. Ákærði Guðmundur Loftsson gaf einnig skýrslu sem vitni vegnaákærukafla III. Aðspurður vegna ákæruliðar III-1 kvað vitnið ákærða Kennethhafa hringt í sig og beðið sig um að láta Ragnar Má vita að þeir hafi ekki náðað klára verðhækkanir og ef ákærði heyrði í Ragnari Má ætti hann að láta hannvita að þeir myndu klára verðhækkanir samdægurs eða daginn eftir. Kenneth hafihringt í sig klukkan átta að morgni og ákærði þá ekki vitað hvort Ragnar Mármyndi hringja í sig sama dag eða síðar. Ákærði hafi hundsað þessi tilmæli oghafi ekki hringt í Ragnar Má til að láta hann vita að verðin væru ekki tilbúin.Þó svo að ákærði hafi sagt í símtalinu við Kenneth að hann myndi láta Ragnar Mávita, þá hafi ákærði ekki hringt í Ragnar Má og látið hann vita af því aðverðhækkanir væru í farvatninu. Eftir að hafa hlustað á símtal, sem vísað er íí þessum ákærulið, kvað ákærði að um verðhækkanir á timbri hafi verið að ræða.Vitnið hafi ekki vitað nánar hvaða vörutegundir Kenneth hafi átt við. Vitniðkvaðst ekki hafa velt því sérstaklega fyrir sér í hvaða tilgangi Kenneth hafihringt í sig. Aðspurt um það hvort það hafi skipt BYKO máli að hafa upplýsingar um verðkannanir,kvaðst vitnið ekki hafa velt því fyrir sér. Vitnið var spurt hvort þeir RagnarMár hafi rætt saman 18. febrúar 2011. Kvað vitnið Ragnar Má þá hafa hringt ívitnið og kvaðst vitnið ekki minnast þess að samtalið við Kenneth hafi borist ítal.Ákærukafli II, ákæruliður 2, var borinnundir vitnið. Kannaðist vitnið ekki við lýsinguna í ákæruliðnum. Vitnið kvaðsthafa fengið nýtt verkefni frá Stefáni Árna, sem E hafi verið með áður. Aðspurtum símtal í þessum ákærulið, kvaðst vitnið hafa tekið við nýju verkefni íársbyrjun 2011 varðandi verðbreytingar og keyrslu þeirra. Hafi það verkefnifalist í því að almennar verðbreytingar hafi þurft að gera í Húsasmiðjunniþannig að ákveðinn vöruflokkur var tekinn og keyrður inn. Hann hafi síðan veriðsendur viðkomandi vörustjóra í excel-skjali og hann beðinn um að kanna hvortmætti hækka þá vöru sem væri tilgreind í skjalinu. Vörustjórinn hafi haftákvörðunarvald um það hvort mætti hækka þær vörur eða ekki. Vitnið hafi ekkihaft neina vitneskju um það hvort vöruflokkurinn þyldi hækkun eða ekki. Þettaverkefni hafi vitnið verið með í mjög stuttan tíma, kannski sent um tíu skjöltil þeirra. Vitnið hafi ekki haft heimild til að keyra þær færslur í gegn nemameð samþykki vörustjóranna. Símtal milliákærða Kenneth Breiðfjörð og Stefáns Árna 23. febrúar 2011 var borið undirákærða þar sem Kenneth er beðinn um að „Guðmundur láti það fréttast áfram“ og„já hann er búinn að taka þetta að sér af [E]“. Kvað vitnið þetta hafa veriðrunukeyrsluna sem það sagði frá áður.Vitnið kvaðst hins vegar ekki geta sagt neitt um það hvað ákærðu voru að ræðaum í þessu símtali. Ákærði Kenneth Breiðfjörð gaf skýrslu sem vitni vegna ákærukaflaI og III, ákæruliðar 2. Vitnið kvaðst hafa verið vörustjóri á ákærutímabilinuog því fylgst með verðkönnunum. Verðlistar hafi verið teknir út af netinu hjáBYKO og settir inn í excel-skjal sem Guðmundur Loftsson hafi lagað til. Sú skráhafi verið keyrð inn í Concord-kerfi þeirra. Þá hafi verið búið að para samanupplýsingar BYKO og þeirra þannig að kerfið þeirra hafi lesið þessarupplýsingar inn af excel-skjalinu. Samanburðarskýrsla hafi verið prentuð út afGuðmundi fyrir vörustjóra og Stefán Árna. Vörustjórarnir hafi parað þessarupplýsingar saman hver fyrir sig. Vitnið hafi t.d. parað þessar upplýsingarsaman við sínar upplýsingar þannig að hann hafi prentað þessa lista út, renntyfir þá og annaðhvort sett vörunúmer þeirra inn á skjalið sitt eða öfugt. Þettahafi bara þurft að gera einu sinni og hafi það líklega verið síðsumars 2010.Vitnið hafi komið að því að smíða þetta kerfi. Vitnið kvaðst ekki muna hversumörg vörunúmer hafi verið pöruð saman, sennilega einhver hundruð. Vitnið kvaðstekki hafa þurft að ræða við BYKO til að geta lagt þeirra vörur að jöfnu viðvörur Húsasmiðjunnar, lýsingin hafi verið það nákvæm. Vitnið kvaðst hafa íbyrjun árs 2010 spurt ákærða Y um það hvað verið væri að spyrja um þegar hringtværi til að kanna verð. Minnti vitnið að það hafi haft grófa hugmynd um þaðhvað væri spurt um. Vitnið mundi ekki til þess að hafa fengið mjög nákvæmarupplýsingar um fjölda og tegundir sem spurt var um. Um sumarið 2010 hafi veriðfarið í meiri vinnu við verðkannanir og vitnið búið til lista yfir þær vörursem það vildi láta kanna fyrir sig. Vitninu hafi ekki fundist neitt athugavertvið það að menn hafi hringt inn og beðið um verð hjá Húsasmiðjunni. Tölvupósturfrá ákærða til Júlíusar og STE, ásamt fylgiskjali með heitinu„Verðkönnunarlisti BYKO 2010, xls,husa_logo.jpg“, var borinn undir ákærða en þar segir ákærði að þar komi listinnsem BYKO geri verðkannanir eftir alla miðvikudaga. Hugmyndin sé að Y og þeir íþjónustuverinu spyrji um sömu vörur á sama tíma og BYKO geri könnun hjá þeim.Vitnið mundi ekki eftir þessum tölvupósti né tilefninu. Vitnið kvaðst hafapunktað niður upplýsingar frá ákærða Y en ákærði mundi ekki hvort hann hafðipunktað það niður áður eða um leið. Sú hugmynd hafi byggst á einhverri umræðu áþessum tíma um hvernig þessu ætti að vera háttað og greinilega hafi ákærði sentþetta til Júlíusar og Y. Það hafi verið umræður almennt um verðkannanir. Vitniðkvaðst þó ekki vita nákvæmlega hvaðan þessi hugmynd hafi komið. Vitnið vissiekki hvort meðákærði Y hafi haft þennan lista útprentaðan en það væri ekkiólíklegt. Aðspurt hvort Y hafi átt að spyrja um verð á móti þegar hringt væri íhann, kvaðst vitnið ekki hafa vitað það svo nákvæmlega. Vitnið kvaðst ekki vitaþað hvort einhver munur væri á að spyrja um upplýsingar og að gefa þær, ákærðikvaðst ekki hafa þekkt reglur um það á þessum tíma. Aðspurt um lista sem hafifylgt tölvubréfinu kvað ákærði það hafa verið hluta af grófvörunni. Vitnið kvaðst hafa sótt upplýsingar frá BYKOá netinu og sett þær inn í excel-skjöl frá sjálfum sér til flýtis og þæginda.Tölvupóstur frá ákærða til SE, VP og Stefáns Árna Einarssonar 27. janúar 2010,ásamt fylgiskjali um verðkönnun frá janúar 2010, var borinn undir vitnið.Vitnið kvaðst ekki muna sérstaklega eftir þessu skjali en gerði ráð fyrir aðþað hafi verið annar flipi á skjalinu á undan. Þeirra vörunúmer og vöruheitikomi ekki fram á þessum lista. Vitnið kvaðst telja að það hafi búið það skjaltil, vitnið var þó ekki visst. Tölvupósturfrá ákærða til SAS frá 27. júlí 2010, þar sem ákærði lagði til verðhækkanir ánokkrum vöruflokkum, var borinn undir ákærða. Vitnið kvaðst ekki muna eftir þessu skjalisérstaklega en í skjalinu sé tekið fram að verðkannanir sem Ragnar Már hjá BYKOgeri hjá Húsasmiðjunni í gengum síma séu oftast gerðar á miðvikudögum. Vitniðkvaðst halda að það hafi ekki vitað á þessum tíma um umfang verðkannana semRagnar Már gerði. Vitnið gæti þó ekki útilokað það. Vitnið kvaðst greinilegahafa verið með hugmyndir um verðbreytingu í þessum pósti en það myndi að þaðhafi verði með hugmyndir um verðbreytingar á ákveðinni timburtegund og BYKOhafi verið með auglýsingar um sambærilegt timbur en þeir verið með rangarupplýsingar í auglýsingunni. Vitnið kvaðst hafa vakið athygli SIG á þessumauglýsingum BYKO á þessum tíma. Ráða megi af bréfinu að lítið hafi verið umverðkannanir eða þær gerðar með öðrum hætti. Aðspurt um tölvupóst um gagnkvæmskipti á upplýsingum um að Y hafi neitað að framfylgja fyrirmælum um að gefaupp verð um leið og hann væri spurður, kvaðst vitnið ekki vita til þess. Vitniðkvaðst ekki hafa vitað um gagnkvæma upplýsingagjöf fyrr en við yfirheyrslur hjálögreglu.Vitnið var spurt um ákærukafla III,ákærulið 2. Vitnið kvaðst ekki muna eftir símtalinu sem er í ákæruliðnum envildi sjá afrit af því. Kvaðst vitnið hafa viljað gleðja ákærða Stefán Árna meðupplýsingum um að BYKO hefði hækkað einhvern hluta af timbrinu. Hafi þeirfylgst með því hvort breyting yrði á verði BYKO, allavega frá því aðHúsasmiðjan hækkaði verð 16. eða 17. febrúar 2011 og fram að símtalinu 23.febrúar. Þá hafi Guðmundur L. átt aðfylgjast með og segja þeim frá því. Kvaðst vitnið hafa litið svo á að Guðmundurhafi átt að láta það fréttast til vörustjóranna að það hafi orðið einhverjarbreytingar á verði BYKO. Aðspurt um það hvaða upplýsingum hafi átt að komaáleiðis, kvað vitnið að verðbreytingar hafi staðið lengi yfir og Guðmundur L.hafi haft það hlutverk að keyra inn verðbreytingar frá vörustjórnunum, öllumnema vitninu og Júlíusi, hélt vitnið, og þar sem Guðmundur hafi vitað hversumikið var búið að keyra inn í verðbreytingakerfið hverju sinni, hafi vitnið látið viðkomandivörustjóra vita hvað hafi verið búið að hækka og hvað ekki. Ákærukafli IV var borinn undir vitnið.Kvaðst vitnið hafa haft heimildir til verðbreytinga á þeim vöruflokkum semvitnið bar ábyrgð á. Vitnið kvaðst einnig hafa sett vörur á tilboð og þá merkt„TB“. Vitnið hafi hins vegar ekki séð um tilboðsgerð til viðskiptavina. Vitniðvar spurt um símtal frá 28. febrúar 2011á milli Steingríms Birkis og Júlíusar. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað um þettasímtal fyrr en það var spilað fyrir vitnið í yfirheyrslum lögreglu. Vitniðkvaðst hafa hækkað græna efnið þennan dag þar sem vitnið var að auglýsa efniðdaginn eftir. Minnti vitnið að einhver umræða hafi verið um verðhækkanir vikunaá undan. Vitnið kvaðst hafa hringt í Stefán Árna þennan dag og spurt hvort þeirættu ekki að hækka verðið, sem þeir hafi svo gert. ÁkærðiJúlíus Þór Sigurþórsson gaf skýrslu sem vitni vegna ákærukafla I. Aðspurt kvaðstvitnið hafa vitað um framkvæmdverðkannana á sínum tíma og að Guðmundur Loftsson hafi séð um þær.Ákærði kvaðst hafa heyrt um að starfsmaður BYKO hafihringt í starfsmann Húsasmiðjunnar til að fá verð. Vitnið hafi heyrt það ákaffistofunni eða á göngum Húsasmiðjunnar. Taldi vitnið að hringt hafi verið ískiptiborðið og þar hafi Guðmundur, X eða VJ svarað. Tölvupóstur frá Kennethtil Júlíusar og Stefáns 27. janúar 2011 var borinn undir vitnið. Vitnið kvaðstekki þekkja þennan tölvupóst. Þá vissi vitnið ekki að verðkannanir hafi veriðgerðar vikulega. Vitnið kvað allar verðkannanir hafa verið fengnar af netinu.Ákæruliður I-18 var borinn undir vitnið. Skjal frá Húsasmiðjunni með heitinu„Samanburður á söluverði“ var borið undir vitnið. Vitnið kvaðst ekki kannast við skjalið enkannaðist við ásýnd þess. Þá vissi vitnið að skjalið hefði fundist á skrifstofusinni en vörur sem komi fram á skjalinu hafi tilheyrt Kenneth, hann hljóti aðhafa gleymt skjalinu inni hjá vitninu. Vitnið hafi fengið sambærilegt skjal fráGuðmundi yfir þær vörur sem vitnið sá um. Það hafi kannski verið einu sinni ímánuði og vitnið þá rennt yfir skjalið til að skoða sínar vörur. Vitnið kvaðStefán Árna hafa gefið fyrirmæli um að taka verð samkeppnisaðila af netinu.Símtal frá 23. febrúar 2011 var borið undir vitnið og það spurt umrunukeyrslur. Vitnið kvaðst ekki hafa séð um runukeyrslur, það hafi séð um sínar verðbreytingar sjálft. Ákærði Z gaf skýrslu sem vitni vegna ákærukafla I. Aðspurt kvaðst vitnið ekki vitahvernig verðkannanir hafi farið fram á ákærutímabilinu. Þær hugmyndir semvitnið hafði voru að hugsanlega hafi eitthvað verið hringt inn, hvort það hafiverið undir nafni eða ekki hafi vitnið ekki vitað um. Vitnið hafi fyrst heyrtaf því í skýrslutökum hjá lögreglu. Vitnið kvaðst hafa haft einhverja hugmyndum gamlan karl frá BYKO sem væri að hringja inn en það hafi ætíð haldið að þaðværi undir nafnleynd. Þó minnti vitnið að fyrrverandi forstjóri, SLB, hafi rætt um að það væriverið að hringja inn til að spyrja um verð. Það hafi meira verið umræða ákaffistofunni. Símtal frá 8. mars 2011 var borið undir vitnið. Símtal þar semvitnið ræðir við TG, verslunarstjóra í Grafarvogi, var borið undir vitnið.Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu símtali. Aðspurt um vitneskju vitnisins umaðkomu Y og X kvað vitnið að eftir fyrri handtöku lögreglunnar hafi þeir semvoru handteknir hist og farið yfir stöðuna og velt því fyrir sér hvað lögreglanhefði á þá. Þá hafi menn farið að draga ályktanir um að það væru þærverðkannanir sem fóru fram. Vitnið kvaðst ekki hafa fengið upplýsingar um X ogY frá lögreglu heldur hafi hann fengið þær upplýsingar frá félögum sínum eftirskýrslutökur hjá lögreglu. Það eigi einnig við um símtalið við SLB, fyrrverandiforstjóra Húsasmiðjunnar. ÁkærðiStefán Árni Einarsson gaf skýrslu sem vitni vegna ákærukafla V. Vitnið kvaðst ekkihafa vitað um að Kenneth og Júlíus hafi hringt í starfsmann Múrbúðarinnar né hafi vitnið lagt áherslu á að fá verð fráhenni. Vitnið kvað meðákærðu Júlíus eða Z hafa sagt vitninu frá heimsókn þeirraí Múrbúðina. Kvað vitnið það hafa falliðundir þeirra svið að kanna verð samkeppnisaðila. Vitnið EGS kom fyrir dóminn.Ákærukafli V.Kvaðst vitnið vera fyrrverandi starfsmaður Múrbúðarinnar.Múrbúðin hafi opnað nýja deild með svokallaðri grófvöru haustið 2010. EigandiMúrbúðarinnar hafi fengið vitnið til að aðstoða sig við það. Vitnið kvaðeinhver samskipti hafa verið á milli Múrbúðarinnar, Húsasmiðjunnar og BYKO umþað leyti sem deildin var opnuð. Hafi þeir haft mikinn áhuga á því hvaðMúrbúðin væri að selja o.fl. Hafi starfsmenn Húsasmiðjunnar og BYKO komið íheimsókn til þeirra, bæði fyrir og eftir opnun deildarinnar. Kvaðst vitnið hafaunnið í mörg ár áður hjá Húsasmiðjunni og kannast við nokkra starfsmenn þeirra.Hafi þeir sóst eftir upplýsingum um hvaða vörur þeir ætluðu að bjóða upp á ogeftir að deildin var opnuð hafi Guðmundur Loftsson frá Húsasmiðjunni, og RagnarMár og einn yfirmaður timbursölunnar frá BYKO komið og beðið um verðlista ogsíðan hafi vitnið fengið símtöl frá ákærðu Ragnari Má, Kenneth og Júlíusi Þór.Hafi hann allavega fengið tvö eða þrjú símtöl frá ákærða Kenneth. Hafi þeirallir verið að spyrja um og beðið um verð á grófvöru í nýju verslunMúrbúðarinnar. Múrbúðin hafi hins vegar tekið þá ákvörðun að gefa ekki útverðlista um grófvöru sína heldur gefið viðskiptavinum upp verð í hvert skipti.Vitnið hafi aldrei látið frá sér verð til ofangreindra aðila en þeir hafi allirbeðið um verðlista. Þann 15. október 2010 hafi verið hringt í Múrbúðina ástuttum tíma frá bæði BYKO og Húsasmiðjunni og hafi vitninu fundist áhugi ogafskipti þeirra á verðum Múrbúðarinnar ganga of langt og því beðið eigandann BBað koma í verslunina og hafi hann verið viðstaddur og hlustað á símtal sitt viðákærða Júlíus Þór. Vitnið staðfesti að ákærði Ragnar Már hafi hringt í sig ogbeðið sig um að skiptast á upplýsingum eins og vitnið skýrði frá á fundi meðSamkeppniseftirlitinu og tekið er fram í ákærulið V-1. Vitnið staðfesti einnigað ákærði Kenneth hafi hringt í sig og falast eftir upplýsingum um verðMúrbúðarinnar. Vitnið kvaðst ekki muna sérstaklega eftir orðalagi í símtalinuen símtalið hafi snúist um hvaða vörur væri verið að bjóða upp á og verð á þeimí Múrbúðinni. Það hafi verið efni þessara símtala allra þó svo að vitnið gætiekki staðfest nú að símtölin hafi verið klukkan „þetta eða þetta“. Vitnið hafireynt að víkja sér undan því að svara ofangreindum aðilum og borið því við aðþað hefði ekki tíma í þetta. Þá hafi vitnið verið beðið um að skiptast áupplýsingum en vitnið kvaðst ekki geta fullyrt um það hvort það hafi veriðnákvæmlega í þessu símtali eða öðru símtali. Vitnið kvaðst aðspurt ekki hafaverið upplýst af starfsmönnum þessara fyrirtækja að svona væri þetta gert ámilli annarra fyrirtækja. Aðspurt um að ákærði Kenneth hafi sagt vitninu aðþetta væri fyrirkomulag sem aðrar verslanir hefðu, kannaðist vitnið ekki viðþað. Í kjölfar þessara símtala hafi vitnið og BB ákveðið að tilkynna þessaraðferðir BYKO og Húsasmiðjunnar til Samkeppniseftirlitsins. Vitnið kvað umfangvöruframboðs þeirra hafa verið um tíu til fimmtán vöruflokka og undir hverjumvöruflokki hafi verið tugir vöruliða. Vitnið lýsti símtalinu við Kenneth þannigað hann hafi viljað fá verðlista en vitnið sagst myndu senda honum listann ítölvupósti síðar þann sama dag, vitnið mætti ekki vera að þessu. Ákærði JúlíusÞór hafi hringt stuttu seinna og beðið vitnið um að senda listann ekki ítölvupósti, en hann hafi nefnt að hann vildi ekki að menn kæmust í það. Vitniðmundi ekki hvort ákærði hafi viljað fá upplýsingarnar með einhverjum öðrumhætti. BB, eigandi Múrbúðarinnar, hafi einnig hlustað á það símtal. Staðfestivitnið framburð sinn á fundi með Samkeppniseftirlitinu sem tekinn er upp ífundargerð þess og liggur fyrir í málinu. Ákærði kvaðst muna atvikin frá þessumtíma nokkuð vel þó að það gæti ekki sagt í dag að símtölin hafi verið áákveðinni mínútu. Vitnið kvaðst þó á þessum tíma hafa skrifað þetta hjá sér ídagbók og líklega verið með hana með sér þegar það fór á fundSamkeppniseftirlitsins. VitniðÆ kom fyrir dóminn og kvaðst hafa unnið hjá BYKOsumarið 2011 sem sumarstarfsmaður og í afleysingum í timbursölu. Vitnið kvaðsthafa framkvæmt verðkönnun í eitt sinn. Hafi vitnið fengið lista yfirgrófvörur og átt að hringja íHúsasmiðjuna til að fá verð á þeim vörum. Það hafi sennilega verið STS sem baðvitnið um þetta. Þá mundi vitnið ekki við hvern það hafi rætt hjá Húsasmiðjunni.Vitnið hafi séð í gögnum málsins að tölvupóstur hafi farið frá Leifi Erni tilSTS og STS síðan beðið vitnið að framkvæma verðkönnunina. Vitnið kvaðst ekki muna eftir frásögn sinni ílögregluskýrslum um að Leifur Örn hafi sagt sér að framkvæmaverðkönnunina. Rámaði vitnið í símtaliðfrá 28. janúar 2011, en kvaðst ekki hafa þekkt viðmælanda sinn. Hafi símtaliðverið í samræmi við fyrirmælin sem það fékk. Vitnið kvað símtalið bara hafaþróast þannig að það gaf einnig upp verð á móti. Vitnið kvaðst síðan hafa sentverðkönnunina í tölvupósti til Leifs.VitniðJHS komfyrir dóminn. Var sátt Húsasmiðjunnar og Samkeppniseftirlitsins borin undirvitnið. Aðspurt um tilurð sáttarinnar kvað vitnið viðskiptalegar forsendur hafalegið að baki sáttarinnar sem gerð hafi verið við Samkeppniseftirlitið. Hafiþeir sem stóðu að sáttinni komið að fyrirtækinu löngu eftir að hin meintu brothöfðu farið fram. Hafi Húsasmiðjan fengið lögfræðilega ráðgjöf áður en sáttinvar gerð. VitniðÁS, forstjóri Húsasmiðjunnar, kom fyrir dóminn og kvaðst hafakomið að sátt sem Húsasmiðjan hafi gert við Samkeppnisstofnun. Vitnið hafihafið störf hjá Húsasmiðjunni í júní 2013. Lýsti vitnið aðdragandanum að þeirrisátt og aðkomu vitnisins að henni. Þá lýsti vitnið þeim ferli sem komið var á ífyrirtækinu sem starfsmönnum hefur verið kynnt og ber að fara eftir. Meðalannars hafi regluvörður verið ráðinn til starfa sem eigi að taka á atvikum semgeta heyrt undir brot á samkeppnislögum. VitniðBB, framkvæmdastjóri Múrbúðarinnar , kom fyrir dóminn og kvaðum tuttugu manns starfa hjá fyrirtækinu. Vitnið kvaðst ekki hafa haft neinsamskipti við starfsmenn Húsasmiðjunnar eða BYKO áákærutímabilinu en bæði fyrirtækin hafi leitað til EGS, samstarfsmanns síns.Hafi EGS tjáð sér að starfsmenn BYKO hafiverið að koma og kíkja á gluggana á nýrri verslun sem þeir voru að opna. Aðmorgni 15. október 2010 hafi EGS hringt til vitnisins og sagt því að þeir værufarnir að hringja hver ofan í annan til að biðja um verð. Vitnið hafi farið ástarfstöð EGS og orðið vitni að því þegar Júlíus Þór hringdi í EGS og vildiskiptast á verðupplýsingum en ekki með tölvupósti þar sem aldrei væri að vitahvað eftirlitsaðilar gerðu. Vitnið kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað var sagt enþað hafi verið með þeim hætti að vitnið hafi talið símtalið grafalvarlegt ogþví farið beint niður í Samkeppniseftirlit og kært þetta. Kvaðst vitnið ekkihafa skilið símtalið öðruvísi en svo að þeir hafi viljað koma upp „setupi“ tilað skiptast á verðum en hann hafi sagst ætla að senda mann til þeirra.Starfsmaður frá Húsasmiðjunni hafi komið í verslunina seinna sama dag. Verðinhjá Múrbúðinni hafi ekki verið aðgengileg nema fyrir viðskiptamenn sem komu íverslunina og fengu þau uppgefin. Stundum væru verðin á heimasíðuMúrbúðarinnar og stundum ekki og taldivitnið að þau hafi ekki verið á heimasíðunni þegar þetta átti sér stað.Verslunin hafi verið nýopnuð og taldi vitnið að verðin hafi ekki verið komininn á vefsíðuna þegar ákærðu komu í verslunina og hringdu. Staðfesti vitniðundirritun sína á fundargerð frá Samkeppniseftirlitinu. Vitnið kvað starfsmenn BYKOhafa verið eins og gráa ketti í versluninni eftir að þeir opnuðugrófvörudeildina, m.a. forstjóri BYKO.Ítrekaði vitnið að Júlíus hafi sagt í símtalinu að hann vildi skiptast á verðumen ekki fá þær upplýsingar sendar í tölvupósti.Vitnið kvaðst ekki hafaskýringar á því hvers vegna upplýsingar um beiðni um verðupplýsingar kæmu ekkifram í fundargerð Samkeppniseftirlitsins.VitniðSER, fyrrverandi forstjóri BYKO, komfyrir dóminn. Kvaðst vitnið hafa verið forstjóri félagsins frá október 2007til 2012. Vitnið kvaðst hafa starfaðlengi hjá BYKO fyrir þann tíma. Skipurit BYKOvar borið undir vitnið. Kvaðst vitnið ekki muna sérstaklega eftir því hvorteinhver stefnumótun hafi farið fram hjá félaginu á þessum tíma en samkvæmtgögnum málsins hafi það verið. Skjöl fylgjandi skipuritinu voru borin undirvitnið, m.a. vegna fagsölusviðs. Kvaðst vitnið ekki muna eftir því hvort þauskjöl hafi verið samþykkt sérstaklega. Skjal með heitinu „BYKO Fagsölusvið“,„Markaðsvakt“ var borið undir ákærða og hvort rétt væri að verðkannanir hafiverið á ábyrgð fagsölusviðs. Vitnið mundi það ekki sérstaklega. Kvað vitniðþessi skjöl hafa verið hluta af stefnumótun félagsins. Aðspurt um verðkannanirá grófvöru á ákærutímabilinu kvaðstvitnið ekki hafa vitað hvernig þær fóru fram og ekki kynnt sér það sérstaklegaen fengið þær sendar til upplýsingar. Yfirleitt hafi það veriðvörustjórnunarsvið sem hafi séð um verðkannanir á grófvöru en vitnið hafileitað til PA og Steingríms Birkis til að fá verðkannanir sendar. Taldi vitniðað þær hafi verið gerðar á eins eða tveggja vikna fresti. Aðallega hafi þaðverið Steingrímur Birkir og Stefán Ingi Valsson sem sendu vitninu verðkannanirog þá stundum að beiðni vitnisins, vitnið mundi það ekki. Vitnið kvað þær vörursem væru á verðkönnunarlistanum hafa verið söluhæstu vörurnar og skipta miklumáli fyrir félagið. Þá lýsti vitnið því hvernig verðmyndun yrði og markaðist afinnkaupsverði, flutningskostnaði o.fl. Tölvupóstur sem innihélt verðkannanir ífylgiskjali var borinn undir vitnið. Vitnið kvaðst yfirleitt hafa leitað tilStefáns Inga eða Steingríms Birkis til að fá verðkannanir sendar og hafiumræðan um þær verið almenn. Verðkannanir hafi verið einn hluti af því sem þeirhafi skoðað. Fjöldi tölvubréfa var borinn undir vitnið og mundi það ekkisérstaklega eftir að hafa fengið viðkomandi tölvubréf né efni þeirrasérstaklega. Vitnið kvað Steingrím Birki, Stefán Inga, KV og vitnið hafa haftákvörðunarvald um verðbreytingar. Aðspurt kvaðst vitnið ekki muna sérstaklegaeftir neinum breytingum í byrjun árs 2011. Kvað vitnið framkvæmdastjórafundihafa verið vikulega auk þess að menn hittust vikulega í hádegi þar fyrir utan.Stundum hafi verð og verðkannanir verið ræddar. Aðspurt kvaðst vitnið hafalitið á verslunina Úlfinn sem samkeppnisaðila á markaði. Aðspurt um verðmismuná krossviði hjá Úlfinum og BYKO kvað vitnið mögulegt að ekki væri umsambærilega vöru að ræða og mikinn gæðamun á vörunni. Aðspurt um það hvortvitnið hafi lagt áherslu á að verðkannanir væru gerðar, ítrekaði vitnið að þaðhafi beðið Steingrím Birki og Stefán Inga að koma þeim í framkvæmd, vitnið hafiekki vitað neitt um það með hvaða hætti þær væru framkvæmdar. Vitnið kvaðstekki muna til þess að starfsmönnum hafi verið gerð grein fyrir ólögmætumaðferðum við verðkannanir. Aðspurt kvað vitnið Leif Arnar ekki hafa haftheimildir til verðbreytinga á grófvörum. Ákærði hafi hins vegar sent vitninueinhverjar verðkannanir. Hlutverk fagsölusviðs og sambærileg skjöl tengd þvívoru borin undir vitnið. Aðspurt mundi vitnið ekki hvort um drög hafi verið aðræða. Nokkur tölvubréf frá Stefáni Inga og KV voru borin undir vitnið. Kvaðvitnið KV hafa séð um að framkvæma flestar verðhækkanir og séð um innkaup.Taldi vitnið að eingöngu KV hafi getað gefið fyrirmæli til tölvudeildar umbreytingar á verði. Aðspurt um fyrirmæli um verðhækkanir sem komi fram ítölvupósti og hvort Stefán Ingi hafi haft ákvörðunarvald um verðbreytingar kvaðvitnið þá yfirleitt hafa komist að sameiginlegri niðurstöðu um verðbreytingar.Vitnið mundi það ekki. Borinn var undir vitnið tölvupóstur sendur frá vitninu4. mars 2011 til EK, Steingríms Birkis, PA, BF, SIG og IÞ, ásamt fylgiskjalimeð heitinu daglegar upplýsingar, en í skjalinu er fjallað um batnandiframlegð, sölu í timburdeild o.fl.Vitnið mundi ekki eftir póstinum né efni hans. Aðspurt um að búið væri að hækkaframlegð í nokkrum tilboðum um 1,5-3%, kvað vitnið að hækkun á lagerverðum gæti haft áhrif á hækkun tilboða. VitniðEK kom fyrir dóminn og kvaðsthafa starfað sem framkvæmdastjóri verslunarsviðs BYKO íseptember 2010 en um áramót hafi vitnið orðið aðstoðarforstjóri. Vitnið hafistarfað sem framkvæmdastjóri frá maí 2005. Skjal með heitinu „BYKO Markaðssvið“var borið undir vitnið. Vitnið kvaðst kannast við skjalið sem hafi verið samiðaf vitninu. Vitnið mundi ekki til þess að skjalið hafi verið samþykkt formlegaen önnur svið hafi unnið sambærileg skjöl. Þá mundi vitnið ekki hvenær skjaliðhafi verið unnið. Ákærukafli I var borinn undir vitnið.Kvað vitnið verðkannanir í grófvöru ekki hafa heyrt undir vitnið. Það hafiheyrt undir fagsölusvið á ákærutímabilinu.Framkvæmd þeirra hafi ekki verið rædd svo að vitnið myndi til en vitniðhafi fengið verðkannanir á grófvöru sendar. Tölvupóstur frá 25. október 2010var borinn undir vitnið en honum fylgdi verðkönnun í fylgiskjali. Vitnið mundiekki eftir þessum pósti en kvaðst hafa séð viðhengið sem væri verðkönnun.Vitnið hafi setið í framkvæmdastjórn fyrirtækisins og því fengið verðkannanirsendar. Þá hafi vitnið tekið þátt í umræðu um verðákvarðanir fyrirtækisinsásamt framkvæmdastjórn. Vitnið kvaðst ekki hafa velt fyrir sér bein símanúmerstarfsmanna á excel-skjalinu. Vitnið kvaðst ekki hafa skoðað verðkannanir frágrófvöru sérstaklega þar sem grófvaran hafi ekki heyrt undir vitnið. Fjölditölvuskeyta sem byggt er á varðandi kafla I í ákærunni var borinn undir vitniðen vitnið hafði fengið afrit af þeim tölvupósti send. Kvaðst vitnið yfirleitttelja að það hafi fengið þennan tölvupóst þar sem það væri á sendingarlistanumen mundi ekki eftir póstinum né efni hans sérstaklega.Ákærukafli II var borinn undir vitnið.Ákæruliður I fjallar um verðkannanir hjá Húsasmiðjunni og ákæruliður II umverðkannanir hjá Úlfinum. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa fylgst meðverðkönnunum hjá Úlfinum né hafa skoðað verð hjá þeim. Vitnið kvaðst ekki hafakynnt sér verðlista hjá samkeppnisaðilum sérstaklega. Vitnið kvaðst hafa veriðaðstoðarforstjóri BYKO eftir 14. janúar 2011 og hafi ákærðiLeifur heyrt undir sig eftir þann tíma. Þá hafi Ragnar Már heyrt undir Leif fráþeim tíma. Ragnar Már hafi framkvæmt verðkannanir en vitnið hafi ekki vitað umhvernig framkvæmdin var gerð en hún hafi heyrt undir timburverslunina. Þá kvaðvitnið verðlista hafa legið frammi í verslunum BYKO ogverið aðgengilegir á netinu. Ákærukafli IV var borinn undir vitnið. Aðspurtkvaðst vitnið ekki muna sérstaklega hvort breyting hafi orðið í tilboðsgerð íjanúar 2011. Þá mundi vitnið ekki til þess hvort framkvæmdastjórn hafi lagt áþað sérstaka áherslu að það þyrfti aukna framlegð í tilboðsgerð. Dagskrá stjórnarfundar BYKOfrá 23. febrúar 2010 var borin undir vitnið. Aðspurt sérstaklega um liðinn„tilboðseftirlitsforrit“ kvaðst vitnið ekki muna sérstaklega eftir því hvernigþað forrit leit út né hver hafði samið það. Tölvupóstur frá Steingrími Birkiþann 25. febrúar til vitnisins með fundargerð í fylgiskjali var borinn undirvitnið. Vitnið kvaðst hafa fengið póstinn sendan en mundi ekki eftir honumsérstaklega. Vitnið var innt eftir því að hækka þyrfti framlegð um 1,5 til 2%.Kvað vitnið að Steingrímur Birkir hafi átt að koma með útfærslu og hafaeftirlit með tilboðum en fyrirtækið hafi verið að fylgjast með framlegð. Ekkertsérstakt hafi verið að gerast í fyrirtækinu á þessum tíma. Þá mundi vitnið ekkihver hefði tekið ákvörðun um að hækka framlegðina en framkvæmdastjórnarfundurhafi tekið ákvörðun um það. Þá mundi vitnið ekki eftir tölvupósti frá SER frá4. mars 2011 um stöðu fyrirtækisins en kvaðst örugglega hafa fengið póstinn sendan. VitniðKV kom fyrir dóminn og kvaðsthafa starfað sem vöruflokkastjóri ígrófvöru á ákærutímabilinu. Vitnið hafiverið í því starfi lengi en það hafi starfað hjá BYKO fráárinu 1999. Aðspurt um það hvernig verðkannanir á grófvöru fóru fram kvaðstvitnið ekki vita það en það hafi vitað að verðkannanir hafi farið fram. Vitniðhafi fengið þær sendar eftir að þær voru gerðar, í þeim tilgangi að fylgjastmeð verði á vörum samkeppnisaðila sem vitnið flutti inn fyrir BYKO.Verðkannanir hafi komið reglulega. Vitnið kvaðst ekki hafa gert neitt meðþessar verðkannanir annað en að vista þær hjá sér og senda þær áfram. Ákærukafli I var borinn undir vitnið.Fjöldi tölvuskeyta var borinn undir vitnið þar sem verðkannanir fylgdu ífylgiskjali. Vitnið kvaðst líklega hafa fengið þennan tölvupóst enda vitnið áviðtakendalista. Kannaðist vitnið við excel-skjalið sem verð voru færð inn á.Vitnið kvaðst ekki vita hvernig vörutegundir hafi valist á þennan lista né hverværi höfundur skjalsins. Þá mundi vitnið ekki eftir umræðu um það hvað ætti aðvera inni á listanum. Vitnið kvaðst ekki hafa velt því fyrir sér hvernig fariðvar að því að afla upplýsinga um verð frá samkeppnisaðilum, það hafi eingönguskoðað upplýsingarnar. Vitnið kvaðst telja að það hafi vitað að hringt hafiverið eftir upplýsingum. Aðspurt um „SV“ verð kvað vitnið það vera sérverð þarsem viðskiptamenn fengju engan afslátt.Ákærukafli II var borinn undir vitnið.Vitnið kvaðst ekki vita hvernig upplýsingaöflun fór fram hjá Úlfinum. Vitniðkvaðst hafa komið að verðmyndun á grófvöru en ekki tekið ákvörðun umverðlagningu. Innkaupsverð og kostnaður sem til falli við að koma vörunni heimráði verðinu og það verð sem kaupandinn vill borga fyrir vöruna. Verðkannanirhafi verið gerðar til að átta sig á því verði sem var á markaðnum en þær hafiekki eingöngu verið notaðar til að finna út verð á vöru. Aðspurt um að hækkaætti verð á kambstáli eftir lokun þess dags og beiðni um að taka út verðlistao.fl., kvað vitnið verðlista hafa legið frammi í grófvörunni þar sem varan varekki verðmerkt í hillum. Verðlistar séu því hafðir frammi fyrir viðskiptavini.Til að þeir séu alltaf réttir þá þurfi að prenta nýja verðlista út eftir lokunverslunar ef verðbreytingar hafi verið í framkvæmd. Allir verslunarstjórar eigi að sjá til þessað réttir verðlistar liggi frammi. Tölvupóstur frá Steingrími Birki tilvitnisins 26. nóvember 2010, ásamt fyrirspurn um hvort þeir eigi ekki að minnkaverðmuninn á græna efninu um allavega helming, var borinn undir vitnið. Kvaðvitnið ákærða Steingrím Birki vera að biðja um álit þeirra á þessu. Tölvupósturfrá SER til m.a. vitnisins um að hækka pallaefni, og að þeir KV væru búnir aðákveða að hækka það, var borinn undir vitnið og kvað það Steingrím Birki ekkihafa getað hækkað græna efnið án aðkomu vitnisins þar sem Steingrímur Birkirhafi ekki haft aðgang að verðbreytingarkerfinu. Vitnið kvaðst fá verðlagningartil sín til að fara yfir og ef vitnið sjái að einhverjar villur séu í kerfinuþá lagfæri vitnið villuna strax í samráði við þann sem gerði villuna. Vitniðkvaðst þó ekki vita nákvæmlega hverjir hafi aðgang að verðbreytingarkerfinu.Vitnið kvaðst hafa fengið tillögur frá Steingrími Birki um verðbreytingar ítölvupósti og stundum hafi vitnið tekið undir það og hækkað eða lækkað verð ísamræmi við það. Tölvupóstur frá Steingrími Birki þann 4. febrúar 2011 til m.a.vitnisins, þar sem Steingrímur Birkir segir að samkvæmt verðkönnun Ragnars Mássé BYKO aðeins hærri og hvort þeir eigi ekkiað lækka sig undir Húsasmiðjuna, var borinn undir vitnið. Kvað vitnið þettavera tillögu um verðlækkun. Vitnið hafi tekið undir það og ákveðið að lækkaverð í framhaldi. Aðspurt um 30%lægra verð á mótakrossviði hjá Úlfinumkvaðst vitnið ekki sjá á þessari verðkönnun hvort verið væri að berasaman sambærilega vöru. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa farið í heimsókn tilÚlfsins. VitniðBF kom fyrir dóminn og kvaðsthafa verið rekstrarstjóri verslunarsviðs til okt. 2010 og eftir þaðframkvæmdastjóri stoðsviða. Skjal með yfirskriftinni „Stoðþjónusta BYKO“ varborið undir vitnið. Vitnið kvaðst kannast við skjalið en það hafi verið grófurrammi fyrir framkvæmdarstjórnina. Þá mundi vitnið ekki til að þetta hafi veriðsamþykkt sérstaklega. Ákærukafli I var borinn undir vitnið.Aðspurt taldi vitnið verðkannanir hafa verið gerðar frá september 2010 til mars2011 en mundi ekki sérstaklega til þess að það hafi verið rætt íframkvæmdastjórn. Verðkannanir hafi ekki verið á ábyrgð vitnisins. Vitniðkvaðst ekki hafa haft hugmynd um það á sínum tíma hvernig verðkannanir fóru fram.Aðspurt um verðkönnunarskjal í grófvöru kvaðst vitnið hafa séð það skjal en þarværi um grófvörur að ræða. Mundi vitnið ekki hvort það hafi séð sambærilegtskjal um heimilistæki og parket en vitnið hafi stundum fengið verðkannanirsendar. Nokkur tölvubréf voru borin undir vitnið sem kvaðst ekki muna eftirþeim sérstaklega né neinni umfjöllun um þau. Ákærukafli IV var borinn undir vitnið.Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa komið að tilboðsgerð í grófvöru, sölumenn hafiséð um það. Aðspurt kvað vitnið ákvörðun hafa verið tekna í janúar eða febrúar2011 um að fara í átak til að hækka framlegð og vafalaust hafi það veriðframkvæmdastjórnin sem ákvað það þar sem framlegð var orðin of lág. Aðspurtkvaðst vitnið muna eftir því að talað hafi verið um að búa til sérstakttilboðseftirlitsforrit en mundi ekki til þess að af því hafi orðið. VitniðSTS komfyrir dóminn og kvaðst hafa starfað sem sölumaður hjá BYKOog minnti að það hafi verið orðið aðstoðarverslunarstjóri í febrúar 2011.Yfirmaður vitnisins hafi verið Leifur Örn verslunarstjóri á þeim tíma. Vitniðkvaðst ekki hafa vitað hvernig verðkannanir á grófvöru fóru fram frá september2010 til mars 2011. Minnti vitnið að eftir þann tíma hafi verð hringt íviðkomandi fyrirtæki og beðið um verðlistaverð. VitniðVMS komfyrir dóminn og kvaðst hafa starfað í timbursölu BYKO ogsímsvörun á ákærutímabilinu. Aðspurt kvaðst vitnið vita að verðkannanir hafifarið fram hjá fyrirtækinu en við þær hafi verið hringt og spurt um verð.Vitnið hafi sjálft gert slíkt. Í tilfelli vitnisins hafi það verið fimm til tíuvörur í einu. Mundi vitnið ekki til þess að sérstakt skjal hafi verið notað viðverðkönnun þegar það sá um það. Oft hafi vitnið hringt nafnlaust og fengiðslíkar fyrirspurnir nafnlaust. Vitnið hafi ekki kannað hvort hægt væri að fáupplýsingar eftir öðrum leiðum. Ragnar Már hafi einnig kannað verð. Vitnið ÓÞJ kvaðst fyrir dóminum hafa starfað sem framkvæmdastjóriþungavörusviðs hjá Húsasmiðjunni á ákærutímabilinu og setið í framkvæmdastjórn.Hafi vitnið borið ábyrgð á byggingarefni til stórnotenda, verktaka ogbyggingaraðila o.fl. Gat það bæði verið grófvara og smávara ef hún var í miklumagni eða óskað eftir tilboðum í vöruna. Þá hafi vitnið haft mannaforráð ennæstu undirmenn hafi verið timbursalan, grófvörudeildin í Grafarholti og fleirideildir. Vörustjórar hafi ekki heyrt undir vitnið. Ákærukafli I var borinn undir vitnið.Vitnið kvaðst hafa vitað til þess að verðkannanir fóru fram hjá fyrirtækinu enmeiri áherslur hafi verið lagðar á þær á þessum tíma. Hafi upplýsingaöflunfarið fram með þeim hætti að fara inn á heimasíður fyrirtækja og örugglega meðöðrum hætti einnig. Vitnið kvaðst ekki hafa komið að verðkönnunum sjálfum.Einhverjir tugir vara hafi verið kannaðir. Aðspurt kvað vitnið líklegt að þaðhafi heyrt af því að hringt hafi verið frá Húsasmiðjunni til að kanna verð envitnið vissi ekki hvernig það hafi farið fram. Sérstakur starfsmaður hafihaldið utan um þær en vitnið hafi ekki átt nein sérstök samskipti við þannstarfsmann. Borinn var undir vitnið tölvupóstur frávitninu til Z, Stefáns Árna og SAS þann 19. október 2010, þar sem vitnið spyrviðtakendur hver sé vinnureglan með samkeppnisverð og þegar vitnið skoði, þá sé Guðmundur L.búinn að gera verðkönnun. Sambærilegar þiljur séu 29% ódýrari í BYKO (verðlistaverð) og spyr vitnið hvort Guðmundur láti ekkivörustjórana vita og hann lagi verðið. Ljóst sé að BYKO geti ekki verið með þetta dýrara verð. Kvaðst vitnið ekkimuna eftir póstinum sérstaklega. Af póstinum megi þó sjá að eitthvað hafi veriðað verðlagningu Húsasmiðjunnar og vitnið sé að biðja vörustjóra um að skoða oglaga. Stundum komi upp mistök í verðlagningu eða innsláttarvilla og þarna sévitnið greinilega að skoða verðið. Vitnið kvaðst greinilega vera að vekja málsá því hvort vörustjóri átti sig á því að hann sé hátt í 30% dýrari ensamkeppnisaðili en slíkt gangi ekki upp hjá fyrirtækjum í samkeppni. Ákærukafli IV. Símtal frá 28. febrúar2011 milli ákærðu Steingríms Birkis og Júlíusar var borið undir vitnið. Kvaðstvitnið kannast við það en líklega stuttu eftir að símtalið átti sér stað hafiJúlíus kom inn á skrifstofuna til sín og sagði vitninu frá símtalinu. Júlíushafi verið að leita að sínum næsta yfirmanni sem var Stefán Árni en hann hafiekki verið við. Júlíus hafi tjáð sér að starfsmaður BYKO hafi hringt og sagtsér að á Selfossi og Akureyri hefðu verið fá verk í gangi og barist hafi veriðum þau verk, framlegð hafi verið orðin mjög lág og ákærði Steingrímur Birkirhafi sagt Júlíusi að hann ætlaði að hækka verð þar í tveimur þrepum. Ákærði Zhafi verið inni hjá sér á skrifstofunni þegar Júlíus kom inn og því heyrtfrásögn Júlíusar. Þeir hafi orðið mjög hissa. Vitnið kvaðst ekki minnast þesssérstaklega að hafa sagt eitthvað við Júlíus, enda hafi vitnið talið að þaðhafi ekki þurft. Aðspurt hvort Z hafi beðið Júlíus um að segja ekki nokkrummanni frá samtalinu kvaðst vitnið ekki minnast þess sérstaklega, það hélt þó aðZ hafi ekki nefnt neitt um það. Símtalfrá sama degi milli ákærða Z og SAS var borið undir vitnið. Vitnið kvaðstaðspurt vera sammála þeirri upplifun sem vitnið fékk þegar Júlíus sagði þeimfrá símtalinu. Þeir hafi ekki rætt neitt um það hvað ætti að gera með þessarupplýsingar fyrir utan að gera ekki neitt og tilkynna forstjóra. Ekki hafiverið ákveðið hver ætti að tilkynna forstjóra það. Það hafi hins vegar veriðskýrt af þeirra hálfu að aðhafast ekkert en það þyrfti að tilkynna þaðforstjóranum. Vitnið mundi eftir því að símtalið hafi verið rætt síðar þar semákvörðun var tekin um að nýta upplýsingar ekki. Ef það hefði átt að nýta sérþær þá hefði þurft að fara með upplýsingarnar fyrst í rekstarstjórana og síðantil sölumannanna sem væru um átta talsins. Það hafi ekki átt að gera. Ef hefðiátt að gera miklar breytingar á tilboðsverði hefði slík ákvörðun verið tekin áframkvæmdastjórafundi með forstjóra. Það hafi ekki verið gert. Vitnið kvaðstekki vita hvort einhver breyting hafi orðið hjá BYKO í kjölfar símtalsins.Aðspurt kvað vitnið Júlíus hafa verið í uppnámi, hann hafi lokað hurðinni inn áskrifstofuna til sín þegar hann sagði frá símtalinu. Júlíus hafi ekki lagt framneinar tillögur um framhaldið eða hvað ætti að gera með upplýsingarnar. Taldivitnið að Júlíus hafi komið inn til sín þar sem yfirmaður hans, Stefán Árni,hafi ekki verið við. Kvað vitnið Júlíus ekkert hafa haft með tilboðsgerð aðgera, hann hafi séð um verðlagningu á þungavöru. Vitnið kvaðst hafa stjórnaðafsláttarkjörum á grófvöru á þessum tíma. Z hafi verið framkvæmdastjóriverslunarsviðs. Z hafi verið yfir rekstri búðanna og sölunni á mjúkvöru. Forstjórinn hafi sagtþeim að aðhafast ekki neitt og málið hafi fallið niður. Vitnið SAS kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið forstjóriHúsasmiðjunnar frá miðju ári 2010 til miðs árs 2013. Framkvæmdastjórar hafiverið hans næstu undirmenn samkvæmt skipuriti. Ákærukafli I var borinn undir vitnið.Vitnið kvað verðkannanir hafa farið fram á ákærutímabilinu á öllum vörutegundumog öllum vöruflokkum. Varðandi grófvöru þá hafi fyrirmæli verið um að nálgastverð í gegnum heimasíður og eftir öðrum leiðum eftir þörfum. Vitnið kvaðst hafalagt aðrar línur við kannanir þegar það kom til starfa og hafa breytt þessu.Ákveðnir starfsmenn hafi átt að afla upplýsinga um verðkannanir og síðan varframkvæmdastjórn sem ákvað verðbreytingar en þar höfðu margir aðrir þættiráhrif. Slíkir fundir hafi verið frekar óformlegir. Vitnið kvaðst ekki hafakynnt sér verðkannanir á grófvöru sérstaklega. Vitnið kvaðst ekki minnast þesssérstaklega að hafa vitað um að starfsmenn BYKO hafi hringt í Húsasmiðjuna ogbeðið um verð á grófvöru. Þegar rannsókn málsins hófst hafi vitnið fengiðupplýsingar um atvikin. Vitnið vissi að í einhverjum tilvikum hafi starfsmennHúsasmiðjunnar nálgast verð samkeppnisaðila á annan hátt en í gegnum netið,eðli málsins vegna. Excel-skjal tengt verðkönnun Húsasmiðjunnar var borið undirvitnið. Vitnið kvaðst ekki kannast við skjalið en það kannaðist við vörurnarsem þar væru tilgreindar. Það væru grundvallarvörur og þurft hafi að fylgjastmeð landslaginu í því verði. Mjög líklegt sé að verðkannanir hafi verið gerðará fleiri vörum en komi fram í þessu skjali. Excel-skjal tengt verðkönnunum BYKOvar borið undir vitnið. Vitnið kannaðist ekki við skjalið. Vitnið kvaðst ekkihafa vitað að frá janúar til mars 2011 hafi starfsmenn BYKO og Húsasmiðjunnarskipst á verðupplýsingum. Vitnið kvað verðupplýsingar hafa verið skoðaðar afframkvæmdastjórn á fundum og hún metið heildarmyndina, m.a. með tilliti tilverðkannana og ákvarðanir teknar í framhaldi af því, ýmist formlega eðaóformlega. Aðspurt kvaðst vitnið hafa ætlast til að verðkannanir yrðu gerðar,m.a. á grófvöru þar sem þær væru hluti af vörum verslunarinnar. Vitnið kvaðsthafa lagt fyrir verslunarstjóra að láta gera verðkannanir á eins til tveggjavikna fresti. Tölvupóstur frá júlí 2010 til febrúar 2011 var borinn undirvitnið. Mundi vitnið eftir fæstum tölvuskeytanna. Þá kvað vitnið aðspurt umráðningasamning Guðmundar Loftssonar að VP hafi örugglega verið falið að sjá umhann. VP hafi verið yfirmaður Guðmundar. Guðmundur hafi fengið fyrirmæli um aðframkvæma verðkannanir fyrst og fremst í gegnum netið. Minnti vitnið að þaðhafi fengið tölvupóst frá Stefáni Árna um slíkt. Kvað vitnið vörustjóra hafaátt að breyta verði á vöru eftir ákvörðun framkvæmdastjórnar en við slíkaákvörðun hafi margir þættir spilað inn í, s.s. innkaupsverð og margt fleira.Verðkannanir hafi verið innlegg í þá umræðu.Ákærukafli III var borinn undir vitnið. Vitniðkvað að ekki hafi þurft að tilkynna sér sérstaklega þegar grófvörur hækkuðu íverði, enda hafi það verið rætt áður. Aðspurt hvort mikilvægar breytingar hafiverið gerðar á grófvöru í Húsasmiðjunni 16. til 23. febrúar 2011, kvaðst vitniðekki muna það sérstaklega en verðbreytingar hafi mjög oft verið gerðar. Boriðvar undir vitnið símtal frá 23. febrúar 2011 þar sem vitnið ræddi við ákærða Z.Var vitnið innt eftir því hvað það hafi meint þegar rætt var um að fara með upplýsingarnarfrá Júlíusi eins og mannsmorð. Kvað vitnið símtalið alls ekki hafa mátt lekaút, enda hafi þetta verið mjög óvenjulegt. Símtalið staðfesti bara þá samkeppnisem sé á þessum markaði, enda berjist þessi fyrirtæki mjög hart. Vitnið kvaðstekki hafa hugsað mikið um símtal Steingríms Birkis við Júlíus nema að því leytiað sjá til þess að það færi ekki að leka út til starfsmanna fyrirtækisins, aukþess að ekkert yrði gert í kjölfar þessa símtals. Vitnið hafi verið í fríiþegar það fékk þetta símtal en strax á mánudagsmorgni hafi það kallað á Júlíusog Z og sagt þeim að ekkert yrði gert með upplýsingarnar frá Steingrími Birki.Aðspurt um það hvað það hafi meint með orðunum „þetta er bara fínt“, kvaðstvitnið hafa átt við að það væri fínt að þeir væru að ná árangri á mörkuðum,enda Húsasmiðjan nýkomin út úr endurskipulagningu. Vitnið kvaðst hafa litið svoá að Z hafi verið að létta á sér með því að segja sér frá símtali Júlíusar ogSteingríms Birkis. Vitnið kvaðst hafa velt fyrir sér hvort það ætti að tilkynnasímtalið til yfirvalda en fljótlega hafi lögreglan verið komin inn á gólf tilsín svo að það hafi aldrei reynt á það. Aðspurt kvað vitnið tilboð á grófvöruheyra undir framkvæmdastjóra grófvöru. Z hafi verið í allt öðrum störfum, hannhafi ekki verið í grófvörum. Kvað vitnið að á þessum tíma hafi ekki verið unniðsérstaklega í kynningu á samkeppnislögum. Eftir innkomu lögreglu hafi ráðgjafiverið fenginn til að sjá um samkeppnismál fyrirtækisins og útbúa reglur þessefnis sem væru í gildi í dag. Vitnið GÞ kvaðst fyrir dóminum hafa starfað semsölumaður hjá Húsasmiðjunni á ákærutímabilinu. Næsti yfirmaður hans hafi veriðEIS. Ákærukafli I var borinn undir vitnið. Vitnið kvaðst ekki þekkja tilverðkannana en þær hafi oft verið gerðar. Vitnið hafi ekkert komið að þeim.Gerði vitnið ráð fyrir að vörustjórar hafi séð um þær. Vitnið kvaðst muna tilþess að starfsmenn BYKO hafi hringt og spurt um verð, einu sinni eða tvisvar.Kvað vitnið engin fyrirmæli hafa verið gefin um það hvað eða hvernig ætti aðgefa starfsmönnum BYKO upp verð. Vitnið kvað símtal frá vitninu Æ hafa komiðsér á óvart en vitnið hafi ekki þekkt hann. Vitnið kvaðst m.a. vinna við það aðgefa upp verð alla daga en vitninu hafi fundist þetta meira „bríarí“ því aðverðskrá BYKO hafi verið á netinu. Vitnið kvaðst ekki hafa fengið fyrirmæli umað spyrja viðmælanda sinn á móti og það hafi ekki skráð niður verðin semviðmælandi þess gaf vitninu. Vitnið minnti að það hafi rætt við einnvinnufélaga sinn um símtalið. Vitnið kvaðst hafa heyrt af því að BYKO -mennværu að hringja en þeir hafi líka komið í verslunina og fengið verðlista.Vitnið kvaðst hafa slitið símtalinu þar sem það hafi ekki þurft á því að haldaog fundist það óþægilegt. Aðspurt mundi vitnið til þess að Múrbúðin hafi hringtog spurt um timbur, kannski tvær eða þrjár tegundir. Vitnið VP kvaðst fyrir dóminum hafa starfað semaðstoðarframkvæmdastjóri innkaupasviðs hjá Húsasmiðjunni fram til desember2010. Vitnið hafi verið yfir vörustýringarsviði og því vörustjórum oginnkaupastjórum. Vitnið kvaðst hafa byrjað störf árið 2000 eða 2001. Vitniðvissi til að verðkannanir hafi almennt verið gerðar hjá Húsasmiðjunni. Ágrófvörum hafi þær farið þannig fram að farið var yfir allar auglýsingar sembirtust frá samkeppnisaðilum, á netinu, með verðlistum eða með hringingum ogoft komu upplýsingar í gegnum verktaka. Taldi vitnið að hringingar hafi ekkiverið miklar að umfangi. Stundum hafi verð verið fengið á tíu til tuttugu númerí hverjum vöruflokki og birt í hagtíðindum Húsasmiðjunnar. Þessar verðkannanirhafi verið gerðar einu sinni til tvisvar í mánuði. Misjafnt hafi verið hverhringdi, stundum vörustjórar, rekstrarstjórar úti á landi eða úr þjónustuveriHúsasmiðjunnar. Aðspurt kvaðst vitnið hafa vitað að starfsmenn BYKO hafi hringtog spurt um verð en taldi það ekki hafa verið mikið umfangs áður fyrr. Fráseptember 2010 kvaðst vitnið hafa vitað að starfsmenn BYKO hafi hringt íþjónustuver Húsasmiðjunnar en hvort eða hvernig menn báru sig að vissi vitniðekki. Tölvupóstur frá ákærða Ragnari Má til ákærðu Stefáns Inga og Leifs Arnarfrá 13. september 2010 ásamt verðkönnun í fylgiskjali var borinn undir vitnið.Kvaðst vitnið ekki kannast sérstaklega við símanúmer sem fram kæmu á skjalinuen það kannaðist við vöruheitin í skjalinu, þau væru eins og mjólkin í Bónus,þetta væru lykilvörur í þungavörum hjá fyrirtækinu. Vitnið kvað Húsasmiðjunaeinnig hafa átt excel-skjal sem hélt utan um verð Húsasmiðjunnar ogsamkeppnisaðila við verðkannanir. Þau hafi aðgang að verðlistum BYKO á netinuog væntanlega séu verðin sótt þangað. Vitnið kvaðst hafa komið að ráðninguGuðmundar Loftssonar en á þeim tíma hafi verið lögð mikil áhersla áverðkannanir en fyrirtækið hafi verið í harðri samkeppni. Dagskipunin hafiverið sú að fylgjast daglega með verðum og bregðast við ef verð breyttust ogdagskipun að vernda framlegð félagsins. Það hafi þurft stöðugildi til að sinnaþessu og því verið leitað til Guðmundar. Guðmundur hafi ekki fengið neinfyrirmæli á þessum tíma, starfið hafi verið í mikilli mótun en einnig veriðpressa frá forstjóra um að koma þessum málum sem fyrst í réttan farveg. HafiGuðmundur átt að sjá um verðkannanir á öllum vörum Húsasmiðjunnar. Hafi VPsíðan verið falið að hrinda þessu í framkvæmd. Í kjölfar hafi átt að fylgjastbetur með verði á markaði en gert hafi verið. Um það hafi verið rættsérstaklega. Það hafi átt að hringja í keppinauta, hafa eftirlit með verði ánetinu og vera með verðkönnunarteymi á ferðinni, en sú leið hafi aldrei farið íframkvæmd. Aðspurt um að fara hafi átt inn á netið til að fá verð samkeppnisaðila,kvað vitnið það svo sem ekki hafa verið meginreglu. Vitnið kvað að um það leytisem vitnið var að láta af störfum hafi tölvuforritið Concord komist í notkun enþar hafi verð verið sett inn. Tölvupóstur frá Stefáni Árna til Guðmundar Loftssonar,þar sem fram komi að Guðmundur sé kominn með allar heimildir sem vörustjóri oggeti þá lagfært verð og tilboð í samráði við vörustjóra, var borinn undirvitnið. Kvaðst vitnið ekki átta sig almennilega á þessu skjali því að það hefðitalið að Guðmundur hefði aldrei fengið heimildir til að breyta verðum ogtilboðum. Vitninu fannst það óeðlilegt ef svo hafi verið en það gæti ekki tjáðsig meira um það. Aðspurt um það hvort Guðmundur hafi fengið fyrirmæli um aðveita upplýsingar, kvaðst vitnið ekki muna til þess né að því hafi verið bannaðað veita upplýsingar. Ákærukafli V var borinn undir vitnið.Verðkannanir hjá Múrbúðinni. Vitnið mundi eftir því að verðkannanir hafi veriðgerðar hjá Múrbúðinni og eflaust hafi vitnið gefið Júlíusi, J og Kennethfyrirmæli um það en mundi það ekki sérstaklega. Tölvupóstur frá KennethBreiðfjörð til VP, Guðmundar og Júlíusar frá 15. október 2010, þar sem framkemur að Guðmundur fari í Múrbúðina og punkti hjá sér verð á birkikrossviði ogfleiri viðartegundum og kanni einnig hvort þeir eigi eitthvað til afbyggingartimbri og fái verðið á því, var borinn undir vitnið. Vitnið kannaðistvið þennan póst en hann hafi líklega verið sendur á svipuðum tíma og Múrbúðinvar að koma á markaðinn með grófvöru. Það hafi verið gefin fyrirmæli um að geraverðkönnun vegna þess. Yfirlit yfir lykilvörur séu lykilvörur í ákveðnumvöruflokkum, t.d. timbri, gipsi o.fl. Minnti vitnið að Kenneth og Júlíus hafifarið í heimsókn til Múrbúðarinnar og hitt vitnið EGS sem hafi séð um deildina.Vitnið mundi ekki hvort þeir hafi beðið um verðlista en þegar eitthvað var aðgerast á markaðnum þá hafi menn farið og litið yfir mörkina. Minnti vitnið aðKenneth hafi sagt sér hvaða vöruflokka Múrbúðin hafi verið með en líklega hafienginn verðlisti komið frá þeim. Vitnið SLB, fyrrverandi forstjóri Húsasmiðjunnar,kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað hjá Húsasmiðjunni frá árinu 2005 tilmars 2010. Vitnið kvað verðkannanir hafa verið gerðar þegar það starfaði hjáfyrirtækinu. Þegar nýjar vörur hafi komið þá hafi vörustjórar farið til aðkanna verð hjá samkeppnisaðilum og í framhaldi hafi verið skoðað hvort tilefniværi til að hækka eða lækka vöruna. Vitnið mundi ekki til þess að hringt hafiverið í samkeppnisaðilana þegar hann starfaði fyrir Húsasmiðjuna. Vitnið kvaðsthalda að þjónustuverið hafi verið flutt úr Súðarvoginum 2009. Þá hafi þeiriðulega komist að verðum samkeppnisaðila þegar viðskiptavinir komu og óskuðueftir lægra tilboði en þeir höfðu t.d. fengið frá BYKO. Vitnið kvaðst einusinni hafa orðið vitni að því að starfsmaður á gólfi hafi verið að gefa uppfullt af verðum. Starfsmaðurinn hafi svaraði sér eftir á að það hafi veriðmaður frá BYKO að biðja um verð en það hafi komið vitninu á óvart. Símtal frá8. mars var borið undir vitnið þar sem vitnið og Z ræða saman. Kvað vitnið þáhafa verið búna að vera í yfirheyrslum hjá lögreglu í fleiri klukkustundir oghist eftir það og hafi þeir verið að ræða hugsanlegt sakarefni í símtalinu.Símtalið hafi verið hugleiðingar um það. Vitnið kvaðst ekki vita hvernig verðkannanirfari fram í dag en menn hafi örugglega tamið sér eitthvert verklag. Vitnið HÚ kvaðst fyrir dóminum hafa stofnað verslunina Úlfinn árið2007 og verið framkvæmdastjóri félagsins. Frá október 2010 til mars 2011 hafiverið einn starfsmaður á launaskrá, ákærði Þ. Ákærukafli II var borinn undir vitnið.Aðspurt hvort verðkannanir hafi farið fram á þessu tímabili, kvaðst vitnið ekkimuna eftir verðkönnunum almennt á byggingavörumarkaði. Vitnið vissi til þess aðstarfsmenn BYKO hringdu og spurðu um verð en vitnið hafi ekki svarað slíkrifyrirspurn. Taldi vitnið að það hafi vitað hver hafi hringt. Mest hafi veriðspurt um krossvið og gips. Fyrirspurnum hafi verið svarað en starfsmanninumhafi ekki verið gefin nein sérstök fyrirmæli um það. Minnti vitnið að þettahafi verið haustið 2010. Verð hjá Úlfinum hafi ekki verið hægt að nálgast meðöðrum hætti fyrir utan að sennilega hafi þau verið á netinu. Úlfurinn hafiverðið hálfgert bílskúrsfyrirtæki. Verðlistar hafi verið til og prentaðir út efmenn báðu um þá. Aðspurt kvað vitnið fjölskyldu sína hafa unnið hjá sér.Aðspurt hvort margir hafi komið til greina sem hafi getað svarað í síma, kvaðvitnið fjölskyldu og vini oft hafa verið hjá þeim í vinnunni þar sem vitnið ogÞ hafi ekki alltaf verið í versluninni. Vitnið kvað Þ fyrst og fremst hafa séðum innkaup en þeir hafi unnið öll verk sem til féllu. Vörusala hafi enginverið, þeir hafi verið undirverktakar hjá Adakris UAB ehf., sem hafi byggtNorðlingaskóla og Sæmundarskóla, og oft verið á verkfundum á þessum tíma. Áþessum tíma hafi greiðslur hætt að koma frá Adakris og fyrirtækið ekki þolaðþað og hægt og sígandi farið í gjaldþrot. Velta félagsins á tímabilinu október2010 til febrúar 2011 hafi klárlega verið undir milljón á mánuði. Öll þeirrastarfsemi hafi snúist um þessa skóla. Birgðastaða félagsins hafi ekki veriðnein, nokkrar plötur kannski. Vitnið rifjaðiupp lagerstöðu sína á þessum tíma og virtist lítið hafa verið til afgrófvörum. Aðallega hafi vitnið átt ódýran krossvið á þessum tíma. Vitniðkvaðst muna til þess að starfsmenn BYKO hafi komið einu sinni eða tvisvar tilsín í verslunina. Þeir hafi áttað sig á umfangi verslunar sinnar strax þar semlítið hafi verið á lager. Vitnið SE kom fyrir dóminn og kvaðst starfa sem verslunarstjóri hjáHúsasmiðjunni á Selfossi og heyra undir framkvæmdastjóra verslunarsviðs. Vitniðkvaðst ekki hafa vitað neitt sérstaklega um verðkannanir en þær hafi örugglegaverið framkvæmdar. Þær hafi ekki verið framkvæmdar á Selfossi. Í kerfiHúsasmiðjunnar sé samkeppnisverð sjáanlegt. Tölvupóstur frá ákærða KennethBreiðfjörð til vitnisins, VP og Stefáns Árna með fyrirsögninni „Timburverð“,ásamt verðkönnunarskjali sem fylgiskjali, var borinn undir vitnið. Kannaðistvitnið við skjalið sem væri greinilega verðkönnun á grófvöru. Kvaðst vitniðekki minnast þess sérstaklega að hafa fengið slíkar verðkannanir sendar.Aðspurt hvort vitnið hafi getað fundið verð samkeppnisaðila öðruvísi en afverðkönnunarskjalinu kvaðst vitnið hafa getað náð í verðin ef samkeppnisverðiðhafi verið komið inn í kerfið þeirra.Ákærukafli III var borinn undir vitnið.Símtal milli ákærða Kenneth Breiðfjörð og vitnisins var borið undir vitnið.Vitnið kvaðst ekki muna eftir þessu símtali sérstaklega né efni þess. Hinsvegar þá lítist verslunarmönnum almennt illa á hækkanir þegar samkeppnin sémikil og samkeppni hörð. Aðspurt um það hvað átt hafi verið við með því að„stilla af fimm stærðirnar“, taldi vitnið að verið væri að tala um helstustærðirnar í timbrinu. Vitnið kvað hækkanir oft geta þýtt tapaða sölu. Vitnið IJ kom fyrir dóminn og kvaðst hafa setið í stjórn BYKO árin2010 og 2011. Aðspurt kvaðst vitnið ekki vita hversu stórt hlutfall grófvaranværi í veltu BYKO en hún væri stór hluti af þeirra starfsemi. Vitnið kvaðstekki minnast þess að verðkannanir hafi verið ræddar á stjórnarfundum félagsins.Þær hafi verið ræddar eftir að mál þetta kom upp og í framhaldi gerðarviðeigandi ráðstafanir. Verkferlar við verðkannanir hafi ekki verið ræddar endastjórnin ekki í daglegum rekstri. Vitnið kvað efni stjórnarfunda vera umstafsemina sem slíka en ekki daglegan rekstur. Verðlagning og framlegðeinstakra vara hafi ekki verið rædd. Vitnið EBÓ kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið fengið semsérfræðingur til Húsasmiðjunnar eftir að mál þetta kom upp til að vinna að innraeftirliti og gera reglur um samskipti og samráð innan sem utan félagsins. Núværi starfandi regluvörður og ákveðnar hátternisreglur hafi verið settarkomiupp vafi hjá starfsmönnum um brot á samkeppnisreglum. Þá beri starfsmönnumað greina næsta yfirmanni eða forstjóra frá atvikum sem þeir telji brjótasamkeppnislög. E.Forsendur og niðurstöður.Ákærðu neita allir sök í málinu og telja að samskipti þeirraí milli hafi verið með lögmætum hætti. Verðkannanir almennt. Verðkannanir eiga sér sífellt stað í nútímasamfélagi og ísamkeppni aðila á almennum markaði. Verðkannanir eru framkvæmdar af opinberumaðilum og einkaaðilum í þeim tilgangi að upplýsa almenning um verð ogverðsamanburð á sölu og þjónustu almennt. Hafa þeir aðilar sem gera slíkarverðkannanir engin áhrif á verð utan að fyrirtæki geta nýtt sér slíkaverðkönnun við ákvörðun á verðlagningu innan síns fyrirtækis. Í samkeppni á markaði fara framverðkannanir hjá samkeppnisaðilum til að fyrirtæki og félög hafi upplýsingar umþað hvort þau séu samkeppnisfær á markaði með vöru sína eða ekki. Hefurverðkönnun eðli málsins samkvæmt áhrif á verðmyndun innan fyrirtækja telji þauverðlagningu sína ekki í takt við samkeppnisaðila eða markaðinn og geta þvíhaft áhrif við verðmyndun að einhverju eða öllu leyti. Þá eiga verðkannanir eðaverðsamanburður viðskiptavina sér stað daglega þegar viðskiptavinir verslanakanna verð á vörum og þjónustu og velja sér verslun eða þjónustuaðila þar semþeim hentar best að eiga viðskipti við. Allar ofangreindar verðkannanir erulögmætar fari þær fram með eðlilegum hætti. Verðsamráð.Með samkeppnislögum nr. 44/2005 frá 19. maí 2005, sem tókugildi 1. júlí 2005, voru settar ýtarlegar reglur með það markmið að efla virkasamkeppni í viðskiptum og þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþáttaþjóðfélagsins eins og segir í 1. gr. laganna. Í IV. kafla laganna eru ítarlegákvæði um bann við samkeppnishömlum og segir í 10. gr. að allir samningar ogsamþykktir milli fyrirtækja, hvort heldur þær séu bindandi eða leiðbeinandi, ogsamstilltar aðgerðir sem hafi að markmiði eða af þeim leiði að komið sé í vegfyrir samkeppni, hún sé takmörkuð eða henni raskað séu bannaðar. Í 2. mgr.segir að bannið taki m.a. til samninga, samþykkta og samstilltra aðgerða semhafi áhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör með beinum eðaóbeinum hætti, sem takmarki eða stýri framleiðslu, mörkuðum, tækniþróun eðafjárfestingu, sem skipti mörkuðum eða birgðalindum, mismuni viðskiptaaðilum meðólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum og veiki þannig samkeppnisstöðuþeirra, og síðast, setji sem skilyrði fyrir samningagerð að hinirviðsemjendurnir taki á sig viðbótarskuldbindingar sem tengist ekki efnisamninganna, hvorki í eðli sínu sé samkvæmt viðskiptavenju. Með 4.gr. laga nr. 52/2007 var 41. gr. a bætt inn í lög nr. 44/2005 þar semsakarábyrgð er felld á starfsmenn og stjórnarmenn fyrirtækja. Segir svo að hverstarfsmaður eða stjórnarmaður fyrirtækis eða samtaka fyrirtækja, sem framkvæmi,hvetji til eða láti framkvæma samráð sem brjóti gegn 10. og eða 12. gr. lagannaog varði þau atriði sem tilgreind séu í 2. og 3. mgr., skuli sæta sektum eðafangelsi allt að sex árum. Í 2. mgr. segir að ákvæði 1. mgr. taki tileftirfarandi brota fyrirtækja eða samtaka fyrirtækja á sama sölustigi í 10. og12. gr. og getið er í liðum a-f. Í a-lið er tekið fram að samráð um verð,afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör varði refsingu og í b-lið varðarsamráð um takmörkun eða stýringu á framboði, framleiðslu, mörkuðum eða sölurefsingu. Þá er atvik tilgreind í c-, d- og f-lið sem einnig varða refsingu. Í2. mgr. er tekið fram að með samráði í þessari grein sé átt við samninga,samþykktir, ákvarðanir eða samstilltar aðgerðir fyrirtækja eða samtakafyrirtækja. Eins og að framan er rakið erverðsamráð milli fyrirtækja á markaði bannað en greinarmun verður að gera ámilli verðsamráðs og verðkannana. Munur á verðsamráði og verðkönnun er að öllujöfnu sá að með verðsamráði gera samkeppnisaðilar samninga, með einhverjumhætti, um verð sín í þeim tilgangi að hafa hamlandi áhrif á samkeppni og verð.Með slíkum aðgerðum slaknar á samkeppni og almennur neytandi geldur fyrir. Erslíkt bannað í 10. gr. samkeppnislaga. Með verðkönnun kanna aðilar verðsamkeppnisaðila í þeim tilgangi að meta stöðu sína gagnvart sambærilegrisamkeppni. Geta slíkar verðkannanir haft áhrif á verðákvarðanir fyrirtækjaalmennt. Í máli þessu er m.a. ákært fyrir aðhafa haft áhrif á tilboðskjör. Tilboð, sérverð, viðskiptakjör og tilboðskjöreru hugtök sem fjallað er um í máli þessu. Ágreiningslaust er að vara sem er átilboðsverði er vara sem allir viðskiptamenn geta keypt á því verði sem hún erauglýst á meðan á tilboðinu stendur. Vara sem er á sérverði er vara sem einnighefur fengið annað verð en listaverð í þeim tilgangi að auka sölu á henni ensamkvæmt því sem fram kom í málinu þá verður ekki frekari afsláttur gefinn ávöru sem er á sérverði. Viðskiptakjör hafa almenna merkingu og geta átt við þausérstöku kjör sem einstakur viðskiptavinur fær við mikil magnkaup. Tilboðskjöreru sérkjör samkvæmt því sem fram kom í málinu og eru þau kjör sem einstakurviðskiptavinur fær, s.s. byggingaverktakar og stórir viðskiptavinir, en um slíkkjör þurfi þeir að semja sérstaklega, m.a. við lánadeildir fyrirtækja. Þá sésamið um afslætti, gjalddaga og vexti og séu slík kjör bundin við einstakanviðskiptavin. Séu slík kjör einkamál fyrirtækis og viðskiptavinar og ekki gefinupp. Ákæruvaldiðbyggir á því að um sé að ræða brot gegn samkeppnislögum nr. 44/2005, ásamtáorðnum breytingum. Sakarefni málsins séu aðallega verðsamráðsbrot og tilraunirtil verðsamráðsbrota, einkum við verðupplýsingagjöf á grófvörum sem séu einkumbygginga- og timburvörur. Hin brotlega háttsemi hafi verið drýgð að frumkvæðistarfsmanna BYKO við framkvæmd svonefndra verðkannana á grófvörum. Einkum sé umað ræða upplýsingagjöf símleiðis af hálfu starfsmanna Húsasmiðjunnar og Úlfsinstil starfsmanna BYKO, en þegar á leið, frá lokum janúar 2011, hafi súupplýsingagjöf verið gagnkvæm. Í köflum I og II í ákæru sé um að ræðaframhaldsbrot. Afbrotin hafi verið framin að undirlagi yfirmanna og/eðasamstarfsmanna þeirra sem hafi annast hina verklegu framkvæmd af hálfu BYKO ogHúsasmiðjunnar. Um sé að ræða samverknað við verðsamráð. Þá komi fram ísönnunargögnum málsins að verðupplýsingum þeim, sem aflað hafi verið, hafiverið miðlað áfram, þær hagnýttar innan fyrirtækjanna og verið grundvöllur aðeinstökum verðbreytingum á grófvörum. Eigi þetta einkum við um framkvæmd innanBYKO. Kaflar III og V í ákæru tengist ákæruefnum í köflum I og II. Ákæruefni íVI. kafla ákæru skeri sig nokkuð úr þrátt fyrir að umfjöllunarefni þar séu aðeinhverju marki grófvörur. Ákæruvaldið byggir á því aðsamkeppnislög taki til hvers konar atvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu,verslunar og þjónustu, án tillits til þess hvort hún er rekin af einstaklingum,félögum opinberum aðilum eða öðrum, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Ákvæði 10. gr.samkeppnislaga hafi að geyma hátternisreglur laganna sem leggi bann viðsamkeppnishamlandi aðgerðum fyrirtækja sem feli í sér samráð. Samkvæmt 2.tölul. 4. gr. samkeppnislaga sé með fyrirtæki átt við einstakling, félag,opinberan aðila og aðra sem stundi atvinnurekstur. Ákvæði 10. gr.samkeppnislaga samanstandi af tveimur málsgreinum. Samkvæmt 1. mgr.greinarinnar sé bann meðal annars lagt við samningum og samstilltum aðgerðum erhafi að markmiði eða af þeim leiði að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún sétakmörkuð eða henni raskað. Ákvæði 2. mgr. hafi svo að geyma upptalningu ásamráðsbrotum í stafaliðum a til e. Ákvæði a-liðar feli í sér bann viðverðsamráði sem sé einkum fólgið í samningum og samstilltum aðgerðum keppinautaum verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör. Þá byggir ákæruvaldið áþví að ákvæði 10. gr. samkeppnislaga skoðist með hliðsjón af 41. gr. asamkeppnislaga sem hafi að geyma refsiákvæði laganna við samráðsbrotumeinstaklinga, þ. á m. verðsamráði, en ákvæðið hefur meðal annars að geymatilvísun til 10. gr. laganna. Ákvæði 10. gr. samkeppnislaga sé samhljóða 10.gr. eldri samkeppnislaga, nr. 8/1993, sem lögfest hafi verið með lögum nr.107/2000 um breytingu á þágildandi samkeppnislögum, nr. 8/1993. Í greinargerðmeð frumvarpi því sem varð að lögum nr. 107/2000 komi meðal annars fram að lagtsé til að reglur samkeppnislaga verði færðar til samræmis við reglur sem giltuí EES-samkeppnisrétti. Þá komi fram í greinargerðinni með frumvarpinu aðfyrirmynd ákvæðisins sé sótt til 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins og séframkvæmd Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins, auk dómstóla EB ogframkvæmdastjórnar ESB, leiðbeinandi við túlkun ákvæðisins eftir því sem viðeigi um markaðsaðstæður hér á landi. Af þessu leiði að stefnt hafi verið að þvímeð lögum nr. 107/2000 að 10. gr. þágildandi samkeppnislaga yrði túlkuð tilsamræmis við fyrirmynd greinarinnar í Evrópurétti. Ákvæði þau sem 10. gr.samkeppnislaga hafi að geyma séu talin ein þau þýðingarmestu í lögunum. Þeim séætlað að tryggja að keppinautar hegði sér að öllu leyti sjálfstætt á markaði áþeim sviðum sem mestu máli skipti fyrir samkeppni. Kjarni þeirrar samkeppni séað fyrirtæki taki sjálfstæðar ákvarðanir um markaðshegðun sína og keppi þannigsín á milli. Þetta sé meðal annars talið stuðla að lægra verði til neytenda,auknum gæðum og framförum almennt en þar að baki liggi þau almennu hagfræðilegusannindi að samkeppni í viðskiptum efli hagvöxt. Ávinningi samkeppni sé hinsvegar stefnt í hættu ef fyrirtæki hafi samskipti eða samvinnu um framangreindatriði. Háttsemi sem feli í sér brot gegn 10. gr. samkeppnislaga sé talinalvarlegt afbrot. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr.107/2000 komi meðal annars fram að vart sé að finna alvarlegri samkeppnistakmarkaniren þegar fyrirtæki komi sér saman um verð, afslætti, álagningu eða önnurviðskiptakjör. Komi þetta jafnframt fram í greinargerð með frumvarpi því ervarð að samkeppnislögum nr. 8/1993. Kunni slíkt samstarf að koma í veg fyrirverðsamkeppni eða takmarka hana verulega. Þá komi fram í greinargerð meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 52/2007, um breytingu á samkeppnislögum nr.44/2005, að breytingar þær er þar voru gerðar á refsiákvæðum samkeppnilaga miðiað því að leggja einungis refsingar við þeim brotum á efnisreglumsamkeppnislaga sem mestum skaða gætu valdið.Þá byggir ákæruvaldið á því að bann 10.gr. samkeppnislaga taki meðal annars til samninga og samstilltra aðgerða semlúti að verði, afslætti, álagningu eða öðrum viðskiptakjörum fyrirtækja.Samningur í skilningi 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga hafi verið skýrður rúmtinnan samkeppnisréttar og t.d. verið talinn fyrir hendi þegar aðilar hans fylgisameiginlegri áætlun, sem takmarki eða sé líkleg til að takmarka sjálfstæðahegðun þeirra á markaði með því að stuðla að sameiginlegum aðgerðum eðaathafnaleysi. Talið hafi verið að slík áætlun þurfi ekki að vera heildstæð,tæmandi eða lýsa í smáatriðum þeim aðgerðum sem fyrirtæki ætli að grípa til.Hugtakið samningur í skilningi 1. mgr. 10. gr. geti þannig tekið tilófullkomins eða lauslegs sameiginlegs skilnings manna og skilyrtra ogafmarkaðra samninga sem í samningaferli leiða til endanlegs samnings. Samningargeti enn fremur verið bæði láréttir og lóðréttir en hinir fyrsttöldu taki tilfyrirtækja í beinni samkeppni og á sama stigi. Samningur í skilningi 1. mgr.10. gr. laganna geti jafnframt verið í hvaða formi sem er. Samningur hafiþannig verið talinn geta verið óundirritaður eða undirritaður, munnlegur eðaskriflegur og þurfi ekki að vera bindandi. Komi þetta meðal annars fram ígreinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 107/2000. Þá hafi veriðtalið að tilvist samnings geti birst í hegðun viðkomandi fyrirtækja, t.d. meðreglulegum samskiptum um verðlagsmálefni. Þá hafi verið talið að um samning séað ræða ef fyrirtæki hafi á einhvern hátt lýst yfir sameiginlegum vilja sínumtil að hegða sér á markaði með tilteknum hætti. Í 1. mgr. 10. gr.samkeppnislaga sé gerður greinarmunur á samningi og samstilltum aðgerðum. Meðsamstilltum aðgerðum sé átt við að tvö eða fleiri fyrirtæki samræmi aðgerðirsínar, án þess að eiginlegur samningur sé gerður þar um. Talið hafi veriðskilyrði að fyrirtæki sem um ræði hafi átt með sér einhvers konar bein eðaóbein samskipti, t.d. í formi fundahalda eða með því að skiptast á upplýsingum,og háttsemin hafi að markmiði eða af henni leiði samræmd markaðshegðun.Tilgangur þessa sé að fella undir bann ákvæðisins samráð milli keppinauta, semekki hafi náð því stigi að teljast til samnings í skilningi 1. mgr. 10. gr., erfeli í sér að fyrirtæki hafi með sér samvinnu í stað þess að taka þá áhættu semfelst í því að keppa með sjálfstæðum hætti á markaði. Með því að lagt sé bannvið bæði samningum og samstilltum aðgerðum sé samkeppnisreglum ætlað að takatil hvers konar samráðs keppinauta sem sé til þess fallið að raska samkeppni.Talið hafi verið að um samstilltar aðgerðir geti verið að ræða þótt keppinautarhafi ekki fallist á eða hegðað sér samkvæmt fyrirfram gerðri áætlun. Viðskýringu á því hvað felist í samráði sem falli undir hugtakið samstilltaraðgerðir hafi verið talið að líta þurfi til þess grundvallaratriðis að ísamkeppni í skilningi samkeppnisréttarins felist að hvert fyrirtæki fyrir sigverði að ákveða sjálfstætt hvernig það ætlar að hegða sér á markaði. Krafaþessi um sjálfstæði hafi ekki verið talin banna að fyrirtæki grípi til aðgerðavegna hegðunar eða hugsanlegrar hegðunar keppinauta á markaði. Á hinn bóginnliggi bann við hvers konar samskiptum milli keppinauta, beinum eða óbeinum, semhafi það markmið eða af þeim leiði að reynt sé að hafa áhrif á hegðun núverandieða væntanlegs keppinautar á markaði eða honum greint frá aðgerðum semviðkomandi fyrirtæki ætlar að grípa til eða hugleiðir að grípa til. Þá hafiverið talið að það kunni að fela í sér samstilltar aðgerðir í skilningi 1. mgr.10. gr. samkeppnislaga þegar starfsmenn keppinauta á fundi, í símtali, í bréfi,í tölvupósti eða með öðrum hætti eigi viðræður eða skiptist á eða taki viðupplýsingum um atriði sem hafi þýðingu fyrir verðákvörðun eða önnur atriði semfalli undir 2. mgr. greinarinnar. Samkvæmt því hafi verið talið að brotið ségegn 10. gr. samkeppnislaga efstarfsmaður fyrirtækis taki t.d. á móti upplýsingum um atriði sem falli undir2. mgr. ef upplýsingar séu veittar og viðkomandi starfsmaður láti ekki uppinein mótmæli eða seti fram skýra fyrirvara þegar honum er látin vitneskjan íté. Í samkeppnisrétti hafi ekki verið talið nauðsynlegt að flokka brotmeð þeim hætti að skilgreint sé nákvæmlega hvort tiltekin samskipti teljistannaðhvort vera samningur eða samstilltar aðgerðir. Hugtökin samningur ogsamstilltar aðgerðir séu samkvæmt framangreindu teygjanleg og geti skarast. Ennfremur byggir ákæruvaldið á því að íbanni samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga felist meðal annars bann við samningum ogsamstilltum aðgerðum sem hafi að markmiði eða af þeim leiði að komið sé í vegfyrir samkeppni þannig að haft sé áhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnurviðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti. Við mat á því hvað falli undir þaðbann beri að árétta að 10. gr. samkeppnislaga krefjist þess að fyrirtæki takisjálfstæðar ákvarðanir um viðskiptastefnu sína. Verðsamkeppni sé kjarnisamkeppnisréttarins og gerir 10. gr. kröfu um fullkomið sjálfstæði um allaþætti verðlagningar. Hafi meðal annars verið talið að brotið sé gegn ákvæðinuef starfsmenn fyrirtækja hafi verðsamráð um hvers konar atriði sem tengistverðlagningu þeirra. Geti verðsamráð t.d. falist í viðræðum og hvers kynsupplýsingaskiptum um atriði sem tengjast verðlagningu. Ekki hafi verið talið aðmáli skipti þótt upplýsingaskipti milli keppinauta séu ekki gagnkvæm. Brot gegn 10. gr. samkeppnislaga séekki háð því að samráð hafi í raun haft áhrif á markaði. Komi þetta meðalannars fram í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 107/2000, þarsem segi að ákvæði þágildandi 10. gr. samkeppnislaga geri ekki þá kröfu að hiðólögmæta samstarf hafi í raun haft áhrif á samkeppni. Hið sama gildi samkvæmt núgildandi 10. gr. samkeppnislaga. Að þessuleyti séu brot þau sem feli í sér samráð í skilningi 10. gr. samkeppnislagasamhverf þar sem þau lýsi verknað refsinæman án tillits til afleiðinga. Hafinánar tiltekið verið litið svo á að engu máli skipti þótt samráðinu séekki hrint í framkvæmd á markaði eða að ekki sé sýnt fram á skaðleg áhrif afsamningum eða samstillum aðgerðum fyrirtækja. Þá verði að telja að sama reglagildi í íslenskum rétti og gilt hafi í EES/ESB-samkeppnisrétti, að nægjanlegtsé að t.d. samráð hafi það að markmiði sínu að raska samkeppni alveg án tillitstil áhrifa þess í raun. Með öðrumorðum hafi t.d. verið litið svo á að engu máli skipti þótt ekki sé sýntfram á skaðleg áhrif af samstillum aðgerðum. Af þessu leiði að mótbárur eins ogað upplýsingaskipti hafi verið þýðingarlaus og engin áhrif haft á markaði hafialmennt ekki áhrif á refsinæmi brotsins. Þá byggir ákæruvaldið m.a. á því aðmarkmið 41. gr. a laganna hafi m.a. verið að afmarka nánar refsiábyrgðeinstaklinga vegna brota á samkeppnislögum. Samkvæmt 1. mgr. greinarinnar varðiþað fangelsi allt að sex árum hvern þann starfsmann eða stjórnarmann fyrirtækiseða samtaka fyrirtækja, sem framkvæmir, hvetur til eða lætur framkvæma samráðsem brjóti gegn 10. og/eða 12. gr. laganna og varðar þau atriði sem tilgreinderu í 2. og 3. mgr. greinarinnar. Í 2. mgr. 41. gr. a séu talin upp ístafaliðum a til f samráðsbrot fyrirtækja eða samtaka fyrirtækja á samasölustigi á 10. eða 12. gr. laganna. Í a-lið er tilgreint samráð um verð,afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör og í d-lið samráð um gerð tilboða.Í 4. mgr. greinarinnar sé að finna sérstaka skýringarreglu á hugtakinu samráðen þar segi að með samráði í greininni sé átt við samninga, samþykktir,ákvarðanir eða samstilltar aðgerðir fyrirtækja eða samtaka fyrirtækja. Samkvæmt6. mgr. greinarinnar sé tilraun til brots eða hlutdeild í brotum samkvæmtgreininni refsiverð eftir því sem segi í almennum hegningarlögum nr. 19/1940.Sé þar átt við tilraun og hlutdeild samkvæmt III. kafla hinna almennuhegningarlaga. Samkvæmt framangreindu sé refsiábyrgð bundin við starfsmann eðastjórnarmann fyrirtækis sem framkvæmi, hvetji til eða láti framkvæma samráð. Súrefsiábyrgð einskorðist við hátternisreglur þær sem feli í sér samráðsbrot ogbannaðar séu samkvæmt samkeppnislögum. Sé hér átt við háttsemi þá sem lýst séog/eða falli undir 2. mgr. 41. gr. a og 10. gr. laganna. Byggir ákæruvaldið ásaknæmisreglunni sem grundvallast í íslenskum refsirétti. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála hvílir sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvika, sem telja máhonum í hag eða til sektar, á ákæruvaldinu. Verður lagt mat á sönnun hversákæruliðar eins og ákæran liggur fyrir í máli þessu. Ákærði Steingrímur Birkir Björnsson. Ákærukafli I. Ákærði neitaði sök í þessum ákærulið en þar er ákærðisakaður um að hafa sem framkvæmdastjóri Fagsölusviðs BYKO ásamt meðákærðu LeifiErni og Stefáni Inga, starfsmönnum BYKO, á tímabilinu 13. september 2010 til 3.mars 2011, haft verðsamráð með skipulagðri upplýsingagjöf um verð ogtilboðskjör sérgreindra grófvörutegunda, einkum bygginga- og timburvara ísímtölum milli starfsmanna fyrirtækjanna, sem hafi verið til þess fallið aðhafa áhrif á verð, afslætti, álagningu og önnur viðskiptakjör innan umræddrafyrirtækja. Verðsamráðið hafi verið af hálfu starfsmanna Byko, viðhaft aðundirlagi og/eða samkvæmt fyrirmælum ákærðu Steingríms Birkis, Leifs Arnar ogStefáns Inga. Í liðum 1-21 í ákærukafla I eru þau tilvik tilgreind sem ákærðier sakaður um í þessum kafla ákærunnar. Í þeim ákæruliðum liggur fyrir aðstarfsmaður BYKO, oftast meðákærði Ragnar Már, fékk upplýsingar um verð ogtilboðsverð hjá samkeppnisaðilum og færði í sérstakt excel-skjal hjá sér, sem hannsíðan áframsendi til yfirmanna sinna í BYKO, ýmist til ákærða SteingrímsBirkis, Stefáns Inga og Leifs Arnar með tölvupósti. Er ekki ágreiningur um aðþau símtöl hafi átt sér stað sem tilgreind eru í þessum ákæruliðum, né um þautölvubréf sem liggja fyrir í málinu. Fyrir liggur að ákærði Ragnar Már fékk íþessum símtölum upplýsingar um verð á ákveðnum vörum hjá starfsmönnumHúsasmiðjunnar. Þá liggur fyrir að ákærði Ragnar Már hafði þann starfa hjá BYKOað sjá um reglulegar verðkannanir, sem samkvæmt þessum ákærulið fóru framnánast vikulega, þó með mislöngu millibili. Samkvæmt framburði ákærða RagnarsMás hringdi hann yfirleitt í starfsmann Húsasmiðjunnar til að gera verðkönnunen það hafi verið tímasparnaður í stað þess að fletta verðum upp á heimasíðu Húsasmiðjunnar,sem hafi verið illa aðgengileg. Eins og rakið er að framan, þá er byggtá tölvupóstsendingum þar sem tölvupóstur var sendur ásamt verðkönnunum á millistarfsmanna og yfirmanna BYKO. Kvað ákærði verðkannanir hafa verið framkvæmdarnokkuð reglulega og hafi Ragnar Már séð um þær eða aðrir starfsmenn íþjónustuveri ef hann var ekki við. Verðkannanir hafi verið nauðsynlegar áþessum tíma við endurskoðun á rekstri fyrirtækisins þar sem mjög erfitt hafiverið rekstrarlega á þeim tíma. Að auki hafi BYKO auglýst sérstaklega verðverndog því verið hlutverk þeirra að vera meðvitaðir um verð samkeppnisaðila ámarkaði. Ljóst er að mikil áhersla var lögð á aðverðkannanir væru gerðar reglulega og skipulega innan BYKO á ákærutímabilinu.Hafa ákærðu og vitni lýst því svo að á þeim tíma hafi rekstur fyrirtækisinsverið afar erfiður en skýringar á erfiðum rekstri hafi m.a. verið afleiðingarbankahrunsins og lágt gengi íslensku krónunnar í kjölfarið. Því hafiinnkaupsverð og flutningskostnaður hækkað auk þess sem íslenska krónanveiktist. Því hafi framlegð fyrirtækisins minnkað verulega. Þá hafi allra leiðaverið leitað til að auka framlegð, bæði með tilboðsverðum og með því að leggjaáherslu á að fyrirtækið væri samkeppnishæft í samanburði við samkeppnisaðila. Tilað sinna verðkönnunum var sérstakur starfsmaður ráðinn og virðist stór hluti afhans starfi hafa verið að framkvæma verðkannanir. Þá liggur fyrir að ákærðiRagnar Már eða aðrir starfsmenn í þjónustuveri sendu niðurstöður verðkönnunar ánæsta yfirmann sinn, sem var ýmist Stefáni Inga eða Leifi Arnari eftirákærutímabili. Framsendu þeir síðan niðurstöðurnar áfram á sína yfirmenn og eðatil sölu- eða vörustjóra með mismunandi áherslum. Þrátt fyrir að ákærðiSteingrímur Birkir hafi borið ábyrgð á fagsölusviði og því timburdeildin ekkiheyrt undir hann, litu starfsmenn timburdeildar á hann sem sinn yfirmann. Ískjóli þess fór ákærði fram á að verðkannanir yrðu gerðar á grófvöru hjásamkeppnisaðilum. Í því verslunar- og viðskiptaumhverfisem BYKO starfaði, hefur verið rík þörf fyrir skipulag og reglu á fyrirkomulagirekstrarins og telur dómurinn að verðkannanir hafi verið eðlilegur hluti þess.Áhyggjur starfsmanna og yfirmanna af afkomu fyrirtækisins og rekstrarumhverfier ekki saknæm háttsemi. Áhyggjur eða viðhorf og umræða hafa, samkvæmt gögnummálsins, oftar en ekki átt sér stað með skilaboðum í tölvupósti millistarfsmanna og stjórnenda svo og á fundum. Í ákærukafla þessum er byggt á því aðháttsemi meðákærða Ragnars Más í ofangreindum ákæruliðum sé að undirlagi eðasamkvæmt fyrirmælum ákærða Steingríms Birkis. Ákærði Ragnar Már hafi síðankomið upplýsingum um meint verðsamráð til annarra stjórnenda BYKO í þeimtilgangi að yfirmenn gætu nýtt sér niðurstöðurnar við verðákvarðanir. Íforsendum dómsins fyrir sýknu ákærða Ragnars Más eru færð rök fyrir því aðháttsemi hans hafi ekki verið saknæm í skilningi a-liðar 2. mgr. 41. gr. a laganr. 44/2005. Þrátt fyrir að verðkannanir hafi veriðframkvæmdar með þeim hætti sem gert var, telur dómurinn það ekki saknæma háttsemi.Þá telur dómurinn ósannað að þær aðferðir sem meðákærði Ragnar Már viðhafðiundir lok ákærutímabilsins við verðkannanir hafi verið að undirlagi eðasamkvæmt fyrirmælum ákærða Steingríms Birkis. Ekkert hefur komið fram í málinuné er að finna í gögnum þess, sem bendir til að ákærði Steingrímur Birkir hafilagt til eða fyrirskipað að verðkannanir yrðu framkvæmdar í þeim tilgangi aðviðhafa verðsamráð. Þessu til stuðnings eru tölvupóstar frá 17. desember 2010þar sem ákærði Stefán Ingi Valsson og vitnin SER og KV tala um að Húsasmiðjansé 15% dýrari í pallaefni og hvort BYKO geti þá ekki hækkað sig um 10%.Tölvupóstur 14. janúar 2011 frá ákærða Steingrími Birki þar sem talað er um aðleyfa Húsasmiðjunni að leiða hækkunina. Tölvupóstur frá vitninu SER til ákærðaSteingríms Birkis, Stefáns Inga og KV þar sem fram kemur að vitnið SER sjái aðHúsasmiðjan sé miklu ódýrari en þeir í plast-og borðplötum. Tölvupóstur 18.febrúar 2011 frá ákærða Steingrími Birki til meðákærða Stefáns Inga ogvitnisins KV þar sem ákærði nefnir að það sé orðinn mikill munur víða og hvenærHúsasmiðjan hafi eiginlega hækkað. Tölvupóstur 18. febrúar 2011 frá ákærða þarsem hann segir að um talsverða hækkun sé að ræða hjá Húsasmiðjunni og hvortþeir þurfi ekki að ræða það á næsta fundi og tölvupóstur frá 17. og 19. janúar2010 þar sem segir að í svona smá tilboðum sé BYKO að taka þá í „rass....þiljur séu 29% órýrari hjá BYKO. Bendaöll þessi skilaboð til þess að hið gagnstæða hafi verið, mikil og hörðsamkeppni en ekki verðsamráð. Hefur ákæruvaldinu ekki tekist að sannaað ákærði hafi, eins og honum er gefið að sök, gefið fyrirmæli um verðsamráðeða það verið gert að hans undirlagi eins og segir í I. kafla ákærunnar. Berþví að sýkna ákærða af þessum kafla ákærunnar.Ákærukafli II. Ákærði neitar sök í þessum ákærulið en samkvæmthonum er ákærða gefið að sök að hafa sem framkvæmdastjóri Fagsölusviðs BYKO, ásamtfleirum, viðhaft verðsamráð samkvæmt fyrirmælum ákærða eða að hans undirlagi. Meðvísan til sömu raka og koma fram í ákærukafla I, telur dómurinn að ákæruvaldið hafi ekki sýnt fram á að ákærðihafi viðhaft þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum ákærukafla. Ber þvíað sýkna ákærða af þessum ákærukafla.Ákærukafli IV.Ákæruliður 1.Ákærði neitar sök. Í málinu liggur fyrirhljóðupptaka af símtali þar sem ákærði Steingrímur Birkir hringdi í meðákærðaJúlíus Þór, starfsmann Húsasmiðjunnar, þann 28. febrúar 2011 og stóð símtaliðyfir í rúmlega ellefu mínútur. Er það sem skiptir máli við úrlausn málsinsrakið í IV. kafla ákærunnar. Ákærði neitaði því ekki fyrir dóminum að hafahringt umrætt símtal og átt þær samræður sem tilgreindar eru í þessum kaflaákærunnar en bar því við fyrir dóminum að hann hafi ætlað sér að afvegaleiðastarfsmenn Húsasmiðjunnar með þeim upplýsingum sem hann hafi gefið meðákærðaJúlíusi. Hafi þetta símtal verið vanhugsað og upplýsingarnar sem hann hafigefið um rekstur, verð og tilboð BYKO verið rangar. Hafi ætluninverið að fá Húsasmiðjuna til að breyta verðum sínum í ljósi upplýsinga fráákærða. Fyrir lögreglu bar ákærði á annan hátt. Í ákærukaflanum er ákærðisakaður um verðsamráð og hvatningu til verðsamráðs milli BYKO og Húsasmiðjunnar í tengslum við tilboðsgerð o.fl. 28.febrúar 2011. Fyrir liggur að háttsemi ákærða hafði engar afleiðingar fyrirmarkaðinn almennt né innanbúðar hjá Húsasmiðjunni. Samkvæmt framburði meðákærðuJúlíusar Þórs, Z og vitnisins SAS fór engin umræða fram innan Húsasmiðjunnar umsímtalið né efnisinnihald þess nema milli þessarar þriggja aðila og hafi ekkertverið gert með upplýsingarnar frá ákærða Steingrími Birki. Er brot ákærða heimfært til a- og d-liða 2.mgr. 41. gr. a, sbr. 1. mgr. laga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. laga nr. 52/2007,sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 44/2005. Einsog rakið hefur verið telur dómurinn engum vafa undirorpið að ákærði hvattisannanlega meðákærða Júlíus Þór til verðsamráðs og samráðs í gerð tilboða íofangreindu símtali. Breytir engu framburður ákærða fyrir dóminum um aðupplýsingarnar sem hann hafi gefið meðákærða Júlíusi hafi verið í þeim tilgangiað afvegaleiða Húsasmiðjuna í verðlagningu. Telur dómurinn háttsemi ákærða hafafalið í sér hvatningu til samráð um verð og afslætti sbr. a-lið 2. mgr. 41. gr.a, og hvatningu um samræmi í tilboðsgerð eins og kveðið er á um í d-lið 2. mgr.sömu greinar. Er ekki skilyrði í lagaákvæðinu né í lögskýringargögnum aðhvatningin þurfi að hafa tilteknar afleiðingar. Telur dómurinn lögfullasönnun fram komna um að ákærði hafi gerst brotlegur við ofangreind lagaákvæðiog verður hann sakfelldur fyrir hana. Ákærði Leifur Örn Gunnarsson. Ákærukafli I. Ákærði neitar sök í þessum ákærukafla. Með vísantil sömu raka og tilgreind eru í þessum ákærukafla varðandi ákærða SteingrímBirki, telur dómurinn að ákæruvaldið hafi ekki sýnt fram á að ákærði hafiviðhaft þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Ber því að sýkna ákærðaaf þessum ákærukafla.Ákærukafli II. Ákærði neitar sök í þessum ákærukafla. Með vísantil sömu raka og tilgreind eru í þessum ákærukafla varðandi ákærða SteingrímBirki, telur dómurinn að ákæruvaldið hafi ekki sýnt fram á að ákærði hafiviðhaft þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Ber því að sýkna ákærðaaf þessum ákærukafla.Ákærði Stefán Ingi Valsson.Ákærukafli I.Ákærði neitar sök í þessum ákærukafla. Með vísantil sömu raka og tilgreind eru í þessum ákærukafla varðandi ákærða SteingrímBirki, telur dómurinn að ákæruvaldið hafi ekki sýnt fram á að ákærði hafiviðhaft þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Ber því að sýkna ákærðaaf þessum ákærukafla.Ákærukafli II.Ákærði neitar sök í þessum ákærukafla. Með vísantil sömu raka og tilgreind eru í þessum ákærukafla varðandi ákærða SteingrímBirki, telur dómurinn að ákæruvaldið hafi ekki sýnt fram á að ákærði hafiviðhaft þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Ber því að sýkna ákærðaaf þessum ákærukafla.Ákærði Ragnar Már Amazeen.Ákærukafli I.Ákæruliðir 1-15. Ákærði neitar sök í þessumákæruliðum. Upplýst er í málinu að ákærði var ráðinn sérstaklega haustið 2010til að sjá um verðkannanir fyrir BYKO ásamt öðrum störfum íþjónustuveri félagsins. Eins og rakið er í upphafi þessa kafla dómsins eruverðkannanir fyrirtækja í verslun og þjónustu nauðsynlegur hluti afstarfseminni til að vita stöðu fyrirtækisins á markaði almennt. Eruverðkannanir, hvort sem þær eru gerðar af opinberum aðilum, einkaaðilum,viðskiptavinum eða innan fyrirtækjanna sjálfra, ekki saknæm háttsemi. Íofangreindum ákæruliðum hringdi ákærði Ragnar Már í meðákærðu Y, X og óþekktaaðila, allt starfsmenn Húsasmiðjunnar, í þeim tilgangi að fá uppgefin verð áákveðnum vörutegundum. Var um að ræða allt að 106 vörutegundir. Skráði ákærðiupplýsingarnar niður í sérstakt excel-skjal sem útbúið hafði verið í þessumtilgangi. Áframsendi ákærði síðan upplýsingarnar til yfirmanna sinna meðtölvupósti. Ákærði kvaðst aldrei hafa haft neitt meira með þær niðurstöður aðgera. Styður framburður annarra ákærðu og vitna þann framburð ákærða, endahefur honum ekki verið hnekkt. Þá er ekkert í framlögðum tölvupósti, sem styðurannað. Ákæruliðir 16-19 og 21.Ákærði neitar sök í þessum ákæruliðum en játarað hafa skipst á upplýsingum eins og segir í ákæruliðunum. Í gögnum málsinsliggja fyrir hljóðupptökur af símtölum ákærða Ragnars við Guðmund Lofsson og X,starfsmenn Húsasmiðjunnar. Af hljóðupptökunum er ljóst að ofangreindirstarfsmenn gefa hverjir öðrum upp verð og láta í té gagnkvæmar upplýsingar umverð á grófvöru. Skráði ákærði þær upplýsingar niður í tiltekið excel-skjal ogáframsendi til yfirmanna sinna. Með þessari upplýsingagjöf fór ákærði RagnarMár út fyrir umboð sitt og heimildir við að framkvæma verðkannanir. Ekkert erframkomið í málinu um að ákærði hafi gert það að undirlagi eða samkvæmtfyrirmælum yfirmanna sinna, en bæði meðákærðu og vitni hafa staðfest fyrir dóminumað þeir hafi ekki haft hugmynd um að skipst væri á verðum þegar leitað varupplýsinga um verð hjá samkeppnisaðilum við verðkannanir. Ákærðibyggir sýknukröfu sína á því að hann hafi ekki framið refsiverða háttsemi og aðhún falli ekki undir verknaðarlýsingu 10. gr., né a-lið 2. mgr. 41. gr. asamkeppnislaga.Í 41. gr. a samkeppnislaga segir aðhver starfsmaður eða stjórnarmaður fyrirtækis eða samtaka fyrirtækja, semframkvæmi, hvetur til eða láti framkvæma samráð sem brjóti gegn 10. gr. ogvarði þau atriði sem tilgreind séu í 2. og 3. mgr. skuli sæta sektum eðafangelsi allt að sex árum. Í 2. mgr. segir að 1. mgr. taki á eftirfarandibrotum fyrirtækja eða samtaka á sama sölustigi: a. samráði um verð, afslætti,álagningu eða önnur viðskiptakjör. Brot ákærða er heimfært til a-liðar 2. mgr.41. gr. a laganna. Verður einstaklingi því ekki gerð refsing fyrir aðraháttsemi en lýst er í þessu ákvæði. Í símtölum ákærðu Ragnars Más og GuðmundarLoftssonar kemur fram að þeir gefa hvor öðrum upplýsingar um verð hvor annars ísambærilegri vöru. Ekkert er komið fram í málinu um að aðferðir þeirra hafiverið að fyrirmælum yfirstjórnenda eða með vitneskju þeirra. Þá hefur heldurekki verið sýnt fram á að verðkannanir ákærða hafi haft áhrif á verðákvörðunHúsasmiðjunnar eða Úlfsins sérstaklega og því verið hluti af verðsamráði. Þákemur ekkert fram í ofangreindum símtölum um að ákærðu Guðmundur eða Ragnar Márhafi sammælst um að breyta verðum sínum í takt við verð gagnaðila né hafi þeirsammælst um verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör eins og kveðið erá í a-lið 2. mgr. 41. gr. a laganna. Hefur ákæruvaldið því ekki sýnt fram á aðákærði hafi sýnt af sér þá háttsemi sem lýst er refsiverð í ákvæðinu, með þeimupplýsingaskiptum um verð, sem fóru fram samkvæmt þeim ákæruliðum í þessumkafla ákærunnar. Ber því að sýkna ákærða. Ákærukafli II.Ákærði neitar sök í þessum ákærulið. Þausönnunargögn sem ákæruvaldið byggir á í þessum ákærukafla eru staðfestingar frásímafyrirtækjum á því að þau símtöl hafi átt sér stað milli þeirra starfsmannasem tilgreindir eru í ákæruliðum 1-9. Er ekki ágreiningur um að þau símtöl hafiátt sér stað. Ákærði Ragnar Már kvaðst fyrir dóminum hafa hringt í þeimtilgangi að fá upp verð á nokkrum vörutegundum. Íákærulið 10 liggur fyrir hljóðupptaka af símtali ákærða og meðákærða Þ þann 4.febrúar 2011 þar sem Ragnar Már hringdi í Þ og þeir ræða almennt um erfiðleikaá markaðnum og pólitík. Svaraði Þ fyrirspurn ákærða um verð þannig að allt værióbreytt. Í ákærulið 11 liggur fyrirhljóðupptaka af símtali ákærða og meðákærða Þ þann 17. febrúar 2011 þar semþeir ræða saman um gæði gipsplatna og almennt um erfiðleika í rekstri.Gegn neitum ákærða og meðvísan til umfjöllunar um verðkannanir í kafla E, svo og þeirra raka í I. kaflaákærunnar varðandi ákærða fellur háttsemi hans ekki undir verknaðarlýsingu 41.gr. a, sbr. 10. gr. laga nr. 44/2005, og telur dómurinn ósannað að ákærði hafimeð símtölum í þessum ákærukafla brotið gegn nefndu ákvæði. Verður ákærði þvísýknaður af þessum ákærukafla. Ákærukafli V.Ákæruliður 1.Í þessum ákærulið er ákærði Ragnar Már sakaðurum tilraun til verðsamráðs með því að hafa 15. október 2010 í símtali reynt aðfá starfsmann Múrbúðarinnar til að skiptast á upplýsingum um vöruval ogverðupplýsingar á grófvörum Múrbúðarinnar og að þær upplýsingar yrðu aðeinsveittar munnlega. Ákærði neitar sök.Ekki liggur fyrir upptaka átilgreindu símtali og verður því ekki byggt á því en ákærði viðurkennir aðsímtalið hafi átt sér stað þótt hann myndi ekki sérstaklega eftir því. Þákvaðst ákærði hafa hringt í umrætt sinn að beiðni meðákærða Stefáns Inga.Einnig staðfesti ákærði að hann hafi sent skilaboð eftir verðkannanir um aðMúrbúðin hefði aldrei tíma til að gefa upp verð með tölvupósti til yfirmannasinna. Vitnið EGS, starfsmaður Múrbúðarinnar, kvað fyrir dóminum að mikilláhugi hafi verið hjá samkeppnisaðilum um verð og vöruval hjá nýju deildinni semMúrbúðin var að opna á þessum tíma. Hafi starfsmenn BYKO ogHúsasmiðjunnar komið í heimsókn til þeirra og spurst fyrir um verð og beðið umverðlista. Vitnið staðfesti að ákærði Ragnar Már hafi hringt í sig ogbeðið sig um að skiptast á upplýsingum eins og vitnið hafi skýrt frá á fundimeð Samkeppniseftirlitinu og tekið sé fram í ákærulið V-1. Vitnið staðfestieinnig að ákærði Kenneth hafi hringt í sig og falast eftir upplýsingum um verðMúrbúðarinnar. Vitnið kvaðst ekki muna sérstaklega eftir orðalagi í símtalinuen símtalið hafi snúist um hvaða vörur væri verið að bjóða upp á og verð á þeimí Múrbúðinni. Það hafi verið efni allra þessara símtala þó svo að vitnið gætiekki staðfest nú að símtölin hafi verið klukkan „þetta eða þetta“. Vitnið hafireynt að víkja sér undan því að svara ofangreindum aðilum og borið því við aðþað hefði ekki tíma í þetta. Þá hafi vitnið verið beðið um að skiptast áupplýsingum en vitnið kvaðst ekki geta fullyrt um það hvort það hafi veriðnákvæmlega í þessu símtali eða öðru símtali. Þó svo að vitnið EGS hafi fullyrtað ákærði hafi beðið sig um að skiptast á verðum þá liggur einnig fyrir aðvitnið gat ekki fullyrt efni hvers símtals fyrir sig við ákærða og aðra ákærðuþennan sama morgun. Gegn neitun ákærða svo og með vísan tilumfjöllunar í ákærukafla I um refsiverða háttsemi a-liðar 2. mgr. 41. gr. asamkeppnislaga, telur dómurinn ósannað að ákærði hafi í þessu símtali gerstsekur um þá refsiverðu háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum ákærukafla.Ber því að sýkna hann af henni. Ákærði Stefán Árni Einarsson.Ákærukafli I.Ákærðineitar sök í þessum ákærukafla en þar er hann sakaður um að hafa semframkvæmdastjóri vörustýringarsviðs Húsasmiðjunnar, á tímabilinu 13. september 2010 til 3. mars 2011, haftverðsamráð með skipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindragrófvörutegunda, einkum bygginga- og timburvara, í símtölum milli starfsmannafyrirtækjanna, sem hafi verið til þess fallið að hafa áhrif á verð, afslætti,álagningu og önnur viðskiptakjör innan umræddra fyrirtækja. Verðsamráðið hafiverið af hálfu starfsmanna Húsasmiðjunnar, viðhaft að undirlagi og/eða samkvæmtfyrirmælum ákærða Stefáns Árna.Í liðum 1-21 eru þau tilvik tilgreindsem ákærði er sakaður um í þessum kafla ákærunnar. Í þeim ákæruliðum liggurfyrir að starfsmaður BYKO fékk upplýsingar um verð og tilboðsverð hjásamkeppnisaðilum og færði í sérstakt excel-skjal hjá sér sem hann síðan áframsenditil yfirmanna sinna í BYKO. Þeir starfsmenn Húsasmiðjunnar sem sáu umverðkannanir eða gáfu starfsmanni BYKO upp verð á grófvörum eru ekki sakaðir umað koma slíkum upplýsingum áfram til ákærða Stefáns Árna né er slíkri háttsemilýst í ákærunni. Liður í sönnun ákæruvaldsins er að starfsmennHúsasmiðjunnar hafi fært verðupplýsingar samkeppnisaðila í sérstakt excel-skjaltil þess gert, og komið þeim upplýsingum áfram til sinna yfirmanna, meðalannars ákærða að hans fyrirmælum. Er ekki ágreiningur um að þau símtöl hafi áttsér stað sem tilgreind eru í þessum ákæruliðum, né um þann tölvupóst sem liggurfyrir í málinu. Fyrir liggur að meðákærðu Y og X, starfsmenn Húsasmiðjunnar,gáfu meðákærða Ragnari Má, starfsmanni BYKO, verðupplýsingar þegar Ragnar Márhringdi til Húsasmiðjunnar. Þrátt fyrir að innanhúsnúmer meðákærðu í þessumákærukafla hafi verið í excel-skjali starfsmanna BYKO, felur það ekki í sérneina sönnun þess að um verðsamráð hafi verið að ræða. Annað og meira þarf aðkoma til. Samkvæmt framburði meðákærða Ragnars Más hringdi hann yfirleitt ístarfsmann Húsasmiðjunnar til að gera verðkönnun en það hafi veriðtímasparnaður í stað þess að fletta verðum upp á heimasíðu Húsasmiðjunnar, semhafi verið illa aðgengileg. Fram kom í málinu að starfsmenn Húsasmiðjunnargerðu verðkannanir með mánaðarmillibili. Ákærði kvaðst hafa borið ábyrgð áverðkönnunum frá áramótum 2010/2011 en fyrir þann tíma hafi þær heyrt undir VP.Ákærði hafi gefið þau fyrirmæli að sækja verð samkeppnisaðila af netinu og allirhafi átt að gera það. Staðfestu vitni þann framburð fyrir dóminum. Þá hafiákærði fylgst með því hvort verð hækkuðu eða lækkuðu í tölvupósti. Þá neitaðiákærði því að hafa átt þá hugmynd semkom fram í tölvupósti um að meðákærði Y spyrði um verð á sömu vörum á sama tímaog BYKO gerði verðkönnun hjá þeim. Þá styður framburður vitnisins ÓÞJ framburðákærða þar sem vitnið spyr m.a. ákærða hver sé vinnureglan með samkeppnisverðog hvort ekki eigi að láta vörustjóra vita um tæplega 30% verðmismun á þiljumhjá BYKO svo að þeir geti skoðað þetta. Þá hafði ákærði ekki með verðkannanirað gera fyrr en í janúar 2011 og voru þær því ekki á ábyrgð ákærða eins ogákært er fyrir í ákærukaflanum. Ekkert er framkomið hjá vitnum né meðákærðu semhnekkir framburði ákærða um að honum hafi ekki verið kunnugt um að starfsmennhans gæfu jafnframt upp verð á vörum Húsasmiðjunnar þegar samkeppnisaðilargerðu sínar verðkannanir. Þá verður sök ekki felld á ákærða á grundvellisímtals frá 8. mars 2011 þar sem fyrir liggur að ákærði og viðmælandi hanshöfðu hist ásamt fleirum sem handteknir höfðu verið í aðdraganda málsins ogrætt málin sín í milli. Í ákærukafla þessum er byggt á því aðsú háttsemi meðákærðu Y, X og óþekkts starfsmanns sé að undirlagi eða samkvæmtfyrirmælum ákærða. Ákærði hafi síðan komið upplýsingum um meint verðsamráð tilannarra stjórnenda Húsasmiðjunnar. Fyrir liggur að starfsmenn Húsasmiðjunnarframkvæmdu verðkannanir á ákærutímabilinu og er ekki ágreiningur um það. Vísardómurinn til fyrri umfjöllun í kafla E um verðkannanir og verðsamráð. Er ekkert fram komið í málinu sem sýnirfram á að verðsamráð hafi átt sér stað og stafi af undirlagi eða sé samkvæmtfyrirmælum ákærða Stefáns Árna. Hefur ákæruvaldinu ekki tekist að sanna aðákærði hafi, eins og honum er gefið að sök, gefið fyrirmæli um verðsamráð eðaþað verið gert að hans undirlagi eins og segir í I. kafla ákærunnar. Ber því aðsýkna ákærða af þessum kafla ákærunnar.Ákærukafli III. Ákæruliður 2. Ákærðineitar sök í þessum ákærulið og kvað vöruhækkanir hafa staðið fyrir dyrum alltfrá því í janúar 2011 eins og tölvupóstur beri með sér. Þá lýsti ákærði því aðslíkar verðhækkanir þyrfti að keyra inn í áföngum þar sem um mörg þúsundvörunúmer sé um að ræða og hafi Guðmundur Loftsson átt að keyra vöruflokkana inní ákveðna biðskrá. Í framhaldi hafi hann átt að láta vörustjórana vita hvað varbúið að keyra mikið inn eftir ákveðnu kerfi. Áttu vörustjórarnir síðan að hækkaverðin í kjölfarið. Styður framburður ákærðu Guðmundar og Kenneth þessa frásögnákærða einnig. Ákærði kvað framburð sinn hjá lögreglu ekki réttan varðandi þaðað Guðmundur hafi átt að láta þetta fréttast til starfsmanna BYKO,hann hafi átt að láta það fréttast til vörustjóra Húsasmiðjunnar þegarrunukeyrslur voru búnar. Þá er framburður ákærða um símtöl, þar sem hann fagnarþví að BYKO hafi hækkað verð í kjölfar hækkanaHúsasmiðjunnar, trúverðugur. Hafi verðsamráð átt sér stað, telur dómurinn aðþessi umræða hafi ekki þurft að fara fram. Ber umræða ákærða í símtölum þessfrekar merki að um harða samkeppni hafi verið að ræða og menn fagnað því þegarsamkeppnisaðilar hækkuðu verð á sambærilegri vöru. Hlýtur það að vera markmiðrekstraraðila að ná sem mestri framlegð út úr vörusölu sinni. Telur dómurinnframburð ákærða trúverðugan en hann fær einnig stoð í framburði annarra ákærðusvo og gögnum málsins. Telur dómurinn að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færafram lögfulla sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honumer gefin að sök í þessum ákærulið. Vísar dómurinn þessu til stuðnings til fyrriumfjöllunar í kafla E um verðkannanir og verðsamráð. Ber því að sýkna ákærða afþessum ákærukafla. ÁkærðiY.Ákærukafli I.Ákæruliðir 1 og 14Ákærðineitar sök í þessum ákæruliðum. Ákærði starfaði í hlutastarfi í þjónustuveriHúsasmiðjunnar á ákærutímabilinu og hafði það hlutverk að svara í síma og m.a.kvaðst hann hafa hringt einstaka sinnum í BYKO ogspurt um verð ef hann hefði frétt að Húsasmiðjan væri með hærra verð. Með vísantil umfjöllunar um verðkönnun og verðsamráð í kafla E, telur dómurinn ósannaðað ákærði hafi, með því að gefa samkeppnisaðilum upp verð á völdum vöruflokkumí gegnum síma, brotið gegn samkeppnislögum. Þá er einnig vísað til fyrriumfjöllunar um refsiverða háttsemi varðandi meðákærða Ragnar Má en samkvæmtþeirri niðurstöðu fellur háttsemi ákærða ekki undir refsiverða háttsemi a-liðar2. mgr. 41. gr. a samkeppnislaga nr. 44/2005. Verður ákærði því sýknaður afþessum ákæruliðum.ÁkærðiX.Ákærukafli I.Ákæruliðir 2-8, 11-13 og 20-21. Ákærðineitar sök í þessum ákæruliðum. Í ákæruliðum þessum er ákærða gefið að sök aðhafa veitt meðákærða Ragnari Má Amazeen upplýsingar um verð á vörutegundum semRagnar Már spurðist sérstaklega fyrir um. Ekkert annað liggur fyrir í málinu enjátning ákærða á að hafa svarað umbeðnum fyrirspurnum en hljóðupptökur þeirrasímtala sem byggt er á liggja ekki fyrir. Er því ekkert annað í málinu sem sökákærða verður byggð á en hans játning og framburður meðákærða Ragnars Má.Verðkannanir sem slíkar eru ekki ólögmætar eins og fjallað hefur verið um íþessum kafla. Ekkert er fram komið í þessu máli annað en að ákærði hafi veriðað sinna vinnu sinni í þjónustuveri og svara fyrirspurnum sem honum var skylt.Þá hefur meðákærði Stefán Árni verið sýknaður af þeirri háttsemi að hafa látiðm.a. ákærða X framkvæma verðsamráð af hans undirlagi eða samkvæmt hansfyrirmælum. Ákærði byggir sýknukröfu sínam.a. á því að hann hafi ekki brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga, hvorki 10. gr.laganna né ákvæðum 41. gr. a með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæru enrefsiverðri háttsemi sé ekki lýst í ákærunni. Samkvæmt heimfærslukafla í ákærusé ákærða gefið að sök að hafa með háttsemi samkvæmt I. kafla ákærunnar brotiðgegn a-lið 2. mgr. 41. gr. samkeppnislaga, sbr. 1. mgr. ákvæðisins, sbr. einniga-lið 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. ákvæðisins. Af hálfu ákærða er á því byggtað almennt ákvæði 10. gr. samkeppnislaga þoki fyrir sérákvæði 41. gr. a lagannaí samræmi við almenn sjónarmið í refsirétti. Því gildi eingöngu verknaðarlýsing41. gr. a um háttsemi ákærða en ekki 10. gr. að því leyti sem verknaðarlýsing10. gr. er rýmri en verknaðarlýsing 41. gr. a. Að sama skapi verði háttsemiákærða ekki metin út frá túlkun samkeppnisyfirvalda á 10. gr. né heldur út frátúlkun innlendra eða erlendra dómstóla á sambærilegu ákvæðiLissabonsamningsins, heldur eingöngu út frá refsiákvæði samkeppnislaganna.Þegar ákvæði 1. og 2. mgr. 41. gr. a séu skýrð saman mæli þau fyrir umrefsinæmi þess að framkvæma, hvetja til eða láta framkvæma „samráð um verð,afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör“. Ákærði verði því ekki sakfelldursamkvæmt ákæru nema sú háttsemi sem lýst sé í ákæru feli í sér „samráð um verð,afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör“ samkvæmt verknaðarlýsingurefsiákvæðis samkeppnislaga. Ákærði byggir á því að sú háttsemi sem lýst sé íákæru feli ekki í sér samráð um verð, afslætti, álagningu eða önnurviðskiptakjör. Samkvæmt ákæru feli háttsemin í sér að ákærði hafi veitt starfsmanniBYKO upplýsingar um gildandi verð átilteknum vörutegundum sem starfsmaður BYKOspurðist sérstaklega fyrir um. Umræddir starfsmenn sammæltust ekki um tiltekiðverð á umræddum vörum, né heldur tiltekinn afslátt, álagningu eða önnurviðskiptakjör. Þvert á móti hafi eingöngu verið veittar upplýsingar um gildandiverð samkvæmt verðlista. Það hafi afar takmörkuð áhrif út á markaðinn vegnaþess að grófvörumarkaðurinn sé tilboðsmarkaður þar sem verðsamkeppni felistfyrst og fremst í tilboðum og afsláttarkjörum. Ákærði byggi þannig á því að súháttsemi sem lýst sé í ákæru falli ekki undir verknaðarlýsingu 41. gr. asamkeppnislaga. Með vísan til rökstuðnings meðákærðaRagnars Más og í ákærukafla I og II og þeirra forsendna, telur dómurinnháttsemi ákærða ekki verða heimfærða til a-liðar 2. mgr. 41. gr. asamkeppnislaga nr. 44/2005 og ber því að sýkna ákærða af þessum ákærukafla. ÁkærðiGuðmundur Loftsson. Ákærukafli I. Ákæruliðir 16-19. Ákærði neitar sök í þessum ákæruliðum enviðurkennir að háttsemin hafi átt sér stað eins og hljóðupptökur af símtölumfrá 4. febrúar til 18. febrúar 2011 beri með sér. Varðandi ákærulið 16 liggurekki fyrir hljóðupptaka af símtölum og verður niðurstaða í þeim ákæruliðumbyggð á framburði ákærða og meðákærða Ragnars Más. Ákærði kvaðst fyrir lögregluekki muna eftir þessu samtali en líklega hafi það verið Ragnar Már sem hafihringt en ákærði var ekki viss þar sem hringt hafi verið úr landsbyggðarnúmeri.Fyrir dóminum kvað ákærði þessa lýsingu vera rétta fyrir utan að hann hafi ekkiupplýst um tilboðskjör.Varðandi ákæruliði 17-19 liggja fyrirhljóðupptökur af símtölum milli ákærða og meðákærða Ragnars Más og kemur framað báðir ákærðu skiptast á upplýsingum um verð á vissum vörutegundum og erallur gangur á því hvor spyr og hvor svarar en ekki fer á milli mála að þeirgefa hvor öðrum upp sín verð yfir sömu vöru.Ákærði hefur neitað því aðhann hafi framkvæmt ofangreinda verðkönnun, með þeim hætti sem hann gerði íþessum ákæruliðum, að fyrirmælum yfirmanna sinna. Þessi samskipti milli hans ogákærða Ragnars Más hafi bara þróast á þennan hátt. Þá hefur ákærði neitað þvíað yfirmenn hans hafi vitað um þau upplýsingaskipti sem fóru fram í símtölumhans við meðákærða Ragnar Má, þeir hafi bara vitað að Ragnar Már hafi hringt íákærða og ákærði gefið upp verð samkvæmt fyrirspurn Ragnars Más. Ákærði byggir sýknukröfusína í fyrsta lagi á því að hann hafi ekki brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga,hvorki 10. gr. laganna né ákvæðum 41.gr. a með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæru. Þá lýsi ákæran ekki refsiverðriháttsemi eins og hún sé skilgreind í ákvæðinu. Telur ákærði að almennt ákvæði10. gr. laganna þoki fyrir sérákvæði 41. gr. a í samræmi við almenn sjónarmið írefsirétti. Gildi því eingöngu sérákvæði41. gr. a. Þegar ákvæði 1. og 2. mgr. 41. gr. a séu skýrð saman, mæli þau fyrirum refsinæmi þess að framkvæma, hvetja til eða láta framkvæma „samráð um verð,afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör“. Ákærði verði því ekki sakfelldursamkvæmt ákæru nema sú háttsemi sem lýst sé í ákæru feli í sér „samráð um verð,afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör“ samkvæmt verknaðarlýsingurefsiákvæðis samkeppnislaga. Ákærði byggir á því að sú háttsemi sem lýst sé íákæru feli ekki í sér samráð um verð, afslætti, álagningu eða önnurviðskiptakjör. Samkvæmt ákæru feli háttsemin í sér að ákærði hafi veittstarfsmanni BYKO upplýsingar um gildandi verð átilteknum vörutegundum sem starfsmaður BYKOspurðist sérstaklega fyrir um. Umræddir starfsmenn hafi ekki sammælst umtiltekið verð á umræddum vörum, né heldur tiltekinn afslátt, álagningu eðaönnur viðskiptakjör. Þvert á móti hafi eingöngu verið veittar upplýsingar umgildandi verð samkvæmt verðlista. Það hafi afar takmörkuð áhrif út á markaðinnvegna þess að grófvörumarkaðurinn sé tilboðsmarkaður þar sem verðsamkeppnifelist fyrst og fremst í tilboðum og afsláttarkjörum. Ákærði byggi þannig á þvíað sú háttsemi sem lýst er í ákæru falli ekki undir verknaðarlýsingu 41. gr. a samkeppnislagaog því beri að sýkna ákærða.Í 41. gr. a samkeppnislaga segir aðhver starfsmaður eða stjórnarmaður fyrirtækis eða samtaka fyrirtækja, semframkvæmi, hvetur til eða láti framkvæma samráð sem brjóti gegn 10. gr. ogvarði þau atriði sem tilgreind séu í 2. og 3. mgr. skuli sæta sektum eðafangelsi allt að sex árum. Í 2. mgr. segir að 1. mgr. taki á eftirfarandibrotum fyrirtækja eða samtaka á sama sölustigi: a. samráði um verð, afslætti,álagningu eða önnur viðskiptakjör. Brot ákærða er heimfært til a-liðar 2. mgr.41. gr. a laganna. Verður einstaklingi því ekki gerð refsing fyrir aðraháttsemi en lýst er í þessu ákvæði. Í símtölum ákærðu Ragnars Más og GuðmundarLoftssonar kemur fram að þeir gefa hvor öðrum upplýsingar um verð hvor annars ísambærilegri vöru. Ekkert er komið fram í málinu um að aðferðir þeirra hafiverið að fyrirmælum yfirstjórnenda eða með vitneskju þeirra. Þá felur súaðferð, sem ákærðu beittu við upplýsingaskiptin, ekki í sér samráð um verð,samráð um afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör eins og kveðið er á ía-lið 2. mgr. 41. gr. a laganna. Hefur ákæruvaldið því ekki sýnt fram á aðákærði hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi með þeim upplýsingaskiptum umverð, sem fóru fram samkvæmt þeimákæruliðum í þessum kafla ákærunnar. Ber því að sýkna ákærða. ÁkærðiKenneth Breiðfjörð.Ákærukafli III.Ákæruliður 1.Ákærði neitar sök í þessum ákærulið. Ákærðiskýrði fyrir dóminum að á þessum tíma hafi verið miklar verðbreytingar íframkvæmd á vörum Húsasmiðjunnar og hafi vörustjórar átt að stýra því. Ákærðihafi þann 16. febrúar 2011 ekki verið búinn að keyra inn allar verðbreytingar ásínum vörum, hann hafi vitað að BYKO gerði verðkönnun hjá þeim cavikulega og því hafi hann látið Guðmund vita að öll verð væru ekki komin inn ogmyndi hann fá rangar upplýsingar um verð Húsasmiðjunnar. Ákærði vissi ekki tilað nokkuð hafi verið gert með þessar upplýsingar til meðákærða Guðmundar eftirþað. Hafi ákærði ætlast til að Guðmundur gerði eitthvað sérstakt með þessarupplýsingar ákærða hefði hann sagt Guðmundi það hreint út. Þá bera símtölákærða við aðra starfsmenn Húsasmiðjunnar ekki með sér að um verðsamráð meðsamkeppnisaðilum hafi verið að ræða. Tölvupóstur frá ákærða til fjöldastarfsmanna Húsasmiðjunnar, þar sem fram kemur að tilteknar verðbreytingar hafiátt sér stað, styður framburð ákærða um að miklar verðbreytingar hafi átt sérstað á þessum tíma. Er framburður ákærða trúverðugur, enda fær hann stoð íframburði annarra ákærðu og vitna um almennar verðbreytingar og runukeyrslur áþessum tíma. Telurdómurinn að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sýna fram á að ákærði hafi gerstsekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum ákærulið. Ber því aðsýkna ákærða. Ákærukafli V.Ákæruliður 2.Ákærði neitaði sök í þessum ákærulið. Lýstiákærði því að hann hafi bæði heimsótt Múrbúðina og hringt í hana degi síðar íþeim tilgangi að fá upp verð á grófvöru í nýrri grófvörudeild Múrbúðarinnar. Þákvað ákærði ranglega farið með símtalið í ákærunni. Símtalið deginum eftirheimsóknina hafi verið í þeim tilgangi að fá frá Múrbúðinni verðlista, sem ekkihafi verið til deginum áður. Starfsmaður Múrbúðarinnar hafi boðist til að sendaákærða verðlista daginn eftir. Kvaðst ákærði ekki hafa boðið honum gagnkvæmarupplýsingar. Þá hafi ákærða og meðákærða Júlíusi ekki þótt rétt að fáverðupplýsingar sendar í tölvupósti og þar sem Júlíus hafi þekkt vitnið EGSbetur en ákærði, hafi þeir ákveðið að Júlíus myndi hringja í hann og beðið EGSað senda verðlista ekki í tölvupósti. Fyrirmæli Stefáns Árna hafi verið aðsækja verðupplýsingar á heimasíður samkeppnisaðila en ekki með tölvupósti.Ekkert í gögnum málsins né framburði meðákærðu sýna fram á annað. Vitnið EGSstaðfesti fyrir dóminum að ákærði ásamt fleiri starfsmönnum Húsasmiðjunnar hafihringt í Múrbúðina og óskað eftir verðlistum. Brotákærða er heimfært til a-liðar 2. mgr. 41. gr. a samkeppnislaga nr. 44/2005,sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr. sömu laga með síðari breytingum, sbr. 1. mgr. 20.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Meðvísan til umfjöllunar um verðkannanir og forsendna meðákærða Ragnars Más umrefsiverða háttsemi a-liðar 2. mgr. 41. gr. a samkeppnislaga, að breyttubreytanda, telur dómurinn þessa háttsemi ákærða Kenneth ekki falla undirrefsiverða háttsemi ákvæðisins. Ber því að sýkna ákærða af þessumákærulið. Ákærði Júlíus Þór Sigþórsson. Ákærukafli 1V.Ákæruliður 1.Ákærði neitar sök í þessum ákærulið. Lýstiákærði því að meðákærði Steingrímur Birkir hafi hringt í sig og leitt símtaliðeins og það beri með sér. Ákærði hafi einhvern veginn orðið meðákærða samsinnaog tekið undir yfirlýsingar Steingríms Birkis án þess þó að hafa gert sér greinfyrir því hvað hafi falist í því. Ákærði hafi í beinu framhaldi ætlað til sínsyfirmanns til að greina frá símtalinu en hann ekki verið við. Hann hafi þvífarið inn á skrifstofu vitnisins ÓÞJ til að skýra honum frá samtalinu en þarinni hafi einnig verið meðákærði Z. Hafi ákærða verið mjög brugðið eftirsímtalið og sagt frá því efnislega. Þeir hafi sammælst um að þegja yfirsímtalinu en láta forstjóra þeirra vita um það sem fyrst. Fær þessi framburðurstoð í framburði meðákærða Z og vitnisins ÓÞJ fyrir dóminum og einnig í símtalimeðákærða Z daginn eftir við SAS, forstjóra Húsasmiðjunnar. Framburður ákærðaSteingríms Birkis um símtalið fyrir dóminum er ótrúverðugur og verður ekki áhonum byggt. Dómurinn hlustaði á ofangreint símtal og telur óyggjandi að ákærðiJúlíus hafi tekið þátt í símtali sem hvorki var á hans valdi að hafa áhrif á,né að hann hafi átt von á slíku símtali. Þá eru svör hans við yfirlýsingummeðákærða Steingríms Birki ekki á þann veg að í þeim hafi falist vilji til verðsamráðseða samráðs í tilboðsgjöf. Þá telur dómurinn háttsemi ákærða Júlíusar í beinuframhaldi benda til þess að símtalið hafi komið honum í opna skjöldu og hannverið undrandi yfir því. Telur dómurinn því ósannað að, þrátt fyrir gáleysiákærða um að slíta ekki samtalinu strax,að hann hafi ekki vitað á hverju hann átti von né hafa getað brugðistvið símtalinu á annan hátt en hann gerði. Þá styður sú háttsemi ákærða að farabeint eftir símtalið og tilkynna það yfirmönnum sínum, að vilji hans hafi ekkistaðið til að taka þátt í fyrirætlunum meðákærða Steingríms Birkis. Á gáleysiekki við í þessu tilviki þar sem ákærði brást við með þeim hætti sem hanngerði. Verður ákærði því ekki sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefinað sök í ákæru. Ákærukafli V.Ákæruliður 3.Ákærði neitar sök í þessum ákærulið. Ákærðihefur viðurkennt að hafa hringt í starfsmann Múrbúðarinnar umrætt sinn.Staðfesti vitnið BB fyrir dóminum að hafa hlustað á umrætt símtal og ákærðihafi sagt að hann myndi veita verðupplýsingar á móti, fengi hann upplýsingar umverð frá Múrbúðinni. Með vísan til fyrri umfjöllunar um refsiverða háttsemia-liðar 2. mgr. 41. gr. a samkeppnislaga, telur dómurinn að sú háttsemi ákærðaum að leita eftir verðupplýsingum og lofa verðupplýsingum á móti, falli ekkiundir þá háttsemi sem lýst er í ákvæðinu. Ber því að sýkna ákærða af þessumákærulið.Ákærði Z.Ákærukafli IV.Ákæruliður 2.Ákærði neitar sök. Í þessum ákærulið er ákærðisakaður um hlutdeild í verðsamráði með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæruliðnum.Dómurinn hlustaði á símtalið en þar upplýsti ákærði forstjóra Húsasmiðjunnar,SAS, um vitneskju sína af símtali meðákærðu Steingríms Birkis og Júlíusar. 28.febrúar 2011 var á föstudegi og kom fram að SAS var í fríi en kæmi til vinnu ámánudeginum. Hringdi SAS að fyrra bragði í ákærða þegar umrædd umræða fór fram.Ræddu þeir í upphafi m.a. um framlegð í málningarvörum og erfitt væri að skiljatölvukerfi Húsasmiðjunnar og þar væri að finna töluverðar villur umbirgðastöðu. Þá ræddu þeir um framlegð í öðrum vöruflokkum. Stóðu þær umræður ítæpar sex mínútur. Þá spurði ákærði SAS hvort hann hafi heyrt í ÓÞJ og þar semsvo var ekki lýsti ákærði símtali meðákærðu Steingríms og Júlíusar efnislegafyrir SAS sem virtist koma af fjöllum við þá fréttir. Upplýsti ákærði SAS um aðmeðákærði Júlíus hafi sagt þeim frá símtalinu strax um morguninn. Þá ræddu þeirum þær fyrirætlanir sem meðákærði Steingrímur Birkir sagði frá og er ekkert aðheyra í símtalinu um að þeir hafi mátt búast við slíkum yfirlýsingum frá meðákærðaSteingrími Birki eða starfsmanni BYKO. Gefur símtalið ekkert annaðtil kynna en að um tilfallandi, óvænt og óundirbúið símtal hafi verið að ræðafrá meðákærða Steingrími Birki sem kom ákærða á óvart. Þá kvaðst ákærði fyrirdóminum hafa spurt SAS um það hvort ÓÞJ hafi rætt við sig um símtal Júlíusar ogþar sem hann var ekki búinn að því, hefði ákærði ákveðið að gera það, þó svo aðþað hafi ekki verið á hans könnu að hann taldi. Þá staðfestu Júlíus, ÓÞJ, Z ogSAS að efni símtals Steingríms Birkis og Júlíusar hafi aldrei verið rætt frekarinnan fyrirtækisins og á meðan SAS hafi verið að velta því fyrir sér hvort hannætti að tilkynna það yfirvöldum hafi húsleit, sem leiddi til þessa dómsmáls,verið gerð svo aldrei hafi komið til þess að hann hafi tilkynnt um símtalið tilréttra yfirvalda. Telurdómurinn, eftir að hafa hlustað á símtal ákærða við SAS, ekkert þar koma framsem styðji að ákærði Z sé að miðla upplýsingum sem verði Húsasmiðjunni að gagnií verðsamráði. Þvert á móti virðist ákærði Z hissa á þessu símtali í frásögnsinni. Telur dómurinn ósannað, með þessari upplýsingagjöf ákærða til SAS,að ákærði hafi með því átt hlutdeild íverðsamráði eins og ákært er fyrir í þessum ákærulið. Verður ákærði því sýknaðuraf honum. Ákærði Þ.Ákærukafli II.Ákæruliðir 7, 10 og 11.Ákærði neitar sök í þessum ákæruliðum. Kvaðsthann hafa gefið upp verð á nokkrum vörutegundum með því að svara fyrirspurnummeðákærða Ragnars Más að það væri allt óbreytt eða að þetta væri allt við þaðsama. Fyrirliggur í verðkönnunarskjölum BYKO að verð nokkurra vörutegunda hjá versluninni Úlfinum hafiverið langt undir verði svipaðrar vöru hjá BYKO.Ekki er að sjá að Úlfurinn hafi í kjölfar símtala breytt sínum verðum, hækkaðþau eða lækkað og ekki er að sjá af sömu skjölum að BYKO hafi lækkað sín verð í samræmi við verð Úlfsins. Er þvíósannað að um verðsamráð hafi verið að ræða. Þá liggur fyrir að í ofangreindumsímtölum var verið að gefa upp verð á vörutegundum. Vísar dómurinn til fyrriumfjöllunar um verðkannanir í kafla E í dóminum. Þá vísar dómurinn einnig tilfyrri umfjöllunar um meðákærða Ragnar Má að breyttu breytanda um refsiverðaháttsemi sem lýst er í a-lið 2. mgr. 41. gr. a samkeppnislaga. Með vísan tilþessa ber að sýkna ákærða af þessum ákæruliðum. F.Í máli þessu hafa allir ákærðu verið sýknaðirfyrir utan ákærða Steingrím Birki. Hefur hann verið sakfelldur fyrir hvatningutil verðsamráðs og brot gegn a- og d-lið 2. mgr. 41. gr. a laga nr. 44/2005.Ákærða hefur ekki verið gerð refsing áður. Við ákvörðun refsingar verður aðtaka tillit til ásetnings ákærða og í hvaða tilgangi verknaðurinn var unninn.Þá verður einnig að taka tillit til þess að langt er síðan brotið var framið enskýrslutökum og rannsóknum var sannanlega lokið í júní 2013. Mál þetta er mjögumfangsmikið og snýr að mörgum ákærðu og stórum málaflokki. Verður ekki lagt árannsóknaraðila að slíta þátt hvers ákærða frá öðrum og hefur því veriðóhjákvæmilegt að rannsaka málið í heild sinni. Þó virðist hafa orðið hlé áskýrslutökum af vitnum og ákærðu í tvö ár eða frá mars 2011 til mars 2013. Þávoru engar skýrslur teknar af vitnum eftir mars 2013, utan þriggja vitna ensíðasta skýrslan var tekin í júní 2013. Ákæra var gefin út 23. apríl 2014.Telur dómurinn ekki slíkan drátt hafa verið á rannsókn málsins að meta skuliþað ákærða til refsilækkunar. Meðhliðsjón af öllu ofansögðu telur dómurinn hæfilega refsingu ákærða verafangelsi í einn mánuð en með hliðsjón af eðli málsins, hreins sakaferilsákærða, afleiðingum brotsins og þess tíma sem rannsóknin hefur tekið, semákærða verður ekki kennt um, þykir rétt að skilorðsbinda refsinguna og skal húnfalla niður að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Allursakarkostnaður ákærða sem sýknaðir hafa verið skal greiddur úr ríkissjóði einsog segir í dómsorði.Mál þetta er mjög umfangsmikið og hefur tekiðlangan tíma. Rannsóknargögn ákæruvaldsins telja yfir sex þúsund blaðsíður og aðauki hafa verjendur ákærðu lagt fram mikinn fjölda gagna. Verður að líta tilþessa við ákvörðun málsvarnarlauna. Þá verður einnig að líta til þess viðákvörðun málsvarnarlauna verjanda ákærða Steingríms Birkis, að hann hefur veriðsýknaður af tveimur ákæruliðum af þremur en óhjákvæmilegt var fyrir verjandannað kynna sér öll skjöl málsins samhengisins vegna og verður ákærða gert aðgreiða 1/10 hluta af málsvarnarlaunum verjanda síns en 9/10 greiðist úrríkissjóði.Gætt var ákvæða 184. gr.laga nr. 88/2008 við dómsuppsögu.Mál þetta dæma ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir Bogi Hjálmtýsson og JóniHöskuldsson héraðsdómarar. DÓMSORÐ.Ákærði Leifur ÖrnGunnarsson er sýkn í máli þessu.Ákærði Stefán Ingi Valssoner sýkn í máli þessu.Ákærði Ragnar Már Amazeener sýkn í máli þessu.Ákærði Stefán Árni Einarssoner sýkn í máli þessu.Ákærði Y er sýkn í máliþessu.Ákærði X er sýkn í máliþessu.Ákærði Guðmundur Loftssoner sýkn í máli þessu.Ákærði Kenneth Breiðfjörðer sýkn í máli þessu.Ákærði Júlíus ÞórSigurþórsson er sýkn í máli þessu.Ákærði Z er sýkn í máliþessu.Ákærði Þ er sýkn í máliþessu. Ákærði Steingrímur BirkirBjörnsson sæti fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnarog skal hún niður falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Málsvarnarlaunverjanda ákærða Steingríms Birkis Björnssonar, Geirs Gestssonar hdl., samtals9.881.095 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist að 9/10 hlutum úrríkissjóði en að 1/10 hluta af ákærða. Málsvarnarlaun verjandaákærða Leifs Arnar Gunnarssonar, Þórhalls Hauks Þorvaldssonar hrl., samtals11.071.650 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði.Málsvarnarlaun verjandaákærða Stefáns Inga Valssonar, Lúðvíks Arnar Steinarssonar hrl., samtals7.125.520 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði.Málsvarnarlaun verjanda ákærða RagnarsMás Amazeen, Skarphéðins Péturssonar hrl., samtals 7.871.768 krónur aðvirðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjanda ákærða StefánsÁrna Einarssonar, Þorsteins Einarssonar hrl., samtals 7.584.460 krónur aðvirðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjanda ákærða Y,Brynjólfs Eyvindssonar hdl., samtals5.724.460 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði.Málsvarnarlaun verjanda ákærða X, SmáraHilmarssonar hdl., samtals 5.577.520 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum,greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjandaákærða Guðmundar Loftssonar, Grétars Dórs Sigurðssonar hdl., samtals 6.094.600 krónurað virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjanda ákærða KennethBreiðfjörð, Árna Helgasonar hdl., samtals 5.211.720 krónur að virðisaukaskattimeðtöldum, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjanda Júlíusar Þórs Sigurþórssonar,Braga Björnssonar hdl., samtals 7.805.180 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum,greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjandaákærða Z, Jónu Bjarkar Helgadóttur hdl., samtals 12.376.781 króna aðvirðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjandaákærða Þ, Sverris Pálmasonar hdl., samtals 5.865.975 krónur að virðisaukaskattimeðtöldum, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 218/2005
|
Skilorðsrof Upptaka Ávana- og fíkniefni Vopnalagabrot
|
Á var sakfelldurfyrir að hafa lagt á ráðin um kaup og innflutning á tilteknu magni af hassi ogkókaíni. Að því gættu meðal annars að kókaínið var fremur veikt var refsinghans talin hæfilega ákveðin tvö ár og sex mánuðir. Þá var fallist á kröfu umupptöku 191.400 króna, sem Á hafði greitt til sendanda kókaínsins erlendis samadag og hann var handtekinn, en lögreglan náði að stöðva sendinguna áður enmóttakandi vitjaði hennar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og HrafnBragason. Ríkissaksóknari skaut málinutil Hæstaréttar 3. maí 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, eneinnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og að191.400 krónur, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gerðarupptækar. Ákærði krefst þess að refsingverði milduð. Í málinu er ákærða meðalannars gefið að sök að hafa lagt á ráðin við ótilgreindan mann um kaup áfíkniefnum og innflutning þeirra til Íslands í ágóðaskyni, eins og nánar errakið í héraðsdómi. Efnin, sem um var að ræða voru hass og kókaín, og hafðiákærði þegar selt mestan hluta hassins þegar hann var handtekinn. Ber ákærðieinkum fyrir sig að hann hafi ekki átt von á að fá sent annað efni en hass og honum ekki orðið ljóst að umkókaín væri að ræða fyrr en hann kannaði innihald sendingarinnar nokkru eftirað hann tók við henni. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurstaðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða af öllum ákæruatriðum og vísuntil refsiákvæða. Í héraðsdómi er gerð greinfyrir sakaferli ákærða og að hann hafi með þeim brotum, sem hann er núsakfelldur fyrir, rofið skilorð dóms frá 12. desember 2002. Að gættum þeimatriðum, sem þar greinir, og að kókaínið sem um ræðir var samkvæmtefnagreiningu Lyfjafræðistofnunar frekar veikt, er refsing ákærða hæfilegaákveðin tvö ár og sex mánuðir. Til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald,sem hann sætti frá 13. til 19. nóvember 2004. Samkvæmt ákæru greiddi ákærði200.000 krónur hjá Western Union í Reykjavík til sendanda kókaínsins erlendissama dag og hann var handtekinn. Lögreglan náði að stöðva sendinguna áður enmóttakandi vitjaði hennar og fengust greiddar til baka frá Western Union191.400 krónur, sem lögregla lagði hald á. Krefst ákæruvaldið þess að féð verðigert upptækt. Salan á fíkniefnunum var ólögmæt og skiptir ekki máli þótt féð ségreiðsla til annars manns í slíkum viðskiptum en ekki ákærða sjálfs. Eruppfyllt skilyrði 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni til aðfallast á kröfu ákæruvalds um upptöku fjárins. Verður krafan samkvæmt því tekintil greina. Ákvæði héraðsdóms um upptökuefna verður staðfest. Ákærði greiði allansakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirlitiríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, semeru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Árni Geir NorðdahlEyþórsson, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði, en gæsluvarðhaldsvist hans frá 13.til 19. nóvember 2004 kemur til frádráttar refsingunni. Ákvæði héraðsdóms um upptökuefna skal vera óraskað. Ákærði skal sæta upptöku á191.400 krónum í ríkissjóð. Ákærði greiði sakarkostnaðmálsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 716.554 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Jóhannesar AlbertsSævarssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 585.150 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur24. febrúar 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans íReykjavík, dagsettri 20. desember 2004 á hendur Árna Geir Norðdahl Eyþórssynikt. [...], Dalhúsum 21, Reykjavík og X, fæddri 16. desember 1977 í Oldehove íHollandi, „fyrir eftirtalin fíkniefnalagabrot og Árni Geir einnigfyrir vopnalagabrot á árinu 2004: I. Árni Geir: 1. Íágúst í Danmörku lagt á ráðin við ótilgreindan mann um kaup á fíkniefnum oginnflutningi þeirra hingað til lands í ágóðaskyni, greitt manninum fyrir framkr. 200.000 í þessu sambandi og átt síðan í símasamskiptum við hann varðanditímasetningar á fíkniefnasendingum, móttöku á fíkniefnum, greiðslur fyrir efninog samskipti við vitorðsmenn, sem fluttu efnin inn til landsins, svo sem nánargreinir í liðum I/1.1 og 1.2 1.1 Miðvikudaginn 3. nóvember viðKirkjustræti 2, Reykjvík, samkvæmt framangreindum ráðagerðum móttekið 832 g afhassi frá erlendum manni, sem hafði daginn áður flutt hassið hingað til landsfrá Danmörku, greitt þessum manni kr 400.000fyrir efnið og selt meginhluta efnisins ótilgreindu fólki á kr 1.200hvert gramm og átt eftir 212,81 g af efninu 12. sama mánaðar er lögregla gerðihúsleit á heimili ákærða. 1.2 Föstudaginn 12. nóvember samkvæmtframangreindum ráðagerðum móttekið 235,77 gaf kókaíni frá meðákærðu [X] á hótelLeifi Eiríkssyni við Skólavörðustíg 45, Reykjavík, en lögregla handtók ákærðaskömmu síðar á bifreiðastæði við Hallgrímskirkju og hafði hann þá kókaínið ísínum vörslum, en ákærði hafði áður sama dag greitt kr. 200.000 hjá WesternUnion, Aðalstræti 2, Reykjavík, til sendanda kókaínsins erlendis. 2.Síðar sama dag á heimili sínu haft í vörslum sínum 0,66 g af marihuana og áttafsagaða haglabyssu af óþekktri tegund án tilskilins leyfis og eigi geymtvopnið í læstri hirslu, en lögreglan fann fíkniefnin og vopnið viðframangreinda húsleit á heimili ákærða. II. [X]: Föstudaginn 12. nóvember samkvæmtframangreindum ráðagerðum og gegn greiðslu flutt hingað til lands frá Hollandi235,77 g af kókaíni falið innvortis og síðar um daginn afhent meðákærða ÁrnaGeir efnið, sbr. lið I/1.2. Teljast brot beggja ákærðu varða við2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lögnr. 13, 1985 og lög nr. 68, 2001, og 2. gr., sbr 1. mgr. 14. gr., reglugerðarum ávana og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001, sbr.reglugerð nr. 848, 2002 og auglýsingu nr. 232, 2001, og brot ákærða Árna Geirstelst einnig varða við 1. mgr. 12. gr og 1. mgr. 12. gr. og 1. mgr. 23.gr.,sbr. 1. mgr. 36 gr., vopnalaga nr. 16, 1998 og 2. mgr. 33. gr., sbr. 59. gr.,reglugerðar um skotvopn, skotfæri o.fl. nr. 787, 1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdtil refsingar og jafnframt að 212,81 g af hassi, 235, 77g af kókaíni og 0,66 gaf marihuana, sem lögregla lagði hald á, verði gert upptækt samkvæmt 6. mgr. 5.gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001. Þá er þesskrafist að ákærði Árni Geir sæti upptöku æa kr. 191.400, sem lögreglan lagðihald á, skv. heimild í 7. mgr. 5 gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr.reglugerðar nr. 233, 2001, sbr. lið I/1.2.“ Þáttur X var klofinn frá málinu ogfékk þáttur hennar númerið S- 21/2005 en dómur gekk í því máli 6. janúar sl. Ákærði hefur neitað sök að hluta aðþví er varðar 1. tölulið 1. kafla ákærunnar en játað sök samkvæmt 2. töluliðákærunnar. Hann krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og að gæsluvarðhaldsvistsem hann sætti 13.-19. nóvember 2004 dragist frá refsivist að báðum dögummeðtöldum. Upptökukröfu á peningum er hafnað. Þá krefst verjandi ákærðamálsvarnarlauna samkvæmt tímaskýrslu. Samkvæmt upplýsingaskýrslum er upphafþessa máls hjá lögreglu rakið til rannsóknar annars fíkniefnamáls í byrjun ársins2004. Í júlí sl. hefði hafist símhlustun hjá útlendum manni í dönsku símanúmerisem talinn var standa að innflutningi á fíkniefnum í samstarfi við nokkraÍslendinga. Einn þeirra hefði verið ákærði sem rætt hefði ítrekað við útlendamanninn, ýmist úr tíkallasíma eða gsm síma með símanúmerinu 696 9942 og hefðuþessar upplýsingar leitt til þess að sérstök rannsókn var hafin á samskiptumákærða við útlendinginn. Frá síðastliðnu sumri fram á haustræddi ákærði oft við útlendan mann í símaen ákærði hefur nefnt manninn Tony. Í símtölum þessum var rætt umskipulag og framkvæmd fíkniefnainnflutnings til Íslands og var rætt um ýmsartegundir fíkniefna, þ. á m. kókaín. Ákærði greiddi Tony 200.000 krónur og þeirhittust í Kaupmannahöfn í byrjun ágúst sl. Í byrjun nóvember hringdi Tony íákærða og tjáði honum að burðardýr væri komið til landsins með hass og hittiákærði burðardýrið 3. nóvember sem afhenti ákærða poka með hassi sem vóg 832 g.Ákærði greiddi manninum 400.000 krónur fyrir sendinguna 6. nóvember. Við húsleithjá ákærða eftir handtöku hans 12. nóvember sl. gerði lögregla hassiðupptækt. Þann 12. nóvember sendi ákærði 191.400krónur með Western Union og var móttakandi tilgreindur Y. Sama dag kl. 17:39hringdi Tony í ákærða og spurði hann hvort hann hefði sent peninga og tilkynntihonum síðan að eftir klukkustund gæti hann náð í efnin því burðardýrið værikomið til landsins og ákærði ætti að hafa með sér 20, 30 eða 40 þúsund krónur.Í símtalinu talaði Tony um coke og coca cola. Í símtali kl. 19:10 ræða þeirákærði og Tony um að ákærði ætti að fara í herbergi 208 á Hótel LeifiEiríkssyni. Á hótelinu hitti ákærði X. Þaðan hringdi ákærði í Tony kl. 19:31 ogræddu þeir saman auk þess sem X talaði við Tony. Síðan afhenti X ákærða 235,77g af kókaíni pakkað inn í plastumbúðir og ákærði lét hana hafa peninga fyrirhótelkostnaði. Lögregla handtók ákærða kl. 19:40 þar sem hann sat í bifreiðsinni við Hallgrímskirkju. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum. Ákærði kvaðst snemma síðasta sumarhafa frétt af manni sem væri hér á landi að leita að einhverjum til að taka viðfíkniefnum. Það hefði orðið úr að ákærði hefði komist í samband við mann aðnafni Tony og hefðu þeir sammælst um að koma fíkniefnum til landsins. Ákærðihefði greitt Tony 200.000 krónur snemma sumars en ekki í ágúst eins og ranglegasé haft eftir honum í lögregluskýrslu. Hefðu þessir fjármunir átt að veragreiðsla fyrir fíkniefni sem ákærði átti að taka á móti. Hefðu ákærði og Tonyaðallega rætt um hass en einnig um kókaín og reyndar allar tegundir fíkniefna.Ákærði kvaðst hafa hitt Tony í Kaupmannahöfn um verslunarmannahelgina 2004 enþangað hefði ákærði farið í sumarfrí. Hefði hann verið farinn að halda að Tonyhefði haft af honum fé því ekkert hefði gerst í innflutningsmálum. Ákærðikvaðst þó aldrei hafa vitað hvernig standa átti að innflutningnum enda hefðiTony talað óljóst um það. Hefði ákærði oft reynt að hafa samband við Tony enþað gengið upp og ofan. Ákærði kvaðst hafa notað símanúmerin 847 2270 og 6969942 á þessu tímabili. Ákærði kvað Tony hafa hringt í sig í byrjun nóvember og sagt mann verakominn til landsins með hass og ætti ákærði að hitta hann en ákærði kveðst ekkihafa vitað af þessu fyrr en Tony hringdi. Hefði orðið úr að ákærði hittimanninn sem hefði afhent honum poka með hassi. Ákærði kvaðst hvorki hafa vitaðhvaða efni væru væntanleg né í hversu miklu magni en þó hefði Tony sagt aðhugsanlega væri um að ræða hass. Ákærði kvaðst hafa vigtað hassið, sem pakkaðhefði verið í margar litlar og ílangar kúlur í þykkum sellófanumbúðum, og hefðisendingin vegið 832 g. Pakkningarnar hefðu verið miklar og greinilegt að efniðhefði verið flutt innvortis en ákærði hefði ekki vigtað pakkningarnarsérstaklega. Að lokinni vigtun hefði ákærði hringt í Tony og tilkynnt honum ummagnið. Lögreglan hefði gert hassið upptækt nema þann hluta þess sem ákærðiseldi til afmarkaðs hóps á 1.200 krónur. Aðspurður kannaðist ákærði við að hafaskrifað tilteknar færslur í minnisbók sína um „gaur” og „money” en „gaur” þýddihass og „money” þýddi það sem hann vonaðist til að fá fyrir það. Ákærði kvaðsthafa hitt manninn, sem kom með hassið, og greitt honum 400.000 krónur fyrirefnið. Ákærði kvaðst hafa fjármagnað hasskaupin með vinnulaunum sínum en þógæti verið að lítill hluti greiðslunnar hefði verið söluandvirði hassins.Ákærði kvaðst ekki hafa aðstoðað burðardýrið við að skipta peningum en hinsvegar hefði hann vísað honum á banka í miðbænum. Ákærði kannaðist við að hafa haft ívörslum sínum 0,66 g af marihuana og vopn þau sem tilgreind eru í ákæru. Fyrir dóminum kannaðist ákærði við aðhafa rætt við Tony í síma þann 12. nóvember kl. 15:28 um sendingu á 200.000krónum til Tony og hefði ákærði sent peningana frá Western Union. Hefði átt aðvera um að ræða greiðslu fyrir hass en ekki kókaín. Ákærði kvað Tony hafa fariðfram á þessa greiðslu vegna nýrrar sendingar af hassi. Aðspurður kvað ákærði aðsér hefði ekki dottið í hug að um væri að ræða kókaínsendingu því áður hefðiborist hasssending. Aðspurður um símtal 12. nóvember kl.17:39 kvaðst ákærði kannast við að hafa þá talað við Tony og hefði Tony spurthvort ákærði hefði sent peningana og síðan sagt honum að einhver væri kominn.Ákærði hefði orðið hissa því hann vissi ekki af því fyrr en Tony hefði sagt sérað hann fengi fíkniefni eftir klukkutíma. Aðspurður kvaðst ákærði hugsanlegahafa vitað að Tony væri að tala um kókaín þegar hann nefndi „coke” í símtalinuen hann hefði ekki verið viss. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði þó allt einshafa getað átt von á því að Tony ætti þarna við kókaín en miðað við þá fjárhæðsem ákærði hefði innt af hendi hefði hann talið að það nægði eingöngu fyrirhassi. Aðspurður um símtal 12. nóvember kl.19:10:30 kannaðist ákærði við að hafa talað við Tony sem hefði sagt honum aðfara á Hótel Leifs Eiríkssonar og hefði hann greinilega átt að hitta burðardýrþar. Þá kannaðist ákærði við að hafa talað við Tony í símtali sama dag kl.19:31:12 og minnti hann að Tony hefði sagt honum að hringja í sig þegar hannværi kominn á hótelið. Ákærði kvaðst hafa barið að dyrum hjá X og hún boðiðhonum inn og spurt ákærða hvort hann hefði komið með peninga fyrir herberginu.Hefði ákærði látið hana hafa 30.000 krónur fyrir hótelherberginu samkvæmtfyrirmælum Tony. Síðan hefði X afhent ákærða pakka í innkaupapoka sem ákærði kvaðsthafa stungið inn á sig án þess að skoða hann nánar. Hann hefði ekki hafthugmynd um að um kókaín væri að ræða enda hefði fjárhæðin sem hann greiddi ekkigefið vísbendingu um að svo væri. Ákærði kvaðst fyrst hafa áttað sig á hverskyns var þegar pakkinn var settur á borð eftir að lögregla tók við honum því þáhefði brest upp á pakkann og skinið í hvítt innihald. Ákærði kvaðst hafa haldiðað hann hefði greitt að fullu fyrir hassið og ætti ekki að greiða meira fyrirefnin. Ákærði kvaðst gera kröfu um aðfá símgreiðsluna frá Western Union til baka enda hefði hann fjármagnað hana meðvinnulaunum sínum. Aðspurður um símtal 22. júlí 2004 kl.18:47:40 kannaðist ákærði hafa þá talað við Tony. Kvað hann tal þeirra um „goodstuff” vísa til þess að efnið ætti að vera gott en „whole new deal” vísaði tilorðróms sem þá gekk um að stór sending af fíkniefnum væri á leiðinni tillandsins en ekkert hefði hins vegar orðið af þeim innflutningi. Tengdist þettaorðfæri ekki því að ákærði hefði breytt um stefnu og ætlaði að fá annað efni enáður hefði verið um rætt. Ákærði kvað gangverð á kókaíni vera 15.000 krónur aðlágmarki fyrir grammið. Vitnið X kvað vinmannsins síns, sem kallaður væri Emma, hafa fengið hana til að flytja fíkniefnitil Íslands og hefði hann afhent henni fíkniefnin. Hefði Emma sagt henni aðmóttakandi efnanna væri hvítur og að hann hefði átt viðskipti við hann áður.Emma hefði hvorki sagt vitninu nafn mannsins né sýnt henni mynd af honum ensagt að hann myndi hringja í manninn þegar hann væri kominn til vitnisins.Ákærði hefði barið að dyrum hjá vitninu og sagst vera kominn til að sækjafíkniefnin og hefði vitnið boðið honum inn. Ákærði hefði ekki nafngreintmanninn sem hefði sent hann en sagst ætla að hringja út. Hefðu þau vitnið ogEmma talað stuttlega saman í síma ákærða en Emma hefði þá spurt hvort vitniðværi búin að afhenda pakkann og hún játað því. Vitnið kvað ákærða hafa litiðörstutt á sendinguna en stungið henni svo í vasann. Hefði hann líklega séð aðefnið var hvítt að lit því það var vafið í plast við afhendinguna en var ekki íplastpoka. Vitnið kvaðst ekki hafa sagt ákærða að um kókaín væri að ræða enhins vegar hefði sést í gegnum umbúðirnar að um hvítt efni var að ræða. Vitnið kvað ákærða hafa látið sig hafapeninga fyrir hótelkostnaði en hún hefði átt að fá meira fé frá ákærða síðar,skipta þeim í evrur og fara með þá til Emma og taldi líklegt að um hefði veriðað ræða 20.000 evrur eins og komi fram í lögregluskýrslu. Vitnið var meðflugmiða sem gilti í eina viku. Sólberg Bjarnason, lögreglumaður,gaf skýrslu sem vitni fyrir dóminum. Kvað hann stórt mál hafa verið í gangi hjáfíkniefnadeild og hefði verið fenginn hlerunarúrskurður á útlendan mann og viðhlustun hafi meðal annars komið í ljós að sá maður og ákærði væru að ráðleggjafíkniefnainnflutning. Ekki hafi verið upplýst hver útlendingurinn er en hinsvegar telji lögregla að hann sé búsettur á einhverju Norðurlandanna. Vitnið sagði orðin „gaur” og „reykur”vera slanguryrði yfir hass en „coke” eða „coca cola” vera slanguryrði yfir kókaín.Vitnið kvað hassið, sem lagt var hald á á heimili ákærða 12. nóvember sl., hafaverið pakkað í þunna, glæra filmu sem væri óveruleg að þyngd. Vitnið kvaðstekki hafa komið að haldlagningu kókaínsins þennan sama dag en hann hefði séðumbúðirnar utan um það og hefði verið hægt að sjá að efnið í pakkningunni varhvítt að lit. Vitnið kvað jafnan vera bókað sérstaklega í lögregluskýrslum eflögregla upplýsti grunaða um það hvers kyns fíkniefni væri um að ræða. Lögreglahefði heyrt á símtölum ákærða og Tony að efnið hefði átt að vera kókaín. Vitniðkvað símanúmerin sem hleruð voru í tengslum við þetta mál hafa verið fráNorðurlöndunum og Afríku. Niðurstaða. Ákærði hefur að mestu leyti játað sökí málinu. Hann hefur kannast við að hafa á árinu 2004 átt samskipti við mann aðnafni Tony og lagt á ráðin umfíkniefnainnflutning með honum. Þá kannast ákærði við að hafa móttekiðfíkniefnasendingarnar sem greint er frá í ákæruliðum I.1.1 og I.1.2. Hins vegarhefur hann talið sig hafa móttekið minna magn af hassi en tilgreint er íákærulið I.1.1 og kveðst ekki hafa átt von á kókaíni eins og lýst er í ákæruliðI.1.2. Verður hér á eftir fjallað um hvern ákærulið fyrir sig. ÁkæruliðurI.1.1. Ákærði byggir á því að magn hassinssem hann móttók umrætt sinn hafi vegið minna en 832 g þar sem hann hefði vigtaðefnið í miklum umbúðum. Fram er komið að hassið var ekki vegið án umbúðannaþegar ákærði móttók það en með hliðsjón af framburði vitnisins Sólbergs um aðhassið hefði verið pakkað í þunna, glæra filmu sem væri óveruleg að þyngdverður að miða við að ekki muni miklu á raunverulegri þyngd hassins með eða ánumbúða. Ákærði hefur játað að hafa móttekið hassið, mælt það án þess að taka afþví umbúðirnar og tilkynnt Tony að efnið væri 832 g. Ákærði skeytti ekki um að takaumbúðirnar utan af efninu til að mæla það sérstaklega og verður því að telja aðhann hafi látið sér í léttu rúmi liggja hvert var nákvæmt magn fíkniefnanna semhann móttók og seldi að hluta. Verður því að telja að ákærði beri fullarefsiábyrgð á því hassmagni sem hann lagði á ráðin um að flytja til landsins ogmóttók umrætt sinn. Ákærði er því sakfelldur fyrir það brot sem honum er gefiðað sök í þessum lið ákæru og er brot hans þar rétt heimfært til refsiákvæða. ÁkæruliðurI.1.2. Ákærði játar að hafa móttekiðtilgreint magn af kókaíni en kveðst ekki hafa vitað að um kókaín var að ræðaenda hafi hann ekki kannað hvað var í pakkanum sem hann móttók. Hann hafi áttvon á hassi í ljósi fyrri hasssendingar og þeirra fjármuna sem hann innti afhendi sem greiðslu. Eins og rakið er hér að framan var í símtölum þeirraákærða og mannsins, sem ákærði nefnir Tony, á síðasta ári lagt á ráðin uminnflutning ýmissa fíkniefna, þ. á m. kókaíns. Í gögnum málsins kemur fram að ísímtali þeirra ákærða og Tony kl. 17:39 þann 12. nóvember sl. talar Tony um„coke” og „coca cola” og hefur ákærði fyrir dóminum staðfest að hafa átt þettasímtal við Tony og jafnframt að hann hafi „hugsanlega” vitað að Tony ætti meðþessum orðum við kókaín. Að framanrituðu virtu þykir hafið yfir vafa að ákærðimátti gera sér grein fyrir því að fíkniefnasending var á leiðinni og var ísíðasta lagi um það bil tveimur klukkustundum áður en hann móttók efnið ljóstað um kókaínsendingu var að ræða. Þá kemur fram í rannsóknargögnum að í samtaliákærða og Tony 24. júlí 2004 ræddi ákærði um að sig vantaði bæði hass ogkókaín. Fram kom hjá vitnunum X og Sólbergi að augljóst hefði verið að íumræddri pakkningu væri hvítt efni. Að þessu virtu verður að telja að ákærðihafi gert sér grein fyrir því að um kókaínsendingu væri að ræða eða að minnstakosti ekki skeytt um það hvort um kókaín var að ræða eða ekki enda hefur hannsjálfur borið að hann hafi ekki kannað efnið sérstaklega þegar hann móttók það.Ákærði verður því sakfelldur fyrir brot það sem honum er gefið að sök í þessumlið ákærunnar og er það rétt heimfært til refsiákvæða. Ákæruliður2. Ákærði hefur játað að hafa framið þaubrot sem honum eru gefin að sök í þessum ákærulið. Skýlaus játning hans er í samræmi við gögn málsins og er þannigsannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök íþessum ákærulið. Brot ákærða eru rétt færð til refsiákvæða. Verður ákærði sakfelldur eins og krafist er. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærðitvisvar gengist undir sátt vegna umferðarlagabrota, á árunum 1995 og 2001. Þann11. júní 2001 hlaut ákærði 9 mánaða fangelsisdóm fyrir vörslur fíkniefna, þaraf voru 6 mánuðir skilorðsbundnir í tvö ár. Þann 12. desember 2002 var ákærðidæmdur í 18 mánaða fangelsi fyrir líkamsárás en þar af voru 15 mánuðir skilorðsbundnirí 3 ár en fíkniefnadómurinn frá 11. júní 2001 var þá tekinn upp og ákærða dæmdrefsing í einu lagi. Með brotum sínum nú hefur ákærði rofið skilorð dómsins frá12. desember 2002. Verður skilorðsbundinn hluti þess dóms því tekinn upp samkvæmt60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ákærða nú gerð refsing í einulagi í samræmi við ákvæði 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðunrefsingar verður að líta til þess að um talsvert magn fíkniefna var að ræða semætlað var til sölu í hagnaðarskyni. Þegar allt framanritað er virt telstrefsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár en ekki eru efni til aðskilorðsbinda refsivistina. Til frádráttar refsingunni skal koma 7 dagagæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 13.-19. nóvember 2004, sbr. 76. gr. almennrahegningarlaga. Ákærði hefur mótmælt kröfuákæruvaldsins um upptöku á 191.400 krónum sem lögregla lagði hald á. Í málinuhafa hvorki verið færðar sönnur á að umrædd fjárhæð sé andvirði sölu fíkniefnané hefur verið nægilega í ljós leitt að ákærði hafi haft ávinning affíkniefnasölu sem samsvari þeirri fjárhæð. Verður því talið að skilyrðumupptöku samkvæmt 7. mgr 5. gr. laga nr. 65/1974 sé ekki fullnægt og verðurákærði því sýknaður af þessari kröfu ákæruvaldsins. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr.65/1974 eru gerð upptæk 212,81 g af hassi, 235,77 g af kókaíni og 0,66 g afmarihuana sem lögregla lagði hald á. Loks berákærða að greiða allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun ogréttargæsluþóknun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonarhrl., sem ákvarðast í einu lagi 220.000krónur. Af hálfuákæruvaldsins flutti málið Daði Kristjánsson, fulltrúi lögreglustjóra. Arnfríður Einarsdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Árni Geir Norðdahl Eyþórsson, sæti fangelsi í 3 ár. Ákærði er sýkn af upptökukröfu á 191.400 krónum. Upptæk eru gerð 212,81 g af hassi, 235,77 g af kókaíni og0,66 g af marihuana. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar meðtalin málsvarnarlaun og réttargæsluþóknun skipaðs verjanda síns, JóhannesarAlberts Sævarssonar hrl., 220.000 krónur.
|
Mál nr. 606/2007
|
Kærumál Aðför Áfrýjunarfjárhæð Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Máli H hf. gegn R ohf. var vísað frá Hæstarétti án kröfu þar sem höfuðstóll kröfu H náði ekki áfrýjunarfjárhæð, sbr. 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. október 2007, þar sem staðfest var aðfarargerð sýslumannsins í Hafnarfirði 30. mars 2007 hjá sóknaraðila, sem fram fór að ósk varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind aðfarargerð verði felld úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Höfuðstóll kröfunnar, sem aðför var gerð fyrir 30. mars 2007, nam 87.035 krónum. Skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður beitt um kæru sem þessa, sbr. 4. mgr. 150. gr. sömu laga og 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989, svo sem gert hefur verið í fyrri dómum Hæstaréttar. Krafa sóknaraðila nær ekki áfrýjunarfjárhæð samkvæmt fyrstnefnda lagaákvæðinu. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti án kröfu. Kröfu sóknaraðila um kærumálskostnað er hafnað. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. I. Málið barst dóminum 22. maí sl. og var þingfest 13. júní sl. Það var tekið til úrskurðar 9. október sl. að loknum munnlegum málflutningi. Sóknaraðili er Hópbílar hf., Melabraut 18, Hafnarfirði. Varnaraðili er Ríkisútvarpið ohf., Efstaleiti 1, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámsgerð sýslumannsins í Hafnarfirði nr. 36/2007/01157, sem gert var í bifreið sóknaraðila VA-177 30. mars sl. verði ógilt. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að fjárnámið verði staðfest og krefst jafnframt málskostnaðar. II. Samkvæmt gögnum málsins sendi varnaraðili sóknaraðila innheimtubréf dagsett 13. september 2006 og krafði hann um greiðslu gjaldfallinna afnotagjalda Ríkisútvarpsins fyrir tímabilin 1. janúar til 31. mars, 1. apríl til 30. júní og 1. júlí til 30. september 2006, samtals að fjárhæð 87.035 krónur að meðtöldu álagi. Var um að ræða afnotagjöld vegna útvarpstækja í 18 atvinnubifreiðum sóknaraðila. Varnaraðili sendi varnaraðila greiðsluáskorun 18. janúar 2007 en krafðist fjárnáms hjá sóknaraðila með aðfararbeiðni dagsettri 28. febrúar sl. Málið var tekið fyrir hjá sýslumanni 30. mars sl. og kvaðst sóknaraðili þá hafa það við kröfu varnaraðila að athuga að hún styddist ekki við lög auk þess sem framkvæmd innheimtunnar væri brot á jafnræðisreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og varð ekki við að greiða hana. Að ábendingu sóknaraðila, sem varnaraðili gerði ekki athugasemdir við, var gert fjárnám fyrir kröfu varnaraðila í bifreiðinni VA-177 sem er í eigu sóknaraðila. Var því lýst yfir af hálfu sóknaraðila að málið yrði borið undir héraðsdóm Reykjaness og var það gert eins og áður er lýst. III. Sóknaraðili byggir kröfur sínar í máli þessu á því að krafa varnaraðila sé ólögmæt en hún sé byggð á skyldu sóknaraðila til greiðslu afnotagjalda vegna útvarpa í atvinnubifreiðum hans. Ljóst sé af gögnum málsins að á árinu 2005 hafi einungis verið innheimt afnotagjald vegna eins útvarpstækis hjá sóknaraðila en á árinu 2006 hafi sóknaraðili hins vegar fengið kröfu frá varnaraðila um greiðslu afnotagjalds af 18 útvarpstækjum. Engin skýring á innheimtunni hefði fylgt greiðsluseðlinum og þá hafi þar ekki komið fram aðgreining útvarpstækja í bílaútvörp og önnur útvörp. Á greiðsluseðlinum hafi heldur ekki komið fram skráningarnúmer atvinnubifreiða í eigu sóknaraðila. Eftir samtöl við innheimtudeild varnaraðila hafi komið í ljós að um var að ræða nýja framkvæmd varnaraðila á innheimtu afnotagjalda vegna útvarpa í bifreiðum hans. Bendir sóknaraðili á að útvarpstæki sé nú almennur fylgihlutur með atvinnubifreiðum ólíkt því sem hafi verið á upphafsdögum útvarps. Á fyrstu áratugum Ríkisútvarpsins hafi viðtæki verið staðsett í fasteignum en ekki í bifreiðum. Hins vegar hafi lögum um Ríkisútvarpið ekki verið breytt í samræmi við þessa staðreynd og því skorti viðhlítandi lagastoð fyrir innheimtu afnotagjalda vegna útvarpstækja í fyrirtækjabifreiðum. Þá vísar sóknaraðili til þess að það skorti skýra lagastoð fyrir innheimtunni sbr. kröfu 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands um skýrleika skattheimilda. Heimild varnaraðila til að innheimta afnotagjöld af viðtækjum sé að finna í 12. gr. laga nr. 122/2000 um Ríkisútvarpið. Sé sú lagagrein óbreytt frá eldri útgáfu laganna, þ.e. frá ákvæðum 24. gr. útvarpslaga nr. 68/1985. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið ohf. muni framangreind 12. gr. laga nr. 122/2000 falla úr gildi 1. janúar 2009. Hvorki sé í 12. gr. núgildandi laga né í eldri útgáfu þeirra að finna nokkra tilvísun til greiðslu útvarpsgjalds vegna viðtækja í bifreiðum, hvorki einkabifreiðum né fyrirtækjabifreiðum. Í lögum um Ríkisútvarpið segi að nánari ákvæði um afslátt og skilgreiningu á heimili skuli setja í reglugerð en enga tilvísun er að finna í lögunum til tiltekinnar reglugerðar. Í reglugerð um Ríkisútvarpið nr. 357/1986, sem sett var með lagastoð í útvarpslögum nr. 68/1985, sem ekki eru lengur í gildi, sé hins vegar að finna ákvæði sem segi að viðtæki í einkabifreiðum teljist heimilisviðtæki notanda en að af viðtækjum í öðrum bifreiðum og vélknúnum ökutækjum skuli greiða fullt gjald. Þannig hafi verið ákveðið með reglugerðarákvæði að aðeins útvarpstæki í atvinnubifreiðum skyldu gjaldsskyld en ekki útvörp í einkabifreiðum. Sóknaraðili vísar einnig til þess að í núgildandi útvarpslögum nr. 53/2000 sé ekki fjallað um afnotagjöld að öðru leyti en því að þar segi í 15. gr. að útvarpsstöðvum sé heimilt að afla tekna með afnotagjaldi, áskriftargjaldi, auglýsingum, fjarsöluinnskotum, kostun og sölu eða leigu á vörum sem tengjast dagskrárefni þeirra. Þá segi í útvarpslögunum að reglugerðir samkvæmt útvarpslögum nr. 68/1985 skuli halda gildi sínu að svo miklu leyti sem við geti átt þar til sett hafi verið reglugerð eða reglugerðir um framkvæmd laganna. Sé staðan því sú að hvergi í lögum sé minnst á afnotagjöld útvarpstækja í bifreiðum og eina reglugerðin sem minnist á afnotagjöld sé sett með stoð í útvarpslögum en ekki í lögum um Ríkisútvarpið. Framanrituðu til viðbótar byggir sóknaraðili kröfur sínar á því að með innheimtuaðferð sinni sé brotið gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Í áðurnefndri 12. gr. laga um Ríkisútvarpið sé því heimilt að veita afslátt af útvarpsgjaldi vegna fjölda tækja „á sama stað“ en sams konar heimild sé ekki að finna varðandi afslátt vegna fjölda bifreiða enda séu engar tilvísanir í lögunum um innheimtu sérstakra afnotagjalda af útvarpstækjum í bifreiðum. Af þessu leiði að fyrirtækjum sé gróflega mismunað hvað varði innheimtu útvarpsgjalds eftir því hver rekstur þeirra sé. Þannig fái t.d. hótel með útvarpstæki í hverju herbergi afslátt af útvarpsgjaldi en ekki fyrirtæki sem geri út nokkurn fjölda hópbifreiða. Með hliðsjón af öryggishlutverki Ríkisútvarpsins og þörf bifreiðarstjóra á að fá upplýsingar um ýmis atriði, s.s. færð á vegum, sé þeim mikilvægara að hafa útvarpstæki í bifreiðum sínum en mörgum öðrum. Telur sóknaraðili vandséð á hverju slík mismunun á innheimtu og heimildum til afsláttar byggi. Sóknaraðili bendir á að innheimta afnotagjalda vegna útvarpstækja í bifreiðum feli í sér nýja framkvæmd á lögunum en það hafi verið fyrst árið 2000 sem fáein fyrirtæki hafi orðið þess áskynja að útvörp í atvinnubifreiðum voru orðin að sérstökum skattstofni hjá varnaraðila. Síðan hefði slíkri gjaldtöku verið hætt að mestu vegna mótmæla Samtaka atvinnulífsins þar til varnaraðili hóf „herferð“ sína á nýjan leik á árinu 2006. Virtist sem það væri tilviljunum háð að hvaða fyrirtækjum skattheimtan beindist og þá liti út fyrir að innheimtan væri ekki í neinu samræmi við fjölda atvinnubifreiða þeirra fyrirtækja sem fyrir henni urðu. Þessi handahófskennda innheimta varnaraðila skekkti mjög samkeppnisstöðu fyrirtækja á sama markaði og samræmdist ekki góðum stjórnsýsluháttum. Þá hefði engin kynning af hálfu varnaraðila farið fram á hinni nýju innheimtuframkvæmd sem sóknaraðili telur að nauðsynlegt hefði verið að gera í ljósi þess að innheimta sérstaks afnotagjalds vegna útvarpa í atvinnubifreiðum hefði ekki farið fram allt frá því að byrjað var að setja útvörp í bifreiðar og þar til nú. Slík framkvæmd sé einnig brot á jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. IV. Sóknaraðili byggir kröfur sínar á því að innheimta á afnotagjöldum vegna útvarpa í atvinnubifreiðum sóknaraðila sé grundvölluð á ákvæðum 12. gr. laga nr. 122/2000 um útvarpsgjald og innheimtu þess þar sem fram komi að eigandi viðtækis, sem nýta megi til móttöku á útsendingum Ríkisútvarpsins, skuli greiða afnotagjöld. Sams konar ákvæði hafi verið í eldri lögum nr. 68/1985 en samkvæmt þeim lögum hafi verið sett reglugerð nr. 357/1986 þar sem fram komi að viðtæki í einkabifreiðum teljist heimilistæki notanda og að af viðtækjum í öðrum bifreiðum og vélknúnum tækjum skuli greiða fullt gjald. Enginn vafi leiki á um gildi reglugerðarinnar þar sem í 37. gr. útvarpslaga nr. 53/2000, sem ekki er deilt um að hafi stjórnskipulegt gildi, komi fram að efnisatriði allra reglugerða settra með stoð í lögum nr. 68/1985 séu lögfest. Á þessum grunni hafi starfsmenn varnaraðila gert ítrekaðar leitir að óskráðum viðtækjum en slík tækjaleit og þær aðferðir sem notaðar séu við leitina, hafi m.a. verið viðurkenndar í ágreiningsmálum sem vísað var til Umboðsmanns Alþingis. Á árinu 2000 hafi varnaraðili hafið sérstakt átak til að freista þess að skrá viðtæki í atvinnubifreiðum og hafi sú vinna haldið áfram til þessa dags án hlés og því sé sérstaklega mótmælt fullyrðingu sóknaraðila um að átak varnaraðila hafi verið stöðvað um skeið vegna mótmæla Samtaka atvinnulífsins. Ekki hafi verið um handahófskennd vinnubrögð varnaraðila að ræða enda hefði öllum fyrirtækjum í landinu verið send bréf af þessu tilefni og óskað upplýsinga um skráðar bifreiðar sem útbúnar væru viðtækjum. Viðbrögð fyrirtækja hefðu verið ágæt og væru reglulegir greiðendur afnotagjalda m.a. fyrirtæki sem séu í samsvarandi starfsemi og sóknaraðili. Í lok ársins 2006 hefðu alls 2.926 fyrirtæki greitt afnotagjöld vegna fyrirtækjabifreiða. Varnaraðili kveður sóknaraðila hafa neitað allri samvinnu og upplýsingagjöf um bifreiðaeign sína og hafi starfsmenn varnaraðila því flett bifreiðaskrá eftir bílnúmerum og fundið 18 númer sem tilheyrðu sóknaraðila. Hafi kröfugerð við fjárnámsgerðina verið miðuð við að tilgreindar bifreiðar væru í eigu sóknaraðila. Í raun eigi sóknaraðili mun fleiri bifreiðar. V. Ekki er deilt um fjárhæðir í máli þessu. Sóknaraðili byggir kröfur sínar annars vegar á því að lagastoð skorti fyrir innheimtu varnaraðila á afnotagjöldum vegna útvarpstækja í atvinnubifreiðum sóknaraðila en hins vegar telur sóknaraðili innheimtuaðgerðir varnaraðila ólögmætar þar sem þær brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Samkvæmt 15. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 er útvarpsstöðvum heimilt að afla tekna m.a. með afnotagjaldi. Í 12. gr. laga nr. 122/2000 um Ríkisútvarpið,sem nú heita lög um útvarpsgjald og innheimtu þess,kemur fram sú meginregla að eigandi viðtækis, sem nýta má til móttöku á útsendingum Ríkisútvarpsins, skuli greiða afnotagjald, útvarpsgjald, af hverju tæki. Þó kemur fram að eingöngu skuli greiða eitt útvarpsgjald fyrir einkaafnot fjölskyldu á heimili. Í 18. gr. reglugerðar nr. 357/1986 kemur fram að viðtæki í einkabifreiðum teljist heimilisviðtæki notanda en að af viðtækjum í öðrum bifreiðum og vélknúnum tækjum skuli greiða fullt gjald. Verður ekki fallist á það með sóknaraðila að reglugerðarákvæðið fari út fyrir ramma ákvæða áðurnefndrar 12. gr. Reglugerðin er sett með stoð í 38. gr. þágildandi útvarpslaga nr. 68/1985 en í 3. mgr. 37. gr. núgildandi útvarpslaga nr. 53/2000 er mælt fyrir um að reglugerðir samkvæmt lögum nr. 68/1985 haldi gildi sínu þar til sett hefur verið reglugerð eða reglugerðir um framkvæmd laganna. Ekki er í máli þessu deilt um stjórnskipulegt gildi laganna. Þegar litið er til orðalags meginreglunnar í 12. gr. laga nr. 122/2000 um að greiða beri afnotagjald af öllum viðtækjum sem og til þeirra ákvæða annarra, sem hér hafa verið rakin, verður ekki fallist á það með sóknaraðila að heimildin til töku afnotagjalda sé óskýr og brjóti í bága við kröfu 77. gr. stjórnarskrárinnar um skýrleika skattheimilda. Í ljósi skýrleika meginreglu ákvæðisins þykir það ekki valda óskýrleika heimildarinnar þótt atvinnubifreiðar séu ekki sérstaklega tilgreindar í lagaákvæðinu sjálfu enda er þar kveðið á um gjaldskyldu af öllum viðtækjum. Ekki verður fallist á það með sóknaraðila að ákvæði 12. gr. laga 122/2000 um afslátt til fyrirtækja vegna fjölda tækja á sama stað mismuni fyrirtækjum eftir því hvaða rekstur þau stunda þótt ekki sé jafnframt veittur afsláttur vegna fjölda bifreiða. Í ákvæðinu er gert ráð fyrir því að fyrirtæki í sambærilegri stöðu fái sama afslátt og njóti þannig jafnræðis sín í milli. Sóknaraðili byggir á því að innheimta afnotagjalda vegna útvarpstækja í atvinnubifreiðum feli í sér nýja framkvæmd á lögum nr. 122/2000 sem ekki hafi verið kynnt og að skattheimtan virðist ekki vera almenn. Vísar sóknaraðili þar um til óformlegrar könnunar sinnar og framlagðs bréfs varnaraðila til Samtaka atvinnulífsins sem dagsett er 5. desember 2006. Þessu hefur varnaraðili mótmælt og við munnlegan málflutning upplýsti lögmaður varnaraðila að á árinu 2000 hefði verið ákveðið að ganga eftir greiðslum á afnotagjöldum vegna viðtækja í atvinnubifreiðum og hefði öllum eigendum slíkra bifreiða verið sent dreifibréf um þetta sama ár. Í framlögðu bréfi varnaraðila frá 5. desember 2006 er upplýst að við síðustu greiðslu afnotagjalda Ríkisútvarpsins hefðu tæplega þrjú þúsund fyrirtæki greitt afnotagjöld vegna viðtækja sem skráð eru í viðtækjaskrá varnaraðila og langflest vegna viðtækja í atvinnubifreiðum. Misjafnt hefði verið af hve mörgum tækjum greitt var en þau hefðu verið frá einu tæki í bifreið upp í 200 tæki í bifreiðum hjá sama fyrirtæki. Að þessu virtu er bæði ósannað að vinnubrögð varnaraðila við innheimtu afnotagjalda þessara hafi verið handahófskennd sem og að komist hafi á venja um að innheimta ekki afnotagjöldin. Útvarpsgjald er lögum samkvæmt lagt á eigendur viðtækja og er að því leyti byggt á tilkynningum um kaup á nýjum tækjum eða um eigendaskipti. Ákvarðanir um gjaldtöku eru þá birtar eigendum viðtækja með innheimtuseðlum enda er gengið út frá því að þeim sé að lögum kunnugt um gjaldskylduna og þar með að ekki þurfi fyrir eða við upphaf gjaldtökunnar að koma til frekari tilkynninga af hálfu varnaraðila í samræmi við reglur stjórnsýsluréttarins. Verður ekki fallist á það með sóknaraðila að varnaraðili hafi með framangreindri innheimtu brotið gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Með vísan til alls þess sem nú hefur verið rakið er öllum málsástæðum sóknaraðila hafnað og þar með kröfum hans um ógildingu á umræddri aðfarargerð. Af því leiðir að fallist er á kröfu varnaraðila um staðfestingu hennar. Eftir framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 170.000 krónur. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð : Aðfarargerð nr. 036-2007-01157, sem framkvæmd var af sýslumanninum í Hafnarfirði 30. mars 2007, er staðfest. Sóknaraðili, Hópbílar hf., greiði varnaraðila, Ríkisútvarpinu ohf., 170.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 738/2015
|
Fjárdráttur Bókhaldsbrot Ársreikningur
|
B, fyrirsvarsmaður S ehf., var sakfelldur fyrir fjárdrátt samkvæmt 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í eigin þágu tekið fé út af bankareikningi S ehf. og millifært af honum yfir á eigin reikninga. Þá var B sakfelldur fyrir meiri háttar brot gegn 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940 með því að hafa ekki fært tilskilið bókhald fyrir S ehf. vegna starfsemi þess á árunum 2011 og 2012 og vanrækt að standa skil á ársreikningum fyrir félagið þau ár. Var refsing hans ákveðin fangelsi í eitt ár en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 22. október 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðrefsing hans verði milduð.Í I. kafla ákæru erákærða gefinn að sök fjárdráttur með því að hafa í eigin þágu á tímabilinu 1.febrúar 2011 til 1. október 2013 sem fyrirsvarsmaður einkahlutafélagsinsSignature húsgagna tekið fé út af bankareikningi félagsins og millifært afhonum yfir á eigin reikninga. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefurákærði játað fyrir dómi að hafa tekið út og millifært féð. Taldi héraðsdómurskýringar ákærða á þessum ráðstöfunum ótrúverðugar og eru engin efni til aðhnekkja því mati. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða dómsins umsakfellingu ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærða eru í II. kaflaákæru gefin að sök meiri háttar brot gegn lögum um bókhald með því að hafa ekkifært tilskilið bókhald fyrir áðurnefnt einkahlutafélag vegna starfsemi þess áárunum 2011 og 2012. Eins og rakið er í héraðsdómi er neitun ákærða á þessumsakargiftum í andstöðu við frásögn hans hjá skiptastjóra og í skýrslugjöf hjálögreglu. Taldi héraðsdómur framburð ákærða fyrir dómi ótrúverðugan og eruheldur engin efni til að hnekkja því mati. Þá hefur ákærði að öðru leyti játaðað hafa framið þau brot sem honum eru gefin að sök í þessum ákærukafla. Samkvæmtþessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu samkvæmt honum.Ákærði hlaut dóm árið1998 þar sem honum var gert að sæta tveggja mánaða fangelsi skilorðsbundiðfyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hélt þaðskilorð og getur sá dómur að liðnum þessum tíma ekki haft áhrif við ákvörðunrefsingar. Er hún hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi og skal fullnustuhennar frestað eins og í dómsorði greinir. Þá verður staðfest ákvæði dómsins umsakarkostnað.Ákærða verður gert aðgreiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda sínssem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði,Böðvar Friðriksson, sæti fangelsi í eitt ár, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu héraðsdómshaldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákvæðihéraðsdóms um sakarkostnað er staðfest.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 529.976 krónur, þarmeð talin málsvarnarlaun verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjaness 15. október 2015.Mál þetta, sem þingfest var 27.maí 2015 og dómtekið 6. október sl., er höfðað með ákæru embættis sérstakssaksóknara, skv. lögum nr. 135/2008, útgefinni 27. apríl 2015, á hendur BöðvariFriðrikssyni, kt. [...], [...], Hafnarfirði, „fyrireftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, lögum um bókhald nr.145/1994 og lögum um ársreikninga nr. 3/2006:IFyrirfjárdrátt með því að hafa á tímabilinu 1. febrúar 2011 til 1. október 2013 semeigandi, stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi einkahlutafélagsinsSignature húsgagna ehf., kt. [...], dregið sér samtals 9.460.719 krónur affjármunum félagsins með millifærslum af bankareikningi þess hjá Íslandsbankahf. nr. [...] inn á bankareikninga sína hjá Íslandsbanka hf. nr. [...] og nr. [...]bókhalog með peningaúttektum af sama bankareikningi félagsins. Ákærði ráðstafaði fénuí eigin þágu en virti um leið að vettugi gjaldfallnar skuldir félagsins,kröfuhöfum þess til tjóns. Signature húsgögn ehf. var úrskurðað gjaldþrota 10.október 2013. Þrotabú félagsins reyndist eignalaust og lauk skiptum þess 29.janúar 2014 án þess að neitt fengist greitt upp í lýstar kröfur, samtals aðfjárhæð 25.573.491 króna. Samkvæmt skattframtölum ákærða taldi hann framlaunatekjur frá Signature húsgögnum ehf. tekjuárið 2011 samtals 1.440.000krónur og tekjuárið 2012 samtals 2.256.000 krónur. Millifærslur ogpeningaúttektir ákærða frá félaginu á framangreindu tímabili námu samtals13.156.719 krónum en að teknu tilliti til þessara framtöldu launatekna ákærðatelst fjárdráttur ákærða frá félaginu nema áðurnefndri fjárhæð, 9.460.719krónum.Millifærslurog peningaúttektir ákærða sem um ræðir sundurliðast svo:TilvikDagsetningMillifært á reikning nr. / Peningaúttekt Fjárhæð kr..2.2011[...]200.00028.2.2011[...]25.00035.2.2011[...]00.000429.3.2011[...]300.00055.4.2011[...]00.00061.4.2011[...]30.00074.4.2011[...]50.0008.6.2011[...]50.00093.6.2011[...]300.00004.7.2011[...]200.00017.7.2011[...]300.00029.7.2011[...]250.000329.7.2011[...]250.00049.8.2011[...]200.000TilvikDagsetningMillifært á reikning nr. / Peningaúttekt Fjárhæð kr.524.8.2011[...]250.0006.9.2011[...]300.00074.10.2011Peningaúttekt í útibúi Íslandsbanka hf. við Garðatorg í Garðabæ10.000821.10.2011[...]00.000927.10.2011[...]200.0002022.11.2011[...]500.0002122.11.2011[...]600.000228.12.2011[...]200.000231.1.2012Peningaúttekt í útibúi Íslandsbanka hf. við Garðatorg í Garðabæ75.000246.1.2012[...]25.000257.1.2012[...]250.0002623.2.2012[...]5.000272.3.2012[...]50.000289.3.2012[...]00.0002920.3.2012[...]566.719304.4.2012[...]00.0003120.4.2012Peningaúttekt í útibúi Íslandsbanka hf. að Strandgötu í Hafnarfirði00.000327.5.2012[...]00.000335.5.2012[...]200.0003425.5.2012[...]70.000356.6.2012[...]50.000361.6.2012[...]40.0003726.6.2012[...]50.000382.7.2012[...]00.0003931.7.2012[...]300.000407.8.2012[...]50.000414.8.2012[...]00.0004229.8.2012[...]200.000431.9.2012[...]00.000447.9.2012[...]00.000453.10.2012[...]50.000468.10.2012[...]400.0004722.11.2012[...]50.0004828.11.2012[...]50.000494.12.2012[...]50.000501.12.2012[...]25.000517.12.2012[...]0.000523.1.2013[...]25.000538.1.2013[...]30.0005429.1.2013[...]30.0005530.1.2013[...]200.000564.2.2013[...]200.000TilvikDagsetningMillifært á reikning nr. / Peningaúttekt Fjárhæð kr.571.2.2013[...]0.000588.2.2013[...]00.000594.3.2013[...]50.000602.3.2013[...]50.000613.3.2013[...]25.000624.3.2013[...]200.0006321.3.2013[...]50.000649.4.2013[...]40.000656.4.2013[...]20.0006622.4.2013[...]00.0006724.4.2013[...]5.0006829.4.2013[...]30.000693.5.2013[...]20.000703.5.2013[...]25.000716.5.2013[...]200.0007229.5.2013[...]60.000733.6.2013[...]50.000744.6.2013[...]200.000753.7.2013[...]00.0007623.7.2013[...]500.0007729.7.2013[...]500.00078.8.2013[...]60.000792.8.2013[...]0.000807.8.2013[...]50.000814.8.2013[...]25.0008228.8.2013[...]00.000835.9.2013[...]500.00084.10.2013[...]600.000Samtals:3.156.719Framtaldar launatekjur tekjuárin 2011 og 2012:-3.696.000Fjárhæð brota samtals:9.460.719Framangreindbrot teljast varða við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.IIFyrirmeiri háttar brot gegn lögum um bókhald og lögum um ársreikninga með því aðhafa sem stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Signature húsgagna ehf., kt. [...],ekki fært tilskilið bókhald fyrir félagið vegna starfsemi þess á árunum 2011 og2012 og vanrækt að standa skil á ársreikningum fyrir félagið til opinberrarbirtingar vegna sömu ára.Brotákærða gegn lögum um bókhald teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 36. gr. og 1. tölul. 1. mgr. 37. gr. laga umbókhald nr. 145/1994.Brotákærða gegn lögum um ársreikninga teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 120. gr. og 1. mgr. 121. gr. laga umársreikninga nr. 3/2006.Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.“Ákærði kom fyrir dóminn 2. júnísl. og neitaði sök í báðum ákæruliðum en játaði að hafa ekki skilaðársreikningum fyrir félagið samkvæmt ákærulið II. Fór aðalmeðferð fram þann 6.október sl. og var málið dómtekið að málflutningi loknum. Málsatvik.Samkvæmtgögnum málsins rak ákærði einkahlutafélagið Signature húsgögn frá árinu 2002.Var hann eini eigandinn, aðalmaður í stjórn, framkvæmdastjóri og með prókúru.Þá var hann eini starfsmaður félagsins. Ákærði kvaðst hafa séð um bókhald, gerðreikninga, vörupantanir og greiðslu reikninga fyrir hádegi dags daglega enverslunin, sem seldi aðallega garðhúsgögn, var opin frá kl. 12.00 til 18.00 sexdaga vikunnar. Á árinu 2010 fór að halla undan fæti í rekstri félagsins og beragögn með sér að opinber gjöld voru komin í vanskil á árinu 2010. Árangurslaustfjárnám var gert hjá félaginu þann 22. mars 2013. Ákærði mætti ekki viðfjárnámið sem var gert að kröfu Tollstjóra vegna opinberra gjalda, og varárangurslaust. Krafa var gerð um að félagið yrði úrskurðað gjaldþrota og var súkrafa tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 10. október2013. Skipaður var skiptastjóri í búinu sem tók skýrslu af forsvarsmannifélagsins og sendi í framhaldi tilkynningu til ríkissaksóknara um hugsanleg brotgegn almennum hegningarlögum, lögum um bókhald og lögum um skil ársreikninga. Skýrslurfyrir dómi. Ákærðikom fyrir dóminn og staðfesti það að hann hafi verið eini eigandi félagsins, ístjórn þess, framkvæmdastjóri með prókúru og eini starfsmaður þess. Ákærðikvaðst hafa talið fram lágmarkslaun en dregist hafi síðustu árin að gefa útlaunaseðla. Félagið hafi ekki átt bifreið en það hafi greitt útlagðan kostnaðen akstursskýrsla hafi ekki verið haldin. Ákærði kvaðst hafa reynt að haldafjármunum sínum og félagsins aðskildum en farið var að halla undan rekstrinum áárinu 2010. Minnkandi sala og slæm fjárhagsstaða hafi verið orsök gjaldþrotsfélagsins. Ákærði staðfesti að þær millifærslur sem ákært er fyrir hafi átt sérstað og ákærði hafi framkvæmt þær en þær hafi ekki verið í refsiverðumtilgangi. Aðspurður um millifærslur eftir 12. mars 2013, kvað ákærði félagiðhafi staðið illa á þeim tíma. Ákærði hafi verið að reyna að bjarga fyrirtækinu.Hann hafi verið að greiða húsaleigu, flutningskostnað og fleira sem tilheyrðirekstrinum. Eftir 3. júlí 2013 hafi félagið staðið illa og millifærslurnar hafifarið í að reyna að bjarga rekstrinum. Ákærði kvaðst m.a. hafa millifært yfir ásig til að greiða svo aftur inn á húsaleiguskuld. Þær greiðslur hafi kannskifarið fram fyrir þann tíma en ákærði kvaðst ekki geta útskýrt það frekar.Ákærði kvaðst hafa lánað félaginu fé úr eigin vasa, m.a. með því að innleysavörur úr tolli á árunum 2011 til 2013, og hafi millifærslur til hans verið aðhluta til endurgreiðsla vegna þeirra útgjalda. Ákærði kvaðst einnig hafa veriðað greiða sér laun og aðspurður hvort hann hafi haldið utan um þærlaunagreiðslur í bókhaldi félagsins kvaðst hann ekki hafa gert það, hann hafitalið að allar þær greiðslur væru rekjanlegar í gegnum bankareikningana. Ákærðikvað reksturinn hafa gengið illa á þessum árum og hann unnið sleitulaust alladaga. Hann hafi gefið upp til skatts lág laun sér til handa. Þá hafi hannpersónulega átt bifreið sem hann hafi notað fyrir verslunina, m.a. til að sækjaog senda húsgögn. Hann hafi því greitt eldsneytiskostnað af reikningumfélagsins. Ákærði kvaðst hafa haft nokkra yfirsýn yfir skuldir félagsins áþessum árum. Þá kvaðst ákærði ekki hafa stofnað sérstakanviðskiptamannareikning í bókhaldinu sem héldi utan um þær greiðslur sem ákærðilánaði félaginu né endurgreiðslur en hann hafi talið að hann mætti gera þaðseinna. Aðspurður um það hvers vegna ákærði hafi ekki greitt vörsluskatta ogopinber gjöld sem gjaldfallin voru þegar hann fór að millifæra fé til sjálfssín, kvaðst hann fyrst og fremst hafa hugsað um að halda fyrirtækinu í rekstriog notað þá peninga til vörukaupa. Um það hvort hann hafi ekki getað notað þápeninga sem fyrst fóru til ákærða, beint til vörukaupa, kvað ákærði að á árinu2012 hafi félagið ekki verið í stakk búið til að innleysa vörur í gegnumtollinn þar sem félagið hafi verið í vanskilum við tollinn. Því hafi ákærðifarið að kaupa vörur inn í sínu eigin nafni. Aðspurður um misræmi í framburðiákærða hjá lögreglu um að fyrirtækið hafi einhvern tímann greitt bensín ábifreið ákærða og aftur framburði hans fyrir dóminum að félagið hafi greittkostnað bifreiðarinnar, kvaðst ákærði ekki hafa haldið akstursdagbók en honumhafi ekki fundist óeðlilegt að félagið greiddi einhverja bensínreikninga þegarbifreiðin var notuð fyrir félagið en ákærði hafi átt bifreiðina persónulega. Þávar ákærði spurður um framburð sinn hjá lögreglunni um að enginn hafi séð umbókhald fyrirtækisins síðustu þrjú árin né að hann hafi haft endurskoðanda, ogkvað ákærði að hann hafi átt við að ársreikningum hafi ekki verið skilað.Aðspurður um það hvernig ákærði hafi greitt reikninga sem hann lagði fram viðupphaf aðalmeðferðar frá árinu 2012, kvaðst ákærði hafa greitt þá með peningum,„hann hafi bara fengið peninga sem hann hafi notað“. Ákærði kvaðst hafa fært þáreikninga inn í viðskiptamannabókhald félagsins, þannig hafi það átt að veraallavega. Ákærði kvað félagið hafa þurft að greiða reikninga áður en varan vartollafgreidd. Þannig hafi félagið greitt fyrir vöruna, varan hafi komið tillandsins en ekki verið hægt að leysa hana út vegna fyrri skulda viðtollyfirvöld. Því hafi ákærði greitt tollana persónulega. Ákærði var inntur ummillifærslur af reikningi sínum til föður síns. Kvað ákærði föður sinn hafalánað félaginu peninga en skýringin á þessari aðferð sé líklega að faðir hanshafi lánað sér persónulega peninga til að halda rekstrinum gangandi og ákærðihafi viljað greiða honum persónulega til baka. Þá hafi ákærði t.d. greitttryggingar af bílnum sínum en hann látið félagið endurgreiða sér. Reiknaðiákærði með að það hafi verið fært á viðskiptamannareikning. Ákærði kvaðst játa að hafa ekki skilaðársreikningum fyrir árin 2011 og 2013 en ákærði kvaðst hafa haldið bókhald áþessum tíma og hann hafi skilað því til skiptastjóra við gjaldþrotaskiptin.Ákærði kvaðst hafa séð sjálfur um færslu bókhaldsins. Öll fylgiskjöl hafi veriðí möppum sem skiptastjóri fékk. Aðspurður hvort viðskiptamannabókhald,sjóðsbók, dagbók, hreyfingalistar og aðalbók hafi verið í möppunum kvaðstákærði telja svo vera en kannski ekki þetta allt. Bókhald hafi verið fært þessiár og bókhaldsgögn hafi átt að vera í möppunum. Seinasta árið hafi hugsanlegavantað einhver gögn og ekki verið færð inn í bókhaldið til hlítar. Staðfestiákærði að launaseðlar hafi ekki verið gerðir fyrir þær launagreiðslur semákærði millifærði á sig. Ákærði kvað ástæðuna fyrir því að hann skilaði ekkiársreikningum hafa verið kostnaðurinn við það. Vitnið Björgvin Þórðarson kom fyrir dóminn ogstaðfesti að hann hefði verið skipaður skiptastjóri Signature húsgagna ehf.Kvað vitnið að við skoðun á bankareikningum félagsins hafi komið í ljósúttektir af reikningum félagsins sem hafi ekki gengið upp. Vitnið kvaðTollstjóra hafa beðið um gjaldþrotaskiptin á sínum tíma. Vitnið kvaðst hafafarið fram á riftun á samningum sem ákærði hafði gert en þrotabúið hafi ekkifengið neina fjármuni endurgreidda. Spurt um það hvort launaseðlar hafi veriðgefnir út vegna úttekta ákærða, kvaðst vitnið ekki hafa orðið vart við það. Þáhafi vitnið ekki séð að opinber gjöld hafi verið greidd fyrir gjaldþrotið.Vitnið kvaðst hafa fengið einhverjar bókhaldsmöppur og aðallega hafi það veriðnótur úr rekstri félagsins en vitnið kvaðst ekki muna það svo nákvæmlega.Vitnið kvaðst ekki hafa fengið tölvufært bókhald félagsins afhent. Vitnið hafiekki fengið afhent viðskiptamannabókhald, dagbók eða aðalbók. Upphaflega hafivitnið óskað eftir bókhaldsgögnum og möppurnar hafi verið það sem vitnið fékk.Skýrsla vitnisins um afhendingu gagna félagsins var borin undir vitnið ogkvaðst það staðfesta hana. Þá kvaðst vitnið aðspurt engu hafa við skýrslu sínaað bæta um að ákærði hafi tjáð sér að bókhald hafi ekki verið fært síðustu tvöárin. Ítrekað aðspurt um það hvort og hvaða bókhaldsgögn ákærði hafi afhentskiptastjóra, kvað vitnið í minningunni það hafa verið reikningar og nótur envitnið hafi engar skýringar í dag hvað möppurnar innihéldu en gögnin hafi ekkigagnast skiptastjóra við riftunarmál. Vitnið hafi ekki fengið tölvur félagsinsafhentar en vitnið hafi þurft að kynna sér hjá skattstjóra hvernig launum hafiverið skilað þar sem slík gögn hafi ekki verið í bókhaldi félagsins. Vitniðkvaðst ekki geta staðfest það hvort viðskiptamannabókhald hafi verið með ígögnum sem það fékk sem skiptastjóri. Forsendurog niðurstöður.Í gögnummálsins liggur fyrir ársreikningur Signature húsgagna ehf. vegna rekstrarársins2010. Kemur þar fram að yfirfæranlegt tap til næsta árs sé 6.260.383 krónur,þar af tap ársins, 1.211.018 krónur, og skuldir umfram eignir séu 5.760.383krónur. Skuldir eru sagðar vera vegna lánardrottna 8.480.265 krónur og ógreiddopinber gjöld 17.900 krónur, ógreidd staðgreiðsla 170.795 krónur, ógreitttryggingagjald 191.604 krónur, ógreiddur virðisaukaskattur 127.375 krónur,ógreiddur virðisaukaskattur í tolli 3.578.354 krónur og ógreidd laun oglaunatengd gjöld 246.120 krónur. Samtals 12.812.413 krónur. Í kröfulýsinguTollstjóra frá 17. október 2013 kemur fram að þing- og sveitasjóðsgjöld hafiverið í vanskilum frá nóvember 2011 og allt til september 2013. Staðgreiðsla ogtryggingagjald hafi verið í vanskilum frá júlí til og með nóvember 2010 og frájúní til og með nóvember 2012. Staðgreiðsla launagreiðanda hafi verið ívanskilum frá október og nóvember 2010, frá mars til desember 2011, frá júnítil og með desember 2012 og janúar til og með apríl 2013. Greiðslufrestur tiltveggja mánaða í tolli hafi verið í mars 2010 3.891.667 krónur og í apríl 20101.372.555 krónur. Þá voru dráttarvextir og kostnaður áfallinn vegnavirðisaukaskatts fyrir tímabil 40 og 48 árið 2011 og í ágúst 2012 envirðisaukaskattur ógreiddur frá tímabili 16 til 48 árið 2012 og fyrir tímabil 82013. Samtals voru vangreidd opinber gjöldfyrir ofangreind tímabil samtals 12.855.014 krónur með vöxtum ogkostnaði. Skiptastjóri tók skýrslu af ákærða 23.október 2013. Kemur fram að ákærði afhenti skiptastjóra fylgiskjöl bókhaldsvegna áranna 2011, 2012 og 2013. Skýrði ákærði frá því að hann hafi verið meðleigusamning við fasteignafélagið Hof sem hafi lokið 1. september 2013. Þá hafihann gert nýjan samning um ógreidda leigu vegna ársins 2012 upp á þrjár tilfjórar milljónir sem hafi falist í því að ef félagið stæði í skilum meðleigugreiðslur maí til ágúst 2013 þá yrðu eldri skuldir felldar niður. Félagiðhafi greitt fjórum sinnum þrjú hundruð þúsund krónur. Fyrir dóminum taldiákærði að hluti af millifærslunum sem ákært er fyrir hafi farið til að greiðahúsaleigu. Þá kvað ákærði hvorki bókhald hafa verið fært síðustu tvö árin néskattframtölum eða ársreikningum verið skilað. Samkvæmt yfirliti úrstaðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra greiddi Signature húsgögn ehf. staðgreiðslufrá júní til nóvember 2012 vegna launa ákærða. Engin staðgreiðsla var greiddárin 2011 og 2013. Skiptastjórifélagsins staðfesti fyrir dóminum að hann hafi ekki fengið tölvufært bókhaldfélagsins afhent né tölvu félagsins. Vitnið hafi ekki fengið afhentviðskiptamannabókhald, dagbók eða aðalbók.Fyrirliggur að ákærði tók peninga út af reikningi félagsins og millifærði ápersónulega bankareikninga sína á tímabilinu 1. febrúar 2011 til og með 1.október 2013, samtals 13.156.719 krónur. Ákærði gaf tekjur upp til skatts átekjuárinu 2011 frá Signature húsgögnum ehf. 1.440.000 krónur og á tekjuárinu2012 2.256.000 krónur. Engir launaseðlar voru útgefnir vegna þessara teknaákærða en þær voru dregnar frá þeim fjárhæðum sem ákærði millifærði eða tók útúr félaginu án þess að gera grein fyrir þeim greiðslum. Er því ákært fyrirfjárdrátt að fjárhæð 9.460.719 krónur. Ákærðijátaði fyrir dóminum að hafa millifært þær greiðslur eða tekið út af reikningifélagsins eins og greint er í ákæru en neitaði að um refsiverðaháttsemi hafiverið að ræða. Ákærði kvaðst hafa verið til að greiða sér laun, auk þess semhann hafi yfirfært greiðslur til sín í þeim tilgangi að greiða aftur húsaleigufyrir félagið, endurgreiða lán frá föður hans til félagsins eða sín persónulegaog til að greiða ýmsan útlagðan kostnað, sem ákærði hafi sjálfur lagt út fyrirfélagið. Lagði ákærði fram því til sönnunar afrit reikninga frá TVG-Zimsen ogEimskip sem stílaðir voru á ákærða persónulega. Kvað ákærði félagið hafa veriðí vanskilum hjá Tollstjóra svo ákærði hafi greitt persónulega fyrir flutning ávörum fyrir félagið. Hafi millifærslurnar m.a. verið endurgreiðsla til sínfyrir flutninga. Aðspurður hvort hann hafi fært þær greiðslur hans í þágufélagsins til bókar hjá félaginu kvaðst ákærði hafa greitt reikninga fyrirfélagið, rúmlega sjö milljónir, með peningum sem hann hafi fengið. Því sjáistengar millifærslur. Ákærði gat ekki gefið neinar frekari skýringar á því hvaðanþeir peningar komu. Þá hafi ákærði lagt sína bifreið til fyrir félagið og m.a.hafi félagið verið að greiða honum til baka fyrir rekstur bifreiðarinnar ogtryggingar. Hafi ákærða þótt það sanngjarnt. Engin akstursbók hafi verið haldinné annað utanumhald vegna notkunar bifreiðarinnar í þágu félagsins. Ákærði kvaðrétt að hann hafi ekki gert launaseðla vegna meintra launagreiðslna til sín ogfyrir dóminum svaraði hann því ýmist neitandi eða játandi að hann hafi haldiðviðskiptamannabókhald vegna úttekta sinna. Aðspurður í upphafi kvað ákærði aðhann hafi ekki gert viðskiptamannareikning í bókhaldi félagsins til að haldautanum greiðslur til sín.Í 1.mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er kveðið á um að dragi maðursér fjármuni eða önnur verðmæti,sem hann hefur í vörslum sínum, en annar maður er eigandi að, án þess þó aðverknaðurinn varði við 246. gr., þá skal hann sæta fangelsi allt að 6 árum.Signature húsgögn ehf. var sjálfstæður lögaðili með réttindi og skyldursamkvæmt lögum nr. 138/1994. Með því að millifæra eða taka út fjármuni afreikningum félagsins, án þess að gera grein fyrir þeim í bókhaldi félagsins,braut ákærði gegn 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga. Þráttfyrir fullyrðingar ákærða um að hann hafi verið að greiða sér laun áákærutímabilinu eða aðrar skuldir, þá var félagið, eins og rakið er að ofan,þegar komið í fjárhagslegan vanda, m.a. vegna opinberra gjalda o.fl. Þráttfyrir það nýtti ákærði sér aðstöðu sína og færði fé frá félaginu á sinnpersónulega bankareikning á löngu tímabili en lét hjá líða að greiða skuldirfélagsins. Þá koma skýringar á því að ákærði hafi verið að greiða föður sínumlán, leigugjald fyrir félagið eða greiða sér fyrir greiddan flutning á vörumfyrir félagið, fyrst fram fyrir dóminum. Telur dómurinn skýringar ákærða ogframburð hans fyrir dóminum um þettaótrúverðugan og að engu hafandi, enda hefur ákærði ekki fært nein gögnfram fyrir dóminum sem leiða líkur að trúverðugleika framburðar hans. Erframburður hans um þetta því að engu hafandi. Verður ákærði því sakfelldurfyrir þá háttsemi sem lýst er í ákærukafla I í ákæru.Ákærðijátaði fyrir dóminum að hafa ekki skilað ársreikningum fyrir félagið fyrir árin2011 og 2012 eins og lýst er í ákærukafla II. Samrýmist það gögnum málsins ogverður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi og er hún réttilega heimfærð tilrefsiákvæða.Ákærðineitaði fyrir dóminum að hafa ekki haldið tilskilið bókhald vegna áranna 2011og 2012. Fyrir dóminum kom fram að skiptastjóri kvaðst ekki hafa fengið önnurgögn við upphaf skipta en nótur og reikninga en samkvæmt ákæruvaldinu hafiekkert bókhald verið í þeim gögnum, sem það fékk frá skiptastjóra og því ekkihægt að leggja slík gögn fram. Í skýrslutöku hjá skiptastjóra, þann 23. október2013, er bókað að ákærði afhendi skiptastjóra fylgiskjöl bókhalds vegna áranna2011, 2012 og 2013, fimm möppur. Haft er eftir ákærða að félagið skuldaði ekkilaun. Þá kom fram hjá skiptastjóra fyrir dóminum að hann hafi ekki lagt hald átölvu félagsins. Eins og mál þetta horfir við, virðist ákærði hafa haft aðgangað tölvu félagsins eftir að félagið var úrskurðað gjaldþrota. Þá hefði ákærðaverið í lófa lagið að afhenda bókhaldsgögn við skýrslur hjá skiptastjóra eðalögreglu hafi þau verið til. Ákærði segir, aðspurður hjá skiptastjóra, aðenginn hafi séð um bókhaldið, að það hafi ekki verið fært síðastliðin tvö ár,skattframtölum vegna félagsins hafi ekki verið skilað né ársreikningum. Sagðiákærði einnig við skýrslutöku hjá lögreglu þann 3. júlí 2015 að það hafidregist síðustu tvö árin að gera upp, gera launaseðla og uppgjör. Ákærði kvaðstekki hafa verið með neinn bókara eða endurskoðanda seinustu tvö árin í rekstrieða 2011 til 2013. Þá kvað hann bókhaldið ekki hafa verið fært á viðunandi háttog hafi það verið á hans ábyrgð. Skiptastjóri félagsins kvað fyrir dóminum aðbókhaldsgögn sem hann fékk við upphaf skipta hafi einungis verið fylgiskjöl og reikningaren ekki önnur bókhaldsgögn. Telur dómurinn, með vísan til framburðar ákærða hjáskiptastjóra og lögreglu um að ekkert bókhald hafi verið haldin síðust tvö árfélagsins, trúverðugan og samrýmast þeirri fullyrðingu ákæruvaldsins að ekkertbókhald fyrir þessi ár hafi fylgt með fylgiskjölum bókhaldsins fyrir þettatímabil.Enginbókhaldsgögn voru lögð fram með gögnum málsins og ákærði hefur ekki lagt framnein gögn sem sýna fram á hið gagnstæða. Það hefði honum verið í lófa lagið þarsem tölva félagsins var ekki tekin úr hans höndum við upphafgjaldþrotaskiptanna. Verður ákærði því látinn bera hallann af því. Framburðurákærða nú fyrir dóminum, að hann hafi haldið tilskilið bókhald eins og honumbar sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra félagsins, er ótrúverðugur og íandstöðu við þann framburð sem ákærði gaf bæði hjá skiptastjóra og lögreglu.Verður framburður ákærða fyrir dóminum um annað að engu hafður. Telur dómurinnað ákæruvaldið hafi sýnt fram á að ákærði hafi ekki haldið tilskilið bókhaldeins og honum bar sem fyrirsvarsmanni félagsins. Í 1. mgr. 37. gr. laga um bókhald nr.145/1994 segir að brot gegn ákvæðinu teljist ætíð meiri háttar brot. Er það þvímeiri háttar brot ef maður færir ekki tilskilið bókhald fyrir sjálfan sig eðalögaðila þannig að hann uppfylli ekki kröfu laga í meginatriðum skv. 1. tl.Telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur umofangreinda háttsemi. Þá er háttsemi ákærða um að skila ekki ársreikningum,eins og hann gekkst við, réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Verðurákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi. Ákærði á sér engar málsbætur. Ákærðahefur ekki verið gerð refsing áður samkvæmt sakavottorði. Við ákvörðunrefsingar verður að líta til þess að ákærði var eini eigandi félagsins, stjórnarformaðurog framkvæmdastjóri með prókúru. Misnotaði hann aðstöðu sína með úttektum íáttatíu og fjögur skipti sem hann nýtti í eigin þágu. Þá hélt ákærði áframúttektum eftir að hann vissi að árangurslaust fjárnám hafði verið gert hjáfélaginu og eftir að ákærði hafði fengið tilkynningu um að krafist værigjaldþrotaskipta á félaginu. Var því um einbeittan ásetning ákærða að ræða. Er refsing ákærða, með hliðsjón af því sem aðframan er rakið, ákveðin fangelsi í tólf mánuði en rétt þykir að skilorðsbindarefsinguna og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði verður einnig dæmdur til að greiðaallan sakarkostnað sem er þóknun skipaðs verjanda hans, Vilhjálms H. Vilhjálmssonarhrl., 511.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ.Ákærði, Böðvar Friðriksson, sætifangelsi í tólf mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal húnniður falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðigreiði allan sakarkostnað sem eru málsvarnarlaunskipaðs verjanda hans, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 511.500 krónur. Hefurþá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 117/2002
|
Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti Vanaafbrotamaður Ökuréttarsvipting
|
Í samræmi við játningu Á var hann sakfelldur fyrir að hafa tvívegis ekið bifreið undir áhrifum áfengis og þrisvar sviptur ökurétti. Hafði Á margsinnis áður verið sakfelldur fyrir sams konar brot og var refsing hans ákvörðuð með hliðsjón af 72. gr. laga nr. 19/1940, en jafnframt vísað til 77. gr. sömu laga. Að öllu gættu þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði og var enn áréttað að hann skyldi vera sviptur ökurétti ævilangt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut til Hæstaréttar 6. mars 2002 dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 6. febrúar 2002 og dómi Héraðsdóms Reykjaness 28. sama mánaðar í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og að áréttuð verði ævilöng svipting ökuréttar hans. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 6. febrúar 2002 var ákærði sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni ID-363 tvívegis 16. maí 2001 undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti, annars vegar árla dags norður þjóðveg 1, Norðurlandsveg, uns lögregla stöðvaði aksturinn við bæinn Holtastaði, Austur-Húnavatnssýslu, og hins vegar síðdegis til norðurs um sama þjóðveg, skammt vestan gatnamóta Ólafsfjarðarvegar, þar sem ákærði missti stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún valt og hafnaði utan vegar. Þá var ákærði jafnframt sakfelldur með dómi Héraðsdóms Reykjaness 28. febrúar 2002 fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni TY-309 sviptur ökurétti frá Reykjavík um Reykjanesbraut uns lögregla stöðvaði aksturinn á Grindavíkurvegi. Er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í báðum héraðsdómunum, en með þeim var hann dæmdur samtals í sjö mánaða fangelsi. Í fyrrgreinda dóminum er sakaferill ákærða réttilega rakinn, en ráða má af þeim síðargreinda að héraðsdómara hefur verið ókunnugt um þann dóm. Vísaði hann því ekki til þess að tiltaka ætti refsinguna sem hegningarauka samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem rétt hefði verið að gera. Eins og rakið er í dóminum 6. febrúar 2002 hefur ákærði margsinnis verið sakfelldur fyrir akstur sviptur ökurétti, síðast með dómi Hæstaréttar 14. september 2000. Með akstri sínum 16. maí 2001 hefur ákærði enn á ný gerst sekur um ölvunarakstursbrot, en síðast var hann dæmdur 29. október 1997 fyrir slíkt brot í 30 daga fangelsi, og þá einnig fyrir akstur sviptur ökurétti. Með þeim dómi var jafnframt áréttuð ævilöng ökuréttarsvipting hans, en þá hafði hann 11 sinnum áður unnið til slíkrar sviptingar. Þegar litið er til hins langa og nær óslitna brotaferils ákærða, að því er varðar sams konar brot og hér eru til meðferðar, verður refsing hans ákvörðuð með hliðsjón af 72. gr. almennra hegningarlaga, en jafnframt vísað til 77. gr. sömu laga. Að öllu þessu gættu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Ákærði var, eins og að framan greinir, síðast dæmdur til ævilangrar sviptingar ökuréttar 29. október 1997. Hann hefur enn á ný unnið sér til ökuréttarsviptingar eins og krafist er í ákærum 16. ágúst og 12. september 2001 vegna ölvunaraksturs síns 16. maí sama árs. Verður enn að árétta með vísan til 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum að ákærði skuli vera sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Georgssonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Dómsorð: Ákærði, Ágúst Liljan Sigurðsson, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði skal vera sviptur ökurétti ævilangt. Ákvæði í hinum áfrýjuðu dómum um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Georgssonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. I. Mál þetta, sem þingfest var 29. nóvember 2001 og dómtekið 22. janúar sl., er höfðað með tveim ákærum Lögreglustjórans á Blönduósi á hendur Ágústi Liljan Sigurðssyni, kt. 021164-4889, Egilsgötu 30, Reykjavík, fyrri ákæran er dagsett 16. ágúst 2001 ,,fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 16. maí 2001 ekið bifreiðinni ID-363 undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti, til norðurs um þjóðveg 1, Norðurlandsveg, uns lögreglan stöðvaði akstur hans við bæinnHoltastaði, Austur Húnavatnssýslu. Teljast brot þessi varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðalaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 48/1997 og 1. mgr. 48. gr. umferðalaga, allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðalaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttinda sbr. 101. gr. umferðalaga, nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993, og 2. sbr. 3. mgr. 102. gr. umferðalaga, sbr. lög nr. 23/1998.” Seinni ákæran er dagsett 12. september 2001 ,,fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 16. maí 2001, um kl. 17:44, ekið bifreiðinni ID-363 undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti, til norðurs um þjóðveg 1, skammt vestan við gatnamót Ólafsfjarðarvegar, Glæsibæjarhreppi, þar sem ákærði missti stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún valt og hafnaði utan vegar. Teljast brot þessi varða við 1. sbr. 3. ,mgr. 45. gr. umferðalaga, nr. 50/1987, sbr. lög nr. 48/1997 og 1. mgr. 48. gr. umferðalaga, allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðalaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar sbr. 101. gr. umferðalaga, nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993, og 2. sbr. 3. mgr. 102. gr. umferðalaga, sbr. lög nr. 23/1998. Jafnframt er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar.” II. Málið var þingfest 29. nóvember 2001 og var seinni ákæran sem fengið hafði málanúmerið S-380/2001 í málaskrá dómsins sameinað þessu máli. Ákærði var færður til þings þann 22. janúar sl. og játaði skýlaust háttsemi þá sem í ákærum greinir. Verður málið því dæmt skv. 1. mgr. 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt framanrituðu telst sannað að ákærði hafa framið brot þau sem honum eru í ákærum gefin að sök og þar eru réttilega færð til refsiákvæða, enda eru ákærur í samræmi við gögn málsins. Sakarferill og niðurstaða. Ákærði á að baki langan afbrotaferil og hefur hann marg oft verið dæmdur til fangelsisvistar. Hann hefur frá árinu 1981 og þar til mál þetta var höfðað hlotið 31 refsidóm fyrir þjófnað, fjársvik, skjalafals, brot gegn 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eignaspjöll, nytjastuld,umferðarlagabrot, brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni og gegn lögum um skotvopn, sprengiefni og skotelda, auk þess að gangast fjórum sinnum undir dómsáttfyrir brot gegn umferðarlögum, áfengislögum og almennum hegningarlögum. Með dómum á eftirtöldum árum hefur ákærði verið sviptur ökurétti ævilangt 1983 og 1985, tvívegis 1989, þrívegis 1990, tvívegis árin 1993, 1994 og 1997. Þann 14. september 2000 staðfesti Hæstiréttur Íslands þriggja mánaða fangelsisdóm Héraðsdóms Reykjaness, en í því máli var ákærði sakfelldur fyrir réttindaleysi við akstur. Brot ákærða nú er margítrekað og þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar þar með talið 30.000 krónur í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns Sigurðar Georgssonar hrl. Halldór Halldórsson, dómstjóri kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, Ágúst Liljan Sigurðsson sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talið 30.000 krónur í málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Sigurðar Georgssonar hrl. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 14. janúar sl. á hendur Ágústi Liljan Sigurðssyni, kt. 021164-4889, Ásvallagötu 42, Reykjavík, "fyrir að hafa, þriðjudaginn 11. desember 2001, ekið bifreiðinni TY-309, sviptur ökurétti, frá Reykjavík og suður og vestur Reykjanesbraut þar til lögreglan í Keflavík stöðvaði akstur hans þar sem hann beygði inn á Grindavíkurveg. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar sbr. 100. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 57/1997." Er málið dæmt samkvæmt 125. gr. oml. en með skýlausri játningu ákærða þykir sannað að hann hafi framið brot þau sem honum eru gefin að sök og réttilega eru færð til refsiákvæðis í ákæru. Ákærði á að baki langan sakarferil. Við ákvörðun refsingar í þessu máli er litið til þess að hann hefur fimm sinnum sætt refsingu fyrir sviptingarakstur og nú síðast þann 14. september 2000, er hann sætti 3 mánaða fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 48. umferðarlaga. Þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin 4 mánaða fangelsi. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði, Ágúst Liljan Sigurðsson, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar.
|
Mál nr. 450/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 15. mars 2000 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald, en til vara að því verði markaður skemmri tími. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 128/2016
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 16. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 15. mars 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 16. febrúar 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, fæddur [...], skuli sæta farbanni, allttil þriðjudagsins 15. mars 2016, kl. 16:00.Í greinargerð lögreglustjóra segir að hannhafi haft til rannsóknar stórfellt fíkniefnalagabrot er varðarinnflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Þann 22.september sl. hafi meðkærði Y komið hingað til lands ásamt erlendri konu ábifreiðinni [...] með ferjunni Norrænu. Lögreglan hafi haft eftirlit meðbifreiðinni þar sem henni hafi verið ekið til Reykjavíkur og þaðan tilKeflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september. Föstudaginn 25. september hafimeðkærði Y farið með flugi frá Íslandi, en hann hafi skilið bifreiðina eftir ábifreiðastæði við Keflavíkurflugvöll. Meðkærði Y hafi komið aftur til landsins28. september og sótt bifreiðina. Kærði hafi einnig komið með flugi tillandsins þennan sama dag og hafi þeir ekið á sitt hvorri bifreiðinni sem leiðlá inn í [...] að gistiheimili við [...] í [...]. Þar hafi hann hitt meðkærða Yog þeir báðir verið handteknir af lögreglu stuttu eftir komu þeirra íhúsnæðið. Bifreiðin sem meðkærði Y hafiekið hafi verið haldlögð af lögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni sem hafi verið búið að felaí bifreiðinni. Alls hafi fjórir aðilar verið handteknir vegna málsins og hafiþeir allir sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar þess. Kærði hafi neitaðsök við fyrstu skýrslutöku hjá lögreglu. Hann hafi nú játað það að hafa tekiðþátt í því að flytja inn ofangreinda bifreið en hann kvaðst ekki hafa vitað aðí bifreiðinni væru falin fíkniefni. Hann hafi lýst fyrir lögreglu hvernig skipulagninguinnflutningsins hafi verið háttað og að hann hafi áður tekið þátt ísambærilegum innflutningi. Hann hafi greint lögreglu frá því að tveirHollendingar hafi átt þátt í skipulagningu innflutningsins. Aðspurður hafi hannsagt hlutverk sitt hafa verið að koma til landsins, fjarlægja það sem hafiverið í bifreiðinni og afhenda aðila við [...]. Hann hafi síðan átt að fáskilaboð varðandi peningagreiðslu fyrir sinn þátt. Hann hafi einnig upplýstlögreglu um það að hann hafi nokkrum sinnum hitt samverkamenn sína á fundum íHollandi, áður en haldið hafi verið til Íslands, þar sem ferðin hafi veriðskipulögð. Kærði þyki veraundir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi.Að mati lögreglu er meint aðild kærða mikil en hún er talin tengjastskipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Um mjög mikið magnhættulegra fíkniefna sé að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt ogþess eðlis að rétt hafi verið talið að tryggja að kærði gengi ekki laus á meðanmál hans er til meðferðar. Telja verði að ef sakborningur, sem orðið hefuruppvís að jafn alvarlegu broti og kærði sé látinn laus áður en máli lýkur meðdómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings.Metur lögregla það svo að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála sé fullnægt í því máli sem hér um ræðir en staða kærða þyki sambærilegstöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr.736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar semsakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna þegar legið hafi fyrir sterkur grunur um beina aðild aðinnflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Kærði hafi sættgæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, nú síðast meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-[...]/2015, en sá úrskurður hafiverið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafi lögregla talið, ísamræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að úrskurðahann áfram í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafi verið farið fram á og kærði verið íkjölfarið úrskurðaður í farbann og sá úrskurður verið staðfestur með dómiHæstaréttar. Því sé farið fram á að kærði verði úrskurðaður íáframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en á því sé byggtað skilyrði 2. mgr. 95. gr. séu uppfyllt. Jafnframt telur lögregla að fyrirhendi séu skilyrði til að úrskurða kærða í farbann á grundvelli b-liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008. Kærði sé erlendur ríkisborgari og hafi engin sérstöktengsl við landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hann reyni að komast úrlandi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar. Að mati lögreglu sébrýnt að tryggja nærveru kærða á meðan mál hans er til meðferðar fyriryfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanniþar til mál hans er til lykta leitt. Rannsókn lögregluhafi að hluta til verið unnin í samstarfi við erlend yfirvöld þar sem óskaðhafi verið eftir húsleitum og skýrslutökum. Rannsóknin sé nú á lokastigi ogverði málið sent héraðssaksóknara á næstu dögum. Til rannsóknar séætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðaribreytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til að úrskurðakærða í farbann sé vísað til b-liðar 1.mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr. sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Með vísan til alls framangreinds og framlagðra gagna málsins sé þessbeiðst að krafa lögreglustjóra um farbann nái fram að ganga. Meðdómi Hæstaréttar 21. janúar 2016 í máli nr. 49/2016 var kærða gert að sætafarbanni til dagsins í dag á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr.95. gr. sömu laga. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þess að ekkiséu lengur fyrir hendi skilyrði til að kærða verði gert að sæta farbanni, enrannsókn málsins, sem hefur verið mjög umfangsmikil, er á lokastigi og verður máliðsent héraðssaksóknara á næstu dögum. Með vísan til framangreinds er fallist ákröfu lögreglustjóra um áframhaldandi farbann, eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sæta farbanni allt tilþriðjudagsins 15. mars 2016, kl. 16:00.
|
Mál nr. 165/2009
|
Stefnubirting Útivist Frávísun frá Hæstarétti
|
R ehf. var í héraðsdómi dæmt til að greiða P ehf. skuld. R ehf. áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar, en P ehf. lét málið ekki til sín taka. Talið var að á vottorði stefnuvotts um birtingu áfrýjunarstefnu kæmi ekki skýrlega fram hvort sá staður sem stefnan hafi verið skilin eftir á hafi verið stjórnarstöð P ehf. í skilningi 4. mgr. 85. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hafi ekki verið tiltekið hvort eða eftir atvikum hvernig maður sá sem hittist þar fyrir tengdist P ehf. eða fyrirsvarsmanni þess. Mestu var þó talið skipta að eftir hljóðan vottorðsins yrði ekki ráðið hvort áfrýjunarstefnan hafi í raun verið birt. Af þessum sökum var málinu vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2009 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Meðal gagna, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, er vottorð stefnuvotts um birtingu áfrýjunarstefnu, en það er ritað á eyðublað, sem áfrýjandi virðist hafa fyllt út að hluta og stefnuvotturinn síðan handritað texta á. Í þeim hluta vottorðsins, sem sýnist stafa frá áfrýjanda, segir að viðtakandi stefnunnar sé „Proventus ehf., Hrísateigi 17 í Reykjavík“, fyrirsvarsmaður hans sé „Slawomir Halian Kondonikolau, lögheimili í Póllandi“, en tilgreint heimilisfang sé „lögheimili“. Í reit með yfirskriftinni „fyrir hverjum birt“ er eftirfarandi handritað: „Þórður Sigurðsson neitaði að taka við stefnunni, en ég skildi hana eftir“. Í öðrum reit, sem ætlaður er upplýsingum um tengsl viðtakandans við þann, sem birting beinist að, er handritað „á starfstöð fyrirtækisins“. Loks er tiltekið í vottorðinu að þetta hafi verið gert að Hrísateigi 17 í Reykjavík þriðjudaginn 28. apríl 2009 kl. 19.40. Eins og framangreint vottorð stefnuvotts er gert úr garði kemur ekki skýrlega fram hvort á Hrísateigi 17 í Reykjavík sé að finna stjórnarstöð stefnda í skilningi 4. mgr. 85. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er í engu tiltekið hvort eða eftir atvikum hvernig áðurnefndur Þórður Sigurðsson tengist stefnda eða fyrirsvarsmanni hans. Mestu skiptir þó að eftir hljóðan vottorðsins verður ekki ráðið að áfrýjunarstefnan hafi í raun verið birt. Af þessum sökum er óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Áfrýjanda verður ekki dæmdur málskostnaður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. I. Mál þetta, sem dómtekið var 11. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 21. maí 2008, af Proventus ehf., Ármúla 15, Reykjavík, á hendur Römmum, hurða- og gluggasmiðju ehf., Þverholti 9, Mosfellsbæ. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.464.120 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af fjárhæðinni frá 28. desember 2007 til greiðsludags. Krafist er vaxtavaxta skv. 12. gr. vaxtalaga sem leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. II. Aðilar málsins gerðu með sér samning, sem frammi liggur í málinu á dskj. nr. 4, um leigu starfsmanna. Samkvæmt samningi skyldi stefnandi leigja stefnanda starfsmennina Adam Jaskolski og Roman Drosti til reynslu á tímabilinu frá 23. til 30. október 2007. Yrði stefndi sáttur við reynslu sína af starfsmönnunum myndi samningurinn framlengjast sjálfkrafa og gilda í sex mánuði frá 30. október 2007 til og með 29. apríl 2008. Ekki er ágreiningur með aðilum málsins að frá þessum samningi var gengið og hann undirritaður af fyrirsvarsmönnum aðila málsins. Þá liggur frammi í málinu óundirritað eintak af samningi milli aðila málsins á dskj. nr. 12, þar sem fram kemur að stefndi leigi af stefnanda starfsmennina Gunnar Rubin og Tadeusz Groth. Leigutími starfsmanna er samkvæmt þessum samningi sagður vera á reynslu frá 6. til 9. nóvember 2007, en yrði stefndi sáttur við reynslu sína af mönnunum þann tíma myndi samningurinn framlengjast sjálfkrafa og gilda í sex mánuði frá 6. nóvember 2007 til og með 5. nóvember 2008. Stefnandi krefur stefnda um greiðslu samkvæmt reikningi, sem hann segir vera tilkominn vegna leigu stefnda á starfsmönnum frá stefnanda. Samkvæmt reikningnum, sem frammi liggur á dskj. nr. 3, krefur stefnandi um greiðslu fyrir vinnu starfsmannanna Roman Drosti, Gunnar Rubin og Tadeusz Groth. Aðilar málsins eru sammála um að Adam Jaskolski hafi aldrei komið til starfa hjá stefnda. Þá greinir hins vegar á um að hvaða marki stefnandi hafi fullnægt skyldu sinni samkvæmt samningi á dskj. nr. 4 með því að leigja starfsmanninn Roman Drosti til stefnda, en stefndi heldur m.a. fram að starfsmaðurinn hafi aldrei starfað fyrir stefnda heldur fyrirtækið Pappi.is ehf. Þá heldur stefndi því fram að starfsmennirnir Gunnar Rubin og Tadeusz Groth hafi aldrei komið til starfa hjá stefnda. Við aðalmeðferð málsins gáfu tveir fyrirsvarsmenn stefnanda skýrslu fyrir dómi, sem og fyrirsvarsmaður stefnda. III. Stefnandi kveðst eiga kröfu á hendur stefnda byggða á reikningi sem sé tilkominn vegna leigu á starfsmönnum frá stefnanda. Reki stefnandi starfsmannaleigu og samkvæmt samningi aðila hafi stefndi leigt pólska starfsmenn af stefnanda. Í leigusamningi sé fjallað um starfslýsingu, samningstíma, vinnutíma, tímagjald, tímaskráningu, greiðslur, trúnað, tryggingar o.fl. Í lið um samningstíma komi fram að starfsmennirnir séu til reynslu frá 23. til 30. október 2007, þ.e. í eina viku. Verði stefndi ánægður með mennina framlengist samningstíminn sjálfkrafa og gildi í sex mánuði. Óski stefndi ekki eftir framlengingu á samningnum þurfi að segja honum upp með 14 daga fyrirvara, ella framlengist samningurinn ótímabundið og sé þá uppsagnarfrestur tveir mánuðir. Tímagjald sem stefndi hafi átt að greiða stefnanda hafi verið 2.200 krónur, auk virðisaukaskatts, fyrir hvern unnin tíma starfsmanns. Reikningur á dskj. nr. 4 sé vegna vinnu þriggja manna á tímabilinu 23. október 2007 til og með 8. desember 2007. Alls sé krafið um greiðslu tímagjalds vegna vinnu mannanna í 560 stundir á tímabilinu. Veittur hafi verið afsláttur frá því verði sem samið hafi verið um í samningi. Stefnandi vísar til meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, en reglan fái m.a. lagastoð í 45., 47. og 51. gr. laga nr. 50/2000 og 28. gr. laga nr. 42/2000. Um gjalddaga kröfu er vísað til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefndi við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Stefndi mótmælir því að hann hafi fengið starfsmenn á leigu frá stefnanda. Atvik hafi verið með þeim hætti að til hafi staðið að stefndi fengi starfsmenn á leigu frá stefnanda vegna verkefnis sem hann hafi ætlað að taka að sér. Af þeim ástæðum hafi samningur á dskj. nr. 4 verið gerður. Skömmu eftir undirritun samningsins hafi komið í ljós að ekki yrði af því verkefni á vegum stefnda og af þeim ástæðum hafi hann hætt við að leigja starfsmennina af stefnanda. Stefndi sé ekki með neina starfsemi og því enga starfsmenn í vinnu. Hafi hann því ekki haft þörf fyrir að leigja starfsmenn í vinnu. Annað fyrirtæki sem fyrirsvarsmaður stefnda hafi starfað fyrir, Pappi.is ehf., hafi því ætlað að taka umrædda starfsmenn á leigu, en þeir lítið sem ekkert skilað sér til vinnu og ekki nýst í þau störf sem fela hafi átt þeim. Þeir starfsmenn sem sendir hafi verið Pappa.is ehf. frá stefnanda hafi því unnið lítið sem ekkert á vegum félagsins og því hafi fyrirsvarsmaður stefnda gert ráð fyrir að engar kröfur yrðu vegna málsins. Þá hafi fyrirsvarsmanni stefnda ekki borist vinnutímaskýrslur sem reikningur stefnanda gæti verið byggður á og því síður slíkar skýrslur samþykktar af honum fyrir Pappa.is ehf. og hvað þá stefnda. Krafa stefnda um sýknu byggist aðallega á því að kröfunni sé beint að röngum aðila. Viðkomandi starfsmenn hafi aldrei starfað fyrir stefnda heldur Pappa.is ehf. og stefnanda verið fullkunnugt um það. Framlagður samningur milli stefnanda og stefnda hafi aðeins verið gerður með þeim fyrirvara að af þeim verkefnum yrði sem nýta hafi átt starfsmennina til. Það hafi ekki gengið eftir og starfsmennirnir því aldrei komið til stefnda. Stefnandi hafi á hinn bóginn leigt Pappa.is ehf. starfsmenn í stuttan tíma án þess að störf þeirra nýttust fyrir það félag og því hafi félagið neitað greiðslu fyrir leiguna. Krafa um sýknu byggist til vara á því að umkrafin stefnufjárhæð sé röng og þeir starfsmenn sem krafist sé leigugjalds fyrir hafi ekki innt af hendi þá vinnutíma sem reikningurinn byggist á. Auk þess hafi þeir ekki uppfyllt neinar kröfur hvað varði menntun og hæfni í starfi svo sem lofað hafi verið af stefnanda. Því eigi stefnandi ekki rétt á greiðslu í samræmi við stefnukröfur. Af hálfu stefnda sé bent á að krafa stefnanda sé ekki studd neinum gögnum og sé byggt á því að til að fallast megi á stefnukröfur, eins og þær séu settar fram af hálfu stefnanda, þurfi stefnandi að framvísa tímaskýrslum samþykktum af stefnda. Því sé ekki til að dreifa í málinu. Þegar af þeirri ástæðu eigi að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Sé um þetta atriði m.a. vísað til samnings aðila, en stefnandi hafi ekki fylgt ákvæðum um skráningu og samþykki vinnutíma sem þar komi fram. Stefndi vísar til meginreglna kröfuréttar. Varðandi kröfu um málskostnað er vísað til laga nr. 91/1991. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi beini kröfu sinni að röngum aðila. Viðkomandi starfsmenn hafi ekki starfað fyrir stefnda heldur félagið Pappa.is ehf., sem fyrirsvarsmaður stefnda sé einnig fyrirsvarsmaður fyrir. Í máli þessu liggur frammi samningur á dskj. nr. 4 um leigu starfsmannanna Adam Jaskolski og Roman Drosti. Er ekki ágreiningur um að samningur þessi taki til stefnanda sem leigusala og stefnda sem leigutaka. Þá er ekki ágreiningur um að samningur þessi sé undirritaður af aðilum þessa máls. Ekki er neinum sönnunargögnum fyrir að fara um að aðilaskipti hafi orðið að samningi þessum að því er leigutaka varðar öðrum en staðhæfingum stefnda, sem stefnandi hefur mótmælt. Hefur stefnda með þessu ekki tekist sönnun þess að aðilaskipti hafi orðið að samningnum og að stefnandi beini þar með kröfu sinni að röngum aðila. Varakrafa stefnda er á því reist að umkrafin fjárhæð samkvæmt reikningi sé röng og að þeir starfsmenn sem krafist sé leigugjalds fyrir hafi ekki innt þá vinnutíma af hendi sem reikningurinn er byggður á. Samkvæmt samningi á dskj. nr. 4, undir lið um tímaskráningu, skyldi stefndi senda stefnanda útfyllt eyðublað með vinnustundum starfsmanns liðinnar vinnuviku í upphafi næstu viku á eftir. Skyldi vinnustundafjöldi staðfestur af verkstjóra stefnda eða öðrum sem staðfest gat þær fyrir hönd stefnda. Bærist skýrslan ekki á réttum tíma frá stefnda væri stefnanda heimilt að áætla tímafjölda og gera stefnda reikning í samræmi við það. Að því er starfsmanninn Roman Drosti varðar liggja á dskj. nr. 11 frammi vinnuseðlar sem skráðir eru á nafn Roman Drosti. Hefur fyrirsvarsmaður stefnda staðfest að hafa ritað undir vinnuseðla starfsmannsins og er tímafjöldi samtals 49 stundir. Að því er þennan starfsmann varðar er í starfslýsingu á dskj. nr. 4 við það miðað að starfsmaðurinn komi til starfa sem iðnverkamaður. Hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á að hann hafi gert aðrar sérstakar hæfniskröfur varðandi þennan starfsmann. Í ljósi þessa er reikningur á dskj. nr. 3 lögmæltur að því er varðar leigu á starfsmanninum Roman Drosti. Að því er kröfu stefnanda varðandi starfsmennina Gunnar Rubin og Tadeusz Groth varðar og sönnun þess hvort þeir hafi komið til starfa og innt samtals 511 vinnustundir af hendi í þágu stefnda á grundvelli samnings liggur fyrir að stefndi hefur í greinargerð viðurkennt að hafa fengið fleiri en einn starfsmann til starfa frá stefnanda. Þá lýsti fyrirsvarsmaður stefnda yfir í aðilaskýrslu að hann myndi eftir starfsmanninum Tadeusz og að starfsmaðurinn hafi unnið fyrir Pappa.is ehf. Loks liggja frammi á dskj. nr. 11 vinnuseðlar í nafni Tadeusz Groth og á dskj. nr. 14 yfirlit um tíma unna af Gunnar Rubin sem fram koma í skjali sem virðist vera tölvupóstur frá Gunnari til stefnanda 17. og 18. desember. Virðist sem tímar starfsmannanna hafi verið teknir saman á heildaryfirliti sem fylgir dskj. nr. 14. Þegar þessi gögn eru virt og litið er til þess að stefndi hafði sannanlega áður gert samning við stefnanda um leigu starfsmanna verður talið að stefnanda hafi tekist sönnun þess efnis að gerður hafi verið munnlegur samningur milli aðila þessa máls um leigu á starfsmönnunum Gunnari Rubin og Tadeusz Groth og að samningurinn hafi verið sama efnis og samningur á dskj. nr. 4. Þó svo heildaryfirlit um vinnutíma starfsmanna sem fylgir dskj. nr. 14 sé ekki alls kostar í samræmi við vinnuseðla í nafni Tadeusz Groth og tilgreinda tíma í tölvupósti Gunnars Rubin til stefnda verður í niðurstöðu að líta til þess að samkvæmt ákvæði um tímaskráningu í samningi aðila gat stefnandi áætlað tímafjölda starfsmanna bærust staðfestar skýrslur um vinnustundafjölda starfsmanna ekki á réttum tíma frá stefnda. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi látið stefnda í té skýrslur um vinnustundafjölda starfsmannanna í samræmi við samning aðila. Í því ljósi verður miðað við að stefnanda hafi verið heimilt að áætla vinnustundafjölda starfsmanna og að reikningur á dskj. nr. 3 sé byggður á slíkri áætlun. Í samræmi við þetta verða dómkröfur stefnanda teknar til greina. Reikningur á dskj. nr. 3 er með gjalddaga 21. desember 2007 og skráðan eindaga 28. desember 2007. Í stefnu miðar stefnandi við að gjalddagi reikningsins hafi verið 28. desember 2007. Í samræmi við 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 reiknast dráttarvextir samkvæmt III. kafla laganna af fjárhæðinni frá 28. desember 2007. Með vísan til þessara úrslita málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 200.000 krónur í málskostnað. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Rammar, hurða- og gluggasmiðja ehf., greiði stefnanda, Proventus ehf., 1.464.120 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. desember 2007 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 497/2004
|
Börn Forsjá Gjafsókn
|
M og K deildu um forsjá drengsins B, en auk hans áttu þau saman drenginn A og telpuna C. Við sambúðarslit vorið 2001 sömdu aðilar um að þau skyldu fara saman með forsjá allra barnanna, en að lögheimili þeirra yrði hjá K. Í mars 2003 flutti K með börnin til systur sinnar meðan hún beið eftir að fá úthlutað félagslegu húsnæði. Var þá ákveðið að B skyldi hafa lögheimili hjá M. Þegar K flutti í nýtt húsnæði sumarið 2003 óskaði hún eftir því að B flyttist aftur til sín, en því neitaði M. Höfðaði K þá mál þetta til að fá sér dæmda forsjá allra barnanna. Ekki var deilt um forsjá A og C, en í dómi var fallist á að M væri hæfari en K til að fara með forsjá B, sem þyrfti mikinn stuðning og aðhald. Var M því falin forsjá hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 2004. Hún krefst þess að sér verði dæmd forsjá sonar málsaðila, B, sem fæddur er 1997, að dæmt verði að stefnda beri að greiða meðlag með drengnum sömu fjárhæðar og barnalífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar er ákveðinn á hverjum tíma frá uppsögu dóms til fullnaðs 18 ára aldurs hans og að umgengni stefnda við drenginn verði ákveðin þannig að hann dveljist hjá stefnda aðra hverja helgi frá föstudegi til mánudagsmorguns, en umgengnin verði að öðru leyti eins og mælt var fyrir um í hinum áfrýjaða dómi. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppsögu hins áfrýjaða dóms fékk áfrýjandi Ágústu Gunnarsdóttur sálfræðing dómkvadda til að láta uppi álit um félagslegar aðstæður aðilanna, tengsl drengsins við þau og systkin sín og afstöðu hans til forsjár. Matsgerð var lokið 23. apríl 2005 og staðfesti matsmaðurinn hana fyrir héraðsdómi 4. maí sl. Í munnlegri skýrslu matsmannsins fyrir dómi kom meðal annars fram að hún sæi ekki brýna ástæðu til að breyta högum drengsins frá því, sem nú væri, enda fyndist henni honum líða vel. Að þessu athuguðu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Eftir atvikum verður málskostnaður fyrir Hæstarétti látinn falla niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 13. janúar sl. og dómtekið 27. október sl. Stefnandi er K. Stefndi er M. Stefnandi krefst þess að slitið verði samkomulagi hennar og stefnda um sameiginlega forsjá yfir börnunum A, B og C og að stefnanda verði falin forsjá þeirra til 18 ára aldurs. Hún krefst þess ennfremur að í dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar barnanna og þess foreldris sem ekki fær forsjá þeirra. Jafnframt krefst hún einfalds meðlags úr hendi stefnda með öllum börnunum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra, svo og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess að honum verði falin forsjá B og að stefnanda verði gert að greiða stefnda einfalt meðlag með drengnum eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins á hverjum tíma, frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs drengsins. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk 24,5% virðisaukaskatts af þóknun lögmanns stefnda. I. Í greinargerð stefnda gerði hann kröfu um forsjá allra barnanna. Þrátt fyrir þá kröfu varð ljóst frá upphafi málsins að ágreiningur málsaðila laut fyrst og fremst að forsjá sonarins B. Í því skyni að kanna afstöðu drengsins varð samkomulag um að dómari og Gunnar Hrafn Birgisson, sálfræðingur, ræddu við drenginn og samdi sálfræðingurinn skýrslu um það sem þar kom fram. Dómari hafði leitað sátta með aðilum með aðstoð sálfræðingsins og einnig leitaði sálfræðingurinn sátta með málsaðilum utan réttar, en árangur náðist ekki. Þá var Oddi Erlingsson, sálfræðingur, dómkvaddur, til að taka saman fræðilegt mat á forsjárhæfni málsaðila, tengslum þeirra við börn sín, tengslum barnanna innbyrðis og öðrum atriðum sem þýðingu hafa við úrlausn kröfu um forsjá, samkvæmt framlagðri beiðni lögmanns stefnanda. Þegar matsgerðin lá fyrir var, með hana til grundvallar, enn leitað sátta með málsaðilum. Sáttatilboð stefnda var að stefnandi fengi ein forsjá tveggja barnanna, A og C, en stefndi fengi einn forsjá B. Stefnandi gat ekki fellt sig við þetta en bauð sættir á þeim grundvelli að forsjá allra barnanna yrði áfram sameiginleg en lögheimili þeirra yrði hjá stefnanda. Stefndi, hinsvegar, taldi ekki grundvöll fyrir sameiginlegri forsjá. Við munnlegan flutning málsins féll stefndi frá kröfum, sem haldið var uppi í greinargerð, að honum yrði falin forsjá barnanna A og B. II. Aðilar málsins bjuggu saman í óvígðri sambúð, sem hófst um áramót 1992 og 1993. Í lok apríl 1993 fæddist þeim sonurinn A, B eignuðust þau í lok júní 1997 og C í aprílbyrjun árið 2000. Í stefnu segir að umönnun barnanna hafi frá fyrstu tíð verið umfangsmikil þar sem hvert þeirra um sig hafi greinst með einhver einkenni eða þroskafrávik og hafi meginábyrgðin á umönnun og öllu uppeldi barnanna hvílt á stefnanda. Með góðri meðferð og eftir því sem börnin hafa elst virðast A og C nánast alveg komin yfir fyrri þroskafrávik og sálræn einkenni. Hinsvegar glímir B, varanlega, við sértæka örðugleika. Að öðrum þræði eru þeir greindarfarslegir en jafnframt greinist hann misþroska og líkast til einnig með athyglisbrest. Stefnandi kveðst hafa verið talsvert heimavinnandi með börnin á sambúðartímanum þó hún hafi á tímabilum unnið hlutastörf. Vegna þarfar barnanna fyrir umönnun og mikils vinnuálag stefnda, sem hafi á tímabili rekið eigin [...] og einnig unnið [...] úti á landi, hafi málsaðilar sammælst um það að stefnandi ynni lítið utan heimilis. Um vorið 2001 slitu málsaðilar sambúð sinni. Á sambúðartímanum höfðu þau eignast fjögurra herbergja íbúð við [...] en þá íbúð yfirtók stefnandi við fjárskipti þeirra. Við sambúðarslitin ákváðu þau að fara sameiginlega með forsjá barna sinna og að lögheimili barnanna skyldi vera hjá stefnanda. Til þess að högum barnanna yrði sem minnst raskað við skilnaðinn dvöldu málsaðilar til skiptis, viku og viku í senn, hjá börnunum í íbúðinni í [...]. Þess á milli bjó hvort um sig hjá foreldrum sínum. Um vorið 2002 var þetta viku-viku fyrirkomulag lagt af. Þess í stað fóru börnin að dvelja hjá stefnda aðra hverja viku frá föstudegi til mánudagsmorguns. Nú er umgengni þannig háttað að börnin dveljast hjá því foreldri sem þau búa ekki hjá, aðra hverja viku frá föstudegi til mánudagsmorguns. Auk þess er B hjá stefnanda annan hvern fimmtudag og á sama tíma er A einn með stefnda. Stefndi á einnig frí annan hvern mánudag og þá er C oft ein með honum. Í mars 2003 seldi stefnandi íbúðina í [...] og flutti tímabundið inn til systur sinnar en í júní 2003 fékk stefnandi afhenta félagslega íbúð í [...] og þar býr hún nú með A, sem sækir [...]skóla, og C, sem sækir leikskólann [...]. Að mati stefnanda varð samkomulag málsaðila stirðara er leið á árið 2002 og segir hún stefnda hafa verið ósáttan við að hún flyttist með öll börnin til systur sinnar. Af því tilefni hafi stefndi farið fram á að B byggi hjá honum þar til stefnandi væri komin í eigið húsnæði. Málsaðilar gerðu því með sér samkomulag í mars 2003 þess efnis að B hefði lögheimili hjá stefnda. Þegar stefnandi var komin í eigið húsnæði, í byrjun júní 2003, óskaði hún eftir því við stefnda að skráningu lögheimilis B yrði breytt þannig að hann ætti fasta búsetu hjá sér en dveldist hjá stefnda með systkinum sínum aðra hverja helgi frá fimmtudegi til mánudags. Þessu hafnaði stefndi og skráði B í [...]skóla gegn vilja stefnanda. Í samkomulagi stefnanda og stefnda um lögheimili B stóð að samkomulagið gilti þar til annað þeirra eða þau bæði ákvæðu að því skyldi slitið. Með vísan til þessa ákvæðis fór stefnandi fram á það við Hagstofuna að hún breytti lögheimilisskráningu B, en þeirri kröfu var hafnað. Að mati stefnanda hefur B ekki aðlagast nýrri búsetu sem skyldi og einnig telur hún hann mjög ósáttan við að dveljast minna hjá henni en systkini hans geri. Hún hafi því ítrekað farið fram á það við stefnda, haustið 2003, að búsetu B yrði breytt í samræmi við samkomulag þeirra en stefndi hafi ekki verið til viðræðu um það. Þar sem grundvöllur sameiginlegrar forsjár hafi, með þessu, verið brostinn, taldi hún sig ekki eiga annarra kosta völ en að höfða mál á hendur stefnda til slita á sameiginlegri forsjá þeirra yfir börnunum. III. Þann 26. apríl sl. var Oddi Erlingsson, sálfræðingur, dómkvaddur til að meta forsjárhæfi aðila. Honum bar að skoða og meta persónulega eiginleika og hagi hvors um sig, svo og barnanna, tengsl aðila við börnin, tengsl barnanna innbyrðis og önnur þau atriði sem talin eru upp í ellefu liðum í athugasemdum sem fylgdu með 34. gr. í frumvarpi til barnalaga nr. 76/2003. Í matsgerð sinni gerir matsmaðurinn skilmerkilega grein fyrir viðtölum sem hann átti við málsaðila, börn þeirra og sambýliskonu stefnda, svo og niðurstöðum prófa sem hann lagði fyrir þau en dregur síðan saman helstu niðurstöður sínar. [...] [...] Að áliti matsmannsins er stefndi hæfari en stefnandi til að veita B þau uppeldisskilyrði sem séu drengnum fyrir bestu. Stefndi sé almennt styrkari en stefnandi, meira gefandi félagslega og tilfinningalega og hæfari til að takast á við dagleg viðfangsefni og vandamál. Í lýsingu matsmannsins á persónulegum eiginleikum og högum B segir að hann sé (þegar matið er unnið) í 1. bekk grunnskóla og mælist með greind í slöku meðallagi. Á forskólaaldri hafi hann verið greindur misþroska og hafi, í að minnsta kosti rúm tvö ár, verið í talþjálfun. Í umsögn talmeinafræðingsins komi fram að málþroski drengsins sé í slöku meðallagi og tryggja þurfi að hann fái skipulegt námsumhverfi vegna þess að hann truflist auðveldlega við nám og skólastarf. Í umsögn skólastjóra [...]skóla og umsjónarkennara drengsins komi fram að hann sé viðkvæmur en að hann hafi aðlagast skólastarfinu vel þrátt fyrir slaka einbeitingu og óróleika í kennslustundum. Honum líði vel í skólanum og hann eigi þar marga vini. Í sömu umsögn komi fram að stefndi hafi sinnt heimanámi B en misbrestur hafi verið á því þegar drengurinn hafi dvalið hjá móður. Í greiningu hjá sálfræðingi [...]skóla vorið 2004, hafi komið í ljós að drengurinn glími við mikla námsörðugleika, líklega athyglisbrest og þarfnist sérkennslu, svo og mikils stuðnings og aðhalds við heimanámið. Matsmaðurinn segir sjálfsmynd B góða, honum líði almennt vel og samskipti við jafnaldra, kennara og foreldra séu góð. Honum finnist gaman í skólanum, hann æfi fótbolta og finnist hann eiga marga vini þar sem hann býr hjá stefnda. Þar virðist drengurinn nokkuð ánægður og félagslega vel settur auk þess sem aðstæður hans þar séu öruggar og hann njóti skilnings varðandi sérþarfir sínar. Í umfjöllun matsmanns um tengsl málsaðila við B segir að stefnandi telji drenginn háðan sér en erfitt sé að ráða við hann. Hún treysti sér ekki til að setja drengnum mörk, kenni í brjósti um hann og gefi eftir þegar hann þurfi á festu að halda. Af öllum börnunum finnist henni erfiðast að ráða við B og þegar bræðurnir séu báðir hjá stefnanda þá leysi hún spennuna með því að senda A til ömmu sinnar. Helstu rök stefnanda fyrir því að B búi hjá henni séu að hún vilji að börnin alist upp saman. Matsmaðurinn dregur einnig fram að vilji stefnanda til að hafa bræðurna saman virðist ekki haldast í hendur við getu hennar til að standa undir þeirri ábyrgð. Stefndi sé sammála stefnanda um það að B sé fyrirferðarmikill og erfiðara sé að ráða við hann en A, en stefndi leggi áherslu á að B þurfi mikið aðhald við heimanám, ólíkt bróðurnum. Matsmaður bendir á að tengslapróf sýni að tengsl B séu langsterkust við stefnanda. Drengurinn sé háður henni og treysti mest á hana til að fullnægja frumþörfum sínum. Þessi tengsl einkennist af gagnkvæmri hlýju og undanlátssemi stefnanda. Næst flest boðin á tengslaprófinu fái stefndi en þau séu mun færri og endurspegli meiri stjórnun af hans hálfu en komi fram hjá stefnanda, en boð til stefnda sýni einnig jákvæð umhyggjutengsl. Tengsl B við sambýliskonu stefnda séu einnig eðlileg miðað við hennar stöðu, lítil, en innihaldi bæði jákvæð og neikvæð tengsl. Matsmaðurinn gerir einnig grein fyrir því að í báðum viðtölum hans við B hafi komið fram vilji drengsins til að búa hjá stefnanda, en drengurinn nefni ekki að hann vilji ekki búa hjá stefnda. Drengurinn segist sakna stefnanda, hjá henni líði honum vel, einnig segist hann langa í skólann í hennar hverfi. Óbeinar væntingar drengsins til framtíðarinnar virðist þó vera áframhaldandi búseta hjá stefnda. Þar búi vinir hans, þar sjái hann sig fara í skóla í framtíðinni og sé sáttur við það. Matsmaðurinn telur að þessi staða drengsins kunni að leiða til töluverðrar togstreitu, en hann virðist þola álagið allvel, því honum líði vel bæði tilfinningalega og félagslega. Varðandi tengsl barnanna innbyrðis bendir matsmaðurinn á að A virðist taka mjög mikla ábyrgð á systkinum sínum. Það gangi mjög vel með C en illa þegar bræðurnir séu saman því C streitist á móti og hlýði A síður en C geri. Þetta samskiptamynstur komi þannig fram á tengslaprófi að A sé mjög ósáttur við bróður sinn en hinsvegar finnist B sem hann sé háður A. Ábyrgð A á systkinum sínum sé of mikil og meiri en æskilegt geti talist miðað við aldur hans og þroska. C virðist eiga eðlileg systkinatengsl við báða bræður sína, en B lýsi þó meiri spennu í samskiptum við hana en A geri. Af systkinunum virðist B vera sá sem eigi erfiðast með að láta sér líða vel í systkinahópnum. Að lokum segir matsmaður að B sakni fyrst og fremst stefnanda en ekki systkina sinna. Hann telur stefnanda vanmeta þörf B til að umgangast hana eina og ofmeta þörf drengsins til að vera með systkinum sínum. Stefnandi virðist vanmeta leiðandi hlutverk sitt í tengslum við hvert og eitt barna sinna, en leggi frekar áherslu á að börnin séu öll saman. Fyrir dómi sagði matsmaðurinn að ekki mætti einblína um of á niðurstöðurnar úr tengslaprófi B. Af viðtölum við drenginn mætti ráða að hann sæi sitt framtíðarheimili fyrir sér hjá stefnda. Þrátt fyrir tengslin við stefnanda mætti ekki líta svo á að áframhaldandi búseta hjá stefnda yrði drengnum svo mikið áfall að hann gæti ekki unnið úr því, enda sé stefndi miklu hæfari til að stýra börnunum en stefnandi. Flutningur til móður myndi veita drengnum tímabundna ánægju en það væri ekki vænleg frambúðarlausn fyrir drenginn vegna þess hversu mikla festu hann þurfi. Auk þess séu tengsl drengsins við eldri bróður sinn mjög stirð, þeir rífist mjög mikið. A taki ábyrgð á B, sem streitist á móti og A valdi því ekki að stýra bróður sínum. Hinsvegar sé nauðsynlegt fyrir B að vera áfram í góðu sambandi við stefnanda, fái stefndi forsjá drengsins. Matsmaðurinn taldi að allajafna væri gott fyrir systkini að alast upp saman, en taldi þó enga knýjandi þröf á því að bræðurnir A og B alist upp saman. Ennfremur taldi hann ekki auðvelt að ala þá upp saman vegna þess hversu ólíkir þeir séu. A hafi, vegna þarfa móður eða af öðrum ástæðum, fundið sig knúinn til að taka ábyrgð á systkinum sínum en megni ekki að taka ábyrgð á B. Auk þess sé sú ábyrgð sem A finnur til gagnvart bróður sínum ekki holl fyrir B. Nauðsynlegt sé að vinna með þessi samskipti drengjanna að dómsmálinu afstöðnu, svo og samskipti stefnanda og B. Við aðalmeðferð málsins gáfu málsaðilar skýrslur, svo og sambýliskona stefnda, D, einnig kennari B, E, en ekki þykir þörf á að rekja aðilaskýrslur og vitnisburði sérstaklega. IV. Stefnandi byggir sína kröfu um forsjá B á því að það sé honum fyrir bestu að henni verði falin forsjá hans, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, þegar fyrir liggi að forsendur fyrir sameiginlegri forsjá séu brostnar. Þegar metið sé hvað sé barni fyrir bestu verði að líta til framtíðar en byggja á fortíð. Stefnandi vísar til þess að hún hafi alla tíð annast börnin, þar með B, langt umfram stefnda sem hafi verið lítið heimavið á meðan sambúð þeirra stóð. Frá fæðingu barnanna hafi hún talsvert unnið heima og einungis tekið sér hlutastörf utan heimilis. Því hafi tengsl hennar við börnin orðið mjög náin og góð. B hafi verið veikur þegar hann var ungabarn og hafi stefnandi þurft að sinna honum mjög mikið. Telur hún það skýra þau sterku tengsl við hana sem B gefi til kynna á tengslaprófi. Stefnandi byggir einkum á því að tengsl B við stefnanda séu mikil og sterk, mun sterkari en tengsl drengsins við stefnda. Stefnandi vísar á bug þeirri niðurstöðu matsmannsins að hún sé lakari uppalandi en stefndi. Gögn málsins sýni að hún hafi sinnt, prýðilega, umönnun eldri drengsins, A. Hann hafi ætíð dvalist hjá stefnanda og sé nú félagslega vel settur og gangi vel í skóla, þrátt fyrir að hann hafi áður strítt við ýmis vandamál. Stefnandi sé því fyllilega í stakk búin til að veita B þann stuðning sem hann þurfi á að halda. Hún sé jafnfær stefnda til að sinna sérþörfum B. Í annan stað byggir stefnandi á því að það sé einlægur og skýr vilji B að búa hjá henni. Að mati stefnanda hafi það farið illa með drenginn að vera tekinn úr hópi systkina sinna, en þegar hann hafi sameinast þeim á ný muni togstreita milli bræðranna hverfa. Þessi togstreita stafi af því að B skilji ekki af hverju hann hafi verið skilinn frá systkinum sínum. Vilji hans til að flytja aftur til systkina sinna og stefnanda sé afdráttarlaus. Þegar vilji barns sé svona skýr, verði að leggja hann til grundvallar við mat á því hjá hvoru foreldra sinna barni sé fyrir bestu að alast upp. Þegar systkinahópurinn hafi sameinast á ný fái hann tækifæri til að verða samstilltari en hann hafi verið undanfarið. Stefnandi telur aðstæður sínar mjög góðar. Hún búi nálægt þeim stað þar sem málsaðilar hafi búið fyrir sambúðarslit sín, í því félagslega umhverfi þar sem B hafi alist upp. Þrátt fyrir að drengurinn hafi búið hjá stefnda síðastliðna 18 mánuði hafi hann verið í reglulegri umgengni hjá stefnanda og þekki heimili hennar og umhverfi þess mjög vel. Betra sé að leggja á drenginn skammvinna aðlögunarörðugleika að heimili stefnanda nú, heldur en að stuðla að áframhaldandi vanlíðan hans hjá stefnda. Að sögn kennara B virðist hann vera „hryggur í hjartanu.” Stefnandi telur að heildarmat á öllum þeim atriðum sem talin eru upp í greinargerð með barnalögum eigi að leiða til þeirrar niðurstöðu að stefnandi fái forsjá drengsins, þrátt fyrir að sú niðurstaða leiði til þess að hann verði tekinn úr því umhverfi sem hann hefur nú búið í um það bil eitt og hálft ár enda verði sú ráðstöfun farsælli fyrir drenginn til frambúðar. Þegar til framtíðar sé litið þá sé betra fyrir drenginn að sú breyting sé gerð nú heldur en að hann verði látinn vera áfram þar sem hann er, því vísbendingar séu um að honum líði ekki allt of vel hjá stefnda. Stefnandi telur rétt, hvernig svo sem forsjáin verði ákvörðuð, að umgengni verði sem líkust því sem verið hefur og aðilar hafa náð samkomulagi um. Vegna kröfu um meðlag vísar hún til 3. mgr. 57. gr. barnalaga. Stefndi byggir kröfu sína um að honum verði falin forsjá B á því að það sé drengnum fyrir bestu, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefndi byggir einkum á þeirri niðurstöðu matsmannsins að stefndi sé hæfari en stefnandi til að veita B þau uppeldisskilyrði sem séu drengnum fyrir bestu. B stríði við mikla námsörðugleika, líklega athyglisbrest og þurfi sérkennslu, svo og mikinn stuðning og aðhald við heimanám. Af framlögðum gögnum megi ráða að sá stuðningur sem B hafi fengið hjá stefnda hafi skilað árangri. Í framlagðri skýrslu talmeinafræðings komi fram að drengurinn truflist auðveldlega og því þurfi að tryggja honum skipulagt námsumhverfi. Þetta geti stefndi frekar veitt honum en stefnandi þar sem hún sé nú útivinnandi og þurfi að auki að annast tvö önnur börn. Ennfremur sé mikil spenna milli bræðranna og geti hún vart haft góð áhrif á umhverfi heimanámsins. Að auki vísar stefndi til þess að persónuleikabrestir stefnanda vinni gegn henni sem uppalanda. Samskipti hennar við börnin einkennist af undanlátssemi. Hún setji börnunum ekki mörk eins og þeim sé nauðsynlegt heldur ráði þau sér sjálf. Hjá stefnanda gildi engar reglur, til dæmis um tölvu- og sjónvarpsnotkun. Auk þess geti stefnandi ekki tekist á við spennuna í samskiptum bræðranna heldur leysi hún málið með því að senda eldri bróðurinn til ömmu sinnar þegar B sé hjá stefnanda í umgengni. Ljóst sé að stefnandi treysti sér ekki til að takast á við uppeldi beggja sona sinna. Drengjunum sé því fyrir bestu að búa ekki saman en njóta þess í stað ríkulegrar umgengni hvor við annan og við það foreldri sitt sem ekki hefur forsjána. Ekkert hafi verið lagt fram um það að hagsmunir barnanna krefjist þess að þau alist upp saman. Hvert og eitt barn eigi rétt á því að niðurstaða dómsins byggi á því sem því barni sé fyrir bestu. Stefndi telur sig næmari á þarfir barna sinna en stefnanda. Hann sé mun færari um að svara sértækum þörfum B en stefnandi og því sé B fyrir bestu að búa hjá stefnda. Ennfremur byggir stefndi á því að B búi við öruggar aðstæður hjá sér og sé félagslega vel settur þar. Í viðtali við sálfræðing hafi drengurinn lýst því að honum gangi vel í skóla, hann eigi ótal vini í nágrenni við heimili stefnda en fáa vini þar sem stefnandi býr. Drengurinn taki þátt í íþróttaskóla í hverfi stefnda og segist vilja halda því áfram. Auk þess sé drengurinn glaður í skólanum að sögn kennara hans. Stefndi telur að ekki eigi að leggja meintan vilja B til búsetu hjá stefnanda til grundvallar niðurstöðu málsins. Barnið sé of ungt og óþroskað og hafi ekki yfirsýn yfir aðstæður allar. Engin haldbær rök hafi verið lögð fram sem styðji að vilji barnsins eigi að ráða í þessu tilviki. Af framlagðri matsgerð megi ráða að afstaða B til búsetu hjá stefnanda sé reikul. Í viðtali við sálfræðing segist drengurinn vilja vera hjá móður, svo framarlega sem systkin hans séu ekki þar. Ekkert sé komið fram um það að drengurinn sé óánægður hjá stefnda. Þvert á móti sé B ánægður þar, honum gangi vel og hann lýsi stefnda sem bæði góðum og skemmtilegum. Stefndi byggir á því að hagsmunum B sé best borgið með því að hann búi áfram hjá stefnda. Þar líði drengnum vel og vegni vel í skólanum. Ekki sé því ástæða til að taka áhættu með því að breyta högum drengsins. Stefndi byggir kröfu sína um einfalt meðlag á 3. mgr. 57. gr. barnalaga. Að auki vill hann að umgengni við börnin verði óbreytt hvernig sem forsjáin verði ákveðin, og telur nauðsynlegt að hann fái sérstakan dag til umgengni með hvoru eða sérhverju barni sem hann fær ekki forsjá yfir. V. Að mati dómsins gátu aðilaskýrslur, vitnaleiðslur og málflutningur lögmanna ekki haggað niðurstöðu dómkvadds matsmanns þess efnis að stefndi væri hæfari en stefnandi til að veita B þau uppeldisskilyrði, sem honum væru fyrir bestu. Sú afstaða dómsins byggir á því að drengurinn stríði við varanlega þroskaskerðingu, sem kemur einkum fram í greindarskerðingu, misþroska og athyglisbresti. Vegna skerðingar af þessu tagi stríðir hann við námsörðugleika og þarf mikla aðstoð og aðhald. Þrátt fyrir að stefnandi sé hæfur uppalandi og tengslapróf sem B hefur farið í sýni að tengsl mæðginanna séu sterk, þá muni stefnandi ekki hafa sálrænan styrk og úthald til að veita drengnum það aðhald almennt og þann stuðning í námi sem honum sé nauðsynlegur til langframa. Á fyrstu stigum þessa máls var Gunnar Hrafn Birgisson, sálfræðingur, sérstaklega tilkvaddur til að ræða við B um það hvar drengurinn vildi búa og kom þar fram vilji B til að búa hjá stefnanda. Á síðari stigum málsins tjáði B dómskvöddum matsmanni, Odda Erlingssyni, sálfræðingi, að ósk hans væri sú að dvelja meira hjá stefnanda en verið hefur og að hann vildi raunar helst flytjast alveg til hennar en heimsækja stefnda öðru hverju. Þó var vilji hans mun reikulli í síðara viðtali við dómkvadda matsmanninn og virtist hann eiga erfitt með að gera fullkomlega upp á milli heimila foreldra sinna. Svör drengsins við fjölskyldutengslaprófinu sem matsmaðurinn lagði fyrir drenginn hnigu í sömu átt og afstaða drengsins í fyrra viðtali matsmannsins við hann. Þau lýstu því mati eða ósk drengsins að tengsl þeirra mæðgina væru sterk og gagnkvæm og talsvert innilegri en þeirra feðga. Hinir sérfróðu meðdómendur telja að þau viðhorf sem þarna koma fram hjá B verði að skoða út frá heildarstöðu drengsins og að meta verði þau með hliðsjón af eftirfarandi staðreyndum: B er tæplega sjö ára gamall þegar matsmaður ræðir við hann. Hann reynist hafa greindarþroska við neðri mörk meðallags, á í nokkrum námsvanda, er í þörf fyrir sérkennslu og sérstakan stuðning og aðhald í uppeldi. Hann hefur búið hjá stefnda í tæp tvö ár en var fyrst eftir skilnað foreldranna hjá þeim á víxl líkt og systkini hans. Saga bendir til að náin umönnunartengsl hafi snemma myndast milli drengsins og stefnanda, meðal annars vegna veikinda drengsins, og að honum sé tamt að líta á hana sem mikilvægt viðfang og uppsprettu jákvæðra kennda í nánasta umhverfi sínu. Hann nýtir sér þó aðra nákomna í sama tilgangi, þýðist stefnda til dæmis ágætlega, unir sér vel í umsjón hans og tekur þar eðlilegum framförum. Sú staðreynd, ásamt þekktum tilhneigingum barna í þessari stöðu til að sýna foreldrum sínum tryggð og ala með sér óraunsæjar vonir og langanir, vekur efasemdir um mat drengsins á eðli tengslanna við stefnanda. Við bætist sú niðurstaða dómkvadds matsmanns að persónulegir eiginleikar stefnanda séu síður til þess fallnir en eiginleikar stefnda að veita B þau uppeldisáhrif sem telja verður að drengnum séu fyrir bestu þegar til framtíðar er horft. Hér er einkum verið að vísa til eiginleika sem lúta að virkum jákvæðum afskiptum og ábyrgri forystu í uppeldisstarfi. Stefnandi lýsir sjálf erfiðleikum sínum við að ráða við drenginn og setja honum mörk, hún kennir í brjósti um hann og sýnir undanlátssemi þegar þörf er á festu. Samskipti B við systkinin einkennast af togstreitu, einkum milli þeirra bræðranna, og ábyrgðarkennd eldra bróðurins sýnist óhófleg þegar B er nærri. Á meðan stefnanda hættir til að vera undanlátssöm og jafnvel fráhverf sem uppalandi er stefndi almennt talinn styrkari einstaklingur og ábyrgari í hlutverki foreldris. Hann virðist fær um að gefa meira af sér félagslega og tilfinningalega og er hæfari til að takast á við dagleg viðfangsefni og vandamál. Reynslan sýnir einnig að stefndi er sjálfur fær um að annast drenginn þannig að vel fari. Hann hefur jafnframt góðan skilning á þörfum drengsins fyrir nærandi samskipti við stefnanda. Ljóst þykir að drengurinn hefur aðlagast vel og byggt upp jákvæð tengsl í umsjá stefnda, hann hefur tekið eðlilegum framförum síðustu misserin og ekkert bendir til annars en að tengsl þeirra feðga séu þroskavænleg. Þegar litið er til vilja barns í málum sem þessum þarf að hyggja að því á hverju hann byggist. Mikilvæg atriði koma hér við sögu svo sem aldur barns, andlegt atgerfi þess og raunsæi, hæfni þess til ígrundunar, yfirsýn þess yfir aðstæður sínar, sefnæmi, reynslu af foreldrum og stöðu í systkinahópi. B er aðeins 7 ára gamall en hefur um nær tveggja ára skeið átt í togstreitu um hvar hann eigi að búa. Hann er með frekar lága greind og vegna þessa og aldurs síns er sýnt að drengurinn hafi ekki yfirlit yfir aðstæður sínar eða geti gert á þeim raunsætt mat. Svör hans eru nokkuð tvíbent er hann lýsir yfir vilja til meiri tengsla við stefnanda en ekki við systkini sín; um leið kemur hvergi fram að hann lýsi yfir að hann vilji ekki vera hjá stefnda. Fram kemur í mati dómkvadds matsmanns að B virðist greinilega sjá sig tilheyra umhverfi stefnda hvað varðar skóla, íþróttir og vini. Á fjölskyldumynd teiknar hann sig með stefnda og konu hans en staðsetur stefnanda og systkini sín saman. Vilji drengsins er að mati dómsins eðlilega reikull og þroski hans stutt á veg kominn. Í ljósi alls þessa verður að efast um raunsæið að baki matsins sem drengurinn leggur á tengslastöðu sína. Því er það mat hinna sérfróðu meðdómenda að vilji B eins og hann er mældur með fjölskyldutengslaprófi í matsgerð eigi ekki að ráða ákvörðun um forsjá. Við skýrslutökur kom fram hjá stefnanda að höfuðröksemd hennar fyrir því að krefjast forsjár B væri að hún teldi að systkinin ættu að alast upp saman. Komið hefur í ljós að B virðist ekki líða sérlega vel í systkinahópnum. Mun þar einkum vega þungt að hann þolir ekki afskipti eldri bróður síns og bar matsmaður að þessi togstreita væri hvorugum drengnum holl og nauðsynlegt væri að aðstoða drengina við að bæta samskipti sín. Því er við að bæta að þrátt fyrir að stefndi færi með forsjá B þá munu samskipti systkinanna verða talsverð þar sem þau eru öll saman um hverja helgi frá föstudegi til mánudagsmorguns. Að ofangreindum atriðum virtum er það niðurstaða dómsins að það sé B fyrir bestu að stefndi fari með forsjá drengsins til 18 ára aldurs hans. Svo sem áður greinir féll stefndi frá kröfu sinni um forsjá yfir börnunum A og C. Þar sem kröfu stefnanda þar að lútandi er ekki lengur mótmælt og fram er komið að hún er hæfur uppalandi, verður stefnanda dæmd forsjá barnanna A og C. Þegar málsaðilar gáfu skýrslu fyrir dómi kom vel fram hjá þeim báðum að þau vildu, hvernig svo sem niðurstaða dómsins yrði um forsjá, að umgengni þess foreldris sem ekki hefði forsjána væri rúm. Undanfarið hefur umgengni verið háttað þannig börnin eru öll saman frá föstudegi til mánudagsmorguns, aðra hverja helgi fer B til stefnanda og er þar með systkinum sínum og aðra hverja helgi fara A og C til stefnda og eru þar með B. Málsaðilum hefur einnig samist svo, eftir að matsgerðin var lögð fram, að B færi til stefnanda annan hvern fimmtudag og á sama tíma væri A einn með stefnda. Að auki mun stefndi, sem á frídag annan hvern mánudag, oft fá að hafa C eina hjá sér þann dag. Einnig kom fram hjá málsaðilum að ákveðnar hefðir hefðu skapast um umgengni á stórhátíðum. Þær væru þannig að börnin væru hjá stefnanda á aðfangadag en færu til stefnda á jóladag, einnig væri hefð fyrir því að börnin dveldust aðra hverja páska hjá stefnanda. Að auki væri samkomulag um umgengni á sumarleyfistíma. Í stefnu er fyrirkomulaginu lýst mun ítarlegar en þar segir í kröfugerð um umgengni að börnin séu hjá stefnanda á aðfangadag, en hjá stefnda á jóladag frá kl. 10.00 til kl. 10.00 á annan í jólum. Einnig dvelji börnin hjá stefnda á gamlársdag en hjá stefnanda á nýársdag frá kl. 10.00. Aðra hverja páska dvelji börnin hjá stefnda frá kl. 10.00 á skírdag til kl. 10.00 á laugardeginum fyrir páska og aðra hverja páska dvelji börnin hjá stefnda frá kl. 10.00 á laugardeginum fyrir páska til kl. 18.00 á öðrum degi páska. Í stefnu er sumarleyfi ennfremur útfært þannig að stefndi hafi umgengni í 4 vikur samfellt á hverju sumri og jafnframt falli regluleg umgengni niður í 4 vikur samfellt í sumarleyfi stefnanda með börnunum. Í málflutningi lagði stefndi áherslu á nauðsyn þess að hann fengi í framtíðinni, eins og hann fái nú, sérstakan dag til að vera einn með A og sérstakan dag til að vera einn með C. Málsaðilar vildu að það fyrirkomulag umgengni sem skapast hefði héldist og töldu ekki þörf á að það yrði útfært í smáatriðum í dómsorði. Vegna þess hve samkomulag málsaðila, varðandi umgengni barnanna við það foreldri sem barn býr ekki hjá, hefur verið gott, ætti að nægja að mæla svo fyrir að sú rúma reglubundna umgengni sem málsaðilar hafa náð samkomulagi um, og börn þeirra hafa vanist og virðast sátt við, skuli halda áfram. Einnig ætti að nægja að mæla svo fyrir að þær hefðir sem gilt hafa um umgengni á stórhátíðum og á sumarleyfistíma skuli haldi sér. Vegna þeirrar réttarfarskröfu að dómsorð skuli vera svo skýrt að unnt sé að gera aðför á grundvelli þess, þykir þó ekki verða hjá því komist að gera ítarlega grein fyrir því hvernig umgengni barnanna við það foreldri sem ekki fær forsjá þeirra skuli háttað. Málsaðilar geta samið um annað fyrirkomulag umgengni, en það sem tilgreint er í dómsorði, en þó einungis þannig að hið breytta fyrirkomulag raski ekki hagsmunum barna þeirra. Báðir málsaðilar hafa krafist einfalds meðlags með því barni eða þeim börnum sem hvor um sig fær forsjá yfir, frá dómsuppsögu og þar til viðkomandi barn er fullra 18 ára. Með vísan til 53. gr. barnalaga nr. 76/2003 um framfærsluskyldu foreldra, 56. gr. um hverjir geti krafist meðlags, og 57. gr. um lágmarksmeðlagsgreiðslur er fallist á kröfur beggja málsaðila. Stefnanda ber því að greiða stefnda einfalt meðlag með B, að sömu fjárhæð og barnalífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar er ákvarðaður á hverjum tíma, frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs drengsins. Á sama hátt ber stefnda að greiða stefnanda einfalt meðlag með A frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs hans og einfalt meðlag með C, frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs stúlkunnar. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi með bréfi dómsmálaráðherra 31. mars 2004. Því greiðist gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talinn útlagður kostnaður, 624.000 krónur, vegna matsgerðar dómkvadds matsmanns, Odda Erlingssonar, sálfræðings og þóknun lögmanns stefndu, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 650.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Með vísan til 44. gr. barnalaga nr. 76/2003 er ákveðið að áfrýjun dómsins til Hæstaréttar fresti ekki réttaráhrifum hans. Dómurinn er kveðinn upp af Ingiríði Lúðvíksdóttur, settum héraðsdómara og Álfheiði Steinþórsdóttur og Þorgeiri Magnússyni sálfræðingum. DÓMSORÐ: Stefnandi, K, skal fara með forsjá A, sem er fæddur 26. júní 1993 og B, sem er fædd 6. apríl 2000, barna hennar og stefnda M. Stefndi, skal fara með forsjá B, sem er fæddur 29. júní 1997, sonar hans og stefnanda. B skal dvelja hjá stefnanda aðra hverja helgi frá föstudegi til mánudagsmorguns. A og C skulu dvelja hjá stefnda aðra hverja helgi frá föstudegi til mánudagsmorguns. A á rétt á að dveljast annan hvern fimmtudag hjá stefnda, til viðbótar við hefðbundna helgardvöl. C á rétt á að dveljast annan hvern mánudag hjá stefnda, til viðbótar við hefðbundna helgardvöl. B á rétt á að dveljast annan hvern fimmtudag hjá stefnanda, til viðbótar við hefðbundna helgardvöl. Börnin skulu öll dvelja hjá stefnanda á aðfangadag en hjá stefnda frá kl. 10.00 á jóladag til kl. 10.00 á annan dag jóla. Börnin skulu dvelja hjá stefnda frá kl. 10.00 á gamlársdag en hjá stefnanda frá kl. 10.00 á nýársdag. Umgengni á frídögum í dymbilviku og um páskahelgi skal skipt þannig að annað hvert ár dvelja öll börnin hjá stefnanda frá kl. 10.00 á skírdegi og fram til kl. 10.00 á laugardegi fyrir páska og næsta ár á eftir dvelja börnin hjá stefnanda frá kl. 10.00 á laugardegi fyrir páska til kl. 18.00 á öðrum degi páska. Stefnandi greiði meðlag til stefnda að sömu fjárhæð og barnalífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar er ákvarðaður á hverjum tíma, frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs B. Stefndi greiði meðlag til stefnanda með hvoru barni um sig, A og C, að sömu fjárhæð og barnalífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar er ákvarðaður á hverjum tíma, frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs hvors barns um sig. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn útlagður kostnaður vegna matsgerðar 624.000 krónur og þóknun lögmanns stefnanda, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns 650.000 krónur. Áfrýjun dómsins til Hæstaréttar frestar ekki réttaráhrifum hans.
|
Mál nr. 80/2017
|
Frelsissvipting Rán Eignaspjöll Ákæra Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
X og Y voru sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa ruðst inn á heimili A og svipt A og B frelsi sínu. Ákærulið gegn X er varðaði brot gegn 1. mgr. 257 gr. almennra hegningarlaga var vísað frá héraðsdómi þar sem ekki var ráðið af gögnum málsins að A hefði krafist þess að mál yrði höfðað vegna brotsins. Þá var ákærulið gegn X og Y er varðaði brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga einnig vísað frá héraðsdómi þar sem að verknaðarlýsing í ákæru var ekki talin uppfylla kröfur ákvæðisins um auðgunarásetning.Var refsing X ákveðin fangelsi í 12 mánuði og refsing Y fangelsi í 8 mánuði. Þá var þeim gert að greiða A miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og KarlAxelsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. janúar 2017 í samræmivið yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaðidómur verði staðfestur. Ákærðu krefjast þess aðallega aðhinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, til vara aðþeir verði sýknaðir, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefjastþeir þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til vara aðfjárhæð hennar verði lækkuð.Brotaþoli, A, krefststaðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfu sína.IÁkærðu reisa ómerkingarkröfu sínaá því að héraðsdómur hafi átt að vera fjölskipaður, sbr. 3. og 4. mgr. 3. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem fyrir hafi legið afdráttarlausneitun ákærðu og misvísandi framburður vitna. Í ljósi þeirrar háttsemi, semákærðu er gefin að sök í ákæru, var engin þörf á að héraðsdómur væri skipaðursérfróðum meðdómendum, sbr. 3. mgr. 3. gr. laganna. Í 4. mgr. sömu greinar erkveðið á um heimild dómstjóra, en ekki skyldu, til að ákveða að þrírhéraðsdómarar skipi dóm í málinu, ef ákærði neitar sök og dómari telur sýnt aðniðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegsframburðar fyrir dómi. Eins og mál þetta er vaxið eru ekki efni til að aðfallast á kröfu ákærðu um ómerkingu héraðsdóms af þeirri ástæðu að einnhéraðsdómari skipaði dóm í málinu í samræmi við meginreglu 2. mgr. 3. gr. laganr. 88/2008. Í annan stað byggja ákærðuómerkingarkröfuna á því að rökstuðningur héraðsdóms fyrir „heimfærslu háttsemi“til 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 „sé tæpur og engum gögnumstuddur.“ Af forsendum héraðsdóms fyrir sakfellingu ákærðu fyrir brot gegn 226.gr. almennra hegningarlaga verður ráðið að heildstætt mat fór fram á framburðiákærðu og vitna, svo og öðrum gögnum málsins, og að komist var að rökstuddriniðurstöðu um heimfærslu brots þeirra til áðurnefnds ákvæðis almennrahegningarlaga, sbr. f. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008.Í þriðja lagi reisa ákærðu kröfusína um ómerkingu á því að mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðarsé rangt, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Ekkert er fram komið í málinuum að niðurstaða héraðsdóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrirdómi sé rangt svo einhverju skipti um úrlausn málsins.Samkvæmt öllu framansögðu verðurkröfu ákærðu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms hafnað. IIÁkærða X er meðal annars gefið aðsök í máli þessu að hafa 3. mars 2015 slegið með hamri í veggi í íbúð brotaþolaað [...] í Reykjavík þannig að þeir skemmdust og er brotið talið varða við 1.mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 4. mgr. sömu greinar skal mál útaf brotum, sem í 1. mgr. getur, aðeins höfða að sá krefjist þess, sem misgerter við. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að brotaþoli hafi krafist þess aðmál yrði höfðað vegna brots gegn 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga.Verður þeim þætti ákærunnar því vísað frá héraðsdómi.Í ákæru er brotum ákærðu gegn226. gr. og 252. gr. almennra hegningarlaga lýst svo að þeir hafi sviptbrotaþola frelsi sínu í því skyni að fá hana til að skila munum, sem ákærðu„töldu að hún hefði stolið frá ákærða X.“ Í framhaldi af því er lýst ofbeldi,sem ákærðu beittu brotaþola, en síðan segir: „Í beinu framhaldi af því sem áðurer lýst tóku ákærðu ófrjálsri hendi og höfðu á brott með sér af heimili Atölvu, tölvuskjá og verkfæratösku.“Samkvæmt 252. gr. almennrahegningarlaga skal sá sæta fangelsi eigi skemur en 6 mánuði og allt að 10 árumsem með líkamlegu ofbeldi eða hótun um að beita því þegar í stað tekur af mannieða neyðir út úr manni fjármuni eða önnur verðmæti, kemur undan hlut sem veriðer að stela, eða neyðir mann til þess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert,sem hefur í för með sér fjárhagstjón fyrir þann mann eða aðra. Eftir 243. gr. almennrahegningarlaga skal því aðeins refsað fyrir þau brot, sem greinir í XXVI. kaflalaganna, að þau hafi verið framin í auðgunarskyni. Samkvæmt lögskýringargögnumer með auðgunarásetningi átt við að ásetningur brotamanns hafi verið sá að aflasér eða öðrum fjárvinnings á þann hátt að annar maður bíði ólöglega fjártjón aðsama skapi. Í verknaðarlýsingu þeirri, sem að framan er rakin, er ekki lýstauðgunarásetningi samkvæmt 243. gr. almennra hegningarlaga, sbr. orðalagið „semákærðu töldu að hún hefði stolið frá ákærða X“, heldur ber lýsingin þvert ámóti með sér að ákærðu hafi verið í góðri trú um að munirnir væru í eigu ákærðaX. Þar sem auðgunarásetningur er skilyrði þess að brot verði fellt undir 252.gr. almennra hegningarlaga og verknaðarlýsing í ákæru samrýmist að því leytiekki broti gegn þeirri lagagrein verður þessum þætti málsins einnig vísað fráhéraðsdómi. Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verða ákærðu sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 226. gr. almennrahegningarlaga.Ákærða X var með dómi 29. apríl2015 gert að sæta fangelsi í þrjá mánuði, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir brotgegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og þá var hann með dómi 4. maí2016 sakfelldur fyrir brot gegn sömu lagagrein, en ekki gerð sérstök refsing.Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga verður áðurnefndur skilorðsdómur tekinnupp og málin dæmd í einu lagi eftir reglum 78. gr. laganna. Þá verður refsingákærða X ákveðin innan takmarka þess hegningarlagaákvæðis, sem þyngsta hegningusetur, sbr. 2. mgr. 77. gr. laganna. Að þessu virtu og með vísan til 1., 3. og6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga errefsing ákærða X ákveðin fangelsi í 12 mánuði og refsing ákærða Y fangelsi í 8mánuði. Vegna alvarleika brots ákærðu eru ekki efni til að skilorðsbindarefsingu þeirra.Ákvæði hins áfrýjaða dóms umbætur til handa brotaþola verða staðfest. Dæma ber ákærðu, hvorn fyrir sig,til að greiða helming málsvarnarlauna verjenda sinna í héraði, eins og þau voruþar ákveðin, og óskipt helming annars sakarkostnaðar, sem þar var ákveðinn, aðöðru leyti en því að þeir verða dæmdir óskipt til að greiða þóknunréttargæslumanna, svo sem hún var ákveðin í héraði.Ákærðu verður gert að greiða aðhelming málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, sem ákveðinverða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, og óskipthelming annars áfrýjunarkostnaðar, að frátalinni þóknun réttargæslumannsbrotaþola fyrir Hæstarétti, sem þeim ber að greiða óskipt að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og segir í dómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar sakargiftir á hendurákærðu, X og Y, fyrir brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 oghvað varðar sakargiftir á hendur ákærða, X, fyrir brot gegn 1. mgr. 257. gr.sömu lagaÁkærði, X, sæti fangelsi í 12mánuði, en til frádráttar refsingu ákærða kemur gæsluvarðhald sem hann sættifrá 14. til 20. mars 2015.Ákærði, Y, sæti fangelsi í 8mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms umeinkaréttarkröfu A skulu vera óröskuð.Ákærðu greiði, hvor fyrir sig,helming málsvarnarlauna verjenda sinna í héraði og óskipt helming annarssakarkostnaðar, sem þar var ákveðinn, að öðru leyti en því að þeir greiðióskipt þóknun réttargæslumanna eins og hún var ákveðin í héraðsdómi.Ákærðu greiði, hvor fyrir sig,helming málsvarnarlauna skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti,hæstaréttarlögmannanna Kristjáns Stefánssonar og Stefáns Karls Kristjánssonar,620.000 krónur til hvors um sig, og óskipt helming annars áfrýjunarkostnaðar,38.890 krónur, að frátalinni þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrirHæstarétti, Sigurðar Arnar Hilmarssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur,sem þeir greiði óskipt. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2016 Málþetta, sem dómtekið var 7. desember 2016, var höfðað með ákæruhéraðssaksóknara, dagsettri 19. apríl 2016, á hendur: „X, kennitala [...], [...],Reykjavík og Y, kennitala [...], óstaðsettum í hús, fyrir brot gegn almennumhegningarlögum;Á hendur ákærðu báðum fyrirfrelsissviptingu og rán og að auki á hendur ákærða X fyrir eignarspjöll, „meðþví að hafa, þriðjudaginn 3. mars 2015 að [...] í Reykjavík, ruðst inn áheimili A fyrrum sambýliskonu ákærða X, og svipt A og B, sem þar var staddur,frelsi sínu í því skyni að fá A til að skila munum sem ákærðu töldu að húnhefði stolið frá ákærða X. Ákærði X veittist að A og henti henni á sófa þannighún lenti með hægri síðu á sófabríkinni og notaði líkamsþunga sinn til að haldahenni fastri, síðan henti ákærði X henni upp í sófann og þeir ákærðu báðirbundu hana á höndum og fótum með benslaböndum. Á meðan og í kjölfarið áframangreindu, ógnaði ákærði X henni með hamri, lagðist ofan á hana í sófanum,sló hana ítrekað í síðuna og tók hana margsinnis kverkataki og þrengdi aðþannig að hún náði ekki andanum og missti meðvitund í a.m.k. eitt skipti,einnig, í nokkur skipti, hélt ákærði X fyrir vit hennar þannig hún náði ekkiandanum og sló með hamri í veggi í íbúðinni þannig þeir skemmdust, en á samatíma hélt ákærði Y afsíðis, með því að ógna honum með hamri og hóta honumofbeldi ef hann skipti sér af. Í beinu framhaldi af því sem áður er lýst tókuákærðu ófrjálsri hendi og höfðu á brott með sér af heimili A tölvu, tölvuskjáog verkfæratösku. Er ákærðu yfirgáfu vettvang að [...]höfðu þeir svipt A og Bfrelsi sínu í rétt rúma klukkustund. Við árásina hlaut A maráverka, eymsli ogsár á hálsi, djúp för eftir band eða hálsfesti yfir öllum afturhluta hálsneðanverðum og rákir þar fram af til hliðanna og fram á háls, mar á barka,eymsli á barka og kjálka, skrapsár undir vinstra eyra og hægra megin á hálsi ogmar niður að miðju hægra viðbeini, mar á herðum, á vinstri öxl, yfir miðjuviðbeini vinstra megin ásamt hrufli og mar á brjóstkassa, mar og eymsli undirhægra brjósti og grunur um rifbrot, mar á mjaðmagrind, mar á vinstra læri ogmaráverka á kviðvegg. Brotákærðu X og Y teljast varða við 2. mgr. 226. gr. og 252. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og brot ákærða X auk þess við 1. mgr. 257. gr. sömulaga.Þess er krafist að ákærðu verðidæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.EinkaréttarkrafaAf hálfu A, kt. [...], er þesskrafist að ákærðu verði dæmdir til að greiða henni miskabætur óskipt (insolidum) að fjárhæð 3.000.000 kr. auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 3. mars 2015 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr.1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi ermánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu til greiðsludags. Þá er þess krafistað ákærðu verði dæmdir til að greiða óskipt (in solidum) kostnað vegnaatvinnutjóns, sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns, sbr. 1. mgr. 1. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993.“ Verjendurákærðu krefjast vægustu refsingar er lög leyfa sem eftir atvikum verði skilorðsbundinog hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. Þá krefjast þeir þess að bótakröfuverði vísað frá dómi en til vara að hún verði stórlega lækkuð. I.Málsatvik Þann [...] mars 2015 kom brotaþoli álögreglustöðina við [...] og lagði fram kæru á hendur ákærðu fyrir refsiverðbrot gagnvart sér sem hafi átt sér stað [...] mars 2015 á heimili hennar að [...]. Lýstihún atvikum svo að ákærði X, fyrrverandi unnusti hennar, hefði ráðist á sig meðnánar tilgreindum hætti. Taldi hún ástæðuna vera þá að hann hafi talið hanahafa brotist inn til hans. Brotaþoli kvað ákærðu hafa hjálpast að við að bindahana á höndum og fótum. Einnig hafi ákærði X lamið með hamri í vegg í íbúðinni.Ákærðu hafi að þessu loknu haft á brott með sér ýmsa muni úr íbúðinni.Brotaþoli kvað B hafa verið staddan í íbúðinni meðan á þessu stóð. Þá hafi C ogD komið áður en ákærðu fóru þaðan brott. Brotaþoli kvaðst ekki hafa leitað áslysadeild fyrr en nokkrum dögum eftir atvikið. Ískýrslu rannsakanda frá 13. mars 2015 segir að áverkar hafi sést á brotaþolaframarlega á hálsi og viðbeini en þar hafi blætt undir húð. Brotaþoli hafi ekkisýnt áverka á höndum eða fótum. Þá staðfestir rannsakandi að brotaþoli hafihringt í hann 6. mars 2015 og leitað ráða vegna atviksins og hafi hún þá veriðhvött til þess að leita á slysadeild og leggja í kjölfarið fram kæru. Ídagbókarfærslu lögreglu vegna útkalls á heimili brotaþola þann 9. mars 2015 ergetið um ónæði ákærða X á heimilinu og ofbeldi eftir að sambandi þeirra lauk.Þá vísaði brotaþoli í samtal við rannsakanda 6. mars 2015. Þann19. mars 2015 var tekin skýrsla af brotaþola á heimili hennar auk þess semvettvangur var myndaður. Í íbúðinni mátti m.a. sjá ákomur á vegg yfir sófa ístofu, eins og einhverju hafi verið barið í vegginn. Í skýrslunni er haft eftirbrotaþola að ákærði hafi barið í vegginn með hamri, einnig að hún hafi hlotiðáverka á hálsi er ákærði X hefði þrengt að hálsi hennar en hálsmen hennar hafiorðið á milli. Þá hafi hún hlotið áverka á hné og höndum en þeir áverkar hafiverið farnir er hún leitaði á slysadeild. Í skýrslunni lætur rannsakandi þessgetið að brotaþoli hafi hringt í hann, sennilega 6. mars sl., og sagt að húnhefði verið svipt frelsi sínu og beitt ofbeldi. Hafi hún verið hvött til þessað leita á slysadeild og kæra málið. Ámeðal gagna málsins er læknisvottorð E, læknis á Landspítala-háskólasjúkrahúsi.Þar kemur fram að brotaþoli hafi leitað á bráðamóttöku 8. mars 2015 vegnalíkamsárásar sem hún lýsti frekar en fram kom frásögn hennar um að hún hefðim.a. verið bundin á höndum og fótum. Segir í vottorðinu að brotaþoli hafi veriðmjög skelkuð og sýnt mikil viðbrögð við öllum snertingum. Hún hafi verið með margamarbletti á hálsi og herðum, brjóstkassa, mjaðmagrind og vinstra læri, suma ástærð við hnefa. Mar/sár/hrufl/klórför hafi verið á hálsi vinstra megin og maryfir miðju viðbeini með hrufli. Mikið mar hafi verið yfir vinstra herðasvæði ogút á utanverða vinstri öxl. Mar og eymsli hafi verið framan á hálsi og barka ogupp undir höku, eymslin hafi verið mest framan á hálsi og undir kjálkavinklum,meira vinstra megin. Áverkar hafi verið eins og eftir kyrkingartak, hengingu.Djúpt far hafi verið eftir band eða hálsfesti yfir öllum afturhluta hálsneðanverðum og rákir þar fram af til hliðanna og fram á háls. Skrapsár hafiverið undir vinstra eyra (naglaför). Skrapsár, grunnt á hálsi hægra megin ogmar niður að miðju viðbeini. Stór marblettur/húðblæðingar á stærð við lófa meðeymslum hafi verið undir hægra brjósti og mikil rifjaeymsli við þreifingu oghreyfingu. Grunur hafi verið um rifbrot. Tveir marblettir hafi verið hvor sínummegin við mjaðmagrind hliðlægt. Margir stórir marblettir hafi verið á ölluframanverðu vinstra læri. Ljósmyndir voru teknar af áverkum. Ígögnum málsins er að finna tímasettar ljósmyndir úr öryggismyndavélum í [...].Þar má sjá ákærðu koma á stigagang hússins kl. 18:12 og fara upp í lyftu kl.18:15. Þeir koma aftur niður á stigaganginn með muni, m.a. tölvuskjá, kl. 19:21og með þeim C og D. ÁkærðiX var yfirheyrður hjá lögreglu 13. mars 2015. Hann kannaðist við að hafa komiðá heimili brotaþola umrætt sinn. Hann hafi tekið hluti sem hann átti en hannhafi ekki hótað brotaþola, beitt hana ofbeldi eða skemmt nokkuð. Ákærði varúrskurðaður í gæsluvarðhald þann 14. mars 2015. Einnig var með úrskurði 24.mars 2015 staðfest nálgunarbann sem honum var gert að sæta með ákvörðunlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu þann 20. mars 2015. Var honum meðákvörðun þeirri óheimilt að nálgast brotaþola í sex mánuði. ÁkærðiY var yfirheyrður þann 16. mars 2015. Staðfesti hann að ákærði X hefði sýntbrotaþola ógnandi hegðun og beitt hana aflsmunum, m.a. „sett hana ofan ísófann“. II. Verðurnú gerð grein fyrir framburðum ákærðu og vitna fyrir dómi við aðalmeðferðmálsins. Ákærði X kvaðst hafa farið heim til brotaþola umrætt sinn til þess aðsækja eigur sínar en brotaþoli hefði brotist inn til hans og stolið frá honumnánast aleigunni. Hugmyndin hafi verið hans en meðákærði hafi komið með honum.Tilgangurinn hafi verið sá að ræða við hana og fá eigur sínar tilbaka. Kvaðsthann þekkja aðstæður að [...]. Hann hafi hringt á bjölluna niðri og veriðhleypt inn en brotaþoli hafi ekki þekkt rödd hans. Fyrst hafi hann farið ígeymslu brotaþola og séð þar ýmis verkfæri sem hann taldi sig eiga en að þvíbúnu haldið upp í íbúðina. Brotaþoli hafi hleypt honum og meðákærða inn.Kannaðist ákærði þó við að hafa komið æðandi inn. Ákærða minnti að fleira fólkhefði verið á heimilinu þegar þeir komu. Brotaþoli hafi verið ósátt við að hannværi þangað kominn og kannaðist ekki við að eigur hans væru þarna. Hann hafihins vegar séð verkfærakassa sinn. Brotaþoli hafi brugðist illa við þegar hannhafi farið að týna saman hluti og rifið þá af honum. Kvaðst hann þá hafa ýtthenni í sófann í stofunni en hvorki lagt á hana hendur né bundið hana. Hafihonum, sem væri 120 kg., verið í lófa lagið að skaða brotaþola ef hann hefðiviljað. Þá hafi hann beitt röddinni valdsmannslega og notað ljót orð. Hafi hannviljað hemja hana og koma í veg fyrir að hún skipti sér af því sem hann væri aðgera. Hún hafi kastað hlutum niður af svölunum og hann hafi þurft að taka hanainn og loka svaladyrunum. Hún hafi sífellt verið að standa á fætur en hann hafiviljað að hún væri kyrr þar sem hún var. Hafi hann þurft að ýta henni niðurþrisvar til fjórum sinnum og síðan hafi hún verið „til friðs“ í sófanum.Áverkar sem vísað væri til í ákæru væru þó ekki eftir hann. Aðspurður kvaðsthann ekki hafa fylgst með því sem meðákærði gerði en hann hafi verið að ræðavið einhverja aðra auk þess sem hann hafi hjálpað honum við að tína samanverkfæri hans sem hafi legið um alla stofu. Hafi hann haft tóman bakpokameðferðis til að setja muni í. Ákærðikvaðst hafa komist í mikið tilfinningalegt uppnám þegar hann hafi séð að tölvasem hann átti hafi verið eyðilögð og harði diskurinn fjarlægður úr henni. Íhenni hafi verið efni sem hafði persónulegt gildi fyrir hann. Við að sjá þettahafi hann barið með hamri í vegg í íbúðinni. Vel megi vera að meðákærði hafi aðendingu tekið af honum hamarinn. Hann hafi brotnað saman og grátið en B, vinurbrotaþola, hafi tekið hann afsíðis og hughreyst hann. Þáhafi F komið þegar á leið og hafi ákærði sagt honum að vera til friðs eða farasvo að hann gæti lokið því sem hann væri að gera. Einnig hafi C og kærasta hansD komið en þau hafi hjálpað honum og meðákærða við að bera eigur hans út. Hannhafi ekki þekkt þetta fólk en allir hafi verið rólegir og haft skilning á þvíað hann væri að sækja eigur sínar. Ákærði kvaðst hafa farið með sjónvarp,tölvuskjá, fartölvu og verkfæri heim til sín. Hann kvað brotaþola hafa veriðfrjálsa ferða sinna. Aðspurðurkvaðst ákærði hafa verið undir áhrifum áfengis- og fíkniefna umrætt sinn.Ákærði kvað rangt sem fram kæmi í lögregluskýrslu að hann og brotaþoli hefðuátt í ástarsambandi eða verið saman. Um misskilning hafi verið að ræða en hannhafi einungis verið með brotaþola í „vernd“. Ákærði Y lýsti aðdraganda þess að hann fór með meðákærða á heimilibrotaþola. Hann kvaðst hafa boðist til að fara með meðákærða og taldi það veratil bóta því hann þekkti brotaþola vel fyrir. Hins vegar þekkti hann meðákærðaekkert fyrir. Meðákærði hafi vænt hana um að hafa stolið hlutum frá sér ogvildi fá þá tilbaka. Hafi það verið tölva, verkfæri og hugsanlega sjónvarp.Vitninu hafi ekki fundist allt með felldu. Hann hafi ekki vitað hvort meðákærðihafi átt þessa hluti en engar forsendur haft til að rengja hann. Hafi það veriðtölva, hugsanlega sjónvarp og verkfæri. Ákærðu hafi farið í geymsluna og þarhafi verið verkfæri sem meðákærði kvað sig eiga. Brotaþoli hafi hleypt þeim inní íbúðina og hafi hann haldið sig til hlés í forstofunni. Meðákærði hafi fariðað „gramsa“ í tölvu og þá hafi andrúmsloftið breyst. Kvaðst vitnið ekki muna„orðaskakið“ sem átti sér stað í kjölfarið. Hann hafi heyrt hamrinum beitt ogséð meðákærða lemja í vegg. Hann hafi tekið hamarinn af honum enda hafði hanntalað um það við hann upphaflega að hann vildi ekki að neinn yrði fyrir skaða.Brotaþoli hafi hins vegar verið með „fullmikil mótmæli og vesen“ miðað við aðmeðákærði átti hlutina og reynt að hindra hann í að taka þá. Hann kvað ákærðuekki hafa bundið brotaþola en kannaðist við að einhverjar stympingar hefðuverið á milli meðákærða og brotaþola. Meðákærði hafi e.t.v ýtt henni á sófannog hafi hann heyrt að hann vildi að hún sæti kyrr. Kvaðst ákærði þannigstaðsettur að hann hafi ekki séð fullkomlega það sem fram fór. Honum hafi ekki„staðið alveg á sama“ að vera þarna, fundist það óþægilegt og því ekki lagt sigfram við að fylgjast með því sem fram fór. Bhafi verið á staðnum fyrir og afskipti hans af honum hafi verið þau að ráleggjahonum að halda sig til hlés. Hafi ákærði tekið eftir því að hann var skelkaður.Aðspurður kvað hann það ekki hafa verið vegna þess að ákærði hafi verið ógnandiheldur vegna aðstæðna. Hann kunni þó að hafa verið ákveðinn við hann. Ákærðikvaðst ekki hafa hótað neinum með hamri en hann hafi tekið hamarinn afmeðákærða. Geti vel verið að hann hafi haldið á hamrinum í einhvern tíma. Ákærðikvaðst hafa hleypt C inn þegar hann kom og síðar F. Að lokum hafi ákærðu fariðmeð eitthvert dót meðferðis, m.a. verkfæratösku. Hann kvaðst hafa verið „nokkuðheill“ þegar þetta gerðist en hann væri alkahólisti og hefði nýlega farið ímeðferð. BrotaþoliA kvað B hafa verið gestkomandi hjásér þegar ákærðu ruddust inn á heimilið en dyrnar hafi verið læstar. Ákærði Xhafi hent henni á sófann og hún lent fyrst harkalega á sófabríkinni og síðan ísófanum. Hann hafi öskrað og lamið með hamri í vegginn fyrir ofan hana. Einnighafi hann lamið í hnéskelina á henni. Kvað hún ákærða hafa legið ofan á henniog verið að kæfa hana. Hann hafi haldið um háls hennar og einnig fyrir vitin.Hún hafi misst meðvitund eða dottið út nokkrum sinnum. Ákærðu hafi síðanfljótlega hjálpast að við að binda hana á höndum og fótum. Eftir það hafiákærði farið um íbúðina og tekið muni, m.a. tölvu, sjónvarp og verkfæri.Brotaþoli kvaðst muna eftir því að ákærði X fór að gráta og allt hafi farið íuppnám. Meðákærði Y hafi verið sallarólegur og sat í stól í stofunni. Brotaþoliman eftir því að ákærði hafi haldið B afsíðis í sjónvarpsholinu en frá þeimstað mátti sjá inn í stofuna. Ákærði Y hafi ógnað B. B hafi beðið þá um aðhætta og reynt að róa þá niður. Það hafi að lokum gengið eftir. F, sem hafiverið þarna fyrr um daginn, hafi komið í lokin og þá hafi hann losað böndin. Brotaþolikvað málið fyrst hafa snúist um peninga og fíkniefni sem hún átti að hafastolið af nafngreindum manni. Brotaþoli kvað það ekki rétt sem ákærði X segðiað hún hefði tekið muni frá honum. Hann hefði oft brotist inn til hennar ogtekið muni. Í þetta skipti hefði ákærði m.a. tekið tölvu sem hann gaf henni,einnig verkfæri úr geymslu og úr íbúðinni. Aðspurð kannaðist brotaþoli við að hafabrotist einu sinni inn til ákærða en hún hafi ætlað að endurheimta dótið sitt,hins vegar hafi lögreglan komið á staðinn og ekkert orðið úr því. Hún kvað þaðrangt að ákærði hafi verið að sækja eigur sínar til hennar umrætt sinn. Brotaþolikvaðst hafa verið í ágætu ástandi þegar atvik þessi áttu sér stað, þótt húnhefði drukkið bjór. Eftir þetta hafi hún fengið áfall. Hún hafi ekki getaðsofið ein og drukkið og neytt fíkniefna til að deyfa sig. B lýsti því er ákærðu komu með látum inná heimili brotaþola. Þeir hafi skipað honum inn í stofu og ákærði Y hafi staðiðyfir honum með slaghamar og sagt vitninu að halda kjafti. Ákærði X hafi hentbrotaþola í sófann og verið yfir henni. Man hann eftir því að hann barði uppundir hana og í bringu og taldi hana hafa legið á grúfu. Vitnið kvað brotaþolahafa verið „strappaða“ á höndum og fótum. Borin var undir vitnið lýsing hans ílögregluskýrslu á því hvernig ákærði X hefði veist að henni en samkvæmt þeirrilýsingu hafi hún legið á bakinu í sófanum, ákærði farið ofan á hana og tekiðhana kverkataki. Kvað hann atvik hafa verið með þeim hætti sem hann lýsti hjálögreglu en í dag myndi hann atvik ekki eins vel og hann gerði þá. Þá staðfestihann jafnframt að ákærðu hefðu í sameiningu bundið brotaþola og að ákærði Xhefði slegið með hamri í vegg. Aðspurður kvaðst hann hafa séð vel inn í stofunafrá þeim stað þar sem hann var og lýsti því nánar. Vitniðkvað brotaþola hafa verið „skíthrædda“ og hafi honum fundist fyrst og fremst áhenni brotið. Kvað hann ákærðu síðan hafa rótað í öllu og allt verið í rúst.Hann hafi náð að róa ákærða X með því að tala hann til. Hafi þeir farið afsíðisog hann talað við hann. Kannaðist vitnið við að ákærði hefði komist ítilfinningalegt uppnám og talað um tölvu og myndir af dóttur sinni sem hefðuglatast. Vitnið kvaðst hafa gist hjá brotaþola eftir þetta en hún hafi veriðmjög hrædd og ekki þorað, af ótta við ákærðu, að hafa samband við lögreglu eðaleyfa honum að tilkynna verknaðinn. C kvaðstmuna eftir því að hafa séð brotaþola í sófanum. Hún hafi verið bundin á höndumen þrír menn hafi verið í íbúðinni. Ákærðu hafi verið æstir og hann hafi reyntað róa þá niður. Hafi hann verið mjög „stressaður“. Þeir hafi tekið með sérhluti sem þeir sögðu að brotaþoli hefði stolið. D kvaðákærðu hafa verið í íbúðinni þegar hún og C hefðu komið þangað eftir að hafaskroppið út skömmu áður. Þá minnti hana að F hafi verið þar og setið í stól.Ákærðu hafi verið að taka saman dót, m.a. sjónvarp og tölvu sem brotaþoli áttiað hafa tekið hjá ákærða X. Vitnið kvað brotaþola hafa verið á sófanum og hafihendur hennar verið bundnar með böndum. Hún hafi verið reið út í ákærðu. Kvaðsthún ekki muna í dag hvort þegar hafi verið búið að binda brotaþola þegar húnkom eða hvort það gerðist á meðan hún var í íbúðinni. Þá man hún ekki hverleysti brotaþola en hafi greint frá því hjá lögreglu. Lýsti hún því að hún og Chefðu verið hrædd og þeim hafi verið bannað að fara. Taldi hún sig ekki hafagetað gengið út á þeim tímapunkti. F bar við minnisleysi og kvaðst hafaverið í neyslu á þeim tíma sem um ræðir. Minntist hann tilviks er hendurbrotaþola voru bundnar og að hann hafi klippt böndin af henni en gat ekki lýstatvikum að öðru leyti. Þá mundi hann eftir atviki er brotaþoli henti hlutumniður af svölunum. E, sérfræðingur á bráðamóttökuLandspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi, staðfesti vottorð sitt fyrirdóminum og fór yfir efni þess. Hann kvaðst muna vel eftir þessu atviki endahafi ástand brotaþola og viðbrögð við allri snertingu verið með þeim hætti.Hann kvað áverka hennar geta samræmst þeirri lýsingu sem hún gaf á því ofbeldisem hún var beitt en hann hafi ritað skýrsluna. Mundi hann eftir maráverkum áhálsi en greinilegt hafi verið að tekið hefði verið fast um háls hennar. Þáhafi hún verið mjög aum undir brjósti og var greind með rifbeinsbrot.Maráverkar hafi verið mjög dreifðir og hugsanlegt væri að sumir væru nýrri.Helst væri þá óvissa um áverka á öxl. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið eftiráverkum sem gætu hafa komið eftir bönd á höndum og fótum. III.Niðurstaða Ákærðu er gefið að sök að hafa ísameiningu brotið gegn 252. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940með háttsemi sinni á heimili brotaþola þann 3. mars 2015. Bera þeir á sama vegum að þeir hafi komið á heimilið í því skyni að endurheimta hluti sem ákærði Xkvað brotaþola hafa stolið frá sér einhverju áður. Óumdeilt er að ákærðu mættuá heimili brotaþola án þess að hafa boðað komu sína. Brotaþoli býr ífjölbýlishúsi og liggur ekki ljóst fyrir hver hleypti þeim inn á stigaganginn.Af útprentunum úr öryggismyndavélum fjölbýlishússins sést að ákærðu fóru fyrstinn í geymslu sem brotaþoli átti en ákærði X þekkti staðhætti. Fram kom hjáákærða X fyrir dómi að hann hafi séð verkfæri í geymslunni og hafi því vitað aðbrotaþoli væri með aðra muni sem hann hugðist endurheimta. Eftir það tóku þeirlyftu upp í íbúð brotaþola. Íverknaðarlýsingu í ákæru segir að ákærðu hafi ruðst inn á heimili brotaþola.Ákærðu og brotaþola og vitninu B ber hins vegar ekki saman um hvort þeim hafiverið hleypt inn í íbúðina en óhætt er að leggja til grundvallar framburðbrotaþola og B um að þeir hafi komið með miklum látum. Samræmist það einnigframburði ákærða X en ákærðu báðum var ljóst að þeir voru ekki aufúsugestir Óumdeilter að ákærði X krafði brotaþola um hluti sem hann vildi fá afhenta. Brotaþolineitaði hins vegar og reyndi að koma í veg fyrir að hann tæki saman hluti semhann taldi sig eiga. Leiddi það til þess að ákærði X gekk harðar fram eins oghann lýsti fyrir dóminum. Hér fyrir dómi viðurkenndi ákærði X að hafa veist aðbrotaþola með því að ýta henni ítrekað í sófann þar til hún hafi verið „tilfriðs“ en þessu lýsti brotaþoli, sem og vitnið B. Þá hafi hann verið ógnandi íorðum og gjörðum og hafi lamið með hamri í vegg. Á sama veg bar ákærði Y, þ.e.að ákærði X hefði veist að brotaþola með því að ýta henni í sófann og að hannhefði tekið af honum hamarinn eftir að hann sló í vegg til að koma í veg fyrirað hann beitti honum frekar. Afþessu má ljóst vera að í síðasta lagi á þessum tímapunkti vaknaði ásetningurákærða X um að beita ofbeldi og hótun um ofbeldi til að endurheimta munina ognaut hann aðstoðar meðákærða eins og nánar verður að vikið. Ákærðu bera hinsvegar á sama veg um að brotaþoli hafi ekki verið beitt frekara ofbeldi en lýsthefur verið hér að ofan af ákærða X. Að vísu kvaðst meðákærði Y ekki hafa séðgreinilega það sem fram fór vegna staðsetningar sinnar. Brotaþolilýsti á hinn bóginn fyrir dóminum frekara ofbeldi af hálfu ákærða X, nánartiltekið hvernig hann hafi slegið hana í síðuna á meðan hún lá í sófanum, tekiðhana kverkataki og haldið fyrir vit hennar. Þá bar hún að ákærðu hefðu áeinhverjum tímapunkti bundið hana á höndum og fótum með strappböndum.Framburður hennar um þetta ofbeldi fær stoð af vitnisburði B. Að mati dómsinser framburðurinn trúverðugur. Hann er í meginatriðum á sama veg hér fyrir dómiog hjá lögreglu. Þá gaf hún trúverðugar skýringar á því hvers vegna hún hefðiekki lagt fram kæru fyrr og dró ekki dul á að hún hefði neytt fíkniefna dagana áeftir. Framburður vitnisins B er sömuleiðis trúverðugur og er ekkert fram komiðsem er til þess fallið að rýra hann þrátt fyrir að tengsl hans við brotaþolaséu takmörkuð. VitninC, D og F báru um að brotaþoli hefði verið bundin á höndum þegar þau bar að garði.Ekkert er fram komið sem þykir draga úr trúverðugleika þeirra um þetta. C og Edvöldu um tíma á heimili brotaþola en voru samt sem áður ekki sérstaklegavinveitt henni eins og fram kom í skýrslu þeirra fyrir dóminum. Brotaþolileitaði á slysadeild þann 8. mars 2015 eða fimm dögum eftir að atvik áttu sérstað. Bar hún ýmsa áverka sem að mati læknisins sem skoðaði hana gátu samræmstþeirri lýsingu sem hún gaf á ofbeldi af hálfu ákærða X. Þá kvað hún ákærðu báðahafa bundið hana á höndum og fótum en engin áverkamerki var þar að finna. Fyrirdómi bar læknirinn að líklegt væri að smávægilegir yfirborðsáverkar sæjust ekkinokkrum dögum eftir árás. Þá væri erfitt að aldursgreina marbletti nákvæmlegaen almennt yrðu þeir dekkri eða litaðri eftir því sem frá liði.. Íljósi þess sem hér hefur verið rakið þykir framburður ákærðu um að brotaþolihafi ekki verið beitt frekara ofbeldi en X hefur sjálfur lýst ótrúverðugur.Hann er í ósamræmi við læknisfræðileg gögn málsins og trúverðugan framburðbrotaþola og vitna eins og áður er lýst. Þá er til þess að líta að óumdeilt erað ákærði X var í annarlegu ástandi og í miklum ham. Var hegðan hans með þeimhætti að meðákærða þótti ástæða til að grípa inn í eins og fram er komið. Dómurinntelur með vísan til ofangreinds sannað, að hluta til með játningu ákærða X, aðhann hafi beitt brotaþola því ofbeldi sem lýst er í ákæru að því undanskildu aðósannað er að hún hafi misst meðvitund í a.m.k. eitt skipti. Jafnframt telurdómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi í sameiningu bundiðbrotaþola á höndum og fótum en það fær stoð af framburði vitna og brotaþola. Þáer sannað með játningu ákærða X að hann hafi slegið með hamri á nánartilgreinda staði í vegg íbúðar brotaþola. Sú játning samræmist öðrum framburðieins og fram er komið. Þátelur dómurinn sannað að afleiðingar árásarinnar hafi verið þær sem í ákærugreinir að undanskildum áverka á vinstri öxl. Aðrar afleiðingar eru í samræmivið gögn málsins og framburð þess læknis sem skoðaði brotaþola á slysadeild. Dómurinntelur jafnframt sannað með framburði ákærðu að ákærði Y hafi staðið yfirvitninu B og gætt þess að hann hefði sig ekki í frammi á meðan ákærði Xveittist að brotaþola. Staðfesti brotaþoli þetta fyrir dóminum. Þá gaf vitnið Btrúverðuga lýsingu á því hvernig ákærði hefði haft í hótunum við hann og áeinhverjum tímapunkti haldið á hamri og verið ógnandi. Ákærði Y dró mjög úralvarleika hans þáttar hvað þetta varðar en viðurkenndi þó að hann hefði haldiðá hamri og að hann hafi gert sér grein fyrir því að B hefði haft ástæðu til aðóttast vegna þess ástands sem ákærðu höfðu skapað. Telur dómurinn sannað aðaðild ákærða Y fólst í framangreindu auk þess sem hann veitti meðákærðaliðsinni við að binda brotaþola. Ákærðusviptu brotaþola A og B bæði frelsi þann tíma sem þeir voru í íbúðinni eða írúma klukkustund. Höfðu þau bæði fulla ástæðu til þess að líta svo á að þaumyndu hljóta verra af ef þau reyndu að yfirgefa íbúðina. Ber í þessu sambandiað líta til atburðarásarinnar í heild og breytir hér engu þó að ákærði X hafiróast þegar á leið. Er ljóst að frelsissviptingin var liður í því að náverðmætunum af brotaþola og stóð hún yfir í nokkurn tíma. Þá er til þess aðlíta að önnur vitni sem komu í íbúðina eftir á upplifðu ástandið yfirþyrmandiog var sagt að hafa sig hæg. Einsog rakið hefur verið komu ákærðu báðir í þeim tilgangi að endurheimta muni semákærði X taldi vera sína eign og óumdeilt er að þeir höfðu á brott með sér þámuni sem tilgreindir eru í ákæru. Gekk ákærði Y út frá því að þessir hlutirværu eign meðákærða en bar þó um fyrir dómi að hann hafi ekki vitað það meðvissu. Hið sama kom fram hjá vitnunum C og D sem höfðu eftir ákærðu að munirnirværu eign ákærða X. Ákærði X gerði hins vegar ekki reka að því að sýna fram áað hann væri í reynd eigandi þeirra muna sem tilgreindir eru í ákæru. Breytirhér engu þó að brotaþoli hafi gert innbrotstilraun á heimili hans á árinu 2014.Munirnir sem ákærðu tóku voru á heimili brotaþola. Eru því löglíkur fyrir þvíað hún hafi verið eigandi þeirra eða haft lögmætar vörslur þeirra. Ákærði Xbraut á bak mótspyrnu brotaþola A með ofbeldi og ógnunum. Þá kom ákærði Y í vegfyrir að B gæti veitti henni liðsinni með ógnunum og hótunum. Þessum aðferðumbeittu ákærðu til þess að takast ætlunarverk sitt sem var að gera ákærða Xkleift að taka fyrrgreinda muni en ágreiningslaust er að það eru þeir hlutirsem í ákæru greinir. Í þessu felst tileinkunarásetningur og ásetningur tilauðgunar. Telurdómurinn að öllu ofangreindu virtu sannað að ákærðu hafi gerst sekir um samverknaðsem fólst í verkaskiptri aðild í ránsbroti og frelsissviptingu A og B.Jafnframt að ákærði X hafi gerst sekur um eignaspjöll umrætt sinn. Eru brotákærða rétt færð til refsiákvæða í ákæru.Ákvörðun refsingar Ákærði X hlaut dóm fyrir líkamsárássamkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga þann 29. apríl 2015. Brot hansnú voru framin áður en hann hlaut þann dóm, en þá var hann dæmdur í þriggjamánaða fangselsi, skilorðsbundið í þrjú ár. Ber því í samræmi við 78. gr.laganna að dæma honum hegningarauka sem er sú refsing sem kynni að hafa orðiðef dæmt hefði verið um öll brotin á sama tíma, sbr. 77. gr. laganna. Verðurdómur ákærða frá 29. apríl 2015 tekinn upp og ákærða gerð refsing í einu lagi,sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Vegna alvarleika verknaðar ákærða telurdómurinn ekki fært að skilorðsbinda refsinguna. Viðákvörðun refsingar er til þess að líta að um alvarleg brot var að ræða þar semnauðung og ofbeldi var beitt á heimili brotaþola þar sem hún mátti telja sigóhulta. Þá er litið til þess að um hátt stig ásetnings var að ræða og ákveðna stigmögnunþar til vitninu B tókst að tala ákærða til. Vísast í þessu sambandi til 1., 3.og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Einnig er litið til þess aðum samverknað ákærðu var að ræða, sbr. 2. mgr. 70. gr. laganna. Ímálinu er upplýst að ákærði og brotaþoli voru ekki sambýlisfólk. Ber þeimraunar ekki saman um hve náin tengsl þeirra voru í reynd. Við ákvörðunrefsingar verður ekki litið til 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Meðhliðsjón af því sem hér hefur verið rakið þykir refsing ákærða hæfilegaákvörðuð fangelsi í 18 mánuði. Tilfrádráttar refsivist ákærða kemur gæsluvarðhald hans frá14. mars til 20. mars2015. Sakarferillákærða Y hefur ekki áhrif við ákvörðun refsingar nú. Hann hefur ekki áður gerstsekur um hegningarlagabrot og er til þess litið. Fram kom hjá ákærða fyrir dómiað hann hefði farið í meðferð og neytti ekki fíkniefna í dag. Engin vottorð þvítil staðfestingar voru þó lögð fram og kemur því ekki til álita að líta tilþessa atriða. Tilrefsiþyngingar ber að líta til þess að um alvarleg brot var að ræða, framin áheimili brotaþola. Þá verður litið til stigs ásetnings ákærða en honum varljóst áður en hann lagði í umrædda för með meðákærða að til vandræða gætikomið. Engu að síður reyndi ákærði ekki að koma í veg fyrir það sem þar gerðistnema að litlu leyti og lét sér annað í léttu rúmi liggja. Varð aðild hans tilþess að það tókst að fullfremja ránsbrotið. Þá var það ekki fyrir hanstilstilli að meðákærði róaðist að lokum. Vísast í þessu sambandi til 1., 3. og6. tl. 1. mgr. 70. gr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga.Við ákvörðunrefsingar er jafnframt litið til 77. gr. laganna. Meðhliðsjón af því sem hér hefur verið rakið þykir refsing ákærða hæfilegaákvörðuð fangelsi í 12 mánuði. Bótakrafa Brotaþoli A hefur krafist miskabótaóskipt (in solidum) úr hendi ákærðu að fjárhæð 3.000.000 króna auk vaxta. Brotákærðu gegn 226. gr. og 252. gr. almennra hegningarlaga eru til þess fallin aðvalda brotaþola miska. Vegna þeirrar ólögmætu meingerðar á brotaþoli rétt ábótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Brotaþoli virðist hafa náðsér ágætlega af líkamlegum áverkum sínum og jafnað sig andlega en fyrst á eftirvar hún hrædd við ákærðu og afleiðingar legði hún fram kæru. Þykja miskabæturtil hennar hæfilega ákveðnar 850.000 krónur. Þá ber að dæma ákærðu til aðgreiða almenna vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af fjárhæðinni frá 3. mars 2015 til 15. júlí 2016 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Krafa brotaþolaer að öðru leyti ekki studd gögnum og verður þeim hluta hennar því hafnað. Samkvæmt1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, ber að dæma ákærðu tilgreiðslu sakarkostnaðar. Allt eins og í dómsorði greinir. SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði,X , sæti fangelsi í 18 mánuði. Frá refsivistinni skal draga gæsluvarðhaldsvistákærða frá 14. mars til 20. mars 2015. Ákærði,Y, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærðugreiði A 850.000 krónur óskipt með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001, frá 3. mars 2015 til 15. júlí 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. ÁkærðiX greiði málsvarnarlaun verjanda síns Jóns Bjarna Kristjánssonar hdl. 898.000krónur þar með talið fyrir störf hans á rannsóknarstigi. ÁkærðiY greiði málsvarnarlaun verjanda síns Stefáns Karls Kristjánssonar hrl. 955.000krónur þar með talið fyrir störf hans á rannsóknarstigi. Ákærðugreiði óskipt þóknun réttargæslumanns brotaþola Sigurðar Arnars Hilmarssonarhdl. 320.000 svo og þóknun réttargæslumanns á rannsóknarstigi Kára Valtýssonarhdl. 143.220 krónur svo og annan sakarkostnað 128.000 krónur.
|
Mál nr. 234/2006
|
Skaðabætur Líkamstjón Uppgjör Málsástæða Aðfinnslur Sératkvæði
|
M krafðist greiðslu skaðabóta úr hendi S vegna umferðarslyss sem hún varð fyrir 29. mars 2000. S hafði áður greitt M bætur á grundvelli örorkumats sem framkvæmt var í kjölfar slyssins. Naut M aðstoðar lögmanns við uppgjörið og var tekið fram í yfirlýsingu í tilefni greiðslunnar að með henni væri lokið öllum kröfum á hendur S vegna slyssins. Snemma árs 2004 lét M dómkveðja tvo menn til að meta á ný afleiðingar umferðarslyssins og mátu þeir afleiðingar slyssins mun meiri en gert var í hinu fyrra mati. Við rekstur málsins í héraði var óskað eftir dómkvaðningu yfirmatsmanna. Töldu þeir að tjón M vegna slyssins hefði verið vanmetið í upphaflega örorkumatinu en að hins vegar hefðu ekki orðið neinar ófyrirsjáanleg breytingar á heilsufari M eftir að það mat fór fram. Af þeim sökum var ekki talið að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um endurupptöku væri uppfyllt. Var S því sýknað af kröfu M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. maí 2006. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 4.163.425 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 29. mars 2000 til 18. júlí 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 326.038 krónum miðað við 8. mars 2001. Til vara krefst hann þess að stefndi greiði sér 2.206.272 krónur með sömu vöxtum og frádrætti. Til þrautavara krefst hann þess að stefndi greiði sér 1.841.875 krónur, enn með sömu vöxtum og frádrætti, en að því frágengnu 1.806.000 krónur með sömu vöxtum og frádrætti. Í öllum tilvikum er gerð krafa um málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Í stefnu til héraðsdóms gerði áfrýjandi kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi stefnda vegna tveggja umferðarslysa sem hún varð fyrir 29. mars 2000 og 20. október 2003. Var hún í báðum tilvikum ökumaður bifreiða sem vátryggðar voru hjá stefnda og byggði kröfur sínar á 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Málið var þingfest 9. september 2004 og fékk stefndi frest til 21. október sama ár til að skila greinargerð. Samkomulag varð með málsaðilum um uppgjör bóta til áfrýjanda vegna síðara slyssins og greiddi stefndi þær 20. september 2004. Upp frá því snerist málið aðeins um kröfu áfrýjanda til skaðabóta vegna slyssins 29. mars 2000. Hinn 8. mars 2001 greiddi stefndi áfrýjanda bætur vegna þessa slyss, samtals 326.038 krónur auk lögmannsþóknunar. Greiðslan var byggð á örorkumati sem Júlíus Valsson læknir hafði gert að beiðni beggja aðila 28. febrúar 2001. Áfrýjandi naut aðstoðar lögmanns á þessum tíma og var tekið fram í yfirlýsingu í tilefni greiðslunnar að með henni „er lokið öllum kröfum á hendur félaginu vegna slyssins.“ Áfrýjandi nefndi við málflutning fyrir Hæstarétti að ekki yrði séð að þáverandi lögmaður hennar hefði ritað nafn sitt á þessa yfirlýsingu og þar með væri ekki um fullnaðarkvittun að ræða. Þetta hafði ekki komið fram fyrr í málinu. Þvert á móti hafði það verið höfðað á þeirri forsendu að þáverandi lögmaður áfrýjanda hefði gefið umrædda yfirlýsingu fyrir hennar hönd, eins og reyndar gögn málsins benda eindregið til. Kemur þessi ástæða áfrýjanda því ekki til frekari skoðunar. Í hinum áfrýjaða dómi er tekinn upp orðréttur kafli úr mati Júlíusar Valssonar, sem hann auðkenndi með orðunum „samantekt og niðurstaða“. Á undan þeim kafla eru tveir kaflar sem hljóða svo: „Þau einkenni sem hún hefur í dag og sem hún rekur til umferðarslyssins í mars 2000 eru eftirfarandi: Þrálátir verkir í höfði og hálsi og vöðvabólgueinkenni frá herðum. Hún er með skertan snúning á höfði til hægri hliðar. Verknum í höfði og hálsi fylgir mikill stirðleiki, svimatilfinning og sjóntruflanir og suð fyrir hægra eyra. Oft verkjaleiðni niður í báða handleggi og dofi í fingrum 1-3 bilateralt en einnig 3 og 4 hægra megin. Oft verkir í báðum úlnliðum. Dofi og máttleysi í hæ. hönd. Hún þreytist mjög við langar setur og bókalestur og sjóntruflanir há henni talsvert við lestur. Einkennin versna í kulda. Henni finnst eins og þungt farg liggi á báðum herðum sínum. Hún tekur stundum parkódíntöflur en þær slá ekki á verkina. Eftir slysið hefur hún verið hrædd og óörugg í umferðinni. Læknisskoðun: Tjónþoli er í eðlilegum holdum. Við skoðun á hálsi kemur í ljós að það vantar um 2 fingurbreiddir upp á að haka nemi við brjóstbein þegar hún beygir höfuðið áfram og tekur þá í hálsvöðva og hnakkafestur að aftan. Það er greinilega skertur snúningur til hægri hliðar og er hámarkssnúningur til þeirrar hliðar um 40° miðað við 60° til vinstri. Við þá hreyfingu tekur í gagnstæða vöðvahópa á hálsi. Það eru talsverð eymsli í sternocleidomastoideusvöðvanum vinstra megin en einnig í vöðvafestum á processus mastoideus bilateralt. Það eru talsverðir vöðvabólguþrimlar í herðum báðum megin og við þrýsting þar á geislar fram verkur í handleggi. Það eru eymsli í hnakkafestum og yfir 3.-4. hálsliðum í miðlínu. Það eru einnig væg þreifieymsli niður eftir brjóstbaki. Sinaviðbrögð í griplimum eru eðlileg og hreyfingar í öxlum eru innan eðlilegra marka. Það vantar nokkrar gráður upp á innsnúning í hægri öxl. Það koma fram væg merki um miðtaugaheilkenni í hægri hönd með rýrnun á tenarhólfi hægra megin svo og jákvæðu Tinel´s og Phalen´s sign. Það er minnkaður gripkraftur í hægri hendi miðað við þá vinstri.“ Helstu niðurstöður Júlíusar Valssonar voru að varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins væri 5% en varanleg örorka engin. II. Snemma árs 2004 lét áfrýjandi dómkveðja tvo menn til að meta á ný afleiðingar umferðarslyssins. Þeir skiluðu matsgerð 14. júní 2004 og eru helstu niðurstöður hennar teknar upp í hinn áfrýjaða dóm. Matsmennirnir töldu að heilsufar áfrýjanda hefði versnað eftir að matið 28. febrúar 2001 var gert og varanlegur miski og varanleg örorka áfrýjanda vegna slyssins væri réttilega metin 20%. Byggðist málsókn áfrýjanda á þessari matsgerð. Stefndi mótmælti niðurstöðum matsmannanna og óskaði við rekstur málsins í héraði eftir dómkvaðningu þriggja yfirmatsmanna til að meta hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari áfrýjanda eftir 28. febrúar 2001 og hver teldist varanlegur miski og örorka áfrýjanda vegna slyssins. Yfirmatsmenn voru dómkvaddir 8. desember 2004 og 8. febrúar 2005. Matsgerð þeirra er dagsett 19. júlí sama ár. Þeir töldu að engar ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari áfrýjanda eftir að Júlíus Valsson „framkvæmdi mat sitt“, en að varanlegur miski og varanleg örorka vegna slyssins teldist vera 10%. Í bréfi áfrýjanda til yfirmatsmanna 6. ágúst 2004 og bréfi til lögmanns stefnda 10. ágúst 2004 kemur fram að hún mótmæli niðurstöðunni, jafnframt sem hún gerði athugasemdir við að hafa ekki fengið send undirgögnin, sem matsmenn hefðu byggt á. Þessi bréf voru lögð fram á dómþingi í málinu 8. september 2005, en þá lagði stefndi raunar einnig fram umrædd undirgögn. Á sama dómþingi lagði áfrýjandi fram beiðni um dómkvaðningu yfirmatsmanna, sem var synjað, sbr. dóm Hæstaréttar 2. nóvember 2005 í máli nr. 450/2005. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti mótmælti áfrýjandi yfirmatsgerðinni á þeirri forsendu að hún hefði ekki fengið tækifæri til að tjá sig um gögn sem yfirmatsmenn höfðu aflað frá öðrum og vörðuðu heilsufar hennar. Kemur fram í hinum áfrýjaða dómi að mótmæli sem reist voru á þessum forsendum hafi ekki verið höfð uppi fyrr en við aðalflutning málsins í héraði en hann fór fram 9. febrúar 2006. Fengju þau því ekki komist að í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er fallist á þá niðurstöðu, enda hefði stefndi fengið tímanlega tilefni til að óska eftir úrskurði dómara um þetta atriði varðandi framkvæmd matsgerðarinnar með heimild í 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 ef mótmælin hefðu komið fram strax og tilefni gafst. III. Í stefnu til héraðsdóms kveðst áfrýjandi byggja kröfu sína um „endurupptöku málsins“ á málsástæðum sem fjallað er um í köflum i-iii. Umfjöllun stefnanda í kafla ii er frekar almenns eðlis og erfitt að festa hendur á hvað í henni getur fallið undir að teljast eiginleg málsástæða. Þar segir að tjónþolar „verði því og að treysta á, að möt matslækna séu rétt grundvölluð. Þar sé hins vegar úr vöndu að ráða, þar sem slík möt séu sjaldan fengin með hlutlausum hætti og erfitt fyrir viðkomandi tjónþola að koma málum þannig við. Því sé það þannig, að þegar tjónþolar hafi fengið mat á örorku vegna slysa, sé ekki annað ráð til en að byggja á viðkomandi mati, því mjög kostnaðarsamt og tímafrekt sé að biðja um viðbótarmat eða dómkvaðningu sérfróðra matsmanna, enda þótt einhver vafi sé í huga viðkomandi tjónþola gagnvart fyrirliggjandi mati. Einnig verði það til þess, að tjónþoli verði án bóta í langan tíma. Við þessa stöðu tjónþola bætist síðan, að þeir eru oftar en ekki í erfiðri samningsstöðu við viðkomandi tryggingafélag. Allt þetta geri það að verkum að líta verði með sanngirni á mál, eins og þetta mál, þar sem í ljós hafi komið, að miski og varanleg örorka sé verulega hærri en fram komi í því mati, sem fyrr var byggt á.“ Í e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 segir að þær málsástæður sem stefnandi byggi málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, skuli vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé. Í f. lið 1. mgr. 80. gr. sömu laga segir að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi tilvísun til helstu lagaákvæða eða réttarreglna sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á. Þrátt fyrir þetta ákvæði er það hlutverk dómara að heimfæra málsástæður til réttra lagaákvæða, að því gefnu að málsástæðurnar séu svo skýrar að unnt sé að heimfæra þær undir ákveðið lagaákvæði. Framangreindur kafli ii í stefnu felur í sér almenna umfjöllun um þær aðstæður sem tjónþolar kunna að vera í við öflun örorkumata vegna slysa og þá erfiðleika sem áfrýjandi telur vera á því að afla viðbótarmats eða mats dómkvaddra manna. Hvergi í þessari umfjöllun er hins vegar vísað til uppgjörs eða til þess hvaða réttarreglur veiti áfrýjanda umkrafin réttindi og eru málsástæðurnar ekki svo skýrar að ljóst sé undir hvaða lagaákvæði unnt sé að heimfæra þær. Fæst því hvorki séð að í framangreindri umfjöllun áfrýjanda felist málsástæður sem uppfylla kröfur e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 né að unnt sé að heimfæra umfjöllunina í kafla ii í stefnunni undir lagaákvæði eða aðrar réttarreglur. Verður því ekki talið að þessi málatilbúnaður áfrýjanda feli í sér eiginlega málsástæðu. Er því ekki þörf á að taka frekari afstöðu til þessa. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að sýkna stefnda af kröfum áfrýjanda. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Það athugist að við gerð málsgagna hefur áfrýjandi ekki farið eftir reglum um málsgögn (ágrip) í einkamálum nr. 463 frá 13. júlí 1994, einkum að því er varðar gerð efnisskrár samkvæmt 6. og 9. tölulið reglnanna. Þá er það aðfinnsluvert að í samantekt áfrýjanda á helstu málsatvikum í tímaröð, sem lögð var fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti, er að finna athugasemdir sem fela í sér skriflegan málflutning og jafnvel nýjar málsástæður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Í stefnu til héraðsdóms byggði áfrýjandi kröfu sína um „endurupptöku málsins“ á tilgreindum þremur málsástæðum. Í fyrsta lagi sé „fullnægt grunnskilyrðum 11. greinar laga nr. 50/1993 fyrir endurupptöku málsins.“ Í öðru lagi verði að líta „með sanngirni á mál, eins og þetta mál, þar sem í ljós hafi komið, að miski og varanleg örorka sé verulega hærri en fram komi í því mati, sem fyrr var byggt á.“ Í þriðja lagi að verði ekki fallist á dómkröfur hennar „felist í því þrenging á þeim reglum, sem áður giltu í þessum efnum á grundvelli meginreglna kröfuréttarins um rangar og brostnar forsendur og sanngirnisrök ... Þar með brjóti 11. grein skaðabótalaga gegn 72. grein stjórnarskrár, ...“. Í kafla um lagarök segir meðal annars svo: „Stefnandi styður kröfu sína um endurupptöku bótaákvörðunarinnar við 11. grein skaðabótalaga nr. 50/1993 og 1. mgr. 5. greinar sömu laga og þau rýmkandi lögskýringarsjónarmið að skýra verði ákvæði 11. greinar tjónþola í vil sé vafi um lögskýringarleiðir. Þá vísar stefnandi til almennra reglna fjármunaréttar um endurupptöku mála og til reglna um brostnar forsendur. Stefnandi vísar og til þeirrar grundvallarreglu skaðabótaréttar að byggja eigi á sanngirnissjónarmiðum og þegar fyrir hendi eru ábyrgðartryggingar, til að dreifa áhættu, eigi enn frekar að líta til slíkra sanngirnissjónarmiða.“ Í forsendum hins áfrýjaða dóms kemur fram að hafnað sé málsástæðum áfrýjanda sem varða 11. gr. skaðabótalaga og einnig sú ruglingslega málsástæða sem tekin er upp að framan og varðar brostnar forsendur og stjórnarskrána. Í viðbót við þetta verður ekki betur séð en áfrýjandi byggi á því að ósanngjarnt sé að miða við örorkumatið sem lagt var til grundvallar þegar bótagreiðslan 8. mars 2001 var innt af hendi. Málatilbúnaður áfrýjanda um þetta er að vísu óskýr og ómarkviss og hún nefnir ekki hvaða lagareglur hún telji að eigi að leiða til þess að málsástæða hennar um þetta verði tekin til greina. Það er hins vegar ekki skilyrði fyrir að skylt sé að fjalla um málsástæðu sem fram telst komin að grein sé gerð fyrir lagarökum fyrir henni. Með því að ekki hefur verið tekin afstaða til þessarar málsástæðu í héraðsdómi tel ég að ómerkja beri dóminn og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný. Ég er sammála meirihluta dómenda um málskostnað í Hæstarétti og athugasemdum þeirra um gerð málsgagna og skriflegan málflutning. Mál þetta, sem dómtekið var 9. febrúar 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Margréti E. Hallgrímsson, kt. 131053-2829, Bræðraborgarstíg 13, Reykjavík, gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu, sem birt var 1. september 2004. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 5.271.825 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 29. mars 2000 til 18. júní 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 326.038 krónum þann 8. mars 2001. Til vara að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 2.224.562 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 29. mars 2000 til 18. júní 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 326.038 krónum þann 8. mars 2001. Þá er gerð krafa um málskostnað eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði felldur niður. Helstu málavextir eru að stefnandi varð fyrir umferðarslysum 29. mars 2000 og 20. október 2003. Í báðum tilvikum var ekið aftan á bifreið sem stefnandi ók og í báðum tilvikum var stefnandi tryggð með slysatryggingu ökumanns hjá stefnda. Júlíus Valsson læknir mat afleiðingar slyssins 29. mars fyrir stefnanda. Í matsgerð hans, sem dagsett er 28. febrúar 2001, segir undir kaflaheitinu Samantekt og niðurstaða: Tjónþoli er 47 ára gömul kona, sem var ökumaður fólksbifreiðar, er ekið var aftan á á Fríkirkjuvegi í Reykjavík í mars 2000. Áreksturinn virðist skv. lýsingu hafa verið allharður og var tjónþoli til rannsóknar og meðferðar fyrst eftir slysið á slysadeild Borgarspítalans í Reykjavík. Að mati lækna á slysadeild var um að ræða hálstognunar-áverka og var henni vísað til sjúkraþjálfara ... . Tjónþoli kveðst hafa verið mjög slæm fyrst eftir slysið og að mestu rúmliggjandi fyrstu dagana. Er slysið gerðist var hún við nám í Ferðamálaskóla Kópavogs þar sem hún stundar enn nám. Hún hefur verið 75% öryrki undanfarin ár vegna þunglyndis sem hófst eftir barnsburð. Varðandi fyrra heilsufar hennar að öðru leyti hefur hún langa sögu um vöðvabólgueinkenni í hálsi og baki en hún hefur ekki sögu um önnur slys. Undirritaður telur líklegt að tjónþoli hafi orðið fyrir hálstognunaráverka í umferðarslysinu í mars 2000. Einkenni hennar hafa orðið þrálát. Hún er einnig með merki um vægt miðtaugarheilkenni (carpal tunnel syndrome) sem fremur ólíklegt má telja að tengist þessu tiltekna umferðarslysi. Undirritaður telur ekki að hér sé um að ræða tímabundið atvinnutjón þar sem tjónþoli var ekki í launaðri vinnu er slysið gerðist. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmliggjandi í skilningi skaðabótalaga eftir slysið. Um er að ræða tímabil veikinda frá slysdegi og í þrjá mánuði eftir slysið. Undirritaður telur að hér sé um að ræða vissan varanlegan miska vegna hálstognunar, sem valdið hefur tjónþola talsverðum óþægindum í starfi og leik. Hún á í erfiðleikum með ýmsar athafnir, sem hún gat auðveldlega framkvæmt áður. Taka ber þó tillit til þess að hún hefur langa fyrri sögu um álíka einkenni áður þ.e. vegna vöðvabólgu í hálsi, herðum og baki. Varðandi mat á varanlegri örorku er tekið mið af því að tjónþoli er menntuð sem leikari og er nú við nám í ferðamálafræðum. Ekki er við því að búast að afleiðingar slyssins komi til með að skerða tekjuaflahæfni hennar eða starfsval í framtíðinni fram yfir það sem þegar var orðið vegna fyrri heilsufarssögu. Undirritaður telur því ekki að umferðarslysið í mars 2000 hafi leitt til varanlegrar viðbótarörorku hjá tjónþola. Hún hefur verið í 75% örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins í 5 til 6 ár þ.e. áður en hún slasaðist og hefur örorka hennar ekki aukist vegna slyssins. Niðurstöður undirritaðs eru að öðru leyti eftirfarandi: Aðilar gengu til fullnaðaruppgjörs bóta á þessum grundvelli 8. mars 2001. Hinn 19. mars 2004 voru að beiðni stefnanda þau Guðrún Karlsdóttir endurhæfingarlæknir og Páll Sigurðsson prófessor dómkvödd til að meta afleiðingar umræddra tveggja umferðarslysa. Spurningar sem stefnandi óskaði að matsmenn veittu svar við voru eftirfarandi: Matsgerðin er dagsett 14. júní 2004 og svöruðu matsmenn framangreindum spurningum matsbeiðanda þannig: Á grundvelli matsgerðarinnar var mál þetta höfðað og var málið þingfest 9. september 2004. Þá voru á dómþingi 8. desember 2004 dómkvaddir yfirmatsmenn að kröfu stefnda, tveir læknar og héraðsdómslögmaður. Voru þeir beðnir um að meta eftirfarandi atriði á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993: Yfirmatsgerðin var unnin af Ragnheiði Bragadóttur héraðsdómslögmanni, Jónasi Hallgrímssyni lækni og Stefáni Yngvasyni endurhæfingarlækni. Matsgerð þeirra er dagsett 19. júlí 2005, en var lögð fram á dómþingi 8. september 2005. Svöruðu matsmenn framangreindum spurningum matsbeiðanda í stuttu máli þannig: Stefnandi vísar til 92. gr. umferðalaga nr. 50/1987 varðandi kröfur sínar á hendur stefnda en í báðum umferðarslysunum sem hér um ræðir hafi hún verið ökumaður bifreiða sem tryggðar voru hjá stefnda. Stefnandi byggir á því að varanlegur miski stefnanda og varanleg örorka vegna slyssins 29. mars 2000 hafi ekki verið komin í ljós þegar heilsa stefnanda var metin í febrúar 2001. Ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda þannig að miski stefnanda sé verulega hærri auk þess sem hún hafi hlotið varanlega örorku. Grunnskilyrði fyrir nýrri ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska og örorkubætur sé því fyrir hendi, sbr. 11. gr. laga nr. 50/1993. Til grundvallar er vísað til matsgerðar dómkvaddra matsmanna 14. júní 2004, dskj. nr. 28, bls. 19, þ.e. svara við spurningu b. í matsbeiðni. Í þessu sambandi vísar stefnandi til þess að geta sín til að afla vinnutekna sé einnig háð líkamlegri og andlegri heilsu sinni, en ekki sé hægt að aðgreina miska og varanlega örorku, þegar byggt sé á hugtakinu heilsa, sbr. 11. gr. laga nr. 50/1993. Ófyrirsjáanlegar breytingar til hins verra hafi orðið á vinnugetu stefnanda, sem og heilsu, vegna þeirra einkenna, sem lögð voru til grundvallar í örorkumatinu frá 28. febrúar 2001, skv. matsgerðinni frá 14. júní 2004. Þannig sé fullnægt grunnskilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993 fyrir endurupptöku málsins. Stefnandi reisir einnig kröfu um endurupptöku skaðabótamáls vegna slyssins 29. mars 2000 á því sem stefnandi kallar meginreglur kröfuréttarins um rangar og brostnar forsendur og sanngirnisrök varðandi endurupptöku skaðabótamála vegna líkamstjóna sem áður hafi gilt í þessum efnum. Vinnugeta manna séu eignarréttindi, sem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvæði 11. gr. laga nr. 50/1993 fái ekki hnekkt því. Tölulega setur stefnandi bótakröfur sínar fram með eftirgreindum hætti en krafist er frekari bóta vegna heilsutjóns stefnanda sem rekja má til áverka, sem stefnandi fékk í slysinu 29. mars 2000, en stefnandi fékk greiddar frá stefnda, sbr. uppgjör bótakröfu frá 8. mars 2001: Þá kveðst stefnandi byggja á því að eiga rétt á að stefndi greiði bætur með ákveðnum tilteknum hætti í samræmi við þann hluta af álögðum iðgjöldum félagsins vegna ábyrgðartryggingar bifreiða árið 2000, sem félagið færði í bótasjóð sinn vegna slyss stefnanda 29. mars 2000. Kröfurnar séu reistar á reglum skaðabótaréttarins um fullar bætur. Þá vísar stefnandi til 4., 5., 6. og 7. gr. skaðbótalaga, sbr. 2. mgr. 2. gr., varðandi heimilisstörf. Einnig vísar stefnandi til réttarreglna um eðli máls og meginreglna laga, til eignarverndarákvæða stjórnarskrár og þeirra mannréttindasáttmála, sem Ísland hefur undirgengist, til ákvæða laga um evrópska efnahagssvæðið og til þeirra ákvæða sem tilgreina réttindi fólks á grundvelli ökutækjatrygginga. Við aðalmeðferð málsins mótmælti lögmaður stefnanda gildi yfirmatsgerðarinnar m.a. vegna þess að matsmenn hefðu til grundvallar matinu haft gögn um heilsufar stefnanda, sem matsmenn höfðu aflað en ekki kynnt lögmanni stefnanda. Þannig hafi hann ekki haft færi á að tjá sig um þau eftir þörfum, sbr. 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Matsgerðin væri því ógild. Stefndi byggir á því að fyrirvarlaust fullnaðaruppgjör hafi farið fram milli stefnanda og stefnda 8. mars 2001 vegna umferðarslyssins sem stefnandi varð fyrir 29. mars 2000 og að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur vegna þess séu ekki fyrir hendi. Engar ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda frá því að Júlíus Valsson læknir framkvæmdi mat sitt á stefnanda 28. febrúar 2001 vegna áverka sem stefnandi hlaut í þessu slysi. Þá verði ekki ráðið af yfirmatsgerð dómkvaddra matsmanna 19. júlí 2005 að miskastig og örorkustig stefnda vegna framangreindra áverka séu verulega hærri en áður var talið. Stefndi vísar til þess að 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 mæli fyrir um að bæði þurfi að uppfylla skilyrði um ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu og að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en talið var árið 2001 til að endurupptaka sé heimil. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda um að skýra skuli 11. gr. skaðabóta-laga á annan veg en eftir orðanna hljóðan og hafnar því að reglur kröfuréttar um brostnar og rangar forsendur eigi við eða geti vikið til hliðar skýru ákvæði 11. gr. skaðabótalaga, sem setur ströng skilyrði fyrir endurupptöku fyrirvaralauss bótauppgjörs. Þá verði engan veginn talið að umrætt ákvæði skaðabótalaga fari gegn ákvæði 72. gr. stjórnarskipunarlaga um vernd eignarréttarins. Því er hafnað að stefnandi hafi sýnt fram á að stefndi hafi farið gegn mannréttindasáttmála, sem Ísland hefur undirgengist, til ákvæða laga um evrópska efnahagssvæðið og til þeirra ákvæða, sem tilgreina réttindi fólks á grundvelli ökutækjatrygginga, við bótauppgjör til stefnanda svo sem stefnandi heldur fram. Læknirinn Jónas Hallgrímsson kom fyrir réttinn og staðfesti að hafa, ásamt Stefáni Yngvasyni lækni og Ragnheiði Bragadóttur hdl., framkvæmt yfirmatsgerðina frá 19. júlí 2005, er liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 34. Aðspurður sagði hann m.a. að Júlíus Valson læknir hefði að nokkru leyti vanmetið varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda af völdum umferðarslyssins 29. mars 2000, en Júlíus hafði metið varanlegan miska 5% en varanlega örorku enga. Hann tók fram að stundum væri hægt að sjá fyrir að heilsufar tjónþola myndi versna. Fari það eftir hver eigi í hlut og hvernig aðstæður eru. Helsta skýring á mismun á þessum matsgerðum sé þessi. [Yfirmatið: Varanlegur miski 10% og varanleg örorka 10%]. Lögmaður stefnanda lagði fyrir Jónas dskj. nr. 18, sem er tafla um miskastig, dags. 18. október 1994, og samin af örorkunefnd skv. fyrirmælum laga í 3. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Jafnframt vísaði lögmaðurinn til þess sem segir í yfirmatsgerðinni á bl. 19: „Telja verður engu að síður að hún hafi í slysunum hlotið tognunaráverka á hálsi með einkenni upp í höfuð og fram í handleggi, þ.m.t. dofatilfinning í handleggjum.“ Spurði lögmaður Jónas með hvaða hætti yfirmats-mennirnir hefðu metið þessa áverka og hvernig þeir væru færðir inn á miskatöfluna á dskj. nr. 18. Jónas kvaðst ekki muna að vitnað hefði verið beint í miskatöflur örorkunefndar í matsgerðinni en miskatöflurnar séu, eins og þar segir, töflur til viðmiðunar. Þær séu ekki endanlegar, nema það sé sérstaklega tekið fram í tryggingarskilmálum að fara eigi eftir þeim. Kvaðst hann í flestum tilvikum hafa notað þær til viðmiðunar. Hafi hann starfað við möt í 35 ár og vinni eftir eigin skoðunum og reynslu, en væri litið til töflunnar á bls. 5: Aðrir áverkar á hryggsúlu, þá nái stefnandi ekki upp í þann lið er kallast: Mikil eymsli, hreyfiskerðing og rótarverkir, er gera 11-14 miskastig, en næstu stig fyrir neðan: Miðlungi mikil eymsli, hreyfiskerðing og dofatilfinning, geri 6-10 miskastig. Aðspurður hvaða rök stæðu fyrir því, sem stendur í matsgerðinni neðst á bls. 19 og efst á bls. 20: „Mjóbaksverkir, sem matsþoli hefur, eru ekki taldir vera að rekja til slysanna, enda fór þeirra ekki að gæta fyrr en á árinu 2004 og er aðeins getið í einu læknisvottorði frá 14. nóvember 2003.“ Ef telja ætti ákveðinn áverka til slyss, sagði Jónas að reglan væri, að einkenni eftir áverkan hefðu komi í ljós strax eða mjög fljótlega, á fyrstu dögum eftir slysið. Væri eitthvað annað, sem hugsanlega gæti breytt því eða hnikað því eitthvað aftar, væri tekið tillit til þess. En þegar svona langt væri um liðið þá væri ekki nægileg sönnun að láta læknisvottorð frá 14. nóvember 2003 staðfesta að svo væri. Aðspurður hvað væri átt við með því sem stendur í matsgerðinni í 2. mgr. á bls. 40 undir fyrirsögninni Höfuðáverki þar sem segir: „Matsmenn véfengja þannig ekki niðurstöður einstakra taugasálfræðilegra prófana en eru ósammála ályktun prófandans.“ Jónas sagði að átt væri við að matsmenn vefengdu að stefnandi hefði fengið heilaáverka. Aðspurður kvað hann höfuðáverka ekki hafa verið metinn til miska í matsgerðinni. Jónas sagði að í svona málum bæri að meta á batahvörfum eða stöðugleika-tímapunkti, ekki væri unnt að flytja tímapunktinn endalaust fram í tímann eða aftur í tímann. Einhvern tímann þyrfti að setja hann og út frá honum ákveðinn varanlegur miski og varanleg örorka. Væri tjónþoli frá vinnu öðru hverju eftir slys, félli það bara undin miskann og örorkuna. Aðspurður kvað Jónas slysin ekki hafa haft áhrif á geðsjúkdóm matsþola er matsþoli hafði áður haft, enda þótt slysin hafi haft áhrif á líðan matsþola. Lögmaður stefnanda lagði fyrir Jónas matsgerðina frá 14. júní 2004, dskj. nr. 28, og vísaði til bls. 20, þar sem matsmenn greina frá því að afleiðingar áverka slyssins 29. mars 2000 felist í hálstognun, vægum höfuðáverka, tognun í mjóbaki og hægri hendi og telji þeir að „afleiðingar áverkanna séu þannig, að hálstognun teljist 6-10%, tognun í mjóbaki 5%, afleiðingar vægs höfuðáverka 5% og tognunar í hægri hendi minna en 5%, en að áverkanir vegi samtals 20% eða tuttugu stig.“ Þá spurði lögmaðurinn, hvort þetta væri rangt hjá undirmatsmönnunum. Jónas kvaðst ekki geta sagt að þetta væri rangt nema í einstökum atriðum. Í yfirmatinu hafi afleiðingar af hálstognun með viðvarandi meðalslæmum einkennum verið metnar 10 stig eins og í undirmatinu. Tognun í mjóbaki hafi ekki verið talin með og verkur í hægri hendi hafi ekki verið metinn. Í yfirmatinu sé talað um verki út í handlegg en það séu leiðsluverkir, sem séu gríðarlega algengir frá hálsi og herðum, vöðvatengdir verkir, sem ekkert hafi með taugakerfið að gera. Lögmaður stefnanda bar undir Jónas það sem stendur í síðustu mgr. á bls. 21 í yfirmatinu: „Matsmenn telja að matsþoli hafi orðið fyrir varanlegri skerðingu á aflahæfi sínu vegna afleiðinga umræddra umferðarslysa, sem aðallega birtist í því að hún hefur minna úthald til vinnu en áður.“ Þá spurði lögmaðurinn hvort matsmenn hefðu talið að þess skerðing hafi verið komin til þegar Júlíus Valsson mat stefnanda í febrúar 2001 eða hvort hún hafi komið til seinna. Jónas kvað matsmenn ekki hafa verið spurða beint um þetta atriði. Spurt hefði verið hvort eitthvað ófyrirsjáanlegt hafi orðið á heilsufari matsþola og hafi þeir talið að ekkert óvænt hefði komið fyrir. Hafi þeim sýnst Júlíus hafa metið þetta of lágt, fyrirsjáanlegt hafi verið að heilsufar matsþola myndi versna. Aðspurður hvort afrit af sjúkraskrá matsþola hjá Gunnari Barregaard heimilislækni matsþola og vottorð Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis, er matsmenn höfðu aflað, hefðu ekki haft mikla þýðingu fyrir matsniðurstöður, sagði Jónas, að gögnin hefðu haft umtalsverða þýðingu til að fá staðfest hvernig heilsufar matsþola var háttað fyrir slysið, hvað hefði hrjáð matsþola þá. Öll læknisfræðileg gögn væru nauðsynleg í svona málum hvort sem maður nýtir þau eða ekki. Það væri annað mál. Lögmaður stefnanda spurði Jónas hvers vegna honum hefðu ekki verið kynnt þessi gögn. Jónas spurði aftur á móti af hverju lögmaðurinn hefði ekki í upphafi kynnt matsmönnunum þessi gögn. Jónas kvaðst ekki persónulega hafa útvegað þau. Kvaðst hann halda að Stefán [Yngvason] hafi tekið að sér að afla þessara gagna. Jónas kvaðst hafa talað við matsþola á staðnum og hefði hann farið yfir bæði slysin með matsþola og afleiðingar þeirra. Stefán hafi aftur á móti tekið að sér að spyrjast fyrir um fyrri heilsu matsþola. Hvernig hann stóð að því kvaðst Jónas ekki vita. Venjan væri sú að lögmaður matsþola væri beðinn um að afla gagna um [heilsufar tjónþola fyrir slys] þannig að hann hafi öll gögn og síðan framsendi hann þau til matsmanna. Lögmaðurinn vísaði til bls. 16 og 17 í yfirmatsgerðinni þar sem greint er að hluta til frá efni sjúkraskrár matsþola hjá heimilislækni matsþola og vísaði til þess að þar komi fram að matsþoli hafi farið á u.þ.b. sex mánaða fresti til læknis, en hluta af þessu tímabili hafi matsþoli verið að vinna sem vélritari. Spurði lögmaðurinn Jónas hvort óeðlilegt væri að slíkir aðilar fengju vöðvabólgu. Kvaðst Jónas halda að þeir sem sætu að staðaldri við vélritun eða tölvur fengju vöðvabólgu í háls og herðar oftar en aðrir, um atvinnutengd einkenni væri að ræða. Ekki væri unnt að greina á milli tognunar og vöðvabólgu nema að finna orsökina fyrir meininu. Nákvæmlega sömu einkennin væru eftir tognun í hálsi og herðum eins og eftir vöðvabólgu. Liði fólki illa líkamlega kvað Jónas algengt að það væri dapurt, sérstaklega ef það væri einnig óvinnufært, í fjárhagslegum vanda og annað slíkt. Dapurleikinn gæti verið öðru hvoru eða stöðugur. Sem betur fer væri oft hægt að bæta úr því með geðlæknismeðferð. Matsmenn hefðu ekki talið að stefnandi þjáðist af þunglyndi sem viðvarandi sjúkdóms, er stefnandi hafi hlotið við slysið, enda væri mjög sjaldgæft að andlegar afleiðingar af líkamstjóni væru metnar sem varanlegur miski. En væri svo gert þyrfti að liggja fyrir afdráttarlaust vottorð frá geðlækni, sem hefði stundað viðkomandi.Jónas kvaðst aðspurður ekki vita betur en rétt væri greint á bls. 4 í matgerðinni að matsþoli hafi á matsfundi veitt matsmönnum heimild til að afla frekari gagna um heilsufar sitt. Páll Sigurðsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, kom fyrir réttinn og staðfesti að hafa, ásamt Guðrúnu Karlsdóttur bæklunarlækni, framkvæmt matgerðina frá 14. júní 2004, er liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 34. Aðspurður sagði hann m.a. að hægt væri að sundurgreina miska og sýna hvernig hann væri fundinn með vísun í miskatöflur. Það væri að jafnaði gert þannig. Þó væri mismunandi hvernig matsmenn ganga frá því í niðurstöðum sínum, en ævinlega liggi tölulegur útreikningur til grundvallar hverjum þætti, hvort sem það komi skýrt fram eða ekki. Kvað hann þau hafa tekið þann kostinn að greina frá því nákvæmlega. Lögmaður stefnda vísaði til neðstu málsgreinar á bls. 22 í matsgerðinni og spurði Pál við hvaða gögn matsmenn hefðu stuðst þegar heilsufar stefnanda var metið veturinn 1999-2000. Kvað Páll þau hafa stuðst fyrst og fremst við frásögn hennar sjálfrar. Lögmaður stefnda spurði þá hvort skilja mætti þetta svo að við mat á varanlegri örorku hafi ekki skipt máli að stefnandi hafði ekki verið á vinnumarkaði a,m.k. síðustu átta ár fyrir slysið eða frá 1992. Páll sagði að allt þess háttar hefði skipt máli og komi það alls staðar inn í heildarmyndina. Miðað við þær upplýsingar sem matsmenn þó höfðu fengið hafi heilsa stefnanda breyst til batnaðar undir það síðasta í það minnsta. Og enda þótt stefnandi hafi ekki verið í vinnu hafi matsmenn talið að heilsa stefnanda færi batnandi. Lögmaður stefnda vísaði til þess er stendur í matsgerðinni á bls. 22 þar sem segir: „Matsmenn telja sig ekki hafa í höndum nægilegan grundvöll til að byggja á nákvæmt mat á varanlegri örorku að einhverju marki, sem ekki er óhugsandi að matsbeiðandi hafi búið við síðustu mánuðina fyrir slys sitt árið 2000, en telja þó líklegra en ekki, að matsbeiðandi hafi búið við einhverjar (en væntanlega fremur litla) fjárhagslega örorku á umræddu tímabili og þar til hún varð fyrir umræddu slysi.“ Þá spurði lögmaðurinn Pál við hvað gögn matsmenn hafi stuðst þegar þeir sögðu að stefnandi hafi væntanleg búið við fremur litla fjárhagslega örorku. Páll sagði að fyrst og fremst hafi verið byggt á frásögn stefnanda um heilsufar sitt, en læknagögn hefðu legið fyrir í málinu. Hann sagði að heilsufar stefnandi hefði skánað mikið þó líklega hafi stefnandi ekki náð fullri heilsu. Lagt var fyrir Pál dskj. nr. 3, sem eru afrit af vottorðum frá Tryggingastofnun ríkisins til stefnanda. Vísaði lögmaður stefnda til vottorðs, dags. 17. febrúar 1998, þar sem segir: „Margrét mætir til viðtals í dag 17. febrúar 1998. Hún bendir á, að hún hafi í raun verið óvinnufær frá 1992. ... Eftir atvikum þykir rétt að örorka hennar sé metin 2 ár aftur í tíman frá fyrsta örorkumati og þá til hæstu örorku.“ Þá vísaði lögmaðurinn til vottorðs, dags. 4. janúar 2000, þar sem segir: „Svo er að sjá sem þessi 36 ára kona sé ekki vinnufær á almennum vinnumarkaði. Horfur óljósar.“ Þá spurði lögmaðurinn Pál hvort þetta benti ekki til þess að örorka stefnanda hafi verið fremur mikil á þessum tíma. Páll sagði að það kynni að benda til þess. Kvaðst hann þó hafa tilhneigingu til að taka með nokkrum fyrirvara vottorð frá tryggingastofnuninni um þessa hluti vegna reynslu sinnar sem væri, að tryggingastofnun fylgi ekki sömu hugmyndafræði um mat á örorku og matsmenn gera, sem meta á grundvelli skaðabótalaga. Páll kvaðst álíta að stefnandi hefði að nokkru leyti náð heilsu til vinnu á tímabili nokkru áður en hún slasaðist 29. mars 2000. Aðspurður kvaðst Páll ekki geta svarað því afdráttarlaust hvort forsendur, sem lágu til grundvallar matinu, hefðu legið fyrir þegar mat Júlíusar Valssonar fór fram. Á þeim tíma hafa þó legið fyrir að heilsa stefnanda hafði skánað á tímabili frá 1999 til 2000. Hann kvað heilsu stefnanda hafa hrakað frá því að Júlíus mat varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda 28. febrúar 2001 og þar til matsgerðin frá 14. júní 2004 fór fram. Og ekki kvaðst hann telja að á þeim tíma hafi verið fyrirsjáanlegt að heilsu stefnanda myndi hraka er fram liðu stundir vegna áverka stefnanda í slysinu 29. mars 2000. Guðrún Karlsdóttir læknir gaf skýrslu fyrir réttinum símleiðis. Hún staðfesti að hafa ásamt Páli Sigurðssyni prófessor framkvæmt matsgerðina frá 14. júní 2004. Guðrún sagði m.a. að mat þeirra á versnandi heilsufari stefnanda hafi verið reist á sögu stefnanda og einkennum. Þá hafi þeim ekki fundist að tillit hefði verið tekið til allra áverka í þessu fyrsta mati [28. febrúar 2001]. Svo hefði einnig legið fyrir taugasálfræðilegt mat síðar sem tekið var tillit til. Lögmaður stefnda vísaði til þess sem stendur á bls. 18 í matgerðinni þar sem segir: „Þau einkenni sem hún fékk við fyrra slysið hafa aukist með tímanum eins og þekkt er eftir slíka áverka, en tengjast engu að síður upphaflegu áverkunum og ytri aðstæðum sem geta verið mjög einstaklingsbundnar.“ Guðrún sagði að í flestum tilvikum væri það ekki fyrirsjáanlegt hvernig einkenni þróast. Samt sem áður telji hún að einkennin tengist upphaflegum áverkum stefnanda. Þá vísaði lögmaður stefnda til þess sem stendur á bls. 19 í matsgerðinni þar sem segir: „Frá því matið fór fram 28. febrúar 2001 hefur að því er best verður séð (samkvæmt frásögn matsbeiðanda og þeim gögnum sem fyrir liggja) orðið versnun á einkennum matsbeiðanda.“ Þá spurði lögmaðurinn Guðrúnu til hvaða gagna væri þarna verið að vísa. Guðrún sagði að mjög lítið hefði verið af gögnum. Júlíus Valsson hefði einungis verið með vottorðið frá slysadeildinni, engin læknisvottorð hafi legið fyrir fyrr en árið 2003. Hafi þau þurft að reiða sig nokkuð mikið á frásögn stefnanda. Guðrún kvað að henni hefði fundist út frá þessum vottorðum, sem voru frá árinu 2003, og miðað við vottorð Júlíusar Valssonar, að heilsu stefnanda hefði hrakað. Þá vísaði lögmaður stefnda til þess sem stendur á bls. 19 í matgerðinni þar sem segir: „Þróun einkenna eftir slíka áverka er einstaklingsbundin og háð ýmsum þáttum og batahorfur ekki alltaf fyrirsjáanlegar. Í þessu tilviki hafa að vissum marki orðið ófyrirséðar breytingar á heilsu matsbeiðanda og læknisfræðilegar forsendu breyttar frá því matið fór fram í febrúar 2001.“ Þá spurði lögmaðurinn Guðrúnu hvort hægt væri að gagnálykta út frá orðunum ófyrirséðar breytingar að vissu marki að breytingarnar hafi að einhverju leyti verið fyrirsjáanlegar. Guðrún sagði að stefnandi hafi í upphafi fengið greininguna hálstognun, þróun eftir slíkan áverka sé oft fyrirséð en ekki alltaf. Það sem þau hafi fyrst og fremst verið að vísa til í þessu tilviki hafi verið að fyrir hefði legið upplýsingar um heilsufar stefnanda eftir þennan tíma og taugasálfræðilegt mat sem ekki lá fyrir í febrúar 2001. Júlíus Valsson hefði ekki tekið tillit til vægs heilaskaða er stefnandi varð fyrir við slysið 29. mars 2000. Aðspurð sagði Guðrún að þeir áverkar stefnanda sem þau mátu hafi verið til staðar þegar Júlíus Valsson lagði á mat líkamstjón stefnanda. Júlíus hefði ekki tekið tillit til allra áverka stefnanda. Þá vísaði lögmaður stefnda til þess sem stendur á bls. 20 í matgerðinni þar sem segir: „Matsmenn telja að afleiðingar áverkanna séu þannig, að hálstognun teljist 6-10%.“ Lögmaður spurði Guðrúnu hvort þetta væri áverki sem Júlíus Valsson hefði metið í sinni matsgerð. Kvað Guðrún svo vera. Þá vísaði lögmaðurinn til þess að í matgerðinni standi að tognun í mjóbaki, sem afleiðing áverkanna, sé 5%. Jafnframt vísaði hann til álits yfirmatsmanna [bls. 19- 20] þ.e. að mjóbaksverkir, sem matsþoli hafi, séu ekki taldir vera að rekja til slysanna „enda fór þeirra ekki að gæta fyrr en á árinu 2004 og er aðeins getið í einu læknisvottorði frá 14. nóvember 2003“. Guðrún sagði að þau hefðu byggt ályktun sína á frásögn stefnanda og vottorðinu frá Stefáni Dalberg og þó að vottorðið væri dagsett 14. nóvember 2003 hefði Stefán haft með mál stefnanda að gera um nokkurn tíma áður. Þá vísaði lögmaðurinn til þess að í matgerðinni standi að afleiðingar vægs höfuðáverka séu 5%. Þá spurði lögmaðurinn Guðrúnu, hvort þetta væri byggt á niðurstöðum dr. Þuríðar J. Jónsdóttur taugasálfræðings, sbr. dskj. nr. 25. Guðrún sagði að svo væri en einnig á einkennum stefnanda í upphafi og síðar. Stefán Yngvason endurhæfingarlæknir kom fyrir réttinn og staðfesti að hafa, ásamt Jónasi Hallgrímssyni lækni og Ragnheiði Bragadóttur hdl., framkvæmt yfirmatsgerðina frá 19. júlí 2005. Aðspurður hvort Júlíus Valsson hefði vanmetið áverka stefnanda er hún hlaut í umferðarslysinu 29. mars 2000, kvað Stefán svo vera. Hann sagði m.a. að yfirmatið væri frábrugðið matsgerð Júlíusar. Aðspurður sagði Stefán að matsþoli [stefnandi] hefði veitt matsmönnum heimild til að afla frekari gagna um heilsufar sitt. Hann sagði að hvorugur lögmanna aðila hafi mætt á matsfundinn [17. mars 2005, er stefnandi veitti matsmönnum umrædda heimild]. Aðspurður kvaðst Stefán hafa allt frá árinu 1991 unnið af og til sem dómkvaddur matsmaður í málum af þessu tagi. Lögmaður stefnanda vísaði til þess sem stendur á bls. 19 í yfirmatsgerðinni þar sem segir: „Telja verður engu að síður að hún hafi í slysunum hlotið tognunaráverka á háls með einkenni upp í höfuð og fram í handleggi, þ.m.t. dofatilfinning í handleggjum.“ Þá spurði lögmaðurinn hvernig þetta hefði verið metið, hvernig þetta hafi verið fært í miskatöflu og hvernig hefði verið komist að því að miskastigið væri 10%. Stefán sagði að annars vegar væri spurning um hversu mikil einkenni væri að ræða og eins hvort um væri að ræða áverka á taugar. Það hafi verið þeir liðir, sem taldir hefðu verið til í þessu samhengi. Aðspurður kvað Stefán að mjóbaksverki, sem stefnandi hefur, væri ekki unnt að rekja til slysanna sem stefnandi varð fyrir. Þá ítrekaði hann að ekki hefði verið sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir heilaskaða vegna slysanna svo sem greinir í matsgerðinni. Jafnframt ítrekaði hann að slysin hefðu ekki haft nema tímabundin áhrif til tjóns á geðrænni heilsu stefnanda. Lögmaðurinn vísaði til þess sem stendur í neðstu mgr. á bls. 21 í matsgerðinni þar sem segir: „Matsmenn telja að matsþoli hafi orðið fyrir varanlegri skerðingu á aflahæfi sínu vegna afleiðinga umræddra umferðarslysa, sem aðallega birtist í því að hún hefur minna úthald til vinnu en áður, sem aftur leiðir til þess að möguleikar hennar á vinnumarkaði hafi þrengst frá því sem var fyrir slysið.“ Þá spurði lögmaðurinn hvort hann teldi að þessi skerðing hafi verið tilkomin þegar Júlíus Valsson mat stefnanda í febrúar 2001. Stefán sagði að erfitt væri að segja til um þetta svona eftir á. Yfirmatsmenn hefðu í mati sínu haft miklu lengra tímabil en Júlíus til að skoða, meta og sjá hvernig einkenni hefðu þróast. Þegar mat væri framkvæmt væri eingöngu byggt á forsendum sem þá væru fyrir hendi. Kvaðst Stefán ekki geta svarað því, hvort Júlíus hefði haft forsendur til að meta skerðingu á aflahæfi stefnanda með þeim hætti, sem komist er að í yfirmatinu. Þá sagði Stefán að þeir áverkar stefnanda sem lagðir hefðu verið til grundvallar 10% skerðingu á aflahæfi stefnanda í yfirmatinu hefðu verið til staðar í febrúar 2001. Aðspurður hvers vegna sjúkraskrá frá Gunnari Barregaard heimilislækni stefnanda og vottorð frá Sigurði Páli Pálssyni geðlækni, er yfirmatsmenn öfluðu, hefði ekki verið kynnt lögmanni stefnanda, sagði Stefán að eftir á að hyggja mætti segja að það hefðu verið mistök, en gögnin hefðu verið send matsbeiðanda. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Lagt var fyrir hana dskj. nr. 41, sem er myndrit af lögregluskýrsla frá 29. mars 2000. Stefnandi lýsti aðdraganda þess og atvikum þegar hún varð fyrir slysinu á Fríkirkjuvegi þennan dag um fimmleytið. Kvaðst hún nánast hafa verið að missa meðvitund eftir ákeyrsluna á bifreið hennar, ringluð og áttavillt. Kvaðst hún hafa verið studd út úr bílnum, yfir götuna og inn í lögreglubíl, keyrð upp eftir [á slysadeild] og studd inn og upp á bekk. Bifreið hennar hefði verið úrskurðuð ónýt. Lagt var fyrir stefnanda dskj. nr. 4, sem er vottorð Ólafs R. Ingimarssonar læknis, dags. 30. maí 2000. Kvað hún Ólaf hafa spurt hana lauslega um umferðarslysið. Hann hefði ekki spurt hana um örorku hennar, en hann hafi sjálfsagt fengið það upplýst af útprentun við innritun á slysadeild að hún væri 75% öryrki. Lagt var fyrir stefnanda örorkumatið sem unnið var af Júlíusi Valssyni lækni. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa gengið til Ísaks Hallgrímssonar heimilislæknis sem matsgerðin vísar til. Hún sagði að heilsa hennar í framhaldi af þessu mati 28. febrúar 2001, seinni hluta ársins 2001 og árin 2002 og 2003 hafa farið stigversnandi. Lögð voru fyrir stefnanda dskj. nr. 6, 7 og 8, sem eru læknisvottorð Marinós P. Hafstein, Guðrúnar R. Sigurðardóttur og Stefáns Dalberg varðandi stefnanda. Hún kvaðst áður hafa leitað til Stefáns Dalberg með klemmda taug við nára þegar hún gekk með drenginn [f. 24. febrúar 1992] og hafi hún vegna þessa gengið undir skurðaðgerð hjá honum. Hún hafi leitað til hans og hann þekkt sögu hennar. Þá hefði Stefán vísað henni á læknana Marínó og Guðrúnu. Stefnandi sagði að ástæðan fyrir 75% örorku hennar fyrir slysið hafi fyrst og fremst verið geðrænir kvillar. Eftir meðferð á Vogi [september 1999] hafi opnast fyrir henni nýjar dyr, ný sýn á sjálfri sér og í framhaldi af því hafi hún ákveðið að fara í skólann [í ferðamálafræði]. Hafi hún verið ofsalega atorkusöm og kappsfull enda hafi þetta verið það sem hún hafði áhuga á. Hún hefði að einhverju marki notið tungumálakunnáttu sinnar og reynslu sinnar af ferðalögum og verið staðráðin í því að standa sig í þessu námi og opna sér þannig nýja möguleika á vinnumarkaði. Þannig hafi líðan hennar verið á árinu 1999 og í byrjun árs 2000. Stefnandi lýsti með nokkrum hætti störfum sínum og heilsu fyrr og eftir slysið og kvaðst hún m.a. hafa lokið skólanum þrátt fyrir veikindi sín eftir slysið 2000. Lagt var fyrir stefnanda dskj. nr. 25, sem er taugasálfræðilegt mat dr. Þuríðar J. Jónsdóttur, klínísks taugasálfræðings, á stefnanda, dags. 25. maí 2004. Stefnandi sagði að ástand hennar, sem þar er lýst, séu annars konar en þau geðrænu vandamála sem hún hafi áður átt við að stríða fyrir slysin. Hún kvaðst enga verki hafa haft með þunglyndinu. Stefnandi lýsti í nokkrum orðum hvaða verkir hrjáðu hana nú, en þeir væru ólíkir þeim sem hún hefði reynt fyrir slysið árið 2000. Eftir slysið, einhvern tímann á árinu 2002, kvaðst stefnandi hafa farið til Stefáns Dalbergs læknis, og áður en hann ákvað að taka að sér þetta mat [dskj. nr. 8, dags. 14.11.2003], hafi hún farið til hans tvisvar til þrisvar sinnum. Stefnandi lýsti því hvaða lyf hún tók, þegar hún gekkst undir sálfræðilegt mat dr. Þuríðar J. Jónsdóttur, en það hafi verið Zoloft og Seroquel. Kvaðst hún hafa tekið 1½ til 2 töflur af Zoloft á hverjum morgni og 1 til 2 töflur af Seroquel á kvöldin. Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri gaf skýrslu fyrir rétti símleiðis. Hún staðfesti að hafa, ásamt Jónasi Hallgrímssyni lækni og Stefáni Yngvasyni endurhæfingarlækni, framkvæmt yfirmatsgerðina frá 19. júlí 2005. Aðspurð kvað hún liggja í augum uppi að matsmenn teldu að Júlíus Valsson hefði vanmetið þá áverka, sem stefnandi varð fyrir í slysinu 29. mars 2000. Hún kvaðst aðspurð ekki telja að það hefði skipt máli að lögmanni stefnanda voru ekki kynnt efni sjúkraskrár frá Gunnari Barregaard, heimilislækni stefnanda, og vottorð frá Sigurði Páli Pálssyni geðlækni, er yfirmatsmenn öfluðu. Ályktunarorð: Stefnandi byggir á því að ekki megi leggja yfirmatsgerðina frá 19. júlí 2005 til grundvallar niðurstöðu í þessu máli sökum þess að lögmanni stefnanda hefði ekki verið kynnt gögn sem matsmenn öfluðu og áður er getið. Við vandaða málsmeðferð dómkvaddra matsmanna í bótamáli út af afleiðingum umferðarslyss er m.a. að líta til gagna er upplýst geta um heilsufar tjónþola fyrir slysið. Stóð stefnanda næst að útvega matsmönnum þessi gögn eftir þörfum. Stefnandi veitti matsmönnum sjálfum á matsfundi heimild til að afla umræddra læknisfræðilegra gagna til afnota við matið og verður ekki séð að túlkun og álit lögmanns stefnanda á þessum gögnum hefðu getað skipt miklu máli fyrir ályktanir sem dómkvaddir læknar, sem matsmenn, drógu af þeim. Þá er til þess að líta að lögmaður stefnanda mótmælti ekki yfirmatsgerðinni á framangreindum forsendum fyrr en við upphaf aðalmeðferðar málsins - en gerðin var lögð fram á dómþingi 8. september 2005. Hafa þessi mótmæli af hálfu stefnanda því ekki komið tímanlega fram skv. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þannig verður ekki fallist á kröfu stefnanda um að yfirmatsgerðin hafi ekki lögmætt gildi fyrir niðurstöðu þessa máls. Eins og áður er getið gengu aðilar hinn 8. mars 2001 til fullnaðaruppgjörs bóta vegna slyss stefnanda 29. mars 2000 á grundvelli örorkumats Júlíusar Valssonar læknis frá 28. febrúar 2001. Stefnandi reisir kröfu um að tekin verði ný ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska og að bætur verði ákveðnar fyrir varanlega örorku, sem afleiðingu af slysinu 29. mars 2000, á því m.a. að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu hennar til verri vegar frá því að örorkumatið í febrúar 2001 fór fram, sbr. matsgerð dómkvaddra matsmanna sem dagsett er 14. júní 2004. Er þá vísað til ákvæða 11. gr. laga nr. 50/1993. Í umræddu lagaákvæði segir að skilyrði endurupptöku séu að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola. Í greinargerð með frumvarpi laganna segir að þessi skilyrði séu í samræmi við almennar reglur fjármunaréttar. Jafnframt er þess getið að ekki sé heimilt að beita þessu ákvæði þótt örorkustig reynist hærra en áður var gert ráð fyrir ef ástæða þess er ekki breyting á heilsu tjónþola. Dómkvaddir matsmenn lýsa yfir eftirfarandi í matsgerð frá 14. júní 2004: Frá því matið fór fram 28. febrúar 2001 hefur að því best verður séð (samkvæmt frásögn matsbeiðanda og þeim gögnum sem fyrir liggja) orðið versnun á einkennum matsbeiðanda. Þróun einkenna eftir slíka áverka er einstaklingsbundin og háð ýmsum þáttum og batahorfur ekki alltaf fyrirsjáanlegar. Í þessu tilviki hafa að vissu marki orðið ófyrirséðar breytingar á heilsu matsbeiðanda og læknisfræðilegar forsendur breyttar frá því matið fór fram í febrúar 2001. Nú liggja fyrir frekari læknisfræðileg gögn, eins og taugasálfræðilegt mat, sem benda til þess að matsbeiðandi hafi einnig hlotið aðra áverka en þá sem gengið var út frá í matinu 28. febrúar 2001. Af framburði Guðrúnar Karlsdóttur, hins læknisfræðimenntaða matsmanns matsgerðarinnar frá 14. júní 2004, fyrir réttinum verður ráðið, að matsmönnum hafi ekki fundist að fullt tillit hefði verið tekið til allra áverka tjónþola í matinu 28. febrúar 2001. Og er hún var spurð hvort breytingar á heilsufari stefnanda frá því að matið fór fram 2001 hafi að einhverju leyti verið fyrirsjáanlegar, sagði hún að stefnandi hefði í upphafi fengið greininguna hálstognun, þróun eftir slíkan áverka sé oft fyrirséð en ekki alltaf. Þar sem þau hafi fyrst og fremst verið að vísa til í þessu tilviki hafi verið að fyrir hefði legið upplýsingar um heilsufar stefnanda eftir þennan tíma og taugasálfræðilegt mat sem ekki lá fyrir í febrúar 2001. Júlíus Valsson hefði ekki tekið tillit til vægs heilaskaða er stefnandi varð fyrir við slysið 29. mars 2000. Eins og áður var greint frá töldu dómkvaddir matsmenn, er stóðu að yfirmatsgerðinni frá 19. júlí 2005 - en af þeim voru tveir læknar - að engar ófyrirsjá-anlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari matsþola frá því að Júlíus Valsson læknir framkvæmdi mat sitt á matsþola 28. febrúar 2001 vegna þeirra áverka sem matsþoli hlaut í umferðarslysi því sem hún lenti í 29. mars 2000. Í mati Júlíusar er lýst áverka, hálstognun, með verkjum í höfði og hálsi, skertum snúning á höfði til hægri, stirðleika, svima, sjóntruflunum og suði fyrir hægra eyra og verkjaleiðni niður í báða handleggi. Þá er lýst vægu miðtaugaheilkenni í hægri hendi, en Júlíus rekur einvörðungu hálstognunina til umferðarslyssins. Þá aflaði hann gagna frá heimilislækni, en þar er greint frá ferli töluverðrar vöðvabólgu í herðum, hálsi og baki. Áverka tjónþola metur hann til 5 miskastiga, en um skert aflahæfi sé ekki að ræða. Samkvæmt miskatöflu örorkunefndar frá 1994 eru miðlungi mikil eymsli, hreyfiskerðing og dofatilfinning vegna áverka á hálshrygg metin á bilinu 6 til 10 stig. Í matsgerð Guðrúnar Karlsdóttur og Páls Sigurðssonar er til viðbótar við hálstognun lögð til grundvallar væg einkenni höfuðáverka. Afleiðingar tognunar í mjóbaki og tognunar á hægra úlnlið eru metnar til alls 20 stiga varanlegs miska og 20 stiga varanlegrar örorku. Í yfirmatsgerð Jónasar Hallgrímssonar, Ragnheiðar Bragadóttur og Stefáns Yngvasonar er áverkum tjónþola lýst sem hálstognun með einkennum upp í höfuð og fram í handleggi, þ.m.t. dofatilfinning í handleggjum, og eru þessi einkenni rakin til slyssins. Mjóbaksverkir eru ekki taldir verða raktir til slyssins, enda hafi þeirra ekki verið farið að gæta fyrr en nokkrum árum seinna. Þá er þess getið að enginn af þeim læknum sem greint er frá að tjónþoli hafi leitað til hafi talið höfuðáverka eina af afleiðingum slyssins. Þá verði ekki ráðið af vottorði geðlæknis tjónþola að slysið hafi haft áhrif á geðheilsu hennar. Þá er vísað til þess að niðurstöðu taugasálfræðiprófa sem m.a. var lögð til grundvallar ályktun um höfuðáverka í matsgerð Guðrúnar og Páls megi frekar rekja til geðsjúkdóms og lyfjameðferðar tjónþola. Afleiðingar áverka tjónþola eru þannig metnar til 10 stiga varanlegs miska og 10 stiga varanlegrar örorku. Þegar litið er til munar á tölulegri útkomu matsgerðanna í stigum er vert að hafa til hliðsjónar greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga um 5. gr. þess, þar sem segir að í dönskum lögskýringargögnum sé samkvæmt reynslu varanlegur tekjumissir af völdum örorku sjaldnast minni en 15 20% hafi fjártjón orðið á annað borð. Að mati sérfróðra meðdómenda verður ekki greint, við samanburð á matsgerðunum og skoðun annarra gagna málsins, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola, stefnanda þessa máls, frá því að Júlíus Valsson vann matsgjörð sína. Samkvæmt framangreindu verður ekki talið að skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 um endurupptöku hafi verið uppfyllt. Mál þetta var höfðað til heimtu bóta vegna afleiðinga umferðarslyss. Um bótaskyldu, fjárhæð bóta og greiðsluskyldu stefnda fer því eftir umferðarlögum og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá er til þess að líta að fordæmi eru fyrir því að Hæstiréttur Íslands hafi byggt á ákvæðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður því með engu móti ályktað að ákvæði 11. gr. brjóti í bága við réttarreglur um eðli máls og meginreglur laga, eignarverndarákvæða stjórnarskrár og þeirra mannréttindasáttmála, sem Ísland hefur undirgengist, eða ákvæði laga um Evrópska efnahagssvæðið, eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Að virtu öllu framangreindu verður ekki talið að stefnandi eigi kröfu um frekari skaðabætur úr hendi stefnda fyrir tjón er hún varð fyrir sökum þeirra áverka sem hún hlaut í umferðarslysinu 29. mars 2000. Rétt er að málskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnanda fer svo sem í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Kristinn Tómasson læknir og Sigurlaug Sveinbjörnsdóttir læknir kveða upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Margrétar E. Hallgrímsson. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, 900.000 krónur.
|
Mál nr. 569/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ráða má af gögnum málsins að rökstuddur grunur sé kominn fram um að varnaraðili hafi átt aðild að innflutningi fíkniefna, sem varði fangelsisrefsingu ef sök sannast, og að ætla megi að hann muni torvelda rannsókn málsins verði hann ekki sviptur frelsi sínu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur sett fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 14. nóvember 2006, kl. 16.00. Í greinargerð lögreglunnar segir að ávana- og fíkniefnadeild embættisins rannsaki tilraun til innflutnings á miklu magni af fíkniefnum til landsins frá Danmörku. Fíkniefnin hafi verið falin í tölvum sem afhentar hafi verið til sendingar hjá í Danmörku og hafi verið merktar fyrirtæki í Reykjavík. Lögregla í Danmörku hafi lagt hald á fíkniefnin og hafi komið upplýsingum um málið áleiðis til lögreglu hér á landi. Tölvurnar hafi síðan verið sendar áfram til Íslands flugleiðis og komið til Keflavíkurflugvallar þann 20. þ.m. Grunur lögreglu hafi beinst að því að starfsmaður eða starfsmenn hjá fyrirtæki á Íslandi kynnu að vera viðriðnir málið, mögulega kærði, sem sé starfsmaður fyrirtækisins. Upplýsingar hafi fengist um að kærði mundi sækja sendinguna á flugvöllinn ásamt öðrum sendingum á vegum fyrirtækisins sunnudaginn 22. þ.m. Við eftirlit hafi orðið ljóst að kærði hafi farið með tölvusendinguna ásamt öðrum sendingum í útkeyrslu til móttakenda. Hafi kærða verið fylgt eftir þar sem hann hafi farið að starfsstöð móttakanda, en afhenti aðra sendingu, ótengda tölvusendingunni. Kærði hafi lokið starfsdegi sínum síðdegis sama dag og hafi skilið tölvurnar eftir í bifreiðinni sem lagt hafi verið fyrir utan starfsstöð fyrirtækisins. Í tölvukerfi fyrirtækisins við lok starfsdags hafi kærði skráð sérstaka athugasemd vegna tafa á afhendingu sendingarinnar. Fyrir liggi upplýsingar frá skráðum móttakanda um að hann hafi ekki verið að kaupa tölvur frá Danmörku og sendingin hafi þannig ekki verið á vegum hans. Við eftirlit að kvöldi sama dags hafi lögreglumenn orðið þess varir að kærði hafi komið ásamt öðrum manni að starfsstöð fyrirtækisins. Hafi kærði verið handtekinn skömmu síðar við fyrirtækið, þegar hann hafi verið kominn inn í umrædda bifreið fyrirtækisins þar sem tölvurnar hafi verið geymdar. Maðurinn, sem beðið hafi álengdar í annarri bifreið, hafi einnig verið handtekinn. Lögreglan kveður kærða neita allri aðild að málinu og kveðst hann hafa verið í eðlilegum erindagjörðum vegna starfs síns hjá fyrirtækinu umrætt kvöld. Fyrir liggi skýrsla af framkvæmdastjóra fyrirtækisins þar sem m.a. komi fram að ferðir kærða í fyrirtækinu og meintur erindrekstur hans þar sé allur mjög óeðlilegur og einnig sé frágangur á tölvunum í bifreið fyrirtækisins, að loknum starfsdegi kærða, mjög óeðlilegur og brjóti í bága við starfsreglur fyrirtækisins. Hjá lögreglu liggi fyrir ljósmyndir og upplýsingar um sendendur fíkniefnanna í Danmörku. Lögregla í Danmörku vinni að því að finna mennina í því skyni að handtaka þá og yfirheyra. Fyrir liggi að annar umræddra manna tengist manninum sem hafi verið með kærða. Maðurinn sem hafi verið með kærða hafi verið yfirheyrður í dag en framburður hans sé ekki í samræmi við framburð kærða. Fyrir liggi að maðurinn hafi breytt framburði sínum og játað á sig tiltekna aðild að málinu og greint frá aðkomu kærða að málinu auk þess sem hann hafi greint frá tiltekinni aðild annars nafngreinds manns. Lögreglan telji kærða vera undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti en svo virðist sem kærði hafi ætlað að flytja tölvurnar frá starfsstöð fyrirtækisins, og þyki líklegt að það hafi verið í því skyni að móttaka fíkniefnin eða koma þeim til annars móttakanda. Unnið verði áfram að rannsókn málsins en nauðsynlegt sé að upplýsa nánar um einstaka verknaðarþætti hinna grunuðu og meinta aðild kærða að brotinu og tengsl við aðra meinta vitorðsmenn sem tengist málinu, hérlendis sem erlendis, er taldir séu tengjast fjármögnun, kaupum og sendingu og ætlaðri móttöku fíkniefnanna hér á landi. Framundan séu handtökur sakborninga sem gangi lausir, enn frekari yfirheyrslur af vitnum og sakborningum muni einnig fara fram á næstunni, þ.m.t. af kærða. Nauðsynlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband við meinta vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir geti sett sig í samband við hann, eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Lögreglan telur sakarefnið varða við 173. gr. a., sbr. 1. mgr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 64,1974 og nr. 32,2001. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991. Kærði hefur neitað allri aðild að fíkniefnamisferli og krafist þess að gæsluvarðhaldskröfunni verði hafnað. Samkvæmt því sem hér að framan var rakið úr greinargerð lögreglustjóra svo og rannsóknargögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminn, verður fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um að eiga aðild að fíkniefnamisferli, sem geti varðað hann fangelsisrefsingu. Gögnin benda og til þess að rannsókn málsins sé á því stigi að kærði geti torveldað hana, hafi hann fullt ferðafrelsi. Það verður því fallist á að skilyrði séu til þess að úrskurða hann í áframhaldandi gæsluvarðhald sbr. a- lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991. Krafa lögreglustjóra verður því tekin til greina eins og hún er sett fram. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 14. nóvember 2006, kl. 16.00.
|
Mál nr. 576/2013
|
Skaðabótamál Uppgjör Fyrirvari Endurupptaka bótaákvörðunar
|
M lenti í umferðarslysi og í kjölfarið var fengið álit um líkamstjón M vegna afleiðinga þess. Á grundvelli álitsins fór fram uppgjör skaðabóta en af hálfu M var ritað undir uppgjörið með almennum fyrirvara við mat á miska og varanlegri örorku. M höfðaði síðar mál gegn meðal annars T hf. og E og krafðist frekari skaðabóta. Krafan var reist á nýju áliti sem laut að áhrifum umferðarslyssins á heilsu M. Af hálfu M var ekki byggt á 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, heldur á því að gerður hefði verið sérstakur fyrirvari við bótauppgjörið. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skýra yrði fyrirvarann svo að M hefði með honum áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorka yrði vegna síðari breytinga meiri en talið var í matinu sem áður hafði verið lagt til grundvallar uppgjöri skaðabóta. Fyrirvarinn yrði ekki skýrður svo að M hefði áskilið sér rétt til endurupptöku bótaákvörðunar vegna þess að matið, sem hún var reist á, kynni að vera rangt. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að álit það sem M hafði aflað eftir uppgjör skaðabóta fæli í sér endurskoðun á því mati sem áður hafði verið framkvæmt en tæki hvorki til síðar fram kominna breytinga á metnum einkennum M né til mats á einkennum sem síðar hefðu komið fram þótt þau ættu sér orsök í slysinu. Þótti M því ekki hafa fært sönnur á að hann ætti rétt til endurskoðunar á bótauppgjöri vegna umferðarslyssins. T hf. og E voru því sýknuð af kröfum M.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 21. júní 2013. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 7. ágúst sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 30. sama mánaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér sameiginlega 2.601.595 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 658.623 krónum frá 12. nóvember 2003 til 12. febrúar 2004, af 2.601.595 krónum frá þeim degi til 4. maí 2012 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málinu hefur ekki verið áfrýjað gagnvart Bjarti Guðjónssyni, sem stefnt var til vara í héraði. I Áfrýjandi lenti í umferðarslysi 12. nóvember 2003 er bifreið í eigu stefnda Einars var ekið á hann þegar hann hjólaði eftir gangbraut yfir nyrðri akbraut Miklubrautar við Lönguhlíð. Er atvikum að slysinu lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi Tryggingamiðstöðin hf. hafði veitt eiganda bifreiðarinnar ábyrgðartryggingu og er ekki ágreiningur um bótaskyldu stefndu á því tjóni, sem áfrýjandi ætti réttilega að fá bætt. Áfrýjandi og stefndi Tryggingamiðstöðin hf. leituðu sameiginlega eftir því 28. febrúar 2007 við Guðjón Baldursson lækni og Ingvar Sveinbjörnsson lögmann að þeir létu í ljós álit á afleiðingum slyssins fyrir áfrýjanda og hvenær ekki hefði verið að vænta frekari bata af þeim meiðslum er hann hlaut í slysinu. Þeir skiluðu áliti 7. júní 2007 og töldu þar að batahvörf hefðu verið 12. febrúar 2004, þremur mánuðum frá slysdegi. Þeir töldu varanlegan miska vegna slyssins vera 5 stig og varanlega örorku 5%. Í áliti, sem þeir nefna matsgerð, svara þeir spurningum um afleiðingar slyssins. Þar sagði meðal annars: ,,Matsmenn álíta að Mímir hafi í þessu slysi hlotið tognunaráverka á [vinstra] hné og háls og að staðfest orsakasamhengi sé milli slyssins og líkamstjónsins. ... Við mat á varanlegum miska er miðað við tognunaráverka á [vinstra] hné og vægan tognunaráverka á háls og telst varanlegur miski hæfilega metinn 5 [stig] og er matið að hluta grundvallað á töflum örorkunefndar um miskastig. ... Í ljósi þess að um er að ræða stoðkerfiseinkenni telja matsmenn rétt að meta Mími lítils háttar varanlega örorku sem telst réttilega metin 5%.“ Að fenginni þessari niðurstöðu fór fram uppgjör skaðabóta á grundvelli hennar 20. júlí 2007. Af hálfu áfrýjanda var ritað undir uppgjörið með svofelldum fyrirvara: ,,Gerður er fyrirvari við mat á miska og varanlegri örorku.“ Áfrýjandi leitaði á árinu 2010 til Sigurjóns Sigurðssonar, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum, vegna afleiðinga slyssins og í framhaldi af því var hann til skoðunar hjá Marinó Pétri Hafstein, sérfræðingi í taugalækningum. Í vottorði hins fyrrnefnda 6. janúar 2011 kom fram það álit að rétt væri að endurmeta afleiðingar slyssins þar sem einkenni áfrýjanda væru ,,töluvert mikið meiri“ en fram kæmi í fyrri vottorðum og mati. Í vottorði Marinós Péturs Hafstein 24. maí 2011 var látið í ljós það álit að áfrýjandi hefði einkenni um slæma tognun í hálsi, herðum og niður eftir öllu baki sérstaklega mjóbaki, en hann teldi sér ekki fært að meta hvort þessar tognanir væru afleiðingar umferðarslyssins 12. nóvember 2003. Áfrýjandi óskaði einhliða eftir því 30. nóvember 2011 við Björn Daníelsson lögmann og Stefán Dalberg lækni að þeir svöruðu tilgreindum spurningum um afleiðingar umferðarslyssins fyrir hann. Þess var meðal annars óskað að því væri svarað hvort heilsufar áfrýjanda hefði ,,versnað frá því mat fór fram á áverkunum í júní 2007 og var ófyrirséð að svo skyldi verða.“ Þá var spurt hver væri ,,varanlegur miski tjónþolans samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga vegna afleiðinga slyssins.“ Loks var spurt hver ,,væri varanleg örorka tjónþola vegna þeirra áverka sem tjónþolinn hlaut í slysinu.“ Í áliti þeirra Björns og Stefáns 4. apríl 2012 kom meðal annars fram, ,,að einkenni tjónþola í hálsi og vinstra hné hafi ekki versnað svo máli skiptir“ frá því að fyrra mat var gert. Þá töldu þeir að ekki væri nægilega fram komið að unnt væri að ,,tengja einkenni í baki beint við tjónsatburðinn skv. fyrirliggjandi gögnum.“ Um mat á varanlegum miska sagði: ,,Matsmenn miða við að varanlegur miski tjónþola vegna afleiðinga umferðarslyssins 12. nóvember 2003 sé rétt metinn samtals sem 12 stig ... Nánar tiltekið er miski vegna tognunareinkenna í hálsi metinn til 8 stiga og miski vegna tognunareinkenna í vinstra hné metinn til 4 stiga.“ Um mat á varanlegri örorku sagði: ,,Matsmenn miða við að tjónþoli hafi orðið fyrir varanlegri örorku vegna afleiðinga umferðarslyssins 12. nóvember 2003. Er hún talin vera rétt metin sem 12%.“ II Áfrýjandi höfðaði mál þetta 3. júlí 2012 og krafðist frekari skaðabóta vegna líkamstjóns þess sem hann hafi hlotið í umferðarslysinu og reisti þá kröfu á grundvelli áðurnefndrar niðurstöðu Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg en gerði í héraði einnig kröfu um miskabætur, sem hann taldi eiga stoð í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Frá þeirri kröfu hefur hann fallið fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómsstefnu kemur fram, sem áréttað var með málflutningsyfirlýsingu fyrir Hæstarétti, að krafa um endurskoðun á skaðabótauppgjöri sé ekki reist á 11. gr. skaðabótalaga, heldur á því að gerður hafi verið sérstakur fyrirvari við bótauppgjörið, sem valdi því að áfrýjandi sé ekki háður þeim skilyrðum, sem mælt er fyrir um í 11. gr. Áður er lýst þeim fyrirvara, sem áfrýjandi gerði við uppgjör skaðabóta til hans 20. júlí 2007. Fyrirvarinn laut að mati á miska og varanlegri örorku. Engin gögn liggja fyrir um hvernig skýra eigi fyrirvarann, hvorki bréf þar sem gerð er grein fyrir hvers vegna hann hafi verið gerður né aðrar yfirlýsingar. Verður fyrirvarinn skýrður svo að áfrýjandi hafi með honum áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorka yrði meiri en talið var í áliti þeirra Guðjóns Baldurssonar og Ingvars Sveinbjörnssonar vegna síðari breytinga. Eðli máls samkvæmt verður fyrirvarinn á hinn bóginn ekki skýrður svo að áfrýjandi hafi áskilið sér rétt til endurupptöku bótaákvörðunar vegna þess að matið, sem hún var reist á, kynni að vera rangt. Verður að gera þá kröfu að slíkir fyrirvarar og þeir sem lúta að tilteknum forsendum mats séu ótvíræðir, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 18. janúar 2007 í máli nr. 300/2006. Í áliti Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg 4. apríl 2012 var beinlínis tekið fram að einkenni áfrýjanda í hálsi og vinstra hné hefðu ekki versnað svo máli skipti frá því að Guðjón Baldursson og Ingvar Sveinbjörnsson lögðu mat á afleiðingar slyssins á árinu 2007. Þá töldu þeir Björn og Stefán að ekki væri unnt að leggja til grundvallar að síðar fram komin einkenni áfrýjanda í baki yrðu tengd ,,beint við tjónsatburðinn“. Álit þeirra á varanlegum miska og varanlegri örorku felur því í sér endurskoðun á því mati sem gert var á árinu 2007 en tekur hvorki til síðar fram kominna breytinga á metnum einkennum áfrýjanda né til mats á einkennum sem síðar hafi komið fram þótt þau ættu sér orsök í slysinu. Samkvæmt framansögðu hefur áfrýjandi ekki fært sönnur á að hann eigi rétt til endurskoðunar á því bótauppgjöri, sem fram fór 20. júlí 2007, vegna fyrirvarans eða af öðrum ástæðum. Þar sem áfrýjandi hefur þannig ekki öðlast kröfu um frekari bætur á hendur stefndu vegna slyssins þarf ekki að huga að því hvort sú krafa hafi fallið niður fyrir fyrningu. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest á þann hátt sem í dómsorði greinir. Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. og Einars Rúnarssonar. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og ákvörðun um gjafsóknarkostnað skal vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 12. mars sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Mími Guðvarðarsyni, Flókagötu 35, Reykjavík á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 34, Reykjavík og Einari Rúnarssyni, Einarsnesi 50, Reykjavík, með stefnu birtri 3. júlí 2012. Í varaaðild er stefnt, Bjarti Guðjónssyni, áður Framnesvegi 56, Reykjavík, nú með óþekktu heimilisfangi í Noregi. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að stefndu, Tryggingamiðstöðin hf. og Einar Rúnarsson, verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda 3.601.595 krónur, ásamt 4.5% ársvöxtum frá 12. nóvember 2003 af 1.658.623 kr. til 12. febrúar 2004, af 3.601.595 kr. frá þeim degi til 4. maí 2012, en frá þeim degi með dráttarvöxtum, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags. Verði ekki orðið við ofangreindum dómkröfum gerir stefnandi í varaaðild þær dómkröfur að stefndi, Bjartur Guðjónsson, verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.601.595 krónur ásamt 4.5% ársvöxtum 12. nóvember 2003 af 1.658.623 kr., til 12. febrúar 2004, af 3.601.595 kr. frá þeim degi til 4. maí 2012, en frá þeim degi með dráttarvöxtum, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags. Þá er í báðum tilvikum krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og að mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir Að kvöldi 12. nóvember 2003 slasaðist stefnandi í umferðarslysi. Var hann á reiðhjóli og hjólaði norður Lönguhlíð eftir gangbraut að vestanverðu. Á gatnamótum Lönguhlíðar og Miklubrautar hjólaði hann yfir Miklubrautina á gangbraut og þegar hann var kominn inn á nyrðri akreinina varð hann fyrir bifreiðinni JF 516. Þeirri bifreið var ekið norður Lönguhlíð og hugðist ökumaðurinn beygja inn á Miklubrautina og aka til vesturs. Umferðarljós eru á þessum gatnamótum. Allir, ökumaður bifreiðarinnar, varastefndi, Bjartur og hjólreiðamaðurinn, stefnandi, munu hafa farið yfir gatnamótin á grænu ljósi. Undirgöng undir Miklubrautina eru á þeim stað sem stefnandi fór yfir götuna. Stefnandi var fluttur á slysadeild og í sjúkraskrá segir að stefnandi hafi fengið milda áverka og verið lagður inn yfir nótt og útskrifast daginn eftir. Stefnandi gekkst ekki undir neina aðgerð á sjúkrahúsinu í kjölfar umferðarslyssins. Hinn 2. mars 2004 lenti stefnandi í óhappi í íshokkíleik. Fór hann þá á slysadeild og var í kjölfarið stungið í liðinn og blóðvökvi tæmdur þaðan og stefnandi settur í gips. Þáverandi lögmaður stefnanda, og stefndi, TM, sammæltust um að fela þeim Ingvari Sveinbjörnssyni hrl. og Guðjóni Baldurssyni lækni að meta afleiðingar líkamstjóns sem tjónþoli varð fyrir vegna umferðarslyssins 12. nóvember 2003 og skyldi matið fara fram í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993 með síðari breytingum. Niðurstaða matsmanna var að varanlegur miski skv. 4. gr. skaðabótalaga væri 5% og varanleg örorka skv. 5. gr. laganna 5%. Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka væri einnig 5%. Hinn 20. júlí 2007 var gengið frá uppgjöri skaðabóta undirritaði lögmaður stefnanda skaðabótakvittunina með fyrirvara um mat á miska og varanlegri örorku. Hinn 30. nóvember 2011 bað lögmaður stefnanda þá Björn Daníelsson lögfræðing og Stefán Dalberg lækni að meta afleiðingar umferðarslyssins 12. nóvember 2003. Matsgerð þeirra er frá 4. apríl 2012. Töldu þeir að varanlegur miski stefnanda samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga væri 12% og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. sömu laga 12%. Stefndi hafnaði matsgerð Björns og Stefáns og taldi að seinni matsgerðin hnekkti ekki fyrra mati þeirra Ingvars og Björns frá 7. júní 2007. Að fenginni þessari niðurstöðu stefndi stefnandi máli þessu fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur. Málsástæður og lagarök stefnanda Endanlegur höfuðstóll dómkröfunnar er 3.601.595 kr. og sé hún sundurliðuð á dskj. 28. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Stefnandi byggir dómkröfur sínar í aðalaðild á bótakafla umferðarlaga, einkum 88. gr. laganna, sbr. 90 gr., 91. og 95. gr., sbr. og 97. gr. laganna, en bótaskylda sé óumdeild. Um sé að ræða viðbótarbætur og byggir stefnandi í því efni á, að tekið hafi verið við greiddum bótum sem innágreiðslu með fyrirvara um réttmæti á mati á miska og varanlegri örorku, skv. þeirri matsgerð er uppgjörið hafi byggst á. Frekari rökstuðningur: Stefnandi byggir dómkröfur sínar á, að greiddar bætur hafi verið mótteknar með fyrirvara. Samkvæmt því sérfræðimati sem stefnandi hafi aflað sér sjálfstætt hjá hlutlausum matsmönnum hafi bæði miski og varanleg örorka hækkað um 7%, en því mati hafi ekki verið hnekkt. Stefnandi byggir dómkröfur og málsástæður sínar enn fremur á þeim lagarökum, að ein af meginreglum kröfuréttarins sé, að það skuli vera kröfuhafinn sem gefur út kvittun fyrir greiðslum skuldara til kröfuhafa, en ekki öfugt. Í þessu máli hafi það hins vegar verið skuldarinn, sem samið hafi kvittunina og gert það að skilyrði greiðslu skuldarinnar (skaðabótanna) til kröfuhafa, að þáverandi lögmaður stefnanda hafi skrifað undir án fyrirvara, sbr. það að um lokakvittun sé að ræða. Hér sé því einungis um að ræða einhvers konar greiðsluviðurkenningu kröfuhafa til skuldara, samkvæmt meginreglum kröfuréttarins. Byggir stefnandi og á, að samkvæmt efni skaðabótakvittunarinnar, eins og hún heiti, sé ekki um endanlega greiðslu að ræða, samkvæmt reglum kröfuréttarins, þar sem í kvittuninni sé fyrirvari um niðurstöðu þeirrar matsgerðar sem uppgjörið byggist á. Byggir stefnandi á að áverkar eftir slysið hafi í verulegum atriðum orðið meiri, en gengið hafi verið út frá við uppgjörið, samkvæmt því sérfræðimati sem nú liggi fyrir, þar sem bæði miski og varanleg örorka séu 12% en ekki 5%. Sé því um verulega hækkun að ræða. Þá byggir stefnandi einnig á, að ein af meginreglum kröfuréttar sé að kröfuhafi eigi rétt á að fá fullar efndir kröfu sinnar, nema sérstakar ástæður standi því í vegi, sem skuldari hafi sönnunarbyrði fyrir. Sé um þessa málsástæðu og vísað til IV. kafla í meirihluta ákvæðis Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 600/2011. Byggir stefnandi og á að samkvæmt kvittuninni sé beinlínis verið að semja um, að reglur kröfuréttarins um rangar og brostnar forsendur, eigi að gilda varðandi uppgjörið. Hvergi í vátryggingasamningalögum sé tekið fram, að lög séu ekki frávíkjanleg varðandi efni samninga um ábyrgðartryggingar, þriðja manni í hag. Um sérfræðimat og kröfubréf frá 4.apríl 2012: Stefnandi byggir á, að hann hafi sótt sérfræðimatið sem hann byggir á kröfur sínar, samkvæmt heimild í 9. gr. laga nr. 37/1999, sem hafi verið breyting á þágildandi 10. gr. skaðabótalaga. Í greinargerð með 9. gr. laga nr. 37/1999 segi svo m.a.: „Aðalreglan verði sú að málsaðilar afli sjálfir sérfræðilegs álits um örorku- og/eða miskastig og þá læknisfræðilegu þætti sem meta þarf skv. 2. og 3. gr. laganna til þess að ljúka megi bótauppgjöri. Sérfræðilegt mat, sem annar málsaðila aflar, geti tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta borið undir örorkunefnd.“ Byggir stefnandi á, að þegar hann hafi aflað sérfræðimatsins, hafi hann verið búin að afla frekari læknisfræðilegra upplýsinga um áverka sína og afleiðingar umferðarslyssins en legið hefðu fyrir, er áverkar hans eftir slysið hafi verið metnir í hið fyrra skipti. Þá hafi sérfræðimatinu ekki verið hnekkt, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 375/2010. Matsgerð Ingvars Sveinbjörnssonar og Guðjóns Baldurssonar frá árinu 2007: Stefnandi byggir á, að matsgerð þessi sé ekki gerð samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga og sé því ólögmæt og að engu hafandi. Gera verði þá kröfu til sérfræðimatsmanna að þeir fari að lögum. Byggir stefnandi á, að í matsgerð þeirra Ingvars og Guðjóns segi, að matið á miskanum sé að hluta til byggt á töflum örorkunefndar um miskastig. Í matsgerðinni sé ekki að finna nánari útfærslu á þessari staðhæfingu. Greinilegt sé að áverkar stefnanda séu ekki skýrlega tilgreindir og ekki færðir undir miskatöflur, þ.e. þá liði miskataflanna sem áverkarnir tilheyri, eins og hins vegar sé gert í sérfræðimatsgerð þeirra Björns Daníelssonar og Stefáns Dalbergs. Byggir stefnandi á, að samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga, beri að færa áverka undir miskatöflur, en það komi skýrt fram í greinargerð með lögunum. Af ofangreindum ástæðum byggir stefnandi á, að stefndu geti ekki byggt neitun um greiðslu frekari bóta á matsgerð þeirra Ingvars Sveinbjörnssonar og Guðjóns Baldurssonar. Miskatöflurnar séu ákveðnar réttarreglur, sem fara beri eftir við mat á miska og gera verði þá lágmarkskröfu, að í matsgerð komi fram, hvernig áverkar séu færðir undir þessar réttarreglur, þ.e. við hvaða liði í miskatöflum áverkarnir eigi. Varanlega örorka: Stefnandi byggir á, að það hafi verið tilgangur skaðabótalaga frá upphafi, að allir sem líkamlega skerðingu hlytu af bótaskyldum verknaði, ættu rétt á lágmarksbótum fyrir varanlega örorku. Sé um það vísað til 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, fyrir þá breytingu sem gerð hafi verið á upphaflegu lögunum með lögum nr. 37/1999, en þá hafi greinin hljóðað svo: „Bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skal ákvarða á grundvelli miskastigs skv. 4. gr. Bætur skulu ákveðnar sem hundraðshluti af bótum fyrir varanlegan miska eftir reglum 1. -4. málsl. 1. mgr. 4. gr.“ Nú hljóðar 8. greinin svo skv. þeim breytingum sem gerðar hafi verið með lögum nr. 37/1999: „Bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skal ákvarða á grundvelli örorkustigs skv. 5. gr. Bætur skulu ákveðnar eftir reglum 5.7. gr.“ Í greinargerð með 7. grein laga nr. 37/1999, sem fjalli um þessa breytingu á 8. gr. skbl. segi m.a: „Deilur hafa verið um gildandi fyrirkomulag á ákvörðun bóta til barna og tjónþola sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa litlar vinnutekjur. Bent hefur verið á mikla mismunun milli tjónþola eftir því hvort um bótaákvörðun fer samkvæmt reglum 5.7. gr. eða ákvæði 8. gr. Oft er vafasamt í hvorn dilkinn skuli draga einstaka tjónþola.“ Í greinargerð með 6. gr. laga nr. 37/1999, sem fjallar um breytingar á 7. gr. skbl. segi m.a. svo um 3. mgr. 7. gr: „Lagt er til að í 3. mgr. 7. gr. laganna verði tekin upp lágmarkslaunaviðmiðun, sem miðist við 1.200.000 kr. á ári eða 100.000 kr. á mánuði allt að 67 ára aldri. Lágmarkslaunaviðmiðunin lækki um 100.000 kr. fyrir hvert aldursár umfram 66 þar til 400.000 kr. viðmiðunarlaunum er náð, en lækki ekki eftir það. Framangreindar fjárhæðir miðast við verðlag 1. júlí 1993.“ Stefnandi byggir á að hér sé ekki um að ræða efnislega breytingu á 8. gr. upphaflegu skaðbótalaganna, öðruvísi en svo að bætur fyrir varanlega örorku séu ekki lengur miðaðar við miska, heldur ákveðin lágmarkslaun sem hækka samkvæmt lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. skaðabótalaga, eins og bætur fyrir miska og þjáningabætur. Þá byggir stefnandi á að þær fylkingar sem falli undir 8. gr. upphaflegu skaðabótalaganna hefðu í upphafi verið þrjár, húsmæður, námsmenn og aðrir sem ekki nýttu vinnugetu sína þannig, að þeir hefðu tekjur. Byggir stefnandi á, að engin rök nái til þess að fella stefnanda ekki undir 8. gr. skaðabótalaga, en með því væri brotið bæði gegn jafnræðis- og eignarverndarákvæðum stjórnarskrár. Sé í þessu efni, varðandi brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár einnig vísað til dóms Hæstaréttar Íslands, frá 4. júní 1998 í málinu nr. 317/1997, sem hafi verið til hliðsjónar varðandi tilurð núgildandi 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eins og fram komi í greinargerð með lögum nr. 37/1999. Stefnandi byggir auk þess á, að hann hafi, er hann hafi byrjað að vinna fyrir sér með líkamlegum störfum, fljótlega fundið til þeirra einkenna sem hann hafi orðið fyrir í því slysi sem mál þetta sé sprottið af. Áverkinn hafi því haft alvarlega afleiðingar í för með sér fyrir stefnanda varðandi tekjumöguleika til framtíðar. Fyrning: Í svarbréfi hins stefnda félags, frá 24.4.2012, beri félagið fyrir sig, að krafa stefnanda sé fyrnd, samkvæmt 99. gr. umferðarlaga þar sem 4 ár hafi liðið frá móttöku bótanna á sínum tíma og til þess tíma, er stefnandi geri reka að því að krefja um frekari bætur. Stefnandi mótmælir að svo sé, í fyrsta lagi, þar sem greitt hafi verið inn á bótakröfu stefnanda, 20. júlí 2007, en þar með hafi bótaskylda verið viðurkennd. Um leið hafi stefnandi gert fyrirvara um að um lokagreiðslu væri að ræða, þar sem tekið hafi verið við bótum með fyrirvara um réttmæti mats á varanlegum miska og varanlegri örorku og þar með fyrirvara um efndir skuldarans á kröfunni. Stefnandi byggir á, að vegna þessa hafi hann verið í rétti, hvenær sem væri innan 10 ára frá slysadegi, að krefja um viðbótarbætur, stæðu efnisleg rök til þess. Þannig hafi verið litið á mál eins og þetta hingað til, en í 99. gr. umferðarlaga sé einnig tekið fram að kröfur skv. bótakafla umferðarlaga fyrnist í síðasta lagi eftir 10 ár frá tjónsatburð. Þannig hafi bótakrafa stefnanda 10 ára líftíma. Í öðru lagi byggir stefnandi á reglum kröfuréttar um upphafstíma fyrningarfrests, sem sé skv. 99. gr. og meginreglum kröfuréttar, þegar kröfuhafi fái vitneskju um kröfu sína og eigi þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Það hafi í fyrsta lagi verið þegar stefnandi hafi farið til Sigurjóns Sigurðssonar, bæklunarlæknis árið 2010 og síðan til Marínós P. Hafstein, taugalæknis og látið síðan meta áverkana á nýjan leik, samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga og stefnandi fái vitneskju um kröfuna. Byggir stefnandi í þessu efni á þeim sjónarmiðum sem fram komi í dómum Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 615/2007, frá 12. júní 2008, nr. 661/2007 frá 23.október 2008, nr. 259/2008 frá 19. febrúar 2009 og nr. 536/2008 frá 7.apríl 2009, sbr. og Hrd. 1996, bls. 1152. Þá byggir stefnandi á, að hið stefnda félag hafi verið bundið við þann fyrirvara sem stefnandi hafi gert við uppgjörið árið 2007, en það hafi ekki komið fram fyrr en árin 2011 og 2012, að fyrirvarinn hefði átt rétt á sér. Í þessu efni verði einnig að horfa til ungs aldurs stefnanda árið 2007 og að hann hafi fyrst er hann hafi farið að beita sér við líkamlega vinnu, orðið þess var að þau einkenni sem hann hafi fengið í umferðarslysinu árið 2003 háðu honum verulega. Í þriðja lagi byggir stefnandi á að samkvæmt bæði 99. gr. umferðarlaga og þeim fyrningarlögum sem í gildi hafi verið er slysið varð, lögum nr. 14/1905, hafi krafa stefnanda orðið til á slysadegi, hinn 12. nóvember 2003 og þar með haft líftíma til 12. nóvember. 2013. Greitt hafi verið inn á kröfuna hinn 20. júlí 2007, en innan 4 ára frá þeim tíma hafi stefnandi hafist handa varðandi þá kröfu sem gerð sé í þessu máli, en þegar í september 2010 hafi stefnandi farið til Sigurjóns Sigurðssonar, bæklunarlæknis og í apríl 2011 til Marínós P. Hafstein taugalæknis. Fyrsta bréf lögmanns stefnanda til TM sé frá 29. maí 2011. Byggir stefnandi á að hið stefnda tryggingafélag hafi með atferli sínu viðurkennt tilvist kröfuréttar stefnanda, samanber þau sjónarmið sem fram komi í 14. gr. laga nr. 150/2007, sbr. og 1. mgr. 9. gr. sömu laga, þar sem félagið hafði í bréfum sínum til lögmanns stefnanda, hinn 4. júlí 2011, ekki uppi mótmæli gegn tilvist kröfunnar á annan hátt en þann, að ekki væri líklegt að mat á áverkunum yrði hærra, en þegar hefði verið metið og að bakáverkar hefðu ekki orsakasamband við slysið í nóvember 2003. Í fjórða lagi byggir stefnandi á, að nýr 4 ára fyrningarfrestur hafi ekki getað byrjað að líða, hinn 20. júlí 2007 (31. desember 2007), þar sem krafa stefnanda hafi þá ekki getað fallið niður þegar 4 ár hafi verið liðin frá slysadegi eða hinn 12. nóvember 2007 eða sé miðað við stöðugleikatímapunkt í mati þeirra Ingvars og Guðjóns, hinn 12. febrúar 2008 (31. desember 2008), þar sem krafan hafði 10 ára líftíma. Þá hafi bætur til stefnanda, sem greiddar hafi verið hinn 20. júlí 2007, verið teknar með fyrirvara, sem falið hafi í sér að endurupptaka bótaákvörðunar hafi verið stefnanda heimil á 10 ára líftíma kröfunnar, sbr. áður. Enda hafi hið stefnda tryggingafélag ekki sett fyrirvaranum nokkur mörk eða gert mótfyrirvara. Byggir stefnandi þessa málsástæðu sína að hluta til á þeim sjónarmiðum, sem rakin séu í greinargerð með 11. gr. skaðabótalaga, enda þótt ekki sé í máli þessu byggt á að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda frá því að uppgjör fór fram í júlí 2007. Byggt sé á að þrátt fyrir það verði að horfa til þess að um verulega hækkun sé að ræða á miska og varanlegri örorku, þ.e. úr 5% í 12%. Einnig verði í þessu sambandi að taka á þeirri málsástæðu stefnanda, að matsgerð þeirra Ingvars Sveinbjörnssonar og Guðjóns Baldurssonar sé markleysa. Að síðustu byggir stefnandi á að sá sem beri fyrir sig fyrningu hafi alla sönnunarbyrði í því efni. Helstu málsástæður í varaaðild: Stefnandi gerir í varaaðild skaðabótakröfur á hendur Bjarti Guðjónssyni, sem ökumanni bifreiðarinnar JF 516, er slysið varð, til greiðslu þeirra dómkrafna sem að ofan greinir, þ.e. sömu dómkröfur og í aðalaðild. Dómkröfur í varaaðild séu tölulega byggðar upp á sama hátt og í aðalkröfu. Verði stefndu í aðalsök sýknaðir, byggir stefnandi á málsástæðum í varaaðild og einnig ef stefndu í aðalaðild verða sýknaðir að hluta. t.d. af skaðabótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Byggir hann á að þá standi eftir að stefndi, Bjartur, sé ábyrgur fyrir þeim bótaþætti. Byggir stefnandi á, í þessum þætti málsins, að stefndi, Bjartur, eigi sök á líkamstjóni stefnanda skv. hinni ólögfestu sakarreglu skaðabótaréttar. Byggir stefnandi á, að stefndi, Bjartur, hafi með athæfi sínu sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, en hann hafi brotið gegn grundvallarreglum umferðarlaga um varúðarskyldu ökumanna, svo sem 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga og 5. gr. laganna, sem og 2. mgr. 15. gr. laganna. Þá vísar stefnandi sérstaklega til 26. gr. umferðarlaga í heild sinni, sem og til 36. gr. sömu laga. Stefndi, Bjartur, hafi fyrir lögreglu viðurkennt að hafa ekið á stefnanda, þar sem hann hafi verið á hjóli sínu að hjóla yfir gangbraut samkvæmt heimild með grænu ljósi. Ljóst sé því t.d. að hann hafi ekki virt stöðvunarskylduna, áður en hann hafi ekið út aðreinina að Miklubrautinni. Byggir stefnandi á að það græna ljós sem logað hafi á umferðarljósi við gatnamótin gegnt ökumanni bifreiðarinnar JF 516 hafi einungis heimilað ökumanni að aka yfir gatnamótin, þ.e. eftir Lönguhlíð (þ.e. yfir Miklubraut eftir Lönguhlíð). Aðrar umferðarreglur hafi gilt varðandi akstur á hliðarakrein, til að aka norður eða vestur Miklubraut, en þar hafi verið fyrir gangbraut fyrir gangandi og hjólandi vegfarendur (stöðvunarskylda), enda viðurkenni ökumaðurinn að hafa séð vegfarendur þar á ferð. Þá viðurkenni ökumaður að hafa ekið á 60 km/hraða og greinilegt sé á lögregluskýrslu að hraðinn hafi verið mikill, samanber framburð stefnanda. Byggir stefnandi á að akstur stefnda, Bjarts, hafi verið stórkostlegt gáleysi, en jafna megi akstri hans yfir gangbraut, þar sem hafi verið gangandi vegfarendur, við að aka yfir gatnamót á rauðu ljósi. Þannig varði brot hans á umferðarlögum við a lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi byggir einnig á, að brot stefnda, Bjarts, varði við 2. mgr. 26. gr. sem ólögmæt meingerð, þar sem verulegt gáleysi hans hafi valdið stefnanda líkamsspjöllum, verði ekki talið að um stórfellt gáleysi hafi verið að ræða, en brot stefnda, Bjarts, á ofangreindum umferðarlögum varði örugglega refsingu samkvæmt 100. gr. umferðarlaga. Þannig beri stefndi, Bjartur, skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda, samkvæmt almennu skaðabótareglunni og sé skylt að bæta líkamstjón stefnanda. Geti hann ekki skorast undan ábyrgð, þó hann hafi valdið tjóninu með akstri bifreiðar, sem í þessu tilviki hafi einungis verið hættulegt tæki, sem hann hafi ekki stjórnað með nægilegri varúð. Kröfur á hendur varastefnda byggi stefnandi því ekki á því bótahagræði, sem felist i 88. gr. umferðarlaga, heldur einungis á almennu skaðabótareglunni. Byggir stefnandi á, að samkvæmt málsforræðisreglu laga um meðferð einkamála sé honum frjálst að byggja kröfu sina á þeim lagareglum, sem honum séu hagstæðastar. Byggir stefnandi jafnframt á, að ekki sé í XIII. kafla umferðarlaga kveðið á um, að tjónþoli vegna umferðarslyss, verði að byggja bótakröfu sína á 88. gr. umferðarlaga og þeirri hlutlægu bótareglu, sem í þeirri lagagrein felist. Í umferðarlögum sé skýrlega kveðið á um, að það sé eigandi bifreiðar, sem beri ábyrgð á akstri hennar, þó að ökumaður bifreiðarinnar valdi tjóninu, sbr. efni 88. gr. umferðarlaga, sbr. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga. Þá sé í 99. gr. umferðarlaga tekið fram, að allar kröfur á hendur þeim, sem ábyrgð beri samkvæmt XIII. kafla og tryggingafélagi fyrnist á 4 árum, frá því að tjónþoli hafi átt þess fyrst kost að leita fullnustu kröfu sinnar. Byggir stefnandi á að 99. gr. umferðarlaga eigi ekki við um skaðabótaábyrgð ökumanns samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Byggir stefnandi á, að til þess að svo verði talið, hefði þurft að taka það fram með skýrum hætti í XIII. kafla umferðarlaga. Þá byggir stefnandi á, að í 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga sé að finna þá reglu, að hver sá sem beri sök á tjóni, sem hlýst af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis, beri fébótaábyrgð samkvæmt almennum skaðabótareglum. Ákvæði þetta sé sett ex tuto til þess að ekki fari milli mála, að bótaákvæði umferðarlaga skerði ekki að neinu leyti þann rétt, er tjónþoli kunni að eiga samkvæmt almennu skaðabótareglunni á hendur ökumönnum ökutækja og öðrum aðilum. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á varastefndu einnig á jafnræðisreglunni, en réttur hans til skaðabóta geti ekki verið lakari en ef hann hefði til dæmis slasast í vinnuslysi, þar sem vinnuveitandi hafi borið sök vegna gáleysis starfsmanna sinna. Eigi þessi sjónarmið ekki síst við í varaaðild þessa máls, þar sem stefnandi byggir kröfur sínar ekki á þeirri hlutlægu ábyrgð, sem felist í 88. gr. umferðarlaga, heldur á hinni ólögfestu sakarreglu (almennu skaðabótareglunni). Jafnframt byggir stefnandi á, að ekki megi svipta hann þeim rétti að krefja þá, sem valdið hafi honum tjóni með saknæmum hætti, um bætur fyrir líkamstjón sitt. Til þess þurfi skýrar reglur í settum lögum og vísar stefnandi því til grundvallar til jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár, samanber 72. gr. stjórnarskrár, og einnig til meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Gerir stefnandi kröfu til að skýrlega verði tekið á þessari málsástæðu, þar sem um stjórnarskrárvarinn rétt sé að ræða. Þá vísar stefnandi í varaaðild til þeirra tölulega útlistana og málsástæðna sem settar séu fyrir dómkröfum stefnanda hér að ofan, en dómkröfurnar séu tölulega eins uppsettar og eins að uppbyggingu. Einnig sé byggt á málsástæðum í aðalaðild eftir því sem við á. Málsástæður og lagarök stefnda Kröfur stefnanda eru fyrndar. Í fyrsta lagi byggja stefndu sýknukröfu sína á að dómkröfur stefnanda séu fyrndar. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrnast allar kröfur á hendur þeim, sem ábyrgð beri, og á hendur vátryggingafélagi, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi hafi fengið vitneskju um kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Hæstiréttur hafi í dómum sínum miðað fyrningarfrest við það tímamark þegar heilsufar tjónþola hafi orðið stöðugt (stöðugleikapunktur) eða þegar tjónþola hafi verið vísað til sérfræðings, sbr. Hrd. 661/2010 og Hrd. 615/2007. Stefnandi hafi, sem fyrr segir, orðið fyrir umferðarslysi 12. nóvember 2003. Samkvæmt matsgerð Ingvars Sveinbjörnssonar hrl. og Guðjóns Baldurssonar, hafi matsmenn álitið að eftir 12. febrúar 2004 hafi ekki orðið neinar breytingar á heilsufari stefnanda og taldist sú dagsetning því vera stöðugleikapunktur. Með því sé átt við að á þessum tímapunkti sé heilsufar stefnanda orðið stöðugt og að hann nái ekki frekari bata. Með hliðsjón af þessu sé því aðallega haldið fram að fyrningarfrestur hafi byrjað að líða í árslok 2004 og fyrningarfresti hafi lokið í árslok 2008. Kröfur stefnanda hafi verið settar fram innan fyrningarfrestsins og gerðar upp á árinu 2007. Allar kröfur sem stefnandi setji fram eftir árið 2008 séu því fyrndar. Verði ekki fallist á að fyrningarfrestur byrji að líða frá árslokum 2004 sé því haldið fram að fresturinn teljist frá árslokum 2007 og honum hafi lokið 2011. Þessu til stuðnings sé vísað til læknisvottorðs Sigurjóns Sigurðssonar frá 6. janúar 2007, en þar komi fram að langur tími sé frá því að áverkinn átti sér stað og að ekki sé hægt að vænta frekari bata. Því sé, að mati læknisins, tímabært að meta afleiðingar slyssins. Í framhaldi hafi farið fram mat samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga og varanlegur miski og varanleg örorka stefnanda metin. Í matsgerð þeirra Björns Daníelssonar og Stefáns Dalbergs, komi fram að batahvörfum stefnanda vegna afleiðinga umferðarslyssins 12. nóvember 2003 sé fyrir löngu náð. Enn fremur hafi matsmenn miðað við að einkenni stefnanda í hálsi og vinstra hné hafi ekki versnað svo máli skipti frá því að örorkumat Ingvars Sveinbjörnssonar og Guðjóns Baldurssonar hafi farið fram hinn 7. júní 2007. Það hafi því verið á árinu 2007 sem stefnanda hafi verið í síðasta lagi kunnugt um allar afleiðingar tjónsins. Þá hafi verið framkvæmt mat samkvæmt skaðabótalögum og tjónið gert upp, sbr. skaðabótakvittun frá 20. júlí 2007. Fyrningarfresturinn hafi þá byrjað að telja frá árslokum 2007 og hafi honum lokið í árslok 2011. Kröfur stefnanda hafi því verið fallnar niður fyrir fyrningu þegar mál þetta hafi verið höfðað. Skaðabótakvittunin hafi verið lokagreiðsla tjónsins. Eins og fram komi á skaðabótakvittuninni frá 20. júlí 2007, hafi hún falið í sér fullnaðar- og lokagreiðslu stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar á tjóni stefnanda og sé því lýst yfir með undirritun lögmanns stefnanda á kvittunina að þar með séu allar kröfur vegna málsins að fullu greiddar. Á skaðabótakvittuninni komi fram að lögmaður stefnanda hafi gert fyrirvara um mat á miska og varanlegri örorku. Fyrirvarinn sé augljóslega gerður með hliðsjón af 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en þar sé kveðið á um að þegar fyrir liggi sérfræðilegt álit um örorku- og/eða miskastig tjónþola, eða þá læknisfræðilegum þætti skv. 2. og 3. gr. sem meta þurfi til þess að uppgjör bóta samkvæmt skaðabótalögunum geti farið fram, geti hvor um sig, tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta, borið álitið undir örorkunefnd. Stefnandi hafi kosið að nýta sér ekki fyrirvarann og hafi matsgerðin ekki verið borin undir örorkunefnd. Síðan hafi liðið heil fjögur almanaksár og frekari kröfur því fyrndar ekki seinna en í árslok 2011. Matsgerðirnar frá 2007 og 2012. Í málinu liggi fyrir tvær matsgerðir, önnur frá 7. júní 2007, unnin af Ingvari Sveinbjörnssyni hrl. og Guðjóni Baldurssyni lækni, og hin frá 4. apríl 2012, unnin af Birni Daníelssyni hdl. og Stefáni Dalberg lækni. Um mat á varanlegri örorku í seinni matsgerðinni segir svo: „Matsmenn miða við að einkenni tjónþola á hálsi og vinstra hné hafi ekki versnað svo máli skipti frá því örorkumat Ingvars Sveinbjörnssonar og Guðjóns Baldurssonar fór fram þann 7. júní 2007. Er þá m.a. borin saman hreyfiskerðing í fyrrnefndri matsgerð við læknisskoðun á matsfundi sem og læknisskoðun í læknisvottorði Sigurjóns Sigurðssonar, dags. 15. janúar 2007.“ Ljóst sé því að um er að ræða endurmat á sömu áverkum og einkennum og í fyrra mati. Ekki verði annað séð en skoðun á hálsi og lýsing einkenna sé með svipuðum hætti og hafi verið á matsfundi árið 2007. Samt sem áður hafi Björn og Stefán komist að því að varanlegur miski og varanleg örorka skuli vera 12% en Ingvar og Guðjón mátu miskann og örorkuna til 5 stiga. Það sé afstaða stefndu að seinni matsgerðin hnekki í engu þeirri fyrri og hafna stefndu þessari matsgerð. Þessu til viðbótar skuli eftirfarandi áréttað. Stefnandi hafi nánast frá slysdegi stundað áreynsluíþróttir af miklu kappi. Stefnandi hafi laskast illa á vinstra hné í íshokkíleik rúmum þremur mánuðum eftir umferðarslysið. Hann hafi auk þess stundað körfubolta og hnefaleika. Báðar íþróttirnar krefjast mikillar hreyfigetu og snerpu. Þá hafi hann keppt og unnið til verðlauna í fitness, sem er ein tegund vaxtaræktar. Eins og fyrirliggjandi ljósmynd af stefnanda sýni þurfi mikla þjálfum og áreynslu til að koma líkamanum í það form sem þar sé sýnt. Í læknisvottorði Sigurjóns Sigurðssonar, dags. 6. janúar 2011, komi fram að ástand stefnanda hafi versnað eftir fyrra matið og hafi læknirinn talið töluverðan mun á líðan hans þá frá því hann hafi gefið út læknisvottorð 15. febrúar 2007. Því hafi læknirinn talið réttlátt að endurmeta afleiðingar slyssins. Það virðist nokkuð ljóst að þeir læknar og matsmenn sem hafi meðhöndlað stefnanda hafi ekki haft undir höndum öll gögn um sjúkrasögu hans og lífsstíl. Til að mynda komi hnéáverkinn 2004 lítið við sögu og vart sé minnst á þær áreynsluíþróttir sem stefnandi hafi stundað af kappi. Stefndu telja að rekja megi versnandi líðan stefnanda fyrst og fremst til hans eigin lífstíls og ástundunar eftir umferðarslysið. Ákvæði 11. gr. skaðabótalaga um endurupptöku er ekki fullnægt. Samkvæmt 11. gr. skaðabótalaganna sé, að kröfu tjónþola, heimilt að taka að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur. Skilyrði endurupptöku sé að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður hafi verið talið. Eins og áður sé fram komið liggja fyrir tvær matsgerðir í málinu og sé í báðum tilvikum verið að meta sömu áverka og einkenni. Seinni matsgerðin geri ekki á nokkurn hátt grein fyrir ófyrirsjáanlegum breytingum sem sé annað skilyrði endurmats enda miði matsmenn við að batahvörfum á einkennum tjónþola sé fyrir löngu náð. Þá sé eftirfarandi fullyrt í seinni matsgerðinni: „Matsmenn miða við að einkenni tjónþola í hálsi og vinstra hné hafi ekki versnað svo máli skipti frá því að örorkumat Ingvars Sveinbjörnssonar og Guðjóns Baldurssonar fór fram þann 7. júní 2007“. Þá sé í máli þessu á engan hátt sannað að afleiðingar slyssins hefðu í verulegum atriðum orðið alvarlegri en gera hafi mátt ráð fyrir, þegar samið hafi verið um fullnaðarbætur við stefnda, Tryggingamiðstöðina, sbr. t.d Hrd. 1995 bls. 2288. Seinna skilyrði endurupptöku, um að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður hafi verið talið, sé ekki heldur til staðar. Hækkun á varanlegum miska og varanlegri örorku um 7 stig teljist ekki veruleg hækkun, sbr. t.d. Hrd. 2003, bls. 2127. Lækkun bótakröfunnar: Ekki er tölulegur ágreiningur varðandi endanlega kröfurgerð stefanda. Stefndu hafna allir bótakröfu byggðri á 26. gr. skaðabótalaga. Hvorki stefndi, Tryggingamiðstöðin, né stefndi, Einar, hafi verið tjónvaldar en skilyrði bótaskyldu nefndrar lagagreinar sé að tjónvaldur hafi valdið líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Þá sé skilyrðum bótaskyldu varastefnda, Bjarts, heldur ekki fullnægt þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að hann hafi valdið tjóninu af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Hefði svo verið hefði væntanlega verið gefin út ákæra á hendur varastefnda fyrir brot á umferðarlögum en ekkert slíkt hafi gerst. Sýknukrafa varastefnda. Auk þeirra málsástæðna og lagaraka sem stefndu hafi fært fyrir sýknukröfu sinni byggir varastefndi sýknukröfu sína sérstaklega á eftirfarandi málsástæðum. Í fyrsta lagi sé byggt á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varnir byggðar á aðildarskorti leiði til sýknu ef fallist er á þær, sbr. tilvitnaða lagagrein. Í XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987 sé tæmandi upptalning á þeim sem borið geta ábyrgð og greiðsluskyldu bóta vegna tjóns sem hlýst af notkun bifreiðar. Í 88. gr. umferðarlaga segi að sá sem ábyrgð beri á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki skuli bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Í 90. gr. laganna sé kveðið á um að skráður eða skráningarskyldur eigandi (umráðamaður) vélknúins ökutækis beri ábyrgð á því og sé fébótaskyldur skv. 88. og 89. gr. Samkvæmt 95. gr. laganna sé vátryggingafélag greiðsluskylt gagnvart tjónþola vegna bótakrafna. Það sé því sá sem ábyrgð beri á skráningarskyldu ökutæki, í þessu tilviki stefndi, Einar, og vátryggingafélagið, stefndi Tryggingamiðstöðin hf., sem beri ábyrgð á því tjóni sem hafi hlotist af bifreið stefnda, Einars, en ekki ökumaður bifreiðarinnar. Í öðru lagi sé sýknukrafa varastefnda byggð á því að lögmaður stefnanda hafi með undirritun á skaðabótakvittun frá 20. júlí 2007 afsalað til stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., öllum endurgreiðslum eða kröfum á hendur þriðja aðila vegna tjónsins. Þar með hafi stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., eignast allan rétt stefnanda til að krefja varastefnda um endurgreiðslu greiddra bóta, sbr. 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga. Stefnandi hafi undirritað skaðabótakvittun fyrir lokagreiðslu og um leið afsalað sér öllum rétti gagnvart þriðja aðila. Stefnandi geti því engar kröfur gert á hendur varastefnda. Enginn fyrirvara hafi verið gerður á skaðabótakvittuninni varðandi þetta atriði. Niðurstaða Eins og að framan greinir lenti stefnandi í slysi 12. nóvember 2003. Málsaðilar komu sér saman um að leita til Guðjóns Baldurssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl. til að meta afleiðingar líkamstjóns þess er stefnandi varð fyrir vegna nefnds slyss og skyldi matið fara fram í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993 með síðari breytingum. Matsgerð þeirra er frá 7. júní 2007. Í kjölfarið, eða hinn 20. júlí 2007, fékk stefnandi greiddar bætur, en fyrirvari var gerður af hálfu stefnanda um mat á varanlegum miska og varanlegri örorku og skiptir hér engu máli hvor aðilinn hafi samið kvittunina. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrnast allar kröfur á hendur þeim sem ábyrgð beri, og vátryggingafélagi, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Fyrirvari á kvittuninni breytir ekki þessum lögbundna fyrningarfresti. Samkvæmt matsgerð Guðjóns Baldurssonar og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl. var heilsufar stefnanda orðið stöðugt í febrúar 2004. Stefnandi heldur því fram að hann eigi rétt á hærri bótum og aflaði stefnandi sér því einhliða matsgerðar þeirra Stefáns Dalbergs læknis og Björns Daníelssonar lögfræðings og er matsgerð þeirra dags 4. apríl 2012. Þar kemur fram að „batahvörfum á einkennum tjónþola vegna afleiðinga umferðarslyssins 12. nóvember 2003 sé fyrir löngu náð...“ Þá segir einnig í matsgerð þeirra Stefáns Dalbergs og Björns Daníelssonar að þeir miði við „að einkenni tjónþola í hálsi og vinstra hné hafi ekki versnað svo máli skiptir frá því að örorkumat Ingvars Sveinbjörnssonar og Guðjóns Baldurssonar fór fram þann 7. júlí 2007“ en meta varanlega miska 12 stig og varanlegu örorkuna 12%. Matsgerð þessi hnekkir ekki fyrri matsgerð þeirra Ingvars og Guðjóns frá 7. júní 2007, auk þess sem hennar er aflað einhliða af hálfu stefnanda. Með vísan til þess sem að framan greinir mátti stefnanda vera ljóst þegar á árinu 2004 að hann ætti rétt til bóta vegna slyssins 12. nóvember 2003, enda var bótaskylda viðurkennd. Við móttöku bótanna var gerður fyrirvari um mat á varanlegum miska og varanlegri örorku. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann eigi rétt til frekari bóta en hann hefur þegar þegið úr hendi stefnda, Tryggingarmiðstöðvarinnar hf. Allar kröfur eftir árslok 2008 eru fyrndar, samanber 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ber því að sýkna alla stefndu í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðherra, dagsettu 25. júní 2012. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Þ. Skorra Steingrímssonar, hdl., sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur, án tillits til virðisaukaskatts. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndu, Tryggingamiðstöðin, Einar Rúnarsson og Bjartur Guðjónsson, eru sýknaðir af kröfum, Mímis Guðvarðarsonar. Málskostnaður fellur niður Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Þ. Skorra Steingrímssonar hdl., 600.000 krónur.
|
Mál nr. 723/2009
|
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Gjafsókn
|
Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 var meðal annars kveðið á um að landsvæði innan nánar tilgreindra marka væri þjóðlenda. E, H og S kröfðust þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að þessu leyti og viðurkennt að þetta landsvæði væri háð beinum eignarrétti þeirra sem eigenda jarðarinnar Laxárdals í Svalbarðshreppi. Í úrskurði óbyggðanefndar var vísað til þess að suðurmörk Laxárdals samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 15. ágúst 1886 hafi verið í ósamræmi við sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem talið er að rituð hafi verið um 1875. Var niðurstaða nefndarinnar um mörk eignarlands jarðarinnar við þjóðlendur því ekki reist á landamerkjabréfinu, heldur því sem greindi í sóknarlýsingunni, en í milli þessara tveggja heimilda bar það landsvæði sem deilt var um í málinu. Um þá heimild segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að gæta verði að því að sóknarlýsingin hafi ekki verið gerð í þeim tilgangi að vera heimild um merki einstakra jarða. Að því virtu, sem og því sem rakið var í dómi Hæstaréttar um það sem fram kemur í sóknarlýsingunni um mörk landsvæðisins var ekki talið unnt, gegn andmælum E, H og S, að gefa þessari lýsingu slíkt vægi að hún yrði látin standa því í vegi að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að því landi sem um var deilt í málinu. Ekki lægju fyrir heimildir um annað en að jörðin Laxárdalur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt frá því að til hennar var stofnað. Þá yrði ekki séð að ágreiningur hafi staðið um að merkjum hennar væri rétt lýst í landamerkjabréfinu 15. ágúst 1886 eða athugasemdir verið gerðar um að land innan þeirra væri ekki háð beinum eignarrétti. Gegn þeim réttindum færu heldur ekki staðhættir, gróðurfar eða nýting þessa lands. Taldi Hæstiréttur af þessum sökum ekki efni til annars en að fallast á kröfu E, H og S í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. desember 2009. Þau krefjast þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Línan fylgir Grasamannalæk úr Bræðravötnum og í Hölkná en þá er Hölkná fylgt til suðurs að Fremri-Skarðslæk sem ræður til upptaka sinna sem eru norðan undir Lambafjallgarði. Þá ræður Lambafjallgarðsbrún til foss í Hölkná en eftir það ræður áin suður á móts við vesturhorn á Heljardalsfjöllum. Þá ráða Heljardalsfjöllin að þeim stað þar sem tekin verður úr þeim bein stefna milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt þar til komið er á milli Bræðravatna en þá er farið til vesturs í upphafspunkt lýsingar þessarar.“ Þá krefjast áfrýjendur að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda og landsvæðið háð beinum eignarrétti þeirra sem eigenda jarðarinnar Laxárdals. Til vara krefjast þau að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á framangreindu svæði, þótt það verði talið þjóðlenda. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn Eggert Stefánsson kveðst hafa eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms eignast hlut í jörðinni Laxárdal úr hendi Stefáns Eggertssonar, sem var aðili að málinu í héraði. Þá kveðast áfrýjendurnir Hildur Stefánsdóttir og Sigurður Þór Guðmundsson hafa eftir uppkvaðningu dómsins eignast jörðina að öðru leyti úr hendi Gunnars Þóroddssonar, sem var málsaðili í héraði. Áfrýjendur hafa þannig tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti, en samkvæmt málatilbúnaði þeirra er landið, sem dómkröfur þeirra varða, í óskiptri sameign þeirra. Dómendur í málinu fóru á vettvang 9. september 2010. I Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 4/2005, sem náði til Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, en þeir tveir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Málið tók meðal annars til landsvæðis, sem eigendur jarðarinnar Laxárdals í Svalbarðshreppi töldu falla innan hennar og kölluðu til eignarréttar yfir, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að þetta landsvæði væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjenda, en viðurkennt var á hinn bóginn að það væri afréttareign eigenda Laxárdals samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áðurnefndir Stefán Eggertsson og Gunnar Þóroddsson höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu þeir sömu kröfur og áfrýjendur gera fyrir Hæstarétti, en með héraðsdómi var stefndi sýknaður af þeim. II Samkvæmt gögnum málsins var landamerkjabréf gert fyrir jörðina Laxárdal 15. ágúst 1886, þar sem merkjum var lýst sem hér segir: „Að vestan ræður Hölkná frá sjó, að fremri Skarðslæk, svo ræður lækurinn til upptaka sinna, sem eru norðan undir Lambafjallgarði, þá ræður Lambafjallgarðsbrún til foss í Hölkná, eftir það ræður nefnd á suður á móts við vesturhorn á Heljardalsfjöllum; að sunnan ræður bein stefna úr Hölkná austur í norðvesturhorn Heljardalsfjalla; þá ráða Heljardalsfjöll þar til tekin verður úr þeim bein stefna milli Bræðravatna í Skessuhamar. Að austan ræður nefnd stefna úr Heljardalsfjöllum í Skessuhamar, þá ræður bein stefna úr Skessuhamri í upptök Laxár, síðan ræður Laxá allt til vörðu austan megin skammt fyrir ofan ós og þaðan bein lína eftir vörðum í klöpp í flæðarmáli, hvar Laxá rann áður í sjó.“ Í málinu er óumdeilt að rétt sé greint frá merkjum þessa lands. Að vestan ráðast þau af Hölkná frá sjó suður til móts við svokallað vesturhorn Heljardalsfjalla, en þó að því undanskildu að sunnarlega á þeim mörkum víkja þau frá ánni til vesturs frá Fremri-Skarðslæk, sem þau fylgja að upptökum hans og fara síðan eftir brúnum Lambafjallgarðs að fossi í Hölkná, sem ræður aftur merkjum upp frá því. Talið frá norðri liggja þessi merki að Syðra- og Ytra-Álandi, því næst Hafursstöðum, síðan Hvappi og loks landsvæði, sem kennt er við Vatnsenda, en um Hvapp og Vatnsenda er fjallað í dómum Hæstaréttar í málum nr. 750/2009 og 748/2009. Austurmerkin fylgja Laxá í meginatriðum frá sjó og suður til upptaka hennar, þaðan fara þau í Skessuhamar, en frá þeim stað er dregin lína um Bræðravötn til Heljardalsfjalla. Að norðanverðu liggja þessi merki að jörðinni Gunnarsstöðum frá sjó að Skessuhamri, en upp frá því að landi Hvamms, sem að hluta er fjallað um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 722/2009. Að sunnan fara merkin um Heljardalsfjöll, en handan þeirra er afréttur Svalbarðshrepps. Landið innan þessara merkja liggur sem næst í beinni stefnu úr norðri frá sjó tæplega 40 km til suðurs, en á milli merkja til vesturs og austurs eru á bilinu frá um 2 til 5 km. Fyrir óbyggðanefnd kröfðust eigendur Laxárdals að allt land innan þessara merkja teldist utan þjóðlendna. Stefndi krafðist þess á hinn bóginn að mörk eignarlands og þjóðlendu yrðu dregin vestan frá Hölkná um Grasamannalæk austur að Bræðravötnum. Óbyggðanefnd varð við þessari kröfu stefnda og afmarkaði landið, sem þannig taldist til þjóðlendna, á þann hátt, sem lýst er í fyrrgreindri dómkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti. Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á landsvæðinu, sem málið varðar, lýst þannig að það sé í 200 til 600 m hæð. Um miðju þess norðan til sé Hölknárdalur og sé þar nokkuð um vatnsföll. Austan við dalinn sé Nautatungufjall í 584 m hæð, en vestan við hann Lambafjallgarður í 483 m hæð. Norðan til á svæðinu sé landið gróið og votlent, en gróður minnki þegar sunnar dragi og sé þar hálent og fjalllent. Þá er þess að geta að í samantekt náttúrufræðings, sem óbyggðanefnd aflaði, er lýst Dalsheiði, sem þar segir að markist að vestan af Hölkná allt til Heljardalsfjalla, en að austan af Hvammsheiði. Dalsheiði sé að mestu gróin neðan við 200 m hæð og hafi þar oft verið heyjað forðum, en innan við Skessuhamar hækki landið verulega og séu þar fyrir sunnan gróðurlitlir melar og urðir nema í árdrögum. Samkvæmt gögnum málsins munu elstu heimildir um jörðina Laxárdal vera í skrá um reka Hólastaðar og Möðruvallaklausturs, sem talin er frá árinu 1296. Í testamentisbréfi Gottskálks biskups Nikulássonar á Hólum frá 6. júní 1520 var því lýst að Laxárdalur væri meðal þeirra jarða, sem hefðu „vnder oss borid j þann tijma. sem almattugur Gud hefur oss overdugan þolad yffer Hola Byskupzdæme“ og hann ráðstafaði þar „heilagri Holadomkyrkiu til æfinligrar eignar“. Ekkert liggur fyrir í málinu um eignarhald að Laxárdal eftir þetta fyrr en því er lýst í jarðamati frá 1804 að jörðin sé „forrige Bispestoels Jord“, en samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda var þessi jörð eins og aðrar jarðir Hólastóls við Þistilfjörð seld á uppboði á fyrstu árum 19. aldar. Í heimildum frá þessu tímaskeiði er ekki vikið að mörkum jarðarinnar. Þeim voru á hinn bóginn að nokkru gerð skil í sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem Valdimar Ásmundarson er talinn hafa ritað um 1875, þar sem sagði að jörðinni fylgi mikið land til heiðar, engi allmikið, útigangur sé nokkur og hafi beitarland mjög af sér gengið, en afréttarlöndin í Dalsheiði og Hvammsheiði séu „almenningar framan við landamerki Dals (um Grasamannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá).“ Sem áður segir var landamerkjabréf fyrir Laxárdal gert 15. ágúst 1886, en það var áritað um samþykki vegna jarðanna Gunnarsstaða og Hvamms og lesið á manntalsþingi 18. maí 1887. Í úrskurði óbyggðanefndar var tekið mið af framangreindri frásögn í sóknarlýsingu um mörk Laxárdals til suðurs og þar með hafnað því, sem sagði í landamerkjabréfinu, en þar ber í milli landsvæðið, sem deilt er um í málinu. Í málinu liggur ekkert fyrir um að byggð hafi nokkru sinni verið á landsvæðinu, sem hér um ræðir. Í skýrslu fyrir óbyggðanefnd lýsti áðurnefndur Stefán Eggertsson því að þetta land hafi fyrst og fremst verið nýtt til beitar fyrir sauðfé, en þar hafi einnig verið rjúpnaveiðar. Fé á svæðinu hafi aðallega verið frá Laxárdal og Hvammi og hafi bændur þar séð um smölun. III Í Landnámabók segir að Ketill þistill hafi numið Þistilfjörð milli Hundsness og Sauðaness. Í úrskurði óbyggðanefndar var lagt til grundvallar að Hundsnes hafi áður verið heiti á Rauðanesi, sem er syðst á austurströnd Melrakkasléttu við Þistilfjörð, en Sauðanes sé það sama og Grenjanes á vesturströnd Langaness. Þetta hefur ekki verið vefengt í málinu. Af lýsingu Landnámabókar, sem tekur þannig aðeins til kennileita við sjávarsíðu, verður ekkert ályktað um hversu langt land hafi í öndverðu verið numið til suðurs frá Þistilfirði, en þess er að gæta að Grasamannalækur, sem óbyggðanefnd taldi eins og áður segir að ráða ætti mörkum eignarlands Laxárdals og þjóðlendu, er í um 20 km fjarlægð frá sjó. Eins og áður greinir er Hvammur næsta jörð austan við Laxárdal. Samkvæmt landamerkjabréfi Hvamms, sem var gert 16. ágúst 1886, ráðast austurmörk af Hafralónsá allt frá merkjum jarðarinnar til norðurs við jörðina Gunnarsstaði um 3 km frá sjó og til upptaka árinnar, en þar fyrir sunnan af Heljardalsá. Vesturmörk Laxárdals fylgja sem fyrr segir í meginatriðum Hölkná frá sjó. Tvö minni vatnsföll, Laxá og Garðá, ráða að mestu merkjum Gunnarsstaða, sem liggja milli Laxárdals og Hvamms að norðanverðu, en þegar landi Gunnarsstaða sleppir nálægt Skessuhamri í um 17 km fjarlægð frá sjó fylgja merki Laxárdals og Hvamms beinum línum milli kennileita án þess að nokkuð verði séð í landslagi til að ráða skilum milli landa þessara tveggja jarða. Samræmi er í lýsingu merkja þeirra gagnvart öðrum jörðum að því leyti að þau eru sögð ná allt suður til hálendis í Heljardalsfjöllum. Fornar heimildir eru um þessar jarðir, sem virðast hafa verið byggðar óháð hvorri annarri svo lengi sem vitað er. Ætla verður að búskapur á þeim hafi löngum verið háður því að halda mætti búfénaði til beitar suður til heiða og nýta þar land til annarra þarfa eins og aðstæður leyfðu, enda er stutt á milli merkja hvorrar jarðar til vesturs og austurs og þannig takmarkað landrými nyrst, þar sem landið er lægst. Ljóst má vera að áðurnefndar ár, Hölkná og Hafralónsá, hafi sett því veruleg mörk að búfénaður gengi út af þessu landi eða kæmi inn á það frá öðrum jörðum og er því engin ástæða til að líta svo á að þetta land hafi staðið öðrum til afnota svo að máli skipti. Þótt land Laxárdals og Hvamms samkvæmt merkjabréfum þeirra nái 35 til 40 km til suðurs frá sjó verður að gæta að því að það er tiltölulega vel gróið og fremur aflíðandi inn til landsins. Hvorki verða fundin náttúruleg skil né farartálmar, sem máli skipta, eftir því sem haldið er suður eftir landinu allt þar til komið er að Heljardalsfjöllum. Að þessu athuguðu mæla hvorki staðhættir, gróðurfar né heimildir um nýtingu gegn því að þetta land geti hafa verið hluti af jörðunum allt frá öndverðu. Vestan við Laxárdal eru jarðir á Álandstungu handan Hölknár, en því næst er Svalbarð, sem liggur milli Sandár í austri og Svalbarðsár í vestri. Austan við Hvamm koma Hallgilsstaðir nyrst og síðan á kafla sameiginlegt land Tungusels og Þorsteinsstaða. Lega þessara jarða og staðhættir þar og gróðurfar er í meginatriðum sambærilegt við Laxárdal. Að því er varðar jarðirnar vestan við Laxárdal verður að líta til þess að í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að Arngeir prestur Jónsson hafi 13. janúar 1379 selt Möðruvallarklaustri jörðina Áland og var þess getið í kaupbréfi að hún ætti „alla iardar eign millum haulknar ok sandar.” Í úrskurðinum var einnig greint frá því að í vísitasíu fyrir kirkjuna á Svalbarði frá 10. mars 1686 hafi henni verið eignað „Land Allt Austur J Sandá og Vestur J Ormarsá”, en þessi heimild ásamt öðrum yngri leiddi þar til þeirrar niðurstöðu að svokallað Svalbarðskirkjuland milli Svalbarðsár í vestri og Sandár í austri taldist til eignarlands innan merkja, sem lýst var í landamerkjabréfi frá árinu 1887. Um áðurnefndar jarðir austan við Hvamm komst óbyggðanefnd jafnframt að þeirri niðurstöðu að land allt suður til svokallaðs afréttar Þórshafnarhrepps teldist eignarland þeirra, þótt fyrir þeim merkjum hafi ekki verið eldri heimildir en frá síðari hluta 19. aldar, en þau liggja álíka sunnarlega og merkin, sem greinir í landamerkjabréfum Laxárdals og Hvamms. Leggja verður til grundvallar að til eignarréttar að landinu, sem óbyggðanefnd viðurkenndi að heyrði til Svalbarðskirkjulands, Hallgilsstaða, Tungusels og Þorsteinsstaða, hljóti að hafa stofnast með námi. Engin rökræn ástæða getur staðið til þess að álykta að landnám á samfelldu og einsleitu svæði, sem að auki er hermt í sögulegum heimildum að hafi verið á einni hendi, hafi í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar verði fundnar fyrir því, svo sem vegna staðhátta, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007, sem vörðuðu mörk eignarlanda og þjóðlendna sunnan við Mýrdalsjökul, og 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 um mörk jarðarinnar Hóla í Biskupstungum. Eftir gögnum málsins verða slíkar skýringar ekki fundnar að því er varðar Laxárdal. Svo sem áður segir var í úrskurði óbyggðanefndar vísað til þess að suðurmörk Laxárdals samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 15. ágúst 1886 hafi verið í ósamræmi við sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem talið er að rituð hafi verið um 1875, og var niðurstaða nefndarinnar um mörk eignarlands jarðarinnar við þjóðlendur því ekki reist á landamerkjabréfinu, heldur á því, sem greindi í sóknarlýsingunni. Á sama veg varð niðurstaða nefndarinnar að því er varðar jörðina Hvamm, en landamerkjabréf hennar var gert 16. ágúst 1886. Eins og áður kom fram sagði í sóknarlýsingunni að það væru „almenningar framan við landamerki Dals (um Grasamannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá).“ Þessa lýsingu er að finna í riti, sem ber heitið Þingeyjarsýslur Sýslu- og sóknarlýsingar Hins íslenska bókmenntafélags og var gefið út árið 1994. Um áðurnefndan höfund kaflans um Svalbarðshrepp var þess getið í ritinu að hann hafi fæðst árið 1852 og notið „almennrar tilsagnar í æsku ... auk nokkurra vikna leiðsagnar hjá séra Gunnari Gunnarssyni presti á Svalbarði.” Í æviágripi höfundarins í ritinu var að öðru leyti ekki rætt um búsetu eða dvöl hans á þessu svæði eða tengsl hans við menn þar, en leitt var getum að því að sóknarlýsing hafi ekki verið gerð fyrir Svalbarðssókn á árunum kringum 1840, þegar slíkar lýsingar voru annars gerðar vegna þessa landshluta, og höfundurinn „því bætt úr en á Svalbarði dvaldi hann um tíma hjá séra Gunnari Gunnarssyni.” Að þessu virtu verður ekki annað ætlað en að höfundurinn, sem var ungur að árum, hljóti að hafa stuðst við frásögn annarra við gerð sóknarlýsingarinnar, en slíkra heimildarmanna er þar að engu getið. Í henni er eingöngu rætt um suðurmerki Laxárdals og Hvamms, en ekki annarra jarða í Svalbarðshreppi. Þar var hermt að merkin lægju að almenningum, en í ljósi þess, sem áður segir, er engin ástæða til að ætla að land á þessu svæði hafi staðið almenningi til afnota eða yfirleitt öðrum en þeim, sem bjuggu á jörðum milli Hölknár og Hafralónsár. Merkin, sem dregin voru í sóknarlýsingunni fyrir sunnanverðum Laxárdal, fylgdu Grasamannalæk, sem ekki liggur fyrir að teljist farartálmi um landið, en fyrir sunnanverðu landi Hvamms, sem ranglega sagði að væri land Gunnarsstaða, um Hávarðsdalsá. Eftir þessari lýsingu lágu suðurmörk Hvamms að vestanverðu um 9 km í beinni línu sunnar en merki Laxárdals að austanverðu án þess að sú lína fylgi neinum náttúrulegum skilum. Að því verður og að gæta að sóknarlýsing þessi var ekki gerð í þeim tilgangi að vera heimild um merki einstakra jarða. Þegar þetta allt er virt er ekki fært gegn andmælum áfrýjenda að gefa þessari lýsingu slíkt vægi að hún verði látin standa því í vegi að viðurkenndur verði eignarréttur þeirra að landinu, sem deilt er um í málinu. Ekki liggja fyrir heimildir um annað en að jörðin Laxárdalur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt frá því að til hennar var stofnað. Ekki verður séð að ágreiningur hafi staðið um að merkjum hennar sé rétt lýst í landamerkjabréfinu 15. ágúst 1886 eða athugasemdir verið gerðar um að land innan þeirra væri ekki háð beinum eignarrétti. Gegn þeim réttindum mæla heldur ekki staðhættir, gróðurfar eða nýting þessa lands, svo sem áður var rakið. Af þessum sökum eru ekki efni til annars en að verða við dómkröfum áfrýjenda á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð og er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði, en við ákvörðun málflutningsþóknunar lögmanns þeirra er tekið tillit til þess að hann hefur samhliða þessu máli farið með sex önnur mál hér fyrir dómi um mörk eignarlanda og þjóðlendna við Þistilfjörð. Dómsorð: Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Línan fylgir Grasamannalæk úr Bræðravötnum og í Hölkná en þá er Hölkná fylgt til suðurs að Fremri-Skarðslæk sem ræður til upptaka sinna sem eru norðan undir Lambafjallgarði. Þá ræður Lambafjallgarðsbrún til foss í Hölkná en eftir það ræður áin suður á móts við vesturhorn á Heljardalsfjöllum. Þá ráða Heljardalsfjöllin að þeim stað þar sem tekin verður úr þeim bein stefna milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt þar til komið er á milli Bræðravatna en þá er farið til vesturs í upphafspunkt lýsingar þessarar.“ Viðurkennt er að framangreint landsvæði sé háð beinum eignarrétti áfrýjenda, Eggerts Stefánssonar, Hildar Stefánsdóttur og Sigurðar Þórs Guðmundssonar, sem eigenda jarðarinnar Laxárdals í Svalbarðshreppi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. september 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 28. ágúst sl., eftir endurtekinn málflutning, hafa eigendur jarðarinnar Laxárdals í Svalbarðshreppi, Þistilfirði, þeir Stefán Eggertsson, kt. 160145-2939, Laxárdal 2, 681 Þórshöfn, og Gunnar Þóroddsson, kt. 031052-2709, Holti, 681 Þórshöfn, höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu, birtri 17. janúar 2008. Dómkröfur stefnenda eru: Aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í málinu nr. 4/2005, Svalbarðshreppur, Þórshafnarhreppur og Skeggjastaðahreppur, þess efnis að stór hluti jarðarinnar Laxárdals sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Línan fylgir Grasamannalæk úr Bræðravötnum og í Hölkná en þá er Hölkná fylgt til suðurs að Fremri-Skarðslæk sem ræður til upptaka sinna sem eru norðan undir Lambafjallgarði. Þá ræður Lambafjallgarðsbrún til foss í Hölkná en eftir það ræður áin suður á móts við vesturhorn á Heljardalsfjöllum. Þá ráða Heljardalsfjöllin að þeim stað þar sem tekin verður úr þeim bein stefna milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt þar til komið er á milli Bræðravatna en þá er farið til vesturs í upphafspunkt lýsingar þessarar. Sama landsvæði er í afréttareign Laxárdals, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Þá er af hálfu stefnenda gerð krafa um að viðurkennt verði með dómi að þeir eigi í óskiptri sameign fullkominn og beinan eignarrétt að landi Laxárdals eins og því er lýst hér að neðan: „Að vestan ræður Hölkná frá sjó, að fremri Skarðslæk, svo ræður lækurinn til upptaka sinna, sem eru norðan undir Lambafjallgarði, þá ræður Lambafjallgarðsbrún til foss í Hölkná, eftir það ræður nefnd á suður á móts við vesturhorn á Heljardalsfjöllum; að sunnan ræður bein stefna úr Hölkná austur í norðvesturhorn Heljardalsfjalla; þá ráða Heljardalsfjöll þar til tekin verður úr þeim bein stefna milli Bræðravatna í Skessuhamar. Að austan ræður nefnd stefna úr Heljardalsfjöllum í Skessuhamar, þá ræður bein stefna úr Skessuhamri í upptök Laxár, síðan ræður Laxá allt til vörðu austan megin skammt fyrir ofan ós og þaðan bein lína eftir vörðum í Klöpp í flæðarmáli, hvar Laxá rann áður í sjó.“ Varakrafa stefnenda er að viðurkennt verði að þeir eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á því svæði sem úrskurðað var afréttareign eigenda Laxárdals, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998, þótt landið teljist þjóðlenda. Stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 13. ágúst 2008. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda, en til vara að því er varðar málskostnað krefst hann þess að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Árið 1913 var nýbýlið Holt byggt úr nágrannajörð Laxárdals, Gunnarsstöðum, og fékk nýbýlið 1/3 hlut úr Laxárdal. Er umrætt þrætuland í óskiptri sameign nefndra jarða. I. 1. Tildrög máls þessa eru þau, að með bréfi, dagsettu 1. mars 2004, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði, sem tekur yfir sveitarfélög í Múlasýslum auk hluta Norður-Þingeyjarsýslu, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist svæðið nánar, að vestanverðu, af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, allt frá Jökulsárósi í Öxarfirði og að aðalupptökum árinnar í Dyngjufjöllum. Að norðan afmarkaðist landsvæðið af hafi, en eigi er í máli þessu þörf á að rekja afmörkun svæðisins frekar. Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 11. nóvember 2004. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. desember 2004, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í tilkynningunni var m.a. skorað á eigendur jarða í Svalbarðshreppi, Þórshafnarhreppi og Skeggjastaðahreppi, nú Langanesbyggð, þ.m.t. stefnendur, að lýsa kröfum sínum til landsins fyrir nefndinni, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum, í síðasta lagi 31. mars 2005. Þann dag lögðu stefnendur fram sameiginlega kröfulýsingu sína til óbyggðanefndar, en sökum framlengingar á fresti bárust síðustu kröfulýsingar annarra landeigenda í maí 2005. Í júlí 2005 tilkynnti óbyggðanefnd aðilum þá ákvörðun sína að skipta þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins í fimm mál, þ. á m. mál nr. 4/2005, er varðaði fyrrnefnd sveitarfélög. Var það mál fyrst tekið fyrir á fundi óbyggðanefndar og forsvarsmanna málsaðila þann 17. ágúst 2005. Við fyrirtökur 20. desember 2005 og 9. mars 2006 voru lagðar fram greinargerðir og sýnileg gögn. Málið var tekið til úrskurðar fyrir óbyggðanefnd 7. júlí 2006 að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum flutningi. Málsmeðferðin var endurupptekin 17. ágúst sama ár og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu aftur tekið til úrskurðar. Hinn 29. maí 2007 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, þ.e. syðsti hluti jarðarinnar Laxárdals í Svalbarðshreppi í Þistilfirði, nánar tiltekið í Dalsheiði, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en að landsvæðið væri afréttareign hennar, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Útdráttur úr nefndum úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu 18. júlí 2007 svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur undu ekki niðurstöðu óbyggðanefndar, og leitast þeir við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefjast ógildingar úrskurðarins að því er hið umþrætta landsvæði varðar. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. fyrrnefndra laga til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang hinn 24. september 2008. 2. Í úrskurði óbyggðanefndar er eins og áður er lýst kveðið á um eignarréttarlega stöðu heiðarlanda í Svalbarðshreppi í Þistilfirði, þar á meðal þeirra er austast liggja, í Dalsheiði og Hvammsheiði. Stefnendur gera í máli þessu, eins og hér að framan var lýst, kröfu um að þeir eigi beinan eignarrétt að öllu því landsvæði sem er innan merkja jarðarinnar Laxárdals samkvæmt landamerkjabréfi frá árinu 1886. Stefndi, íslenska ríkið, gerir aftur á móti kröfu um að miðað verði við þjóðlendulínu óbyggðanefndar, þ.e. landsvæði sunnan línu, sem dregin er frá punkti í Hvammsheiði þar sem Hávarðsdalsá rennur í Hafralónsá og þaðan í punkt þar sem Grasmannalækur í Dalsheiði rennur úr Bræðravötnum, en þaðan er læknum fylgt að Hölkná. Krefst stefndi að umrætt land sé þjóðlenda, en afréttareign Laxárdals. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum úrskurðar óbyggðanefndar auk annarra gagna sem málsaðilar hafa lagt fram og vísað til eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 204 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á. Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi, sveitarmörkum, afnotum og sögu einstakra jarða, þ. á m. býlisins Laxárdals, en auk þess er í sérstökum kafla, 6.1.1-2, fjallað um gildi landamerkjabréfa. Gerð er grein fyrir niðurstöðum óbyggðanefndar um einstakar jarðir og svæði, en að lokum eru úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem greint er frá almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004. Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi landakort með árituðum merkja- og kröfulínum. 3. Í úrskurði óbyggðanefndar er frá því greint að elstu ritheimildir um landnám og landnámsmörk í Þistilfirði og á Langanesströnd sé að finna í Landnámu, í Hauksbók, Þórðarbók og Sturlubók. Í þeirri síðastnefndu segir m.a.: „Ketill þistill nam Þistilfjörð milli Hundsness(Rakkaness) og Sauðaness. Hans son var Sigmundr, faðir Laugarbrekku-Einars.“ Um landnám á Langanesströnd eru Landnámugerðir samhljóða, en þar segir: „Finni hét maðr, er nam Finnafjörð ok Miðfjörð. Hans son var Þórarinn, faðir Sigurðar, föður Glýru-Halla.“ 4 . Svalbarðshreppur er hreppur á austanverðri Melrakkasléttu og upp af Þistilfirði. Hreppurinn er nefndur eftir kirkjustaðnum Svalbarði. Í jarðamati frá 1889 segir um mörk Svalbarðshrepps: „Svalbarðshreppur byrjar að vestanverðu við svokallaða Ormars- eða Ormarslónsá og liggur fram með Þistilfjarðarflóa að vestan allt fram til heiða, en að austan aðskilur svonefnd Hafralónsá sveitina frá Sauðaneshreppi. Afréttarlands nýtur sveitin nægilegs fyrir sjálfa sig, en einskis skóglendis.“ Um nánari mörk hreppsins er í úrskurði óbyggðanefndar m.a. vísað til ritgerðar Eiríks Þormóðssonar, Þróun byggðar í Svalbarðshreppi í Þistilfirði, frá árinu 1970, en þar segir: „Að vestanverðu ræður Ormarsá merkjum frá sjó og þar til henni sleppir nokkru fyrir sunnan eyðibýlið Múla syðst á Seljaheiði, en merkin milli Presthóla og Axarfjarðarhrepps liggja að merkjum Svalbarðshrepps. Þá liggja mörkin um svonefnt Botnagil, Einbúa, sem er fremur lágt fjall nyrst á Laufskálafjallgarði, og síðan áfram suður eftir endilöngum Laufskálafjallgarð í gegnum Gagndagahnjúk, sem er allhár hnjúkur sunnarlega í fjallgarðinum og suður í Reiðgil, en þar liggja merki Axarfjarðar- og Fjallahrepps að merkjum Svalbarðshrepps. Síðan liggja merkin til norðausturs með Fossá, þar til hún rennur í Sandá, eina af stærri ám, sem falla gegnum Þistilfjörð. Þá ræður Sandá merkjum til suðurs að svokölluðu Þorsteinsnefi, sem er nokkurn veginn í austur frá Hvannstöðum, eyðibýli í Fjallahreppi. Síðan eru merkin í suðaustur gegnum Heljardalsfjöll, sem eru allhá og víðáttumikil fjallbunga, og áfram í Einbúa, en þangað nær land Þistilfirðinga lengst til suðurs, og þar liggja saman merki Fjallahrepps, Vopnfirðinga, Sauðaneshrepps og Svalbarðshrepps. Loks liggja merkin til norðurs gegnum Stakfell í Heljardalsá, sem ræður merkjum þar til hún fellur í Hafralónsá, en hún ræður merkjum Svalbarðshrepps að austan út í sjó.“ 5. Lögbýlið Laxárdalur er í litlu dalverpi, samnefndu. Segir í framlögðum gögnum að víðáttumikið land fylgi jörðinni, þ.e. tungan milli Hölknár og Laxár og öll Dalsheiði. Í Lýsingu Þingeyjarsýslu frá árinu 1959 segir m.a. um jörðina: „Auk þess fylgir Laxárdal spilda af Álandstungu innan til, austurhlíð Lambafjallgarðs, gegnt Dalsheiðarkofa“. Í nefndri heimild, en einnig í skýrslu fyrrum oddvita fyrir óbyggðanefnd, er vikið að því að Jón Björnsson, stórbóndi í Dal, en svo var jörðin oft nefnd áður, hefði á 19. öldinni keypt ásamt bróður sínum nefnda spildu í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að býli yrðu reist á landsvæðinu, þar sem slíkt hefði getað valdið kvikfénaði hans óþarfa ónæði austan árinnar. Laxárdals er fyrst getið í norðurrekaskrá Hólastaðar frá því laust fyrir 1300. Jörðin mun hafa komist í eigu Möðruvallaklausturs árið 1378, en í testamentisbréfi frá 1520 ánafnar biskup Hólastól jörðina á nýjan leik vegna brota á kirkjulögum, en hún var þá talin 10 hundruð að dýrleika. Jarðarinnar er eftir þetta getið í fjölmörgum heimildum, ekki síst í jarðabókum frá 16., 17. og 18. öld. Er þannig í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 helstu kostir og ókostir jarðarinnar tíundaðir. Segir m.a. að útigangur sé svipull fyrir fannalögum og þurfi ábúandinn af þeim sökum að þiggja beit frá nágrannabýlinu Gunnarsstöðum fyrir ákveðinn toll. Er frásögn þessi í samræmi við í manntalsskrá frá árinu 1703. Í Jarðabók Árna og Páls segir ennfremur um Laxárdal að grasa- og hvannatekjur séu af jörðinni og að engjar séu þar dreifðar hér og þar í heiðinni, sitt ár í hverjum stað. Er í þessu viðfangi til þess að líta að í jarðarmati frá 1804 segir að hver ábúandi í Svalbarðshreppi megi tína fjallagrös frítt í almenningi hreppsins. Almenningslandið er ekki afmarkað frekar í þessari heimild, en í sóknarlýsingu frá 1875, sem síðar verður vikið að, segir að engar jarðir séu til almennings þarfa í Svalbarðshreppi. Af gögnum verður ráðið að Laxárdalsjörðin hafi á stundum verið í eyði fyrir og eftir aldamótin 1800. Mun jörðin hafa verið seld undan Hólastól árið 1804 eða 1805 og eru heimildir um að hún hafi verið í samfelldri byggð a.m.k. frá árinu 1809. Er jarðarinnar t.d. getið í lögfestu frá 1811, þó ekki sé vitað um efni hennar. Í jarðarmati frá 1849 segir að virði jarðarinnar sé 12 hundruð, og að landrými og landkostir séu þar í betra lagi eftir því sem gerist í sveitinni. Í fyrrnefndri sýslu- og sóknarlýsingu Þingeyjarsýslu, sem talin er rituð árið 1875 af Valdimar Ásmundssyni, fæddum árið 1852, síðar ritstjóra, er Laxárdals getið í umfjöllun um Svalbarðssókn. Segir um hana m.a.: „Jörðin er bóndaeign, 25,5 hundruð að dýrleika. Henni fylgir mikið land til heiðar, engi allmikið. Útigangur er þar nokkur. Þar er trjáreki. Mjög hefur beitilandið þar af sér gengið.“ Í sömu heimild er vikið að sellöndum og afréttum jarða í hreppnum. Segir að selstöður hafi lagst af í hreppnum í móðuharðindum í lok 18. aldar, en áður hafi Krubbnasel frá Laxárdal verið langt frammi á Dalstungu. Um afrétti sveitarinnar segir nánar í lýsingunni: „Afréttarlöndin í Dals- og Hvammsheiðum eru almenningar framan við landamerki Dals (um Grasmannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá). Sama er að segja um afréttina fram af Álandstungu, en þó á Vatnsendi (eyðijörð) þar nokkurt land ...“. Í fyrrnefndu riti, Lýsingu Þingeyjarsýslu, er heyskap í Dalsheiði að nokkru lýst. Er þar m.a. skráð eftir Þórarni Kristjánssyni í Holti, að áður en túnrækt hófst að marki hafi oft verið heyjað í heiðinni, sett saman og ekið heim að vetrinum. Nefnir hann að í heiðinni hafi helstu blettir og engjastykki verið þessi: í Einarsdal, við Hestalæk, við Víðinesá suður af Lambhól og Bessalæk. Þá er Laufness getið og enn sunnar Krubbnasel, er hafi verið besta engjastykkið í heiðinni. Þá hafi verið heyjað við Ytrihæðarlæk, í blettunum sunnan við Fremrihæðir, við Álftatjörn vestur af Krubbnaseli og inn við Aragunnulæk, en þangað hafi verið um 15 km frá Laxárdal. Í nefndu riti er heiðarsvæðum í Svalbarðshreppi lýst nokkru nánar, og segir um það svæði sem hér er til umfjöllunar, milli Álandstungu og Hvammsheiðar eftirfarandi: „Næsta afréttarland austan Álandstungu er Dalsheiði, sem liggur til suðurs frá bænum Laxárdal milli Hólknár í vestri og Hvammsheiðar í austri. Austurmörk heiðarinnar, sem skilja hana frá Hvammsheiði, liggja eftir miðjum hálendishrygg austan megin í heiðinni en láglendara er lengi vel suður með Hölkná. Í suðri rísa Heljardalsfjöll mun hærri en önnur fjöll í heiðinni. Syðsti hluti hennar er heldur góðurlítill, víða sléttar urðir, en grastorfur þó hér og þar. ... Ekki er vitað til, að nein byggð hafi verið í Dalsheiði“. Í sóknarlýsingu Valdimars frá 1875 er Hvamms- og Dalsheiðum lýst þannig: „Heiðargeim þann mikla, sem liggur út frá Heljardalsfjöllum milli Hafralónsár og Hólknár til byggða nefna menn Hvammsheiði og Dalsheiði. Fremst í heiðageim þessum, næst Heljardalsfjöllum að norðan, er nefnt Hvítahraun. ... Í vesturhlut heiðarinnar (Dalsheiði) eru tvö fjöll framarlega utan við Hvítahraun. Þvertungufjall er í tungu þeirri, sem Hólkná og Þverá mynda sín á milli; það er ekki hátt, og að mestu leyti er það grasi vaxið. Austur af því er Hávarðstungufjall; það er alllíkt hinu. Milli þessara fjalla rennur Þverá. Norðan við fjöll þau, er nú var getið, er heiðin mjög óslétt með móum og mýrlendi, hvergi grýtt nema á hæstu hæðum. Skessuhamar heitir ofurlítið fell utar í heiðinni, eigi allhátt með klettum ... Laxá hefur upptök sín í flóa einum austan undir Skessuhamri ... Milli Laxár að austan og Hólknar að vestan er nefnd Dalstunga. Liggja miklar hæðir eftir henni miðri, sem halda að Laxárdal að vestan. Meðfram Hólkná eru mýrar. Utan við ásana og dalina eru flatir lyngmóar.“ Í nefndum heimildum segir að frá strönd og suður að Heljardalsfjöllum séu um 40 km. Í úrskurði óbyggðanefndar er sögu afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar Laxárdalsbýlisins lýst með líkum hætti og hér að framan hefur verið rakið. Segir þar m.a. að heimildir bendi til þess að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða, og er áréttað að hennar hafi fyrst verið getið í lok 13. aldar. Segir að landsvæði jarðarinnar sé aflangt og hafi leguna norður-suður og liggi í 200 til rúmlega 600 m hæð yfir sjávarmáli. Um staðhætti segir nánar að Hölknardalur liggi um mitt svæðið norðan til og renni Hölkná um hann til norðurs, en að þar sé einnig nokkuð um önnur vatnsföll. Austan dalsins liggi Nautatungufjall (584 m), en vestan hans Lambafjallgarður (483 m). Þá segir að norðan til sé landið gróið og votlent, en er sunnar dragi minnki gróðurinn, en auk þess sé land þar hálent og fjalllent. Um gróðurfar er nánar vísað til fylgirita, m.a. greinargerðar náttúrufræðings frá árinu 2006, en á það er bent að við landnám hafi land almennt verið betur gróið og náð lengra inn á heiðar en nú er. Í úrskurðinum segir að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt inn til fjalla landnám hafi náð á þessu svæði og af þeim sökum verði ekki fullyrt um hvort að í öndverðu hafi verið stofnað þar til beins eignarréttar með námi. Landamerkjabréf Laxárdals var útbúið hinn 15. ágúst 1886 og var því þinglýst 18. maí 1887. Merkjum er lýst í stefnu hér að framan. Undir landamerkjabréfið ritar þáverandi eigandi jarðarinnar og ábúandi á árunum 1847 til 1893, Jón Bjarnason, en sem samþykkjendur rita þeir séra Guttormur Vigfússon, fulltrúi umboðsmanns Munkaþverárklausturs (vegna Gunnarsstaða), og Sigfús Jónsson, eigandi Hvamms. Auk nefnds landamerkjabréfs liggur fyrir í málinu óársett og óundirritað landamerkjabréf fyrir Laxárdal. Er merkjum jarðarinnar lýst í þessu bréfi með nær sama hætti og í hinu þinglýsta bréfi, en niðurlagsorð þess eru þó svofelld: „Að austan ræður nefnd stefna úr Heljardalsfjöll í Skjessuhamar svo ræður lík stefna í upptök Laxár þá ræður Laxá að reiðmelum, eptir það ræður forni farvegur Laxáar að hennar forna ósi. Allan Hvalreka og trjáviðarreka á Laxárdalur fyrir landi sínu frá Hólknárósi að forna Laxárósi“. Samkvæmt gögnum bar þáverandi ábúandi Gunnarsstaða, Árni Árnason, fram kvörtun við amtmann í október 1886 vegna gerðar landamerkjabréfs Laxárdals. Virðist tilefni kvörtunarinnar hafa verið að ekki hefði verið farið að tillögum bréfritarans varðandi landamerki lands er tilheyrði hjáleigunni Hávarðsstöðum gagnvart Laxárdal og Hvammi og fór hann vegna þessa fram á ógildingu merkjanna. Samkvæmt landamerkjabréfi Hvamms, sem skráð var 16. ágúst 1886, átti hjáleigan land í Hvammsheiði, austan við Bræðravötn og Bræðravatnshrygg, við mörk Dalsheiðar, en syðst náði land hennar að Grímólfsá og Hvappslæk, en síðan austur að Hafralónsá. Verður ráðið af gögnum að lyktir kvörtunarmálsins hafi orðið þær, að farið hafi verið að tilmælum umboðsmanns Munkaþverárklausturs, Stefáns Stefánssonar, um að Gunnarsstaðir gæfu eftir nokkurn hlut af landi hjáleigunnar, með þeim rökum að hún væri um 1½ dagleið frá höfuðbýlinu og „því hefði orðið dýrt að fara í mál út af landskika í afréttarlandi þar sem engin skortur væri á landrými.“ Í fasteignamati N-Þingeyjarsýslu 1916-1918 er merkjum Laxárdals lýst með sama hætti og í landamerkjabréfinu frá 1886. Þess er þar getið að jörðin eigi mikið heiðarland og góða sumarhaga. Í úrskurði óbyggðanefndar er því lýst að að Laxárdal til vesturs liggi jarðeignir í svonefndri Álandstungu, þ.e. Vatnsendi, Hvappur, Hafursstaðir og Áland, en til austurs jarðirnar Hvammur og Gunnarsstaðir, að norðanverðu sé hafið og til suðurs sé landsvæði sem Svalbarðshreppur hafi gert tilkall til. Er í framhaldi af því ítarlega fjallað um landamerkin og þau borin saman við merkjalýsingar nágrannajarðanna. Áréttað er að merkjum Laxárdals hafi fyrst verið lýst heildstætt í landamerkjabréfinu frá 1886, en á það bent að merkjum jarðarinnar til suðurs hefði áður verið lýst í fyrrnefndri sýslu- og sóknarlýsingu Valdimars Ásmundssonar árið 1875. Til þess er vísað að samkvæmt nefndu landamerkjabréfi séu suðurmerki jarðarinnar, þ.e. frá Hölkná í stefnu austur um Heljardalsfjöll, í samræmi við kröfur hreppsfélagsins fyrir óbyggðanefnd, en engar heimildir finnist þó um merki þessara aðliggjandi svæða. Merki jarðarinnar samkvæmt hinni eldri heimild nái samkvæmt þessu mun skemur til suðurs en lýst sé í landamerkjabréfinu. Um vesturmerki jarðarinnar segir í úrskurðinum að þau liggi að Vatnsenda, Hvappi, Hafursstöðum og Álandi. Landamerkjabréf Laxárdals sé ekki áritað um samþykki vegna þessara landa, en hins vegar sé landamerkjabréf Vatnsendajarðarinnar frá árinu 1889 m.a. áritað af þáverandi eiganda Laxárdals, Jóni Bjarnasyni. Er staðhæft að ekki sé uppi ágreiningur um að merkjum sé rétt lýst gagnvart Vatnsenda og Hvappi. Og þar sem að merki Laxárdals gagnvart Hafursstöðum og Syðra- og Ytra-Álandi séu utan þjóðlendukröfusvæðis komi þau ekki frekar til skoðunar. Um austurmerki Laxárdals gagnvart Hvammi segir í úrskurðinum að þau séu ágreiningslaus, en fyrir liggi gagnkvæmar áritanir landeigenda, en að auki séu fyrir hendi eldri heimildir um landamerkin. Í úrskurði óbyggðanefndar segir frá því að landamerkjabréf Laxárdalsjarðarinnar hafi verið útbúið í kjölfar setningar landamerkjalaganna nr. 5, 1882. Er áréttað að merkjum í bréfinu sé lýst mun lengra til suðurs en í áðurrakinni merkjalýsingu Valdimars Ásmundssonar frá 1875, en lýsing þessi sé hluti af sýslu- og sóknarlýsingum Þingeyjarsýslu. Þá er bent á að landamerkjabréfið hafi ekki verið áritað vegna aðliggjandi landsvæðis til suðurs, þ.e. gagnvart Heljardalsfjöllum og ekki heldur gagnvart Vatnsenda og Hvappi. Um þetta álitaefni segir nánar í úrskurðinum: „Lýsing hinnar eldri heimildar er mjög skýr og svo mikið ber á milli að telja verður að hún mæli í mót landamerkjabréfinu að þessu leyti. Óbyggðanefnd telur því að ekki sé í ljós leitt að land sunnan Grasmannalækjar hafi verið innan landamerkja Laxárdals fyrir gerð landamerkjabréfsins árið 1886. Fyrirliggjandi gögn benda hins vegar ekki til annars en að landamerkjum Laxárdals til annarra átta sé þar rétt lýst. Bréfið er þinglesið, fært í landamerkjabók og er ekki að sjá að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna. Þá séu landamerkjabréf aðliggjandi jarða þinglesin og að hluta til árituð vegna Laxárdals.“ Að ofangreindu sögðu er í úrskurði óbyggðanefndar tekið til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða lands innan lýstra merkja Laxárdals samkvæmt landamerkjabréfinu frá 1886. Segir um það eftirfarandi: „Að því er tekur til þess landsvæðis sem afmarkað er í framangreindu landamerkjabréfi er til þess að líta að eldri heimild mælir gegn því að merki jarðarinnar nái svo langt suður sem þeim er lýst í bréfinu. Önnur gögn um merki Laxárdals liggja ekki fyrir. Þá er ljóst að með því að gera landamerkjabréf hafa menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt, Umrædd sóknarlýsing, sem rituð er árið 1875, eða um áratug áður en landamerkjabréfið er gert er venju fremur glögg og afdráttarlaus um mörk jarðar gagnvart afrétti/almenningi. Ekkert annað hefur komið fram en að hér sé um að ræða hlutlausa samtímalýsingu sem ætla verður að hafi byggst á fullnægjandi heimildum. Er jafnframt til þess að líta að sóknarlýsingin í heild sinni ber þess öll merki að vandað hafi verið til verksins eftir því sem frekast var kostur. Að þessu virtu, með hliðsjón af staðháttum á heiðarlandi þessu, og að gættum þeim sönnunarkröfum sem gera verður í ljósi dóma Hæstaréttar í þjóðlendumálum, verður að telja svo verulegan vafa leika á því að innan Grasmannalækjar hafi við gerð landamerkjabréfsins verið eignarland að á slíku verði ekki byggt. Ekki hefur verið sýnt fram á að not á landi þessu síðar hafi verið með þeim hætti að stofnast hafi getað til beins eignarréttar á grundvelli hefðar, sbr. hefðarlög nr. 46/1905. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á að umrætt landsvæði sunnan kröfulínu ríkisins sem miðar við Grasmannalæk úr Bræðravötnum að Hölkná sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Þá leiðir rannsókn óbyggðanefndar einnig til þeirrar niðurstöðu að á umræddu landsvæði sé þjóðlenda. Af fyrirliggjandi gögnum verður hins vegar ráðið að umrætt land, sem nýtt hefur verið til beitar, sé í afréttareign Laxárdals en aðrir hafi ekki haft uppi slíkt tilkall til svæðisins.“ Samkvæmt framansögðu var það niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, eins og það er afmarkað hér að neðan, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998, en jafnframt að sama landsvæði sé afréttareign jarðarinnar Laxárdals, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, þ.e: Línan fylgir Grasamannalæk úr Bræðravötnum og í Hölkná en þá er Hölkná fylgt til suðurs að Fremri-Skarðslæk sem ræður til upptaka sinna sem eru norðan undir Lambafjallgarði. Þá ræður Lambafjallgarðsbrún til foss í Hölkná en eftir það ræður áin suður á móts við vesturhorn á Heljardalsfjöllum. Þá ráða Heljardalsfjöllin að þeim stað þar sem tekin verður úr þeim bein stefna milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt þar til komið er á milli Bræðravatna en þá er farið til vesturs í upphafspunkt lýsingar þessarar. II. Málsástæður og lagarök stefnenda. Aðalkröfu sína byggja stefnendur á því að landsvæði jarðarinnar Laxárdals, svo sem það er afmarkað í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, sé háð eignarrétti/eða sé eign þeirra, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62, 1994. Aðalkröfu sína styðja stefnendur neðangreindum rökum: Í fyrsta lagi byggja stefnendur á því að það landsvæði sem afmarkað er í aðalkröfu þeirra hafi frá öndverðu verið numið og hafi sá eignarréttur ekki fallið niður síðan og því sé hið umdeilda land háð eignarrétti þeirra. Þessu til stuðnings vísa stefnendur til Landnámu, áðurnefndra Sturlubókar, Hauksbókar og Þórðarbókar, er lýsi m.a. landnámi Ketils þistils í Þistilfirði. Benda stefnendur á að oft hafi Landnáma verið túlkuð þannig að hún styðji við beinan eignarrétt, t.d. í dómum Hæstaréttar Íslands. Í öðru lagi byggja stefnendur á því að jörð með þinglýstum landamerkjum sé eignarland og sá er haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því. Benda stefnendur á að hér sé um meginreglu íslensks eignarréttar að ræða og árétta að umrætt landsvæði hafi allt frá landnámi verið undirorpið beinum eignarrétti, enda fari landnámsheimildir í Þistilfirði ekki í bága við landamerkjabréf jarðarinnar. Þá sé til þess að líta að við landnám hafi landið verið betur gróið og náð lengra inn á heiðar en nú sé. Stefnendur vísar til þess að landamerkjabréfi Laxárdals frá árinu 1886, hafi verið þinglýst 18. maí 1887 og fært í landamerkjabók án athugasemda og hafi það ráðið merkjum síðan. Benda stefnendur á að við setningu landamerkjalaganna nr. 5, 1882 og síðan laga nr. 41, 1919 hafi verið ætlan löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarðeigna, þau skráð og að leyst yrði úr ágreiningi um merki ef um slíkt væri að ræða. Stefnendur benda og á að landamerkjabréfið fyrir Laxárdal byggi á eldri heimildum, en þar um vísa þeir til þess sem rakið var úr úrskurði óbyggðanefndar hér að framan, m.a. um jarðamöt o.fl., og staðhæfða að þær heimildir fari eigi gegn landamerkjum jarðarinnar. Í því viðfangi bendi þeir ennfremur á þau sjónarmið er fram komi í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004, en þar hafi verið talið skipta máli hvort land teldist innan upphaflegra landnáma og hvort að með landið hefði verið farið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum. Í þriðja lagi byggja stefnendur á því að þeir hafi farið með ráðstöfun á öllum þeim heimildum/réttindum sem fylgja þeirri eign sem varðar umrætt landsvæði, en þar á meðal sé beitarréttur og önnur þau afréttarnot sem getið er um í úrskurði óbyggðanefndar. Þá hafi skattar og önnur lögboðin gjöld verið greidd af öllu landinu. Stefnendur segja að eignarréttur þeirra hafi verið virtur af öllum frá ómunatíð, þar á meðal af stefnda, sem m.a. hafi lýst sér í því að stefnendur hafi getað bannað öðrum not eignarinnar. Eignarréttur stefnenda hafi og verið virtur í viðskiptum, en af þeim sökum sé eignarhald þeirra einnig byggt á viðskiptavenju. Í fjórða lagi byggja stefnendur á því að venjuréttur og hefðarreglur leiði til þeirrar niðurstöðu að umrætt landsvæði sé undirorpið eignarrétti í skilningi fyrrnefndrar 72. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, en fullur hefðartími sé liðinn frá því þeir tóku að nytja landið. Árétta stefnendur að öll afnot og nytjar landsins séu háðar leyfi þeirra sem landeigenda, enda hafi enginn notað það með nokkrum hætti nema þeir. Sjónarmiði óbyggðanefndar þess efnis að flokka hefð með lögum sem frumstofn eignarréttar, hafi ekki verið breytt af Hæstarétti. Um þetta vísa stefnendur nánar til dóma Hæstaréttar, m.a. frá árinu 1997, bls. 2792, og frá árinu 1999, bls. 28, þar sem eignarhefð hafi verið viðurkennd. Ennfremur vísa stefnendur til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) frá 9. desember 1994, series A 301 - A, og skrifa fræðimanna um venjurétt. Í fimmta lagi vísa stefnendur til þess að við mat á því hvort umrætt landsvæði sé eign/eignarréttur í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að líta til þeirra sjónarmiða sem lögð hafi verið til grundvallar af Mannréttindadómstól Evrópu. Benda þeir á að hugtakið eign í skilningi 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmálann hafi verið túlkað af dómstólum á þá leið að það hafi sjálfstæða merkingu. Með sjálfstæðri merkingu sé átt við að til komi mat á því hvort í tilteknu máli sé um að ræða eign sem njóti verndar nefndrar 1. gr. og þurfi að kanna hvort svo sé samkvæmt innanlandsrétti þess ríkis sem í hlut eigi. Skortur á slíkri vernd í landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum um hvort um eign sé að ræða í skilningi nefndrar 1. gr. Benda stefnendur á að um eign í skilningi ákvæðisins geti verið að ræða þótt dómstólar aðildarríkis hafi ekki talið svo vera samkvæmt innanlandsrétti. Mannréttindadómstóllinn hafi þannig lagt mat á atvik máls í hverju tilviki fyrir sig og lagt áherslu á að úrslitum réði tiltekið heildarmat. Þannig hafi dómstóllinn bæði litið til staðreynda og lagalegra atriða, en við matið hafi í ákveðnum tilvikum það t.d. einnig ráðið úrslitum hvernig farið hafi verið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum og hvaða traust menn báru til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma handhafa ríkisvaldsins í garð eigenda einnig skipt máli. Og í þeim málum þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga eða lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinna eigna hafi slík framkoma verið talin vekja ákveðnar væntingar hjá þeim aðilum um löglegt eignarhald sitt á þeim eignum. Segja stefnendur að af þessu megi ráða að afskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins skipti máli við sönnunarmatið. Benda stefnendur einnig á, að þegar tekið sé mið af dómum Hæstaréttar Íslands, en þó sérstaklega Mannréttindadómstóls Evrópu, hafi ríkisvaldið með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt landeigenda að jörðum, t.d. með því að þinglýsa eignaryfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær, og séu réttmætar og lögmætar væntingar landeigenda verndaðar af þessum ákvæðum, sérstaklega nefndri 1. gr., ef þær eru byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi, sem tengdur er við eignarréttindi og hafi áreiðanlegan lagagrundvöll. Máli sínu til stuðnings vísa stefnendur m.a. til dóma Mannréttindadómstólsins (MDE) í máli Papamichaloppulos gegn Grikklandi frá árinu 1993, dóms yfirdeildar MDE í máli fyrrum Grikklandskonungs og fleiri gegn Grikklandi frá árinu 2000, dóms yfirdeildar MDE í máli Beyeler gegn Ítalíu frá árinu 2000, dóms MDE í máli Stretch gegn Bretlandi frá árinu 2003 og dóms yfirdeildar MDE í máli Kopecký gegn Slóvakíu frá árinu 2004. Stefnendur byggja á því, verði ekki fallist á að þær eignarheimildir sem þeir hafi teflt fram í málinu séu fullnægjandi, að verið sé að mismuna eigendum jarða með því að gera aðrar kröfur til þeirra um sönnun en annarra eigenda lands hér á landi. Nægi ekki að áliti stefnenda að vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í fyrstu málum um þjóðlendukröfur, og þar á meðal þess, að þinglýstir eigendur jarða þurfi að styðja eignarheimildir sínar við enn eldri heimildir. Slík íþyngjandi sönnunarbyrði jafngildi bótalausri sviptingu eignarréttar að áliti stefnenda. Þá segja þeir að sönnunarkröfur óbyggðanefndar og þar með stefnda séu óljósar, ógagnsæjar, ófyrirsjáanlegar og tilviljunarkenndar. Benda þeir á að við slíkri mismunun sé lagt bann í 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og halda þeir því fram að með því sé einnig brotið gegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við sáttmálann en að auki sé um brot að ræða gegn 6. gr. vegna ófullnægjandi rökstuðnings. Með vísan til alls þessa telja stefnendur að óbyggðanefnd hafi ranglega metið sönnunargögn málsins og ekki beitt lögum um réttarágreining með réttum hætti. Beri því að ógilda úrskurð nefndarinnar. Stefnendur byggja á því að þeir hafi sannað með málatilbúnaði sínum beinan eignarrétt sinn að umræddu landi, en íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á að það hafi með réttum lögum í samræmi við stjórnarskrána eignast landið. Þvert á móti styðji öll gögn málsins eignartilkall þeirra. Úrskurður óbyggðanefndar sé því rangur og brjóti hann í bága við fyrrgreint eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnendur gera í málarekstri sínum og málflutningi ýmsar athugasemdir við úrskurð óbyggðanefndar. Falla þær í meginatriðum saman við áðurraktar málsástæður og lagarök þeirra. Þeir segja m.a. og árétta að það sé almenn lagaregla á Íslandi, að eignarréttur að fasteign teljist sannaður með framvísun þinglesinnar eignarheimildar og að frá þeirri reglu verði ekki vikið nema að sá sem véfengir réttmæti eignarheimildarinnar sýni fram á betri rétt sinn eða annarra eða að eignarheimildin sé haldin slíkum göllum að hún verði ekki lögð til grundvallar dómi í máli um eignarréttinn. Telja stefnendur að sú ríka sönnunarbyrði sem óbyggðanefnd leggi á þá með því að krefjast sannana um framsal eignarréttar á landinu allt frá landnámi standist ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar né heldur Mannréttindasáttmála Evrópu, en að auki sé málatilbúnaður stefnda í andstöðu við tilgang löggjafans, sbr. að því leyti 1. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Stefnendur segja að framlögð heimildargögn í málinu styðji málatilbúnað þeirra, enda sé umrætt landsvæði innan þinglýstra landamerkja og það því háð einkanýtingarrétti þeirra. Beri af þeim sökum að leggja sönnunarbyrðina á stefnda um tilvist þjóðlendu innan landamerkja landsvæðisins. Af hálfu stefnenda er áðurrakinni sýslu- og sóknarlýsingu frá 1875 andmælt og þar með þeim forsendum sem óbyggðanefnd og stefndi reisi mál sitt á. Andmæla stefnendur þeirri staðhæfingu að lýsingin sé „venju fremur glögg og afdráttarlaus“. Segja þeir að landamerkjabréf Laxárdals sé gert í fullu samræmi við þágildandi landamerkjalög og hafi handhafi opinbers valds komið þar að málum. Ávallt hafi verið byggt á bréfinu og hafi það ekki verið véfengt og því hafi þeir haft lögmætar væntingar til þess að það væri rétt. Benda stefnendur í því sambandi á það sem áður var rakið varðandi dóma Mannréttindadómstóls Evrópu um túlkun eignarhugtaksins í 1. gr. samningsviðauka nr. 1 MSE um lögmætar væntingar. Að því er varðar eignarréttarlegt inntak hugtaksins almenningar benda stefnendur m.a. á að það hugtak hafi ekki mikið sjálfstætt gildi við mat á grunneignarrétti á landi og geti hugtakið haft margræða merkinu í löggjöf, þar á meðal vísað til ítaksréttar. Halda stefnendur því fram að ekki verði byggt á tilvísun sóknarlýsingarinnar frá 1875 til almenninga, en að auki eru að þeirra áliti engin gögn færð fram um hvernig sóknarlýsingin gangi framar hinu þinglýsta landamerkjabréfi. Stefnendur reisa kröfur sínar að lokum á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning og fari hann því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37, 1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur byggja varakröfu í stefnu á sömu sjónarmiðum og rökum og aðalkröfuna. Um lagarök vísa stefnendur til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 með síðari breytingum, sérstaklega 72. gr. um friðhelgi eignarréttar og jafnræðisreglu 65. gr., til réttarreglna um stofnun eignarréttar, hefð, réttarvenju og tómlæti. Að auki vísa þeir til þjóðlendulaga, landamerkjalaga, stjórnsýslulaga, réttlátrar málsmeðferðar og jafnræðis borgaranna. Þá vísa þeir til Mannréttindasáttmála Evrópu og viðauka hans og til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, m.a. að því er varðar varnarþing og málskostnað. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er á því byggt að landsvæði það sem mál þetta varðar sé svæði utan eignarlanda og teljist því vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Telur stefndi fullljóst af heimildum að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Að mati stefnda hvílir sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Af hálfu stefnda er um röksemdir vísað til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar. Úrskurðurinn sé byggður á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum og sé niðurstaðan reist á kerfisbundinni leit að gögnum og skjölum frá málsaðilum sjálfum, en einnig á skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir nefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið að við gildistöku laga nr. 58, 1998 hefði landsvæði það sem um sé deilt í málinu talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Kveðst stefndi gera niðurstöður nefndarinnar að sinni til stuðnings sýknukröfunni. Stefndi byggir á því að með gerð landamerkjabréfs Laxárdals árið 1886 hafi merkjum jarðarinnar fyrst verið lýst með heildstæðum hætti. Áður hafi á hinn bóginn verið búið að lýsa suðurmörkum jarðarinnar í sýslu- og sóknarlýsingum Þingeyjarsýslu. Ekki sé fullt samræmi milli þessara heimilda, líkt og rakið hafi verið í úrskurði óbyggðanefndar, en mörkum jarðarinnar sé lýst mun skemur til suðurs í merkjalýsingu Valdimars Ásmundssonar frá 1875 en í nefndu landamerkjabréfi. Stefndi byggir á því að þótt landamerkjabréf hafi verið gert fyrir umrætt landsvæði beri við mat slíkra bréfa að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Vísar stefndi til þess að með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 48/2004 (Úthlíð). Þá verði til þess að líta að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja sé óskorað eignarland. Og þrátt fyrir að slíkum bréfum sé þinglýst, þá takmarkist gildi þinglýsingar af því, að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi á. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Þá sé til þess að líta að sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar. Bendir stefndi og á að við mat á gildi landamerkjabréfsins fyrir Laxárdal beri m.a. að líta til þess að það hafi ekki verið áritað vegna aðliggjandi landsvæðis til suðvesturs og suðurs, þ.e. gagnvart Vatnsenda, Hvappi og Heljardalsfjöllum. Að ofangreindu virtu telur stefndi að hafna beri kröfugerð stefnenda byggðri á lýsingu landamerkjabréfs jarðarinnar Laxárdals. Segir stefndi að fyrirliggjandi heimildir bendi ekki til annars en að landamerkjum sé rétt lýst í merkjalýsingunni frá 1875. Lýsing þessarar eldri heimildar sé mjög skýr og afdráttarlaus um mörk jarðar gagnvart almenningi/afrétti og telur stefndi að svo mikið beri á milli, að telja verði að hún mæli mót lýsingu landamerkjabréfsins að þessu leyti. Þá hafi ekki annað komið fram en að um sé að ræða hlutlausa samtímalýsingu sem ætla verði að hafi byggst á fullnægjandi heimildum, en í því efni sé til þess að líta, að sóknarlýsingin í heild sinni beri þess öll merki að vandað hafi verið til verksins eftir því sem frekast var kostur. Telur stefndi og að engar heimildir renni stoðum undir lýsingu landamerkjabréfsins að því marki að hún gangi lengra til suðurs en umrædd lýsing merkjalýsingarinnar frá 1875. Á hinn bóginn hafi ekkert komið fram sem mæli gegn lýsingu á öðrum merkjum jarðarinnar í hinni eldri heimild, nefndri sóknarlýsingu. Stefndi byggir á, að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnám á þessu svæði náði. Verði að teljast ólíklegt að land á umþrættu svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum og fjarlægð frá byggð eða teljist lúta beinum eignarrétti. Bendir stefndi á að samkvæmt dómafordæmum teljist heimildarskortur hvað þetta varðar leiða til þess að álitið sé ósannað að heiðarlönd og öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé það í samræmi við þá reglu sem ráðin verði af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess, að álitið sé ósannað að heiðarlönd hafi verið numin, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði) og áðurnefndan dóm nr. 48/2004 (Úthlíð). Stefndi segir að ekki verði annað séð, en að réttur stefnenda til hins umþrætta landsvæðis hafi orðið til á þann veg, að landsvæðið hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill annarrar takmarkaðrar notkunar. Verði á hinn bóginn talið að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, byggir stefndi á því að það hafi ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota svo sem afréttarnota. Vísar stefndi til þess að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Og meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um þetta atriði bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Stefndi bendir á að það styðji ofannefnd sjónarmið, að til beins eignarréttar hafi ekki stofnast á svæðinu, að fjallskil hafi verið á hendi viðkomandi sveitarfélags, að landsvæðið sé ekki afgirt og þangað hafi búfénaður getað leitað frá öðrum jörðum án hindrana. Stefndi byggir á því að þegar öll framangreind atriði eru vegin og metin verði að fallast á með óbyggðanefnd, að rök standi til þess að á svæðinu, þ.e. sunnan Grasmannalækjar í Dalsheiði, sé afréttur, en það landsvæði kunni þó að vera í afréttareign Laxárdals. Er um þetta nánar vísað til niðurstöðukafla úrskurðar nefndarinnar. Stefndi byggir á því til vara, að verði talið að greint landsvæði kunni að hafa verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti að hluta eða öllu leyti séu allar líkur á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður er svæðið var tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota. Og þó svo að talið yrði að til beins eignarréttar hefði stofnast í öndverðu yfir landinu byggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, en þar um vísar hann m.a. til áðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefnds dóms nr. 48/2004. Stefndi andmælir einnig þeim málatilbúnaði stefnenda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Segir hann að sú regla hafi verið leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Stefndi andmælir varakröfu stefnenda með sömu rökum og að framan greinir og krefst sýknu. Hann mótmælir því sérstaklega að takmörkuð not geti leitt til þess að fullkominn eignarréttur teljist hafa unnist á grundvelli hefðar, hvort heldur að hluta til eða að öllu leyti. Vísar hann í því sambandi m.a. til gildandi laga nr. 57, 1998 um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu, og segir að ákvæði 3. gr. laganna gildi um nefnt landsvæði, enda um þjóðlendu að ræða, en ekki eignarland, samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Segir stefndi að ákvæðið feli í sér að í þjóðlendum séu auðlindir í eigu íslenska ríkisins, nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra. Að áliti stefnda hafi stefnendum ekki tekist að sanna eignarrétt sinn að auðlindum á svæðinu, hvorki fyrir hefð né með öðrum hætti. Stefndi bendir sérstaklega á það, sem rakið hefur verið hér að framan, að nýting svæðisins hafi verið takmörkuð, enda bendi heimildir til þess að svæðið hafi eingöngu verið nýtt sem afréttarsvæði. Slík takmörkuð not geti hvorki talist grundvöllur fullra né takmarkaðra eignarráða á svæðinu. Með vísan til ofangreindra atriða, hvers um sig og saman, þá telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2005, hvað varðar hið umþrætta landsvæði, sé röng. Stefndi bendir á að ljóst sé að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæðið verði því talið falla undir skilgreiningu 1. gr. laga nr. 58, 1998: „... landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfénað“. Stefndi segir að engin gögn liggi fyrir um að landið hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og byggir stefndi á því að umrætt landsvæði svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnenda, sbr. og það sem segir í niðurstöðu óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim er lýst í stefnu, en byggir um leið á þeim röksemdum sem lagðar voru til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, og krefst þess að hann verði staðfestur. Verði því miðað við að þjóðlendulínan verði dregin með þeim hætti sem í úrskurðinum sé lýst. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísar hann til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944 og byggir jafnframt á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not. Hann byggir á meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Hann byggir á hefðarlögum nr. 14, 1905 og vísar einnig til laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil. Þá vísar hann til eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæða 129. og 130. gr. III. Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint sem: „Landsvæði sem er háð einkaeignarétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er afréttur skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku laga nr. 58, 1998 voru ýmis landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til umræddra laga, sem nefnd hafa verið þjóðlendulög, segir að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Eigi er áskilið að landsvæði þessi séu á miðhálendinu og ber eigi að skýra ákvæðið svo þröngt að það geti ekki tekið til landsvæða annars staðar. Til þess er að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu getur verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veita þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaða ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. Eins og áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi dagsettu 1. mars 2004 þá ákvörðun sína að í samræmi við III. kafla laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta ætlaði hún að taka til umfjöllunar landsvæði á Norðaustur- og Austurlandi, þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, í Svalbarðshreppi í Þistilfirði. Að lokinni málsmeðferð samkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð hinn 29. maí 2007, sbr. mál nefndarinnar nr. 4/2005. Varð það m.a. niðurstaðan að umrætt landsvæði innan merkja Laxárdals samkvæmt landamerkjabréfi frá 1886 væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., en að það sama svæði væri afréttareign jarðarinnar, sbr. ákvæði 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58, 1998. Það er álit dómsins að lýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. kafli I, liður 1-5 hér að framan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur. Verður ekki fallist á með stefnendum að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að því er varðar meðalhófs- og jafnræðisreglur stjórnsýslulaga, þannig að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa til hæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin sé eigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 1994. Í þessu viðfangi þykir og fært að líta til ákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi, en málið varðaði dóm Hæstaréttar í máli nr. 496/2005 um landsvæðin Fjall og Breiðamörk í Öræfum. Ágreiningsatriði máls þessa varðar samkvæmt framansögðu eignarréttarlega stöðu landsvæðis innan þinglýstra landamerkja jarðarinnar Laxárdals í Svalbarðshreppi samkvæmt landamerkjabréfi frá 15. ágúst 1886, og þá niðurstöðu óbyggðanefndar að sunnan Grasmannalækjar í Dalsheiði sé þjóðlenda. Stefnendur andmæla þessu og krefjast viðurkenningar á beinum eignarrétti landsins. Verði ekki á það fallist krefjast þeir viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti til hvers kyns gagna og gæða líkt og lýst er í aðal- og varakröfu í stefnu. Af hálfu stefnda er krafist sýknu, og er um rökstuðning m.a. vísað til lýstrar niðurstöðu í úrskurði óbyggðanefndar. Um mörk hins umdeilda landsvæðis er ekki ágreiningur, en dómari fór á vettvang, ásamt lögmönnum aðila, undir rekstri málsins. Bærinn Laxárdalur stendur í samnefndum grunnum dal, um 4 km frá sjó. Í úrskurði óbyggðanefndar og þeim gögnum sem aðilar hafa lagt fram og vísað hefur verið til að nokkru hér að framan er rakin saga jarðarinnar allt frá 13 öld. Er jarðarinnar einkum getið í kirkjubókum og jarðamötum og verður ráðið að hún hafi á fyrstu byggingarárum verið í bændaeign, en fallið undir Hóladómstól í byrjun 16. aldar. Verður ráðið að um og eftir móðuharðindin í lok 18. aldar hafi jörðin verið í eyði í fáein ár, en orðið bændaeign á ný árið 1805 og eftir það verið í samfelldri byggð. Í nefndum gögnum er jarðnæði jarðarinnar að nokkru lýst, helstu kostum og ókostum og eru um það heimildir að erfiðleikar hafi verið með útigang búfjár á vetrum vegna fannalaga. Segir m.a. frá því að af þessum sökum, en einnig vegna nálægðar við Gunnarsstaðalandið, hafi það land verið beitt af Laxárdalsbændum fyrir ákveðið gjald. Í sóknarlýsingu Svalbarðssóknar frá 1875 er frá því greint að Laxárdalsjörðinni fylgi engi allmikið og mikið land í Dalsheiði. Segir frá því að selstöður frá jörðinni hafi verið langt frammi á Dalstungu, við Krubbnasel, en þess getið að þær hafi almennt lagst af í Svalbarðshreppi í móðuharðindunum. Í Lýsingu Þingeyjarsýslu segir að ekki sé kunnugt um að byggð hafi verið í Dalsheiðinni, en að þar hafi verið stundaður heyskapur á blettum allt að 15 km frá Laxárdal, m.a. við Aragunnulæk, en hann er norðan Grasmannalækjar. Í fjallskilareglugerðum fyrir Norður-Þingeyjarsýslu hefur allt frá árinu 1894 landi verið skipt í heimalönd og afrétti. Samkvæmt skýrslum aðila fyrir óbyggðanefnd hefur löngum verið litið á Hvamms- og Dalsheiði sem eitt smalasvæði, þ.e. milli Hölknár og Hafralónsár, en ekkert hindrar samgang fjár þar í millum. Mun samsmölun hin síðari ár hafa hafist við Heiðarmót í Heljardalsfjöllum og endað við afréttargirðingu, sem reist var í heiðarlandinu um 1970. Samkvæmt gögnum liggur nefnd girðing þvert yfir heiðarnar frá Hölkná um Skarðhæðir og suðaustur um Dráttarhrygg, Laxárkrók og Kollhól, norðan Ytri Kálfafjalla, og í Hafralónsá við Hvammsgljúfur. Í nefndum gögnum er staðháttum og gróðurfari í Dalsheiði lýst. Segir frá því að heiðin sé lík öðrum afréttarlöndum Langnesinga og Þistilfirðinga, en yfirleitt sé um að ræða langar og mjóar ræmur, um 4-6 km breiðar, inn af heimalöndum sem markist af helstu ám og/eða fjöllum og ásum sem fylgja landmótunarstefnu svæðisins norður/suður, en um 40 km séu frá sjó og inn í Heljardalsfjöll. Er þessu skilmerkilega lýst í sóknarlýsingunni frá 1875, en einnig í ritsmíð Hjörleifs Guttormssonar náttúrufræðings frá árinu 2006. Um mörk Dalsheiðar segir í síðarnefndu heimildinni: „Mörk hennar að austan liggja að Hvammsheiði en að vestan ræður Hölkná inn á móts við Þvergil norðvestan í Heljardalsfjöllum. Heiðin er gróin að mestu neðan við 200 m hæð og var þar oft heyjað fyrrum. Um og innan við Skessuhamar hækkar land verulega og eru úr því gróðurlitlir melar og urðir nema í árdögum”. Eigi er um það deilt að gróður hafi náð lengra inn til fjalla á landnámsöld en nú er. Segir í ritsmíð nefnds náttúrufræðings um ástand gróðurs, að útnesjasvipur einkenni hann, sem komi m.a. fram í því að tegundir sem nær einvörðungu vaxi til fjalla sunnar á landinu, m.a. í snjódældum, sé þarna að finna niðri á láglendi (rjúpnastör, fjallasmári). Fléttugróður sé og víða mikill í mólendi, m.a. fjallagrös, sem sunnar vaxi aðallega til heiða. Þá segir að athygli veki hversu lágt yfir sjó mörkin liggi fyrir samfelldan gróður, þ.e. ekki minna en 200-250 m neðar en miðsvæðis á Austurlandi, en þegar náð sé um 400 m hæð yfir sjó sé land víða orðið melar og berar urðir. Þessu valdi vafalaust, segir í ritsmíðinni, lágur meðalhiti. Undantekning frá þessu sé Heljardalur og grennd (við Hafralón og sunnan Eyjavatns) þar sem séu falleg gróðurlendi í um og yfir 500 m hæð. Stefnendur byggja á því eins og áður er rakið að umþrætt landsvæði í Dalsheiði hafi verið numið í öndverðu. Samkvæmt Landnámu námu þrír nafngreindir menn Langanes og Þistilfjörð. Þeir Ketill þistill og Gunnólfur kroppa námu Langanesið, og sá síðarnefndi land utan Helkunduheiðar. Þá nam Kolli land þar vestan við, í Kolluvík og Sveinungsvík. Dómurinn fellst á röksemdir stefnda um að frásögn Landnámu sé ekki fyllilega ljós um landnámið og mörk þess. Verður meðal annars ekki ráðið hversu langt inn til landsins landnámið hafi náð. Að áliti dómsins verða ekki dregnar með vissu ályktanir um eignarréttarlega stöðu heiðarlanda Þistilfirðinga út frá landnámi. Er málsástæðum stefnenda varðandi landsvæðið í Dalsheiði að þessu leyti því hafnað. Landamerkjabréf fyrir Laxárdal var gert árið 1886 í kjölfar setningar landamerkjalaga nr. 5/1882. Hér að framan var merkjum samkvæmt bréfinu lýst og einnig áritunum þar á. Liggur fyrir að bréfið var ekki undirritað og samþykkt vegna vestur- og suðurmerkja. Bréfinu var hins vegar þinglýst án athugasemda 18. maí 1887. Byggja stefnendur kröfu sína um beinan eignarrétt að umræddu landsvæði í Dalsheiði ekki síst á þessu landamerkjabréfi. Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsniðurstöðunni að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Ennfremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Rétturinn hefur í síðari dómum áréttað þessa afstöðu, t.d. í fyrrnefndum dómi í máli nr. 496/2005. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa allt framangreint í huga. Nefnd sóknarlýsing Svalbarðssóknar er að áliti dómsins skilmerkileg, m.a. um landslag, staðhætti og gróðurfar. Hún er talin rituð árið 1875 eða rúmum tíu árum áður en landamerkjabréfið fyrir jörðina Laxárdal var útbúið. Í lýsingunni er staðhæft að afréttarmörk í Dalsheiði séu við Grasmannalæk. Að áliti dómsins styðja önnur framlögð gögn þessa afmörkun. Þar á meðal eru gögn sem vísa til nýtingar landsins, m.a. heyöflun við Aragunnulæk, en einnig önnur atriði eins og lega landsins, fjarlægð frá byggð auk þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndu hæstaréttarmáli, sbr. og það sem segir í rökstuddum úrskurði óbyggðanefndar. Þau heimildarskjöl sem stefnendur tefla fram til styrktar röksemdum um beinan eignarrétt að lýstu landsvæði í Dalsheiði hnekkja þessu ekki, en munnmæli nægja þar ekki. Hafa stefnendur að áliti dómsins því ekki sýnt fram á að landsvæðið sunnan Grasmannalækjar sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Líkt og fyrr var rakið eru engar heimildir fyrir um not greinds landsvæðis til annars en sumarbeitar. Hafa stefnendur ekki fært fram sönnun þess að skilyrði eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu og lögbundnu afréttarnotum sem þeir hafa haft af því, ásamt fleiri bændum, sem land eiga að heiðarlandinu. Hafa stefnendur heldur ekki rökstutt frekar þau réttindi, sem varakrafa þeirra tekur til, eða þeir að öðru leyti fært fram heimildir fyrir slíku. Að þessu virtu, andmælum og röksemdum stefnda, en einnig með hliðsjón af áðurnefndri ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, verður ekki séð að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot. Verður niðurstaða óbyggðanefndar um að umkrafið landsvæði í Dalsheiði sunnan Grasmannalækjar, en innan merkja Laxárdals samkvæmt landamerkjabréfi frá 1886, sé þjóðlenda í afréttarnotum því staðfest. Verður stefndi samkvæmt þessari niðurstöðu sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af því að fleiri hliðstæð mál í Þistilfirði eru og hafa verið til meðferðar hjá dómstólnum og eru jafnframt á könnu lögmannsins, en einnig að virtum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 136/2009, er nefnd þóknun ákveðin 864.528 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns, 864.528 krónur.
|
Mál nr. 116/2015
|
Félagsþjónusta Sveitarfélög Stjórnvaldsákvörðun
|
Í málinu krafðist B ógildingar á ákvörðun R um synjun á beiðni hans um sólarhringsaðstoð á heimili hans vegna fötlunar, sem hann taldi sig eiga tilkall til á grundvelli 76. gr. stjórnarskrárinnar og 42. gr. laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga. Fyrir lá að B hafði frá árinu 2008 notið félagslega heimaþjónustu á grundvelli samnings við íslenska ríkið en verkefni sem samningurinn tók til voru færð til sveitarfélaga frá 1. janúar 2011. Samningurinn kvað á um það að B og móðir hans skyldu sjá um að veita honum þjónustu vegna búsetu hans á eigin heimili, en þjónustan fólst í félagslegri heimaþjónustu, liðveislu utan vinnustaðar og frekari liðveislu, gegn mánaðarlegri greiðslu eins og nánar var kveðið á um í samningnum, sbr. heimild í VII. kafla laga nr. 40/1991 og 24. og 25. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks. Af hálfu B var allt frá ársbyrjun 2011 knúið á um endurskoðun samningsins, einkum þannig að hann veitti honum rétt til sólarhringsaðstoð, og var hin umþrætta ákvörðun R kynnt með bréfi árið 2013. Var sú ákvörðun einkum reist á því að B hefði valið sér að búa á eigin heimili og við þær aðstæður væri ekki unnt að verða við þessari kröfu hans. Honum stæði á hinn bóginn til boða svonefnt sértækt búsetuúrræði, sem áður hafði verið nefnt sambýli, þar sem hann nyti sólarhringsaðstoðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að á R hvíldi sú skylda að tryggja B aðstoð sem hann ætti rétt til vegna fötlunar sinnar, sbr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Um skyldu R að þessu leyti væru nánari fyrirmæli í lögum nr. 40/1991 og nr. 59/1992. R veitti B ýmsa þjónustu á grundvelli laganna sem fæli í sér persónulegan stuðning og aðstoð sem miðaði að því að rjúfa félagslega einangrun sem væri nauðsynleg til þess að koma í veg fyrir dvöl á stofnun. Ekki var fallist á með B að á skorti að honum hefði verið upplýst um grundvöll ákvörðunar R að synja kröfu hans. Þá var hvorki séð að R hefði ekki haft nægar upplýsingar né að B hefði ekki átt þess kost að koma að sjónarmiðum sínum áður en ákvörðunin var tekin. Var því fallist á með héraðsdómi að ekki væri fram komið að R hefði brotið gegn reglum stjórnsýsluréttar við meðferð kröfu B á þann hátt að það ætti að leiða til þess að ákvörðunin yrði felld úr gildi. Loks var ekki talið að R hefði við meðferð málsins komið þannig fram við B að í því hefði falist ólögmæt meingerð í hans garð sem veitti honum rétt til miskabóta, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var R sýknað af kröfum B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2015. Hann krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda 18. desember 2013 um synjun á beiðni hans um sólarhringsaðstoð á heimili hans vegna fötlunar. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. febrúar 2014 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi, sem er fæddur árið 1980, býr við alvarlega fötlun sem lýst var í læknisvottorði Elíasar Ólafssonar prófessors og yfirlæknis, 9. júlí 2013, en meginefni þess er tekið upp í hinn áfrýjaða dóm. Í vottorðinu kom fram að áfrýjandi þyrfti aðstoð við alla þætti daglegs lífs, hann talaði ekki og gæti ekki verið einn. Áfrýjandi hefur þrátt fyrir fötlun sína búið á eigin heimili með stuðningi stjórnvalda og aðstandenda frá árinu 2001. Með lögum nr. 152/2010 um breytingu á lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðra, sem samþykkt voru að undangengnum samningi íslenska ríkisins og sveitarfélaga, var gerð sú breyting að fagleg og fjárhagsleg ábyrgð á framkvæmd þjónustu við fatlað fólk var flutt frá ríkinu til sveitarfélaga. Breytingin tók gildi 1. janúar 2011 og hétu lögin eftir það lög um málefni fatlaðs fólks. Áfrýjandi naut þjónustu á grundvelli samnings 18. desember 2008, sem gilti frá 1. janúar 2009 til 31. desember 2010, en sá samningur var gerður af honum og móður hans við Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra í Reykjavík og Vesturgarð, þjónustumiðstöð Vesturbæjar. Samningurinn var sagður gerður með stoð í þágildandi 14. gr. laga nr. 59/1992 og með honum var samið um að áfrýjandi og móðir hans skyldu sjá um að veita honum þjónustu samkvæmt tilteknum ákvæðum laganna vegna búsetu hans, en þjónustan fólst í félagslegri heimaþjónustu, liðveislu á vinnustað, liðveislu utan vinnustaðar og frekari liðveislu. Greiðsla til áfrýjanda og móður hans á árinu 2009 fyrir þessa þjónustu skyldi vera 12.579.000 krónur. Gerður var sambærilegur samningur 22. desember 2010 sem gilti árið 2011, en greiðsla hækkuð í 13.085.304 krónur. Stefndi tók samkvæmt 7. grein samningsins við skyldum svæðisskrifstofunnar 1. janúar 2011. Samningurinn var framlengdur 29. desember sama ár og skyldi gilda til ársloka 2012 með þeirri breytingu að greiðslan hækkaði um 3,7% sem miðaði við almennar verðlagshækkanir. Af hálfu áfrýjanda var allt frá ársbyrjun 2011 knúið á um endurskoðun samningsins, einkum þannig að hann veitti áfrýjanda rétt til sólarhringsþjónustu. Í þessu skyni færði hann rök fyrir því að sér væri slík þjónustu nauðsynleg og studdi mál sitt sérfræðilegum gögnum. Í tíðum samskiptum málsaðila vegna ágreinings um hvort áfrýjandi ætti rétt til þessarar þjónustu hafa röksemdir beggja, að því leyti sem hér skiptir máli, komið fram. Enn var gerður samningur 6. mars 2013 sem gilda skyldi til loka þess árs. Í 1. grein samningsins var mælt fyrir um þá þjónustu sem veitt var og hún tilgreind í þremur liðum. Í fyrsta lagi félagsleg heimaþjónusta, í öðru lagi liðveisla og í þriðja lagi frekari liðveisla, en samtals skyldi greiða fyrir 588,57 klukkustundir á mánuði vegna þessarar þjónustu. Greiðsla til áfrýjanda og móður hans samkvæmt samningnum skyldi vera 1.448.668 krónur á mánuði eða 17.384.016 krónur á ári. Samningurinn hefur síðan verið framlengdur tvívegis til eins árs í senn og rennur gildandi samningur út 31. desember 2015 en samkvæmt honum nemur greiðsla stefnda 20.277.912 krónum á árinu. Móðir áfrýjanda ritaði undir samninginn frá 22. desember 2010, og þá samninga sem síðar hafa verið gerðir, með fyrirvara. Með bréfi 17. september 2013 óskaði áfrýjandi eftir upplýsingum frá stefnda um tvö atriði, annars vegar um ,,forsendur fyrir þjónustusamningi (heildartímafjöldi, viðmiðunarverð á klukkustund, o.s.frv.)“ og hins vegar um hvort þjónustuþörf hans hefði verið metin af stefnda og ef svo hefði verið gert, var óskað eftir ,,afriti þessa mats auk upplýsinga um hver framkvæmdi matið og hvenær.“ Stefndi svaraði bréfinu 10. október 2013 og fylgdi því svari greinargerð þar sem meðal annars kom fram að samkvæmt verklagi sem hefði verið tekið upp vorið 2013 væri hámarkstímafjöldi sem greiða mætti fyrir félagslega heimaþjónustu á dagvinnutíma, á kvöldin og um helgar, fyrir liðveislu og frekari liðveislu 392 klukkustundir á mánuði. Unnið hafi verið nýtt mat á þjónustuþörf áfrýjanda í kjölfar þess að hið nýja verklag var tekið upp og hafi niðurstaðan verið sú að gerður hafi verið samningur sem hafi miðast við 588,57 klukkustunda þjónustu á mánuði, þrátt fyrir framangreint hámark. Var svo tiltekið hvernig þeir tímar skiptust niður á þá þrjá þjónustuþætti sem áður greinir. Með fylgdi svo kostnaðargreining samningsins. Áfrýjandi ritaði aftur bréf til stefnda 29. október 2013. Þar krafðist hann þess að framangreindum samningi yrði breytt þannig að honum yrði tryggð sólarhringsaðstoð á heimili sínu og að greiðslur vegna þeirrar aðstoðar stæðu undir launakostnaði við að veita þá þjónustu. Stefndi svaraði erindi þessu 18. desember sama ár. Þar var upplýst hver hefði gert þjónustumat fyrir áfrýjanda og að það hefði verið unnið á grundvelli reglna stefnda um stuðningsþjónustu og reglna um heimaþjónustu. Í bréfinu var vísað til beiðni áfrýjanda um sólarhringsaðstoð og henni svarað svo: ,,Hvað beiðni um sólarhringsaðstoð varðar og beiðni um að greiðslur verði miðaðar við þau viðmið sem fram koma í handbók starfshóps um notendastýrða persónulega aðstoð er það tekið fram að í tilfelli umbjóðanda yðar er ekki um að ræða samning um notendastýrða persónulega aðstoð.“ Áfrýjandi hefur litið svo á að með bréfi þessu hafi sér verið kynnt ákvörðun um að beiðni hans um sólarhringsaðstoð hafi verið hafnað og hefur þeirri afstöðu hans ekki verið andmælt af hálfu stefnda. Áfrýjandi krefst í málinu ógildingar á þessari ákvörðun. II Áfrýjandi hefur þrátt fyrir alvarlega fötlun sína kosið að búa á eigin heimili og freista þess að lifa eins eðlilegu lífi og kostur er. Hann telur að stefnda sé skylt að verða við kröfu sinni um sólarhringsaðstoð. Stefndi hefur ekki með rökstuddum hætti andmælt því að slíkrar aðstoðar kunni að vera þörf, en bent á að áfrýjandi hafi valið sér að búa á eigin heimili og við þær aðstæður sé ekki unnt að verða við þessari kröfu hans. Honum standi á hinn bóginn til boða svonefnt sértækt búsetuúrræði, sem áður hafi verið nefnt sambýli, þar sem hann nyti sólarhringsaðstoðar. Áfrýjandi telur sig eiga tilkall til sólarhringsaðstoðar á grundvelli 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Hann vísar einnig til 42. gr. laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga, en samkvæmt því ákvæði skuli sveitarfélög vinna að því að fötluðum séu tryggð sambærileg lífskjör og jafnrétti á við aðra þjóðfélagsþegna og að þeim skuli jafnframt sköpuð skilyrði til að lifa sem eðlilegustu lífi miðað við getu hvers og eins. III Á stefnda hvílir sú skylda að tryggja áfrýjanda aðstoð sem hann á rétt til vegna fötlunar sinnar, sbr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Um skyldu stefnda að þessu leyti eru nánari fyrirmæli í lögum nr. 40/1991 og nr. 59/1992. Stefndi veitir áfrýjanda félagslega heimaþjónustu á grundvelli VII. kafla fyrrnefndu laganna og liðveislu og frekari liðveislu á grundvelli 24. gr. og 25. gr. hinna síðarnefndu. Liðveisla felst í persónulegum stuðningi og aðstoð sem miðar að því að rjúfa félagslega einangrun, til dæmis aðstoð til að njóta menningar og félagslífs og margháttaðri aðstoð við ýmsar athafnir daglegs lífs, sem er nauðsynleg til þess að koma í veg fyrir dvöl á stofnun. Stefndi samþykkti á árinu 2006 í borgarráði reglur um félagslega heimaþjónustu í Reykjavík með stoð í 29. gr. laga nr. 40/1991 og reglur um stuðningsþjónustu á árinu 2012 með stoð í 55. gr. laga nr. 59/1992. Þótt síðarnefndu reglurnar skuli birta í B-deild Stjórnartíðinda, hefur ekki þýðingu við úrlausn málsins að það hafi ekki verið gert. Þá er upplýst í málinu að stefndi hefur sett sér svonefndar verklagsreglur um beingreiðslusamninga við fatlað fólk og forsjáraðila fatlaðra barna. IV Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að hann reisi kröfu sína um að ákvörðun stefnda 18. desember 2013 verði felld úr gildi á því að stefndi hafi við undirbúning og töku ákvörðunarinnar brotið gegn öllum helstu meginreglum stjórnsýsluréttar. Eins og áður greinir tók stefndi 1. janúar 2011 við samningi sem áfrýjandi og móðir hans höfðu gert við Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra í Reykjavík og Vesturgarð. Samningur þessi hefur síðan verið framlengdur með nokkrum breytingum, yfirleitt til eins árs í senn, og rennur gildandi samningur út 31. desember 2015. Krafa áfrýjanda sem stefndi synjaði um laut að því að bætt yrði við samninginn þeirri skyldu stefnda að sjá honum fyrir greiðslum vegna sólarhringsaðstoðar til viðbótar greiðslum fyrir aðra þjónustu sem samningurinn tekur til. Að efni til er synjun stefnda á því reist, að miðað við það búsetuúrræði, sem áfrýjandi hefur valið sér, sé ekki greitt fyrir slíka þjónustu. Ekki er fallist á, eins og málið liggur fyrir, að á skorti að áfrýjandi hafi verið upplýstur um grundvöll þeirrar ákvörðunar stefnda að synja kröfu hans. Þá verður hvorki séð að stefndi hafi ekki haft nægar upplýsingar, né að áfrýjandi hafi ekki átt þess kost að koma að sjónarmiðum sínum áður en þessi ákvörðun var tekin. Verður í því sambandi að taka tillit til þess að áfrýjandi hafði knúið á um þessa breytingu allt frá því á fyrri hluta árs 2011 og teflt fram sjónarmiðum sínum því til stuðnings og lagt fram gögn. Verður því fallist á með héraðsdómi að ekki sé fram komið að stefndi hafi brotið gegn reglum stjórnsýsluréttar við meðferð kröfu áfrýjanda á þann hátt að það eigi að leiða til þess að ákvörðunin 18. desember 2013 verði felld úr gildi. Ekki verður heldur fallist á að stefndi hafi við meðferð málsins komið þannig fram við áfrýjanda að í því hafi falist ólögmæt meingerð í hans garð, sem veiti honum rétt til miskabóta úr hendi stefnda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í héraðsdómi kemur fram að áfrýjandi hefði upphaflega einnig krafist þess að stefndi afhenti tiltekin gögn, en þau gögn hafi verið lögð fram undir meðferð málsins í héraði. Við svo búið átti héraðsdómur að fella þá dómkröfu niður í stað þess að vísa henni frá dómi, svo sem gert var, sbr. a. lið 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda svo og um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Benedikts Hákonar Bjarnasonar, þar með talin þóknun lögmanns hans, 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2014. Mál þetta höfðaði Benedikt Hákon Bjarnason, kt. [...], [...], Reykjavík, með stefnu birtri 14. febrúar 2014 á hendur Reykjavíkurborg, kt. [...]. Málið var dómtekið 22. október sl. Stefnandi gerir þessar kröfur: 1. Að felld verði úr gildi með dómi stjórnvaldsákvörðun stefnda frá 18. desember 2013 um synjun á beiðni stefnanda um aðgang að mati stefnda á þjónustuþörf stefnanda og synjun á beiðni stefnanda um sólarhringsaðstoð á heimili stefnanda vegna fötlunar. 2. Að stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og ef hann hefði ekki gjafsókn, sem honum var veitt 25. mars 2013. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Í málinu liggja frammi tvö vottorð Elíasar Ólafssonar, prófessors og yfirlæknis taugalækningadeildar Landspítalans. Fyrra vottorðið er dags. 3. september 2012. Þar segir að læknirinn hafi fylgst með stefnanda um nokkurra ára skeið og að hann geti vottað að hann sé flogaveikur, auk þess að vera mikið fatlaður. Veikindi hans séu þess eðlis að hann þurfi á umönnun að halda allan sólarhringinn. Síðara vottorðið er dags. 9. júlí 2013. Þar segir: [...] Í ljósi framangreinds er fullyrt í stefnu að það sé óumdeild læknisfræðileg staðreynd að stefnandi þurfi á sólarhringsaðstoð að halda. Þetta sé einnig ljóst hverjum þeim sem hitti stefnanda. Hann geti ekki séð um sig sjálfur. Stefnandi hefur búið á eigin heimili frá árinu 2001. Í stefnu segir að upphaflega hafi verið um tilraunaverkefni að ræða sem aðstandendur hans hafi mótað í samstarfi við félagsmálaráðuneytið og Reykjavíkurborg. Markmiðið hafi verið að gera stefnanda kleift að stofna sjálfstætt heimili, með sveigjanlega og einstaklingsbundna aðstoð til að eiga þess kost að taka þátt í samfélaginu og skapa eigin lífsstíl. Verkefnið svipi til þess sem nú hafi verið lögfest undir heitinu Notendastýrð persónuleg aðstoð (NPA). Ágreiningur máls þessa sprettur af því að stefnandi telur að sér sé ekki veitt eins mikil aðstoð af hálfu stefnda og hann þurfi. Honum sé ókleift að greiða starfsmönnum sínum fyrir næturvaktir, þannig að þeir og aðstandendur hans þurfi að sinna þeim endurgjaldslaust. Aðilar hefja atvikalýsingu í stefnu og greinargerð við atburði ársins 2011, en í upphafi þess árs fluttust málefni fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaga, sbr. lög nr. 152/2010. Fram til ársins 2011 voru í gildi þjónustusamningar milli Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra í Reykjavík (SSR), f.h. félagsmálaráðneytisins, Þjónustumiðstöðvar Vesturbæjar f.h. stefnda og stefnanda og Dóru S. Bjarnason, móður hans. Þjónustusamningarnir voru gerðir á grundvelli 14. gr. laga nr. 59/1992, en samkvæmt þeim tóku stefnandi og móðir hans að sér að reka þjónustu vegna búsetu stefnanda, gegn ákveðinni greiðslu. Þannig annaðist stefnandi ráðningar starfsfólks og bar ábyrgð á skuldbindingum gagnvart þeim. Samningur svipaðs efnis var undirritaður 22. desember 2010 og átti að gilda á árinu 2011. Móðir stefnanda ritaði undir samninginn með fyrirvara um endurskoðun 2011. Með viðauka dags. 29. desember 2011 var gildi þessa samnings framlengt í eitt ár, með tiltekinni hækkun á greiðslum. Móðir stefnanda undirritaði með fyrirvara um að greiðslur yrðu endurskoðaðar á næstu 3-4 mánuðum. Hafði hún tvisvar átt fundi með starfsmönnum stefnda á árinu 2011, án þess að stefndi samþykkti að hækka greiðslur til stefnanda. Hinn 14. febrúar 2012 sendi móðir stefnanda stefnda skýrslu um líf og heimili stefnanda árið 2011. Í lok skýrslunnar er óbeint óskað eftir meiri fjárhagsstuðningi en veittur var. Áttu aðilar nokkur samskipti í gegnum tölvupóst næstu vikur, en breytingar voru ekki ákveðnar. Í skeyti 12. apríl benti starfsmaður stefnda á að í undirbúningi væru reglur um NPA og að endurskoðun samnings við stefnanda yrði að bíða eftir því að þær tækju gildi. Vinnuhópur stefnda um beingreiðslusamninga kom saman á fundi 25. maí 2012 og þar var bókað um erindi stefnanda: „Frestað. Ekki er um að ræða skyndilegar breytingar á umönnunarþörf heldur breytingar yfir lengri tíma.“ Vinnuhópurinn kom aftur saman 1. júní 2012 og samkvæmt tölvupósti, sem Halldór Kristján Júlíusson verkefnastjóri sendi móður stefnanda var þá bókað: „Umsókn synjað þar sem tekið hefur verið mið af aðstæðum umsækjanda og fötlun í tengslum við búsetu en núverandi samningur tekur mið af búsetu á sambýli og dagþjónustu.“ Í lok skeytisins segir Halldór að umsókn um NPA verði tekin fyrir þegar reglur um slíka samninga hjá borginni liggi fyrir. Í framhaldi af þessu óskaði móðir stefnanda eftir frekari skýringum og rökstuðningi. Þá lagði Halldór til að móðir stefnanda kæmi til fundar um málefnin. Með bréfi Vesturgarðs, þjónustumiðstöðvar Vesturbæjar, dags. 9. júlí 2012, var stefnanda kynnt að fjallað hefði verið um umsókn hans um hækkun í starfshópi á vegum Velferðarsviðs. Segir í bréfinu að ekki væri á þessu stigi unnt að verða við „beiðni um hækkun á samningsfjárhæðinni þar sem að í núverandi samningi [væri] tekið mið af kostnaði í sambærilegri búsetu á sambýli og dvöl á dagþjónustu“. Síðan er í bréfinu vísað til þess að unnið væri að reglum um NPA og að reiknað væri með að umsókn stefnanda færi í þann farveg. Með bréfi dags. 13. júlí 2012 krafðist stefnandi hækkunar á greiðslum. Bréfið var ítrekað 13. ágúst 2012. Stefnandi hefur lagt fram í málinu bréf stefnda dags. 6. september 2012 þar sem beiðni um viðbótargreiðslur vegna 8 tíma á sólarhring var hafnað. Segir stefnandi að honum hafi verið afhent bréfið á fundi hjá stefnda 10. september 2012. Bréfið hafi þó verið dregið til baka á fundinum og honum sagt að svar myndi berast fyrir næstu mánaðamót. Aðilar undirrituðu samning þann 6. mars 2013, sem var framlenging fyrri samninga. Móðir stefnanda undirritaði með fyrirvara um réttmæti samningsins og réttmæti fjárhæðar hans. Erindi stefnanda frá 13. júlí 2012 var loks svarað með bréfi stefnda dags. 8. mars 2013. Í bréfinu er fjallað um Notendastýrða persónulega þjónustu eða aðstoð, sem lögfest hafi verið sem tilraunaverkefni með lögum nr. 152/2010. Er vísað í bréfinu til þess að sveitarfélögum sé ekki skylt að veita þessa aðstoð. Síðan segir að unnið sé að því á Velferðarsviði stefnda að móta reglur og viðmiðanir um þetta tilraunaverkefni. Beint um erindi stefnanda segir í lok bréfsins: „Með hliðsjón af framansögðu telur Velferðarsvið því ekki unnt að veita notendastýrða persónulega aðstoð eða hækka frekar þjónustusamning til [stefnanda], þar sem fyrirkomulag, reglur og viðmið um þjónustuna hafa ekki verið mótuð. Þá er ekki lögbundin skylda til að veita samninga af þessum toga heldur var það gert á sínum tíma til að viðhalda viðkvæmri þjónustu.“ Reglur um þessa þjónustu voru samþykktar í velferðarráði 21. mars 2013 og í borgarráði 4. apríl 2013. Lögmaður stefnanda óskaði með bréfi dags. 17. september 2013 eftir upplýsingum um forsendur fyrir þágildandi þjónustusamningi aðila. Óskaði hann sérstaklega eftir upplýsingum um hvort þjónustuþörf stefnanda hefði verið metin og ef svo væri óskaði hann eftir afriti af því mati. Stefndi svaraði með bréfi dags. 10. október 2013. Var þar vísað til greinargerðar Vesturgarðs, þjónustumiðstöðvar Vesturbæjar, um þjónustusamning aðila. Fram kemur í greinargerðinni að unnið hafi verið nýtt mat á þjónustuþörf stefnanda í kjölfar nýs verklags sem tekið hafði verið upp vorið 2013. Niðurstaðan hafi orðið sú að gerður hafi verið samningur við stefnanda um 588,7 tíma þjónustu á mánuði. Fyrr í greinargerðinni kemur fram að hámarksfjöldi tíma samkvæmt hinu nýja verklagi væru 392 klukkustundir. Með bréfi dags 29. október 2013 ítrekaði stefnandi kröfur sínar um greiðslur fyrir aðstoð allan sólarhringinn og vísaði til viðmiðana í Handbók um NPA. Þá var í bréfinu ítrekuð beiðni um upplýsingar og afrit af mati á þjónustuþörf stefnanda. Bréfi þessu var svarað með bréfi dags. 18. desember 2013. Þar segir m.a.: „Þá er farið fram á að gerð verði leiðrétting á greiðslum allt aftur til 1. janúar 2011 en til vara frá undirritun hins breytta samnings. Eins og fram kom í svari Vesturgarðs um sama málefni, dags. þann 6. sept. 2013, voru samningar einstaklinga við Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra framlengdir svo að ekki yrði um þjónusturof að ræða þegar málefni fatlaðs fólks voru flutt frá ríki til sveitarfélaga. Síðan þá hafa orðið hækkanir á verðlagsforsendum í fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar í samræmi við ákvæði samninganna en ekki er um að ræða aðrar hækkanir. Hvað mat á þjónustuþörf varðar, þar var það framkvæmt af deildarstjóra sérfræðiþjónustu og unnið á grundvelli reglna Reykjavíkurborgar sem um þjónustuna gilda, þ.e. reglna um stuðningsþjónustu og reglna um heimaþjónustu.“ Þann 29. janúar var samningur aðila endurnýjaður með tveimur samningum. Annars vegar með samningi um félagslega heimaþjónustu, félagslega liðveislu og frekari liðveislu, hins vegar samningi um fasta mánaðarlega greiðslu til viðbótar greiðslum samkvæmt fyrri samningnum. Móðir stefnanda undirritaði samninginn með fyrirvara um réttmæti fjárhæðarinnar, en stefnandi telur að samningsfjárhæðin miði ekki við þörf fyrir sólarhringsaðstoð. Því sé synjunin frá 18. desember 2013 enn í gildi. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi segir að stefndi hafi synjað stefnanda um aðstoð við hæfi og látið við það sitja að greiða fjárhæð sem eigi að duga fyrir launum starfsmanna fyrir rúmlega 16 klukkustunda aðstoð á sólarhring. Þannig virðist það engu varða stefnda hvernig málefnum stefnanda sé háttað um nætur, en hann gæti orðið fyrir stórtjóni ef hann væri eftirlitslaus, bæði vegna fötlunar og flogaveiki. Hingað til hafi aðstandendur, leigjendur og starfsmenn stefnanda skipst á að gæta öryggis hans um nætur, en slíkt fyrirkomulag geti ekki gengið til frambúðar. Starfsmenn hans hafi þurft að gefa hluta vinnu sinnar sem hefði með réttu átt að fást greidd frá stefnda, en aðstandendur verið á bakvakt. Þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir hafi stefndi neitað að taka tillit til fötlunar stefnanda með því að veita honum aðstoð í samræmi við fötlun hans. Þetta ástand sé ólíðandi fyrir stefnanda og því neyðist hann til að höfða þetta mál. Réttarheimildir. Stefnandi hefur greinargerð um málsástæður sínar með yfirliti um réttarheimildir sem hann byggir mál sitt á. Hann vísar til 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segi að öllum sem þess þurfi skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar, m.a. vegna örorku. Hann segir að Hæstiréttur hafi í dómi í máli nr. 125/2000 fjallað um efnislegt inntak þessa ákvæðis og talið að það fæli í sér einstaklingsbundin réttindi sem framfylgja mætti með dómi. Hann segir að ekki séu í núgildandi lögum ítarleg ákvæði um þá aðstoð sem hann hafi notið að undanförnu. Stuðst hafi verið við lög um málefni fatlaðra nr. 59/1992. Í 25. gr. laganna sé mælt fyrir um að í sérstökum tilvikum skuli veita fötluðum einstaklingum frekari liðveislu eins það er nefnt. Í lok greinarinnar sé markmiðið skýrt með orðunum enda sé hún nauðsynleg til að koma í veg fyrir dvöl á stofnun. Þetta ákvæði og önnur svipaðs efnis verði að túlka í samræmi við það markmið laganna að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Stefnandi segir að þessar réttarheimildir veiti honum rétt til þeirrar aðstoðar sem sé honum nauðsynleg og leggi stjórnvöldum þá skyldu á herðar að tryggja honum þá þjónustu sem hann eigi rétt á. Á löggjafanum hvíli sú skylda að útfæra í settum lögum tilhögun þeirrar þjónustu sem fötluðum einstaklingum sé nauðsynleg til að lifa eðlilegu lífi. Þá hvíli skylda á stjórnvöldum að veita þjónustu sem fullnægi þeim lágmarksréttindum sem felist í ákvæðum almennra laga og 76. gr. stjórnarskrárinnar. Hann bendir á að Velferðarráð Reykjavíkurborgar fari með stjórn og framkvæmd þessa málaflokks í umboði borgarstjórnar, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 40/1991. Samkvæmt 11. gr. laganna skuli ráðið leitast við að tryggja að félagsleg þjónusta sé sem mest í samræmi við þarfir íbúa. Stefnandi vísar til skyldu sveitarfélags samkvæmt 42. gr. laga nr. 40/1991, sbr. 9. gr. laga nr. 34/1997, þar sem segi að unnið skuli að því að fötluðum séu tryggð sambærileg lífskjör og jafnrétti á við aðra þjóðfélagsþegna. Jafnframt skuli þeim sköpuð skilyrði til að lifa sem eðlilegustu lífi miðað við getu hvers og eins. Synjun um afrit af mati á þjónustuþörf stefnanda og um rökstuðning. Stefnandi kveðst hafa, með bréfi dags. 29. október 2013, óskað eftir því að fá í hendur afrit af mati á þjónustuþörf, sem stefndi vísi til í svarbréfi, dags. 10. október 2013. Stefndi hafi látið við það sitja að segja að matið hafi verið unnið af deildarstjóra sérfræðiþjónustu stefnda. Þessi afstaða stefnda til beiðninnar jafngildi synjun. Stefnandi telur að með því að neita sér um þessar upplýsingar brjóti stefndi gegn 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá segir hann að samkvæmt 7. gr. reglna stefnda um félagslega heimaþjónustu frá 18. maí 2006 eigi hann rétt á skriflegu svari þar sem fram komi hvernig umsóknin hafi verið metin. Með því að neita að veita umbeðnar upplýsingar hafi stefndi einnig komið í veg fyrir að stefnandi gæti leiðrétt upplýsingar og komið fram með fyllri gögn. Því sé hér einnig brotið gegn andmælarétti hans samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi telur stefnda hafa brotið gegn málsmeðferðarreglum með því að afgreiða ekki beiðnir sínar um upplýsingar. Almennt sé talið að stjórnvöldum beri að afgreiða upplýsingabeiðnir tafarlaust og gefa skýringar ef þær eru ekki afgreiddar innan sjö daga. Vísar stefnandi hér til til 17. gr. upplýsingalaga nr. 40/2012, áður 11. gr. laga nr. 50/1996. Engin rök standi til þess að gera minni kröfur til afgreiðslu upplýsingabeiðna er byggi á ákvæðum stjórnsýslulaga. Hann hafi sett fram beiðni fyrst 17. september 2013 og hafi því bréfi verið svarað að hluta 10. október 2013. Hann hafi ítrekað beiðnina 29. október 2013 og hafi henni verið svarað að hluta 18. desember 2013. Hann hafi ekki verið búinn að fá umbeðnar upplýsingar þegar mál þetta var höfðað. Þá segir stefnandi að honum hafi aldrei verið leiðbeint um rétt til rökstuðnings samkvæmt V. kafla stjórnsýslulaga. Hann hafi m.a. óskað eftir rökstuðningi fyrir synjun vinnuhóps velferðarsviðs stefnda um beingreiðslusamninga 1. júní 2012. Sá rökstuðningur hafi ekki verið veittur. Þá telur stefnandi að ákvarðanir stefnda hafi ekki verið rökstuddar á fullnægjandi hátt. Í bréfum stefnda hafi verið vísað til þess að reglur skorti um fyrirkomulag aðstoðarinnar og þess að engar skyndilegar breytingar hefðu orðið á aðstæðum stefnanda. Forsenda um skyndilega breytingu virðist vera heimatilbúin en hún eigi sér ekki stoð í réttarheimildunum. Hún sé óskiljanleg rökleysa og veiti engar upplýsingar. Brot gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Stefnandi vill í framhaldinu draga þá ályktun að þörf hans fyrir þjónustu hafi ekki verið metin af stefnda og því hafi hann brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Hann bendir á að tveir sérfræðingar hafi staðfest það sem öllum sé augljóst, að hann þurfi sólarhringsaðstoð. Útilokað sé að fullnægjandi rannsókn stefnda geti komist að annarri niðurstöðu. Stefnandi segir að samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga um málefni fatlaðs fólks, auk 4., 5. og 9. gr. reglugerðar nr. 1054/2010 um þjónustu við fatlað fólk á heimili sínu, skuli sveitarfélag meta þörf fyrir stuðning í samráði við umsækjanda eða aðstandanda hans. Sé þörf umsækjanda fyrir þjónustu önnur eða víðtækari en veitt er samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga skuli teymi fagfólks meta sérstaka stuðningsþörf umsækjanda. Þá skuli endurmeta þjónustuna reglulega. Enn fremur vísar stefnandi til reglna stefnda um félagslega heimaþjónustu í Reykjavík, frá 18. maí 2006, þar sem skýrlega sé mælt fyrir um kröfur til málsmeðferðar við mat á þjónustuþörf og samvinnu við umsækjanda, sbr. 7. gr. og 12.-16. gr. Stefndi hafi ekki fullnægt þessum reglum. Réttmætisreglan. Skilyrði um markhæfni. Skyldubundið mat. Stefnandi segir að stefndi hafi brotið gegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttar með synjun sinni. Takmarkaðar upplýsingar liggi að baki synjuninni. Af svörum stefnda megi ráða að hún byggist fyrst og fremst á því að „engin skyndileg breyting [hafi] orðið á aðstæðum Benedikts frá því að málið var afgreitt fyrr á þessu ári með þeirri niðurstöðu að eigi væri unnt að veita frekari tíma“. Stefnandi telur þetta sjónarmið ekki málefnalegt, en þetta skilyrði sé ekki að finna í lagareglum um réttindi stefnanda. Réttarheimildir geri ráð fyrir reglulegu endurmati. Þá sé ómálefnalegt að synja stefnanda um nauðsynlega aðstoð með vísan til þess að „ekki [sé] unnt að veita notendastýrða persónulega aðstoð eða hækka frekar þjónustusamning til [stefnanda], þar sem fyrirkomulag, reglur og viðmið um þjónustuna hafa ekki verið mótuð“. Þetta sé fyrirsláttur. Er stefna var gefin út hafi verið liðnir rúmir níu mánuðir frá því að stefndi setti allar þær reglur og viðmið sem töfðu afgreiðslu erindis stefnanda. Stefnandi kveðst vera fjölfatlaður og þurfa nauðsynlega á sólarhringsaðstoð að halda. Stefnda beri að veita fötluðu fólki þjónustu. Hann hafi ákveðið að sinna þessari lögbundnu skyldu með þjónustusamningi við stefnanda. Aðstoðin sem stefndi veiti dugi ekki til þar sem stefnandi þurfi á þjónustu að halda allan sólarhringinn. Því sé aðstoðin sem stefndi veitir stefnanda ómarkhæf í skilningi stjórnsýsluréttar. Þá kveðst stefnandi telja að þessar skýringar stefnda sýni að hann hafi brotið gegn meginreglunni um skyldubundið mat við ákvarðanatöku í máli stefnanda. Nánar um fjárkröfu og ógildingarkröfu stefnanda. Stefnandi krefst miskabóta vegna þess sem hann kallar ítrekuð og viðvarandi brot á stjórnsýslulögum. Beri þar helst að nefna: Brot á upplýsinga- og andmælarétti hans vegna synjunar á afhendingu upplýsinga um mat á þjónustuþörf. Brot á rétti hans til rökstuðnings eins og lýst er hér að framan. Brot á rannsóknarreglu. Þjónustuþörf hans hafi aldrei verið metin með fullnægjandi hætti. Brot á réttmætisreglu. Synjanir stefnda hafi byggt á ómálefnalegum sjónarmiðum. Brot á skilyrði um markhæfni þeirrar aðstoðar sem stefndi býður honum. Þessi brot, öll saman og hvert fyrir sig, hafi verið sérlega meiðandi og valdið umtalsverðu ófjárhagslegu tjóni. Hann hafi þurft að treysta á greiðvikni leigjenda, vina og vandamanna til að gæta að öryggi sínu um nætur. Þessi staða sé lítillækkandi og feli í sér ólögmæta meingerð. Þá hafi stefnanda verið gert ókleift að gæta hagsmuna sinna gagnvart stefnda vegna vífilengja stefnda, sem hafi í rúmt eitt og hálft ár komið sér undan því að veita stefnanda nauðsynlegar og fullnægjandi upplýsingar um ástæður þess að hann hafi neitað stefnanda um sólarhringsaðstoð. Krefst hann því miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi kveðst hafa samþykkt endurnýjaðan samning í febrúar 2014 með fyrirvara. Stefnandi kveðst hafa sérstaka og sjálfstæða hagsmuni af því að stjórnvaldsákvörðunin verði felld úr gildi, en einungis þannig geti hann tryggt að beiðni hans um sólarhringsaðstoð verði endurskoðuð í stjórnsýslu stefnda. Stefnandi vísar til stjórnarskrárinnar, laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991, laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, upplýsingalaga nr. 50/1996 og 140/2012. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir því að með bréfi, dags. 18. desember 2013, hafi stefnanda verið synjað um aðgang að mati á þjónustuþörf hans. Stefnanda hafi þegar verið afhentar niðurstöður umrædds mats og upplýsingar um þær forsendur sem hafi legið því til grundvallar. Þetta hafi verið gert með bréfi dags. 10. október 2013. Þá hafi hann lagt fram í málinu umsókn og forsendur mats á þjónustuþörf stefnanda og útreikninga í samræmi við það mat. Þessi gögn hafi verið unnin af starfsmönnum Vesturgarðs á grundvelli upplýsinga frá móður og starfsmönnum stefnanda og lögð fyrir vinnuhóp um endurmat beingreiðslusamninga. Með vísan til þessa kveðst stefndi mótmæla því að þessi þáttur dómkröfu stefnanda nái fram að ganga. Reglur stefnda um félagslega heimaþjónustu, reglur um stuðningsþjónustu og verklag um beingreiðslusamninga. Varðandi kröfu stefnanda sem lúti að því að stefndi hafi synjað honum um hækkun greiðslna til að standa undir sólarhringsþjónustu, byggir stefndi á því að stefnandi njóti nú þegar allrar þeirrar þjónustu sem honum sé skylt að veita honum lögum samkvæmt, þ.e. á grundvelli ákvæða laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, ákvæða laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991, reglna stefnda um félagslega heimaþjónustu og reglna um stuðningsþjónustu. Þegar af þeirri ástæðu hafi synjun stefnda á beiðni stefnanda um hækkun greiðslna byggst á lögum og málefnalegum sjónarmiðum. Stefndi kveðst eiga að veita stefnanda tiltekna þjónustu samkvæmt lögum. Annars vegar félagslega heimaþjónustu samkvæmt lögum nr. 40/1991, hins vegar liðveislu og frekari liðveislu samkvæmt lögum nr. 59/1992. Þjónustan fari eftir mati á þörf og fyrrnefndum reglum. Stefndi kveðst hafa sett sér reglur bæði um félagslega heimaþjónustu og um stuðningsþjónustu. Þar segi hvernig þjónustuþörf skuli metin og hvaða hámarkstímafjölda stefndi hafi ákveðið að veita þjónustuþegum í mismunandi þáttum. Stefndi kveðst þannig hafa útfært þjónustuna í samræmi við skyldur sínar. Stefndi lýsir því að hann hafi gert beingreiðslusamning við stefnanda samkvæmt verklagi sínu um þá samninga. Stefnandi fái greidda ákveðna fjárhæð mánaðarlega sem hann ráðstafi til kaupa á þeirri þjónustu sem stefnda væri annars skylt að veita á grundvelli mats um stuðnings- og þjónustuþörf. Samningurinn taki til félagslegrar heimaþjónustu, sbr. VII. kafla laga nr. 40/1991, liðveislu, sbr. 24. gr. laga nr. 59/1992, og frekari liðveislu, sbr. 25. gr. laga nr. 59/1992. Lýsir stefndi nánar verklagi sínu um beingreiðslusamninga, en þjónusta er metin og reiknuð samkvæmt ákveðnum forsendum um kostnað. Þá sé ákveðinn hámarkstími vegna hvers þjónustuþáttar. Samanlagður tímafjöldi sem einstaklingur geti fengið vegna allra þjónustuþátta sé 392 klukkustundir á mánuði. Stefndi kveðst hafa gert samning við stefnanda, dags. 6. mars 2013, þar sem miðað sé við 588,57 klukkustunda þjónustu á mánuði. Það sé umfram 392 klukkustunda hámarkið. Þessi niðurstaða hafi helgast af því að ljóst var að eldri samningur sem gerður hafi verið áður en stefndi tók við málefnum fatlaðra af ríkinu hafi ekki rúmast innan rammans sem settur hafi verið. Þar sem ekki hafi verið hægt að draga úr þeirri þjónustu sem stefndi naut hafi verið ákveðið að hafa tíma fleiri en verklag heimilaði. Stefndi segir að þar sem stefnanda sé nú þegar veitt meiri þjónusta en sem nemi hámarki samkvæmt reglum stefnda, breyti vottorð Elíasar Ólafssonar yfirlæknis um þjónustuþörf stefnanda engu. Honum sé ekki skylt að lögum að veita meiri þjónustu. Því byggi hann sýknukröfu á því að ekki sé unnt að hækka greiðslur til stefnanda meira en þegar hafi verið gert. Stefndi tekur fram að stefnandi hafi sjálfur valið að vera með beingreiðslusamning. Hann eigi því að tryggja að greiðslur fyrir hámarksfjölda tíma standi undir kostnaði. Önnur úrræði standi til boða af hálfu stefnda, sem stefnandi eigi ávallt val um. Stefndi kveðst hafna þeirri kröfu stefnanda að greiðslur til hans skuli taka mið af viðmiðun um Notendastýrða persónulega aðstoð, NPA. Stefnandi hafi sjálfur ákveðið að sækja ekki um að vera þáttakandi í samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga um NPA. Hann geti því ekki öðlast réttindi eða borið skyldur samkvæmt því verkefni. Þá sé NPA tímabundið tilraunaverkefni sem gangi mun lengra en lagalegar skyldur sveitarfélaga. Ekki sé því hægt að miða þjónustu stefnda við fatlað fólk, m.a. stefnda, við reglur og viðmið sem gildi um NPA. Lagaskyldur stefnda. Stefndi kveðst telja sig fullnægja skyldum sínum með ákvörðun sinni um hámarksfjölda tíma félagslegrar heimaþjónustu og stuðningsþjónustu. Lög nr. 40/1991 skyldi sveitarfélög til að tryggja framkvæmd laganna og að tryggja að þeim verkefnum sem lögin kveði á um sé sinnt. Sveitarfélögin hafi að sama skapi heimild og svigrúm til að setja sér sínar eigin reglur um rétt íbúa á grundvelli laganna, þ. á m. um umfang og útfærslu þjónustu til fatlaðs fólks. Lögin skilgreini ekki rétt fólks, það sé verkefni sveitarfélags að útfæra rétt hvers einstaklings, en það hafi verið gert í tilviki stefnanda. Einstaklingur geti ekki gert kröfu um ákveðna þjónustu, framboð hennar helgist af því í hvaða mæli sveitarfélagi sé unnt að veita hana. Þá komi 24. og 25. gr. laga nr. 59/1992 til skoðunar í tilviki stefnanda. Í 24. gr. er kveðið á um skyldu sveitarfélaga til að gefa fötluðu fólki kost á liðveislu. Markmiðið með liðveislu er að veita fötluðum einstaklingi margháttaða aðstoð við athafnir daglegs lífs. Þessi þjónusta dugi stefnanda ekki og því kemur einnig til skoðunar ákvæði 25. gr. sem mæli fyrir um skyldu sveitarfélags til að veita fötluðum frekari liðveislu. Tilgangurinn með frekari liðveislu sé að gera fötluðum einstaklingi kleift að búa á eigin heimili enda sé ljóst að hún sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir að hann þurfi að flytjast á sambýli eða stofnun. Stefndi byggir á því að umfang slíkrar viðbótarþjónustu byggist ávallt á mati á þjónustuþörf, forgangsröðun og því fjármagni sem veitt sé til málaflokksins, svo framarlega sem það nægi til að sinna lögbundnum skyldum sveitarfélagsins í málaflokknum. Þótt stefnandi verði talinn þurfa þjónustu allan sólarhringinn leiði ekki af því skilyrðislaus réttur hans til þjónustu allar sólarhringinn samkvæmt 25. gr. laga nr. 59/1992. Ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar leggi ekki ríkari eða víðtækari skyldur á herðar stefnda í þessum efnum, heldur en mælt sé fyrir um í fyrrnefndum sérlögum og stefndi hafi þegar gengist undir gagnvart stefnanda. Því verði þegar af þeirri ástæðu að sýkna hann af þessari dómkröfu stefnanda. Sjálfstjórnarréttur sveitarfélaga. Stefndi vísar til þess að sveitarfélögum sé tryggður sjálfstjórnarréttur í 78. gr. stjórnarskrárinnar. Hann byggir á því að hann ráði sjálfur hvernig hann forgangsraði útgjöldum sínum í samræmi við lagaskyldur og pólitískt mat hverju sinni. Um málefni fatlaðra hafi hann sett sér áðurnefndar reglur og verklag um beingreiðslusamninga. Núgildandi samningur við stefnanda sé í samræmi við þessar reglur og í raun umfram þann rétt sem fatlaður einstaklingur eigi að geta öðlast samkvæmt þeim. Hér vísar hann einnig til 1. mgr. 1. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Stefndi segir að sjálfstjórnarréttur sveitarfélaga sé ríkari í tilvikum eins og þessu þar sem um sé að ræða rammalöggjöf. Löggjafinn hafi látið sveitarfélögum eftir að ákveða útfærslu á framkvæmd þjónustu innan ramma laga og í hvaða mæli unnt sé að veita hana. Málsmeðferð og afgreiðsla stefnda á erindi stefnanda. Stefndi kveðst geta tekið undir það með stefnanda að hnökrar hafi verið á meðferð erindis hans. Skýrist þeir einkum af því að stefndi hafi nýlega tekið yfir málefni fatlaðra, en með þessu hafi verið flutt til sveitarfélaga mjög stór verkefni. Hafi hann lagt áherslu á að ekki yrði þjónusturof við yfirfærsluna. Stefndi kveðst hafna því að annmarkar á meðferð málsins leiði til þess að ákvörðun verði talin ógildanleg eða að þeir hafi áhrif á niðurstöðu málsins. Í ljósi þess að stefnandi njóti nú þegar hámarksfjölda tíma sé ljóst að jafnvel þótt þessi ákvörðun yrði ógilt og erindið lagt fyrir að nýju, þá myndi niðurstaðan verða sú sama og liggi fyrir með ákvörðun stefnda frá 18. desember 2013. Krafa um sýknu af kröfu stefnanda um miskabætur. Kröfu um sýknu af miskabótakröfu byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á neitt tjón í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Hann mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að hann hafi með brotum á ákvæðum stjórnsýslulaga gerst sekur um ólögmæta meingerð í garð stefnanda. Ósannað sé að málsmeðferð hafi verið meiðandi fyrir stefnanda. Þótt bætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. hafi í framkvæmd verið metnar að álitum, verði sá er krefst bóta að sanna að hann hafi þurft að þola niðurlægingu eða tjón af völdum tiltekinnar ólögmætrar meingerðar. Stefndi segir að þótt komist verði að því að annmarkar hafi verið á afgreiðslu og meðferð erindis stefnanda, þá hafi ekki falist í því nein niðurlæging eða tjón fyrir stefnanda. Hann búi alla daga við þær aðstæður sem hann bendi á vegna fötlunar sinnar, m.a. vegna þess að leigjendur hans séu einnig starfsmenn hans. Því hafi meint brot stefnda ekki getað falið í sér ólögmæta meingerð gegn friði, frelsi, æru eða persónu stefnanda. Þá sé ósannað að stefnanda hafi verið mismunað eða að jafnræðis hafi ekki verið gætt af hálfu stefnda. Þá hafi engar slíkar hvatir eða ástæður legið að baki meðferð umsóknar stefnanda og afgreiðslu hennar af hálfu stefnda að falið hafi í sér ólögmæta meingerð. Fjárhæð miskabótakröfunnar mótmælir stefndi sem alltof hárri. Loks mótmælir stefndi því að dráttarvextir reiknist fyrr en frá dómsuppkvaðningu. Stefndi vísar til stjórnarskrárinnar, laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991, laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, skaðabótalaga nr. 50/1993 og meginreglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og til sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Niðurstaða Krafa stefnanda er í þremur liðum. Í fyrsta liðnum krefst hann þess að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda um að neita honum um aðgang að mati stefnda á þjónustuþörf hans. Stefndi segir að stefnanda hafi verið afhentar allar þessar upplýsingar með bréfi dags. 10. október 2013 og síðan hafi hann lagt þær fram í máli þessu sem sérstakt dómskjal. Í skjölum þessum er fyrst og fremst fjallað um það hvaða þjónusta skuli veitt stefnanda, en fjallað er stuttlega um þarfir hans. Um það má deila hvort hér hafi farið fram fullnægjandi og tæmandi mat á þörf stefnanda fyrir þjónustu, en byggja verður á þeirri yfirlýsingu sem stefndi gefur til dómsins, að þetta sé það mat sem liggi fyrir. Þar sem stefndi hefur nú afhent það verður að vísa þessum lið kröfugerðar stefnanda frá dómi, sbr. a-lið 1. mgr. 105 gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar á stefnandi rétt á því að honum sé tryggð aðstoð vegna örorku sinnar. Nánari reglur um þessa aðstoð er m.a. að finna í lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðra og lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga, eins og rakið er hér að framan í umfjöllun um málsástæður stefnanda. Stefndi hefur veitt stefnanda aðstoð með svokölluðum beingreiðslusamningi, sem byggist á samkomulagi beggja aðila. Stefndi lítur svo á að með þessum samningi hafi hann fullnægt þeim skyldum sem á honum hvíli samkvæmt lögum. Er stefnanda greidd tiltekin fjárhæð mánaðarlega, en hann ákveður sjálfur hvaða þjónustu hann útvegar og greiðir fyrir. Stefndi hefur sett sér tilteknar reglur eða viðmiðanir um slíka beingreiðslusamninga með verklagsreglum. Í þessum verklagsreglum kemur fram hámark tímafjölda sem reikna má með fyrir hvern einstakling í hverjum þætti. Upplýst er að stefnanda er greidd talsvert hærri fjárhæð en heimilt er samkvæmt þessum viðmiðunum, en skýringar á þessu koma ekki fram í gögnum málsins. Stefnandi byggir mál sitt aðallega á því að nauðsynlegt sé að hann hafi starfsmann í vinnu allan sólarhringinn. Hann leggur mál sitt upp eins og stefndi hafi neitað honum um að hafa starfsmann um nætur. Þetta er ekki alls kostar rétt lýsing á málefninu af hálfu stefnanda. Ágreiningurinn er í raun um þann grundvöll sem ákvörðun á fjárhæð mánaðargreiðslna til hans eru byggðar á. Hann hefur, eins og áður segir, valið að nýta sér þessa leið, en af verklagsreglum stefnda er ljóst að leiðin nýtist ekki þeim sem þurfa eins mikla umönnun og stefnandi, nema þeir greiði hluta kostnaðar úr eigin vasa. Fjárhæðir í viðmiðunum stefnda eru miðaðar við kostnað sem til félli ef stefnandi veldi sér önnur og ódýrari úrræði en þau sem hann nýtir. Stefnandi hefur ekki mótmælt þessum viðmiðunarfjárhæðum stefnda, en bent á að sér væri greidd mun hærri fjárhæð en heimilt væri samkvæmt orðalagi reglnanna. Þótt þetta sé rétt leiðir það ekki til þess að verklagsreglur stefnda eigi ekki við í máli stefnanda. Fram hefur komið að stefnandi sótti ekki um þátttöku í áðurnefndu NPA tilraunaverkefni. Hann getur því ekki stutt kröfur sínar við Handbók um þá þjónustuaðferð. Stefnandi segir að samkvæmt 42. gr. laga nr. 40/1991 með síðari breytingum skuli unnið að því að fötluðum séu tryggð sambærileg lífskjör og aðrir þjóðfélagsþegnar og jafnrétti á við þá. Þeim skuli sköpuð skilyrði til að lifa sem eðlilegustu lífi miðað við getu hvers og eins. Stefnandi fullyrðir ekki berum orðum að stefnda sé skylt að greiða fjárhæð sem dugi til að standa undir þeirri þjónustu sem hann hefur kosið sér. Stefndi hefur miðað fjárhæðir við kostnað af dvöl á sambýli, en stefnandi hefur kosið sér dýrari búsetu. Ekki verður fallist á að stefnda sé samkvæmt núgildandi lögum skylt að standa að fullu undir þeim kostnaði sem til fellur hjá stefnanda. Þá verður að hafna þeim rökum stefnanda að ákvörðun og framkvæmd stefnda sé ómarkhæf þar sem hún dugi ekki til að standa undir allri nauðsynlegri þjónustu. Er ósannað að aðstoðin dygði ekki öðru viðunandi búsetuformi og stefnandi hefur sjálfur valið að hafa þennan hátt á aðstoðinni. Veldur það þá ekki ógildi framkvæmdarinnar þótt greiðslur stefnanda dugi ekki til að greiða allan kostnað. Dómurinn tekur fram að hann telji að reglur laga nr. 40/1991 og laga nr. 59/1992 veiti fötluðum réttindi sem fullnægi kröfum 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er ekki sýnt að stefndi hafi ekki metið aðstæður stefnanda nægilega er hann tók ákvörðun. Þá verður að telja ósannað að stefndi hafi vanrækt skyldu sína til að rannsaka hagi stefnanda samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefndi telur sig hafa greitt þær fjárhæðir sem rúmast innan verklagsreglna þeirra sem um þjónustu þessa gilda. Ekki er sjáanlegt að einhverjar frekari upplýsingar vanti hér. Stefnda hefur verið ljóst að læknar telja að stefnandi þurfi þjónustu allan sólarhringinn, en hann er bundinn af eigin verklagsreglum í þjónustu sinni við stefnanda. Stefnandi hefur ekki rökstutt með hvaða hætti stefndi hafi ekki farið eftir reglum sem hann hefur sett sér um mat á þjónustuþörf. Þá er í stefnu sagt að stefndi hafi brotið gegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttar með synjun sinni. Er síðan dregin ályktun af orðalagi í eldri bréfum stefnda, en ekki því bréfi þar sem tilkynnt var sú ákvörðun sem krafist er ógildingar á. Skýrt kom fram í fylgiskjali með bréfi stefnda, dags. 10. október 2013, hvaða takmörk væru á fjárhæðum í beingreiðslusamningum. Þarf ekki að fjalla um hvort ábendingar og rökstuðningur í fyrri bréfum stefnda hafi verið óréttmætar. Hefur ástæða synjunarinnar í bréfi dags. 18. desember 2013 verið skýrð nægilega. Verður kröfu um ógildingu þessarar synjunar hafnað. Loks krefst stefnandi miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hér að framan hefur verið hafnað nokkrum af fullyrðingum hans um brot stefnda á stjórnsýslulögum. Verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn rétti stefnanda til að fá upplýsingar, en hafi stefndi afhent upplýsingar seint getur það ekki orðið grundvöllur miskabótakröfu. Þótt aðstoðin sem stefndi veitir hafi ekki dugað til greiðslu alls kostnaðar hefur stefndi, eins og áður segir, ekki með því brotið gegn skyldum sínum gagnvart stefnanda. Er ósannað að framkoma stefnda og starfsmanna hans og framkvæmd öll hafi verið sérlega meiðandi og valdið stefnanda umtalsverðu ófjárhagslegu tjóni, eða falið í sér meingerð í hans garð. Verður stefndi sýknaður af þessari miskabótakröfu. Rétt er að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn og hefur lagt til dómsins yfirlit um tímaskráningu lögmanns síns. Þar er tekin saman öll vinna hans fyrir stefnanda og móður hans allt frá því í júní 2012. Gjafsókn var veitt vegna málsins 25. mars 2013. Krafist er ógildingar ákvörðunar sem tekin var 18. desember 2013. Kostnaður af vinnu sem unnin var talsvert löngu áður en málshöfðun kom til álita verður ekki talinn hluti gjafsóknarkostnaðar. Er málskostnaður stefnanda ákveðinn 1.400.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Framangreindri kröfu um að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda, Reykjavíkurborgar, um að neita stefnanda, Benedikt Hákoni Bjarnasyni, um aðgang að mati á þjónustuþörf hans er vísað frá dómi. Stefndi er sýknaður af öðrum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 559/2006
|
Kærumál Aðfarargerð Áfrýjunarfjárhæð Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Máli um gildi aðfarargerðar var vísað frá Hæstarétti þar sem ekki var fullnægt skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. október 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi aðfarargerð, sem sýslumaðurinn í Kópavogi gerði hjá honum 20. október 2005 og hún þess í stað staðfest að kröfu varnaraðila. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að honum verði hrundið og aðfarargerðin felld úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Úrskurður héraðsdómara um aðfarargerð sem lokið er verður ekki kærður með heimild í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 heldur 3. mgr. 95. gr. sömu laga. Sýslumaður gerði umrætt fjárnám hjá sóknaraðila fyrir kröfu varnaraðila að höfuðstól 96.000 krónur. Skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður beitt um kæru sem þessa, sbr. 4. mgr. 150. gr. laganna og 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989, svo sem slegið hefur verið föstu meðal annars í dómum Hæstaréttar í dómasafni 1994 bls. 1101 og 1999 bls. 4662. Áfrýjunarfjárhæð er nú 454.830 krónur. Samkvæmt þessu brestur skilyrði til kæru í málinu og ber að vísa því sjálfkrafa frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Ólafur Magnússon, greiði varnaraðila, Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 527/2014
|
Kærumál Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
|
W ehf. höfðaði mál á hendur S, I ohf. og I ehf. og krafðist þess að tveir úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála yrðu felldir úr gildi. W ehf. hafði beint erindi til S og kvartað yfir fyrirkomulagi I ohf. við úthlutun afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli vegna flugs til Bandaríkjanna árið 2014 og lauk S málsmeðferð vegna kvörtunarinnar með ákvörðun, þar sem þeim fyrirmælum var beint til I ohf. að W ehf. yrði gert kleift að hefja flug til Bandaríkjanna í samkeppni við aðra flugrekendur. I ohf. og I ehf. skutu þeirri ákvörðun S hvort fyrir sitt leyti til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem felldi ákvörðunina úr gildi með fyrrgreindum tveimur úrskurðum sínum. Undir meðferð málsins í héraði beiddist ehf. þess að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á nánar tilgreindum atriðum um skýringu á reglugerð 95/93/EBE, m.a. um stöðu svokallaðs samræmingarstjóra flugvalla samkvæmt reglugerðinni. Með hinum kærða úrskurði var beiðni I ohf. hafnað með vísan til þess að ekki yrði séð að svör EFTA-dómstólsins við þeim spurningum, sem fram kæmu í beiðninni, hefðu þýðingu fyrir úrlausn málsins. Var í því sambandi vísað til þess að þau atriði, sem beiðnin I ohf. laut að, vörðuðu skýringu íslenskra laga og réttarheimilda og að EFTA-dómstóllinn yrði ekki krafinn um skýringu á ákvæðum landsréttar aðildarríkja. Þá félli túlkun innlendra samkeppnislaga og mat á rétthæð þeirra gagnvart öðrum landslögum utan valdsviðs EFTA-dómstólsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um evrópska efnahagssvæðið skuli skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Slík lögskýring taki eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verði svo sem framast sé unnt gefin merking, sem rúmist innan þeirra og komist næst því að svara til sameiginlegra reglna sem gildi á Evrópska efnahagssvæðinu. Í ljósi atvika málsins, málsástæðna W ehf. og kröfugerðar hans í málinu væri nægjanlega fram komið að skýring á ákvæðum reglugerðar 95/93/EBE gæti haft þýðingu þegar leyst verði úr kröfum S og W ehf. og þar með haft áhrif á úrslit málsins. Var því kveðið á um að leitað skyldi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði. Kom fram í því sambandi að engu breytti þótt málið væri rekið sem flýtimeðferðarmál, enda gæti forseti EFTA-dómstólsins samkvæmt starfsreglum dómstólsins tekið ákvörðun um flýtimeðferð máls ef ljóst væri af ástæðum sem vísað væri til að verulega brýnt sé að leysa úr málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 22. og 30. júlí 2014, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við mál varnaraðilans Wow air ehf. á hendur sóknaraðilum og varnaraðilanum Samkeppniseftirlitinu. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málið er rekið sem flýtimeðferðarmál samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Varnaraðilinn Wow air ehf. beindi 14. mars 2013 erindi til varnaraðilans Samkeppniseftirlitsins þar sem kvartað var yfir fyrirkomulagi sóknaraðilans Isavia ohf. við úthlutun á afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli vegna fyrirhugaðs áætlunarflugs Wow air ehf. til Bandaríkjanna árið 2014. Samkeppniseftirlitið lauk málsmeðferð vegna kvörtunarinnar með ákvörðun 1. nóvember 2013 í máli nr. 25/2013 þar sem tilteknum fyrirmælum, sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði, var beint til Isavia ohf. Með kæru 28. nóvember 2013 skaut sá sóknaraðili ákvörðun Samkeppniseftirlitsins til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi. Sóknaraðilinn Icelandair ehf. skaut ákvörðun Samkeppniseftirlitsins fyrir sitt leyti til áfrýjunarnefndarinnar með kæru 29. sama mánaðar og krafðist þess einnig að ákvörðunin yrði felld úr gildi. Fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála krafðist Samkeppniseftirlitið í báðum málunum að fyrrgreind ákvörðun þess yrði staðfest. Með úrskurðum áfrýjunarnefndarinnar 27. febrúar 2014 komst hún að þeirri niðurstöðu að samræmingarstjóri á Keflavíkurflugvelli fari með sjálfstætt stjórnsýsluvald samkvæmt íslenskum lögum á því sviði sem lýst er í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar. Yrði máli þessu því ekki beint að Isavia ohf., þar sem félagið brysti heimild til að fylgja eftir þeim fyrirmælum sem mælt var fyrir um í hinni kærðu ákvörðun. Var ákvörðun Samkeppniseftirlitsins því felld úr gildi. Að fenginni þeirri niðurstöðu var ekki talin þörf á að fjalla um aðrar málsástæður aðila. Lýtur málsókn Wow air ehf. að því að fá endurskoðun á þessari niðurstöðu. II Samkvæmt heimild í 57. gr. c laga nr. 60/1998 um loftferðir voru með reglugerðum nr. 1050/2008 og 840/2009 innleiddar í íslenskan rétt sameiginlegar EES-reglur um úthlutun afgreiðslutíma á bandalagsflugvöllum samkvæmt reglugerð ráðsins (EBE) nr. 95/1993 frá 18. janúar 1993, reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 793/2004 frá 21. apríl 2004 og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 545/2009 frá 18. júní 2009. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um evrópska efnahagssvæðið skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Tekur slík lögskýring eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verði svo sem framast er unnt gefin merking, sem rúmast innan þeirra og næst kemst því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu. Í lögum nr. 60/1998, lögum nr. 76/2008 um stofnun opinbers hlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar o.fl., reglugerð nr. 1050/2008 og áðurnefndum reglugerðum ráðsins (EBE) og Evrópuþingsins og ráðsins (EB) er ekki kveðið skýrt á um stöðu samræmingarstjóra flugvalla. Þegar framangreint er virt í ljósi atvika málsins, sem rakin eru í hinum kærða úrskurði, málsástæðna varnaraðilans Wow air ehf. og kröfugerðar hans í málinu er nægjanlega fram komið að skýring á ákvæðum reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 95/1993 geti haft þýðingu þegar leyst er úr kröfu varnaraðila og þar með haft áhrif á úrslit málsins. Samkvæmt því er með vísan til laga nr. 21/1994 rétt að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á ákvæðum hennar, en spurningum til hans ber að haga á þann veg sem nánar greinir í dómsorði. Breytir þar engu þótt málið sé rekið sem flýtimeðferðarmál eftir XIX. kafla laga nr. 91/1991. Er þá til þess litið að samkvæmt 97. gr. a starfsreglna EFTA-dómstólsins getur forseti hans, eftir beiðni dómstóls aðildarríkis og að tillögu framsögumanns, ákveðið flýtimeðferð og vikið frá ákvæðum starfsreglnanna varðandi ráðgefandi álit, ef ljóst er af aðstæðum sem vísað er til að verulega brýnt sé að leysa úr málinu. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Leita skal ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi:
|
Mál nr. 466/2003
|
Víxill Gerhæfi Málskostnaður
|
E og Á tóku til varna í máli sem S höfðaði á hendur þeim og fleirum til greiðslu víxlis á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991. Bar E því við að hún hafi ekki verið andlega fær um að takast á hendur víxilskuldbindinguna, sem um ræddi. Voru varnir á þessum grundvelli taldar rúmast innan ákvæðis b. liðar 1. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991, en framlögð gögn renndu ekki nægum stoðum undir fullyrðingar hennar og var þeim því hafnað. Aðrar ástæður, sem E byggði sýknukröfu sína á, rúmuðust ekki innan 118. gr. laganna. Með vísan til 1. mgr. 47. gr. laga nr. 93/1933 var Á, ásamt öðrum sem stefnt var í héraði, talinn bera óskipta ábyrgð gagnvart víxilhafa, en ekki að tiltölu svo sem hann krafðist. Kröfur S voru samkvæmt þessu teknar til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandinn Elísabet Árnadóttir skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 13. október 2003, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 26. nóvember sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hún öðru sinni 5. desember 2003. Endanleg krafa áfrýjandans er sú að hún verði sýknuð af kröfu stefnda og hann dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Ástþór Auðunn Snjólaugsson áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 12. desember 2003. Endanlega krefst hann sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð, hún einungis dæmd að tiltölu með öðrum stefndu í héraði og málskostnaður látinn falla niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi höfðaði málið í héraði gegn áfrýjendum og tveimur öðrum mönnum til greiðslu á víxli að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem stefndi hafði fengið frá þeim á árinu 1997. Héldu áfrýjendur uppi vörnum í héraði, en ekki aðrir stefndu. Var annar þeirra, sem ekki tóku til varna, fyrrum eiginmaður áfrýjandans Elísabetar og jafnframt samþykkjandi víxilsins, sem var til tryggingar yfirdrætti á reikningi hans hjá stefnda. Málið var höfðað á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 og mótmælti stefndi því að aðrar varnir kæmust að en þær, sem getið er í 118. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var sú afstaða hans sérstaklega áréttuð. Lauk málinu svo fyrir héraðsdómi að allir stefndu voru dæmdir til að greiða óskipt víxilkröfuna. Málavöxtum og málsástæðum aðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti áfrýjandinn Elísabet kröfum sínum í það horf, sem að framan er getið, og féll með því frá varakröfum, sem hún gerði í héraði. Var lýst yfir af hennar hálfu að það væri gert vegna mótmæla stefnda við því að aðrar varnir kæmust að í málinu en þær, sem heimilaðar eru í 118. gr. laga nr. 91/1991. II. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms óskaði lögmaður áfrýjandans Elísabetar eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddur yrði einn læknir til að meta hvort áfrýjandinn „hafi verið andlega fær um, þann 12. júní 1997, að takast á hendur fjárhagslegar skuldbindingar, af því tagi sem víxilábyrgð hennar ... ber vott um.“ Var Sigurður Páll Pálsson geðlæknir dómkvaddur í þessu skyni 23. janúar 2004 og er matsgerð hans dagsett 27. apríl sama árs. Er þar rakið í upphafi að líkamlegt heilsufar áfrýjandans hafi verið slæmt í rúmlega tvo áratugi og hún margoft legið á Reykjalundi vegna verkja og þá mánuðum saman. Er getið margs kyns heilsubrests, sem hún á við að stríða, en þar á meðal er alvarlegt þunglyndi. Fram kemur að sá læknir, sem áfrýjandinn virðist treysta best, sé Pétur Hauksson geðlæknir, sem hafi sinnt henni í mörg ár. Lagði matsmaðurinn fyrir hann ýmsar spurningar um heilsufar áfrýjandans, meðal annars um andlegt ástand hennar í júní 1997, sem Pétur taldi hafa verið óvenju slæmt á þeim tíma. Þá lýsir matsmaðurinn mjög mikilli lyfjatöku hennar á sama tíma samkvæmt fyrirmælum lækna og áhrifum hvers einstaks þessara lyfja. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar segir meðal annars að áfrýjandinn hafi verið „á mörgum lyfjum sem gætu á umræddu tímabili hafa sljóvgað dómgreind hennar verulega.“ Ennfremur að það sé mjög líklegt að hún „hafi verið mjög áhrifagjörn á umræddu tímabili. ... Engin merki um ruglástand eða greindarskort almennan komu fram við þessa rannsókn. Engin merki komu fram um alvarlegan geðsjúkdóm í líkingu við sturlun eða geðhvarfasjúkdóm.“ Þá segir að í strangasta skilningi séu sjúkdómar áfrýjandans „hver og einn metnir yfirleitt þannig að einstaklingurinn er talinn yfirleitt bera ábyrgð gerða sinna. Ljóst er hins vegar að hér var bæði um að ræða mikið þunglyndi, mjög mikla verki og nýframkomna áfallastreitu. Auk þess var hún að læknisráði á mjög miklum róandi lyfjum sem bæði sljóvga dómgreind og athygli ...“ Matsgerðinni lýkur með þeim orðum að áfrýjandinn „verður því að teljast ekki fyllilega andlega fær til að gera sér grein fyrir fullri ábyrgð sinni þann 12. júní 1997 hafi hún þann dag skrifað undir umræddan víxil.“ Í skýrslu, sem áfrýjandinn gaf fyrir lögreglu 29. nóvember 2002, kom fram að hún og fyrrum eiginmaður hennar hafi verið skilin lögskilnaði þegar atvik málsins urðu 1997. Rámaði hana í að maðurinn hafi heimsótt hana einhvern tíma um þetta leyti og beðið hana um að skrifa undir framlengingu á yfirdráttarheimild svo að hann gæti borgað vanskil af lánum, sem hvíldu á íbúð áfrýjandans, og honum bar að greiða samkvæmt ákvæði í skilnaðarsamkomulagi þeirra. Kvaðst hún hafa gert það til að bjarga íbúðinni, en taldi fjárhæðina hafa verið miklum mun lægri en nam fjárhæð víxilsins. Grunaði hana að eiginmaðurinn fyrrverandi hafi breytt fjárhæðinni síðar. Í skýrslu sinni fyrir dómi bar hún í meginatriðum á sama veg utan þess að ekki var vikið að því að fjárhæð kunni að hafa verið breytt á því skjali, sem hún undirritaði. Hafi hún skrifað undir eitthvert plagg að beiðni mannsins því „annað hvort ég yrði að skrifa eða íbúðin færi.“ Sú málsvörn er borin fyrir af hálfu áfrýjandans Elísabetar að hún hafi ekki verið andlega fær um að takast á hendur víxilskuldbindinguna, sem um ræðir í málinu. Hafi eiginmaðurinn fyrrverandi notað sér sjúklegt ástand hennar til að fá hana til að rita nafn sitt á víxilinn. Til stuðnings þessari málsástæðu er vísað til þeirra sönnunargagna, sem að framan var gerð grein fyrir. III. Í 118. gr. laga nr. 91/1991 eru taldar upp þær varnir, sem stefndi getur haft uppi um efni máls þegar um meðferð þess fer samkvæmt reglum XVII. kafla laganna. Meðal þessara varna er að aðila hafi skort hæfi að lögum til að taka á sig þá skuldbindingu, sem um ræðir, sbr. b. lið 1. mgr. 118. gr. Í því felst einkum að aðili hafi verið ólögráða vegna ungs aldurs eða hann verið sviptur lögræði, en einnig rúmast innan ákvæðisins að aðilinn hafi verið haldinn andlegum annmörkum á svo háu stigi að gerningurinn verði ekki talinn skuldbinda hann. Að framan voru í meginatriðum rakin þau atriði úr matsgerð geðlæknis varðandi andlegt atgervi áfrýjandans Elísabetar, sem máli skipta við úrlausn um þetta atriði. Að virtu því í heild sinni, sem þar kemur fram, svo og framburði hennar sjálfrar hjá lögreglu og fyrir dómi, verður að hafna því að dómgreind hennar hafi verið svo skert eða hún að öðru leyti andlega þannig á sig komin að hún hafi verið alls ófær um að gera sér grein fyrir efni þeirrar skuldbindingar, sem hún gekkst undir, og hugsanlegum afleiðingum hennar. Aðrar ástæður, sem áfrýjandinn kann að telja vera fyrir hendi, og geti leitt til þess að sýknukrafa hennar eigi að ná fram að ganga á grundvelli ógildingarástæðna samkvæmt III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum, rúmast ekki innan þeirra varna, sem unnt er að bera fyrir í málinu samkvæmt 118. gr. laga nr. 91/1991. Áfrýjandinn Ástþór Auðunn krefst þess til vara að hann verði einungis dæmdur að tiltölu með öðrum, sem stefnt var í héraði, til að greiða víxilkröfuna. Er á því byggt að héraðsdómur hafi farið út fyrir kröfur víxilhafans með því að dæma alla stefndu óskipt til að greiða stefnufjárhæðina. Í stefnu til héraðsdóms var sérstaklega vísað til 7. kafla víxillaga nr. 93/1933, en samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laganna bera þeir, sem hafa gefið út víxil, samþykkt hann, framselt eða gerst ábyrgðarmenn að honum óskipta ábyrgð gagnvart víxilhafa. Eru samkvæmt þessu ekki efni til að fallast á varakröfu áfrýjandans. Að virtu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans staðfest. Við úrlausn um kröfu stefnda um málskostnað fyrir Hæstarétti verður litið til þess að með rangri tilkynningu hans 15. ágúst 2002 til víxilskuldaranna um gjalddaga víxilsins gaf stefndi þeim tilefni til að halda að því leyti uppi vörnum í málinu. Er rétt að þessu virtu að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjandans Elísabetar fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjandans Elísabetar Árnadóttur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Mál þetta, sem var dómtekið í dag, var höfðað 18. nóvember 2002. Stefnandi er Sparisjóður Hafnarfjarðar, Strandgötu 8-10, Hafnarfirði. Stefndu eru Ásgeir Vilhjálmsson, Stórholti 16, Reykjavík, Elísabet Árnadóttir, Hrísmóum 4, Garðabæ, Baldur Ingvarsson, Bollagötu 14, Reykjavík og Ástþór Auðunn Snjólaugsson, Suðurgötu 100, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða 6.000.000 krónur með dráttarvöxtum frá 10.09.2002 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Þá er þess krafist að stefnanda verði heimilað að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 10.09.2003, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi Ásgeir Vilhjálmsson hefur hvorki sótt þing né látið sækja þrátt fyrir löglega birta stefnu og verður farið með kröfur á hendur honum samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda Elísabet Árnadóttir krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, samkvæmt fyrstu varakröfu að henni verði gert að greiða stefnanda 300.000 krónur auk vaxta frá dómsuppsögudegi til greiðsludags, samkvæmt annarri varakröfu að henni verði gert að greiða stefnanda 1.375.000 krónur auk vaxta frá dómsuppsögudegi til greiðsludags og samkvæmt þriðju varakröfu að henni verði gert að greiða stefnanda 3.500.000 krónur auk vaxta frá dómsuppsögudegi til greiðsludags. Þá er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og ekki væri um gjafsókn að ræða. Stefndi Baldur Ingvarsson hefur hvorki sótt þing né látið sækja þrátt fyrir löglega birta stefnu og verður farið með kröfur á hendur honum samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi Ástþór Auðunn Snjólaugsson krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, samkvæmt fyrstu varakröfu að honum verði gert að greiða stefnanda 300.000 krónur auk vaxta frá dómsuppsögudegi til greiðsludags, samkvæmt annarri varakröfu að honum verði gert að greiða stefnanda 1.375.000 krónur auk vaxta frá dómsuppsögudegi til greiðsludags og samkvæmt þriðju varakröfu að honum verði gert að greiða stefnanda 3.500.000 krónur auk vaxta frá dómsuppsögudegi til greiðsludags og samkvæmt fjórðu varakröfu er þess krafist, verði ekki fallist að fullu á einhverja fyrrgreindra krafna, að dráttarvextir reiknist fyrst frá 27. desember 2002. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. I. Með umboði dagsettu 12. júní 1997, sem ber undirskrift allra stefndu í máli þessu, afhenti stefndi Ásgeir Vilhjálmsson stefnanda viðfestan tryggingarvíxil samþykktan af stefnda Ásgeiri, útgefinn og framseldan af stefndu Elísabetu og ábektan af stefndu Baldri Ingvarssyni og Ástþóri Auðuni Snjólfssyni. Var víxillinn óútfylltur að því er varðaði útgáfudag og gjalddaga en að fjárhæð 6.000.000 milljón krónur. Víxillinn var til tryggingar viðskiptum stefnda Ásgeirs við stefnanda vegna yfirdráttarheimildar á tékkareikningi nr. 410. Samkvæmt umboðinu var stefnanda veitt heimild til að formgilda víxilinn með því að rita á hann útgáfudag og gjalddaga kæmi til vanskila. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að bæði umboðið og víxileyðublaðið hafi verið útfyllt á framangreindan hátt er stefndu undirrituðu skjölin. Með bréfi dagsettu 15. ágúst 2002 tilkynnti lögmaður stefnanda stefndu að vegna vanskila á ofangreindum tékkareikningi að fjárhæð rúmlega 20.000.000 króna yrði víxillinn formgiltur með því að færður yrði á hann útgáfudagur og gjalddagi sem hefði verið ákveðinn 28. ágúst 2002, en þann dag yrði víxillinn sýndur í afgreiðslu stefnanda að Strandgötu 8-10 Hafnarfirði. Með bréfi dagsettu 27. ágúst 2002 sendi lögmaður stefnanda stefndu leiðrétta tilkynningu um gjalddaga víxils. Segir í bréfi lögmannsins að þar sem greiðslustaður víxilsins hafi verið ranglega tilfærður í fyrri tilkynningu, verði víxillinn sýndur í afgreiðslu stefnanda að Garðatorgi 1, Garðabæ á gjalddaga hans, sem hafi verið ákveðinn 10. september 2002. Á víxilinn hefur verið færður útgáfudagurinn 15. ágúst 2002 og gjalddaginn 10. september 2002. Í stöðluðum texta víxileyðublaðsins segir að víxillinn greiðist í Sparisjóði Hafnarfjarðar Garðabæ. Víxillinn var ekki greiddur á greiðslustað á gjalddaga víxilsins eða næstu tvo virku daga þar á eftir. II, Að tilhlutan lögreglu fór fram rannsókn á því hvort undirskrift stefndu Elísabetar hefði verið fölsuð á víxileyðublaðið eða umboðið áfast því og hvort fjárhæðum á þeim skjölum og dagsetningum á þeim hefði verið breytt. Í niðurstöðum Statens kriminaltekniska laboratorium-SKL í Linköping í Svíþjóð, sem annaðist rannsóknina, kemur fram að gerðar athuganir leyfi ekki afdráttarlausa niðurstöðu en þær bendi þó helst til þess að undirskriftirnar fjórar “Elísabet Árnadóttir”, á tryggingarvíxlinum (tvær) og á tilheyrandi umboði (tvær) séu með eigin hendi Elísabetar Árnadóttur. Þá sjáist ekki nein merki um að hróflað hafi verið við upphæðum og dagsetningum eða þeim breytt. Í greinargerðum stefndu, einkum stefndu Elísabetar, var m. a. byggt á því að nafn stefndu Elísabetar hefði verið falsað og upphæðum breytt. Í munnlegum málflutningi við aðalmeðferð málsins var ekkert vikið að þeim málsástæðum. Úr því þykir ekki ástæða til að fjalla frekar um þennan þátt málsins. III. Í greinargerð stefndu Elísabetar kemur fram að þann 1. nóvember 1996 hafi hún og stefndi Ásgeir Vilhjálmsson skilið. Í skilnaðarkjarasamningi hafi verið kveðið á um að fasteignin Hrísmóar 4, hluti, skyldi falla til stefndu en stefndi Ásgeir skyldi yfirtaka tilteknar skuldbindingar sem hvíldu á fasteigninni. Um það leyti hafi stefnda Elísabet átt við erfiða líkamlega og andlega sjúkdóma að stríða og lagst inn á Reykjalund til lækninga. Þar hafi hún dvalist á virkum dögum óslitið frá 10.3. 1997 til 24.8.1997, en á heimili sínu um helgar. Eitt sinn er hún var í helgarleyfi frá Reykjalundi hafi stefndi Ásgeir komið að máli við hana og óskað eftir ábyrgð hennar vegna væntanlegrar fyrirgreiðslu stefnanda við hann svo hann gæti greitt tiltekin vanskil sem voru áhvílandi á heimilisfasteign stefndu. Hún hafi samþykkt það ella viðblasandi að fasteignin yrði sett á nauðungarsölu. Í greinargerð stefndu Elísabetar kemur fram að á þessum tíma hafi yfirdráttarheimildin á reikningi stefnda Ásgeirs nr. 410 í Sparisjóði Hafnarfjarðar numið 3.500.000 krónum. Þann 15. ágúst 2001 hafi stefnda Elísabet fengið bréf frá stefnanda þar sem hún var krafin um greiðslu á 516.543 krónum á grundvelli ábyrgðar hennar á tékkareikningi nr. 410. Þessi krafa hafi komið henni á óvart þar sem stefndi Ásgeir hafi tjáð henni að ábyrgð hennar væri fallin niður enda ríflega 4 ár liðin frá því að hún gekkst í ábyrgðina. Þá hafi stefndi Ásgeir tjáð henni að hann væri búinn að greiða kröfuna og hafi hún því ekki haft samband við stefnanda. Í greinargerðinni er síðan rakið hvernig yfirdráttarheimildin á reikningi nr. 410 hafi sífellt verið hækkuð án þess að samþykkis hennar væri leitað. Þannig hafi heimildin verið hækkuð í 3.500.000 krónur daginn áður en hún undirritaði víxilinn og umboðið, þann 19.12.1997 í 5.700.000 krónur, og síðan koll af kolli og hæst muni yfirdráttarheimildin hafa numið 30.400.000 krónum þann 02.10.2001. Í greinargerð stefnda Ásþórs Auðuns kemur fram að hann hafi skrifað sem ábekingur á víxileyðublað og umboð að beiðni stefnda Ásgeirs, en hann hafi verið meistari að húsbyggingu sem stefndi Ásgeir hafi verið að smíða, en fjármagna hafi þurft greiðslur fram að afgreiðslu húsbréfa. Rúmum fjórum árum seinna, eða 15. ágúst 2001 hafi hann fengið aðvörunarbréf frá stefnanda. Hafi þá komið í ljós að víxillinn hafði verði útfylltur með upphæðum og notaður sem trygging á yfirdráttarláni stefnda Ásgeirs hjá stefnanda. Hann hafi þegar haft samband við starfsmann stefnanda sem hafi sagt að stefndi Ásgeir yrði að leggja fram frekari tryggingar vegna yfirdráttarins. Hann hafi þá haft samband við stefnda Ásgeir sem hafi brugðist skjótt við og lagt inn veð til tryggingar tékkaskuldinni. Hafi stefndi Ástþór Auðunn því staðið í þeirri trú að umræddur víxill væri þar með fallinn úr gildi. Þann 2. apríl 2002 hafi stefnda borist annað aðvörunarbréf frá stefnanda, en þá hafi skuldin á áðurnefndum reikningi numið 25.949.682 krónum. Hann hafi þá farið á fund stefnanda ásamt fleirum og þá verið tjáð af starfsmanni stefnanda að nægar veðábyrgðir væru fyrir kröfum stefnanda á hendur samþykkjanda víxilsins og að ábyrgðarmenn víxilsins yrðu leystir undan ábyrgð sinni. Ekki hafi verið staðið við þetta loforð af hálfu stefnanda. Með bréfi dagsettu 22. apríl 2002 hafi lögmaður stefnda Ástþórs Auðuns farið fram á að hann yrði leystur undan ábyrgð sinni sem ábekingur á víxlinum en því hafi stefnandi hafnað með bréfi dagsettu 15. ágúst 2002. Með bréfi dagsettu 30. október 2002 hafi stefndi boðist til að greiða hluta víxilskuldbindingarinnar, en því hafi stefnandi hafnað með tölvubréfi 11. nóvember 2002. Málinu hafi verið skotið sem kvörtun til Úrskurðanefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki áður en mál þetta var höfðað, en eftir málshöfðunina vísaði nefndin málinu frá þar sem málið væri komið fyrir dómstóla. Í greinargerðinni kemur fram að daginn áður en stefndi á að hafa undirritað víxilinn og umboðið hafi yfirdráttarheimildin verið hækkuð í 3.500.000 krónur. Hún hafi síðan verið hækkuð jafnt og þétt og hafi stefnda hvorki verið tilkynnt um þær hækkanir né samþykkis hans leitað fyrir þeim. Í málinu var lagt fram vottorð Péturs Haukssonar geðlæknis, dagsett 3. september 2002, varðandi stefndu Elísabetu og er texti þess svohljóðandi: “ Hér með vottast að Elísabet Árandóttir, kt. 180860-4019, var innlögð á Reykjalundi 10.3.1997 og dvaldi hér samfleytt til 24.8. 1997. Hún var þá alvarlega veik, bæði með líkamlega og andlega sjúkdóma á háu stigi. Veikindi hennar voru þess eðlis að sjúkdómseinkenni höfðu áhrif á dómgreind hennar, ekki síst einkenni geðsjúkdóms. Þá var hún á lyfjameðferð, fékk m. a. geðlyf og verkjalyf, sem einnig orsökuðu vitsmunalega skerðingu. Hún var af þessum sökum ekki fær um að taka mikilvægar ákvarðanir og í raun ekki sjálfráð gerða sinna. Þetta vottast hér með”. Geðlæknirinn staðfesti vottorðið fyrir dómi við aðalmeðferð málsins Stefndu Elísabet og Ástþór Auðunn gáfu aðilaskýrslur við aðalmeðferð málsins. IV. Af hálfu stefnanda er mál þetta rekið sem víxilmál samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og byggir stefnandi greiðsluskyldu stefndu á reglum víxillaga nr. 93/1933, einkum 7. gr. laganna. Fyrir aðalmeðferð málsins og í munnlegum málflutningi mótmælti lögmaður stefnanda því að stefndu kæmu að vörnum sem ekki rúmist innan 118. gr. einkamálalaga. Stefnandi byggir á því að umræddur víxill hafi verið afhentur stefnanda til tryggingar yfirdráttar stefnda Ásgeirs á tékkareikningi nr. 410 hjá stefnanda. Skjalið hafi verið undirritað af stefndu og útfyllt að öðru leyti en því að á það hafi hvorki verið skráður útgáfudagur né gjalddagi. Viðfest víxileyðublaðinu hafi verið umboð til handa stefnanda að fylla skjalið út og gera það að formgildum víxli ef á ábyrgð víxilskuldara reyndi. Aðrar takmarkanir hafi ekki verið gerðar á útfyllingarheimild stefnanda. Stefnandi hafi fært á víxileyðublaðið útgáfudaginn 15. ágúst 2002 og gjalddagann 10. september 2002. Prentað form víxilsins beri með sér að greiðslustaður sé í Sparisjóði Hafnarfjarðar í Garðabæ. Stefndu hafi ekki greitt kröfuna þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir og sé málssókn þessi því nauðsynleg. V. Af hálfu stefndu Elísabetar er aðalkrafa um sýknu í fyrsta lagi byggð á því að víxilrétturinn sé fallinn niður fyrir vangeymslu, þar sem víxillinn hafi ekki verið sýndur til greiðslu á umsömdum gjalddaga á réttum stað, sbr. 53. gr. víxillaga sbr. og 10. gr. sömu laga. Stefnandi hafi tilkynnt stefndu að víxillinn yrði sýndur til greiðslu þann 28. ágúst 2002 í útibúi stefnanda við Strandgötu í Hafnarfirði. Sú tilkynning hafi verið bindandi fyrir stefnanda sem hafði þá samkvæmt umboðssamningi aðila ákveðið gjalddagann. Sýning víxilsins hafi ekki átt sér stað á réttum gjalddaga heldur á röngum stað og svo aftur síðar, án þess að leitað væri samþykkis stefndu um að breyta mætti gjalddaganum. Slíkt sé í andstöðu við tilvitnuð ákvæði víxillaga. Í öðru lagi er byggt á því, án tillits til niðurstöðu um framangreinda málsástæðu, að stefnda hafi ekki verið andlega hæf til að takast á hendur víxilábyrgð vegna fyrrverandi eiginmanns síns sökum sjúkdóms. Hafi stefnda verið haldin geðsjúkdómi og neytt sterkra lyfja sem hafi gert það að verkum að hún hafi ekki getað gert sér grein fyrir því í hverju það fólst að veita stefnanda umboð til að skuldbinda hana við ábyrgð í þágu stefnda Ásgeirs. Mikilvægt sé að hafa í huga að stefnandi hirti ekki um að standa rétt að veitingu umboðsins sér til handa, með því að kalla stefndu á starfsstöð sparisjóðsins, gera henni grein fyrir yfirdráttarheimildinni og láta hana árita umboðið og víxilinn í viðurvist starfsmanna stefnanda, svo efni umboðsins væri óyggjandi. Í þess stað hafi stefnandi tekið við víxlinum úr hendi stefnda Ásgeirs, án þess að hirða um það hvernig til umboðsins var stofnað af hálfu stefndu. Stefnanda hefði verið ljóst um viljaskort stefndu og andlega vangetu hennar til að ábyrgjast yfirdrátt fyrrum eiginmanns síns um ótiltekinn tíma, og hvað þá fjárhæð kr. 6000.000,- sem stefnda hefði fyrirsjáanlega aldrei getað staðið undir, ef stefnandi hefði staðið rétt að gerð umboðsins. Stefnandi verði því að þola ógildingu víxilskuldbindingarinnar í ljósi þess að stefndi Ásgeir nýtti sér bágt ástand stefndu til þess að blekkja hana til að rita á yfirlýsinguna/umboðið, sem er grundvöllur útfyllingar víxilsins, sbr. 31. gr., sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu Elísabetar um sýknu er fyrsta varakrafa reist á því að krafa stefnanda geti aldrei numið hæri fjárhæð en 300.000 krónum. Grundvöllur kröfu stefnanda sé umboð það sem stefnda veitti stefnanda til útfyllingar víxilsins. Það umboð nái einvörðungu til þess að skuldbinda stefndu til að greiða víxil að fjárhæð 300.000 krónur vegna yfirdráttar á téðum reikningi nr. 410. Verði því að sýkna stefndu af kröfum umfram 300.000 krónum. Aðra varakröfu byggir stefnda á því að krafa stefnanda á hendur henni geti aldrei numið hærri fjárhæð en 1.375.000 krónum. Þann 12. júní 1997 hafi yfirdráttarheimild á reikningi nr. 410 numið 3.500.000 krónum. Á þeim tíma hafi stefnandi verið með víxil að fjárhæð 2.125.000 krónur, með ábyrgð Árna Guðjónssonar og Árdísar G. Árnadóttur. Byggt er á því að stefnandi geti ekki safnað saman öllum tryggingarvíxlum sem hann hafði undir höndum og sótt einstaka ábyrgðarmenn sjálfstætt og án tengsla við þá yfirdráttarheimild sem var til staðar er víxlarnir voru afhentir. Verði ábyrgðarmenn til samans ekki bundnir við aðra og hærri fjárhæð en var í gildi er ábyrgðin var veitt, sbr. Hrd. 16. janúar 2003. Af þeim sökum sé eigi hægt að sækja stefndu um hærri fjárhæð en sem nemur mismun á samþykktri heimild pr. 12. júní 1997, 3.500.000 krónur og andvirði víxilábyrgðar Árna Guðjónssonar o.fl., 2.125.000 krónur, frá 1996, þ.e.a.s. 1.375.000 krónur. Þriðju varakröfu byggir stefnda á því að ábyrgð hennar geti aldrei orðið hærri en 3.500.000 krónur, þ.e sem nemi fjárhæð yfirdráttarheimildar sem var í gildi er umboðið var veitt þann 12. júní 1997. Er byggt á því að fjárhæð víxilsins takmarkist ávallt við heimildina á undirritunardegi umboðsins, sbr. Hrd. 16. janúar 2003. Þar sem stefnda hafi ekki samþykkt hækkun á heimild fyrir sitt leyti verði hún aldrei bundin við aðra og hærri fjárhæð en sem nemi heimildinni, 3.500.000 krónur. Er á því byggt að stefnanda hafi verið óheimilt að áskilja sér hærri ábyrgð stefndu þann 12. júní 1997 en sem nam yfirdráttarheimildinni og beri, ef þörf krefur, að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. VI. Af hálfu stefnda Ástþórs Auðuns er aðalkrafa um sýknu byggð á eftirtöldum málsástæðum: Í fyrsta lagi á því að málið sé höfðað af röngum aðila sem leiða eigi til sýknu stefnda samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Er byggt á því að stefnandi geti ekki verið víxilhafi þar sem víxlinum hafi verið ætlað að vera tryggingarvíxill vegna yfirdráttar við Sparisjóð Hafnarfjarðar í Garðabæ sem sé annar lögaðili en stefnandi. Á víxileyðublaðinu komi ekki fram að Sparisjóður Hafnarfjarðar í Garðabæ hafi framselt Sparisjóði Hafnarfjarðar í Hafnarfirði víxilinn. Í öðru lagi er byggt á því að víxilrétturinn sé fallinn niður fyrir vangeymslu samkvæmt 53. gr. víxillaga nr. 93/1993, sbr. 10. gr. sömu laga, þar sem víxillinn hafi ekki verið sýndur til greiðslu á gjalddaga á réttum stað, þ.e. Sparisjóði Hafnarfjarðar, Garðabæ. Stefnandi hafi tilkynnt stefnda um að víxillinn yrði sýndur til greiðslu þann 28. ágúst 2002 í útibúi sínu við Strandgötu, Hafnarfirði. Þá hafi stefnandi tilkynnt um vanskil víxilsins með tilkynningu dagsettri 12. september 2002 þar sem fram komi að víxillinn sé vistaður í Sparisjóði Hafnarfjarðar við Strandgötu með gjalddaga 28. ágúst 2002. Báðar þessar tilkynningar hafi verið bindandi fyrir stefnanda sem hafði þá samkvæmt umboðssamningi aðila ákveðið gjalddagann. Í þriðja lagi er byggt á því að útgáfudegi og gjalddaga á fullgildum víxli með gjalddaga 28. 08. 2002 hafi verið breytt án samþykkis stefnda í 10.09.2002 og sé hinn nýi gjalddagi því ekki skuldbindandi fyrir stefnda, sbr. 69. gr. víxillaga og því geti stefnandi ekki byggt aðgerðir sínar er miði við þann gjalddaga og því skuli það leiða til sýknu. Í fjórða lagi er byggt á því að prentað form víxilsins beri það með sér að miðað hafi verið við að útgáfudagur og gjalddagi væru á 20. öldinni þar sem 19 standi bæði við útgáfudag og gjalddaga. Telja verði að umboðið hafi ekki veitt heimild til að rita á víxilinn útgáfudag og gjalddaga á 21. öldinni og sé útfylling víxilsins því ekki í samræmi við 10. gr. víxillaga. Í fimmta lagi sé byggt á því að heimildarlaust hafi verið fyrir stefnanda að fylla út víxilinn samkvæmt viðfestri yfirlýsingu/umboði enda feli yfirlýsingin í sér ábyrgðarskuldbindingu sem sé fyrnd samkvæmt 3. gr. laga nr. 14/1905, jafnframt því sem skuldaábyrgð fyrir yfirdráttarheimild skuli ekki gilda lengur en í fjögur ár frá útgáfudegi samkvæmt 2. mgr. 6. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda er í fyrsta lagi á því byggt til vara, að krafa stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en 300.000 krónum. Vísar stefndi til röksemda meðstefndu Elísabetar varðandi þessa varakröfu. Verði því að sýkna stefnda af kröfum umfram 300.000 krónum. Í öðru lagi er byggt á því til vara að krafa stefnanda á hendur stefnda geti aldrei numið hærri fjárhæð en 1.375.000 krónur og eru sömu rök færð fyrir þeirri málsástæðu og reifuð eru hér að framan þar sem málsástæðum stefndu Elísabetar eru gerð skil. Er vísað til þeirrar umfjöllunar. Í þriðja lagi er á því byggt til vara að ábyrgð stefndu verði aldrei talin hærri en 3.500.000 krónur og eru sömu rök færð fyrir þeirri málsástæðu og reifuð eru hér að framan þar sem málsástæðum stefndu Elísabetar eru gerð skil. Er vísað til þeirrar umfjöllunar. Í fjórða lagi er á því byggt til vara, verði ekki fallist á einhverja framangreindra krafna, að dráttarvextir leggist fyrst við tildæmda kröfu frá 27.12. 2002. Stefnda hafi engin tilkynning borist um samþykkisskort eða greiðslufall víxilsins. Samkvæmt 6. mgr. 45. gr. víxillaga skuli víxilhafi ábyrgjast allt það tjón sem af vanrækslu hans hlýst. Upphafsdagur dráttarvaxta miðist við þann tíma er mánuður sé liðinn frá þingfestingu málsins, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Lagarök stefnda Ástþórs Auðuns: Stefndi byggir kröfur sínar á ákvæðum einkamálalaga nr. 91/1991, einkum XVII. kafla laganna og sér í lagi einkum 118. gr. svo og 16. gr. sömu laga. Þá er byggt á víxillögum nr. 93/1933, einkum 53. gr., 10. gr., 69. gr. og 45. gr.. Þá er byggt á lögum nr. 14/1905 um fyrningu og lögum nr. 7/1936 og lögum nr. 38/2001 um vexti. Þá er byggt á almennum kröfuréttarreglum um tómlæti. Málskostnaðarkrafa er byggð á ákvæðum XXI. kafla einkamálalaga, aðallega 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn að fá dóm fyrir skatti þessum. VII. Fyrir liggur í málinu að stefndi Ásgeir afhenti stefnanda margnefnt víxilskjal til tryggingar greiðslu yfirdráttar á reikningi hans nr. 410 hjá stefnanda. og að víxilskjalið var þá undirritað af stefndu öllum og útfyllt að öðru leyti en því að á skjalið hafði hvorki verið færður útgáfudagur né gjalddagi. Með afhendingu víxilskjalsins í þeim búningi sem það þá var veittu stefndu stefnanda umboð til að fylla skjalið út samkvæmt 10. gr. víxillaga nr. 93/1933 og gera það að formgildum víxli, ef á ábyrgð víxilskuldara reyndi. Aðrar takmarkanir voru ekki gerðar á útfyllingarheimild stefnnanda. Á víxileyðublaðið færði stefnandi útgáfudaginn 15. ágúst 2002 og gjalddaga 10. september 2002. Prentað form víxilsins ber með sér að greiðslustaður sé í Sparisjóði Hafnarfjarðar í Garðabæ. Samkvæmt ofansögðu fullnægði víxillinn formkröfum 1. sbr. 2. gr. víxillaga og var stefnanda því heimilt að höfða mál þetta á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gegn andmælum stefnanda koma stefndu því ekki öðrum vörnum að í málinu en heimilaðar eru í 118. gr. nefndra laga. Eins og áður hefur verið vikið að hreyfðu stefndu eigi þeirri málsástæðu fyrir sýknukröfu í munnlegum málflutningi er lutu að fölsun á nafni stefndu Elísabetar á víxli og umboði eða að tölum á þeim skjölum hefði verið breytt. Lá þá fyrir rannsókn á þeim atriðum sem benti ekki til fölsunar. Ber því að líta svo á að stefndu hafi fallið frá sýknukröfu á grundvelli þessarar málsástæðu og kemur hún því ekki til álita.. Sparisjóður Hafnarfjarðar, Strandgötu 8-10 Hafnarfirði, kennitala 610269-5599, hefur einn aðildarhæfi til að geta verið aðili dómsmáls í skilningi 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Útibú stefnanda í Garðabæ, þar sem umræddur víxill var vistaður, getur ekki verið aðili dómsmáls í þessum skilningi. Með hliðsjón af þessu er ekki fallist á sýknukröfu stefnda Ástþórs Auðuns á grundvelli aðildarskorts stefnanda. Stefndu krefjast sýknu á þeim grundvelli að víxilrétturinn hafi fallið niður fyrri vangeymslu þar sem víxillin hafi ekki verið sýndur til greiðslu á umsömdum gjalddaga á réttum stað sbr. 53. gr. sbr. 10. gr. víxillaga. Byggja stefndu á því að stefnandi hafi tilkynnt þeim 15. ágúst 2002 að víxillinn yrði sýndur þann 28. ágúst 2002 í Sparisjóði Hafnarfjarðar við Strandgötu í Hafnarfirði og að á hann yrði settur útgáfudagurinn 15. ágúst 2002 og gjalddaginn 28. ágúst sama ár. Telja stefndu þá tilkynningu hafa verið bindandi fyrir stefnanda sem hefði þá ákveðið gjalddagann á grundvelli umboðssamninga aðila. Eins og áður getur færði stefnandi útgáfudaginn 15. ágúst 2002 og gjalddagann 10. september á víxileyðublaðið. Gjalddaginn 28. ágúst var aldrei færður á víxilinn. Er því ekki fallist á að stefnandi hafi verið bundinn af tilkynningunni 15. ágúst 2002. Ber í þessu sambandi að benda á að stefnanda bar engin skylda til að tilkynna stefndu um útfyllingu víxilsins með þeim útgáfudegi og gjalddaga sem á hann var settur. Er sýknukröfum stefndu á grundvelli þessarrar málsástæðu því hafnað. Sýknukrafa stefndu Elísabetar af þeirri ástæðu að hana hafi að lögum skort hæfileika til að taka á sig skuldbindingu er byggð á læknisvottorði Péturs Haukssonar og skýrslu hans fyrir dóminum. Kemur fram í vottorði læknisins að stefnda hafi verið illa á sig komin á umræddum tíma bæði andlega og líkamlega auk þess sem hún hafi neytt mikilla lyfja sem hafi haft áhrif á dómgreind hennar. Þrátt fyrir vottorð geðlæknisins, sem rakið var hér að framan og framburð hans fyrir dómi, þykir gegn andmælum stefnanda varhugavert að telja lögfulla sönnun komna fram fyrir því að stefndu Elísabetu hafi á þeim tíma er hún ritaði undir víxileyðublaði og viðfest umboð, að lögum skort hæfileika til að taka á sig skuldbindingu. Hefði borið nauðsyn að afla mats dómkvaddra matsmanna varðndi þetta atriði. Verður sýknukrafa stefndu því eigi tekin til greina á þessum forsendum Sýknukröfu stefnda Ástþórs Auðuns sem er reist á því að útgáfudegi og gjalddaga víxilsins hafiv erið breytt án samþykkis stefndu, sbr. 69. gr. víxillaga er hafnað enda ber víxillinn slíka breytingu ekki með sér. Sýknukröfu stefnda Ástþórs Auðuns sem er byggð á því að stefnanda hafi ekki verið heimilt að rita á víxilinn útgáfudag og gjalddaga á 21. öld er hafnað, enda fólst í umboðinu óskilyrt heimild til að færa þessa daga á víxileyðublaðið og þar með strika yfir tölustafina 19 sem voru staðaltölur í víxileyðublöðum á 20. öld. Varnir stefnda Ástþórs Auðuns sem byggjast á því að stefnanda hafi verið óheimilt að fylla víxilinn út samkvæmt viðfestu umboði þar sem ábyrgðaryfirlýsingin hafi verið fyrnd samkvæmt 3. gr. laga nr. 14/1905 eða að útfyllingarheimildin hafi fallið niður þar sem sem meira en fjögur ár voru liðin frá útgáfudegi ábyrgðar vegna yfirdráttarheimildar samkvæmt 2. mgr. 6. gr. samkomulags frá 27. janúar 1998 milli íslenska ríkisins, Neytendasamtakanna, sambands íslenskra viðskiptabanka og sambands íslenskra sparisjóða o.fl. um notkun sjálfskuldarábyrgða, komast ekki að í máli samkvæmt XVII. kafla víxillaga gegn andmælum stefnanda. Er sýknukröfu á þessum grundvelli því hafnað. Varnir stefndu Elísabetar samkvæmt varakröfum 1-3 byggjast á lögskiptum að baki víxlinum og komast þær því ekki að í víxilmáli samkvæmt XVII. kafla víxillaga gegn andmælum stefnanda. Varnir stefnda Ástþórs Auðuns samkvæmt varakröfum 1-3 byggjast á lögskiptum að baki víxlinum og komast þær því ekki að í víxilmáli samkvæmt XVII. kafla víxillaga gegn andmælum stefnanda. Samkvæmt framansögðu hefur stefnandi höfðað mál til greiðslu á fullgildum víxli að formi til með óskoruðum víxilrétti. Ber því samkvæmt 47. gr. víxillaga að dæma stefndu in solidum til greiðslu víxilfjárhæðarinnar með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. og 2. mgr. 132. gr. einkamálalaga ber að dæma stefndu in solidum til greiðslu málskostnaðar, sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Stefndu Elísabetu hefur verið veitt gjafsóknarleyfi í málinu. Greiðist allur gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Jóns Ögmundssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari, kveður dóminn upp. DÓMSORÐ: Stefndu, Ásgeir Vilhjálmsson, Elísabet Árnadóttir, Baldur Ingvarsson og Ástþór Auðunn Snjólaugsson, greiði stefnanda, Sparisjóði Hafnarfjarðar, in solidum 6.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. september 2002 til greiðsludags og 350.000 krónur í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu Elísabetar Árnadóttur, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Jóns Ögmundssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 752/2009
|
Ávana- og fíkniefni
|
H var sakfelldur fyrir vörslur á 414,3 g af kannabislaufum, 204 kannabisplöntum og 53,03 g af kannabisstönglum og fyrir að hafa um nokkuð skeið staðið að ræktun plantnanna. Þá var H jafnframt dæmdur fyrir vopnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum lásboga. Samkvæmt matsgerð sem lá fyrir í málinu mátti ætla að plönturnar gætu gefið af sér frá um 12 kg af marihuana og 204 g af hassolíu, miðað við 60% innihald THC. Við ákvörðun refsingar H var einkum litið til þess að fíkniefnalagabrot hans var vel skipulagt og fól í sér framleiðslu fíkniefna. Þurfti H að koma sér upp sérútbúnu húsnæði og leggja mikla vinnu í ræktun þeirra plantna sem um ræddi auk þess sem ræktunin var umfangsmikil og vel á veg komin. Á hinn bóginn var litið til þess að H var einungis gefin að sök varsla fíkniefna og ræktun plantna án þess að það hafi verið í sölu- og dreifingarskyni. Þá hafði H játað brotin greiðlega. Brot þau er H var nú ákærður fyrir voru framin áður en hann gekkst undir sektargerð lögreglustjóra 4. maí 2009 vegna brota á umferðarlögum og var refsing hans því ákveðin með hliðsjón af 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var H dæmdur í 8 mánaða fangelsi, en að öllu virtu þóttu ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, Halldór Magnússon, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 250.406 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 225.900 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 9. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 29. september 2009 á hendur Halldóri Magnússyni, Leirubakka 8, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin sunnudaginn 12. apríl 2009, að Bíldshöfða 16 í Reykjavík: 1. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa haft í vörslum sínum samtals 414,3 g af kannabislaufum, 204 kannabisplöntur og 53,03 g af kannabisstönglum og hafa um nokkurt skeið fram til þessa dags ræktað greindar plöntur. Þetta er talið varða við 2. gr. sbr. 4., 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 2. Vopnalagabrot, með því að hafa haft í vörslum sínum lásboga, sem lögreglumenn fundu við leit. Þetta er talið varða við f- lið 2. mgr. 30. gr. sbr. 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafist að gerð verði upptæk 414,3 g af kannabislaufum, 204 kannabisplöntur og 53,03 g af kannabisstönglum sem hald var lagt á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Jafnframt er krafist upptöku á 13 hitalömpum, 3 loftræstikössum, 206 blómapottum og einu vatnskerfi til ræktunar, samkvæmt 7. mgr. 5. gr. sömu laga. Ennfremur er þess krafist að gerður verði upptækur ofangreindur lásbogi sem hald var lagt á, sbr. 1. mgr. 37. gr. vopnlaga nr. 16/1998. Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar er lög leyfa. Verði dæmd fangelsisrefsing er þess krafist að hún verði bundin skilorði. Þá er krafist hæfilegrar verjandaþóknunar. Farið var með mál þetta samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sín. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði gekkst ákærði undir að greiða sekt vegna fíkniefnalagabrots á árinu 2002. Eftir það hefur ákærða í tvígang verið gert að greiða sektir vegna umferðarlagabrota, í seinna skiptið með lögreglustjórasátt hinn 4. maí 2009. Brot þau sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir voru framin áður en ákærði gekkst undir framangreinda lögreglustjórasátt og verður refsing hans því ákveðin sem hegningarauki við hana, með vísan til 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt þessu, og einnig með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 90 daga, en fresta skal fullnustu refsingar og hún falla niður að þremur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Upptæk eru gerð 414,3 g af kannabislaufum, 204 kannabisplöntur, 53,03 g af kannabisstönglum, 13 hitalampar, 3 loftræstikassar, 206 blómapottar, eitt vatnskerfi til ræktunar og lásbogi, með vísan til þeirra lagaákvæða sem vísað er til í ákæru. Ákærði greiði 90.907 krónur í útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti lögreglustjóra og þóknun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hdl., 48.430 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Ákærði, Halldór Magnússon, sæti fangelsi í 90 daga, en fresta skal fullnustu refsingar og hún falla niður að þremur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Upptæk eru gerð 414,3 g af kannabislaufum, 204 kannabisplöntur, 53,03 g af kannabisstönglum, 13 hitalampar, 3 loftræstikassar, 206 blómapottar, eitt vatnskerfi til ræktunar og lásbogi. Ákærði greiði 139.337 krónur í sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hdl., 48.430 krónur.
|
Mál nr. 280/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem Y var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. og c. liða mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 10. maí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hin kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2013. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að Y, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til föstudagsins 10. maí 2013, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að ákærði Y hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 7. janúar sl., sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur, R-8/2013, á grundvelli a.- og b.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008, sem framlengt hafi verið með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, R-25/2013, hinn 14. janúar sl., úrskurði R-51/2013 frá 25. janúar sl., úrskurði R-79/2013 frá 22. febrúar, og úrskurði R-113/2013 frá 22. mars sl., til dagsins í dag á grundvelli b. og c. liðar 1. mgr. 95. sakamálalaga. Ákæra hafi verið gefin út 8. mars sl. vegna fjölda auðgunarbrota framin í desember 2012 og janúar 2013. Um sé að ræða innbrot í félagi í heimahús, samtals 15 tilvik þar sem miklum verðmætum hafi verið stolið, en hluti af þýfinu hafi fundist í litlu herbergi sem hann hafi haft til umráða ásamt meðákærða og hafi þýfið verið vel falið. Hann hafi neitað brotunum og hafi skýringar hans verið ótrúverðugar. Skóför sem hafi fundist á vettvangi nokkurra innbrotanna hafi verið samskonar skópari sem fundist hafi á dvalarstað ákærða og meðákærða. Vitni hafi komið að tveimur mönnum í einu innbrotanna, sem hafi farið af vettvangi í bifreiðinni [...], eign meðkærða. Ákæran hafi verið þingfest 15. mars 2013 við Héraðsdóm Reykjavíkur undir heitinu S-186/2013. Milliþinghald hafi verið 20. mars sl. þar sem ákærði ásamt meðákærða hafi neitað sakargiftum og hafi aðalmeðferð verið haldin föstudaginn 12. apríl sl. og málið dómtekið sama dag. Ákærði, sem sé litháískur ríkisborgari, hafi takmörkuð tengsl við land og þjóð og því hætta á að hann kunni að koma sér úr landi og þannig undan málsmeðferð fyrir dómi. Til að tryggja nærveru ákærða á meðan mál hans sé til meðferðar hjá dómstólum og með hliðsjón af alvarleika sakargiftanna, sé þess krafist, að ákærði verði úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald með vísan til b. og c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til alls framanritaðs og gagna málsins að öðru leyti sé farið fram á að ákærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til 10. maí 2013 nk. kl. 16.00. Af framlögðum gögnum má ráða að ákærði sé undir rökstuddum grun um auðgunarbrot sem fangelsisrefsing er lögð við. Um er að ræða fjölda brota sem öll eru framin á stuttu tímabili. Ákærði hefur við skýrslutökur hjá lögreglu ekki gefið neinar haldbærar skýringar á dvöl sinni hér á landi, en hann er ekki með atvinnu hér og hefur engan ákveðinn dvalarstað. Ákærði hefur setið í gæsluvarðhaldi vegna fyrrgreindra brota frá því 7. janúar sl. Ákæra á hendur ákærða var gefin út 8. mars sl. Aðalmeðferð fór fram í máli hans 12. þessa mánaðar og var málið dómtekið að henni lokinni. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið er á það fallist að skilyrðum sé fullnægt til að verða við kröfu sóknaraðila á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 þar sem ætla má að ákærði muni halda áfram að brjóta af sér fari hann frjáls ferða sinna. Tengsl ákærða, sem er litháískur ríkisborgari, við Ísland eru afar takmörkuð, en samkvæmt gögnum málsins kom hann til landsins 19. desember sl. og ætlaði að fara frá landinu aftur 14. janúar. Skilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er því einnig fullnægt. Samkvæmt öllu framansögðu verður fallist á kröfu sóknaraðila eins og hún er fram sett og verður ákærða gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, eins og greinir í úrskurðarorði. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Ákærði, Y, kt. [...], sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til föstudagsins 10. maí 2013, kl. 16:00.
|
Mál nr. 266/1999
|
Bifreið Líkamsáverkar
|
V var ákærður fyrir líkamsmeiðingar af gáleysi með því að hafa ekið bifreið sinni yfir óbrotna línu, fram úr annarri bifreið og framan á bifreið sem kom úr gagnstæðri átt. Var hann dæmdur til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar auk sektar og ökuleyfissviptingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst mildunar á refsingu og að sviptingu ökuréttar verði markaður skemmri tími en ákveðinn var í héraðsdómi. Í málinu er ákærði sóttur til saka fyrir umferðarlagabrot og hegningarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sinni yfir óbrotna línu fram úr annarri bifreið á leið norður eftir Reykjanesbraut 11. janúar 1999 og valdið þannig árekstri við bifreið, sem var á leið suður eftir sama vegi, en við áreksturinn hlutu ökumaður og farþegi í síðastnefndri bifreið áverka, sem nánar er greint frá í hinum áfrýjaða dómi. Í héraði gekkst ákærði skýlaust við sakargiftum. Fyrir Hæstarétti hefur því verið borið við af hálfu ákærða að hann kunni að hafa misst stjórn á bifreiðinni umrætt sinn vegna þess að annar framhjólbarði hennar hafi sprungið og hún við það farið yfir á rangan vegarhelming. Þessum getgátum hefur ekki svo séð verði áður verið hreyft við rannsókn málsins eða meðferð þess fyrir dómi og eiga þær enga stoð í gögnum þess. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Valgarður Daði Gestsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. maí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 26. f.m., er höfðað með ákæru sýslumannsins í Hafnarfirði, útgefinni 18. mars 1999, á hendur Valgarði Daða Gestssyni, kt. 180380-5909, Lækjarsmára 94, Kópavogi, fyrir brot gegn 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 20. gr. og 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með því að hafa, „mánudaginn 11. janúar 1999 ekið bifreiðinni VZ-276, norður Reykjanesbraut austan við Lónakot, Hafnarfirði, framúr annarri bifreið á sömu leið án nægilegrar aðgæslu miðað við aðstæður. Við þennan framúrakstur fór ákærði yfir heila óbrotna línu er bannar framúrakstur og yfir á rangan vegarhelming, með þeim afleiðingum að árekstur varð með bifreið hans og bifreiðinni TY-909 er ekið var suður Reykjanesbraut. Við slysið fékk ökumaður bifreiðarinnar TY-909 m.a. heilahristing og missti meðvitund, en farþegi sömu bifreiðar viðbeinsbrotnaði, fingurbrotnaði, brotnaði á bringubeini og marðist víða, auk þess sem að vökvi kom í fleiðurhol og vinstra lunga féll saman”. Þess er krafist í ákæru að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar. Við þingfestingu málsins var því lýst yfir af hálfu ákæruvalds, að auk þeirra ákvæða, sem í ákæru greinir og hér að framan eru tilgreind, taki saksókn á hendur ákærða til 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 84. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 15. gr. reglugerðar nr. 341/1989, enda rúmist sú heimfærsla innan verknaðarlýsingar ákæru. I. Ákærði hefur fyrir dómi skýlaust játað að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Áverkum þeim, sem ökumaður og farþegi bifreiðarinnar TY-909 hlutu við áreksturinn, er lýst í framlögðum vottorðum Sigurgeirs Kjartanssonar læknis á skurðlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Er lýsing á áverkum þeirra í ákæru í samræmi við vottorðin. Með skýlausri játningu ákærða, sem samræmist rannsóknargögnum lögreglu, einkum ljósmyndum af vettvangi og lýsingum vitna, þykir nægilega sannað að ákærði hafi í umrætt sinn gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Með þeim framúrakstri, sem þar er lýst, braut ákærði gegn 2. mgr. 20. gr. og 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 84. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra, sem breytt var með 6. gr. reglugerðar nr. 348/1998, en reglugerð nr. 341/1989 féll úr gildi við gildistöku reglugerðar nr. 289/1995 31. maí 1995. Hins vegar þykir tilvísun til 36. gr. umferðarlaga ekki eiga við svo sem atvikum var háttað. Við árekstur bifreiðanna, sem alfarið verður rakinn til framúraksturs ákærða, hlutu ökumaður og farþegi bifreiðarinnar TY-909 þá áverka sem í ákæru greinir. Háttsemi ákærða varðar því að auki við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Ákærði hefur samkvæmt framansögðu unnið sér til refsingar samkvæmt 219. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu og hann er ungur að árum. Á móti kemur, að hann virti að vettugi bann við framúrakstri, sem að auki var varhugaverður í ljósi allra aðstæðna. Varð ákærði með þessum vítaverða akstri sínum valdur að umtalsverðu tjóni. Að þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 1 mánuð, en rétt þykir að fresta fullnustu þeirrar refsingar og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá verður ákærða ennfremur gert að greiða 80.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 20 daga fangelsi í hennar stað verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 44/1993, og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands frá 20. desember 1994, H.1994.2892, ber að svipta ákærða ökurétti í 2 ár frá birtingu dóms þessa að telja. Í yfirliti sýslumannsins í Hafnarfirði um sakarkostnað eru reikningar frá Aðalskoðun hf. vegna skoðunar á bifreið ákærða, að fjárhæð 3.723 krónur, og frá lækni og læknaritara vegna læknisvottorðs varðandi ákærða, að fjárhæð 12.500 krónur. Eins og hér stendur á verður sá kostnaður sem hér um ræðir ekki talinn óhjákvæmilegur hluti kostnaðar vegna rannsóknar máls og meðferðar þess, sbr. 164. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 35. gr. laga nr. 36/1999. Að þessum kostnaði frátöldum verður ákærða gert að greiða þann kostnað sem tilgreindur er á framlögðu yfirliti. Þá skal ákærði ennfremur greiða þóknun til skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, og þykir hún hæfilega ákveðin 30.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð : Ákærði, Valgarður Daði Gestsson, sæti fangelsi í 1 mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 80.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 20 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 2 ár frá dómsbirtingu að telja. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt framangreindu, þar með talda þóknun til skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 30.000 krónur.
|
Mál nr. 406/2005
|
Ómerking Heimvísun Varnir
|
E höfðaði mál á hendur Í, K og fjórum húsfélögum, H, H1, H2 og H3, til greiðslu skaðabóta vegna slyss sem hún varð fyrir. Með héraðsdómi var kröfu á hendur H1, H2 og H3 vísað frá dómi þar sem ekki var talið að þau nytu aðildarhæfis, en Í, K og H voru sýknuð. E undi dómi að öðru leyti en að því er kröfu á hendur H varðaði. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að héraðsdómur hefði fjallað um kröfur og málsástæður H1, H2 og H3 eins og þeim væri einnig haldið fram af H, þó að húsfélagið hefði ekki skilað greinargerð í héraði. Vísað var til þess að samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 skuli stefndi leggja fram skriflega greinargerð vilji hann halda uppi vörnum í máli. Varð samkvæmt framansögðu ekki komist hjá að ómerkja án kröfu hinn áfrýjaða dóm að því er H varðaði og vísa málinu heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2005. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.417.252 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.199.633 krónum frá 7. desember 1999 til 7. desember 2000 en af 2.417.252 krónum frá þeim degi til 9. mars 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt í héraði. Stefndi krefst aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður þá felldur niður. Mál þetta var höfðað í héraði á hendur Kópavogsbæ, íslenska ríkinu, stefnda og þremur öðrum húsfélögum, Húsfélaginu Fannborg 3, Húsfélaginu Fannborg 5 og Húsfélaginu Fannborg 7-9 til greiðslu skaðabóta vegna slyss er áfrýjandi varð fyrir 7. desember 1999. Héraðsdómari vísaði frá dómi kröfu á hendur síðastnefndum þremur húsfélögum þar sem hann taldi þau ekki njóta aðildarhæfis, en sýknaði íslenska ríkið, Kópavogsbæ og stefnda af kröfu áfrýjanda á þeim grunni að þeir væru ekki skaðabótaskyldir vegna þess slyss sem áfrýjandi varð fyrir umrætt sinn. Áfrýjandi undi héraðsdómi að öðru leyti en að því er kröfu á hendur stefnda varðar. Héraðsdómur fjallaði um kröfur og málsástæður framangreindra þriggja húsfélaga eins og þeim væri einnig haldið fram af stefnda þó að hann hafi ekki skilað greinargerð í héraði. Þrátt fyrir það var sótt dómþing af hans hálfu allt þar til málið var dómtekið. Samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 skal stefndi leggja fram skriflega greinargerð vilji hann halda uppi vörnum í máli. Verður samkvæmt framansögðu ekki komist hjá að ómerkja án kröfu hinn áfrýjaða dóm að því er stefnda varðar og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera ómerkur að því er varðar stefnda, Húsfélagið Fannborg 3, 5, 7 og 9, og er málinu að því leyti vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var þingfest 4. desember 2002, tekið til dóms 3. maí sl. en endurupptekið og dómtekið í dag. Stefnandi er Edda Óskarsdóttir, kt. 021042-4209, Löngubrekku 20, Kópavogi. Stefndu eru húsfélagið Fannborg 3, 5, 7 og 9, Kópavogi, Húsfélagið Fannborg 3, Kópavogi, Húsfélagið Fannborg 5, Kópavogi, Húsfélagið Fannborg 7-9, Kópavogi, íslenska ríkið og Kópavogsbær. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 2.879.623 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.030.570 krónum frá 7. desember 1999 til 11. júní 2001, af 2.879.623 krónum frá þeim degi til 15. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 422.730 krónum sem stefnandi fékk greiddar frá Tryggingastofnun ríkisins hinn 31. mars 2001. Þess er krafist að vextir og dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti og að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Af hálfu allra stefndu húsfélaganna er aðallega krafist sýknu en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar en í varakröfu að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnda ríkisins er þess aðallega krafist að það verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara er gerð krafa um að kröfur verði lækkaðar og að málskostnaður verði þá látinn falla niður. Af hálfu stefnda Kópavogsbæjar er aðallega krafist sýknu og málskostnaðar en til vara að sök verði skipt í málinu og stefnukröfur lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. I. Málsatvik eru þau að hinn 7. desember 1999 er stefnandi var að yfirgefa Heilsugæslustöðina í Kópavogi að Fannborg 7-9 á leið sinni í pósthúsið, sem þá var handan byggingarinnar að Digranesvegi 9, rann hún til í hálku á göngusvölum sem tilheyra fasteigninni. Húsin nr. 3, 5, 7, og 9 við Fannborg í Kópavogi eru eitt fjöleignarhús í skilningi laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og sérstakt húsfélag er starfrækt í húsinu. Heilsugæslan í Kópavogi er til húsa á 1. hæð að Fannborg 7-9 en á næstu hæðum fyrir ofan eru íbúðir í eigu einstaklinga. Það húsnæði sem starfsemi heilsugæslunnar er í eiga ríkið að 85 hundraðshlutum en Kópavogsbær að 15 hundraðshlutum. Frá inngangi heilsugæslunnar liggja göngusvalir meðfram húsinu til sitthvorra handa. Steyptur handriðsveggur er á göngusvölunum og aðskilur veggurinn þær frá bifreiðastæðum. Sérstök lýsing var ekki á göngusvölunum til suðurs, þá leið er stefnandi gekk, en einhverja birtu mun hafa gætt frá gluggum heilsugæslunnar. Tilkynnt var um slysið til lögreglu kl. 10:17 en þá var samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands skýjað, frost 1,3 stig og jörð alþakin jafnfallinni lausamjöll. Nóttina áður hafði verið hiti en tekið að frysta undir morgun. Nánar bar atvikið að með þeim hætti að stefnandi var í vinnu sinni þar sem hún hafði meðal annars þann starfa að fara í Búnaðarbanka Íslands í Hamraborg og síðan á pósthúsið. Hún kvaðst að jafnaði hafa lagt bifreið sinni á bifreiðastæði við bankann og síðan gengið framhjá heilsugæslunni og áfram á umræddum göngusvölum til suðurs á leið sinni á pósthúsið. Þessa leið hafi hún oft gengið síðastliðin 11 ár. Umræddan morgun hafði hún átt erindi á heilsugæsluna og hitt þar lækni sinn, Hjört Þór Hauksson. Hún hafi verið að fara af hans fundi er slysið varð. Hafi hún verið komin nokkra metra út á göngusvalirnar á leið sinni í pósthúsið er hún hafi skyndilega tekist á loft og dottið. Myrkur hafi verið og hún ekki séð hálku á svölunum. Stefnandi kvaðst hafa getað gert vart við sig með því að banka á glugga heilsugæslunnar og kalla á hjálp. Læknir hennar Hjörtur Þór og hjúkrunarkonan Rhotalind Ingólfsdóttir hafi komið út og veitt henni fyrstu hjálp en síðan hafi sjúkrabíll komið og sótt hana. Fyrir dómi sagði Hjörtur Þór að mikil hálka hafi verið á göngusvölunum umræddan morgun og hafi hún stafað af leka meðfram niðurfallsrennum frá hæðinni fyrir ofan. Hálkuglæra hafi náð frá húsi og næstum alveg út að handriði. Ómögulegt hafi verið að sjá hálkuna vegna ónógrar lýsingar. Rhotalind sagði að renna á húsinu hafi lekið og skæni myndast á svölunum. Myrkur hafi verið og því ómögulegt að sjá hálkuna. Aðspurð sagði Rhotalind að hún hafi unnið á heilsugæslustöðinni í þessu húsnæði frá 1980 og hafi engin slys orðið á fólki á svölunum á þessum tíma svo hún viti. Hún sagði jafnframt að hálka myndaðist alltaf á vetrum annað slagið á þessum svölum. Hafi svo verið bæði fyrir og eftir slysið. Í lögregluskýrslu 7. desember 1999 segir að hálka hafi myndast á litlum stað þar sem vatn hafi lekið með niðurfalli frá svölum á næstu hæð fyrir ofan. Júlíus Jónasson hefur verið formaður húsfélagsins Fannborg nr. 3, 5, 7 og 9, frá 2001. Hann sagði að ráðist hafi verið í nokkrar framkvæmdir utandyra árið 2000 og þá meðal annars skipt um rennur og húsið málað. Er slysið varð hafi ekki verið búið að stofna eitt sameiginlegt húsfélag fyrir öll húsin heldur hafi hver stigagangur verið með sér húsfélag. Á árinu 1997 hafi eitthvað viðhald farið fram á rennum húss nr. 7 og 9. Við byltuna fór stefnandi úr ökklalið á vinstri fæti og brotnaði á ökkla. Á slysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss í Fossvogi þurfti stefnandi að gangast undir aðgerð sama dag og var brotið rétt af og fest með plötu á innanverðum sköflungi og innanverðum sperrilegg ásamt skrúfu. Gifs var fjarlægt þann 21. janúar 2000 og 4. febrúar 2000 var skrúfa fjarlægð. Eftir þetta hefur stefnandi verið hjá sjúkraþjálfa í æfingum og í desember 2001 dvaldist hún á Heilsuhælinu í Hveragerði til að reyna að ná einhverjum bata. Í örorkumati Júlíusar Valssonar læknis frá 11. júní 2001 segir meðal annars að stefnandi hafi verið hraust og einkennalaus fyrir slysið en eftir það hafi hún talsverð óþægindi frá vinstri ökklalið og vinstra legg. Hún sé með verki í ökklaliðnum og upp eftir fætinum sem versni við gang og stöður og göngugeta hennar sé takmörkuð. Talsverður þroti og bjúgur sæki á fótinn og þurfi hún að nota sérstakan teygjusokk. Göngugeta hennar sé stórlega skert eftir slysið og einkennin hái henni talsvert í daglegu lífi. Niðurstaða læknisins er sú að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% frá 7. desember 1999 til 1. apríl 2000. Varanlegur miski sé 20% en varanleg örorka 30%. Málinu var skotið til örorkunefndar og í áliti hennar 25. nóvember 2003 segir meðal annars að greinilegur bjúgur sé yfir vinstri ökkla og stefnandi sé aum við þreifingu bæði yfir ökklanum miðjum og innanverðum. Hún hafi verið í fullu starfi fyrir slysið en eftir slysið hafi hún farið í 50% vinnu. Hún hafi reynt síðar að auka vinnuna í 100% en það ekki gengið og hún farið að vinna 60% vinnu. Þannig hafi hún unnið til áramóta 2002 en þá hafi hún hætt störfum utan heimilis vegna vandamála frá ökkla og astmavandamáls. Hún hafi haft stöðuga verki og óþægindi og lítið álagsþol frá ökklanum. Niðurstaða örorkunefndar er að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% frá slysdegi 7. desember 1999 til 1. apríl 2000. Varanlegur miski hennar sé 15% en varanleg örorka 20%. Að ósk stefnanda voru dómkvaddir sem matsmenn 3. febrúar 2004 þeir Brynjólfur Jónsson bæklunarlæknir og Gísli Einarsson endurhæfingalæknir. Matsgerð þeirra er dagsett 19. janúar 2005 og er niðurstaða hennar að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% frá slysdegi til 16. apríl 2000 en 50% frá þeim degi til 7. desember 2000. Varanleg örorka stefnanda sé metin 20% og miski ennfremur 20%. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að líkamstjón hennar megi rekja til stórfellds gáleysis húseiganda og stórfellds vanbúnaðar á fasteigninni. Stefnandi byggir dómkröfu sína gagnvart ríki og sveitarfélagi á því að þau hafi borið enn ríkari ábyrgð, nánast hlutlæga ábyrgð, á líkamstjóni stefnanda þar sem þau hafi verið með rekstur opinberra stofnanna í húsnæðinu svo sem rekstur heilsugæslustöðvarinnar og bókasafns. Þannig hafi umferð almennings verið beint um þennan gangveg þar sem stefnandi hafi slasast. Vanbúnaður hafi verið á þakrennulögnum hússins og gangvegurinn verið óupplýstur fyrir almenning sem sé ótækt á svo fjölfarinni leið. Vatnslekastraumur hafi frosið þvert yfir gangveginn og myndað hálkubletti og slysagildu fyrir gesti og gangandi. Þessi aðbúnaður á gangstétt í kringum eignina hafi verið óforsvaranlegur og vítaverður sem stefndu beri fulla og ótakmarkaða skaðabótaábyrgð á. Ábyrgð stefndu sé þeim mun ríkari þar sem svalagangurinn sé eini gangvegurinn fyrir almenna vegfarendur sem leita þurfi eftir þjónustu á heilsugæslustöðina, bókasafnið eða pósthús. Þá þurfi gestir og íbúar hússins að fara um þennan gangveg. Stefnandi telur stefndu hafa valdið tjóni sínu með saknæmum og ólögmætum hætti og tjónið sé sennilega afleiðing af því athafnaleysi stefndu sem vítaverður skortur á viðhaldi fasteignar sé. Stefndu ríkið og Kópavogsbær beri ábyrgð á þeirri vanrækslu að hafa almenningsleiðir ekki greiðfærar fyrir vegfarendur. Ríkið og Kópavogsbær beri hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda þar sem almenningur komist ekki hjá því að ganga eftir þessum gangvegi á leið sinni í Heilsugæslustöðina í Kópavogi og fleiri stofnanir í húsinu. Þannig sé ábyrgð þessara aðila ríkari en eiganda fasteignarinnar þar sem almenningi sé beint um þessa hættulegu gangvegi til að afla sér nauðsynlegrar þjónustu. Þessa þjónustu sé eingöngu hægt að afla sér í þessu tiltekna vanbúna húsi. Stefnandi kveðst stefna aðallega húsfélaginu Fannborg 3-9 en öðrum húsfélögum sé stefnt ex tudo á grundvelli 54. gr. og 1. mgr. 67. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Samkvæmt skiptasamningi og lóðarleigusamningi fyrir fasteignina Fannborg 3-9 í Kópavogi sé umræddur gangstígur í óskiptri sameign allra fasteignarinnar. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: „1. Stefnandi hefur fengið tímabundið atvinnutjón sitt greitt að fullu frá vinnuveitanda. 2. Þjáningabætur: Stefnandi var veik í skilningi 3. gr. skaðabótalaga í 131 dag frá slysdegi, þar af rúmliggjandi í 7 dag eftir slysið og síðan veik með fótaferð í 124 daga. Viðmiðunarfjárhæðir þjáningarbóta skv. 3. gr. hefur hækkað miðað við breytingar á vísitölu sbr. 2.mgr. 15. gr. skaðabótalaga. 7 dagar rúmliggjandi x kr. 1.830,- kr. 12.810,- 124 dagar án rúmlegu x kr. 830,- kr. 122.760,- Samtals kr. 135.570,- 3. Varanlegur miski sbr. 4. gr. skaðabótalaga. Miskinn hefur verið metinn 20%. Viðmiðunarfjárhæð miska skv. 4. gr. hefur hækkað miðað við breytingar á grunnvísitölu skaðabótalaga (3282) til vísitölu í des 2000 (3990), sbr. 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga. Varanlegur miski 4.474.00,- x 20% kr. 895.000,- 4. Tekjuviðmiðun vegna varanlegrar örorku er skv. 5. gr. skbl, en skv. 3. mgr. 7. gr. eru lágmarkslaun skv. tilvitnaðri grein kr. 1.459.000,-. Varanleg örorka hefur verið metin 20%. Launaviðmiðun skv. 7. gr. hefur hækkað miðað við breytingar á lánskjaravísitölu frá slysdegi (3817) til vísitölu í 7. des. 2000, þ.e. þegar stöðuleikapunktur lá fyrir skv. örorkumati (3990), skv. 2. mgr. sbr. 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga. Að viðbættum 6% framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð kr. 87.600,-. Árslaun kr. 1.459.000,- x 6,037 x 20% + 87.600 kr. 1.849.053,- Þjáningabætur kr. 135.570,- Varanlegur miski kr. 895.000,- Varanleg örorka kr. 1.849.053,- Samtals kr. 2.879.623,- Stefnandi fékk greiddar bætur frá Tryggingastofnun ríkisins kr. 422.730,- hinn 31. marz 2001 sem koma til frádráttar kröfunni á þeim degi. Krafist er 4,5% vaxta vegna varanlegs miska og þjáningarbóta skv. 16. gr. skbl. frá tjónsdegi þann 7. desember 1999 til 11. júní 2001 sem er upphafsdagur metinnar örorku. Vextir reiknast af samanlagðri fjárhæð þjáningarbóta, varanlegs miska og varanlegar örorku frá þeim degi til 15. júlí 2001, en þá var liðinn einn mánuður frá því að örorkumatið barst stefndu. Krafizt er dráttarvaxta frá þeim tíma.“ II. Stefndu húsfélögin byggja á því að stefnandi hefði með eðlilegri aðgæslu auðveldlega getað komið í veg fyrir slysið. Hún hafi verið kunn aðstæðum og hafnað sé því að lýsingu hafi verið ábótavant. Stórir gluggar séu á heilsugæslunni fyrir framan þann stað er slysið varð. Þessir gluggar gefi góða birtu. Engin skylda hvíli á húseigendum að lýsa sérstaklega upp gönguleiðir eins og þær sem hér um ræðir. Samkvæmt vottorði veðurstofu hafi snjór verið yfir öllu og frost þannig að vegfarendur hafi mátt gera ráð fyrir hálkublettum hvar sem var. Umrædd gönguleið sé opin fyrir úrkomu og því geti hálkublettir auðveldlega myndast á henni óháð tilfallandi leka úr rennum hússins. Fyllsta ástæða hafi því verið til að sýna varkárni. Í lögregluskýrslu komi fram að hálka hafi myndast á litlum stað og það hafi gerst nýlega. Því sé skiljanlegt að ekki hafi verið búið að grípa til einhverra ráðstafana vegna hennar. Auk þess séu veðurskilyrði á Íslandi þannig yfir vetrarmánuðina að hálka geti myndast mjög skyndilega og því verði þeir er hér búa alltaf að vera viðbúnir því. Því er mótmælt að ástand rennanna hafi verið á þann veg að talist geti saknæmur vanbúnaður af hálfu stefndu. Lögð sé áhersla á að útilokað sé að koma í veg fyrir leka af því tagi sem hér um ræðir. Verði ekki fallist á ofangreind sjónarmið er samt sem áður krafist sýknu á eftirfarandi forsendum. Það húsnæði sem Heilsugæslustöðin í Kópavogi sé í sé 85% eign ríkissjóðs og 15% eign Kópavogskaupstaðar. Þessir aðilar beri því fjárhagslega ábyrgð á rekstri stöðvarinnar þar með talið hugsanlega skaðabótaábyrgð. Heilsugæslustöðin sé opinber stofnun sem stefni til sín fólki til að sinna lögbundinni þjónustu sinni og því hljóti forráðamenn hennar að þurfa að sjá til þess að aðgengi sé forsvaranlegt. Tvímælalaust hvíli ríkari ábyrgð að þessu leyti á forsvarsmönnum heilsugæslunnar en hinum ýmsu eigendum íbúða í húsinu. Sú staðreynd að heilsugæslan sé til húsa þarna leiði óhjákvæmilega til mun meiri umferðar um svæðið en annars væri. Ábyrgð heilsugæslustöðvarinnar ætti því að vera meiri. Heilsugæslan og umræddur svalagangur tilheyri húsinu nr. 7-9 við Fannborg í Kópavogi enda heilsugæslan þar til húsa. Það sé víðsfjarri inngangi húsanna nr. 3 og 5. Þó svo að í lóðarleigusamningi komi fram að sameiginleg lóð sé fyrir eignirnar Fannborg 3-9, Kópavogi hljóti að verða að líta til þess að samkvæmt gögnum frá Hagstofu Íslands hafi húsfélögin 3 og 5, Kópavogi hvort um sig sína kennitölu og séu því sjálfstæðar persónur að lögum. Það sama gildi um húsfélagið 7-9 í Kópavogi. Hvert húsfélag um sig hafi sína vátryggingu og hvert húsfélag hafi sjálfstæðan fjárhag. Þeir sem eigi erindi að Fannborg 3 og 5 þurfi ekki að nota umræddan svalargang og fyrir liggi að rennurnar sem eiga að hafa lekið tilheyri húsinu Fannborg 7-9. Varakröfu sína um lækkun byggir stefndi í fyrsta lagi á því að verði ekki fallist á sýknukröfuna hljóti stefnandi að verða að bera meginhluta tjónsins sjálf vegna eigin sakar. Stefnukröfum er mótmælt sem of háum og vísast til kafla IV. varðandi umfjöllun um það atriði. III. Stefndi ríkið gerir athugasemdir við fyrirsvar og aðild. Í málinu hafi stefnandi stefnt fjórum húsfélögum. Þá hafi hún stefnt Heilsugæslustöðinni í Kópavogi og þar til fyrirsvars fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra. Ríkinu sé ekki stefnt vegna hinna stefndu húsfélaga enda ekki fyrirsvari fyrir þau. Í málinu virðist stefnandi ekki stefnda eigendum fasteignarinnar nema að hluta. Heilsugæslan í Kópavogi sé ekki sem stofnun eigandi þessa húsnæðis heldur ríkissjóður og Kópavogsbær. Taka beri þó fram að stefnandi lýsi því þannig í stefnu að hún beini kröfum sínum að ríkinu. Kröfugerð, fyrirsvar og aðild málsins kunni því að vera vanreifuð að frávísun varði, sbr. 17., 18. og 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá krefst stefnda ríkið sýknu vegna aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 þar sem Heilsugæslunni í Kópavogi sé ekki stefnt sem eiganda þess húsnæðis sem hún sé starfrækt í. Samkvæmt framlögðum gögnum sé ríkissjóður og Kópavogsbær eigendur að þeim eignarhluta sem heilsugæslan sé starfrækt í í tilteknum hlutföllum. Verði talið að ríkinu sé réttilega stefnt fyrir hönd Heilsugæslunnar í Kópavogi er á því byggt að bótakröfum í dómsmálum verði ekki beint að henni einni heldur sé nauðsyn á að beina henni að öllum eigendum. Umrædd húsfélög geti tæplega átt aðild að málinu, sbr. til hliðsjónar 54. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994. Þá bendir stefnda ríkið einnig á að það geti ekki borið ábyrgð á gatnakerfi meðstefnda Kópavogsbæjar verði talið að umrætt svæði tilheyri því. Stefnda ríkið bendir á að ríki og Kópavogsbær séu þinglýstir eigendur að afmörkuðum eignarhluta í Fannborg 7 og 9, Kópavogi þar sem Heilsugæslustöðin í Kópavogi sé hýst og starfrækt. Samkvæmt yfirlýsingu frá 10. maí 1978 sé eignarhald ríkisins 85% og Kópavogsbæjar 15% af þessum eignarhluta, sbr. þá fyrirmæli laga nr. 56/1973 en nú 18. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990. Verði stefndi ekki sýknaður vegna aðildarskorts hljóti málssóknin að þurfa að beinast að öllum eigendum húseignanna sameiginlega. Ekki verði annað ráðið af lóðarleigusamningi og yfirlýsingum um eignarskipti en að eigendur hafi haft sameiginleg umráð og réttindi í allri sameign, þar á meðal gönguleiðum, tröppum og þessháttar en þetta göngusvæði geti ekki talist hluti af sérgreindum eignarhluta heilsugæslunnar. Stefndi mótmælir því að aðstæður og búnaður við húsið hafi verið óforsvaranlegar eða til þess fallinn að skapa hættulegar eða vítaverðar aðstæður. Aðstæður og aðbúnaður hafi að öllu leyti verið í samræmi við það sem almennt tíðkist við sambærilegar kringumstæður. Hálka hafi getað myndast á svölunum eins og annars staðar á þessum árstíma þegar komið sé fram í desember. Frost hafi verið í veðri og hálka víða og snjór. Við þessar aðstæður hafi stefnandi þurfti að fara sérstaklega varlega og hafi hún mátt búast við hálku á vegi sínum á höfuðborgarsvæðinu hvar sem hún færi utandyra. Sérstaklega hafi hún þurft að gæta sín þar sem skuggsýnt var. Stefndi mótmælir því að ætlað tjón stefnanda megi á einhvern hátt rekja til ásetnings eða gáleysis húseiganda eða vanbúnaðar á fasteigninni. Því sé skilyrði skaðabótaskyldu ekki fullnægt. Niðurföllum sé ekki ætlað að koma í veg fyrir hálkumyndun og geti það ekki enda myndist hálka víða á gönguleiðum nærri húsum sökum veðurfars. Í raun skipti engu máli hvernig hálka myndist. Á þessum göngusvölum geti fallið úrkoma, snjór eða rigning og geti því hálka myndast eins og annars staðar utandyra. Þá sé ósannað að það hafi verið niðurföllunum um að kenna að hálka myndaðist eða að niðurföllin hafi verið í ósamræmi við lög eða byggingarreglugerð. Vegfarendum beri að sýna sérstaka aðgæslu þegar hálka sé á vegum og gangstígum og velja þær leiðir sem séu greiðar og upplýstar. Stefnandi hafi átt þess kost að ganga aðra leið að pósthúsinu, á upplýstu svæði með því að fara niður tröppurnar framan við aðalinnganginn. Hún hafi oft farið þessa leið og þekkt aðstæður. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir saknæmri og ólögmætri háttsemi af hálfu stefnda. Slík sönnun hafi ekki tekist. Stefnandi hafi ekki sannað að vitað hafi verið um sérstaka hættu á greindum stað af hálfu húseiganda. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á og byggi heldur ekki á að bygging, búnaður eða ástand fasteignarinnar hafi verið í ósamræmi við lög og reglur. Beri því að sýkna stefnda ríkið af kröfum stefnanda. Sýknukrafan er einnig byggð á því að tjón stefnanda megi rekja til óhappatilviljunar. Stefnukröfum er mótmælt sem of háum og vísast til kafla IV. varðandi umfjöllun um það atriði. IV. Sýknukrafa stefnda Kópavogsbæjar er á því byggð að slys stefnanda sé ekki sök stefnda eða starfsmanna hans en megi rekja til eigin sakar stefnanda sjálfs. Stefndi Kópavogsbær sé aðeins eignaraðili að þeim sérgreinda eignarhluta af fasteigninni Fannborg 7-9 sem tilheyri Heilsugæslunni í Kópavogi en sé ekki eignaraðili að fasteigninni að öðru leyti. Eignarhluti fasteignarinnar á hæðinni fyrir ofan, þaðan sem vatnið lak, sé í eigu annarra aðila en stefnda. Geti stefndi Kópavogsbær því ekki borið ábyrgð á þessum niðurfallsbúnaði eða slysum sem rekja megi til hans. Þá hafi stefndi ekki með lýsingu göngusvalanna að gera eða hálkueyðingu á þeim. Þessar göngusvalir tilheyri ekki gangstéttakerfi bæjarins. Það hafi verið í verkahring sameigenda svalanna eða viðkomandi húsfélaga að sjá um þessa þætti. Við inngang að heilsugæslunni hafi hins vegar verið góð lýsing. Ósannað sé að ástand göngusvalanna hafi verið sameigendum saknæmt í skilningi skaðabótaréttar enda hafi aldrei verið kvartað vegna ástands þeirra. Sú skylda verið ekki lögð á stefnda að lýsa sérstaklega upp göngusvalir við hús eða halda þeim ávallt fríum við hálkubletti enda yrði slíkt ógerlegt eins og veðurfari á Íslandi sé háttað. Stefndi mótmælir því að hann beri hlutlæga ábyrgð á líkamstjóni stefnda. Lagaheimild og dómvenjur skorti til að leggja hlutlæga ábyrgð á stefnda. Stefndi telur aftur á móti að stefnandi eigi sjálf sök á slysinu. Hún hafi verið staðkunnug á svæðinu og hafi henni því mátt vera ljósar allar aðstæður á göngusvölunum þar sem hún datt. Rökkur og snjór hafi verið úti og hálka á göngusvölunum og gangstéttum. Göngusvalirnar séu opnar fyrir veðri og úrkomu og því megi almennt ekki reikna með að þar væri hálkulaust frekar en annars staðar í bænum. Þá hljóti hálkubletturinn, sem stefnandi kveðst hafa runnið á, að hafa verið sýnilegur þar sem birtu hafi lagt frá gluggum heilsugæslustövarinnar. Verði ekki fallist á sýknu byggir stefndi varakröfu sína á því að skipta beri sök í málinu og lækka stefnukröfur. Undir rekstri málsins tók kröfugerð stefnanda nokkrum breytingum. Í málflutningi flutti lögmaður stefnda Kópavogsbæjar málið varðandi bótaþáttinn f.h. allra stefndu. Gerði hann eftirfarandi athugasemdir varðandi endanlega kröfugerð stefnanda: ,,Laun stefnanda voru lág árinu fyrir slys eða kr. 736.433 árið 1997 og kr. 782.969, árið 1998. Ber því að miða við lágmarkslaun skv. 3. mgr. 7. gr. skbl. uppreiknuð til stöðugleikadags, kr. 1.459.000, sbr. niðurstöðu HR í máli nr. 363/2003. Ekki ber að bæta við 6% lífeyrissjóðsframlagi, sbr. dóm HR í máli nr. 223/2003. Þjáninga- og miskabætur miðast við verðlag í maí 2005. Vextir reiknast til 2. maí 2005. Dráttarvextir koma ekki til greina fyrr en frá dómsuppsögudegi, en örorkumat dómkvaddra matsmanna lá ekki fyrir fyrr en 19. janúar 2005 og endanleg kröfugerð ekki fyrr en 2. maí 2005. Örorkubætur Tryggingastofnunar ber að draga frá höfuðstól örorkubóta, en ekki sem innborgun inn á bætur. Þjáningabætur skv. 3. gr. 139.710 Dagar rúmliggjandi 7 x 1.890 kr. 13.230 Dagar án rúmlegu 124 x 1.020 kr. 126.480 Vextir 4,50% 37.571 Varanlegur miski 5.535.500 x 20% 1.067.100 Vextir 4,50% 286.965 Varanleg örorka skv. 5. - 8. gr. 1.217.769 Árslaun kr. 1.459.000 x 5.62200 x 20% 1.640.499 Örorkubætur tryggingastofnunar -422.730 Vextir 4,50% 260.762 _______________ Samtals: 2.424.579 Vextir skv. 16. gr. 585.298 Heildarbætur er skerðist í hlutfalli við eigin sök: 3.009.877” V. Í málinu er Húsfélaginu Fannborg 3, 5, 7 og 9 stefnt aðallega, eins og segir í stefnu, en húsfélagi í hverjum stigagangi fyrir sig er stefnt ex tudo, eins og segir í stefnu. Þá er fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra stefnt fyrir hönd Heilsugæslunnar í Kópavogi eins og segir í upphafi stefnu þar sem aðild er tilgreind. Síðar í stefnu er þessi aðild skilgreind þannig að ráðherrunum sé stefnt fyrir hönd ríkisins og verður við það miðað. Þá er Kópavogsbæ stefnt og er aðild Kópavogsbæjar og ríkis skýrð þannig að þeir séu eigendur Heilsugæslunnar í Kópavogi og beri því ríkari ábyrgð en aðrir stefndu á tjóni stefnanda. Í 54. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús segir að ábyrgð eiganda út á við gagnvart kröfuhöfum húsfélags á sameiginlegum skyldum og skuldbindingum sé persónuleg og sé ábyrgðin solidarísk. Ábyrgð eigenda er einnig bein, en þó skal kröfuhafi, áður en hann beinir kröfu að einstökum eiganda, fyrst reyna fá hana greidda af húsfélaginu. Dómur á hendur húsfélagi er aðfararhæfur gagnvart einstökum eigendum ef þeir hafa átt þess kost að gæta réttar síns. Í 56. gr. segir að húsfélög séu til í öllum fjöleignarhúsum í krafti ákvæða laganna, sbr. 3. mgr. 10. gr. og þarf ekki að stofna þau sérstaklega eða formlega. Í 2. mgr. 56. gr. segir að réttindi og skyldur til þátttöku í húsfélagi séu órjúfanlega tengd eignarrétti að einstökum eignarhlutum. Í 2. mgr. 71. gr. segir að húsfélag geti verið aðili að dómsmáli bæði til sóknar og varnar. Óumdeilt er að Fannborg 3, 5, 7 og 9 telst eitt fjöleignarhús í skilningi laganna og er þar starfrækt húsfélag. Formaður þess húsfélags kom fyrir dóm og staðfesti tilvist og starfsemi félagsins. Samkvæmt því telst aðild rétt hvað varðar Húsfélagið Fannborg 3, 5, 7 og 9. Öðru máli gegnir um aðild húsfélaga einstakra stigaganga því lög um fjöleignarhús gera ekki ráð fyrir nema einu húsfélagi í húsi sem skilgreint er sem fjöleignarhús. Stefndu Húsfélagið Fannborg 3, Húsfélagið Fannborg 5 og Húsfélagið Fannborg 7-9 eru því ekki persónur að lögum sem geta átt réttindi og borið skyldur, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málið er því vanreifað af hendi stefnanda að þessu leyti og er því óhjákvæmilegt að vísa sjálfkrafa frá dómi kröfu hennar á hendur ofangreindum húsfélögum. Heilsugæslan í Kópavogi er ekki eigandi að eignarhluta í fjöleignarhúsinu heldur er það stefnda ríkið og stefndi Kópavogsbær sem eiga það húsnæði er hýsir heilsugæsluna, ríkið að 85 hundraðshlutum en Kópavogsbær 15 hundraðshlutum. Þessir stefndu eru því eigendur að séreignarhluta í heildareigninni, sbr. 4. gr. fjöleignarhúsalaga og fylgir eignarhluta þeirra skyldur og réttindi eftir hlutfallstölum. Stefnandi hefur stefnt þessum stefndu sérstaklega á þeim grunni að þeir beri ríkari ábyrgð en aðrir stefndu, jafnvel hlutlæga ábyrgð. Þessi málatilbúnaður verður ekki talinn annmörkum háður og verður að játa stefnanda heimild til að reisa kröfur á hendur stefndu á fleiri en einum grunni bæði er varðar aðild og málsástæður. Enda er krafa á hendur húsfélaginu reist á almennu skaðabótareglunni en krafa á hendur ríki og Kópavogsbæ á sjónarmiðum um hlutlæga bótaábyrgð. Slysið varð 7. desember 1999 um klukkan 10:00 um morgun. Lögregla fór á vettvang og í skýrslu hennar segir að stefnandi hafi dottið á litlum hálkubletti sem hafi myndast á göngusvölunum vegna leka frá vatnsrennu. Í málinu hafa verið lagðar fram ljósmyndir er teknar voru á vettvangi tveimur dögum eftir slysið og dómari fór á vettvang og skoðaði aðstæður fyrir aðalmeðferð. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands var þíða daginn áður en tók að frysta undir morgunn þann 7. desember. Jörð var þá alþakin jafnfallinni lausamjöll. Fram hefur komið að stefnandi var að fara sína venjulegu leið sem hún hafði margoft farið um ellefu ára skeið á vegum vinnu sinnar. Þá fór hún í Búnaðarbanka Íslands og á pósthúsið og lagði að jafnaði bifreið sinni hjá bankanum og gekk síðan á pósthúsið. Þá lá leið hennar framhjá anddyri Heilsugæslunnar í Kópavogi og til suðurs meðfram húsinu á hinum umræddu göngusvölum þar sem slysið varð. Í þetta skipti átti hún erindi á heilsugæsluna. Er því erindi lauk gekk hún út á göngusvalirnar til suðurs og hafði ekki gengið lengi meðfram húsinu er hún féll með fyrrgreindum afleiðingum. Hún sagðist ekki hafa séð hálkuna og engin sérstök lýsing var þá á þessari leið. Steyptur handriðsveggur er á göngusvölunum. Vitnin tvö, Hjörtur Þór Hauksson og Rhotalind Ingólfsdóttir, sögðu að myrkur hafi verið og ómögulegt að sjá hálkuna. Rhotalind sagði jafnframt að engin slys hafi áður orðið á fólki á þessum stað svo hún viti en hún hafði starfað hjá heilsugæslunni í þessu húsi frá árinu 1980. Hún sagði að hálka myndaðist alltaf annað slagið á göngusvölunum yfir vetrarmánuðina. Komið hefur fram að núna er þessi leið upplýst. Við mat á bótaábyrgð verður að taka tillit til að stefnandi hafði margoft farið þessa leið og gjörþekkti því aðstæður. Þó lekið hafði frá vatnsrennu og hálka vegna þess myndast voru það svipaðar aðstæður og við mátti búast utandyra í desember en umræddar göngusvalir standa opnar fyrir veðri. Ekki er í ljós leitt að stefndu hafi mátt vita af einhverri sérstakri slysahættu á göngusvölunum. Það er því mat dómsins að aðstæður hafi ekki verið með þeim hætti að lögð verði bótaskylda á stefndu. Verður talið að rekja megi tjón stefnanda til óhappatilviks. Allir stefndu verða því sýknaðir af kröfum stefnanda enda standa hvorki lög né dómvenja til þess að dæma stefnda ríkið og stefnda Kópavogsbæ á grundvelli hlutlægrar skaðabótaábyrgðar. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu. Gjafsóknarkostnaður hennar, sem er þóknun lögmanns hennar, Elinborgar J. Björnsdóttur hdl., 450.000 krónur auk virðisaukaskatts að fjárhæð 110.250 krónur og útlagður kostnaður að fjárhæð 349.900 krónur, eða samtals 910.150 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Ekki er unnt að taka til greina þingfestingar- og stefnubirtingarkostnað stefnanda í máli er áður var höfðað en fellt niður af hálfu stefnanda. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Vísað er frá kröfu stefnanda, Eddu Óskarsdóttur, á hendur stefndu, Húsfélaginu Fannborg 3, Húsfélaginu Fannborg 5 og Húsfélaginu Fannborg 7-9. Stefndu, Húsfélagið Fannborg 3, 5, 7 og 9, íslenska ríkið og Kópavogsbær, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda í þessu máli. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda samtals að fjárhæð 910.150 krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 731/2014
|
Vörumerki Samkeppni Óréttmætir viðskiptahættir
|
Í málinu krafðist I hf. þess að viðurkennt yrði að I ehf. væri óheimilt að nota og hagnýta í atvinnustarfsemi sinni skráð vörumerki I hf. „ICELAND GLACIER“ á kynningarefni og vatnsflöskum sem það framleiddi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að I hf. hefði ekki fengið framangreint orðmerki skráð fyrir ölkeldu- og lindarvatn þar sem merkið hefði skort sérkenni fyrir þær vörur, sbr. 13. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Af því leiddi að I hf. gæti ekki helgað sér þessi orð og komið í veg fyrir að öðrum framleiðendum yrði kleift að lýsa vatnsvörum með þessum almenna hætti. Var því ekki talið að I ehf. hefði brotið gegn vörumerkjarétti I hf. til orðmerkisins þótt fram hefði komið á vatnsflöskum I ehf. auðkennið „ICELAND GLACIER WATER“. Á hinn bóginn hefði I hf. fengið skráð orð- og myndmerkið „ICELAND GLACIER“ fyrir ölkeldu- og lindarvatn, en um væri að ræða merki sem myndað væri úr orðum þess með sérstakri lögun á bókstafnum „A“ í bláum lit í fyrra orðinu. Við mat á því hvort villst yrði á merkjunum tveimur leit Hæstiréttur á það að merkin tækju til sömu vöru og því yrði að gera auknar kröfur til þess að merkin væru ólík, en vörumerki I ehf. hafði að geyma tákn sem líktist krystalli úr snjókorni og þar fyrir neðan stóð með stórum stöfum „SNO“ og þar undir með mun smærra letri fyrrgreint auðkenni „ICELAND GLACIER WATER“. Hæstiréttur taldi að sjónlíking merkjanna væri verulega frábrugðin og þá væri hljóðlíking ekki fyrir hendi að því er varðaði auðkennið „SNO“, en á því upphafsorði lægi aðaláherslan. Þá væri hljóðlíking ekki heldur fyrir hendi að því er varðaði viðbótina „WATER“ á vöru I ehf., en auðkennið „ICELAND GLACIER“ í því samhengi fæli í sér lýsingu á uppruna vatnsins og því lægi áherslan á viðbótinni „WATER“. Að öllu þessu virtu var I ehf. ekki heldur talinn hafa brotið gegn rétti I hf. til orð- og myndmerkisins. Loks var ekki talið að I ehf. hafði gerst brotlegur gegn 15. gr. a. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Var I ehf. því sýknað af kröfum I hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2014. Hann krefst þess að viðurkennt verði annars vegar að stefnda sé óheimilt að nota og hagnýta sér eftirtalin vörumerki áfrýjanda: „ICELAND GLACIER“ orðmerki, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 674/2008 og „ICELAND GLACIER“ orð- og myndmerki, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 1175/2007, og hins vegar skylda hans til að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem vörumerkin koma fyrir. Jafnframt krefst hann þess að staðfest verði annars vegar lögbann sýslumannsins í Reykjavík 1. nóvember 2013 við notkun og hagnýtingu stefnda á fyrrgreindum vörumerkjum og hins vegar ákvörðun sýslumannsins sama dag um að stefndi skuli fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem vörumerkin koma fyrir. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi fékk áfrýjandi 9. apríl 2013 framseld réttindi yfir tveimur vörumerkjum frá þrotabúi Iceland Glacier Products ehf. Annars vegar var um að ræða orð- og myndmerkið „ICELAND GLACIER“ sem skráð var í vörumerkjaflokk nr. 32 fyrir bjór, ölkeldu- og lindarvatn, gosdrykki og aðra óáfenga drykki, orku- og heilsudrykki, ávaxtadrykki og ávaxtasafa, þykkni og önnur efni til drykkjargerðar, ókolsýrt vatn og kolsýrt vatn, sbr. 16. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki og þágildandi auglýsingu nr. 100/2007, sbr. nú auglýsingu nr. 1190/2011. Hins vegar var um að ræða orðmerkið „ICELAND GLACIER“ sem skráð var í nokkra flokka, þar með talinn fyrrgreindan flokk nr. 32. Við skráningu á því merki hafði Einkaleyfastofa með bréfi 4. október 2007 synjað að svo stöddu að skrá orðmerkið fyrir ölkeldu- og lindarvatn í flokki nr. 32. Var það reist á því að merkið skorti sérkenni, sbr. 13. gr. laga nr. 45/1997. Umsækjanda var gefinn kostur á að gera athugasemdir við þetta en þær bárust ekki. Með bréfi stofunnar 7. mars 2008 var umsóknin síðan felld úr gildi fyrir ölkeldu- og lindarvatn í flokki nr. 32 með vísan til 19. gr. laga nr. 45/1997. Eftir að áfrýjandi hafði öðlast rétt yfir vörumerkjunum taldi hann sig verða þess áskynja að stefndi notaði þau í atvinnurekstri sínum. Með bréfi 2. maí 2013 mótmælti áfrýjandi því að stefndi hefði vörumerki hans í firmaheiti sínu og að þau væru á vörum sem hann framleiddi. Um firmaheiti stefnda hefur áfrýjandi rekið sérstakt mál og var það til úrlausnar hér fyrir dómi samhliða þessu máli, sbr. dóm sem kveðinn var upp sama dag í máli nr. 721/2014. Að því er varðar vörur sem stefndi framleiddi lutu andmælin að því að hann framleiddi vatnsflöskur þar sem fram kæmi auðkennið „ICELAND GLACIER“ sem væri í vörumerkjum hans. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi lagði sýslumaðurinn í Reykjavík lögbann 29. október 2013 við því að stefndi notaði og hagnýtti sér vörumerki áfrýjanda. Jafnframt lagði sýslumaður fyrir stefnda við gerðina að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem væri þar sem vörumerkin kæmu fyrir. II Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2014. Mál þetta var höfðað 6. nóvember 2013 og dómtekið 7. október2014. Stefnandi er Icelandic Water Holdings hf., Hlíðarenda, Ölfus. Stefndi er Iceland Glacier Wonders ehf., Skeifunni 19, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota og hagnýta sér eftirtalin vörumerki stefnanda: Að viðurkennd verði með dómi skylda stefnda til að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem vörumerki gerðarbeiðanda nr. 1175/2007 og 674/2008 koma fyrir. Að staðfest verði með dómi lögbann Sýslumannsins í Reykjavík 1. nóvember 2013 við notkun og hagnýtingu stefnda á eftirtöldum vörumerkjum stefnanda: Að staðfest verði með dómi ákvörðun Sýslumannsins í Reykjavík við lögbannsgerð 1. nóvember 2013 um að stefndi skuli fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem vörumerki gerðarbeiðanda nr. 1175/2007 og 674/2008 koma fyrir. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist að lögbannsgerð Sýslumannsins í Reykjavík, nr. L-24/2013, sem fram fór á skrifstofu sýslumannsembættisins hinn 29. október 2013, að kröfu stefnanda, verði felld úr gildi og að kröfum stefnanda verði hafnað. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I. Málavextir Með kaupsamningi, dagsettum 9. apríl 2013, keypti stefnandi Icelandic Water Holdings hf., öll vörumerki Iceland Glacier Products ehf. og fékk þau framseld til sín sama dag. Það félag hafði verið úrskurðað gjaldþrota á árinu 2011. Á meðal þeirra vörumerkja sem stefnandi keypti voru orðmerkið ICELAND GLACIER og orð- og myndmerkið ICELAND GLACIER. Vörumerkin eru bæði skráð í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu. Hið fyrrnefnda hefur nú skráningarnúmerið 674/2008 en umsókn var dagsett 24. ágúst 2007 og skráning gerð 15. júlí 2008. Það er skráð í flokkum nr. 3, 25, 30, að undanskildum ís og 32, að undanskildu ölkeldu- og lindarvatni. Hið síðarnefnda hefur nú skráningarnúmerið 1175/2007 en umsókn var dagsett 28. ágúst 2007 og skráning gerð 15. október 2007. Er það skráð í flokk nr. 32. Samkvæmt Nice flokkunarkerfinu, sbr. auglýsingu nr. 100/2007, falla undir flokk 3 ilmvörur, ilmolíur, snyrtivörur, hárvötn, tannhirðuvörur, undir flokk 25 fellur fatnaður, skófatnaður, höfuðfatnaður og íþrótta- og útivistarfatnaður, undir flokk 30 fellur ís með bragðtegundum og undir flokk 32 fellur ölkeldu- og lindarvatn, bjór, gosdrykkir og aðrir óáfengir drykkir, ávaxtadrykkir og safar, vítamín- og orkudrykkir, þykkni og önnur efni til drykkjargerðar. Samkvæmt skráningu í hlutafélagaskrá hefur stefnandi þá starfsemi að framleiða gosdrykki, ölkelduvatn og annað átappað vatn. Tilgangur félagsins er m.a. nýting vatnsréttinda, átöppun og útflutningur vatns. Skráð starfsemi stefnda er heildverslun með drykkjarvörur en tilgangur félagsins er m.a. útflutningur og markaðssetning á vatni og vatnsafurðum. Fyrir liggur að stefndi var stofnað á árinu 2007. Félagið hét þá Iceland Global Water ehf. en breytti firmaheiti sínu í Iceland Glacier Wonders ehf. á árinu 2013. Stefnandi taldi félagið brjóta gegn rétti sínum og fór þess ítrekað leit við stefnda að félagið léti af allri notkun á auðkenninu en án árangurs. Í júlí og ágúst 2013 var í fjölmiðlum fjallað um umsvif stefnda í útlöndum. Taldi stefnandi þá ljóst orðið að stefndi framleiddi og flytti úr landi vörur með vörumerki stefnanda. Með beiðni, dagsettri 2. september 2013, fór stefnandi fram á það við Sýslumanninn í Reykjavík að lagt yrði lögbann við notkun og hagnýtingu stefnda á vörumerkjum stefnanda samkvæmt vörumerkjaskráningum nr. 674/2008, „ICELAND GLACIER“, orðmerki, og nr. 1175/2007, „ICELAND GLACIER“, orð- og myndmerki. Kveðst stefnandi jafnframt hafa gert þá kröfu að stefnda yrði gert að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem væri, þar sem ofangreind vörumerki stefnanda kæmu fyrir. Lögbannsbeiðnin var fyrst tekin fyrir hjá sýslumanni þann 17. október 2013 eftir að stefnandi lagði fram 1.500.000 kr. í tryggingu til bráðabirgða í samræmi við ákvörðun sýslumanns þar um. Þann 29. október 2013 var lögbannsbeiðnin tekin fyrir að nýju og fallist á beiðni stefna um að lagt yrði lögbann við notkun og hagnýtingu stefnda á ofangreindum vörumerkjum eftir að stefnandi lagði fram 33.500.000 kr. í viðbótartryggingu. Þá var jafnframt fallist á kröfu stefnanda um að stefnda yrði gert að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem væri þar sem vörumerki stefnanda kæmu fyrir. Var gerðinni lokið 1. nóvember 2013 með greiðslu tryggingarfjár. Mál þetta er höfðað af stefnanda til viðurkenningar á réttindum sínum og staðfestingar lögbanninu, sbr. 1. og 2. mgr. 36. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. nr. 31, 1990. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst vera eigandi vörumerkjanna „ICELAND GLACIER“ orðmerkis og „ICELAND GLACIER“ orð- og myndmerkis. Um sé að ræða skrásett vörumerki hjá Einkaleyfastofu til samræmis við ákvæði laga um vörumerki nr. 45/1997 þar um. Kveður stefnandi að í því felist að öðrum en honum sé óheimilt að nota eins eða lík vörumerki eða tákn, taki notkunin til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og hætt er við ruglingi á milli merkjanna, þ.m.t. að tengsl séu milli merkjanna, sbr. 1. og 2. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Kveður stefnandi Einkaleyfastofu hafa fallist á að orðin ICELAND GLACIER væru skráningarhæf sem vörumerki og þar með til þess fallin að auðkenna þær vörur frá vörum annarra. Hafi stefnandi því með skráningum sínum einkarétt á notkun umræddra vörumerkja fyrir þær vörur sem tilgreindar eru í skráningunni, þ.m.t. drykkjarvörur. Stefnandi kveður notkun samkvæmt ofangreindu m.a. felast í því að merki sé sett á vöru eða umbúðir hennar, að vara eða þjónusta auðkennd með merki sé boðin til sölu, markaðssett eða markaðssetning undirbúin, vara eða þjónusta auðkennd með merki er flutt inn eða út eða merki er notað í auglýsingum, bréfhausum eða á annan sambærilegan hátt, sbr. 1.4. tölul. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45, 1997. Kveðst stefnandi í því sambandi benda á að stefndi hafi a.m.k. með tvenns konar hætti heimildarlaust notað vörumerki stefnanda „ICELAND GLACIER“. Annars vegar hafi stefndi notað vörumerki stefnanda í heiti sínu og þá með viðbótinni „Wonders“ og hins vegar á vörur sínar og þá sem undirtitil á heiti vörunnar með viðbótinni „water“. Kveður stefnandi að í báðum tilvikum sé skráð vörumerki hans notað í heild sinni og feli notkun stefnda því í sér freklegt brot á vörumerkjarétti stefnanda. Kveður stefnandi þannig í fyrsta lagi ljóst að stefndi sé að nota skráð vörumerki stefnanda í atvinnustarfsemi sinni, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997, enda noti hann merkið bæði í eigin heiti og sem heiti á framleiðsluvöru sína. Þá sé í öðru lagi ljóst að heimildarlaus notkun stefnda taki til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjaréttur stefnanda, enda hafi þeir báðir með höndum sömu starfsemi, þ.e. framleiðslu, átöppun, sölu og útflutning á drykkjarvatni, sbr. 1. tölul. nefndrar 4. gr. laga nr. 45/1997. Kveður stefnandi í þriðja lagi að af því leiði að mikil ruglingshætta verði fyrir hendi. Stefnandi kveður að við mat á ruglingshættu milli tveggja vörumerkja sé annars vegar litið til þess hvort merkjalíking sé með merkjunum og hins vegar hvort vöru- og þjónustulíking sé með þeim, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Mati á merkjalíkingu megi svo skipta í tvennt. Skuli þá annars vegar meta hvort sjónlíking sé með merkjunum og hins vegar líta til þess hvort hljóðlíking sé til staðar. Þá geti merkingalíking einnig komið til skoðunar. Stefnandi kveður hins vegar að grundvallarreglan við mat á ruglingshættu sé sú að meta skuli heildarmynd þeirra merkja sem um er deilt. Stefnandi telur ljóst að bæði sjónlíking og hljóðlíking sé með merkjum stefnanda og stefnda, enda noti stefndi vörumerki stefnanda í heild sinni líkt og áður greinir. Þó svo að notkun stefnda eigi sér stað með viðbótunum „Wonders“ og „water“ séu þær viðbætur ekki til þess fallnar að aðgreina notkun stefnda frá vörumerki stefnanda og sé því mikil hætta á að tengsl verði talin vera með merkjunum í skilningi 2. tölul. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Kveðst stefnandi í því sambandi árétta að hann og stefndi hafa með höndum sömu starfsemi. Stefnandi kveðst benda sérstaklega á að notkun stefnda á vörumerki stefnanda falli undir alla flokka 1.4. tölul. áðurnefndrar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1997. Sé stefndi þannig að nota merki stefnanda á vöru sína, sem m.a. sé ætluð til útflutnings og sölu, m.a. á sömu mörkuðum og stefnandi selji vöru sína. Þá noti stefndi sömuleiðis vörumerki stefnanda í auglýsingum og til auðkenningar vöru sinnar, sem m.a. megi sjá af útprentun af heimasíðu og fésbókarsíðu stefnda. Samkvæmt ofansögðu álíti stefnandi að notkun stefnda fari með afdráttarlausum hætti gegn skráðum vörumerkjarétti stefnanda samkvæmt ákvæðum laga nr. 45/1997. Þá brjóti notkun stefnda einnig gegn réttindum stefnanda samkvæmt öðrum lögum. Þannig komi fram í 15. gr. a í lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu nr. 57/2005 að óheimilt sé að nota í atvinnustarfsemi firmanafn, verslunarmerki eða því um líkt, sem sá hefur ekki rétt til er notar, eða reka atvinnu undir nafni sem gefi villandi upplýsingar um eignarrétt eða ábyrgð atvinnurekanda. Enn fremur sé sérhverjum bannað að nota auðkenni, sem hann á tilkall til, á þann hátt að leitt geti til þess að villst verði á því og öðru einkenni sem annað fyrirtæki noti með fullum rétti. Stefnandi kveður ljóst að stefndi fari gegn ofangreindu ákvæði laga nr. 57/ 2005 með notkun sinni á vörumerki stefnanda í heiti sínu, á framleiðsluvörur sínar og við hvers konar kynningu á þeim. Sé stefndi enda heimildarlaust að nota skráð vörumerki stefnanda í atvinnustarfsemi sinni, sem aukinheldur gefi vægast sagt villandi upplýsingar um eignarrétt merkisins og tilurð þeirrar vöru sem verið sé að auglýsa og selja, og þar með einnig um ábyrgð atvinnurekanda. Þá kveður stefnandi að enn sé til þess að líta að samkvæmt 6. mgr. 1. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, fari um heiti á slíkum félögum eftir ákvæðum laga um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð nr. 42/1903. Vísar hann í þessu samandi jafnframt til 1. mgr. 10. gr. síðastnefndra laga. Með vísan til þess sem nú hafi verið rakið kveður stefnandi ljóst að notkun stefnda á skráðum vörumerkjum stefnanda sé bæði heimildarlaus og ólögmæt, enda fari hún gegn a.m.k. þremur lagabálkum. Með vísan til þess, sbr. og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990, kveðst stefnandi því gera þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota og hagnýta sér skráð vörumerki stefnanda, sbr. vörumerkjaskráningar nr. 674/2008 og 1175/2007. Þá krefst stefnandi að viðurkennd verði skylda stefnda til að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem greind vörumerki stefnanda koma fyrir. Stefnandi telur engum vafa undirorpið að notkun stefnda á umræddum skráðum vörumerkjum stefnanda brjóti með afdráttarlausum hætti gegn lögvörðum réttindum stefnanda. Þar sem stefndi hafi í engu sinnt kröfum stefnanda um að láta af notkun vörumerkjanna hafi stefnanda verið nauðugur einn sá kostur að fara fram á lögbann á hagnýtingu og notkun stefnda á skráðum vörumerkjum stefnanda. Hafi hin heimildarlausa notkun enda ekki aðeins verið yfirvofandi heldur þegar byrjuð til tjóns fyrir stefnanda. Kveður stefnandi að samkvæmt því hafi öll skilyrði fyrir álagningu lögbannsins verið uppfyllt, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990, en stefnandi kveðst jafnframt benda á að sérstaklega sé áréttað í 41. gr. laga nr. 45/1997 að unnt sé að notast við lögbann sem úrræði við brotum gegn vörumerkjarétti. Stefnandi kveður og ljóst samkvæmt ofansögðu að öll lagaskilyrði standi til þess að staðfesta hið álagða lögbann. Kveður stefnandi ljóst að hann hafi þegar orðið fyrir verulegu tjóni vegna óheimillar notkunar og hagnýtingar stefnda á skráðum vörumerkjum stefnanda og muni það aukast enn frekar verði lögbannið ekki staðfest. Kveður stefnandi að hafa verði í huga í því sambandi að hvern dag, sem stefndi komist upp með að reka starfsemi sína með þeim hætti að framleiða og selja vörur sínar undir skráðum vörumerkjum stefnanda, verði stefnandi fyrir tjóni í formi tapaðrar viðskiptavildar og lakari markaðsstöðu þar sem notkun stefnda sé að sjálfsögðu til þess fallin að draga úr sölu á vörum stefnanda og vitneskju neytenda á vörum hans og tilvist. Þá sé bæði tímafrekt og kostnaðarsamt að byggja upp orðspor og vörumerki og sé heimildarlaus notkun annarra á slíkum merkjum því að sjálfsögðu til þess fallin að valda rétthöfum þeirra tjóni. Stefnandi gerir kröfu um málskostnað úr hendi stefnda vegna reksturs dómsmálsins ásamt undanfarandi málsmeðferð vegna lögbanns hjá sýslumanni, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefnandi styður kröfur sínar við ákvæði laga um vörumerki nr. 45, 1997, einkum 3., 4., 5. og 41. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu nr. 57/2005, einum 15. gr. a í lögunum. Kveðst stefnandi enn fremur vísa til ákvæða laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, einkum 1. gr., svo og til ákvæða laga um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð nr. 42/1903, einkum 10. gr. Einnig vísar stefnandi til ákvæða laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. nr. 31/1990, einkum 24., 25. og 36. gr. laganna. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og 5. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990. Þá vísar stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991, en krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla þeirra laga. Um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísar stefnandi til ákvæða laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnandi hafnar því að hafa brotið gegn vörumerkjarétti stefnanda og krefst þess að lögbanni verði aflétt. Ekkert þeirra skilyrða sem sett er í 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann séu uppfyllt, sérstaklega með vísan til 3. mgr. lagaákvæðisins. Í 24. gr. l. nr. 31/1990 segir að lögbann megi leggja við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn. Stefnandi lagði fram lögbannsbeiðni sína 2. september 2013 en viðurkennir í henni að hann hafi vitað af starfsemi stefnda mánuðum saman. Í millitíðinni eða hinn 8. júlí 2013 hafi stefnandi gefið út stefnu þar sem hann gerði nánast sömu kröfur og í þessu lögbannsmáli. Með þessu hefur stefnandi sjálfur staðfest að skilyrðum 24. gr. l. nr. 31/1990 er ekki fullnægt til að leggja megi lögbann við því sem stefnandi gerir nú kröfu um. Vísað er til þess að réttur stefnanda sé óljós og einnig þess að 1. tl. 3. mgr. 24. gr. l. nr. 31/1990 tryggi rétt stefnanda fullkomlega. Með því að vita mánuðum saman af starfsemi stefnda, höfða svo venjulegt einkamál til þess að reyna að fá staðfestingu Héraðsdóms Reykjavíkur á því að starfsemi stefnda brjóti gegn meintum rétti stefnanda hafi hann staðfest þetta. Lögbann sé í eðli sínu bráðabirgðaaðgerð til að tryggja rétt sem annars færi forgörðum. Ef svo væri í þessu tilfelli hefði stefnandi að sjálfsögðu lagt fram lögbannsbeiðni sína tafarlaust þegar er honum varð starfsemi stefnda ljós. Stefnandi kvæðist ekki getað sannað tjón sitt með neinum gögnum, að svo stöddu, og sé stefnda því ómögulegt að sjá hvaða rétt verið sé að tryggja með þessari bráðabirgðaaðgerð. Í málinu sé deilt um rétt stefnda til að nota orðin Iceland Glacier til þess að lýsa vörum sínum, en áréttað sé að skrásett vörumerki stefnda er SNO. Stefndi noti síðan réttilega orðin Iceland glacier water til að lýsa vörunni. Stefndi noti þannig tvö orð, ÍSLAND sem sé það land sem stefndi hefur aðsetur sitt í og þar sem hann rekur framleiðslu sína og hitt orðið JÖKULL sem segi til um hvaðan stefndi fái hráefni til framleiðslu sinnar. Á þessum orðum getur stefnandi einfaldlega ekki öðlast einkarétt, hvort heldur þau eru sett fram á íslensku eða þýdd á önnur tungumál, s.s. ensku, Iceland Glacier eða spænsku Glaciar de Islandia. Í máli þessu sé annars vegar um að ræða meintan fyrri rétt stefnanda til vörumerkjanna ICELAND GLACIER, orðmerki annars vegar og orð- og myndmerki hins vegar. Skráning á orðmerkinu ICELAND GLACIER, sbr. skráning nr. 674/2008, er skráð fyrir ýmsar vörur í flokkum 3, 25, 30 og 32. Merkið sé hins vegar ekki skráð fyrir vatni í flokki 32. Skráning á orð- og myndmerkinu ICELAND GLACIER í lit, með ákveðinni stafagerð, sé eingöngu vernduð fyrir vörur í flokki 32 en þar sé að finna tilgreiningu á vatni, sbr. ölkeldu og lindarvatn. Til að unnt verði að meta hvort um brot sé að ræða verði að skoða í hverju einkaréttur stefnanda sé fólginn. Vísar stefnandi í þessu sambandi til bréfaskipta umsækjanda um þau vörumerki sem stefnandi ber fyrir sig og skráningaryfirvalda í umsóknarferli merkjanna. Þann 4. okt. 2007 hafi Einkaleyfastofa sent frá sér ákvörðun varðandi skráningarhæfi vörumerkisins ICELAND GLACIER (orðmerki) þar sem skráningu vörumerkisins ICELAND GLACIER (orðmerki), skv. umsókn nr. 2819/2007 var synjað að svo stöddu fyrir ís í flokki 30 og ölkelduvatn í flokki 32 með þeim rökstuðningi að orðin ICELAND GLACIER yrðu að teljast „lýsandi“, í skilningi 1. mgr. 13. gr. vörumerkjalaga fyrir ís í flokki 30 og ölkeldu- og lindarvatn í flokki 32 og fullnægi þar með ekki kröfum laganna um sérkenni. Jafnframt hafi skráningaryfirvöld lýst því yfir að það væri talið andstætt tilgangi vörumerkjalaganna að einstakir aðilar gætu með skráningu vörumerkis helgað sér orð, skammstafanir eða orðatiltæki sem væru mjög almenns eðlis. Þar sem engar athugasemdir hafi borist frá umsækjanda við ofangreindri ákvörðun Einkaleyfastofu hafi umsóknin verið felld úr gildi fyrir ís í flokki 30 og ölkeldu- og lindarvatn í flokki 32, með ákvörðun Einkaleyfastofu þann 7. mars 2008. Þá sé einnig tekið fram í ákvörðuninni að merkið verði hins vegar skráð í flokkum 3, 25 og 32 í bjór, gosdrykkjum og óáfengum drykkjum Sú meginregla gildi í vörumerkjarétti að ekki sé hægt að öðlast vörumerkjarétt á lýsandi eða almennum heitum. Meginregla þessi komi skýrt fram í 13. gr. laga um vörumerki nr. 45/1997, þar sem kveðið sé á um að það sé skilyrði skráningar á vörumerki að það sé til þess fallið að greina vörur eins aðila frá vörum annarra. Í þeim tilfellum þar sem um sé að ræða vörumerki sem samsett kunni að vera úr hlutum sem eru sérkennandi og hlutum sem ekki uppfylla skilyrði um sérkenni beri við túlkun á einkarétti þeim sem slíkar skráningar veita að horfa til 1. mgr. 15. gr. laga nr. 45/1997. Framangreint leiði af sér að ekki verði talið að einkaréttur stefnanda taki til orðanna ICELAND GLACIER þegar þau orð eru notuð sem vörumerki fyrir „vatn“. Þetta sé í samræmi við þá ákvörðun skráningaryfirvalda að taka vatn og aðrar sambærilegar vörur út úr vörulistanum í umsókninni fyrir orðmerkið ICELAND GLACIER. Við túlkun á einkaréttinum hvað varði ICELAND GLACIER sem orð- og myndmerki, þá sé það myndhluti merkjanna sem gefi sérkennið og sé það sem einkarétturinn nái til, sér í lagi fyrir vatn og aðrar vörur, sem slegið hefur verið föstu að orðin ICELAND GLACIER hafi ekki til að bera nægileg sérkenni fyrir. Til þess að ruglingshætta geti verið fyrir hendi þurfi að vera til staðar bæði merkjalíking sem og vöru og/eða þjónustulíking. Meta verði alla þessa þætti saman og það sem ráði úrslitum sé hvort heildarmynd merkjanna sé svo lík að ruglingi geti valdið. Við matið verði að gæta þess að ekki sé tekið mið af þeim þáttum í viðkomandi merkjum sem séu óskráningarhæfir einir og sér. Það sé sjónarmið hins almenna neytenda sem beri að hafa í huga við slíkt mat. Einkaréttur stefnanda til vörumerkis síns takmarkist því við orð- og myndmerkið ICELAND GLACIER í tengslum við vatn í flokki 32. Um sé að ræða stílfært merki í lit. Sérkenni merkjanna takmarkast við heildarmynd þeirra en ekki einstaka orðhluta þeirra. Engin ruglingshætta sé með vörumerki stefnanda (orð- og myndmerki) og vörumerki stefnda. Sé litið til síðari ml. ákvæðis 15. gr. a í lögum nr. 45/1997. megi sjá að grundvallaratriði er notkun. Geti stefnandi ekki sýnt fram á notkun, sé ekki um að ræða óréttmæta viðskiptahætti í skilningi laganna. Stefndi telji að sú staðreynd að stefnandi hefur ekki sýnt fram á notkun merkjanna varpi frekara ljósi á þann veika grunn sem stefnandi byggi mál sitt á. Stefnandi eigi aðeins orð- og myndmerkið ICELAND GLACIER skráð fyrir ölkeldu- og lindarvatn. Ef ekki tekst að sýna fram á notkun merkisins sl. 5 ár geti réttur stefnanda til auðkennis síns í tengslum við vatn verið mjög takmarkaður ef nokkur. Stefndi styður kröfur sínar við ákvæði laga um vörumerki nr. 45/1997, sérstaklega er vísað til 13. gr., 15. gr. og 25. gr. Þá er vísað til laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. nr. 31/1990, einkum 24. gr. Varðandi málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt af málsþóknun er vísað til ákvæða laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Einnig er vísað til þeirra lagaákvæða sem fram koma í málavöxtum og málsástæðum. IV. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota og hagnýta sér skráð vörumerki stefnanda ICELAND GLACIER, sbr. vörumerkjaskráningarnúmerið 674/2008 fyrir orðmerki og 1175/2007 fyrir orð- og myndmerki. Jafnframt er þess krafist að viðurkennd verði skylda stefnanda til að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfstöðvum og verslunum, allar vörur, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem vörumerki stefnandi kemur fram. Af kröfugerð stefnanda að öðru leyti og málatilbúnaði hans er ljóst að ætlun hans er að hin umkrafða viðurkenning nái til notkunar og hagnýtingar vörumerkisins í atvinnustarfsemi stefnanda, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Þá krefst stefnandi þess að staðfest verði með dómi lögbann Sýslumannsins í Reykjavík frá 1. nóvember 2013 við notkun og hagnýtingu á vörumerkinu. Réttarstefna til viðurkenningar á ofangreindum réttindum og til staðfestingar á lögbanninu var gefin út 5. nóvember 2013. Því er fullnægt skilyrðum 1. og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann um málshöfðun þessa, þ.e. að mál til viðurkenningar efnislegum réttindum stefnanda er höfðað samhliða kröfu hans um staðfestingu lögbanns. Með dómi í máli E-3003/2013 var stefndi sýknaður af kröfum stefnanda um að honum yrði með dómi bannað að nota í firmaheiti sínu vörumerki stefnanda ICELAND GLACIER, sbr. vöruskráningarmerki 1175/2007 og 674/2008 og að honum bæri innan tiltekins frests, að viðlögðum dagsektum, að afmá úr firmaheiti sínu vörumerki stefnanda. Eins og kröfugerð stefnanda er háttað í máli þessu lýtur úrlausn ekki að notkun stefnda á skráðum vörumerkjum stefnanda í firmanafni sínu. Umfjöllun stefnanda í stefnu er því að þessu leyti í ósamræmi við kröfugerð hans og fyrri málshöfðun. Stefnandi byggir á því notkun stefnda á vörumerkinu brjóti gegn rétti hans sem njóti vörumerkjaverndar. Ljóst sé að aðilar hafi með höndum sömu atvinnustarfsemi, þ.e framleiðslu, átöppun, sölu og útflutning á íslensku vatni. Notkun stefnda á vörumerkinu hafi í för með sér augljósa ruglingshætta en allt sé þetta skaðlegt fyrir atvinnurekstur stefnanda. Óumdeilt er að stefnandi eignaðist vörumerkin með framsali 9. apríl 2013 frá Iceland Glacier products ehf. og að vörumerkjaréttur hafi stofnast við skráningu í vörumerkjaskrá á árunum 2007 og 2008. Fyrir liggur að stefndi breytti firmanafni sínu á árinu 2013 í Iceland Glacier Wonders ehf. án þess að séð verði að stefnandi hafi gert athugasemdir við það þá. Stefndi byggir á því að vörumerkjavernd stefnanda afmarkist af skráningu í vörumerkjaskrá. Vörumerkjavernd orðmerkisins 674/2008 sé takmörkuð að því leyti að hún nái hvorki til íss eða ölkeldu- né lindarvatns. Fram kom í málflutningi lögmanns stefnanda að varast ætti að draga of víðtækar ályktanir af synjun Einkaleyfastofu 4. október 2007 á skráningu orðmerkisins. Skylda til að skrá vörumerki í ákveðna flokka var í lög leidd með vörumerkjalögum nr. 47/1968. Lögin voru endurskoðuð í heild og meðal veigamestu nýmæla vörumerkjalaga nr. 45/1997 voru ákvæði um alþjóðlega skráningu vörumerkja. Í II. kafla laganna er að finna ítarlegar reglur um skráningu vörumerkja og málsmeðferð en í 16. gr. laganna er kveðið á um að vörumerki skuli skrá í ákveðinn flokk eða ákveðna flokka vöru og þjónustu. Í 12. gr. laganna segir að umsókn um skráningu vörumerkis skuli skila skriflega til Einkaleyfastofunnar sem annist skráninguna og haldi vörumerkjaskrá. Í umsókn skuli m.a. tilgreina viðkomandi merki, með mynd ef við á, og fyrir hvaða vöru eða þjónustu merkið óskast skráð. Er þá vísað til flokkaskrár, sbr. auglýsingu nr. 100/2007. Eins og fram kemur í frumvarpi til laga nr. 45/1995 er skráning vörumerkja hér á landi byggð á Nice-samningnum um alþjóðlega flokkun vöru og þjónustu vegna skráningar vörumerkja, sem fylgt hefur verið um árabil. Samkvæmt sáttmálanum er allri vöru og þjónustu skipt í 42 flokka. Hver flokkur hefur síðan að geyma skylda vöru eða þjónustu. Fyrir liggur að á sínum tíma var skráningu orðmerkisins ICELAND GLACIER synjað fyrir ís í flokki 30 og ölkeldu- og lindarvatn í flokki 32. Eigandi merkjanna gerði hvorki athugasemdir við tilkynningu Einkaleyfastofu þess efnis né gerði reka að því að fá skráningunni hnekkt með öðrum hætti. Í athugasemdum í frumvarpi við 12. gr. laga nr. 45/1997, segir að umfang vörumerkjaréttar ráðist m.a. af vörumerkinu sjálfu og þeim vörum eða þjónustu sem óskað er skráningar fyrir. Þar sem skráning vörumerkis öðlast gildi frá og með umsóknardegi er ófrávíkjanleg krafa að umfang skráningarinnar sé ljós strax þegar umsókn er lögð inn. Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið liggur fyrir að vörumerkjaréttur stefnanda er takmarkaður hvað orðmerkið varðar. Er því ekki fallist á málsástæður hans um að með notkun stefnda á orðunum ICELAND GLACIER sé ruglingshætta til staðar enda á hann ekki vörumerki fyrir ís og ölkeldu- og lindarvatn í ofangreindum flokkum. Þegar af þessi ástæðu eru ekki efni til að fjalla um ætlað brot stefnda gegn lögum nr. 57/2005. Hvað orð- og myndmerki stefnanda nr. 1175/2007 varðar, liggur fyrir að það er skráð í flokk nr. 32 og er ölkeldu- og lindarvatn þar ekki undanskilið. Í staðfestri útskrift úr vörumerkjaskrá er að finna lýsingu á merkinu og útliti þess, sem er sérkennandi. Af þeim gögnum sem liggja frammi í málinu er merkið hins vegar ekki notað af stefnda í atvinnurekstri hans en í þessu sambandi verður að líta til heildarmyndar þess en ekki einstakra hluta, eins og fram kemur í athugasemdum við 4. gr. í frumvarpi til laga nr. 45/1997. Þá verður að telja að sjónlíking merkis stefnanda í samanburði við merkingar stefnda sé það sem einkum skiptir máli við mat á hættu á ruglingi en ekki þau orð sem í myndmerkinu standa. Ber jafnframt að líta til þess að orð- og myndmerkið hefur að geyma lýsandi orð en samkvæmt 15. gr. laga nr. 45/1997 nær vörumerkjaréttur sá, er menn öðlast við skráningu, ekki til þeirra hluta merkis sem ekki er heimilt að skrá eina sér. Með vísan til ofangreindra röksemda er jafnframt hafnað kröfu stefnanda um að viðurkennd verði skylda stefnda til að fjarlægja af heimasíðu sinni, starfstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem vörumerkin nr. 1175/2007 og 674/2008 koma fyrir. Að öllu ofangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að notkun stefnda á vörumerkjunum ICELAND GLACIER, með skráningarnúmerin 674/2008 og 1175/2007, feli ekki í sér brot á vörumerkjarétti stefnanda samkvæmt 4. gr. laga nr. 45/1997. Þar sem stefnandi hefur ekki fært sönnur fyrir því að hann eigi þann lögvarða rétt sem lögbann var lagt við röskun á, eru ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann. Ber því að fella úr gildi lögbannsgerð Sýslumannsins í Reykjavík sem tekin var fyrir á skrifstofu sýslumannsembættisins þann 29. október 2013 og lokið 1. nóvember 2013. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þykir hæfilegur 700.000 krónur og er þá tekið tillit til kostnaðar stefnanda af lögbannsmálinu. Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Iceland Glacier Wonders ehf., skal vera sýkn af þeirri kröfu stefnanda, Icelandic Water Holdings hf., að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota og hagnýta sér vörumerkin ICELAND GLACIER, orðmerki, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 674/2008 og ICELAND GLACIER, orð- og myndmerki, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 1175/2007. Stefndi skal vera sýkn af þeirri kröfu stefnanda að viðurkennd verði með dómi skylda stefnda til fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er þar sem vörumerki nr. 1175/2007 og 674/2008 koma fyrir. Felld er úr gildi lögbannsgerð Sýslumannsins í Reykjavík, nr. L-24/2013, sem tekin var fyrir á skrifstofu sýslumannsembættisins hinn 29. október 2013 og lokið var 1. nóvember 2013, þar sem lagt var bann við notkun og hagnýtingu stefnda á vörumerkjunum ICELAND GLACIER, orðmerki, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 674/2008 og ICELAND GLACIER, orð- og myndmerki, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 1175/2007. Felld úr úr gildi ákvörðun Sýslumannsins í Reykjavík við lögbannsgerðina um að stefndi skuli fjarlægja af heimasíðu sinni, starfsstöðvum og verslunum, allar vörur, merkingar, auglýsingar og tilkynningar í hvaða formi sem er, þar sem vörumerki nr. 1175/2007 og 674/2008 koma fyrir. Stefnandi greiði stefnda 700.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 821/2015
|
Lausafjárkaup Galli Beint tjón Óbeint tjón Tómlæti Skipting sakarefnis
|
Í málinu krafðist B ehf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu M ehf. vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna ætlaðra vanefnda M ehf. er rangur gír, sem ætlaður var í vélbát B ehf., var afhentur honum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af gögnum málsins, þar með töldum samskiptum málsaðila í aðdraganda að kaupunum og skýrslum vitna, yrði að leggja það á M ehf. að bera hallann af því að B ehf. hefði ekki fengið afhentan réttan gír í bát sinn sem hefði leitt til þess að ganghraði hans hefði orðið minni og hann ekki nýst sem skyldi við veiðar. Var lagt til grundvallar að ástæða þess að rangur gír hefði verið afhentur hefðu verið mistök eða vanræksla af hálfu starfsmanna sem M ehf. bæri ábyrgð á. Þá var ekki talið að B ehf. hefði glatað rétti til að bera fyrir sig gallann vegna tómlætis samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Var því fallist á kröfu B ehf. og lagt til grundvallar að skaðabótaábyrgðin tæki bæði til beins og óbeins tjóns, sbr. 1. mgr. og a. lið 3. mgr. 40. gr. sömu laga.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. desember 2015. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IStefndi höfðaði mál þetta fyrirhéraðsdómi á hendur áfrýjanda og gerði í stefnu eftirfarandi kröfur: Í fyrstalagi að staðfest yrði riftun hans 28. október 2014 á kaupsamningi við áfrýjandafrá því í júní 2013 um gír og öxulþétti sem ætlaðir voru í vélbát áfrýjanda, ElluÍS 119. Í öðru lagi að áfrýjandi endurgreiddi honum kaupverð lausafjármunannasem riftunarkrafan tók til. Í þriðja lagi krafðist hann skaðabóta að fjárhæð6.082.331 króna með tilgreindum vöxtum. Með hinum áfrýjaða dómi var kröfu umriftun og endurgreiðslu kaupverðs hafnað. Þar sem málinu hefur ekki veriðgagnáfrýjað kemur sú niðurstaða ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Við meðferð málsins í héraði lagðilögmaður stefnda fram bókun í þinghaldi 22. apríl 2015. Þar kom fram beiðnihans um skiptingu sakarefnis, sem fólst í því að fyrst yrði dæmt um tvær fyrrikröfurnar annars vegar og hins vegar um ,,bótaskyldu ... samkvæmt 3. liðdómkrafna“. Beiðnin var reist á 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Í bókuninni var hún skýrð svo að þar sem fram hafi komið mótmæli viðfjárhæð skaðabótakröfu stefnda fælist hagræði í því að einungis yrði að svostöddu dæmt um skaðabótaskyldu áfrýjanda í málinu. Í þinghaldi 18. maí 2015bókaði dómari að fallist væri á beiðni stefnda ,,eins og hún er fram sett.Verður sakarefni málsins skipt þannig að fyrst verður fjallað um riftun ogendurgreiðslu ... og að auki tekin afstaða til bótaskyldu ... óháð fjárhæðtjónsins.“Í héraðsdómi er látið hjá líða að getaþess að stefndi hafi í upphafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta að tilgreindrifjárhæð en sakarefninu síðar verið skipt á þann hátt sem að framan greinir. Ídóminum er skaðabótakröfunni lýst svo: ,,Ennfremur krefst stefnandi þess aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda.“Krafa stefnda um skaðabætur að fjárhæð6.082.331 króna var í stefnu reist á því að tjón hans vegna ætlaðra vanefndaáfrýjanda væri fjórþætt. Í fyrsta lagi vegna veiðitaps á makrílvertíð 2013,2.500.000 krónur, í öðru lagi vegna dráttar á því að hann kæmist ágrásleppuvertíð 2014, 1.790.000 krónur, í þriðja lagi vegna útlagðs kostnaðarvið niðursetningu á röngum gír, 363.262 krónur, og í fjórða lagi kostnaðar viðýmsar úrbætur þegar reynt var að bæta úr litlum ganghraða bátsins, sem síðarhafi komið í ljós að hafi orsakast af þeirri vanefnd áfrýjanda að afhendarangan gír í bátinn, 1.429.069 krónur.Það tjón, sem stefndi kveðst hafaorðið fyrir og hann telur að rakið verði til ætlaðra vanefnda áfrýjanda, erannars vegar óbeint tjón sem tilgreint var í tveimur fyrri kröfuliðunum, sbr.b. lið 2. mgr. 67. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Í síðari tveimur kröfuliðunumvar á hinn bóginn farið fram á bætur fyrir beint tjón sem fólst í útgjöldum ogréttmætum ráðstöfunum til þess að bæta úr, þegar söluhlutur reynist gallaður,sbr. 1. mgr. og a. lið 3. mgr. 67. gr. laganna. Samkvæmt 40. gr. sömu laga þarfað fullnægja mismunandi skilyrðum til þess að unnt sé að krefjast skaðabótafyrir beint tjón annars vegar og óbeint tjón hins vegar. Ábyrgð á beinu tjónier að meginstefnu hlutlæg, enda hafi hindrun sem fullnægir skilyrðum 1. mgr.40. gr., sbr. 27. gr., laga nr. 50/2000 ekki valdið því að til vanefnda kom.Skilyrði þess að unnt sé að knýja fram ábyrgð á óbeinu tjóni vegna galla ásöluhlut eru á hinn bóginn þau að gallann megi rekja til mistaka eða vanræksluseljanda eða að söluhlutur er ekki í samræmi við það, sem heitið var afseljanda, sbr. a. og b. liði 3. mgr. 40. gr. laganna.Í stefnu var krafist skaðabóta vegnafjártjóns, sem sundurliðað var eins og áður segir, án þess að því væri lýst meðhvaða hætti skilyrðum til þess að fá einstaka tjónsliði bætta væri fullnægt. Ígreinargerð áfrýjanda í héraði var því ekki teflt sérstaklega fram til varnarað ekki væru skilyrði til þess að bæta óbeint tjón. Að þessu er heldur ekkivikið í hinum áfrýjaða dómi. Verður því að skilja niðurstöðu héraðsdóms umviðurkenningu á skaðabótaábyrgð þannig að hún taki bæði til beins og óbeinstjóns stefnda, innan þeirra marka sem upphafleg krafa hans setur, án þess aðleyst hafi verið úr ágreiningi um fjárhæð tjónsins. IIStaðfest er sú niðurstaða héraðsdómsað af gögnum málsins, þar með töldum samskiptum málsaðila í aðdraganda aðkaupum á lausafé því sem um ræðir og skýrslum vitna, verði að leggja það ááfrýjanda að bera hallann af því að stefndi fékk ekki afhentan réttan gír í bátsinn, sem leiddi til þess að ganghraði hans varð minni og hann nýttist ekki semskyldi við veiðar. Verður lagt til grundvallar að ástæða þess að rangur gír varafhentur hafi verið mistök eða vanræksla af hálfu starfsmanna, sem áfrýjandiber ábyrgð á. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms aðviðurkennd sé skaðabótaábyrgð áfrýjanda á tjóni stefnda vegna gallans. Tekur súskaðabótaábyrgð bæði til beins og óbeins tjóns, sbr. 1. mgr. og a. lið 3. mgr.40. gr. laga nr. 50/2000.Lausaféð sem um ræðir var afhentstefnda í júní 2013. Lagt verður til grundvallar að það hafi verið sett í bátstefnda nokkru síðar. Áfrýjandi kveður menn á vegum stefnda hafa haft sambandvið sig í mars eða apríl 2014 vegna þess að báturinn hafi ekki gengið semskyldi. Lýsir starfsmaður áfrýjanda því í skýrslu sinni fyrir dómi að ákveðiðhafi verið að ganga úr skugga um hvort önnur atriði en gírinn væru orsökvandans. Menn hafi farið að skoða olíulagnir, athuga með túrbínuna í bátnum,skolvatnskæli og spíssa. Eftir að þessir þættir hefðu verið yfirfarnir án þessað ganghraðinn ykist hafi menn farið að huga að því að gírinn kynni að veraorsökin. Af reikningum sem taka til útlagðs kostnaðar stefnda vegnaframangreindra atriða verður ályktað að vinna við þetta hafi staðið fram í júlí2014 hið skemmsta. Stefndi sendi áfrýjanda bréf 30. júní 2014 þar sem hannkvartaði yfir gallanum og lýsti því í hverju hann væri fólginn. Riftun var lýstyfir 28. október sama ár.Í 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 erkveðið á um að kaupandi glati rétti sínum til þess að bera fyrir sig galla efhann tilkynnir ekki seljanda án ástæðulauss dráttar frá því að hann varð gallavar, eða mátti verða hans var, í hverju gallinn er fólginn. Þótt starfsmennstefnda kunni að hafa haft hugboð um það síðla árs 2013 að gírinn væri orsökþess að ganghraði bátsins var mun minni en átti að vera, varð þeim eftirítrekað samráð við starfsmann áfrýjanda ekki ljóst fyrr en í maí eða júní 2014í hverju gallinn var í raun fólginn. Samkvæmt þessu verður ekki talið aðstefndi hafi glatað rétti til að bera fyrir sig gallann vegna tómlætis. Með vísan til alls framangreindsverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Marás, vélar ehf., greiðistefnda, Birgisási ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22.september 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 26.ágúst síðastliðinn, er höfðað 2. desember 2014. Stefnandi er Birgisás ehf.,Ægisbraut 17, Búðardal. Stefndi er Marás vélar ehf.,Miðhrauni 13, Garðabæ. Endanlegar dómkröfur stefnandaeru að staðfest verði riftun sem stefnandi lýsti yfir í bréfi 28. október 2014á kaupum á gír af gerðinni ZF 85 IV 1,64, vörunúmer UTVBH, samkvæmt reikningi18. júní 2013. Þá krefst stefnandi þess að stefndi endurgreiði 790.000 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af 450.275 krónum frá 9.júlí 2013 til 4. september 2013, en af 790.000 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Ennfremur krefst stefnandi þess að viðurkennd verðiskaðabótaskylda stefnda. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu ogmálskostnaðar.I Stefnandi gerir út bátinn ElluÍS 119 með skipaskrárnúmerið 2568 sem hefur verið notaður til veiða á grásleppuog makríl, en einnig verið á strandveiðum. Báturinn er 3,68 brúttótonn og 6,72 metrará lengd, búinn 290 hestafla mótor af Yanmar-gerð. Í mars eða apríl 2013 hafðiBaldur Þórir Gíslason, sonur fyrirsvarsmanns stefnanda, samband við stefndavegna þess að gírinn í bátnum bilaði, en stefndi hefur um árabil veriðumboðsaðili Yanmar-véla. Þann 3. júní 2013 sendi Baldur starfsmanni stefnda,Hallgrími Hallgrímssyni, vélfræðingi, skriflega fyrirspurn og óskaði eftirupplýsingum um gírinn í bátnum. Fyrirspurn Baldurs var ekki svarað skriflega. Ágreiningur er á milli aðila umatvik málsins. Í stefnu er fullyrt að stefnandi hafi í fyrstu ætlað að pantagírinn sjálfur frá útlöndum en hætt við það, enda hafi hann ekki talið sig hafanægar upplýsingar um gírinn og fjöldi gíra gátu komið til greina fyrir bátinn.Því hafi stefnandi ákveðið að kaupa gír hjá stefnda. Hafi Baldur Þórir hringt íHallgrím og beðið hann að panta nýjan gír í bátinn. Hafi Hallgrímur spurt hannum skipaskrárnúmer bátsins til að geta flett honum upp og fengið upplýsingar umbátinn. Hafi Baldur Þórir spurt Hallgrím að því hvort hann ætti að finna númereða merkingar á gírnum en Hallgrímur hafi talið það óþarft þar sem hann hefðiallar nauðsynlegar upplýsingar. Síðar hafi Hallgrímur haft samband við BaldurÞóri og sagt honum að gír sem væri í bátnum væri handónýtt dót og að hann hafipantað annan gír sem væri alveg eins nema „númeri ofar“ sem væri sterkari. Björn Anton Einarsson settigírinn í bátinn. Í prufusiglingu að því verki loknu kom í ljós að báturinn gekkaðeins 7-8 mílur í stað 19-20 mílur. Björn Anton leitaði skýringa hjá Hallgrímiá orsökum þess að báturinn gekk ekki sem skyldi. Hafi í þeim samskiptum alltafverið útilokað að um rangan gír væri að ræða. Hafi Björn Anton spurt Hallgrímað því tvisvar hvort hlutföllin í gírnum væru þau sömu og í þeim gír sem var íbátnum og fengið þau svör að svo væri. Stefndi segir í greinargerðsinni að tilgangur þess að óska eftir upplýsingum frá stefnanda umskipaskrárnúmer bátsins hafi verið að athuga hvort stefnandi hafi áður áttviðskipti við stefnda vegna bátsins. Stefndi fullyrðir að Baldur Þórir hafióskað eftir því að stefndi pantaði fyrir stefnanda gír af tegundinni ZF íhlutföllunum 1,64:1 og hafi Baldur Þórir sérstaklega í því sambandi greintstefnda frá því að sams konar gír væri í bátnum, enda hafi stefnandi ekki haft neinarupplýsingar um það hvernig gír væri í bátnum. Hafi starfsmaður stefnda spurtBaldur Þóri hvort hann væri viss um að þetta væru rétt hlutföll, enda hafi hanntalið að gír í hlutföllunum 2,0:1 hentaði betur. Hafi Baldur Þórir fullyrt aðþetta væru rétt hlutföll, enda væri báturinn í vörslum stefnanda og hann íaðstöðu til að athuga hvaða gír væri í bátnum. Þá segir stefndi það hafa veriðí apríl eða maí 2014 sem Hallgrímur Hallgrímsson hafi verið í símasambandi viðBjörn Anton Einarsson vegna þess að báturinn hafi ekki gengið sem skyldi eftirað gírinn var kominn í bátinn. Í júní 2014 fann Björn AntonEinarsson merki af gamla gírnum í kjölsogi bátsins þar sem hlutföllin erutilgreind 2,0:1. Við samanburð á merkjum beggja gíranna hafi komið í ljós að hlutföllinvoru ekki þau sömu. Gírinn sem stefndi afhenti stefnanda er með hlutföllin1,64:1, en á reikningi stefnda fyrir gírnum eru tilgreind hlutföllin 2,0:1fyrir gírinn. Kaupverð gírsins var 790.000 krónur. Með bréfi 30. júní 2014 óskaðistefnandi eftir tillögu frá stefnda um lausn málsins. Stefnandi ítrekaðibeiðnina 14. júlí 2014. Með bréfi 28. október 2014 lýsti stefnandi yfir riftuná kaupum á gír af gerðinni ZF 85 IV 1,64, vörunúmeri UTVBH, samkvæmt reikningi18. júní 2013, og krafðist endurgreiðslu kaupverðsins og skaðabóta. Í bréfinuer tekið fram að báturinn liggi uppi á landi í Búðardal. Stefndi svaraði ekkifyrrnefndum bréfum stefnanda. II Stefnandi kveðst byggjariftunarkröfu sína á því að hinn seldi hlutur hafi verið haldinn verulegum gallaí skilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og samkvæmt almennum reglumkröfuréttarins. Gírinn sem stefnanda hafi verið seldur henti ekki í þeimtilgangi sem sambærilegur hlutur sé venjulega notaður til. Stefndi hafi vitaðeða mátt vita þegar kaupin hafi verið gerð í hvaða tilgangi hluturinn hentaði,enda hafi stefnandi byggt á sérþekkingu stefnda og hafi stefnandi haftsanngjarna ástæðu til að byggja á mati stefnda, enda sé stefndi meðsérfræðiþekkingu á þessu sviði og umboðsaðili fyrir Yanmar-vélar. Stefnandi bendi á að sé merkið ágírnum borið saman við það sem fram komi á reikningi útgefnum 18. júní 2013komi í ljós að samkvæmt reikningnum hafi stefndi selt stefnanda gír með réttumhlutföllum, það er 2,0:1. Á gírnum komi hins vegar fram að stefndi hafi seltstefnanda gír með hlutföllunum 1,64:1. Ljóst sé að báturinn geti aldrei gengiðeðlilega með þessum röngu hlutföllum. Stefndi hafi því afgreitt allt aðra vöruen hann hafi selt stefnanda samkvæmt reikningi. Því sé einfaldlega um að ræðaafhendingu á röngum hlut, enda hafi stefnandi engin not fyrir hina seldu vöruþar sem hún passi ekki í bátinn. Það sé hafið yfir vafa að slíkur söluhlutur séhaldinn galla í skilningi laganna, enda liggi fyrir að stefndi hafi afhentannan söluhlut en hann hafi selt og sá hlutur sem afhentur hafi verið hafiverið allt annars eðlis en sá sem seldur hafi verið. Þrátt fyrir það hafistefndi hafnað allri ábyrgð vegna málsins. Veiti þetta stefnanda rétt til þessað rifta kaupunum. Um það sé sérstaklega vísað til reglna laga um lausafjárkaupnr. 50/2000 sem fjalli um galla sem vanefndaúrræði, 17.-21. gr., 30. og 39. gr. Vegna galla á vörunni og í ljósiriftunarkröfu stefnanda sé þess krafist að stefndi endurgreiði stefnandakaupverð gírsins, 790.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi hafi greitt stefnda kaupverðið meðtveimur greiðslum, 450.275 krónur 9. júlí 2013 og eftirstöðvarnar 4. septembersama ár. Stefnandi kveðst hafa orðiðfyrir margvíslegu tjóni vegna galla á hinum selda hlut. Kveður stefnandi ekkivafa leika á því að stefndi beri fulla og óskoraða ábyrgð á tjóni stefnanda.Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á öllu því tjóni sem hafi orðið vegnagallans. Um sé að ræða veiðitap á makrílvertíðinni 2013; tjón vegna seinkunar ágrásleppuvertíð 2014; kostnað vegna niðursetningar á röngum gír og kostnað viðað yfirfara vél í þeim tilgangi að auka ganghraða bátsins. Markvisst hafi veriðfarið í gegnum atriði sem hafi getað valdið því að báturinn hafi ekki gengið áeðlilegum hraða eftir að starfsmaður stefnda hafi fullyrt að hlutföllin ígírnum væru rétt. Fyrst hafi verið talið að millikælir og túrbína gætu veriðóhrein og hafi þau verið þrifin og túrbínan gerð upp. Það hafi ekki skilaðárangri. Starfsmenn stefnda hafi gertmistök við pöntum á gírnum og selt stefnanda gír sem aldrei hafi getað virkaðsem skyldi. Það hafi valdið stefnanda umtalsverðu fjártjóni sem stefndi beribótaábyrgð á. Sé þess krafist að stefndi bæti stefnanda tjónið með dráttarvöxtumfrá kaupdegi 18. júní 2013 til greiðsludags. Hvað lagarök varðar vísarstefnandi til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga.Einnig meginreglna kröfuréttar um galla og vanefndarúrræði og meginreglnaskaðabótaréttar um bótaskyldu stefnda. Þá vísar stefnandi til 17., 21., 30.,39. og 40. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Krafa stefnanda umdráttarvexti er byggð á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkumIII. og IV. kafla. Krafan um málskostnað er reist á lögum nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. III Stefndi kveðst í fyrsta lagibyggja sýknukröfu sína á því að skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi þar semstefnandi hafi hvorki með riftunaryfirlýsingu 28. október 2014 né síðar boðisttil að afhenda stefnda hið selda lausafé gegn endurgreiðslu kaupverðsins.Meginregla íslensks réttar um riftun lýsi sér meðal annars í því, sbr. ákvæði64. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, að greiðslur sem inntar hafi veriðaf hendi skuli ganga til baka. Gírinn ZF 85 hafi verið afhentur stefnanda íjúní 2013, eða fyrir meira en tveimur árum. Stefndi hafi ekki vitneskju um þaðhvort gírinn sé enn í vörslu stefnanda eða hvernig ástand hans sé. Þá sé ljóstaf dómkröfum stefnanda að hann krefjist þess að stefndi endurgreiði tilteknafjárhæð, en hvergi sé þess getið hvernig fari um skil á hinu selda eða uppgjöriað öðru leyti sé gírinn bilaður, ónýtur eða glataður. Stefndi kveðst í öðru lagi reisasýknukröfu sína á því að gírinn sé ekki og hafi ekki verið haldinn galla ískilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup eða samkvæmt almennum reglumkröfuréttarins þannig að skilyrði riftunar séu fyrir hendi. Af hálfu stefnandasé því haldið fram að röng vara hafi verið afhent og því sé varan gölluð.Þessari fullyrðingu sé vísað á bug. Stefnandi hafi sérstaklega óskað eftir þvíað kaupa gírinn ZF 85 í hlutföllunum 1,64:1 og hafi engar sönnur verið færðarfram sem hnekki fullyrðingu stefnda um þetta. Stefnandi hafi ekki haft undirhöndum upplýsingar um hvers konar gír hafi verið í bátnum og hafi ekki verið íaðstöðu til að ganga úr skugga um tegundina eða afla annarra upplýsinga. Þarfyrir utan sé það venja í viðskiptum með lausafé sem þetta að seljendur þeirrafari ekki í sjálfstæða skoðun eða könnun á því hvort viðskiptavinur sé í reyndörugglega að panta rétta vöru. Báturinn hafi verið staðsettur í Búðardal í júní2013 þegar kaupin áttu sér stað og stefndi ekki í aðstöðu til að kanna hvortgírinn sem pantaður hafi verið hentaði til notkunar í bátnum eða ekki. Þessvegna sé ljóst að gírinn hafi ekki verið haldinn galla í skilningi 17. gr.,sbr. 18. gr., laga nr. 50/2000. Þá hafi stefndi ekki haft ástæðu til að ætlaannað en að upplýsingar þær sem stefnandi hafi gefið um gírinn hafi veriðréttar, enda sambærilegur gír notaður í mörgum bátum af sömu tegund og stærð.Stefndi hafi þannig fullnægt upplýsingaskyldu sinni að öllu leyti og því eigi1. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000 ekki við að því er varði stefnanda. Stefndi kveðst í þriðja lagibyggja sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi með tómlæti sínu glatað réttisínum til riftunar og/eða skaðabóta, sbr. ákvæði 32. gr. og 39. gr. laga nr.50/2000 um lausafjárkaup. Stefnandi hafi orðið þess var um leið og gírinn hafiverið settur í bátinn og hann prófaður í júlí 2013, eða mánuði eftir að hiðselda hafi verið afhent stefnanda, að hann hafi ekki gengið á eðlilegum hraða.Þá sé því haldið fram að starfsmaður stefnda hafi veitt ráðleggingar íkjölfarið um mögulegar orsakir þess að báturinn gekk ekki hraðar og sé í þvísambandi nefnt að starfsmaðurinn hafi meðal annars sagt að óhreinindi í túrbínuog millikæli gætu verið orsök þess að báturinn gengi ekki hraðar. Þessu sévísað á bug. Hið rétta sé að stefnandi hafi engin samskipti haft við stefndavegna bátsins fyrr en um vorið 2014. Í ljósi þessa sé fullvíst að stefnandihefði í samræmi við ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 átt að gera stefndaán ástæðulauss dráttar grein fyrir því að hann teldi að um galla væri að ræða íjúlí 2013 en ekki tæplega einu ári síðar eða um vorið 2014. Þá segi í 31. gr.laganna að eftir afhendingu söluhlutar skuli kaupandi, jafnskjótt og sanngjarnttækifæri gefst, rannsaka söluhlut á þann hátt sem góð venja stendur til. Í 2.mgr. 39. gr. segi að kaupandi geti ekki rift kaupum nema hann tilkynni seljandaum riftun án ástæðulauss dráttar frá því að hann fékk eða hefði átt að fávitneskju um gallann. Það gildi þó ekki hafi seljandi sýnt af sér vítavertgáleysi eða framferði hans stríði að öðru leyti gegn heiðarleika og trú.Stefnandi hefði mátt verða gallans var þegar hann hafi tekið við gírnum, endahafi verið áletrun á honum þar sem hlutföll gírsins komi fram. Stefnanda hefðimátt vera það ljóst þegar við afhendingu gírsins og hefði átt að tilkynnaseljanda án tafar um að rangur hlutur hafi verið afhentur, hafi sú veriðraunin. Í ljósi atvika málsins sé ljóst að réttur til riftunar og/eða skaðabótasé ekki fyrir hendi og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi mótmæli bótakröfustefnanda og krefst sýknu af henni. Byggt sé á getgátum um veiðitap og ekkifærðar fram sannanir fyrir því að orsakatengsl séu á milli hins meinta galla ogþess tjóns sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir. Þá sé ekki sýnt fram á aðætlað tjón sé sennileg afleiðing af ísetningu gírs í hlutföllunum 1,64:1 íbátinn. Stefndi byggir sýknukröfu sína ámeginreglum kröfu- og samningaréttar, lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup ogalmennum reglum skaðabótaréttar. Krafa stefnda um málskostnað er byggð á XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. IV Í máli þessu er ágreiningur umþað milli aðila hvort stefnandi hafi óskað eftir því við stefnda að hannpantaði gír í bátinn Ellu ÍS 119 í ákveðnum fyrirfram uppgefnum hlutföllum, þaðer hlutföllunum 1,64:1. Stefnandi heldur því fram að hann hafi ekki haftupplýsingar um hlutföllin í gírnum sem bilaði og hafi stefnanda skort þekkingutil þess að panta sjálfur gír í bátinn frá útlöndum. Því hafi hann taliðöruggara að leita til stefnda sem seljanda Yanmar-véla með það að panta gírinn.Hafi það verið gert án upplýsinga frá stefnanda um það hvaða hlutföll hafiverið í þeim gír sem bilaði í bátnum. Stefndi fullyrðir að stefnandi hafi óskaðeftir því að fá gír í bátinn í hlutföllunum 1,64:1. Styðst sú fullyrðing viðframburð starfsmanns stefnda fyrir dómi, vitnisins Hallgríms Hallgrímssonarvélfræðings, en fær hvorki stoð í málsgögnum né framburði annarra vitna. VitniðBaldur Þórir Gíslason, sem hringdi í Hallgrím til að panta nýjan gír í bátinn,bar fyrir dómi að hann hefði ekki nefnt nein hlutföll, enda hefði honum veriðókunnugt um hver þau væru, en að beiðni Hallgríms gefið honum uppskipaskrárnúmer bátsins, en ekki aðrar upplýsingar. Samkvæmt málsgögnum og framburðiaðila og vitna fyrir dómi liggur fyrir að gírinn í bátnum Ellu ÍS 119 bilaði ávormánuðum 2013 og að stefnandi pantaði nýjan gír í bátinn hjá stefnda.Reikningur fyrir gír af gerðinni ZF 85 IV með hlutföllunum 2,0:1 var gefinn út18. júní 2013. Ágreiningslaust er að stefndi afhenti stefnanda gír af sömu gerðen með hlutföllunum 1,64:1 og að sá gír hentaði ekki vélbúnaði bátsins, enda erupplýst í málinu að sterkari gír af sömu tegund, það er með hlutföllunum 2,0:1,var í bátnum fyrir bilunina. Af þessum ástæðum gekk báturinn 7-8 mílur í stað19-20. Að mati dómsins þykir nægilega í ljós leitt að rangur gír í bátnum séorsök þess að báturinn gekk ekki með réttum hætti. Eftir að gírinn hafði veriðsettur í bátinn og í ljós kom að báturinn gekk ekki sem skyldi voru gerðarýmsar tilraunir á vegum stefnanda, eftir ábendingum stefnda, til að aukaganghraða bátsins. Kom það fram í framburði vitnisins Björns Antons, sem kvaðsthafa haft samband við Hallgrím Hallgrímsson, starfsmann stefnda, sem benti þeimá að hreinsa túrbínu vélarinnar og spíssa. Það skilaði ekki árangri og svo fórað stefnandi lýsti því yfir með bréfi 28. október 2014 að kaupum á gírnum væririft. Í málinu krefst stefnandi þess að riftunin verði staðfest. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laganr. 50/2000 um lausafjárkaup er kaupanda heimilt að rifta kaupum á söluhlutreynist hann gallaður. Riftun er einhliða yfirlýsing samningsaðila um að hannmuni ekki inna sína greiðslu af hendi og leysir slík yfirlýsing jafnframtgagnaðila undan skyldu hans til að inna sína greiðslu af hendi. Hafi greiðslurfarið fram er meginreglan sú að skila ber þeim aftur, sbr. 64. gr. laga nr.50/2000. Í framburði Gísla KristjánsBaldurssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, fyrir dómi kom fram að stefnandi hefðinotað bátinn við grásleppuveiðar á Breiðafirði 2014, en útilokað hafi verið aðnota bátinn við veiðar á makríl vegna lítils ganghraða. Báturinn væri nústaðsettur í höfn sem héti Skarðsstöð. Spurður um það hvers vegna gírnum íbátnum hefði ekki verið skilað við riftunina sagði Gísli Kristján að ákveðiðhefði verið að nota bátinn til grásleppuveiða á Breiðafirði þrátt fyrir lítinnganghraða og væri gírinn ennþá í bátnum. Í framburði vitnisins Baldurs ÞórisGíslasonar kom fram að hefði gírinn verið tekinn úr bátnum og honum skilað tilstefnda hefði báturinn verið ónothæfur. Þess vegna hefði verið ákveðið að notabátinn eins og hann var, enda hefði fjárhagur stefnanda ekki leyft annað.Samkvæmt þessu liggur fyrir að stefnandi notaði bátinn þrátt fyrir riftunina oghefur ekki gert neinn reka að því að skila gírnum til stefnda þrátt fyrirriftunina. Það samrýmist ekki því að hann haldi til streitu kröfum sínum hérfyrir dómi sem byggðar eru á fyrrnefndri riftunaryfirlýsingu hans. Verðurstefndi því sýknaður af kröfu um að riftunin verði staðfest og kaupverðiðendurgreitt að viðbættum dráttarvöxtum. Stefnandi krefst þess einnig aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna tjóns sem stefnandi telur sighafa orðið fyrir vegna þess að stefndi hafi gert mistök við pöntun á gírnum ogselt stefnanda gír sem ekki gat virkað sem skyldi. Kröfuna byggir stefnandi áalmennum reglum skaðabótaréttarins. Bendir stefnandi á að hann hafi orðið fyrirveiðitapi á makrílvertíðinni 2013 og tjóni vegna seinkunar á grásleppuvertíð2014. Þá hafi stefnandi orðið fyrir tjóni vegna kostnaðar við að setja rangangír í bátinn og kostnaðar við að yfirfara vél í þeim tilgangi að auka ganghraðabátsins. Markvisst hafi verið farið í gegnum atriði sem hafi getað valdið þvíað báturinn hafi ekki gengið á eðlilegum hraða eftir að starfsmaður stefndahafi fullyrt að hlutföllin í gírnum væru rétt. Eru sjónarmið stefnanda um þettanánar rakin í kafla II að framan. Stefndi hafnar bótaskyldu og bendir meðalannars á að ekki hafi verið færðar fram sannanir fyrir því að orsakatengsl séuá milli ætlaðs galla og þess tjóns sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála er heimilt að leita viðurkenningardóms umkröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eðaefni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmunihefur verið skýrður svo að sá sem höfðar mál til viðurkenningar áskaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur fyrir því að hann hafi orðið fyrirtjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver séu tengsl þessvið atvik málsins. Svo sem fyrr segir er upplýst ímálinu að stefndi seldi og afhenti stefnanda rangan gír í bátinn Ellu ÍS. 119.Einnig er upplýst að Björn Anton Einarsson setti gírinn í bátinn og freistaðiþess í samráði við starfsmann stefnda, Hallgrím Hallgrímsson vélfræðing, aðauka ganghraða bátsins með gírnum með því að yfirfara vél bátsins áður en íljós kom að hlutföllin í hinum selda gír hentuðu ekki vélbúnaði bátsins. Meðalmálsgagna eru reikningar frá B. A. Einarssyni ehf., Tækni ehf. og VélaverkstæðiHillari ehf. fyrir kostnaði stefnanda af því að setja gírinn í bátinn og fyrirhreinsun á vélinni. Um er að ræða efni og vinnu. Fyrir liggur að stefnandihugðist nýta bátinn til strandveiða, þar á meðal til makríl- og grásleppuveiða.Fullyrðir stefnandi að hann hafi orðið fyrir veiðitapi á makríl 2013 sem nemiað lágmarki 25 tonnum af makríl vegna ganghraða bátsins. Enn fremur hafi hannmisst úr 13 daga af grásleppuvertíðinni 2014. Samkvæmt framburði Björns AntonsEinarssonar gekk báturinn 7-8 mílur með nýja gírnum í stað 19-20 mílna. Þálýsti vitnið samskiptum sínum við Hallgrím Hallgrímsson vélfræðing ogstarfsmann stefnda og ráðleggingum hans til úrbóta hægum ganghraða bátsins alltþar til í ljós kom í júnímánuði 2014 að hinn seldi gír var of lítinn fyrirvélbúnað bátsins. Í framburði vitnisins JóhannsÓlafs Ársælssonar, fyrrum starfsmanns Merkúr, kom fram að stefndi hefði keyptvéladeild Merkúr. Vitnið greindi frá því fyrir dómi að unnar hefðu verið skráryfir seldar bátavélar og hefði hver bátur haft sína möppu sem geymdi afrit aföllum gögnum um seldar vélar. Þessum upplýsingum var haldið til haga hjá Merkúrog voru til í fyrirtækinu þegar það var selt. Vitnið greindi frá því að Merkúrhefði selt vélina í Ellu ÍS 119 og að allar upplýsingar hefðu verið til staðarum þá sölu, þar á meðal um gírinn í bátnum. Við söluna hafi reksturinn verið ásama stað og allar upplýsingar skildar eftir og farið yfir til stefnda. Vitniðkvaðst hafa hætt hjá Merkúr 1. október 2006 við sölu fyrirtækisins. VitniðHrafn Sigurðsson vélfræðingur greindi frá því fyrir dómi að hann hefði starfaðhjá Merkúr frá 1999 til 2005 og síðar hjá stefnda eftir að stefndi hafði keyptsjávarútvegsdeild Merkúr. Vitnið kvaðst hafa selt vélbúnað í bátinn Ellu ÍS 119á árinu 2003, það er vél, gír og skrúfubúnað. Hafi hlutföllin í gírnum verið2,0:1. Vitnið bar að allar tæknilegar upplýsingar um hina seldu hluti hafiverið geymdar í pappaöskju í skjalaskáp. Þar hafi einnig verið afrit afreikningum yfir þær vörur sem fyrirtækið seldi í báta. Svo sem fram er komið þykirnægilega í ljós leitt að rangur gír sé orsökin fyrir því að báturinn Ella ÍS119 gekk ekki með réttum hætti. Þegar stefnandi pantaði gírinn hjá stefndamátti hann treysta því að stefndi hefði sem umboðsaðili Yanmar-véla allarnauðsynlegar upplýsingar um bátinn Ellu til þess að panta gír með réttumhlutföllum fyrir vél bátsins, eða hefði gefið stefnanda það til kynna meðskýrum hætti ef svo var ekki. Framburðir vitnanna Jóhanns Ólafs og Hrafns þykjarenna stoðum undir það að stefndi hafi haft í sínum fórum upplýsingar umhlutföllin í þeim gír sem var í bátnum og bilaði. Þótt ekki sé upplýst meðafgerandi hætti hvað varð til þess að stefndi afhenti stefnanda gír sem ekkihentaði bátnum, en skráði upplýsingar um gír í öðrum hlutföllum á útgefinn reikningfyrir gírnum þykir stefndi, með vísan til þess sem rakið hefur verið, verða aðbera hallan af því að stefnandi fékk ekki réttan gír afhendan og þá um leiðábyrgð á því að báturinn gat ekki komið stefnanda að fullum notum við veiðar. Ístefnu er rakið að stefnandi hafi orðið fyrir veiðitapi á makrílvertíð 2013vegna ganghraða bátsins. Hafi mun meiri tími farið í siglingar en minni tími íveiðar og því hafi sjósóknin verið mun minni. Þá hafi tafist að báturinn kæmistá grásleppuveiðar 2014 vegna tilrauna stefnanda til að finna bilun í bátnum oglaga. Hafi báturinn af þessum sökum verið þrettán dögum skemur á veiðum vegnaþessa. Þykir stefnandi hafa fært fyrir því viðhlítandi rök að hann hafi orðiðfyrir tjóni vegna þess að báturinn gekk ekki með réttum hætti með þann gír semstefndi seldi stefnanda í bátinn. Verður stefnandi með þessum hætti talinn hafaleitt fullnægjandi líkur að því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni og verður íljósi atvika málsins fallist á það með stefnanda að stefndi beri fulla ábyrgð áþví tjóni og er krafa hans um að skaðabótaskylda stefnda verði viðurkennd þvítekin til greina eins og í dómsorði segir. Með vísan til atvika málsins ogsamkvæmt 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt aðákveða að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveða upphéraðsdómararnir Jón Höskuldsson og Þorgeir Ingi Njálsson og Egill Guðmundssonvélfræðingur. D ó m s o r ð: Viðurkennd er skaðabótaskyldastefnda, Marás vélar ehf., á tjóni stefnanda, Birgisás ehf., vegna kaupa á gíraf gerðinni ZF 85 IV, vörunúmer UTVBH, í bátinn Ellu ÍS 119 í júní 2013. Að öðru leyti skal stefndi verasýkn af kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 62/2016
|
Kærumál Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
|
Kærumál. Ráðgefandi álit. EFTA-dómstóllinn.K ehf. krafðist þess að I ohf. yrði gert með beinni aðfarargerð að veita sér aðgang að tilteknum gögnum í samræmi við úrskurðarorð úrskurðarnefndar um upplýsingarmál. Undir rekstri málsins í héraði krafðist I ohf. þess að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á fjórum spurningum í þeim tilgangi að varpa nánara ljósi á samkeppnisþátt málsins. Talið var að álit EFTA-dómstólsins, á þeim atriðum sem I ohf. vildi að leitað yrði ráðgefandi álits um, hefði ekki þýðingu við úrlausn málsins. Var kröfu I ohf. því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. janúar 2016 enkærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 8. janúar 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leitaráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við málvarnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr.21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópskaefnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa hans verði tekintil greina. Varnaraðili krefst þess aðallega að kærusóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurðurverði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr.21/1994 segir að sé mál rekið fyrir héraðsdómstóli þar sem þurfi að takaafstöðu til skýringar á samningi um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum með honum,viðaukum við hann eða gerðum sem í viðaukunum sé getið, geti dómari í samræmivið 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls,kveðið upp úrskurð um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins umskýringu á því atriði málsins áður en málinu er ráðið til lykta. Samkvæmtþví breytir engu þótt spurningar semsóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt séu ekki að öllu leyti eins orðaðar ogþær spurningar sem hann setti fram í héraði, enda getur Hæstiréttur kveðið uppúrskurð eins og lýst er í 1. mgr. 1. gr. laga 21/1994 í máli sem fyrir honum errekið, sbr. 3. gr. laganna. Verður því frávísunarkröfu varnaraðila hafnað.Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar er fallist á að álitEFTA-dómstólsins á þeim atriðum, sem sóknaraðili vill að leitað verðiráðgefandi álits um, hafi ekki þýðingu við úrlausn máls varnaraðila á hendurhonum. Verður hinn kærði úrskurður þvístaðfestur.Sóknaraðila verður gertað greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Isavia ohf., greiðivarnaraðila, Kaffitári ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2016.Mál þetta, sem barst dóminum með aðfararbeiðni 23. september2015, var tekið til úrskurðar 15. desember sl. um kröfu varnaraðila hvort leitaskuli ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Sóknaraðili er Kaffitár ehf, kt.[...], Stapabraut 7, Reykjanesbæ og varnaraðili er Isavia ohf., kt.[...],Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík. Í málinu gerir sóknaraðili þærkröfur að úrskurðað verði að honum skuli með aðför veittur aðgangur að gögnum ívörslum varnaraðila í samræmi við úrskurðarorð úrskurðarnefndar um upplýsingamálí máli nr. 579/2015 frá 15. maí 2015. Sóknaraðili krefst þess jafnframt aðgerðin fari fram hið fyrsta, á ábyrgð sóknaraðila en á kostnað varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að kröfumsóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendisóknaraðila að mati réttarins, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Í þinghaldi 10. nóvember sl. hafðivarnaraðili uppi kröfu um að leitað skyldi ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins ímálinu. Sóknaraðili mótmælti beiðninni, hann krafðist þess að henni yrði hafnaðog fór munnlegur málflutningur um kröfuna fram 15. desember sl. Sóknaraðilikrafðist málskostnaðar úr hendi varnaraðila vegna þessa þáttar málsins envarnaraðili krafðist þess að tekið yrði tillit til greiðslu málskostnaðar viðendanlega úrlausn málsins.IMálavextirSóknaraðili, sem hefur rekstur te- og kaffivinnslu meðhendi, rekur sjö kaffihús á höfuðborgarsvæðinu og víðar í eigin nafni.Varnaraðili er opinbert hlutafélag sem stofnað var 1. maí 2010 með sameininguopinberu hlutafélaganna Flugstoða og Keflavíkurflugvallar. Varnaraðili annast meðal annars rekstur og uppbyggingu allraflugvalla á Íslandi. Hinn 19. mars 2014 efndi varnaraðili til samkeppnivegna verslunar- og veitingareksturs í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Varnaraðilikom fram sem væntanlegur leigusali þátttakenda. Samskipti um ferlið fóru öllfram á ensku en varnaraðili kynnti það undir nafninu „Commercial Opportunitiesat Keflavik Airport“. Samkeppnin skiptist í tvö stig en á fyrra stiginu, semnefndist „Request for Qualification“, skyldi kannað hvort þátttakenduruppfylltu þær kröfur um vörur, vörumerki, þekkingu, reynslu og fleira semvarnaraðili gerði til þátttöku í samkeppninni. Þeim sem uppfylltu þessar kröfurvar síðan boðið að taka þátt á seinna stigi samkeppninnar, sem nefndist„Request for Proposal“ og skila inn annars vegar tæknilegri og hins vegarfjárhagslegri tillögu. Sóknaraðili skilaði inn tvíþættumtillögum og komst í gegnum fyrra stig samkeppninnar. Þá var bæði tæknilegurhluti tillögu hans sem og fjárhagslegur hluti hennar metinn. Með bréfi 21.ágúst 2014 tilkynnti varnaraðili sóknaraðila að tillaga hans væri ekki fyrstivalkostur í samkeppninni. Með tölvupósti 29. ágúst 2014 óskaði sóknaraðilieftir frekari upplýsingum og gögnum, bæði um eigin tillögu og tillögur annarraþátttakenda. Þann 5. september 2014 sendi varnaraðili sóknaraðila útfyllteinkunnablöð vegna tilboðsins sem hinn síðarnefndi gerði. Þar komu frameinkunnir á bilinu einn til tíu vegna mismunandi matsþátta og voru einkunnirnarekki rökstuddar. Þá fékk sóknaraðili upplýsingar um hvar tillaga hans hefðifallið í röð þeirra sem tóku þátt í sömu flokkum samkeppninnar og hann sjálfur.Sóknaraðila var hvorki kynnt hverjir hinir þátttakendurnir væru né hvaðaeinkunnir þeir fengu. Með tölvupósti 16. september 2014óskaði sóknaraðili eftir frekari gögnum frá varnaraðila. Í fyrsta lagi óskaðisóknaraðili eftir því að honum yrðu afhent gögn sem rökstyddu nánareinkunnagjöf tilboðs sóknaraðila sjálfs. Í öðru lagi óskaði sóknaraðili eftirgögnum um það hverjir aðrir væru þátttakendur í samkeppninni, í þriðja lagieftir tillögum annarra bjóðenda og í fjórða lagi eftir gögnum um hvaðaeinkunnir önnur tilboð hefðu fengið. Með bréfi varnaraðila til sóknaraðila 22.september 2014 var beiðni þess síðarnefnda um fyrrnefnd gögn hafnað. Í ákvörðunvarnaraðila var vísað til 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 en það væri mathans að umbeðin gögn vörðuðu mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuniþátttakenda í samkeppninni. Hinn 1. október 2014 var sóknaraðila síðan tilkynntað ekki hefði verið gengið að tillögu hans í samkeppninni. Hinn 20. október 2014 kærðisóknaraðili afgreiðslu varnaraðila á beiðni sóknaraðila um aðgang að gögnumvarðandi áðurnefnda samkeppni til úrskurðarnefndar um upplýsingamál og leitaðinefndin í kjölfarið eftir sjónarmiðum aðila. Með úrskurði nefndarinnar í málinr. 579/2015 féllst hún á að varnaraðila bæri að afhenda sóknaraðila lista yfirþátttakendur í samkeppninni „Commercial Opportunities at Keflavik Airport“ semog lista yfir einkunnir þeirra. Þá var jafnframt kveðið á um að varnaraðilabæri að afhenda sóknaraðila tillögur og fylgigögn Lagardere Services, JoeÍsland ehf., IGS ehf., og SSP the Food Travel Experts í sömu samkeppni, aðundanskildum glærum nr. 59 til 88 í glærukynningu Lagardere Services seminnhéldu tæknilegan hluta tillögu fyrirtækisins. Varnaraðili óskaði eftirendurupptöku málsins hjá úrskurðarnefndinni á grundvelli 24. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 en til vara frestunar réttaráhrifa úrskurðarinssamkvæmt 24. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012. Með úrskurði nefndarinnar 31.júlí 2015 í máli nr. 586/2015 hafnaði hún bæði aðal- og varakröfu varnaraðilaþar sem lagaskilyrði fyrir kröfum hans voru ekki talin vera fyrir hendi.Sóknaraðili skoraði á varnaraðila að afhenda umbeðin gögn í samræmi viðniðurstöðu fyrrgreindra úrskurða nefndarinnar með bréfum dagsettum 7. ágúst og14. ágúst 2015. Með bréfi varnaraðila til sóknaraðila, dagsettu 17. ágúst 2015,lýsti varnaraðili því yfir að hann myndi ekki afhenda gögnin. Í kjölfar þessbeindi sóknaraðili kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur um aðgang að umræddumgögnum með beiðni um aðför sem barst dóminum 23. september sl. Í þessum þætti málsins er eingöngutil úrlausnar ágreiningur aðila er lýtur að því hvort afla skuli ráðgefandiálits EFTA-dómstólsins í málinu eður ei.IIMálsástæður og lagarök varnaraðilavegna kröfu um ráðgefandi álitVarnaraðili byggir kröfu sína um að aflað verði ráðgefandiálits EFTA-dómstólsins á 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 1. gr. laga nr.21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópskaefnahagssvæðið. Til stuðnings þeirri kröfu vísar varnaraðili til þess aðnauðsynlegt sé að leitað verði álits dómstólsins á því hvernig túlka beritilteknar réttarheimildir og að álit hans geti komið að miklu gagni við úrlausnmálsins. Fyrir hendi séu fjölmörg álitaefni sem lúti að túlkun, beitingu ogskilningi á allmörgum réttarheimildum EES-réttar og því sé héraðsdómi eflaustmikilvægt að fá túlkun EFTA-dómstólsins á þeim. Sem dæmi um slík álitaefni sé hvaðaþýðingu túlkun Framkvæmdastjórnar ESB og Evrópudómstólsins geti haft álandfræðilegri skilgreiningu flugvalla sem séu í samkeppni, einkum þegar í hluteigi flugvöllur eins og Keflavíkurflugvöllur sem flugfélög nýti mikið fyrirtengiflug. Varnaraðili haldi því fram að margir alþjóðaflugvellir keppi um hlutí heildarflugsamgöngum, þ.e. að meðtöldu tengiflugi, en í tengiflugum hafifarþegar viðkomu á fleiri en einum flugvelli og stundi þar verslun. Þá þurfi að taka afstöðu tilmarkaðsskilgreininga í tilviki starfsemi varnaraðila, eins og þeirrarmarkaðsskilgreiningar sem framkvæmd hafi verið í ákvörðun FramkvæmdastjórnarESB, COMP/M.4164 Ferrovial/Quebec/GIC/BAA frá 23. maí 2006 þar sem markaðurinnhafi verið greindur í þrennt, sbr. 10. mgr. ákvörðunar framkvæmdastjórnar ESB íFerrovial málinu frá 23. maí 2006. Að mati varnaraðila sé rétt að hafa hliðsjónaf þeim sjónarmiðum sem gildi í EB/EES-samkeppnisrétti um hugtakiðviðskiptaleyndarmál og því að undirréttur Evrópudómstólsins hafi skilgreinthugtakið viðskiptaleyndarmál með hliðsjón af þeim afleiðingum sem það hefði íför með sér fyrir viðkomandi fyrirtæki ef tilteknar upplýsingar yrðu gerðaropinberar. Æskilegt sé að EFTA-dómstóllinn taki afstöðu til þess hvort fyrirhendi sé viðskiptaleyndarmál í þessum skilningi samkvæmt regluEB/EES-samkeppnisréttar. Rekstraraðilar flugvalla áEES-svæðinu séu ýmist einkafyrirtæki eða opinber fyrirtæki eins og varnaraðili.Varnaraðili fullyrðir að ef hann þurfi að afhenda upplýsingar umframsamkeppnisaðila sína muni félagið ekki standa jafnfætis þeim á markaði. Íréttarheimildum EES-réttar sé að finna þau sjónarmið sem gildi um þessi efni íEB/EES-samkeppnisrétti. Varnaraðili heldur því meðal annars fram að sé honumómögulegt að nota sömu aðferðir og samkeppnisaðilar hans, hafi upplýsingalögskekkt mjög möguleika félagsins á þessum samkeppnismarkaði og standi félagið þáhöllum fæti gagnvart öðrum rekstraraðilum flugvalla og fríhafnarsvæða áEES-svæðinu. Þá telur varnaraðili að dómstóllinnþurfi að taka afstöðu til túlkunar 6. gr. tilskipunar 2003/6/EB sem hann vísartil í málatilbúnaði sínum sem og leiðbeiningarreglna Framkvæmdastjórnar ESB2011/C11/01, í tengslum við það hvaða upplýsingaskipti keppinauta teljistólögmæt, meðal annars um ólögmæti þess að skiptast á eða afhenda gögn sem eyðióvissu milli keppinauta um áætlanir og framtíðarhegðun á markaði. Upplýsingaskiptinþurfi ekki að vera gagnkvæm heldur geti einhliða afhending slíkra gagna raskaðsamkeppni og leitt til samstilltra aðgerða. Ákvæðin séu túlkuð þannig að meðþví að taka við upplýsingum keppinauta sinna taki fyrirtæki óhjákvæmilega miðaf þeim og lagi hegðun sína á markaði að þeim. Í þinghaldi 10. nóvember sl. lagðivarnaraðili fram eftirfarandi tillögur að spurningum sem leggja mætti fyrirEFTA-dómstólinn og rakti eftirfarandi álitaefni:. Varnaraðili vísar í málatilbúnaðisínum til 4. töluliðar 10. gr. upplýsingalaga sem heimilar að takmarka aðgangalmennings að gögnum þegar mikilvægir almannahagsmunir krefjist, enda hafi þauað geyma upplýsingar um viðskipti stofnana og fyrirtækja í eigu ríkis eðasveitarfélaga, að því leyti sem þau séu í samkeppni við aðra. Varnaraðiliheldur því meðal annars fram að undirréttur Evrópudómstólsins hafi skilgreinthugtakið viðskiptaleyndarmál með hliðsjón af þeim afleiðingum sem það hefði íför með sér fyrir viðkomandi fyrirtæki ef tilteknar upplýsingar yrðu gerðaropinberar. Af þessu tilefni er óskað álits EFTA-dómstólsins á: „a. Hvort félag eins og Isavia ohf.sem reki flugvöll eins og Keflavíkurflugvöll geti talist vera í samkeppni viðaðra flugvelli á Evrópska efnahagssvæðinu;b. Hvert sé inntak hugtaksins viðskiptaleyndarmálað EES rétti og að hvaða marki sé rétt að hafa hliðsjón af þeim sjónarmiðum semgildi að EES rétti um hugtakið viðskiptaleyndarmál við túlkun á 4. mgr. 10. gr.upplýsingalaga.“2. Félagið Lagardere Services séskráð á hlutabréfamarkað í Frakklandi og varnaraðili heldur því fram að meðúrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál hafi varnaraðila verið gert aðafhenda gögn varðandi framtíðar- og viðskiptaáætlanir Lagardere Services. Í 3.mgr. 6. gr. tilskipunar 2003/6/EB sé kveðið á um að aðildarríki skuli fara framá að hvenær sem útgefandi eða aðili fyrir hans hönd eða fyrir hans reikning,láti þriðja aðila í té innherjaupplýsingar og það sé eðlilegur liður í hansstarfi, starfsgrein eða hlutverki, eins og um geti í a-lið 3. gr., verði hannað birta upplýsingarnar í heild sinni, samtímis því að þær séu látnar þriðjaaðila í té þegar birtingin sé áformuð og tafarlaust þegar birtingin hafi ekkiverið áformuð. Þess sé óskað að dómstóllinn veiti Héraðsdómi Reykjavíkur „á þvíálit hvort rétt sé að túlka ákvæði tilskipunarinnar þannig að það takmarki réttaðila eins og Kaffitárs ehf. til að fá viðskiptaupplýsingar eins og það hugtaksé skilgreint í EES rétti“.3. Þá sé þess farið á leit viðdómstólinn að hann gefi „á því álit hvort LeiðbeiningarreglurFramkvæmdastjórnar ESB 2011/C11/01 sem Isavia ohf. vísar til í málatilbúnaðisínum geti haft áhrif á túlkun upplýsingalaga eða eftir atvikum skyldu Isaviaohf. til að afhenda sóknaraðila viðskiptaupplýsingar. Einkum og sér í lagi séóskað eftir því að dómstóllinn tjái sig um hvort upplýsingaskipti millikeppinauta geti verið ólögmæt á grundvelli leiðbeiningarreglnanna þar sem um séað ræða afhendingu gagna um áætlanir og framtíðarhegðun á markaði millikeppinauta.“Við munnlegan flutning um þennanþátt ágreinings aðila hafði varnaraðili útfært nánar tillögur sínar og lagðihann til að eftirfarandi spurningar yrðu lagðar fyrir EFTA-dómstólinn. Verðaþær þannig fram settar hafðar til hliðsjónar við úrlausn málsins. Spurningarnareru að mestu samhljóða við fyrri spurningar en rétt þykir að rekja þær hérorðrétt: Fyrsta spurningin lýtur að samkeppnimilli flugvalla og samkeppnishagsmunum varnaraðila til framtíðar litið og erhún að efni til sambærileg við spurningu 1a hér að framan auk viðbótar er lýturað samkeppnisreglum EES-samningsins og er hún svohljóðandi:„1. Telst félag eins og Isavia ohf.sem rekur millilandaflugvöll eins og Keflavíkurflugvöll í samkeppni við aðraflugvelli á Evrópska efnahagssvæðinu. Sé svo hafa samkeppnisreglurEES-samningsins áhrif á skyldu félagsins til að afhenda þátttakendum ísamkeppni um útleigu á verslunar- og veitingaþjónusturými í flugstöðinniviðskiptaupplýsingar sem þau afhentu félaginu vegna þátttökunnar ísamkeppninni.“Önnur spurningin lýtur að samkeppnimilli þátttakenda í samkeppninni, hún er að efni til sú sama og sett er fram íspurningu 3 hér að framan og er svohljóðandi:„2. Isavia ohf. vísar ímálatilbúnaði sínum til Leiðbeiningarreglna framkvæmdastjórnar ESB 2011/C11/01.Hafa leiðbeiningarreglurnar áhrif á skyldu félagsins til að afhendaþátttakendum í samkeppni um útleigu á verslunar- og veitingaþjónusturými íflugstöðinni viðskiptaupplýsingar sem þau afhentu félaginu vegna þátttökunnar ísamkeppninni. Sérstaklega er óskað eftir að dómstóllinn tjá sig um hvort upplýsingaskiptimilli keppinauta geti verið ólögmæt á grundvelli Leiðbeiningarreglnanna þar semum sé að ræða afhendingu gagna um áætlanir og framtíðarhegðun á markaði millikeppinauta.“Tillaga varnaraðila að þriðjuspurningunni lýtur að því hvort hægt sé að lesa inntak hugtaksinsviðskiptaleyndarmál út úr dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Hún er efnislegasamhljóða spurningu 1b hér að framan fyrir utan það að tekin hefur verið úttilvísun til 4. mgr. 10. gr. upplýsingalaga og er hún svohljóðandi:„3. Hvert er inntak hugtaksinsviðskiptaleyndarmál að EES-rétti og að hvaða marki er rétt að hafa hliðsjón afþeim sjónarmiðum sem gilda að EES-rétti um hugtakið viðskiptaleyndarmál viðtúlkun á skyldu félagsins til að afhenda þátttakendum í samkeppni um útleigu áverslunar- og veitingaþjónusturými í flugstöðinni viðskiptaupplýsingar sem þauafhentu félaginu vegna þátttökunnar í samkeppninni.“ Tillaga varnaraðila að fjórðaálitaefninu er að efni til sú sama og sett er fram í spurningu 2 hér að framan og er hún svohljóðandi:„4. Félagið Lagerdere Services erskráð á hlutabréfamarkað í Frakklandi og Isavia ohf. heldur því fram að meðúrskurði Úrskurðarnefndar upplýsingamála hafi Isavia ohf. verið gert að afhendagögn varðandir framtíðar- og viðskiptaáætlanir Lagardere Services. Í 3. mgr. 6.gr. tilskipunar 2003/6/EB er kveðið á um að aðildarríkin skuldi fara fram á aðhvenær sem útgefandi eða aðili fyrir hans hönd eða fyrir hans reikning læturþriðja aðila í té innherjaupplýsingar og það er eðlilegur liður í hans starfi,starfsgrein eða hlutverki, eins og um getur í a-lið 3. gr., verði hann að birtaupplýsingarnar í heild sinni, samtímis því að þær er látnar þriðja aðla í téþegar birtingin er áformuð og tafarlaust þegar birtingin hefur ekki veriðáformuð. Þess er óskað að dómstóllinn veiti Héraðsdómi Reykjavíkur á því álithvort rétt sé að túlka ákvæði tilskipunarinnar þannig að það takmarki réttaðila eins og Kaffitárs ehf. til að fá viðskiptaupplýsingar eins og það hugtaker skilgreint í EES-rétti.“Varnaraðili vísar til þess aðúrskurðarnefnd um upplýsingamál hafi ekkert skoðað eða metið ýmisgrundvallaratriði á sviði samkeppnisréttar og Evrópuréttar. Varnaraðili telurblasa við að um leið og gögnin komist í hendur sóknaraðila geti þau auðveldlegakomist í hendur samkeppnisaðila varnaraðila, þ.e. rekstrarfélaga annarraflugvalla í Evrópu. Markmið varnaraðila með samkeppni um útleigu á húsnæðinu íLeifsstöð sé að hámarka arðsemi húsnæðisins í þeim tilgangi að vera betur ístakk búinn til að keppa við samkeppnisaðila sína um flugfarþega. Gögn semtalin eru raska samkeppni geti samkvæmt ofangreindum leiðbeiningarreglumFramkvæmdastjórnarinnar m.a fjallað um verð, lista yfir viðskiptavini,framleiðslukostnað, magnupplýsingar, veltu og sölu, afkastagetu, eiginleika, markaðsáætlanir,áhættu, fjárfestingar, vöruþróun, tæknilegar upplýsingar og rannsóknar- ogþróunarferla og niðurstöður þeirra. Mjög mikið magn upplýsinga um framangreintsé að finna í þeim gögnum sem varnaraðila hafi verið gert að afhenda. Veruleghætta sé á því að afhending umræddra gagna muni bæði skerða verulegaviðskiptalega hagsmuni þeirra fyrirtækja sem í hlut eigi auk þess sem verulegarlíkur séu á því að afhending þeirra muni fela í sér brot á bannreglu 53. gr.EES-samningsins, sbr. 10. gr. samkeppnislaga, sbr. áðurnefndarleiðbeiningarreglur. Við slíku broti liggi þung stjórnsýsluviðurlög samkvæmt37. gr. samkeppnislaga. Varnaraðili heldur því fram að þarsem um flókið og sérhæft réttarsvið sé að ræða geri EES-samningurinn ráð fyrirað aflað sé álits EFTA-dómstólsins um túlkun ofangreindra réttarheimilda.IIIMálsástæður og lagarök sóknaraðilavegna kröfu um ráðgefandi álitSóknaraðili mótmælirþví að kröfur varnaraðila nái fram að ganga enda hafi það enga þýðingu fyrirúrlausn málsins að fá álit EFTA-dómstólsins. Bendirhann á að einkenni aðfararmála séu þau að verið sé að fullnusta réttindi og aðí þeim sé hröð málsmeðferð. Álitaefnið í þeim varði eingöngu það hvort heimildsé fyrir hendi til að þvinga fram tiltekin réttindi eður ei en ekki hverrétturinn sé. Ekki verði ráðið af lögunum að þau geri ráð fyrir að unnt sé aðafla ráðgefandi álits undir rekstri aðfararmála.Í lögumnr. 90/1989 sé útlistað hvernig aðfararbeiðni eigi að vera úr garði gerð, hvaðhenni eigi að fylgja og hvað teljist gildar aðfararheimildir en þ. á m. séúrskurður stjórnvalds, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. laganna, eins og um sédeilt í máli þessu, sem aðfararhæfur er eftir fyrirmælum 3. mgr. 23. gr. laganr. 140/2015. Enginn ágreiningur sé um að fyrirmæli laga nr. 90/1989 séuuppfyllt að þessu leyti.Þá sékveðið á um málsmeðferð í 13. kafla laganna sæki gerðarþoli þing og taki tilvarna. Öflun ráðgefandi álits sé í andstöðu við orðalag og tilgang laga nr.90/1989, sbr. 83. gr. þeirra. Ráðgefandi álit sé hvorki greinargerð málsaðilané sýnilegt sönnunargagn heldur lögskýringargagn. Þar að auki eigi öflunsönnunargagna að vera á höndum málsaðila. Engin heimild sé til að fresta málinutil að dómstóll geti aflað ráðgefandi álits eins og miðað sé við í 1. gr. laganr. 21/1994. Einungis eigi að veita skamman frest til að skila greinargerðum ogeftir það skuli málið sótt og varið munnlega. Næstu skref í málinu ættu því aðvera munnlegur flutningur þess.Þá bendir sóknaraðili á að heimildtil sönnunarfærslu sé takmörkuð samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/1989. Ekki sé gertráð fyrir dómkvaðningu matsmanna í málum af þessu tagi og óheimilt sé að takavitnaskýrslur, enda eigi réttur gerðarbeiðanda í slíkum málum að vera það skýrað hann verði ráðinn af framlögðum gögnum. Öflun álits EFTA-dómstólsins fariaugljóslega gegn markmiðum laganna bæði hvað varðar sönnunarfærslu og hraðamálsmeðferð.Samkvæmt 84. gr. laga nr. 90/1989gildi lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála einungis ef sérákvæði um málsmeðferðkoma ekki fram í lögunum. Ákvæði 83. gr. laganna sé slíkt sérákvæði sem kveði áum hraða málsmeðferð og takmarkaða sönnunarfærslu. Reglur um öflun ráðgefandi álits séað finna í lögum nr. 21/1994. Samkvæmt 1. gr. þeirra og leiðbeiningumEFTA-dómstólsins sjálfs þurfi beiðni að snúa að túlkun á EES-reglu þar semdómstóllinn hefur ekki vald til að túlka landslög viðkomandi ríkja. Þá verðidómstóllinn sem setur fram beiðnina að beita viðkomandi reglu EES-réttar í þvítiltekna máli sem hann hafi til meðferðar. Þetta leiði til þess að halda verðurlandsréttarreglum algerlega fyrir utan spurningar til EFTA-dómstólsins.Dómstóllinn veiti ekki álit á því hvernig reglur horfi við staðreyndum máls semrekið sé fyrir landsréttardómstólum. Þá verði að vera þörf fyrir öflunráðgefandi álits samkvæmt 1. gr. laganna og túlkun verður að hafa raunverulegaþýðingu fyrir réttarágreining aðila.Sóknaraðili telur því með vísan tilframangreinds að ráðgefandi álit sé sýnilega þýðingarlaust fyrir úrslit málsinsog skilyrði laga nr. 21/1994 fyrir öflun slíks álits ekki uppfyllt. Þá byggihvorki lög nr. 90/1989 né lög nr. 140/2012 á EES-rétti.Telji dómurinn allt að einu heimiltað afla ráðgefandi álits undir rekstri aðfararmáls telur sóknaraðili spurningarvarnaraðila eða tillögur hans að spurningum ekki tækar. Bendir sóknaraðili á aðvarnaraðili hafi raunar breytt tillögum sínum að spurningum sem hann lagði framí þinghaldi 10. nóvember sl. og lagt fram betrumbættar tillögur í þinghaldi viðflutning þessa ágreiningsefnis 15. desember sl. Sjónarmið sóknaraðila eigi þó viðað öllu leyti.Hvað varði það álitaefni hvortvarnaraðili geti talist í samkeppni við aðra flugvelli á Evrópskaefnahagssvæðinu eins og fram komi í spurningu 1 þá uppfylli hún ekki skilyrðilaga nr. 21/1994. Ekki sé nefnd sú EES-regla sem þarfnist skýringar. Spurninginsé mjög almenn og vísað almennt til samkeppnisreglna EES-samningsins.Varnaraðili geti auðveldlega fært rök fyrir því að hann sé í samkeppni viðþriðju aðila án aðkomu EFTA-dómstólsins, eins og hann geri raunar á bls. 9-12 ígreinargerð sinni, og dómurinn geti hæglega tekið afstöðu til þess án þess aðaflað sé ráðgefandi álits. Þá eigi sjónarmið um ólögmætt samráð, sem raunar séusett fram með mjög óljósum hætti af hálfu varnaraðila, ekki við í málinu semvarði afhendingu gagna til sóknaraðila en ekki til neinna annarra aðila hvað þásamkeppnisaðila varnaraðila. Spurningin sé þýðingarlaus. Þess utan kveðstsóknaraðili benda á að 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 taki ekki til þessþegar einn opinber aðili, eins og úrskurðarnefnd um upplýsingamál, skyldarannan opinberan aðila, eins og varnaraðila máls þessa, til að afhenda gögn.Gildissvið greinarinnar takmarkist við samráð „milli samkeppnisaðila“. Þábendir sóknaraðili á að nefndin hafi margoft skyldað útboðshaldara til aðafhenda þátttakendum í útboði gögn frá samkeppnisaðilum án þess að það verðitalið brjóta gegn 10. gr. laga nr. 44/2005. Auk þess sé það ítarlega útskýrt íúrskurðum nefndarinnar í máli þessu að samkeppnislög eigi ekki við. Hagsmunirsóknaraðila séu eingöngu þeir að geta gengið úr skugga um lögmætisamkeppnisferlisins eins og í öðrum sambærilegum málum. Hvað varði það álitaefni aðdómstóllinn gefi álit sitt á því hvort leiðbeiningarreglur FramkvæmdastjórnarESB 2011/C11/01 geti haft áhrif á túlkun upplýsingalaga og skyldu félagsins tilað afhenda umrædd gögn, eins og nánar komi fram í tillögu varnaraðila aðspurningu 2, bendir sóknaraðili á að þessi spurning uppfylli ekki skilyrði þessað aflað verði ráðgefandi álits þar sem leiðbeinandi reglur af þessu tagi eigiekki undir 1. gr. laga nr. 21/1994. Leiðbeiningarreglur Framkvæmdastjórnarinnarum túlkun frumheimilda séu ekki í meginmáli samningsins, ekki í viðauka viðhann eða í bókun við samninginn. Ekki sé um svokallaða „gerð“ að ræða sem getiðsé í viðaukum við samninginn. Þá sé ekki vísað til ákveðinna greinaleiðbeiningarreglnanna. Því sé óskýrt hvað sé beðið um og hvaða þýðingu þaðhafi. Auk þess sé ekki um upplýsingaskipti milli keppinauta að ræða þegar einnopinber aðili skyldi annan opinberan aðila til að afhenda þriðja aðla gögn. Þáséu aðilar máls þessa ekki keppinautar. Þá geti afhending gagna ekki veriðsamkeppnishamlandi heldur tryggi hún gagnsæi og jafnræði. Ekki sé hægt að lítasvo á að um ólögmætt samráð sé að ræða og sé sú hugmynd í raun gersamlegafráleit og afar langsótt.Hvað varði inntak hugtaksins„viðskiptaleyndarmál“ sem fram kom í tillögu varnaraðila að spurningu 3 bendirsóknaraðili á að ekki komi fram hvaða regla EES-réttar þarfnist skýringar aðþessu leyti heldur sé vísað almennt til EES-réttarins. Auk þess hafi hugtakiðenga þýðingu við úrlausn málsins. Að lokum bendir sóknaraðili á hvaðvarðar tillögu varnaraðila að spurningu 4, um hvort rétt sé að túlka a-lið 3.mgr. 6. gr. tilskipunar 2003/6/EB þannig að það takmarki rétt sóknaraðila tilað fá viðskiptaupplýsingar, eins og hugtakið sé skilgreint í EES-rétti, aðóþarfi sé að afla álits hvað þetta varðar þar sem ákvæðið takmarki ekki rétttil upplýsinga heldur rýmki hann. Umrædd tilskipun fjalli uminnherjaupplýsingar og markaðsmisnotkun og örðugt sé að sjá hvernig hún getiátt við í málinu. Að því marki sem reyna kynni á slík sjónarmið hafi þessarreglur verið innleiddar í lög um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 sem íslenskirdómstólar beiti og túlki ef á þurfi að halda.Með vísan til alls framangreindstelur sóknaraðili ljóst að hafna beri beiðni varnaraðila enda sé beiðnintilefnislaus og beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar.IVNiðurstaðaKrafa sóknaraðila í máli þessu er um afhendingu gagna úrhendi varnaraðila og er hún reist á úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamálfrá 15. maí 2015, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, þarsem segir að aðför megi gera til fullnustu kröfum samkvæmt úrskurðum yfirvaldasem aðfararhæfir eru samkvæmt fyrirmælum laga. Í úrskurðarorðinu segir orðrétt:„Isavia ohf. ber að afhenda Kaffitári ehf. lista yfir þátttakendur í sömusamkeppni [„Commercial Opportunities at Kaflavik Airport“] sem og lista yfireinkunnir þeirra. Isavia ohf. ber að afhenda Kaffitári ehf. tillögur og fylgigögnLagardere Services, Joe Ísland ehf., IGS ehf. og SSP the Food Travel Experts ísömu samkeppni að undanskildum glærum 59 til 88 í glærukynningu LagardereServices sem inniheldur tæknilegan hluta tillögu fyrirtækisins.“Krafa sóknaraðila er sem fyrr greinirreist á stjórnvaldsúrskurði sem er aðfararhæfur samkvæmt 3. mgr. 21. gr.upplýsingalaga og aðfararheimild, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr.90/1989. Í úrskurðinum er kveðið á um skyldu varnaraðila til að veitasóknaraðila aðgang að tilgreindum gögnum, sbr. 73. gr. síðarnefndra laga. Líturdómurinn svo á að af þessum sökum beini sóknaraðli aðfararbeiðni sinni tilhéraðsdóms eftir 1. tölulið 1. mgr. 11. gr. laganna en ekki með beiðni uminnsetningargerð samkvæmt 1. mgr. 78. gr. þeirra og fer um meðferð málsinseftir 13. kafla laganna, sbr. 2 mgr. 14. gr. þeirra.Varnaraðili hefur í aðfararmáliþessu teflt fram ýmsum málsástæðum er lúta að efnislegum annmörkum ástjórnvaldsúrskurðinum, sem varnaraðila er heimilt sbr. 60. gr.stjórnarskrárinnar, og gildi hans sem aðfararheimildar. Einn af þeim annmörkumer varnaraðili telur vera á umræddum úrskurði er að þar hafi ekki verið fjallaðefnislega um samkeppnishlið málsins og þýðingu þess fyrir bæði aðraþátttakendur í umræddri samkeppni og varnaraðila sjálfan að gögnin verði afhentsóknaraðila. Nefndin hafi þannig vikist undan því að taka afstöðu tilmikilvægra álitaefna á sviði samkeppnis- og Evrópuréttar. Hefur varnaraðili umþetta vísað til 2. mgr. 14. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 þess efnis aðaðgangur að gögnum eigi ekki við um gögn sem hafa að geyma upplýsingar ummikilvæga almannahagsmuni sem leynt eiga að fara samkvæmt 10. gr. laganna.Hefur varnaraðili nánar um þetta vísað til 4. töluliðar þeirrar lagagreinar umað heimilt sé að takmarka aðgang þegar um er að ræða viðskipti stofnana ogfyrirtækja í eigu ríkis eða sveitarfélaga að því leyti sem þau eru í samkeppnivið aðra. Varnaraðili hefur einnig vísað til þess að nefndin hefði átt að synjaum afhendingu gagnanna á grundvelli 3. mgr. 14. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012þar sem hagsmunir annarra af því að gögnin verði afhent vegi þyngra enhagsmunir sóknaraðila af því að fá gögnin. Undantekningarákvæði 3. mgr. 14. gr.áðurnefndra laga er svohljóðandi: „Heimilt er að takmarka aðgang aðila aðgögnum ef þau hafa jafnframt að geyma upplýsingar um einkamálefni annarra, endavegi þeir hagsmunir, sem mæla með því að upplýsingum sé haldið leyndum, þyngraen hagsmunir þess sem fer fram á aðgang að gögnum.“ Samkvæmt orðanna hljóðan erhér um að ræða heimild til að takmarka aðgang en ekki skyldu. Varnaraðili telurþann galla vera á úrskurði nefndarinnar að umrætt hagsmunamat hafi ekki veriðframkvæmt með tilliti til samkeppnissjónarmiða sem áskilið sé í ákvæðinu áðuren nefndin kvað upp úrskurð sinn. Hefur varnaraðili af þessum sökum sett framkröfu um að undir rekstri málsins verði aflað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsinsog gert tillögu að fjórum spurningum í þeim efnum er varpa eiga nánara ljósi ásamkeppnisþátt málsins. Því var mótmælt af hálfu sóknaraðila og er sá þátturmálsins einungis hér til úrlausnar. Varnaraðili setti upphaflega framtillögur að tilteknum spurningum í þinghaldi 10. nóvember sl. en útfærði þærsvo nánar með tillögum sem hann gerði grein fyrir við munnlegan flutningmálsins. Sóknaraðili taldi þetta eiga að leiða til þess að kröfu varnaraðilayrði hafnað. Dómurinn fellst ekki á það og bendir á að röksemdir sóknaraðilavegna fyrri spurninganna eigi jafnt við um síðari spurningar varnaraðila sem ummargt eru efnislega sambærilegar auk þess sem dómurinn getur sjálfur gerttillögu að spurningum telji hann það nauðsynlegt.Í 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflunálits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið(EES-samningsins) segir að ef mál er rekið fyrir héraðsdómstóli þar sem þurfiað taka afstöðu til skýringa á samningi um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum meðhonum, viðaukum við hann eða gerðum sem í viðaukunum sé getið, geti dómari ísamræmi við 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar ogdómstóls, kveðið upp úrskurð um að leitað verði ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um skýringu á því. Samkvæmt 34. gr. samnings EFTA-ríkjannahefur EFTA-dómstóllinn lögsögu til að gefa ráðgefandi álit varðandi túlkun áESS-samningnum.Við mat á því hvort skilyrði 1. gr.laga nr. 21/1994 séu uppfyllt er óhjákvæmilegt að dómari taki að einhverjuleyti afstöðu til þess hvaða þýðingu þær réttarheimildir sem tilgreindar eru í1. gr. eigi að hafa í málinu þrátt fyrir að úrlausnin feli ekki í sérniðurstöðu um efnisatriði máls. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar þarf aðliggja nægilega skýrt fyrir að skýring á ákvæðum EES-samningsins hafiraunverulega þýðingu fyrir úrslit málsins og að staðreyndir málsins ligginægilega skýrt fyrir til þess að til greina komi að leita álits. Þá verður,samkvæmt dómafordæmum, sú ályktun dregin af 34. gr. samnings milliEFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, svo og afEES-samningnum í heild, að dómari aðildarríkis skuli ekki óska eftir ráðgefandiáliti nema fyrir hendi sé réttlætanlegur vafi um túlkun reglnanna með hliðsjónaf fyrirliggjandi sakarefni.Í málinu hefur sóknaraðili á þvíbyggt að ekki sé unnt að afla ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins vegna þeirrartakmörkuðu sönnunarfærslu sem lög nr. 90/1989 heimila og málshraða sem einkennimál sem rekin eru samkvæmt ákvæðum þeirra laga. Dómurinn telur ekki unnt aðfallast á þessi sjónarmið og verður beiðninni ekki hafnað á þeim grundvelli aðálits verði ekki aflað undir rekstri máls sem rekið er eftir reglum laga nr.90/1989, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 489/2013 sem rekið var samkvæmtákvæðum laga nr. 90/1989.Þá hefur sóknaraðili bent á að tilþess að unnt sé að fallast á beiðni um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins verðiaðilar að byggja á EES-reglu í aðfararbeiðni og greinargerð, reglan verður aðvera leidd í innlendan rétt og á hana verður að reyna í í tilteknu dómsmáli.Í þessum ágreiningsþætti hefurvarnaraðili gert grein fyrir nokkrum álitaefnum og gert tillögu að fjórumspurningum, sem hann telur nauðsynlegt að leggja fyrir EFTA-dómstólinn þar semum flókið og sérhæft réttarsvið sé að ræða þar sem reyni á túlkunréttarheimilda sem séu hluti af EES-réttinum. Er spurningum þessum ogálitaefnum nánar lýst hér framar og sjónarmiðum beggja aðila hvað það varðar.Fyrsta spurningin lýtur að því hvortvarnaraðili sé í samkeppni við aðra millilandaflugvelli og hvaða áhrif„samkeppnisreglur EES-samningsins“ hafa á skyldu félagsins til að afhendaþátttakendum í umræddri samkeppni „viðskiptaupplýsingar“.Önnur spurningin lýtur að því hvortleiðbeiningarreglur Framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins 2011/C11/01 hafi áhrifá skyldu félagsins til afhendingar slíkra upplýsinga og hvort slíkupplýsingaskipti geti verið ólögmæt á grundvelli þessara leiðbeininga. Þriðja spurningin lýtur að inntaki hugtaksins„viðskiptaleyndarmál að EES-rétti“ og að hvaða marki sé rétt að hafa hliðsjónaf þeim sjónarmiðum sem gilda að EES-rétti um hugtakið eins og það komi fram ídómaframkvæmd Evrópuréttar við túlkun á skyldu félagsins til að afhenda umræddgögn. Að lokum lýtur fjórða spurningin aðtilskipun 2003/6/EB um innherjaviðskipti og markaðsmisnotkun og hvort rétt séað túlka ákvæði tilskipunarinnar svo að þau takmarki rétt aðila, eins ogsóknaraðila, til að fá viðskiptaupplýsingar eins og það hugtak er skilgreint íEES-rétti.Dómurinn tekur fram að í máli semþessu sem rekið er eftir ákvæðum laga nr. 90/1989 verði ekki kveðið á umógildingu úrskurðar stjórnvalds heldur eingöngu tekin afstaða til þess hvortúrskurðurinn geti talist gild aðfararheimild sbr. 5. tölulið 1. mgr. 1. gr.laga nr. 90/1989 og hvort aðför fari fram eða, eftir atvikum, hvort varhugavertverði talið að gerðin nái fram að ganga, sbr. 3. mgr. 83. gr. laganna.Málatilbúnað varnaraðila verður að skilja svo að hann telji úrskurðúrskurðarnefndarinnar háðan slíkum annmörkum að hann geti ekki talist gildaðfararheimild og því beri að hafna kröfu sóknaraðila.Eins og mál þetta liggur nú fyrirdóminum, eins og málið var lagt fyrir úrskurðarnefndina og úrskurðurnefndarinnar er að efni til verður ekki séð að svör EFTA-dómstólsins geti haftþýðingu við úrlausn málsins. Fyrir það fyrsta telur dómurinn unnt að leggjasjálfstætt mat á það, ef þörf krefur, hvort afhending umræddra gagna geti leitttil röskunar á eðlilegri samkeppni á grundvelli þeirra gagna sem liggja fyrir ímálinu og með beitingu þeirra lagareglna sem um þetta réttarsvið gilda eðahvort slíkt mat hafi yfirleitt þýðingu við úrlausn málsins. Brestur þvískilyrði samkvæmt 1. gr. laga nr. 21/1994 til að óskað verði eftir ráðgefandiáliti EFTA-dómstólsins í málinu hvað fyrstu spurninguna varðar. Dómurinn vekurathygli á því að íslenskir dómstólar fjalla um öll þau álitaefni sem á kann aðreyna í tengslum við samkeppnismál, eins og skilgreiningu markaða o.fl. aukatriða er leitt geta til röskunar á samkeppni, með hliðsjón af þeimdómafordæmum sem fallið hafa á sviði íslensks réttar og eftir atvikum á sviðiEvrópuréttar. Verður því ekki séð að efni séu til að verða við kröfuvarnaraðila hvað varðar spurningu 1 eins og henni er lýst hér að framan og erþessum þætti beiðninnar hafnað.Hvað varðar leiðbeiningarreglurFramkvæmdastjórnar ESB um upplýsingaskipti sem raskað geta samkeppni semvarnaraðili hefur vísað til og fjallað er um í annarri spurningu er til þess aðlíta að ekki verður séð að þær reglur geti fallið undir 1. gr. áðurnefndra laganr. 21/1994. Eru þær hvorki hluti meginmáls EES-samningsins, viðauka eða bókanavið hann né gerð sem getið er um í viðaukum við samninginn. Ekki getur þvíkomið til álita að leitað verði álits EFTA-dómstólsins á efnileiðbeiningarreglnanna einna og sér og er þessum þætti beiðninnar hafnað.Dómurinn bendir á að leiðbeiningar þessar varða beitingu reglna er innleiddarhafa verið í íslenskan rétt m.a. með 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 sem ásér efnislega samsvörun í 53. gr. EES-samningsins og 101. gr. stofnsáttmálansum starfshætti Evrópusambandsins. Eins og dómurinn hefur þegar bent á leiðirþað af 1. mgr. 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnuneftirlitsstofnunar og dómstóls, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994, aðhlutverk EFTA-dómstólsins er að skýra EES-samninginn en íslenskir dómstólarfara hins vegar með sönnunarfærslu um staðreyndir máls, skýringu innlendsréttar og beitingu EES-samningsins að íslenskum lögum. Hafa íslenskir dómstólarþví verið taldir til þess bærir að túlka og beita samkeppnisreglum sem upprunasinn eiga í evrópskum samkeppnisrétti. Hvað varðar það álitaefni semtíundað er í þriðju spurningunni og lýtur að hugtakinu viðskiptaleyndarmál oghvernig það hefur verið túlkað í dómafordæmum Evrópudómstólsins er til þess aðlíta að samkvæmt 3. gr. laga nr.2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skal skýra lög og reglur, að svo miklu leytisem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.Tekur slík lögskýring eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögumverði svo sem framast er unnt gefin merking, sem rúmast innan þeirra og næstkemst því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eiga á Evrópskaefnahagssvæðinu. Þá verður ekki séð með óyggjandi hætti að hugtakiðviðskiptaleyndarmál hafi þýðingu við úrlausn málsins eins og það álitaefni ersett fram í þriðju spurningunni en auk þess er þetta álitaefni sett fram afhálfu varnaraðila án þess að getið sé um það á hvaða reglu eða ákvæðiEES-réttar reyni sérstaklega. Er framsetning varnaraðila því að þessu leytióljós. Er þessum þætti beiðninnar hafnað.Að lokum hefur varnaraðili meðfjórðu spurningu óskað eftir því að beint verði spurningu til EFTA-dómstólsinsum túlkun 3. mgr. 6. gr. tilskipunar 2003/6/EB um innherjasvik ogmarkaðsmisnotkun og þýðingu þessa ákvæðis við afmörkun á rétti aðila eðatakmörkun á rétti aðila, eins og sóknaraðila, við að fá afhentar umræddarupplýsingar. Hvað þetta álitaefni varðar lítur dómurinn svo á að túlkun áhugtakinu innherjaupplýsingar geti trauðla haft þýðingu í málinu en að þvímarki sem svo kann að vera sé til þess að líta að ákvæði tilskipunar 2003/6/EBhafa verið innleidd í lög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og hefur því ekkiverið haldið fram í málinu að misræmi sé milli þeirra ákvæða er varnaraðilitiltekur í spurningunni og innlendrar löggjafar eða að vafi sé um túlkunþessara ákvæða. Verður ekki séð að þörf sé á áliti EFTA-dómstólsins hvað þettaálitaefni varðar og er þessum þætti beiðninnar hafnað.Það er því niðurstaða dómsins þegará allt er litið að, að því marki sem reyna kann á hvort á úrskurðinum séu þeirefnislegu annmarkar sem valdi því að hann geti ekki talist gild aðfararheimild,að ekki verði séð að þörf sé á að aflað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsinsundir rekstri málsins enda varpi það ekki skýrara ljósi á ágreiningsefni aðilaum afhendingu gagna.Rétt þykir að ákvörðun ummálskostnað í þessum þætti málsins bíði efnislegrar úrlausnar þess.Úrskurð þennan kvað upp HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari. Dómarinn tók við meðferð málsins 3. nóvember sl.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kröfu varnaraðila, Isavia ohf., umöflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, er hafnað.Ákvörðun um málskostnað bíðurefnislegrar úrlausnar málsins.
|
Mál nr. 173/2001
|
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Aðild Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Sóknaraðilar voru ekki taldir hafa sýnt fram á að þau hefðu neina lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið fyrir dómstólum hvort tiltekinn gígur væri nefndur Hverfell eða Hverfjall á landabréfum Landmælinga Íslands og þótti ákvæði 3. mgr 2. gr laga nr. 35/1953 með áorðnum breytingum ekki verða skýrt svo að samkvæmt því gæti hver átt sök sem vildi í málum vegna slíkra nafnsetninga, enda væru í 2. mgr sömu greinar sérstaklega taldir upp þeir, sem málsaðild gætu átt varðandi úrskurði örnefnanefndar, en um málsaðild væri þar að öðru leyti vísað til stjórnsýslulaga. Var því ekki talið að í umræddum ákvæðum fælist frávik frá almennum reglum um nauðsyn lögvarinna hagsmuna stefnanda til að honum væri unnt að fá dóm um kröfu. Var frávísunarúrskurður héraðsdóms því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. apríl 2001, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar úrlausnar. Þá krefjast þau þess að málskostnaðar í héraði verði felldur niður, en varnaraðili verði dæmdur til að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. I. Af gögnum málsins er ljóst að skiptar skoðanir um hvort hlíðbrattur gjóskugígur í landi jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi beri heitið Hverfell eða Hverfjall hafa lengi verið tilefni ágreinings um hvað gígurinn skuli nefndur á landabréfum, sem út eru gefin af Landmælingum Íslands. Leiddi þessi ágreiningur til þess að Landmælingar Íslands óskuðu 25. nóvember 1998 eftir úrskurði örnefnanefndar um hvort nafnanna bæri að nota á landabréfum stofnunarinnar. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði ákvað örnefnanefnd með úrskurði 12. maí 1999 að setja skyldi örnefnið Hverfjall á ný á landakort, sem gefin eru út á vegum Landmælinga Íslands eða með leyfi þeirra. Þessum úrskurði skutu 43 menn með stjórnsýslukæru til menntamálaráðherra, sem kvað upp úrskurð 20. desember 1999. Var framangreindur úrskurður örnefnanefndar staðfestur með þeirri breytingu að jafnframt skyldi setja á landabréfin innan sviga örnefnið Hverfell ásamt örnefninu Hverfjall. Mál það, sem vísað var frá dómi með hinum kærða úrskurði, höfðuðu sóknaraðilar 6. nóvember 2000 og kröfðust þess að framangreindur úrskurður menntamálaráðuneytisins yrði felldur úr gildi. Þá var þess og krafist „að úrskurðarorðinu verði breytt á þann veg að einungis skuli setja örnefnið Hverfell á öll landakort sem gefin eru út af Landmælingum Íslands eða með leyfi þeirra.“ II. Samkvæmt 2. mgr 2. gr laga nr. 35/1953 um bæjanöfn o.fl., eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 40/1998, úrskurðar örnefnanefnd um hvaða örnefni skuli sett á landabréf, sem gefin eru út á vegum Landmælinga Íslands eða með leyfi þeirrar stofnunar, sé ágreiningur eða álitamál um það efni. Geta þar átt málsaðild Landmælingar Íslands, aðrir kortagerðarmenn, Örnefnastofnun Íslands, landeigendur, sveitarstjórnir og hlutaðeigandi ráðuneyti, en um hana fer að öðru leyti að hætti stjórnsýslulaga. Úrskurðum nefndarinnar er unnt að skjóta til ráðherra. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skal í reglugerð, sem menntamálaráðherra setur, kveðið nánar á um starfsemi örnefnanefndar. Skulu þar meðal annars vera ákvæði um undirbúningsferli ákvarðana nefndarinnar um nafnsetningar á landabréf, þar á meðal um að örnefni, sem ágreiningur er um, skuli auglýst fyrir almenningi með hæfilegum fyrirvara þannig að hverjum, sem telur sig búa yfir vitneskju eða ábendingum, er að haldi geta komið, gefist færi á að kynna nefndinni álit sitt. Menntamálaráðherra hefur á grundvelli þessa ákvæðis sett reglugerð nr. 136/1999 um störf örnefnanefndar. Eru í 7. gr. hennar nánari fyrirmæli um úrskurði nefndarinnar um nafnsetningar á landakort og undirbúning þeirra. Í kæru til Hæstaréttar skýra sóknaraðilar tilgang sinn með málsókninni og hagsmuni sína af niðurstöðu málsins svo að þau eigi öll ættir að rekja til Mývatnssveitar. Beri þau mikla umhyggju fyrir örlögum sveitarinnar, jafnt örnefnum sem öðrum menningarverðmætum. Sé sá einn tilgangur með málsókninni „að tryggja, að eitt merkasta náttúruvætti sveitarinnar fái að halda því nafni, sem öll rök benda til, að sé upprunalegast, varðveitt er í elstu rituðum heimildum og lifað hefur góðu lífi í sveitinni til þessa dags.“ Það er skilyrði þess að dómstólar leysi úr sakarefni að máli skipti fyrir stöðu stefnanda að lögum að fá dóm um það. Sóknaraðilar hafa ekki sýnt fram á að þau hafi neina lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið fyrir dómstólum hvort umræddur gígur er nefndur Hverfell eða Hverfjall á landabréfum Landmælinga Íslands. Með 3. mgr 2. gr laga nr. 35/1953 með áorðnum breytingum og reglugerð settri á grundvelli hennar er almenningi tryggður réttur til að koma á framfæri við stjórnvald, sem leysir úr málum sem þessum, vitneskju sinni og ábendingum um þau örnefni, sem um er að ræða. Tilvitnað ákvæði verður hins vegar ekki skýrt svo að samkvæmt því geti hver átt sök sem vill í málum vegna slíkra nafnsetninga, enda eru í 2. mgr sömu greinar sérstaklega taldir upp þeir, sem málsaðild geta átt varðandi úrskurði örnefnanefndar, en um málsaðild er þar að öðru leyti vísað til stjórnsýslulaga. Felst því ekki í umræddum ákvæðum frávik frá almennum reglum um nauðsyn lögvarinna hagsmuna stefnanda til að honum sé unnt að fá dóm um kröfu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 534/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. október 2008 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hinn kærði úrskurður er byggður á því að varnaraðili sé grunaður um að eiga aðild að innflutningi fíkniefna sem komu til Seyðisfjarðar með farþegaskipinu Norrænu 2. september 2008. Munu fíkniefnin hafa fundist í bifreið manns sem lögregla handtók og sætir hann nú rannsókn vegna málsins. Það athugist að í hinum kærða úrskurði er sagt að efnin hafi fundist í bifreið „sem kærði hafi verið með“ og er þar sýnilega átt við manninn sem handtekinn var en ekki varnaraðila. Grunsemdir sóknaraðila um aðild varnaraðila að þessum innflutningi byggist á því að í fórum mannsins sem handtekinn var hafi fundist símanúmer varnaraðila, símanúmer móður hans í Þýskalandi sem og manns sem talinn er búa með henni. Þá hafi fundist á heimili varnaraðila pappírar þar sem nöfn móður hans og sambýlismanns hennar hafi verið að finna. Loks byggist grunur lögreglu á því að maðurinn sem handtekinn var 2. september 2008 hafi borið um að hafa komið til Íslands í apríl 2008 og hafi varnaraðili þá sótt hann til Seyðisfjarðar. Varnaraðili segist aldrei hafa ferðast innanlands á Íslandi út fyrir höfuðborgarsvæðið og segist ekki þekkja handtekna manninn. Segir hann hugsanlegt að þeir hafi hist á skemmtistað fyrr á árinu og skipst á símanúmerum eins og hann telur algengt að samlandar geri við slík tækifæri. Þá kveðst varnaraðili ekki þekkja manninn sem talinn er búa með móður hans og ekki heldur kannast við miðann sem fannst á heimili hans en taldi hugsanlegt að móðir hans hefði skilið hann þar eftir, þegar hún hafi verið í heimsókn hjá honum fyrr á árinu. Sóknaraðili hefur ekki með sakbendingu eða á annan hátt freistað þess að sanna að varnaraðili segi ósatt um kynni sín af manni þeim sem handtekinn var 2. september 2008 og segir að varnaraðili hafi sótt sig til Seyðisfjarðar í apríl 2008. Sóknaraðili hefur á hinn bóginn lagt fyrir Hæstarétt nýjar vitnaskýrslur um að varnaraðili þekki bæði handtekna manninn og þann mann sem sagður er búa með móður varnaraðila. Með þessum gögnum þykir sóknaraðili hafa leitt líkur að því að varnaraðili segi ósatt um þetta. Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 er það skilyrði gæsluvarðhalds að fram sé kominn rökstuddur grunur um að sakborningur hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Af gögnum málsins, og þá einkum nefndum framburðarskýrslum sem lagðar hafa verið fyrir Hæstarétt, verður fallist á með sóknaraðila að fram sé kominn rökstuddur grunur í skilningi lagaákvæðisins um aðild varnaraðila að innflutningi fíkniefnanna. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur árið 2008, þriðjudaginn 30. september, Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að úrskurðað verði að X, kt. [ ], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 7. október 2008, kl. 16.00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að þann 2. september sl. hafi þýski ríkisborgarinn Y verið handtekinn við komu til Íslands, Seyðisfjarðar, með farþegaskipinu Norrænu. Í bifreið sem kærði hafi verið með í Norrænu hafi fundist mikið magn fíkniefna, bæði amfetamín og hass, sbr. nánar í hjálögðum gögnum. Hafi lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu verið falin rannsókn málsins. Við handtöku hafi fundist í fórum Y, símanúmer sem reynist vera heimasímanúmer X. Einnig hafi fundist í fórum Y símanúmer móður X, sem býr í Þýskalandi og símanúmer Z, sem einnig býr í Þýskalandi og talið sé að búi með móður X. Þá hafi Y borið um að hafa áður komið til Íslands í apríl á þessu ári og hafi X þá sótt hann við komuna til landsins, til Seyðisfjarðar. Við leit á heimili X í gær hafi fundist pappírar þar sem hvoru tveggja sé að finna nöfn Z og móður X. X bar svo um í skýrslutöku hjá lögreglu að hann kannaðist ekkert við Y og kannaðist ekkert við ferð austur á land til að sækja hann í apríl á þessu ári. Þá kvaðst hann ekki kannast við áðurgreindan Z. Samkvæmt upplýsingum lögreglu þá voru Y og áðurgreindur Z saman í fangelsi í Ultsen í Þýskalandi og kynntust þar. Rannsókn lögreglu miðar að, að upplýsa um hver/hverjir eigi þau fíkniefni sem haldlögð hafi verið, hverjir stóðu að innflutningnum, fjármögnun og skipulagningu. Hafi við rannsóknina meðal annars verið leitað atbeina erlendra lögregluyfirvalda. Talið sé að X tengist innflutningi á greindum fíkniefnum með einhverjum hætti, en kanna þarf nánar ætlaða aðild hans. Rökstuddur grunur sé um aðild kærða að stórfelldu fíkniefnabroti. Nauðsynlegt sé talið að kærði sæti gæsluvarðhaldi vegna málsins, svo honum sé fyrirmunað að setja sig í samband við ætlaða vitorðsmenn sem ganga lausir og/eða þeir sett sig í samband við hann og/eða að kærði geti komið undan gögnum sem sönnunargildi hafa í málinu og hafi ekki verið haldlagðir. Þykir þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmuni málsins með því að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Rannsókn málsins sé umfangsmikil. Frekari gagnaöflun þarf að fara fram varðandi aðdraganda brotsins, skipulagningu og fjármögnun. Mikilvægt sé að lögregla geti nálgast þær upplýsingar á meðan kærði sætir gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Til rannsóknar sé ætlað brot á 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærði er undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu broti gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Er fallist á með lögreglu að brýnir hagsmunir séu fyrir því að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til rannsóknar, enda skilyrðum a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 uppfyllt. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna og áðurnefds a- liðar 1. mgr. 103. gr. um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, er krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu tekin til greina. Allan V. Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 7. október 2008, kl. 16.00.
|
Mál nr. 342/2010
|
Kærumál Niðurfelling máls Málskostnaður
|
B hf. höfðaði mál á hendur T en felldi málið niður. Krafa T um málskostnað var lögð í úrskurð dómara sem úrskurðaði að B hf. skyldi greiða T 94.125 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. T kærði þann úrskurð til Hæstaréttar. Var þar meðal annars litið til þess að krafa B hf. um niðurfellingu málsins kom fram eftir að T hafi skilað greinargerð í málinu, eftir að hafa fengið nokkrum sinnum frest í því skyni. Þá var tekið tillit til þess að B hf. höfðaði tvö samkynja mál á hendur T sem hlutu sömu meðferð og þetta mál. Þegar þessi atriði og umfang málsins voru virt var B hf. gert að greiða T 200.000 krónur í málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. maí 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um málskostnað í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem var fellt niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að „varnaraðili verði dæmdur til að greiða sóknaraðila hærri málskostnað en ákveðinn var í héraðsdómi og að skaðlausu fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað.“ Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila og krafðist 22.874.091 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. janúar 2009 til greiðsludags. Þá krafðist varnaraðili staðfestingar á veðrétti samkvæmt tryggingarbréfi. Málið var þingfest 4. nóvember 2009. Sóknaraðili lagði fram greinargerð 3. mars 2010 þar sem hann krafðist aðallega frávísunar málsins, til vara sýknu, en að því frágengnu lækkunar á fjárkröfu varnaraðila. Málið var tekið fyrir alls átta sinnum í héraði áður en varnaraðili krafðist á dómþingi 5. maí 2010 að það yrði fellt niður, en sóknaraðili málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. Krafa sóknaraðila um málskostnað í héraði er samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi samtals að fjárhæð 2.330.430 krónur. Hún er reiknuð út sem hlutfall af fjárhæð stefnukröfu með dráttarvöxtum til 5. maí 2010, eða 15% af 3.500.000 krónum en síðan 5% af 25.438.325 krónum. Þá er krafist 60.000 króna í svokallað grunngjald, auk 473.514 króna í virðisaukaskatt. Varnaraðili höfðaði tvö önnur samkynja mál á hendur sóknaraðila, sbr. hæstaréttarmálin nr. 343/2010 og 344/2010, en sömu lögmenn unnu fyrir aðila í þeim málum. Í kæru til Hæstaréttar vísar sóknaraðili einnig til tímagjalds lögmanns síns vegna útseldrar vinnu í þessum málum öllum, án þess að sundurgreina þann kostnað sérstaklega vegna hvers máls fyrir sig. Fram kemur að lögmaður hans hafi unnið við þessi mál „samtals a.m.k. 32 klst.“ Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma varnaraðila til greiðslu málskostnaðar. Við ákvörðun um fjárhæð hans verður meðal annars litið til þess að krafa varnaraðila um niðurfellingu máls kom fram eftir að sóknaraðili hafði skilað greinargerð í málinu, en í fyrrgreindum fjölda vinnustunda lögmanns hans við málin þrjú eru taldar tíu klukkustundir vegna þingsóknar til að fá fresti í þessu skyni. Þegar þessi atriði og umfang málsins eru virt verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar um niðurfellingu málsins skal vera óraskað. Varnaraðili, BYR hf., greiði sóknaraðila, Theodóri Marrow Kjartanssyni, 200.000 krónur í málskostnað í héraði og 75.000 krónur í kærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 18. maí 2010 Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 5. maí sl., er höfðað með birtingu stefnu 20. október 2009. Stefnandi er BYR hf., kt. 620410-0200, Borgartúni 18, Reykjavík, áður Byr sparisjóður, kt. 610269-2229, sama stað. Stefndi er Theodór Marrow Kjartansson, kt. 290742-4719, Marargrund 11, Garðabæ. Upphaflegar dómkröfur stefnanda voru þær að stefnda yrði gert að greiða 22.874.091 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. janúar 2009 til greiðsludags. Þá var þess krafist að stefnanda yrði heimilt að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Þá krafðist stefnandi þess að staðfestur yrði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi, útgefnu 10. ágúst 2007 að fjárhæð 110.900 GHF og 11.000.000 JPY, allsherjarveði, tryggðu upphaflega með 2. veðrétti í Hvassahrauni 16, Vogum, fasteignamatsnúmer 228-4762 og uppfærslurétti, en framangreint tryggingarbréf standi samkvæmt efni sínu til tryggingar efndum stefnda Theodórs Marrow Kjartanssonar gagnvart stefnanda. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Upphaflegar dómkröfur stefnda voru þær aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að stefndi yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi yrði í báðum tilvikum dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti. Til þrautavara var þess krafist að kröfur stefnanda yrðu lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Yrðu dómkröfur stefnanda teknar til greina var þess krafist til þrautaþrautavara að málskostnaður yrði felldur niður. Í þinghaldi hinn 5. maí síðastliðinn var þess krafist af hálfu stefnanda að málið yrði fellt niður. Af hálfu stefnda var krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Að svo búnu var málið tekið til úrskurðar um málskostnaðarkröfu stefnda og niðurfellingu málsins eftir að lögmenn málsaðila höfðu tjáð sig stuttlega um málskostnaðarkröfu stefnda. Samkvæmt yfirlýsingu Jóns Finnbogasonar framkvæmdastjóra Byrs hf., dags. 27. apríl 2010, sbr. dskj. nr. 10, var eignum og skuldum Byrs sparisjóðs, kt. 610269-2229, ráðstafað til Byrs hf., kt. 620410-0200, með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hinn 22. apríl 2010. Í yfirlýsingunni segir ennfremur að Byr hf. taki við aðild í öllum málum sem Byr sparisjóður hafi áður átt aðild að og tengist kröfum sparisjóðsins á hendur öðrum, nema annað sé sérstaklega tilkynnt. Gildi það jafnt við meðferð þeirra fyrir dómstólum, sýslumönnum eða öðrum stjórnvöldum. Með vísan til c-liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að fella mál þetta niður. Stefnandi greiði stefnda 94.125 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til tildæmds málskostnaðar í samkynja málum málsaðila nr. E-4608 og 4609/2009, sem þingfest voru sama dag og þetta mál og hafa einnig verið felld niður að kröfu stefnanda. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Mál þetta er fellt niður. Stefnandi, BYR hf., greiði stefnda, Theodór Marrow Kjartanssyni, 94.125 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 111/2004
|
Fjárdráttur Fjársvik Dráttur á máli Skilorð
|
V var ákærður fyrir fjárdrátt, með því að hafa dregið sér hlutabréf í fyrirtækinu D með því að setja það að handveði, eftir að hafa áður selt umrætt hlutabréf með rafrænum hætti. Þá var hann einnig ákærður fyrir fjársvik með því að hafa síðan blekkt fyrirtækið D til þess að ógilda hlutabréfið og ganga með því í fjárhagslega ábyrgð vegna þess og til þess að gefa út nýtt hlutabréf þess í stað. Hélt V því m.a. fram að ekki hefði verið um auðgunarásetning að ræða af hans hálfu. Talið var, að með handveðsetningu á hlut, sem V hafði áður selt og var því ekki í hans eigu, hafi V fengið lán sem bætti fjárhagsstöðu hans á þeim tíma. Hann hafi skapað sér lánstraust með veðsetningunni og því hafi verið um auðgun að ræða. Þá var talið sannað að V hefði með refsiverðum hætti blekkt fyrirtækið D til að ógilda umrætt hlutabréf og gefa út nýtt á grundvelli rangra upplýsinga frá V. Var hann dæmdur til að sæta fangelsi í níu mánuði. Sex mánuðir af refsingunni voru skilorðsbundnir og var við þá ákvörðun litið til dráttar á rannsókn málsins. Þá var V gert að greiða D skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 27. febrúar 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða og refsingu, sem verði þó að engu leyti skilorðsbundin. Jafnframt er krafist staðfestingar á greiðslu skaðabóta til Íslenskrar erfðagreiningar ehf. að fjárhæð 2.236.635 krónur, en dráttarvextir samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verði dæmdir frá 6. desember 2001 til greiðsludags. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Í málsvörn fyrir Hæstarétti hefur ákærði meðal annars bent á að ranghermt sé í niðurstöðu héraðsdóms um 1. lið ákæru að ekki hafi komið fram í umsókn hans 18. febrúar 2000 um erlent lán hjá Íslandsbanka hf. að það yrði tímabundið. Þótt rétt sé hjá ákærða að umsóknin beri með sér að hann hafi leitað eftir láni til 18 mánaða, fær það ekki breytt því að héraðsdómur verður staðfestur með vísan til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjandi greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Viktor Heiðdal Sveinsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2004. Mál þetta var höfðað með ákæru Ríkislögreglustjórans dagsettri 16. september 2003 á hendur Viktori Heiðdal Sveinssyni, kt. 070565-3589, Búðum Snæfellsnesi, „1. fyrir fjárdrátt, með því að hafa fimmtudaginn 17. febrúar 2000 í Reykjavík dregið sér hlutabréf í fyrirtækinu deCODE genetics Inc. númer B-4190, fyrir 2.300 hlutum, að verðmæti kr. 8.323.700, með því að setja það Íslandsbanka hf. að handveði, en ákærði hafði miðvikudaginn 12. janúar 2000 selt framangreint hlutabréf með rafrænum hætti til Verðbréfastofunnar hf., Suðurlandsbraut 18, Reykjavík, fyrir kr. 7.729,150. 2. fyrir fjársvik, með því að hafa mánudaginn 17. apríl 2000 blekkt fyrirtækið deCODE genetics Inc. til þess að ógilda framangreint hlutabréf númer B-4190, sem þann dag var að verðmæti um kr. 6.497.799 og ganga með því í fjárhagslega ábyrgð vegna þess og til þess að gefa út nýtt hlutabréf í þess stað með því að framvísa í símbréfi við hlutaskrá fyrirtækisins skjali sem ákærði hafði undirritað þar sem hann lýsti því yfir að hann væri eigandi hlutabréfsins og það væri glatað og fór fram á að fyrirtækið gæfi út nýtt hlutabréf í þess stað. Framangreint brot í lið 1 telst varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, en brotið í lið 2 við 248. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Íslensk erfðagreining ehf., kt. 691295-3549, kröfu um skaðabætur að fjárhæð kr 2.236.635, með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38,2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6. desember 2001 til greiðsludags.” Við þingfestingu málsins leiðrétti sækjandi krónutölu í 1. lið ákæru í 8.323.700 krónur án athugasemda. Af hálfu ákærða er krafist sýknu en til vara að honum verði ákveðin vægasta refsing sem lög leyfa. Skaðbótakröfu er mótmælt og krafist frávísunar hennar. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna úr ríkissjóði til handa skipuðum verjanda. Í kæru Íslenskrar erfðagreiningar ehf. vegna deCODE genetics Inc. dags. 6. desember 2001 er málsatvikum lýst á þann veg að ákærði hafi keypt 3.800 hluti í deCODE genetics Inc. þann 25. júní 1999 af Verðbréfastofunni og selt þann 8. október sama ár 1.300 hluti til Verðbréfastofunnar hf. Þann 12. janúar 2000 hafi ákærði selt þá 2.300 hluti sem eftir stóðu til Verðbréfastofunnar hf. Þann 26. janúar 2000 hefði hlutaskrá deCODE genetics Inc. sent hlutabréf nr. B-4190 fyrir 2.300 hlutum til ákærða. Á þessum tíma hefðu hlutabréf deCODE genetics Inc. ekki verið skráð í kauphöll, viðskipti með bréfin hefðu verið umfangsmikil á íslenskum verðbréfamarkaði og misjafnt var hve skjótt verðbréfafyrirtæki tilkynntu hlutaskrá deCODE genetics Inc. um viðskipti með bréfin. Útsending skírteinisins hefði því byggst á stöðu ákærða í hlutaskrá félagsins á þeim tíma, þar sem sala hans þann 12. janúar hafði þá ekki verið tilkynnt hlutaskrá. Hefði því hlutaskrá verið í góðri trú um að ákærði væri á þeim tíma réttur eigandi hlutanna enda hefði þá ekki annað verið tilkynnt. Ákærði setti framangreint hlutabréf að veði hjá Íslandsbanka hf. þann 17. febrúar 2000 til tryggingar á öllum skuldum og skuldbindingum hans við bankann. Eftir að hafa móttekið tilkynningu um framsal til Verðbréfastofunnar gekk hlutaskrá deCODE eftir því við ákærða að hann skilaði hlutabréfinu en ákærði tjáði hlutaskrá að hann hefði glatað því. Sendi hann hlutaskrá deCODE genetics Inc. yfirlýsingu þann 17. apríl 2000 þess efnis að hann ætti bréfin kvaðalaus, hann hefði glatað þeim og óskaði eftir því að bréfin yrðu ógilt og ný bréf gefin út í þeirra stað. Hlutabréfið, sem Íslandsbanki hf. hafði þá að veði, var því ógilt og tilsvarandi fjöldi hluta færður til eignar hjá Verðbréfastofunni hf. Í gögnum málsins kemur fram að Íslandsbanki hf. krafði þann 5. desember 2001 Íslenska erfðagreiningu ehf. um greiðslu á andvirði 2.300 hluta. Þann 6.desember 2001 greiddi Íslensk erfðagreining ehf. Íslandsbanka hf. tjón hans að fjárhæð 2.236.635. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitnis fyrir dóminum. Ákærði hefur neitað sök. Kvaðst ákærði kannast við undirritun sína undir framlagt skjal dags. 12. janúar 2000 þar sem fram kemur að 2.300 hlutir séu framseldir frá ákærða til Verðbréfastofunnar. Hins vegar kvaðst hann ekki muna eftir þessum viðskiptum enda væri langt síðan þetta var. Ákærði kvaðst ekki efast um skjölin, sem lægju frammi, en kvað þetta mál vera sér gleymt. Aðspurður um handveðsyfirlýsingu dags. 17. febrúar 2000 kvaðst ákærði kannast við undirritun sína undir skjalið en að hann myndi ekki eftir þessu sérstaklega enda hefði hann staðið í miklum viðskiptum á þessum tíma og verið með mörg hlutabréf og lán í gangi. Aðspurður kvaðst hann muna eftir að hafa tekið lán hjá Íslandsbanka á þessum tíma en mundi ekki hversu mörg þau hefðu verið. Aðspurður kannaðist hann við undirritun sína á framlagða umsókn um erlent lán hjá Íslandsbanka frá 18. febrúar 2000 þar sem fram kemur að trygging fyrir láninu er tilgreint handveð í hlutabréfi deCODE genetics Inc. Ákærði kvaðst muna eftir framlagðri yfirlýsingu sinni frá 17. apríl 2000 þar sem hann tilkynnir glataða 2.300 hluti í deCODE skv. skírteini nr. 4190. Kvaðst hann muna sérstaklega eftir þessu þar sem hann hefði ekki staðið í slíku á hverjum degi og að undanfari að útgáfu þessa skjals hefði verið töluverður. Aðspurður um skýringu á því hvers vegna hann tilkynnti sömu hluti glataða 17. apríl 2000 sem hann hafði sett að handveði 17. febrúar sama ár, kvaðst ákærði á þeim tíma hafa talið sig hafa glatað bréfunum. Hann hefði ekki haft bréfin í höndunum þegar hann seldi þau til Verðbréfastofunnar. Hann kvaðst ekki muna vel eftir atvikum þessa máls og ekki geta rifjað þau upp. Hann hefði verið í góðri trú þegar hann tilkynnti bréfin glötuð þar sem hann hefði ekki munað betur. Ákærði hefði farið að leita að bréfunum þegar deCODE innti hann eftir þeim og ekki fundið þau og því talið að þau væru glötuð. Ákærði kvaðst ekki hafa heyrt um að tjón hefði orðið vegna þessa máls fyrr en síðastliðið haust þegar hann var kallaður í yfirheyrslu til lögreglu þremur og hálfu ári eftir að þessir atburðir áttu sér stað. Kannaðist hann ekki við framlagðar kvittanir dags. 10. desember 2001 vegna fullnaðargreiðslu á yfirdrætti annars vegar og innborgunargreiðslu hins vegar. Kvaðst hann ekki á þessum tíma hafa munað hvaða veðsetningar stóðu að baki einstakra skuldbindinga. Þessar veðsetningar hefðu ekki borið á góma í viðræðum hans við Íslandsbanka á þessum tíma. Þá kannaðist ákærði ekki við að hafa verið í sambandi við deCODE vegna þessa. Taldi hann af og frá að verið gæti að hann hefði ekki svarað skilaboðum félagsins frá Tómasi Sigurðssyni lögfræðingi enda kvaðst ákærði hafa verið í sambandi við hann á árinu 2002 þegar hann sinnti erindum vegna hlutabréfa í eigu félaga síns. Aðspurður kvaðst ákærði ekkert hafa gert til bæta deCODE tjón það sem fyrirtækið hefði orðið fyrir. Hefði lögreglan útskýrt fyrir ákærða að þótt hann bætti fyrirtækinu tjónið hefði það ekki áhrif á sakamálið sjálft. Ákærði kvaðst á þessum tíma hafa verið í viðskiptum við Íslandsbanka sem og aðra banka. Kvað hann aðdraganda að handveðsyfirlýsingunni til Íslandsbanka hafa verið þann að á árinu 1999 hefði verið gott gengi hjá ákærða eins og yfirleitt í viðskiptalífinu. Í byrjun árs 2000 hefðu hins vegar verið komnar blikur á loft í íslensku efnahagslífi og bankinn farið að krefjast aukinna trygginga og minnkað útlán. Ákærði hefði sett hlutinn að handveði þar sem hann hefði þurft að bæta tryggingastöðuna hjá bankanum. Handveðsetningin hefði ekki átt að vera til að auka útlánin heldur til skuldbreytingar. Hann kvað lántökuna, sem hann sótti um 18. febrúar 2000, hafa verið hugsaða til að greiða upp vanskil en ekki til að auka ráðstöfunarfé hans. Hefði fjárhagur hans á þessum tíma verið ágætur og hefði verið hagnaður af þeim verðbréfaviðskiptum sem hann stóð í. Ákærði kvaðst á þeim tíma hafa stefnt að því að aflétta veðsetningunni. Hins vegar hefði farið að halla undan fæti hjá honum eftir þetta og versnandi efnahagsástand, lán sem brugðust og tap í öðrum rekstri ákærða hefði m.a. leitt til gjaldþrots hans um áramótin 2002-2003. Framburður ákærða var í meginatriðum á sama veg og í skýrslu hans hjá lögreglu. Tómas Sigurðsson, nú lögmaður hjá Íslandsbanka hf. en áður starfsmaður Íslenskrar erfðagreiningar ehf., kom fyrir dóminn sem vitni. Lýsti vitnið viðskiptum með hlutabréf í deCODE genetics Inc. Sagði hann að á árinu 1999 hefðu viðskipti með hlutabréf í deCODE verið mikil. Gefin hefðu verið út skilríki fyrir hlutunum en mikil brögð hefðu verið að því að bréfin skiluðu sér seint til hlutaskrár deCODE. Þá hefðu tilkynningar frá verðbréfafyrirtækjunum um sölu bréfanna skilað sér seint. Komið gat fyrir að þegar deCODE fékk tilkynningu um sölu hefði verið búið að selja bréfið aftur. Aðspurður um ógildingu á hlutabréfi ákærða í upphafi ársins 2000 kvað vitnið ákærða hafa haft samband við hlutaskrá deCODE og tilkynnt bréfið týnt í yfirlýsingu til félagsins. Hefði deCODE ekki orðið vart við þetta fyrr en B-deildarskírteinum var breytt í almenn hlutabréf í febrúar-mars 2001 í framhaldi af því að félagið var skráð á markað á árinu 2000. Kvaðst vitnið hafa sett skilaboð í tvígang í talhólf ákærða vegna þessa. Íslandsbanki hafði óskað eftir því að fá frumrit B-deildarskírteinis síns ógilt og þegar deCODE var krafið um andvirði bréfsins hefði félagið greitt Íslandsbanka og málið síðan verið kært til Ríkislögreglustjórans. Kannaðist vitnið við að ákærði hefði haft samband við hann vegna hlutabréfs vinar hans en það hefði verið eftir að mál ákærða var kært og þessu máli óviðkomandi. Með vísan til yfirlýsingar ákærða á framlögðu skjali nr. 9 þar sem ákærði ábyrgðist að halda deCODE skaðlausu vegna ógildingar bréfsins, var vitnið spurt að því hvort farið hefði verið fram á það við ákærða að hann bætti félaginu tjónið. Vitnið kvað það ekki hafa verið gert enda hefði komið í ljós að gert hefði verið árangurslaust fjárnám hjá ákærða. Kvaðst vitnið ekki hafa náð sambandi við ákærða til að leita skýringa. Aðspurt kvað vitnið ekki vera gengið út frá íslenskum ógildingarreglum í yfirlýsingunni á skjali nr. 9. Skýrsla vitnisins var í öllum meginatriðum í samræmi við skýrslu hans hjá lögreglu. Niðurstaða. Um 1. ákærulið. Ákærði hefur viðurkennt að hafa þann 17. febrúar 2000 sett Íslandsbanka hf. að handveði hlutabréf sitt í fyrirtækinu deCODE genetics Inc. nr. B-4190 fyrir 2.300 hlutum að verðmæti 8.323.700 eftir að hafa 12. janúar 2000 selt sama hlutabréf til Verðbréfastofunnar hf. með rafrænum hætti fyrir 7.729,150 krónur. Ákærði hefur borið fyrir sig gáleysi þar sem hann hafi ekki munað eftir að hafa selt hlutinn til Verðbréfastofunnar þegar hann setti hann að handveði til Íslandsbanka. Dómurinn telur þessa skýringu ákærða ekki trúverðuga enda ekkert fram komið í málinu sem rennir stoðum undir hana. Þá byggir ákærði sýknukröfu sína á því að handveðsetningin hafi ekki verið gerð í hagnaðarskyni heldur einvörðungu til þess að fá lán til skuldbreytinga en skuldbreyting sé ekki auðgun í skilningi 247. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefði það frá upphafi verið ætlun ákærða að greiða erlenda lánið upp árið 2001 og létta veðsetningunni af hlutnum. Gögn málsins sýna að ákærði sótti um erlent lán til Íslandsbanka 18. febrúar 2000, þ.e. daginn eftir að hann setti hlutinn að handveði til bankans. Í lánsumsókninni kemur fram að til tryggingar láninu standi handveð í hlutabréfi deCODE genetics Inc. en hins vegar kemur ekki fram í umsókninni að lánið verði tímabundið. Með handveðsetningu á hlut, sem ákærði hafði áður selt og var því ekki í hans eigu, fékk ákærði lán sem bætti fjárhagsstöðu hans á þeim tíma. Ákærði aflaði sér lánstrausts með veðsetningunni og því var um auðgun að ræða. Með vísan til framanritaðs þykir hafið yfir vafa að ákærði hafi með handveðsetningunni gerst sekur um fjárdrátt skv. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eins og honum er gefið að sök í ákæru. Verður hann því sakfelldur eins og krafist er. Um 2. ákærulið. Ákærði hefur játað að hafa mánudaginn 17. apríl 2000 óskað eftir því við fyrirtækið deCODE genetics Inc. að það ógilti framangreint hlutabréf nr. B-4190, sem þann dag var að verðmæti um 6.497.799 krónur, og til þess að gefa út nýtt hlutabréf í þess stað með því að framvísa skjali sem ákærði hafði undirritað þar sem hann lýsti því yfir að hann væri eigandi hlutabréfsins og að það væri glatað og farið fram á að fyrirtækið gæfi út nýtt hlutabréf í þess stað. Ákærði hefur borið fyrir sig gáleysi en hann hafi ekki munað eftir sölu hlutarins til Verðbréfastofunnar þegar hann óskaði eftir ógildingu hlutabréfsins og því verið í góðri trú. Hann hafi því ekki vísvitandi blekkt deCODE til að ógilda bréfið. Í yfirlýsingu sinni 17. apríl 2000 upplýsti ákærði deCODE um að hann ætti umrætt hlutabréf og að hann hefði glatað því en hvort tveggja var rangt. Með hinum röngu fullyrðingum fékk ákærði fyrirtækið til þess að ógilda bréfið og gefa út nýtt í staðinn. Framburður ákærða um gleymsku sína varðandi sölu á hlutnum til Verbréfastofunnar þykir ekki trúlegur enda um að ræða viðskipti með mikil verðmæti sem höndlað var með á stuttu tímabili. Með vísan til gagna málsins verður að telja sannað að ákærði hafi með refsiverðum hætti blekkt fyrirtækið deCODE til að ógilda hlutabréfið og gefa út nýtt bréf á grundvelli rangra upplýsinga frá ákærða. Þegar litið er til framanritaðs þykir hafið yfir vafa að ákærði hafi gerst sekur um fjársvik skv. 248. gr. almennra hegningarlaga eins og honum er gefið að sök í ákæru. Verður hann því sakfelldur eins og krafist er. Bótakrafa. Íslensk erfðagreining ehf. gerir kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 2.236.635 krónur með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. desember 2001 til greiðsludags. Skaðabótakröfu sína byggir fyrirtækið á því að það hafi greitt Íslandsbanka hf. framangreinda fjárhæð 6. desember 2001 vegna fjársvika ákærða og vísar til gagna málsins því til sönnunar. Ljóst er af gögnum málsins að Íslensk erfðagreining ehf. hefur orðið fyrir tjóni vegna fjársvikabrots ákærði sem hann er nú sakfelldur fyrir. Nemur tjón fyrirtækisins þeirri fjárhæð sem krafa er gerð um. Ber ákærða að bæta fyrirtækinu tjónið og greiða því 2.236.635 krónur í skaðabætur með dráttarvöxtum eins og nánar er tilgreint í dómsorði. Refsing. Ákærði hefur nokkrum sinnum hlotið dóma vegna umferðarlagabrota sem koma ekki til nánari skoðunar í þessu máli. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði sýndi af sér einbeittan brotavilja þegar hann framdi brot sín enda var töluvert fyrir þeim haft og hvergi hvikað við framningu þeirra, sbr. 6. tl. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur ákærði ekki endurgreitt Íslenskri erfðagreiningu ehf. tjón félagsins vegna hins refsiverða verknaðar. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 9 mánuði. Þegar litið er til þess óútskýrða dráttar sem varð á rannsókn málsins frá því málið var kært þann 6. desember 2001 þar til öflun gagna hófst í apríl 2003 og skýrsla tekin af ákærða í september 2003, þykir rétt að fresta framkvæmd sex mánaða af refsingunni og ákveða að hún falli niður að liðnum 2 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 225.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hjalti Pálmason fulltrúi ríkislögreglustjóra. Arnfríður Einarsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Viktor Heiðdal Sveinsson, sæti fangelsi í 9 mánuði. Frestað er framkvæmd sex mánaða af refsingunni og fellur hún niður að liðnum 2 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði Íslenskri erfðagreiningu ehf., kt. 691295-3549, 2.236.635 krónur í skaðabætur með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. desember 2003 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 225.000 krónur. Arnfríður Einarsdóttir.
|
Mál nr. 573/2007
|
Kærumál Farbann
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi á meðan lögregla lýkur rannsókn og tekur ákvörðun um saksókn í nokkrum málum, sem snúa að aðild kærða í skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfuðborgarsvæðinu, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 13. nóvember 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt farbanni frá 19. október 2007. Farbann er eitt form frelsisskerðingar og er brýnt að hraða sérstaklega meðferð opinbers máls þegar sakborningur sætir slíkri skerðingu. Þrátt fyrir þetta þykja enn vera uppfyllt skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að úrskurðað verði að X, kt. [...], verði bönnuð för frá Íslandi á meðan lögregla lýkur rannsókn og tekur ákvörðun um saksókn í nokkrum málum, sem snúa að aðild kærða í skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfuðborgarsvæðinu, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 13. nóvember. 2007, kl. 16:00, vegna ætlaðra brota gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að hann rannsaki nú rúmlega 20 þjófnaði úr verslunum, þar sem í öllum tilvikum sé um að ræða að stolið hafi verið á opnunartíma verslana með kerfisbundnum hætti dýrum smávarningi. Um síðustu mánaðamót hafi vaknað grunsemdir um að hópur fólks, frá Litháen, sem hér dvelji, stæði að þjófnuðunum. Gerð hafi verið húsleit í íbúð á 3. hæð í Y, Reykjavík, 2. október sl. Í íbúðinni haldi til nokkrir Litháar, þar á meðal kærði. Við húsleitirnar hafi verið lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnað, snyrtivöru og ýmsan tæknibúnað. Í kjölfarið hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald fimmtudaginn 4. október sl. og í áframhaldandi gæsluvarðhald frá miðvikudeginum 10. október sl. til 19. október sl. en þann dag hafi kærði verið úrskurðaður í farbann til dagsins í dag. Kærði sé grunaður um að vera aðili að hóp sem sjái um skipulagða þjófnaði í verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Í öllum þeim málum sem lögregla hafi nú til rannsóknar hafi hún þekkt gerendur sem aðila úr þessum hópi. Þá hafi fundist munir sem tengist ofantöldum málum á dvalarstað kærðu. Sé hópurinn grunaður um að stela úr verslunum með kerfisbundnum hætti, þar sem þeir skipuleggi sig saman og skipti með sér verkum hverju sinni. Rannsókn málanna sé langt á veg komin. Þó hafi hún dregist um fram þann tíma sem áætlaður var, en umfang málanna sé mjög mikið og hafi mun meiri vinna farið í að yfirfara þá muni sem lögregla lagði hald á við húsleitirnar en gert hafi verið ráð fyrir, en um rúmlega 300 muni sé að ræða. Þá sé ekki búið að taka ítarlegar skýrslur af öllum kærendum í málunum. Kærði hafi dvalið á Íslandi síðan í júlí 2006. Kærði hafi takmörkuð tengsl við landið, bæði fjölskyldu og önnur. Nauðsynlegt sé að tryggja nærveru kærða hér á landi til að hann geti ekki komið sér undan frekari rannsókn málsins, mögulegri saksókn og málsmeðferð fyrir dómi. Sé því nauðsynlegt að kærði sæti áframhaldandi farbanni meðan á meðferð máls þessa stendur en vinnslu þess verði reynt að hraða eftir föngum, og stefnt er að því að ákvörðun um saksókn muni liggja fyrir eigi síðar en 13. nóvember n.k. Í ljósi framangreinds, hjálagðra gagna og þeirra sjónarmiða sem fram komi í b-lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að fallist verði á framkomna kröfu. Fallist er á, svo sem fram kemur í framangreindri lýsingu lögreglu, að skilyrði b-liðar 1. mgr. 103. gr. og 110 gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt. Verður því fallist á beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærði sæti farbanni svo sem greinir í úrskurðarorði. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærða, X, kt. [...], er bönnuð för frá Íslandi á meðan lögregla lýkur rannsókn og tekur ákvörðun um saksókn í nokkrum málum, sem snúa að aðild kærða í skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfuðborgarsvæðinu, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 13. nóvember. 2007, kl. 16:00.
|
Mál nr. 637/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi var staðfestur með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. desember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til skýrslu sem tekin var af dóttur varnaraðila fyrir dómi 18. nóvember 2008 verður fallist á með héraðsdómi að fram sé kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot gegn barninu sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi og að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, eins og þau hafa verið skýrð af Hæstarétti, sé að öðru leyti fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjanes úrskurði að X, kt. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. desember nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra segir að málsatvik séu með þeim hætti að lögreglustjóranum á Suðurnesjum hafi hinn 4. nóvember sl. borist beiðni um lögreglurannsókn á ætluðu kynferðisbroti gegn A, þriggja ára dóttur kærða. Lýtur barnið forsjá kærða. Hafi strax þótt rökstuddur grunur um að kærði, faðir barnsins, hefði brotið gegn barninu kynferðislega. Hafi kærði verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald frá 6. nóvember sl. til dagsins í dag, kl. 16:00. Er vísað til meðfylgjandi gagna málsins svo og til úrskurða dómsins í málum nr. R-546/2008, R-549/2008 og R-556/2008, svo og til dóma Hæstaréttar Íslands í máli nr. 608/2008 og nr. 624/2008. Aflað hafi verið mikilla gagna í málinu og þar á meðal hafi verið teknar skýrslur af fjölda vitna, en eðli málsins samkvæmt hafi verið örðugt að nálgast innsta hring barnsins þar sem eini forsjáraðili barnsins sé grunaður í málinu. Þá hafi verið framkvæmdar nokkrar húsleitir og rannsökuð haldlögð gögn. Þá hafi bæði kærði og barnið sætt læknisrannsókn og sé sérstaklega vísað til niðurstöðu og læknisvottorðs Jóns R. Kristinssonar barnalæknis. Enn sé beðið niðurstöðu rannsókna, þar á meðal niðurstöðu lífssýna og DNA greiningar. Þá hafi kærði sætt geðrannsókn og sé niðurstöðu hennar beðið. Með hliðsjón af þeirri rannsókn sem fram hafi farið hjá lögreglu og enn sé í fullum gangi þyki lögreglu sterkur rökstuddur grunur fyrir því að barnið hafi sætt kynferðislegu ofbeldi. Með vísan til gagna málsins og atvika allra þyki lögreglu jafnframt sterkur rökstuddur grunur fyrir því að kærði, faðir barnsins, hafi beitt barnið kynferðislegu ofbeldi. Lögreglustjóri telur meinta háttsemi kærða mjög alvarlega og að öðrum börnum kunni að vera hætta búin gangi kærði laus. Lögreglustjóri telur að sterkur rökstuddur grunur sé til að ætla að kærði hafi brotið gegn barni sínu á sérstaklega ófyrirleitinn hátt, sem eini forsjáraðili barnsins, og því séu sérstaklega ríkir almannahagmunir fyrir hendi sem krefjist þess að kærði sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Þá vísar lögreglustjóri sérstaklega til greinargerða til Hæstaréttar í kærumálum kærða vegna mála nr. R-549/2008 og nr. R-556/2008 og til þeirra læknisfræðilegu rannsókna sem framkvæmdar hafi verið. Fram hafi komið í skýrslum, bæði af kærða og af núverandi sambýliskonu kærða að vilji þeirra standi til þess að þau haldi áfram sambúð, en sambýliskona hans eigi tvær ungar dætur. Telur lögregla þeim sérstök hætta búin gangi kærði laus. Lögreglustjóri telur að meint brot kærða kunni að varða við XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum, 200. gr. laganna, með áorðnum breytingum, en slíkt brot geti varðað fangelsi allt að 12 árum. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna, almannahagsmuna, 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, er þess farið á leit að fallist verði á framkomna kröfu. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Rannsókn málsins er ekki lokið. Samkvæmt rannsóknargögnum er kærði undir sterkum grun um sérlega alvarleg kynferðisbrot gegn ungu barni sínu. Brot hans gætu varðað allt að 12 ára fangelsi. Með hliðsjón af eðli ætlaðra brota eru uppfyllt skilyrði þess að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi, vegna almannahagsmuna á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Er því fallist á kröfu lögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. desember nk. kl. 16:00
|
Mál nr. 38/2022
|
Endurupptaka Fjármálafyrirtæki Markaðsmisnotkun Mannréttindasáttmáli Evrópu Skriflegur málflutningur Frávísun frá Hæstarétti
|
Með dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 hafði X verið sakfelldur fyrir markaðsmisnotkun. Með úrskurði Endurupptökudóms 19. maí 2022 var fallist á beiðni X um endurupptöku málsins að því er hann varðaði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ákæruvaldið krefðist þess að málinu yrði vísað frá réttinum. Að gættri þeirri kröfugerð, sem X hefði tekið undir, og í ljósi málsatvika og dóma Hæstaréttar í málum nr. 7/2022 og nr. 8/2022 var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari og Þorgeir Ingi Njálsson landsréttardómari.2. Með úrskurði Endurupptökudóms 19. maí 2022 var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 842/2014 sem dæmt var 4. febrúar 2016, að því er hann varðaði.3. Ákæruvaldið og ákærði krefjast þess að málinu verði vísað frá Hæstarétti. 4. Málið var dómtekið 13. febrúar 2023 að fenginni yfirlýsingu málflytjenda um að ekki væri þörf munnlegs málflutnings í því, sbr. 3. málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málsatvik5. Með bréfi 19. október 2010 beindi Fjármálaeftirlitið kæru til sérstaks saksóknara vegna ætlaðrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu frá maí 2003 til október 2008. Í kærunni kom meðal annars fram að Kauphöll Íslands hf. hefði í október 2008 vakið athygli Fjármálaeftirlitsins á grunsamlegum viðskiptum í aðdraganda falls viðskiptabankanna þriggja og sent síðan minnisblað til stofnunarinnar í janúar 2009 þar sem viðskiptin voru nánar útlistuð. Í kæru Fjármálaeftirlitsins voru 18 fyrrverandi starfsmenn Landsbanka Íslands hf., þar á meðal ákærði, sakaðir um brot á lögum nr. 108/2007, sem þá hétu lög um verðbréfaviðskipti, vegna framangreindrar háttsemi.6. Embætti sérstaks saksóknara gaf út ákæru 15. mars 2013 á hendur ákærða auk fimm annarra fyrrverandi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. Í I. kafla ákærunnar var ákærða ásamt þremur öðrum starfsmönnum bankans gefin að sök „markaðsmisnotkun í sameiningu í störfum sínum fyrir bankann í tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning Landsbankans með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands hf. ... á tímabilinu frá og með 1. nóvember 2007 til og með 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, sem tryggðu óeðlilegt verð og bjuggu til verð á hlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna.“ Í ákærunni var markaðsmisnotkunin sögð framkvæmd af ákærða og öðrum starfsmanni bankans að undirlagi tveggja annarra starfsmanna hans með nánar tilgreindum hætti. Var háttsemin talin varða við a- og b-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007.7. Með héraðsdómi 19. nóvember 2014 var ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákæruvaldið áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar sem kvað upp dóm 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014. Með honum var ákærði sakfelldur og gert að sæta fangelsi í níu mánuði.8. Með kærum 20. júlí 2016 og 2. maí 2017 leitaði ákærði til Mannréttindadómstóls Evrópu. Í yfirlýsingu íslenska ríkisins 8. desember 2020 til dómstólsins var viðurkennt að brotið hefði verið á rétti ákærða til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Til stuðnings því var vísað til þess hvernig sýknu ákærða hefði verið snúið í sakfellingu með hliðsjón af reglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi. Jafnframt var vísað til dóms mannréttindadómstólsins 25. febrúar 2020 í máli nr. 41382/17, Sigríður Elín Sigfúsdóttir gegn Íslandi, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að ekki væri unnt að leggja til grundvallar að einn dómenda fyrir Hæstarétti hefði verið óvilhallur og málsmeðferð fyrir réttinum hefði því falið í sér brot gegn 1. mgr. 6. gr. sáttmálans. Á grundvelli umræddrar yfirlýsingar felldi dómstóllinn kæruna af málaskrá sinni með ákvörðun 18. nóvember 2021 samkvæmt heimild í 1. mgr. 37. gr. mannréttindasáttmálans.9. Með beiðni til Endurupptökudóms 24. mars 2022 fór ákærði fram á endurupptöku á umræddu hæstaréttarmáli nr. 842/2014 meðal annars á grundvelli d-liðar 1. mgr. 228. gr., sbr. 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008. Eins og áður greinir var fallist á þá beiðni hans með úrskurði dómsins 19. maí 2022 í máli nr. 9/2022. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 24. sama mánaðar vegna endurupptöku málsins sem birt var ákærða 1. júní sama ár. Niðurstaða0. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið tekið undir kröfu ákærða um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Því til stuðnings er meðal annars vísað til dóms Hæstaréttar 5. október 2022 í máli nr. 7/2022. Í því máli hafði Endurupptökudómur heimilað endurupptöku máls, meðal annars með vísan til niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu um að brotið hefði verið gegn reglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu og þar með rétti sakbornings til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.1. Í umræddum dómi Hæstaréttar var því slegið föstu að Hæstarétt skorti að gildandi lögum heimild til að láta munnlega sönnunarfærslu fara fram fyrir réttinum eftir að slík heimild hafði verið felld úr gildi með lögum nr. 49/2016 og lögfest heimild með lögum nr. 47/2020 fyrir Endurupptökudóm til að ákveða að mál sem dæmt hefði verið í Hæstarétti yrði vísað til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti, sbr. síðari málslið 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008. Því hefði Endurupptökudómi að réttu lagi borið, miðað við þær ástæður sem dómurinn lagði til grundvallar endurupptöku málsins, að nýta þá heimild til að vísa því af sjálfsdáðum til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti. Í dóminum sagði einnig að í ljósi þess að málið væri endurupptekið af þeirri ástæðu að meðferð þess fyrir Hæstarétti hefði verið í ósamræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu yrði ekki úr því bætt nema með því að leiða ákærða og vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Réttinum væri ókleift að bæta úr því og þá hefði hann heldur ekki að lögum heimild til að hnekkja að þessu leyti niðurstöðu Endurupptökudóms eða vísa málinu til meðferðar hjá Landsrétti. Því væri óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti.2. Ákæruvaldið reisir sem fyrr segir kröfu um frávísun málsins frá Hæstarétti meðal annars á þeim grunni að endurupptaka þess hvíli að hluta á sömu sjónarmiðum og lögð eru til grundvallar í framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 7/2022. Því verði ekki hjá því komist að krefjast frávísunar málsins. Að gættri þeirri kröfugerð, sem ákærði hefur tekið undir, og í ljósi málsatvika og dóma Hæstaréttar í máli nr. 7/2022 og 9. nóvember 2022 í máli nr. 8/2022 verður að vísa málinu frá Hæstarétti.3. Eftir þessum málsúrslitum greiðist sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, sem lauk með dómi réttarins í máli nr. 842/2014, að öllu leyti úr ríkissjóði að því er ákærða varðar.4. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Allur sakarkostnaður málsins vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti að því er varðar ákærða, X, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda hans, Reimars Péturssonar lögmanns, 21.952.820 krónur, og verjenda ákærða á rannsóknarstigi málsins, Brynjólfs Eyvindssonar lögmanns, 140.560 krónur, og Einars Þórs Sverrissonar lögmanns, 175.700 krónur.Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, Reimars Péturssonar lögmanns, 500.000 krónur.
|
Mál nr. 455/2006
|
Skattur Lögskýring
|
Deilt var um hvort breyting á 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, sem gerð var með 3. gr. laga nr. 78/2001, hafi undanþegið O skyldu til að greiða skatt af fjármagnstekjum sem felld hafði verið á hann með breytingu á 72. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að þeir aðilar sem tilgreindir voru í 80. gr. orkulaga eins og hún hljóðaði í upphafi, hafi notið skattfrelsis allt frá gildistöku laga nr. 75/1981. Með 4. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, eins og henni var breytt með 10. gr. laga nr. 97/1996, hafi þeim aðilum sem tilgreindir voru í 80. gr. orkulaga, þó verið gert að greiða tekjuskatt af fjármagnstekjum. Með þeirri breytingu á 80. gr. orkulaga, sem gerð var með 3. gr. laga nr. 78/2001, var mælt fyrir um að sömu reglur og fyrir voru í greininni skyldu jafnframt gilda um hitaveitu og rafveitur, sem fullnægðu nánar tilteknum skilyrðum, en óumdeilt er að O féll þar undir. Var því ljóst að á O hvíldi skylda til greiðslu fjármagnstekjuskatts. Var kröfu O um endurgreiðslu vegna fjármagnstekjuskatt sem O hafði þegar innt af hendi því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. ágúst 2006 og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður þá felldur niður á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. október 2006. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 22.517.418 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. desember 2002 til 16. mars 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu á 22.517.418 krónum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. mars til 16. mars 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst hann sömu fjárhæðar með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. mars 2004 til 1. júní 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ella krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst í öllum tilvikum í héraði og fyrir Hæstarétti. Í málinu deila aðilarnir um hvort breyting á 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, sem gerð var með 3. gr. laga nr. 78/2001, hafi undanþegið gagnáfrýjanda skyldu til að greiða skatt af fjármagnstekjum, sem felld hafði verið á hann með breytingu á 72. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sem gerð var með 10. gr. laga nr. 97/1996. Verði gagnáfrýjandi talinn njóta þeirrar undanþágu greinir aðilana á um fjárhæð endurgreiðslukröfu hans vegna fjármagnstekjuskatts fyrir árið 2002, sem hann hafi greitt vegna starfsemi sinnar, sem sneri að rekstri hitaveitu og rafmagnsveitu. Í 4. gr. laga nr. 75/1981 voru taldir upp aðilar, sem hvorki var gert að greiða tekjuskatt né eignarskatt. Í 7. tölulið 4. gr. voru í þessu sambandi nefndir þeir, sem undanþegnir væru skattskyldu með sérstökum lögum. Við gildistöku laga nr. 75/1981 var svohljóðandi ákvæði í 77. gr. orkulaga, sem síðar varð 80. gr. þeirra með 2. gr. laga nr. 53/1985: „Orkustofnun, Rafmagnsveitur ríkisins, Rafmagnseftirlit ríkisins, Orkusjóður og jarðboranir ríkisins eru undanþegin tekjuskatti, útsvari, aðstöðugjaldi, stimpilgjaldi og öðrum sköttum til ríkis, sveitar- og bæjarfélaga.“ Fyrrnefndur 7. töluliður 4. gr. laga nr. 75/1981 tók eftir orðum sínum meðal annars til þessara orkufyrirtækja og stofnana, sem nutu samkvæmt því skattfrelsis. Með 10. gr. laga nr. 97/1996 var tveimur nýjum málsgreinum bætt í 72. gr. laga nr. 75/1981 og mælt þar fyrir um að lögaðilum, sem undanþegnir væru greiðslu tekjuskatts og eignarskatts á grundvelli 2., 3., 5., 6., og 7. töluliðar 4. gr. laganna, væri þrátt fyrir það skylt að greiða tekjuskatt af nánar tilgreindum fjármagnstekjum. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 97/1996, sagði meðal annars um 10. gr. að þar væri áformuð veruleg útvíkkun skattskyldu þannig að lögaðilar, sem fram að því hafi verið skattfrjálsir, myndu greiða 10% skatt af fjármagnstekjum sínum eins og einstaklingar utan rekstrar. Ákvæðið næði til ríkissjóðs, ríkisstofnana og fyrirtækja, sem ríkissjóður ræki og bæri ótakmarkaða ábyrgð á, og til sveitarfélaga, fyrirtækja og stofnana, sem þau rækju og bæru ótakmarkaða ábyrgð á. Í lokamálsgrein greinarinnar væru tilgreindar stofnanir, sem talið væri eðlilegt að halda utan skattskyldu, en það væru lífeyrissjóðir og stofnanir, sem hefðu atvinnu af útlánum og greiddu skatt eftir almennum lögum á því sviði. Í samræmi við þetta voru í 5. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, eins og henni var breytt með 10. gr. laga nr. 97/1996, sérstaklega tilgreindir þeir lögaðilar, sem undanþegnir voru greiðslu tekjuskatts af fjármagnstekjum. Þeir, sem 80. gr. orkulaga tók á þeim tíma til, féllu ekki þar undir. Þeir voru heldur ekki á meðal þeirra, sem getið var í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur og undanþegnir voru skyldu til að greiða þann skatt samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna. Féll því skylda á þá með 10. gr. laga nr. 97/1996 til að greiða tekjuskatt af fjármagnstekjum. Með 3. gr. laga nr. 78/2001 var nýjum málslið bætt við fyrrgreint ákvæði 80. gr. orkulaga, svohljóðandi: „Sama á við um hitaveitur og/eða rafveitur sem hafa einkaleyfi til starfsemi sem kveðið er á um í IV. og V. kafla laga þessara.“ Í athugasemdum með frumvarpinu, sem varð að lögum nr. 78/2001, sagði meðal annars að það væri lagt fram til þess að gera starfandi raf- og hitaveitum fært að breyta um rekstrarform án þess að slíkt hefði áhrif á skattalega stöðu þeirra. Hvergi í athugasemdunum kom fram að með viðbótinni við 80. gr. laganna hafi ætlunin verið að hrófla við reglu 4. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981 um skattskyldu af fjármagnstekjum. Eins og að framan er rakið hafa þeir, sem tilgreindir voru í 80. gr. orkulaga eins og hún hljóðaði í upphafi, notið skattfrelsis allt frá gildistöku laga nr. 75/1981. Þeim var þó gert að greiða tekjuskatt af fjármagnstekjum með 4. mgr. 72. gr. síðastnefndra laga, eins og þeim var breytt með 10. gr. laga nr. 97/1996. Með þeirri breytingu á 80. gr. orkulaga, sem gerð var með 3. gr. laga nr. 78/2001, var mælt fyrir um að sömu reglur og fyrir voru í greininni skyldu jafnframt gilda um hitaveitur og rafveitur, sem fullnægðu nánar tilteknum skilyrðum, en óumdeilt er að gagnáfrýjandi fellur þar undir. Sömu reglur myndu ekki gilda um gagnáfrýjanda annars vegar og hins vegar fyrirtækin og stofnanirnar, sem 80. gr. orkulaga tók til fyrir gildistöku laga nr. 78/2001, ef hann nyti undanþágu frá skyldu til að greiða tekjuskatt af fjármagnstekjum sínum. Gagnáfrýjanda er því ekki hald í þeirri röksemd að lög nr. 78/2001 séu yngri en lög nr. 97/1996 og gangi þeim því framar. Þegar svo stendur á skiptir heldur ekki máli um lögskýringu hvort orkulög geti talist sérlög gagnvart lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Eru því engin rök til að fallast á kröfu gagnáfrýjanda og verður aðaláfrýjandi sýknaður af henni. Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Orkuveitu Reykjavíkur. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 25. apríl sl., er höfðað 29. júní 2005. Stefnandi er Orkuveita Reykjavíkur, Bæjarhálsi 1, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins, Arnarhvoli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda, eins og þær voru leiðréttar við aðalmeðferð málsins 25. apríl sl., eru aðallega þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 22.517.418 kr., sem var áður samkvæmt stefnu 22.662.507, að viðbættum vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, með síðari breytingum, af 9.567.272 kr. frá 31. desember 2002 til 9. mars 2004, af 22.517.418 kr. frá þeim degi til 16. mars 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 22.517.418 kr., að viðbættum vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 frá 9. mars 2004 til 16. mars 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. sömu laga frá 16. mars 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi gerir þá kröfu aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Með lögum nr. 97/1996 um breyting á lögum nr. 75/1981, var nýjum málsgreinum bætt við 72. gr. laganna, sem urðu 3. og 4. mgr. Í 3. mgr. var mælt fyrir um að lögaðilar, sem undanþegnir væru skattskyldu samkvæmt 2., 3., 5., 6. og 7. tölulið 4. gr. laganna, skyldu þrátt fyrir það greiða 10% tekjuskatt af fjármagnstekjum, sbr. 3., 4. og 5. tölul. C-liðar 7. gr. laganna (vextir, verðbætur, afföll, gengishagnaður, arður af hlutum og hlutabréfum, greiðslur úr samvinnufélögum og þess háttar félögum), svo og samkvæmt 8. tölul. sama stafliðar 7. gr. vegna söluhagnaðar af hlutabréfum. Í 4. mgr. voru taldir upp þeir lögaðilar sem undanþegnir voru skattskyldu samkvæmt 3. mgr. Orkufyrirtæki voru ekki talin þar upp. Lögin komu til framkvæmda 1. janúar 1997. Lög nr. 75/1981 voru endurútgefin með lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt. Þar er að finna nánast samhljóða ákvæði í 2. tölul. 4. gr. og 4. og 5. mgr. 71. gr. Með breytingalögum nr. 129/2004 varð heiti laga nr. 90/2003, lög um tekjuskatt. Það leiddi af lögum nr. 97/1996 að forverar stefnanda, og síðar stefnandi eftir að hann varð til, voru taldir skyldir til að greiða skatt af tilteknum fjármagnstekjum sínum frá 1. janúar 1997, þar sem sérlög kváðu ekki á um skattfrelsi þeirra hvað þetta varðar. Með 3. gr. laga nr. 78/2001 um breytingu á orkulögum nr. 58/1967, var nýjum málslið bætt við 80. gr. orkulaga, sem eftir breytinguna varð svohljóðandi: Orkustofnun, Rafmagnsveitur ríkisins, Rafmagnseftirlit ríkisins og jarðboranir ríkisins eru undanþegin tekjuskatti, útsvari, aðstöðugjaldi, stimpilgjaldi og öðrum sköttum til ríkis, sveitar- og bæjarfélaga. Sama á við um hitaveitur og/eða rafveitur sem hafa einkaleyfi til starfsemi sem kveðið er á um í IV. og V. kafla laga þessara. Í byrjun árs 2003 leituðu fyrirsvarsmenn stefnanda álits borgarlögmanns um skyldu stefnanda til greiðslu opinberra gjalda. Í minnisblaði borgarlögmanns til forstjóra stefnanda, dags. 16. maí 2003, komst borgarlögmaður að þeirri niðurstöðu að stefnandi væri samkvæmt ótvíræðu ákvæði 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, undanþeginn greiðslu fjármagnstekjuskatts, svo sem ákvæðinu hefði verið breytt á árinu 2001. Tæki undanþágan til reksturs og eigna hitaveitu og rafveitu, en aðrir þættir í rekstri stefnanda nytu ekki þessarar undanþágu. Krafa um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök vísar stefnandi einkum til þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú lög nr. 90/2003 um tekjuskatt, orkulaga nr. 58/1967, sbr. lög nr. 78/2001, laga nr. 139/2001 um stofnun sameignarfélags um Orkuveitu Reykjavíkur, laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. lög nr. 131/2002 og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. III. Stefndi mótmælir því að stefnandi sé undanþeginn greiðslu fjármagnstekjuskatts með vísan til 1. mgr. 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, sbr. lög nr. 78/2001. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Stefnandi vísar til þess að í 1., 2. og 3. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú sömu greinar laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sé kveðið á um almenna skattskyldu einstaklinga og lögaðila samkvæmt þeim lögum. Í 4. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 4. gr. laga nr. 90/2003, séu á hinn bóginn taldir upp þeir aðilar sem ekki sé gert að greiða tekjuskatt og eignarskatt. Þar á meðal séu þeir sem undanþegnir séu skattskyldu með sérstökum lögum, sbr. 7. tölul. 4. gr. laga nr. 75/1981, nú 6. tölul. 4. gr. laga nr. 90/2003, sem hafi tekið til þeirra orkufyrirtækja sem tilgreind hafi verið í 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, þegar við setningu laga 40/1978 um tekju- og eignarskatt Stefndi bendir á að núgildandi stofnlög um tekjuskatt séu frá árinu 1978, en lög nr. 40/1978 hafi leyst af hólmi lög nr. 68/1971 um tekjuskatt og eignarskatt. Lög nr. 90/2003 séu endurútgáfa laga nr. 75/1981, með síðari breytingum. Þrátt fyrir að aðilar, tilgreindir í 4. gr. laga um tekju- og eignarskatt, væru almennt undanþegnir greiðslu tekjuskatts og eignarskatts frá setningu laga nr. 40/1978, hafi þessum aðilum þó síðar, þ.e. með lögum nr. 97/1996 um breytingu á lögum nr. 75/1981, verið gert að greiða tekjuskatt af nánar tilgreindum fjármagnstekjum frá gildistöku sérákvæðis í 3. og 4. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, nú 4. mgr. 71. gr. laga nr. 90/2003. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 97/1996 sé að finna eftirfarandi skýringu á sérákvæðinu sem sé í 10. gr. breytingalaganna. Greinin kveður á um skattlagningu félaga, sjóða og stofnana. Fjármagnstekjur rekstraraðila falla að hinum almenna skattstofni rekstrarins. Samkvæmt núgildandi lögum er hundraðshluti sameignarfélaga 41% af tekjuskattsstofni en annarra lögaðila 33%. Ekki er gert ráð fyrir breytingu á þessu fyrirkomulagi þegar um rekstur og almenna skattskyldu er að ræða. Hins vegar er áformuð samkvæmt þessari grein frumvarpsins veruleg útvíkkun skattskyldu þannig að lögaðilar, stofnanir og félög sem hingað til hafa verið skattfrjáls greiði 10% skatt af fjármagnstekjum sínum eins og einstaklingar utan rekstrar. Ákvæðið nær til ríkissjóðs, ríkisstofnana og fyrirtækja sem ríkissjóður rekur og ber ótakmarkaða ábyrgð á og til sýslu- og sveitarfélaga, fyrirtækja og stofnana sem þau reka og bera ótakmarkaða ábyrgð á. Sama gildir um félög, sjóði og stofnanir sem starfa að almannaheillum eða eru ekki reknar í atvinnuskyni og loks aðila sem eru undanþegnir samkvæmt sérlögum. Þessum aðilum verður ekki gert að skila skattframtölum og er áformað að staðgreiðsla skatts af vöxtum og arði verði ígildi lokaálagningar, sbr. frumvarp um staðgreiðslu fjármagnstekna. Í lokamálsgrein greinarinnar eru tilgreindar stofnanir sem talið er eðlilegt að halda alfarið utan skattskyldu. Er þar um að ræða lífeyrissjóði og stofnanir sem atvinnu hafa af útlánum og greiða skatt í samræmi við almenn lög á því sviði. Hin víðtæka skylda til að greiða fjármagnstekjuskatt af nánar tilgreindum tekjum, sbr. 3. og 4. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 4. mgr. 71. gr. laga nr. 90/2003, hafi þó verið afmörkuð nánar með því að tilgreina sérstaklega í 5. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 5. mgr. 71. gr. laga nr. 90/2003, þá aðila sem undanþegnir væru greiðslu tekjuskatts af fjármagnstekjum samkvæmt tilvitnuðu sérákvæði 4. mgr. Þeir aðilar sem tilgreindir séu í 80. gr. orkulaga, falli ekki undir sérstaka upptalningu 5. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 5. mgr. 71. gr. laga nr. 90/2003. Stefndi vísar til þess að samhliða breytingum með lögum nr. 97/1996 og í tengslum við þau hafi verið sett lög nr. 94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Í 1. mgr. 2. gr. þeirra laga sé kveðið á um hverjir séu skyldugir til að greiða skatt og sæta innheimtu í staðgreiðslu samkvæmt lögunum. Í 2. mgr. 2. gr. segi m.a. að greiðsluskylda samkvæmt ákvæðinu taki til þeirra lögaðila sem undanþegnir séu skattskyldu samkvæmt 2., 3., 5., 6. og 7. tölul. 4. gr. laga nr. 75/1981, nú 4. gr. laga nr. 90/2003. Í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 94/1996 séu tilgreindir þeir sem undanþegnir séu skyldu samkvæmt 1. mgr. 2. gr. Þeir aðilar sem taldir séu upp í 80. gr. orkulaga séu ekki þar á meðal. Stefndi vísar til þess að í 2. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sé tekið fram að rafmagn, varmi og önnur orka, teljist til skattskyldra vara í skilningi laganna. Skylda til að innheimta virðisaukaskatt og skila honum í ríkissjóð hvíli á þeim aðilum sem taldir séu upp í 3. gr. laganna. Í 3. tölul. 1. mgr. 3. gr. sé sérstaklega kveðið á um skattskyldu opinberra orku- og veitufyrirtækja. Um skattskyldu þeirra sé nánar fjallað í reglugerð nr. 248/1990 um virðisaukaskatt af skattskyldri starfsemi opinberra aðila. Stefndi mótmælir því sérstaklega að með breytingu þeirri sem gerð hafi verið með lögum nr. 78/2001, á 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, hafi skylda Orkuveitu Reykjavíkur til greiðslu fjármagnstekjuskatts fallið niður. Að mati stefnda ganga framar yngri ákvæði skattalaga, sem vísað sé til hér að framan, og kveði á um skattskyldu sömu aðila. Meðal þeirra sé 4. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 4. mgr. 71. gr. laga nr. 90/2003, sem kveði á um að aðilar sem falli undir 7. tölul. 4. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 6. tölul. 4. gr. laga nr. 90/2003, séu skattskyldir af fjármagnstekjum við þær aðstæður sem tilgreindar séu í ákvæðinu. Sú sérregla hafi verið lögfest með 10. gr. laga nr. 97/1996 um breyting á lögum nr. 75/1981. Hún sé því yngri en efnisákvæði 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, enda hafi 3. gr. laga nr. 78/2001 um breytingu á orkulögum ekki breytt efnisinntaki undanþágunnar sem þar sé mælt fyrir um, heldur hafi með því verið fjölgað þeim aðilum sem undir ákvæði 80. gr. orkulaga falli. Fyrir breytinguna hafi undanþáguákvæði 80. gr. orkulaga tekið til Orkustofnunar, Rafmagnsveitu ríkisins, Rafmagnseftirlits ríkisins og jarðborana ríkisins. Með breytingunni hafi hitaveitur og/eða rafveitur, sem einkaleyfi hafi haft til reksturs slíkra veitna, verið felldar undir undanþáguákvæðið. Við túlkun 3. gr. laga nr. 78/2001, verði ekki litið fram hjá því að í greinargerð með frumvarpinu, sem varð að þeim lögum, sé ekki vikið að því einu orði að tilgangur laganna hafi verið sá að hrófla við þeirri sérreglu um skattskyldu af fjármagnstekjum sem felist í 4. mgr. 72. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 71. gr. laga nr. 90/2003. Þvert á móti komi fram að frumvarpið hafi verið lagt fram til að gera starfandi raf- og hitaveitum mögulegt að breyta um rekstrarform án þess að slíkt hefði áhrif á skattalega stöðu þeirra. Af því verði ráðið að löggjafinn hafi ekki viljað breyta efnisinnihaldi undanþágunnar, heldur aðeins að hafa áhrif á rekstararform hennar. Stefndi telur því að stefnandi sé ekki undanþeginn greiðslu fjármagnstekjuskatts. Stefndi mótmælir því að orkulög séu sérlög gagnvart lögum um tekju- og eignarskatt sem eigi að ganga framar þeim síðarnefndu. Stefndi telur að ekki sé nægileg grein gerð fyrir útreikningi kröfu í stefnu. Þá mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnanda. Stefndi vísar í fyrsta lagi til þess að stefnandi byggi fjárhæð kröfu sinnar í fyrsta lagi á því að hann hafi hinn 9. mars 2004 staðið ríkissjóði skil á fjármagnstekjuskatti að fjárhæð 14.628.642 kr., af vaxtatekjum ársins 2002, er ekki sættu afdrætti skatts í staðgreiðslu. Greiðsla þessi sé hins vegar aðeins hluti af kröfu stefnanda. Í öðru lagi bendir stefndi á að fjárkrafa stefnanda sé byggð á því að hann hafi á árinu 2002 sætt afdrætti fjármagnstekjuskatts í staðgreiðslu að fjárhæð 10.806.813 kr. Þar af telji stefnandi 9.567.272 krónur vera til komnar vegna þess hluta rekstrar hans sem sneri að hitaveitu og rafveitu, miðað við hlutdeild þeirra miðla í heildartekjum stefnanda. Stefndi telur sig ekki hafa forsendur til að meta réttmæti þessa þáttar kröfunnar og mótmælir þessu sem ósönnuðu, enda sé fjármálastofnunum ekki gert að standa skattayfirvöldum skil á upplýsingum um afdregna staðgreiðslu af vaxtatekjum, sundurliðuðum eftir gjaldendum. Stefndi telur því að þessi liður sé ósannaður með öllu, en stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að umrædd fjárhæð hafi verið greidd eða dregin af stefnanda. Þau gögn sem fyrir liggi í málinu sanni ekki greiðslu framangreindrar fjárhæðar. Í þriðja lagi vísar stefndi til þess að stefnandi byggi fjárkröfuna á því að hluti þess skatts sem hann hafi greitt sé vegna fjármagnstekna sem fallið hafi til í rekstri hans á vatnsveitu, en stefnandi geri ekki kröfu um endurgreiðslu þess hluta skattsins. Ósamræmi sé í framlögðum gögnum varðandi það hve hárri fjárhæð þessi hlutur vatnsveitunnar nemi. Í bréfi Deloitte hf., dags. 1. júní 2005, sé hlutur vatnsveitunnar sagður 2.772.948 kr., en hlutur raf- og hitaveitu 22.662.507 kr. sem sé í samræmi við kröfugerð í stefnu. Í bréfi Deloitte hf., dags. 3. júní 2005, sé hlutur vatnsveitunnar sagður 2.918.037 kr., en hlutur raf- og hitaveitu 22.517.418 kr. Samkvæmt því sem fram komi í bréfi lögmannsstofunnar Lex Nestor ehf. til fjármálaráðuneytisins, dags. 14. júní 2005, feli síðarnefndu tölurnar í sér leiðréttingu á hinum fyrrnefndu. Af því megi draga þá ályktun að stefnufjárhæð sé röng. Stefndi telur sig ekki hafa forsendur til að meta réttmæti skiptingar fjármagnstekjuskatts eftir því hvort tekjurnar varða rekstur vatns-, raf- eða hitaveitu stefnanda, en stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir kröfugerð sinni. Við munnlegan flutning málsins lagfærði lögmaður stefnanda kröfugerðina og lækkaði hana úr 22.662.507 kr. í 22.517.418 kr. Stefndi telur fráleitt að miða upphafstíma vaxta við þær dagsetningar sem fram koma í dómkröfum stefnanda. Þess er krafist að vextir reiknist fyrst frá þingfestingu málsins. Verði ekki á það fallist bendir stefndi á að ósannað sé að dregið hafi verið af stefnanda eins og að framan greinir í lok ársins 2002. Ekki sé að sjá að óskað hafi verið eftir endurgreiðslu fyrr en með bréfi, dags. 16. apríl 2004, en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 skuli ekki reikna dráttarvexti fyrr en gjaldandi lagði sannanlega fram kröfu um endurgreiðslu. Stefndi bendir á að stefnandi hafi ekki tæmt þær leiðir í stjórnsýslunni sem honum hafi verið tækar. Vegna varakröfu er vísað til sömu sjónarmiða og fram koma varðandi aðalkröfu. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Í málinu er þess krafist að stefnanda verði endurgreiddur sá fjármagnstekjuskattur sem honum var gert að greiða vegna þess hluta starfsemi hans sem snýr að rekstri hitaveitu og rafmagnsveitu á árinu 2002. Það að stefnandi hafi ekki tæmt kæruleiðir á stjórnsýslustigi girðir ekki fyrir það að hann geti borið málið undir dómstóla. Stefnandi og forverar hans hafa notið undanþágu skattskyldu vegna tekjuskatts og eignarskatts á grundvelli 3. tölul. 4. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, nú 2. tölul. 4. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Með lögum nr. 97/1996 um breyting á lögum nr. 75/1981, sem tóku gildi 1. janúar 1997, var tekin upp samræmd skattlagning allra fjármagnstekna einstaklinga. Með 10. gr. laga nr. 97/1996, sem bætti tveimur nýjum málsgreinum við 72. gr. laga nr. 75/1981, er urðu 3. og 4. mgr., var fjármagnstekjuskattur hins vegar einnig látinn ná til lögaðila sem undanþegnir voru skattskyldu. Samkvæmt 4. mgr. voru þeir lögaðilar, sem gert var skylt að svara fjármagnstekjuskatti, m.a. sýslu- og sveitarfélög, fyrirtæki og stofnanir sem þau ráku og báru ótakmarkaða ábyrgð á. Þá voru taldir upp þeir aðilar sem undanþegnir voru ákvæðum um skyldu til greiðslu tekjuskatts af fjármagnstekjum. Var þar um að ræða lífeyrissjóði og stofnanir sem atvinnu höfðu af útlánum. Voru orkufyrirtæki ekki talin þar upp. Samhljóða ákvæði er nú í 71. gr. laga nr. 90/2003. Í lögum nr. 94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur, sem kveða á um þær reglur sem gilda um staðgreiðsluskil skatts á fjármagnstekjur, er að finna sambærilegt ákvæði, sbr. 2. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, eins og ákvæðinu var breytt með lögum nr. 78/2001, eru Orkustofnun, Rafmagnsveitur ríkisins, Rafmagnseftirlit ríkisins og jarðboranir ríkisins undanþegin tekjuskatti, útsvari, aðstöðugjaldi, stimpilgjaldi og öðrum sköttum til ríkis, sveitar- og bæjarfélaga. Sama á við um hitaveitur og/eða rafveitur sem hafa einkaleyfi til starfsemi sem kveðið er á um í IV. og V. kafla laganna. Í greinargerð með lögum nr. 78/2001 segir að skipuð hafi verið nefnd til að gera heildarendurskoðun á skattalegu umhverfi orkufyrirtækja og séu því ekki lagðar til frekari breytingar á orkulögum. Gerð var breyting á 80. gr. orkulaga með lögum nr. 135/2003 um breyting á ýmsum lögum á orkusviði. Í greinargerð með þeim lögum segir að breytingar með lögum nr. 78/2001 hafi verið víðtækari en að hafi verið stefnt, þannig að raf- og hitaveitur hafi með þeim verið undanþegnar greiðslu fasteignaskatts. Var því nýrri málsgrein bætt við 80. gr. orkulaga um skyldu orkufyrirtækja til greiðslu fasteignaskatts. Ekkert var tekið fram um að annars konar skattur ætti einnig að vera undanskilinn undanþágu um skattskyldu, s.s. fjármagnstekjuskattur. Með lögum nr. 50/2005 um skattskyldu orkufyrirtækja hafa verið felldar niður undanþágur orkufyrirtækja frá skattskyldu samkvæmt 2. gr. laga nr. 90/2003. Skattskyldan tekur til allra orkufyrirtækja þrátt fyrir undanþáguákvæði 4. gr. laga nr. 90/2003. Lögin koma til framkvæmda við álagningu tekjuskatts og eignarskatts á árinu 2007 vegna tekna á árinu 2006 og eigna í lok þess árs. Þá er með lögum nr. 65/2005 um breyting á ýmsum lögum á orkusviði, sem tóku gildi 31. desember 2005, felld niður ákvæði í sérlögum um einstök orkufyrirtæki sem undanþiggja þau frá slíkri skattskyldu, þ. á m. 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, með síðari breytingum. Eins og rakið hefur verið var stefnanda samkvæmt lögum nr. 97/1996, er breyttu lögum nr. 75/1981, skylt að svara fjármagnstekjuskatti. Með lögum nr. 78/2001, er breyttu 80. gr. orkulaga nr. 58/1967, var stefnandi hins vegar undanþeginn tekjuskatti. Ljóst er að 80. gr. orkulaga varð með þeirri breytingu víðtækari en að var stefnt, eins og fram kemur í greinargerð með breytingalögum nr. 135/2003 vegna fasteignaskatts. Það er hins vegar á forræði löggjafarvaldsins að bæta þar úr. Nauðsynlegt er að skattaákvæði séu ótvíræð enda eru skattalög íþyngjandi fyrir skattaðila. Vafa verður því að jafnaði að skýra gjaldanda í hag. Það leiðir af ótvíræðu ákvæði 1. mgr. 80. gr. orkulaga, sbr. lög nr. 78/2001, að stefnandi naut undanþágu frá tekjuskatti. Fjármagnstekjuskattur er tekjuskattur af fjármagnstekjum og var stefnandi því undanþeginn greiðslu skattsins vegna þess árs sem hann krefst endurgreiðslu á. Gengur 80. gr. orkulaga, eins og ákvæðinu var breytt með lögum nr. 78/2001, sem sérákvæði og yngra ákvæði, fyrir almennum ákvæðum um fjármagnstekjuskatt samkvæmt lögum nr. 75/1981, sbr. lög nr. 97/1996. Dómurinn fellst því á það með stefnanda að hann eigi rétt til endurgreiðslu þess fjármagnstekjuskatts sem honum var gert að greiða vegna þess hluta starfseminnar sem sneri að rekstri hitaveitu og rafmagnsveitu á árinu 2002. Fyrir liggur staðfesting endurskoðanda hjá Deloitte hf. um fjármagnstekjuskatt stefnanda á árunum 2001-2004. Er samantektin byggð á bókhaldi, skilagreinum og ársreikningi stefnanda. Þar er fjármagnstekjuskattur, sem stefnanda ber að greiða, sundurliðaður annars vegar vegna vatnsveitu og hins vegar vegna hitaveitu og rafveitu. Kemur þar fram að stefnanda beri að greiða vegna ársins 2002, fjármagnstekjuskatt að fjárhæð 22.517.418 kr., að frátaldri vatnsveitu. Hefur þessu ekki verið hnekkt. Gegn mótmælum stefnda og þar sem önnur gögn liggja ekki fyrir verður hins vegar ekki fullyrt að greiddur hafi verið fjármagnstekjuskattur í staðgreiðslu til ríkissjóðs að fjárhæð 10.806.813 kr., sem innheimtur hafi verið vegna ársins 2002, þar af 9.567.272 kr. vegna þess hluta rekstrar stefnanda sem snýr að hitaveitu og rafveitu. Hins vegar liggur fyrir að stefnandi greiddi 14.628.642 kr. hinn 9. mars 2002. Samrýmist sú fjárhæð greinargerð stefnanda um fjármagnstekjur ársins 2002 á eyðublaði RSK 1.07, dags. 9. mars 2004. Verður sú fjárhæð því lögð til grundvallar kröfu stefnanda um endurgreiðslu. Með vísan til 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda verður krafa stefnanda um upphafstíma vaxta miðuð við greiðslu stefnanda 9. mars 2004. Stefnandi fór fram á endurgreiðslu fjármagnstekjuskatts, m.a. vegna ársins 2002, við skattstjórann í Reykjavík og Ríkisskattstjóra, með bréfum dags. 16. mars 2004. Verður krafa stefnanda um dráttarvexti því miðuð við það tímamark, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Eftir þessum úrslitum verður stefndi, með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmdur til að greiða stefnanda hluta málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 kr. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Orkuveitu Reykjavíkur, 14.628.642 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, frá 9. mars 2004 til 16. mars 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 547/2011
|
Samningur Stjórnarskrá Jafnræði
|
Félagsmálaráðherra gerði 8. maí 2004 þjónustusamningtil 31. desember 2008 við sjálfseignarstofnunina S, þar sem ráðuneytiðskuldbatt sig meðal annars til að leggja til að tiltekin fjárhæð yrði veitt tilstarfsemi S með fjárlögum hvers árs. Með fjárlögum ársins 2009 var fjárhæð tilhanda S skert um 4% frá því sem aðilar höfðu samið um. S höfðaði mál á hendur Íog krafðist aðallega viðurkenningar þess að skerðingin hefði verið óheimil, þarsem hún bryti gegn 65. gr. og 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, en til varaað viðurkennt yrði að Í hefði með skerðingunni vanefnt skuldbindingar sínar aðsamningnum. Í dómi Hæstaréttar var talið að Alþingi hefði haft vald til aðákveða fjárveitingu til S og að S gæti ekki byggt rétt til frekarifjárveitingar á útrunnum samningi. Var Í því sýknað af kröfum S.
|
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson,Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 6. október 2011. Hann krefst sýknu af kröfumgagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandiáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 15. desember 2011. Hann krefst aðallegaviðurkenningar á því að 4% skerðing er fjárframlag aðaláfrýjanda til hans sættimeð fjárlögum fyrir árið 2009 hafi verið óheimil, en til vara að héraðsdómurverði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi staðfestingar ámálskostnaðarákvörðun héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Gagnáfrýjandier sjálfseignarstofnun sem meðal annars hefur með höndum þjónustu við fólk meðþroskahömlun. Hinn 8. maí 2004 gerði félagsmálaráðherra þjónustusamning viðgagnáfrýjanda samkvæmt heimild í þágildandi 14. gr. laga nr. 59/1992 um málefnifatlaðra og 30. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Með samningnum tókgagnáfrýjandi að sér að veita 40 fötluðum íbúum á Sólheimum í Grímsnesiþjónustu við búsetu og atvinnu samkvæmt lögum nr. 59/1992, jafnframt því aðlýsa sig reiðubúinn til að eiga á gildistíma samningsins viðræður viðfélagsmálaráðuneytið um þjónustu við fleiri fatlaða einstaklinga gegn sérstakrigreiðslu. Í 1. grein samningsins sagði að starfsemi gagnáfrýjanda skyldi hagaðí samræmi við I. kafla laga nr. 59/1992 og reglugerðir settar samkvæmt þeim. Í2. grein var að finna almenn ákvæði um starfsemi Sólheima samkvæmt samningnum,en 3., 4. og 5. grein voru um markmið samningsins, verkefni gagnáfrýjandasamkvæmt honum og umsóknir um búsetu á Sólheimum og mat á þjónustuþörf. Í 6.grein var að finna ákvæði um fjármál gagnáfrýjanda, þar á meðal um greiðslurtil hans vegna einstakra rekstrarliða samkvæmt samningnum. Í grein 6.1 sagði:„Ráðuneytið mun leggja til að veitt verði fé á fjárlögum sem Sólheimar ráðstafaí samræmi við ákvæði samningsins.“ Í grein 6.2 kom fram að árlegar greiðslur ágrundvelli samningsins væru vegna „veittrar þjónustu, umsjónar með rekstri,ráðgjafar, næturvaktar og annars sameiginlegs kostnaðar“, samtals að fjárhæð173.500.000 krónur. Í ákvæðinu voru greiðslurnar sundurliðaðar eftirviðfangsefnum og jafnframt vísað til fylgiskjals með samningnum sem hafði aðgeyma enn frekari skýringar um þetta. Þá sagði í grein 6.6 að fjárhæðirsamkvæmt grein 6.2 væru settar fram miðað við verðlagsforsendur fjárlaga fyrirárið 2004, en frá og með árinu 2005 myndu þær breytast árlega í samræmi viðlauna- og verðlagsforsendur sem lægju til grundvallar árlegum fjárveitingum ífjárlögum hvers árs. Af heildarframlagi ríkisins samkvæmt grein 6.2 skyldu 80%teljast vera vegna launakostnaðar, en 20% vegna annars kostnaðar sem breytastskyldi samkvæmt forsendum fjárlaga um almennar verðlagsbreytingar á samakostnaði hjá svæðisskrifstofum málefna fatlaðra. Færi fram endurmat á launa- ogverðlagsforsendum fjárveitinga til svæðisskrifstofa málefna fatlaðra innanársins skyldi endurskoða fjárframlag til gagnáfrýjanda með sama hætti. Samkvæmtgrein 6.3 skyldi árlegt framlag innt af hendi með 12 jöfnum greiðslum fyrstavirka dag hvers mánaðar. Þá var í grein 6.4 eftirfarandi ákvæði: „StjórnSólheima er heimilt að ráðstafa rekstrarafgangi til myndunar varasjóðs.Hlutverk sjóðsins er að mæta óvæntum áföllum í rekstri og leggja fram fé tilbættrar þjónustu og framkvæmda í samræmi við markmið skipulagsskrár Sólheima.Árlegt framlag í varasjóð má þó ekki nema hærri upphæð en 4% af upphæðsamnings.“ Í 10. grein er bar heitið „Gildistími, uppsögn ogendurskoðunarákvæði“ sagði: „Samningur þessi sem gerður er til fimm ára öðlastgildi hinn 1. janúar 2004. Samningsaðilar skulu ákveða sameiginlega fyrir 1.maí 2008 hvort stefna skuli að endurnýjun samningsins. 10.1 Samningurinn eruppsegjanlegur af beggja hálfu með a.m.k. 12 mánaða fyrirvara miðað við áramót.Uppsögn skal vera skrifleg. 10.2 Hvor samningsaðili getur óskað eftir því fyrir15. mars ár hvert að yfirfara samninginn, í fyrsta sinn í mars 2005, meðtilliti til óvæntra eða umfangsmikilla breytinga á þörf fyrir þjónustu áSólheimum, sbr. fylgiskjal 10. 10.3 Breytist forsendur samningsins verulegaskal hann endurskoðaður. Breyttar forsendur teljast m.a.: 10.3.1 Breytingar áákvæðum laga um málefni fatlaðra um umfang og gæði þjónustu við fatlaða. 10.3.2Ef samningsaðilar geta ekki af einhverjum ástæðum staðið við skuldbindingarsínar og það leiðir til verulegrar röskunar á þeirri þjónustu sem veitt er áSólheimum.“ Meðbréfi til félagsmálaráðherra 30. apríl 2008 óskaði gagnáfrýjandi eftir því aðsamningurinn frá 8. maí 2004 yrði endurnýjaður og vísaði í því sambandi tiláðurnefndrar 10. greinar hans. Samkvæmt gögnum málsins svaraði ráðherra ekkiþessu erindi. Í frumvarpitil fjárlaga fyrir árið 2009 var ráðgert að greiðslur til gagnáfrýjanda úrríkissjóði á því ári yrðu alls 277.400.000 krónur og mun sú fjárhæð hafa veriðí samræmi við ákvæði samningsins 8. maí 2004. Í tillögum meiri hlutafjárlaganefndar um breytingar á frumvarpinu, sem komu fram við 2. umræðu umþað, var lögð til breyting á fjárveitingu til gagnáfrýjanda, sem eftir gögnummálsins var skýrð með þessari athugasemd: „Gerð er tillaga um 11 m.kr. lækkun áliðnum. Fjárhæðin svarar til 4% lækkunar útgjalda en það er það hlutfall semheimilið hefur tekið af árlegu framlagi ríkissjóðs í sérstakan varasjóð.Heimild til þess hefur byggt á ákvæði í þjónustusamningi félags- ogtryggingamálaráðuneytisins og Sólheima sem rennur út 31. desember 2008.“ Þá kom fram í skýringum með greiðsluáætlunsamkvæmt þessum fjárlagalið að um væri að ræða „áætlaðar greiðslur til Sólheimaþar til þjónustusamningur liggur fyrir.“ Var frumvarpið samþykkt með þessaribreytingu 22. desember 2008 og varð að fjárlögum fyrir árið 2009 nr. 177/2008,en samkvæmt þeim nam fjárveiting til gagnáfrýjanda 268.000.000 krónum. Ísamþykkt fulltrúaráðs gagnáfrýjanda 24. febrúar 2009 var mótmælt framangreindrilækkun fjárveitingar til hans sem sagt var að orðið hafi fyrir atbeinaráðuneytisins og væri skerðingin meiri en aðrar sambærilegar stofnanir þyrftuað þola. Þá sagði meðal annars í samþykktinni: „Að athuguðu máli telurfulltrúaráð Sólheima forsendur brostnar til viðræðna við Félags- ogtryggingamálaráðuneytið um framlengingu og/eða gerð nýs þjónustusamnings.“ Íbréfi ráðuneytisins til gagnáfrýjanda 26. maí 2009 var því meðal annars lýstyfir að það væri reiðubúið til að „framlengja út árið 2009 þann þjónustusamning... sem rann út 31. desember sl. að teknu tilliti til þeirrar breytingar sem gerðvar við afgreiðslu fjárlaga 2009“, svo og að gera nýjan þjónustusamning tillengri tíma í kjölfar stjórnsýsluúttektar ríkisendurskoðunar á starfsemigagnáfrýjanda. Frekari bréfaskipti milli gagnáfrýjanda og ráðuneytisins ogfundir þeirra leiddu ekki til breytinga á fjárveitingum til þess fyrrnefnda oghöfðaði hann mál þetta 28. júní 2010. II Endanlegaðalkrafa gagnáfrýjanda er á þann veg að hann krefst viðurkenningar á því að 4%skerðing sú sem fjárveiting aðaláfrýjanda til hans sætti með fjárlögum fyrirárið 2009 hafi verið óheimil, en kröfu þessa reisir hann á því að skerðinginhafi falið í sér brot á 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar.Til vara krefst hann að viðurkennt verði að með skerðingunni hafi aðaláfrýjandivanefnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum 8. maí 2004. Skilja verðurmálatilbúnað gagnáfrýjanda svo að hann byggi þessar dómkröfur á réttindum semhann telur sig eiga samkvæmt þessum samningi, enda væri hann að öðrum kosti aðleita eftir því að kveðið yrði í málinu á um réttindi honum til handa sem ekkier á valdi dómstóla að ákveða heldur þyrfti lagaheimild til, sbr. 41. gr.stjórnarskrárinnar. Samkvæmt1. mgr. 30. gr. laga nr. 88/1997, sem vísað var til í samningnum 8. maí 2004, er einstökumráðherrum heimilt, með samþykki fjármálaráðherra, að gera verksamninga ogsamninga um rekstrarverkefni, sem undir ráðuneyti þeirra heyra, til lengri tímaen eins árs við ríkisstofnun sem sinnt hefur verkefninu, aðrar ríkisstofnanir,sveitarfélög eða einkaaðila, enda sé áætlað fyrir verkefninu í fjárlögum. Meðrekstrarverkefni sé átt við afmarkaða rekstrarþætti eða rekstur ríkisstofnunarí heild sinni vegna viðfangsefna eða þjónustu sem ýmist er kveðið á um í lögumað ríkið skuli veita og standa undir kostnaði af eða eru liðir í því aðríkisaðili geti rækt hlutverk sitt. Samkvæmt 5. mgr. 30. gr. laganna skal íslíkum samningi um rekstrarverkefni meðal annars skilgreina umfang og gæðiþeirrar þjónustu sem ríkissjóður kaupir, samningstíma, greiðslur úr ríkissjóði,eftirlit með þjónustu og meðferð ágreiningsmála. Samningstími skuli almenntlengstur vera sex ár í senn og uppsagnarfrestur samnings stystur vera þrírmánuðir. Í samræmi við fyrirmæli í 5. mgr. 30. gr. laganna settifjármálaráðherra reglugerð nr. 343/2006 um samninga um rekstrarverkefni sem ráðuneyti og ríkisstofnanir gera tillengri tíma en eins árs. Í 17. gr. reglugerðarinnar kemur fram að við samningslok skuli verkkaupi gerasérstaka úttekt á framkvæmd samnings þar sem meta skuli hvernig til hafi tekistá samningstíma. Slík úttekt skuli lögð til grundvallar við ákvörðun um framhaldrekstrarverkefnis og hún liggja fyrir áður en þjónustusamningur sé endurnýjaðureða framlengdur. Samningurinn8. maí 2004 var með gildistíma frá 1. janúar sama ár. Þótt segja hafi mátt uppsamningnum með 12 mánaða fyrirvara miðað við áramót var hann einnigtímabundinn, eins og gert var ráð fyrir í 30. gr. laga nr. 88/1997. Eins og aðframan greinir þurfti að viðhafa formlega aðferð við endurnýjun hans með nýjumsamningi og bera framlögð bréfaskipti með sér að báðum samningsaðilunum hafiverið það fullljóst. Samkvæmt 10. gr. samningsins rann hann út 31. desember2008 en eins áður segir var sú staðreynd forsenda fyrir fjárveitingu tilgagnáfrýjanda í fjárlögum fyrir árið 2009. Alþingi hafði með höndum að ákveðafjárveitingu til gagnáfrýjanda fyrir árið 2009 með þeim hætti sem það gerði ogúr því sem komið var gat gagnáfrýjandi ekki byggt rétt til frekarifjárveitingar á samningi sem eftir efni sínu hafði runnið sitt skeið á enda.Verður aðaláfrýjandi því þegar af þessari ástæðu sýknaður af kröfumgagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandiverður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Sólheima ses. Gagnáfrýjandigreiði aðaláfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júlí 2011. Mál þetta,sem var dómtekið 9. júní 201l, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur afSólheimum sjálfseignarstofnun, Sólheimum, Selfossi, gegn íslenska ríkinu, meðstefnu áritaðri um birtingu 28. júní 2010. Dómkröfurstefnanda eru aðallega þær að viðurkennt verði að sú 4% skerðing semfjárframlag til hans sætti með fjárlögum ársins 2009 hafi verið ólögmæt. Til varagerir stefnandi þá kröfu að viðurkennt verði að með því að skerða fjárframlagtil hans um 4% með fjárlögum ársins 2009 hafi stefndi vanefntsamningsskuldbindingar sínar samkvæmt þjónustusamningi stefnanda viðfélagsmálaráðuneytið, dags. 8. maí 2004. Loks erþess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað aðskaðlausu. Dómkröfurstefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og aðstefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málsatvik Stefnandi,Sólheimar, er sjálfseignarstofnun sem þjónustar fólk með þroskahömlun. Starfseminfellur undir lög nr. 59/1992, um málefni fatlaðra (sbr. nú lög nr. 59/1992 ummálefni fatlaðs fólks, eins og þeim var breytt með lögum nr. 152/2010), oghefur fengið fjárframlög úr ríkissjóði á grundvelli fjárlaga ár hvert. Samkvæmt14. gr. fyrrgreindra laga er félags- og tryggingamálaráðherra heimilt að geraþjónustusamninga við sjálfseignarstofnanir sem þjónusta fatlað fólk. Í maí 2004gerðu félagsmálaráðuneytið og stefnandi með sér samning um þjónustu stefnandavið fólk með fötlun með heimild í fyrrnefndri 14. gr. laga nr. 59/1992 og 30.gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Samkvæmt samningnum tók hann gildi1. janúar 2004 og gilti til ársloka 2008. Með bréfi til stefnda, dags. 30.apríl 2008, óskaði stefnandi eftir því að samningurinn yrði framlengdur. Þvíbréfi var þó ekki svarað sérstaklega af hálfu félagsmálaráðuneytisins. Hinsvegar hefur stefnandi haldið áfram að veita þjónustu á grundvelli samningsinsog fengið til þess fjárveitingar á grundvelli fjárlaga. Hinn 1.október 2008 lagði fjármálaráðherra frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2009 framá Alþingi. Þegar frumvarp þetta var lagt fram var fjárveiting til Sólheima ísamræmi við þjónustusamning aðila. Þegar kom að afgreiðslu fjárlaga fyrir árið2009 var fjárframlag félagsmálaráðuneytisins til stefnanda lækkað um sem nemur4% í samræmi við breytingartillögu sem var sett fram. Stefnandihefur höfðað mál þetta aðallega til viðurkenningar á því að fyrrnefnd 4%skerðing sem fjárframlag til hans sætti með fjárlögum ársins 2009 hafi verið ólögmæt.Til vara gerir stefnandi þá kröfu að viðurkennt verði að með því að skerðafjárframlag til hans um 4% með fjárlögum ársins 2009 hafi stefndi vanefntsamningsskuldbindingar sínar samkvæmt þjónustusamningi stefnanda viðfélagsmálaráðuneytið, dags. 8. maí 2004. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir aðalkröfu sína í fyrsta lagi á því að umrædd 4% skerðing á fjárframlögumtil hans samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2009 feli í sér brot á bæðijafnræðisreglu 65. gr. laga nr. 33/1944, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands (héreftir stjórnarskráin), og rétti til framfærsluaðstoðar sem beri að tryggja ánmismununar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og sé þar með ólögmæt. Byggirstefnandi á því að með skerðingunni hafi hann sem aðili sem rækir þjónustufyrir fatlaða einstaklinga sætt ójafnræði sem brjóti í bága við 65. gr.stjórnarskrárinnar. Þá hafi fötluðum íbúum Sólheima jafnframt verið gróflegamismunað með skerðingunni. Stefnandikveður að aðrir sem veiti fötluðum þjónustu hafi ekki sætt sambærilegriskerðingu. Sé þetta til að mynda ljóst þegar fjárveiting til stefnanda samkvæmtfjárlögum fyrir árið 2009 sé borin saman við fjárveitingar tilSkálatúnsheimilisins, Styrktarfélagsins Áss og Skaftholts. Umrædd skerðing hafieingöngu verið rökstudd með vísan til þess að skerðingin hafi svarað til þessað stefnanda hafi verið heimilt að taka 4% af árlegu framlagi úr ríkissjóði ogkoma fyrir í sérstökum varasjóði. Stefnandi kveður það rétt að hann hafi slíkaheimild samkvæmt þjónustusamningi við félagsmálaráðuneytið. Þannig sé ákvæði6.4 þjónustusamningsins frá 8. maí 2004 svohljóðandi: StjórnSólheima er heimilt að ráðstafa rekstrarafgangi til myndunar varasjóðs.Hlutverk sjóðsins er að mæta óvæntum áföllum í rekstri og leggja fram fé tilbættrar þjónustu og framkvæmda í samræmi við markmið skipulagsskrár Sólheima.Árlegt framlag í varasjóð má þó ekki nema hærri upphæð en 4% af upphæðsamnings. Hins vegar hafi aðrar stofnanir semreki þjónustu fyrir fatlaða jafnframt slíka heimild og megi sem dæmi nefna að íþjónustusamningi félagsmálaráðuneytis og Skálatúnsheimilisins frá 6. janúar2005 sé að finna svipað ákvæði sem mæli fyrir um skyldu til að ráðstafarekstrarafgangi í varasjóð: Verði umrekstrarafgang að ræða ber Skálatúnsheimilinu að ráðstafa hagnaðinum tilmyndunar varasjóðs til að mæta hugsanlegum halla eða til bygginga, fegrunarumhverfis og annarra framkvæmda í samræmi við markmið skipulagsskrárSkálatúnsheimilisins, og bættrar þjónustu við fatlaða í þjónustu heimilisins. Stefnanditelji ljóst að hann sé í sambærilegri stöðu og Skálatúnsheimilið, enda veitibáðir aðilar fötluðum einstaklingum þjónustu á grundvelli þjónustusamnings viðfélagsmálaráðuneytið. Af ársreikningum Skálatúnsheimilisins í gildistíð umræddsþjónustusamnings verði glöggt ráðið að Skálatúnsheimilið hafi ráðstafaðfjármagni í varasjóð. Þannig hafi 21.060.000 krónur verið í varasjóðiheimilisins í lok árs 2005, 24.109.867 krónur í lok árs 2006 og 13.480.932krónur í lok árs 2007. Hins vegar hafi sjóðurinn verið neikvæður um 2.103.232krónur í lok árs 2008. Þrátt fyrir það hafi fjárframlög til heimilisins engumskerðingum sætt á þeim grundvelli að heimilinu beri að ráðstafa fjármagni ívarasjóð. Þá verði heldur ekki séð að aðrar stofnanir sem tengist félagsmálaráðuneytinuog hafi heimild til að flytja rekstrarafgang á milli ára hafi sætt skerðingu ífjárlögum fyrir árið 2009 af slíkri ástæðu. Megi þar sem dæmi nefnaFramkvæmdasjóð fatlaðra, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins,Tryggingastofnun ríkisins og Vinnueftirlitið, sbr. yfirlit yfir fjárframlög tilþessara aðila. Stefnanditelji samkvæmt þessu ljóst að hann hafi sætt annarri og meira íþyngjandimeðferð en stofnanir í sambærilegri stöðu. Þessi mismunandi meðferð felist íþví að stefnanda sé gert að sæta skerðingu á fjárframlögum á þeim einagrundvelli að hann hafi heimild til að ráðstafa fjármagni í varasjóð á meðanaðrir aðilar sem njóti sambærilegrar heimildar þurfi ekki að sæta slíkriskerðingu. Þá fái stefnandi ekki séð að hlutlægar og málefnalegar ástæður búiað baki þessari mismunandi meðferð aðila í sambærilegri stöðu. Þvert á mótigefi auga leið að það sé ómálefnalegt að skerða fjárframlög til stefnanda áþeim grundvelli að hann hafi heimild til að ráðstafa fé í varasjóð á meðan slíkheimild annarra aðila í sambærilegri stöðu hafi engin áhrif á fjárframlög tilþeirra. Telji stefnandi þetta ótvírætt benda til þess að aðrar ástæður hljótiað hafa legið að baki skerðingu á fjárframlögum til hans en þær sem hafi veriðtilgreindar. Eigi það sérstaklega við þegar slík skerðing gangi ekki jafnt yfiraðila í sambærilegri stöðu. Með hliðsjón af þessu telji stefnandi ljóst að hannhafi sætt meðferð sem brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrárinnar. Þá teljistefnandi að hafa verði í huga að umrædd skerðing á fjárframlögum til stefnandasé til þess fallin að skerða þjónustu við fatlaða íbúa að Sólheimum og þar meðlífsgæði þeirra, en það sé óviðunandi að þeir þurfi einir að þola gerræðislegaog ómálefnalega skerðingu á fjárframlögum. Feli skerðingin því jafnframt í sérbrot á jafnræði umræddra íbúa. Sé í reynd verið að mismuna fötluðum íbúum aðSólheimum þegar litið sé til fatlaðra einstaklinga sem búa á öðrum heimilum semþurfi ekki að sæta sambærilegri skerðingu. Slíkt sé að sjálfsögðu ólíðandiþegar litið sé til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og brjóti gegn kjarnahennar. Stefnandibyggir enn fremur á því að fjárframlag stefnda til hans sé liður í því aðuppfylla þær skyldur sem á stefnda séu lagðar í 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar og lúti að því að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileglífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifaeðlilegu lífi. Slíkar skyldur séu jafnframt tíundaðar í 12. 15. gr.Félagsmálasáttmála Evrópu og 11. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna umefnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem Ísland eigi aðild að ogberi að skýra 76. gr. stjórnarskrárinnar með hliðsjón af þeim. Í þessu sambandiskuli sérstaklega vísað til 15. gr. Félagsmálasáttmála Evrópu þar sem fram komiað í því skyni að tryggja að réttur líkamlega og andlega fatlaðs fólks tilverknáms, endurhæfingar og endurheimtar félagslegrar aðstöðu sé raunveruleganýttur skuldbindi samningsaðilar sig meðal annars til „að gera nægarráðstafanir til að skapa aðstöðu til þjálfunar, þ. á m., þegar það sénauðsynlegt, að koma á fót sérhæfðum stofnunum opinberra aðila og einkaaðila“.Til að slíkar stofnanir, svo sem það heimili sem stefnandi reki, geti gegnthlutverki sínu sé nauðsynlegt að þær hljóti fullnægjandi fjárframlög frá ríkinusem ekki séu skert á ómálefnalegum grundvelli og í andstöðu viðjafnræðisregluna. Þegarþjónustusamningur aðila hafi verið gerður hafi stefndi tekið kostnað viðþjónustu stefnanda út og reiknað honum fjárframlag á þeim grundvelli á samahátt og öðrum þeim sem sinni þjónustu við fatlaða á grundvelliþjónustusamninga. Með því að skerða það fjárframlag með áðurnefndum hætti tilstefnanda eins slíkra þjónustuveitenda sé gróflega brotið gegn 76. gr.stjórnarskrárinnar og þeirri skyldu stefnda að tryggja þeim hópum sem þar umgeti fullnægjandi framfærslu. Þá sé ljóst að tryggja verði slíklágmarksréttindi með þeim hætti að önnur mannréttindi séu tryggð og skipti héreinkum máli jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandikveður að lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðra sé, í samræmi við bæði 65. gr.og 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, ætlað að tryggja öllum sem eins séástatt um sambærilega aðstoð. Stefnandi sé hins vegar sá eini sem hafi þurft aðþola skerðingu fjárframlags á þeim grundvelli að honum hafi verið heimilt aðfæra rekstrarafgang á milli ára en slíkt feli eðli málsins samkvæmt í séraugljósa mismunun gagnvart fötluðum íbúum Sólheima. Teljistefnandi að samkvæmt þessu leiði umrædd skerðing á fjárframlögum til Sólheimatil þess að íbúum á Sólheimum séu ekki tryggð þau lágmarksréttindi sem felist í76. gr. stjórnarskrárinnar til jafns við aðra aðila í sambærilegri stöðu svosem jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar sé ætlað að tryggja. Teljistefnandi því að brotið hafi verið gegn 76. gr. stjórnarskrárinnar, eins og húnverði skýrð með hliðsjón af 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. jafnframtþjóðréttarlegar skuldbindingar íslenska ríkisins. Þá teljistefnandi nauðsynlegt að koma því á framfæri að í stjórn Sólheima sitjieinstaklingar sem hafi starfað að málefnum fatlaðra hér á landi og erlendis íáratugi. Enginn þeirra þekki þess dæmi að fyrr hafi framlög til ákveðins aðilasem veiti fötluðum þjónustu verið skert sérstaklega á meðan fjárframlög tilannarra aðila í sambærilegri stöðu séu óbreytt. Þá hafi málið verið kynntsystrasamtökum Sólheima erlendis og hafi þessi skerðing jafnframt vakið miklafurðu þar, enda í andstöðu við þá meginreglu að gæta skuli jafnræðis í þjónustuvið fatlaða. Aðalkröfusína byggir stefnandi í öðru lagi á því að sjónarmið það sem hafi búið að baki4% skerðingu á fjárúthlutun til hans, að því er virðist til frambúðar, hafiverið ómálefnalegt og skerðingin þar með ólögmæt. Stefnandivísar til þess að um handhafa ríkisvalds og beitingu þeirra á valdi sínu gildiákveðnar meginreglur. Ein þessara meginreglna sé sú að valdbeiting þeirrahverju sinni þurfi að vera reist á málefnalegum sjónarmiðum. Gildi sú reglaeðli málsins samkvæmt jafnt um beitingu löggjafans á lagasetningarvaldi sínu,um ákvarðanir framkvæmdavaldsins um réttindi og skyldur borgaranna og umbeitingu dómenda á dómsvaldi sínu, enda ótækt að geðþótti eða hrein tilviljunráði för svo sem í því tilviki sem hér um ræði. Stefnanditelji að í samræmi við þetta verði að gera þá stjórnskipulegu kröfu til Alþingis,sem hafi fjárveitingarvaldið, að þegar fjárveitingar til ákveðins aðila séuskertar búi að baki málefnaleg sjónarmið. Þá telji stefnandi að skerðing semekki sé byggð á slíkum grunni verði að teljast ólögmæt. Eins ogáður greini hafi til stuðnings 4% skerðingu á fjárúthlutun til stefnandaeingöngu verið vísað til þess að Sólheimum væri heimilt að ráðstafarekstrarafgangi til myndunar varasjóðs. Stefnandi telji þessa tilvísunfullkomlega ómálefnalega enda þurfi aðrar stofnanir sem heyri undir félagsmálaráðuneytiðog aðrir sem sinni þjónustu á grundvelli þjónustusamninga við ráðuneytið ekkiað þola skerðingu við fjárúthlutun á þeim grundvelli að þeim hafi verið heimiltað færa rekstrarafgang á milli ára. Megi sem dæmi um slíkar stofnanir nefnaSkálatúnsheimilið, Framkvæmdasjóð fatlaðra, greiningar- og ráðgjafarstofuríkisins, Tryggingastofnun ríkisins og Vinnueftirlitið. Að gerastefnanda einum að sæta skerðingu á þessum grundvelli sé því fullkomlegaómálefnalegt. Jafnframt leggi stefnandi áherslu á að það ákvæði í umræddumþjónustusamningi sem heimili honum að láta fé renna í varasjóð séheimildarákvæði. Ekki fáist séð að það hafi verið rannsakað sérstaklega eðahaft einhverja þýðingu að þessu leyti hvort stefnandi hafi nýtt umrætt ákvæðiþjónustusamningsins eða eftir atvikum nýtt það til hlítar. Verði að telja þaðmjög óeðlilegt að slíkt sé ekki kannað sérstaklega áður en skerðing sé ákveðin,enda einsýnt að það að skerða fjárframlög eingöngu vegna heimildar til að mynda varasjóð geti ekki staðistsem röksemd. Auk þess verði að telja að heimild til að setja allt að 4% afupphæð samnings í varasjóð geti ekki vegið upp á móti 4% skerðingu fjárframlagaí framtíðinni, þar sem framlög hækki eðli málsins samkvæmt með tilliti tilverðlags samkvæmt forsendum í fylgiskjali 2 með samningnum. Framangreindutil frekari stuðnings vísar stefnandi til sjónarmiða um réttmætar væntingar ogréttaröryggi. Hann hafi hvorki getað séð fyrir né hafi hann mátt eiga von á aðfjárframlög til hans yrðu að óbreyttu skert eftir svo langan tíma. Þvert á mótihafi hann öðlast réttmætar væntingar til þess að fjárframlög til hans yrðuáfram reiknuð á sama grundvelli. Í þessu sambandi sé vísað sérstaklega tilítrekaðra yfirlýsinga þáverandi félagsmálaráðherra í fjölmiðlum um aðfjárframlög til málefna fatlaðra yrðu ekki skert. Telji stefnandi að vegnaþessa séu þau brot á stjórnarskránni sem leiði af umræddri skerðingu munalvarlegri en ella. Framangreindsjónarmið styðji stefnandi við grunnrök stjórnskipunarréttar. Eins og þekkt séhvíli sú skylda á Alþingi að virða hina stjórnskipulegu meðalhófsreglu ogjafnræðisreglu. Telji stefnandi að á sama grundvelli beri Alþingi að styðjastvið málefnaleg sjónarmið þegar það beiti lagasetningar- og fjárveitingarvaldisínu. Verði ekkifallist á aðalkröfu stefnanda um að viðurkennt verði að sú 4% skerðing semfjárframlag til hans sætti með fjárlögum ársins 2009 hafi verið ólögmæt krefststefnandi þess til vara að viðurkennt verði að með umræddri skerðingu hafistefndi vanefnt þjónustusamning stefnanda við félagsmálaráðuneytið, dags. 8.maí 2004. Umræddurþjónustusamningur hafi verið gerður samkvæmt heimild í 14. gr. laga nr. 59/1992um málefni fatlaðra og 30. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins, sbr.reglugerð nr. 343/2006 um samninga um rekstrarverkefni sem ráðuneyti ogríkisstofnanir gera til lengri tíma en eins árs. Þrátt fyrirað gildistími umrædds samnings hafi eingöngu verið til 1. janúar 2009, sbr. 10.gr. samningsins, telji stefnandi að hann sé enn í fullu gildi í samræmi viðmunnlegt samkomulag aðila. Stefnandi hafi óskað eftir framlenginguþjónustusamningsins með bréfi til félagsmálaráðuneytisins, dags. 30. apríl2008, en því bréfi hafi ekki verið svarað af hálfu ráðuneytisins. Hins vegarhafi stefnandi haldið áfram að veita þjónustu á grundvelli þjónustusamningsinsí samræmi við vilja ráðuneytisins. Þá sé ljóst að ráðuneytið hafi litið svo áað samningurinn hafi enn verið í gildi. Í því sambandi sé vísað til þess aðfram hafi komið í tölvubréfi starfsmanns ráðuneytisins til fyrirsvarsmannsSólheima og fleiri aðila, dags. 14. maí 2010, sú afstaða að stefnandi veitifötluðum þjónustu á grundvelli þjónustusamnings. Þannig hafi verið óskað eftirfundi með aðilum „sem veita fötluðum þjónustu á grundvelli þjónustusamninga“,svo sem það sé orðað og hafi stefnandi verið þar á meðal. Telji stefnandi aðsamkvæmt þessu hafi þjónustusamningur aðila verið framlengdur munnlega ísamræmi við vilja og athafnir beggja aðila og sé hann því enn í gildi. Stefnanditelji að almennt beri Alþingi, sem fari með fjárveitingarvald, að virða ákvæðiþjónustusamninga sem ráðuneyti hafi gert við aðila til að uppfylla þær opinberuskyldur sem á þeim hvíli. Byggt sé á því að sé fjárlögum breytt þannig að ekkisé unnt að standa við þjónustusamning sem ráðuneyti hafi gert geti það bakaðíslenska ríkinu bótaábyrgð. Stefnanditelji að með umræddri skerðingu á fjárframlagi til hans hafi verið brotið gegnþjónustusamningi hans við félagsmálaráðuneytið. Samkvæmt grein 2.1 í samningnumtaki Sólheimar að sér að veita 40 fötluðum íbúum þjónustu, búsetu og atvinnusamkvæmt lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðra í samræmi við nánari ákvæðisamningsins og í samræmi við þær greiðslur sem félagsmálaráðuneytið inni afhendi. Þegar samningurinn hafi verið gerður hafi stefndi tekið kostnað viðþjónustu stefnanda út og reiknað honum fjárframlag á þeim grundvelli á samahátt og öðrum þeim sem sinna þjónustu við fatlaða á grundvelliþjónustusamninga. Fram komi í grein 6.1 í samningnum að ráðuneytið muni leggjatil að veitt verði fé á fjárlögum sem Sólheimar ráðstafi í samræmi við ákvæðisamningsins. Þá sé fjallað um greiðslufyrirkomulag í grein 6.2 og sé þar vísaðtil þess að í fylgiskjali 2 sé gerð grein fyrir forsendum og útreikningigreiðslna. Þannig séu forsendur greiðslna útskýrðar ítarlega í fylgiskjali 2með samningnum og komi þar meðal annars fram að greiðslur séu byggðar á nánartilgreindu einingarverðlagi og að miðað sé við verðlag ársins 2004. Með því aðskerða fjárframlag til stefnanda, sem beri að reikna á þessum grundvelli,eingöngu með vísan til heimildar hans til að leggja fé í varasjóð sé brotiðgegn greiðsluskyldu stefnda á grundvelli þjónustusamningsins. Samkvæmtsamningnum beri einfaldlega að ákveða greiðslur til handa stefnanda á ákveðnumgrundvelli og sé engin heimild til að skerða þær eingöngu með vísan til þess aðstefnanda sé heimilt að ráðstafa fé í varasjóð. Feli slíkt í sér vanefnd áþjónustusamningnum sem valdi stefnanda sýnilega fjárhagslegu tjóni og teljistefnandi að stefndi beri skaðabótaábyrgð á slíku tjóni. Hafi stefnandisamkvæmt þessu umtalsverða fjárhagslega hagsmuni af því að viðurkennt verði meðdómi að umrædd skerðing feli í sér vanefnd á þjónustusamningi hans viðfélagsmálaráðuneytið svo sem gert sé ráð fyrir í kröfugerð hans. Um lagarökvísar stefndi til 65. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, svo og til laga nr.59/1992 um málefni fatlaðra. Jafnframt vísar hann til meginreglnasamningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann til skuldbindingaíslenska ríkisins samkvæmt Félagsmálasáttmála Evrópu og samningi Sameinuðuþjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Um heimild tilþess að höfða viðurkenningarmál vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndilýsir atvikum máls svo að gildistími umrædds þjónustusamnings, frá maí 2004,hafi runnið út 31. desember 2008. Stefndi líti svo á að samningurinn hafirunnið úr gildi þann dag eins og skýrt sé kveðið á um í samningnum enda megiráða af samskiptum aðila frá þeim tíma að báðir aðilar hafi litið svo á. Íþessu sambandi sé bent á að stefnandi hafi óskað eftir því með bréfi tilstefnda, dags. 30. apríl 2008, að samningurinn yrði framlengdur. Enginn nýr þjónustusamningur hafi enn verið gerðurmilli aðila málsins en fjárframlög úr ríkissjóði hafi á tímabilinu verið tryggðstefnanda eins og verið hafi á grundvelli gildandi fjárlaga hverju sinni. Ífyrrgreindu ljósi líti stefndi ekki svo á að í gildi sé þjónustusamningur millistefnda og stefnanda í skilningi 14. gr. laga um málefni fatlaðra, þrátt fyrirað stefnandi hafi haldið áfram að veita þjónustu í anda fyrri samnings milliaðila og fengið til þess fjárveitingar á grundvelli fjárlaga. Við ákvörðunfjárheimilda til stefnanda hverju sinni hafi almennt verið litið tilsíðasta þjónustusamnings sem í gildi hafi verið milli stefnda og stefnanda.Hafi ekki staðið annað til en að sami háttur yrði hafður á vegna fjárlaga fyrirárið 2009, sbr. frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2009 sem fjármálaráðherralagði fram á Alþingi 1. október 2008, sbr. þó bréf ráðuneytisins tilRíkisendurskoðunar, dags. 1. september 2008. Á þessu hafi þó orðið breyting afillri nauðsyn eins og nánar verði gerð grein fyrir hér á eftir. Stefndi kveður að samkvæmt 2. mgr. 21. gr. laga nr.88/1997 um fjárreiður ríkisins skuli frumvarp fjármálaráðherra til fjárlagavera samið með hliðsjón af þjóðhagsáætlun ríkisstjórnarinnar og skuli áætlanirum tekjur og gjöld í frumvarpinu gerðar á sömu meginforsendum ogþjóðhagsáætlun. Ljóst sé að í október 2008 hafi verulegar breytingar orðið áefnahagshorfum fyrir árið 2009 þegar fyrir hafi legið að stærsti hlutifjármálakerfis landsins stefndi í þrot. Þær forsendur sem fjárlagafrumvarpiðhafi byggst á hafi verið brostnar og hafi þingmenn staðið frammi fyrir því aðgera þyrfti verulegar breytingar á frumvarpinu til að draga saman útgjöld hinsopinbera svo unnt væri að mæta verulega breyttum aðstæðum í ríkisrekstrinum. Stjórnvöld hafi markað þá stefnu að ekki yrði fariðí flatan niðurskurð þar sem slíkt teldist bersýnilega ósanngjarnt og því ekkiforsvaranlegt að fara þá leið í niðurskurði í opinberum rekstri. Þess í staðhafi verið lögð áhersla á að verja þá þjónustu ríkisins sem yrði talinsamfélaginu nauðsynleg eins og frekast væri kostur og hafi í því efni veriðvísað til svokallaðrar grunnþjónustu sem opinberar stofnanir veita almenningi.Engu að síður hafi sú krafa verið gerð að rekstur hverrar stofnunar yrðiskoðaður sérstaklega ef hugsanlegt svigrúm væri fyrir hendi til að draga úrrekstrarkostnaði án þess að skerða þá grunnþjónustu sem hlutaðeigandi stofnunhafi verið ætlað að veita. Hafi þáverandi félags- og tryggingamálaráðherra lagtsérstaka áherslu á að stofnunum er starfi á grundvelli laga um málefni fatlaðrayrði hlíft eins og kostur væri við sparnaðarkröfum á árinu 2009 enda hafirekstur flestra þeirra verið erfiður árin á undan. Þegar í upphafi hafi legið fyrir að aðhaldskröfuryrðu misjafnar milli ólíkra málaflokka og jafnvel innan sömu málaflokka endarekstrarstaða stofnana með mismunandi hætti. Þessi framkvæmd hafi verið talinforsvaranleg og málefnaleg í ljósi þess bráðnauðsynlega markmiðs að draga úrrekstrarútgjöldum ríkisins í því skyni að mæta breyttum efnahagsforsendum enjafnframt að tryggja nauðsynlega grunnþjónustu. Við 2. og 3. umræðu fjárlaga hafi verið samþykktartillögur um lækkun útgjalda í félags- og tryggingamálaráðuneytinu um 2.866,8milljónir króna (fjárlög 2009, bls. 251). Jafnframt hafi komið fram í fjárlögumþess árs að „[a]lmennt var gengið út frá 3% samdrættií rekstrarkostnaði stofnana í velferðarþjónustu s.s. heilbrigðisstofnunum,menntastofnunum, auk löggæslustofnana, en um 5% hjá stjórnsýslustofnunum ogalmennum þjónustustofnunum.“ (fjárlög 2009, bls. 229). Ljóst hafi verið að útgjaldalækkunin hafi veriðtöluverð og langt frá þeim aðhaldskröfum sem aðilar er njóta fjárframlaga ágrundvelli fjárlaga hafi átt að venjast. Við hafi tekið vinna við að útfæralækkun rekstrarútgjalda hjá stofnunum er starfa á málefnasviði stefnda og hafiþau sjónarmið, sem rakin séu hér að framan, verið höfð að leiðarljósi viðyfirferð á rekstri allra stofnana. Hafi meðal annars verið byggt á ítarlegriskoðun á möguleikum stofnananna til að bregðast við breyttum aðstæðum. Meðalþess sem lagt hafi verið til grundvallar hafi verið rekstur stofnananna árin áundan sem og mat á þeim verkefnum sem sérhver stofnun hafi horfst í augu við aðteknu tilliti til breyttra aðstæðna í samfélaginu. Sem dæmi hafi ekki þótt forsendur til að geraaðhaldskröfur á rekstur Tryggingastofnunar ríkisins og Vinnumálastofnunar þarsem talið hafi verið að hinar breyttu aðstæður í þjóðfélaginu myndu leiða tilverulega aukins álags hjá þeim stofnunum. Það hafi síðar orðið reyndin og þásérstaklega hafi verið aukið álag hjá Vinnumálastofnun. Enn fremur hafi ekki verið gerð aðhaldskrafa ásvæðisskrifstofur málefna fatlaðra eftir að farið hafi verið vel yfirrekstrarforsendur þeirra. Tvær þeirra hafi haft rekstrarafgang sem numið hafi2% af fjárlagaheimild þeirra á árinu 2007 en tvær þeirra hafi þurft samtals 100milljóna króna viðbótarfjárheimild í fjáraukalögum fyrir árið 2007 vegnahallareksturs. Tvær hafi verið reknar með halla sem ekki hafi verið bættur ogþeim skrifstofum hafi verið gert að flytja hallann með sér til ársins 2008.Tvær svæðisskrifstofur hafi fengið viðbótarfjárhæð samtals að fjárhæð 45milljónir króna í fjáraukalögum fyrir árið 2008 en önnur þeirra hafi einnigfengið fjáraukaheimild á árinu 2007. Rekstur annarra svæðisskrifstofa hafiverið „í járnum“. Aðhaldskrafa hafi verið gerð á Greiningar- ográðgjafarstöð ríkisins og Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda,sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Fjárheimild Greiningarstöðvarinnar hafiverið lækkuð um 2,5% og framlag ráðuneytisins til Þjónustumiðstöðvarinnar um 5%frá því sem gert hefði verið ráð fyrir í frumvarpi fjármálaráðherra. Þá hafiverið litið til einstakra stofnana sem þjónusta fatlað fólk. Þeirra á meðalhafi verið Sólheimar, Skálatún og Ás styrktarfélag. Það hafi verið mat þeirra sem stóðu að nánariútfærslu útgjaldalækkunarinnar hjá ríkissjóði, að teknu tilliti tilframangreindra sjónarmiða, að stefnandi gæti brugðist við breyttum aðstæðum íljósi þess að á árunum 2004 2007 hafi rekstrarafgangur stefnanda numið tæpum26,8 milljónum króna en það fé hafi verið sett í varasjóð samkvæmt heimild ígrein 6.4 í þjónustusamningi milli stefnda og stefnanda. Samkvæmt þeirriheimild hafi stjórn stefnanda getað ráðstafað rekstrarafgangi til myndunarvarasjóðs sem hafi haft það hlutverk að mæta óvæntum áföllum í rekstri ogleggja fram fé til bættrar þjónustu og framkvæmda í samræmi við markmiðskipulagsskrár stefnanda. Í þessu sambandi sé lögð sérstök áhersla á að stjórnstefnanda hafi eingöngu verið heimilt að ráðstafa rekstrarafgangi til myndunarvarasjóðs samkvæmt fyrrnefndri heimild í þjónustusamningi málsaðila. Í samaákvæði hafi jafnframt verið gert að skilyrði að árlegt framlag í varasjóð næmiekki hærri fjárhæð en 4% af fjárhæð samningsins. Nemi sú fjárhæð sem stjórnstefnanda hafi lagt í varasjóð á áðurgreindu tímabili 3,37% af rekstrarframlagitil Sólheima úr ríkissjóði. Enn fremur hafi verið litið til þess að á árunum2006 og 2007 hafi rekstrarafgangurinn numið 4% af samningsfjárhæð þeirra ára.Þar sem fénu, sem safnast hefði í varasjóðinn, hefði verið ráðstafað tilbyggingaframkvæmda á árunum 2005 2008, í stað þess að varðveita sjóðinn áframtil að mæta óvæntum áföllum í rekstri stefnanda, hafi verið talið að reksturstefnanda gæti þolað 4% skerðingu á rekstarframlagi úr ríkissjóði án þess aðkoma þyrfti til breytinga á grunnþjónustu við þá er þar búa eða skerðingar áframfærslu þeirra. Til samanburðar hafi Skálatún verið rekið með 10milljóna króna halla á árinu 2007 og hafi stefnt í hallarekstur á árinu 2008sem síðar hafi reynst vera 15 milljóna króna halli. Sá hallarekstur hafi áttsér ákveðnar skýringar í ljósi aðstæðna á vinnumarkaði á þeim tíma. HafiSkálatún mætt þeim hallarekstri með inneign úr varasjóði sem komið hafi tilvegna rekstrarafgangs á árunum 2005 og 2006. Hallarekstur hafi einnig verið hjáÁsi styrktarfélagi. Aðrar stofnanir er starfa á málefnasviði félags- ogtryggingamálaráðuneytis hafi þurft að sæta 2-11% skerðingu í fjárlögum fyrirárið 2009. Alþingi hafi samþykkt fjárlögin fyrir árið 2009 ídesember 2008 með áorðnum breytingum sem meirihluti fjárlaganefndar þingsinshafi lagt til. Þar á meðal hafi verið 4% skerðing á fjárframlögum til Sólheimafrá því sem frumvarp fjármálaráðherra hafi gert ráð fyrir. Skerðingin sé þvíákvörðun Alþingis og hafi verið samþykkt á lögformlegum grundvelli sem gildandilög um fjárheimildir fyrir árið 2009. Þegar litið sé til 2. mgr. 21. gr. laga nr. 88/1997um fjárreiður ríkisins og þeirra málefnalegu sjónarmiða sem hafi verið lögð tilgrundvallar við útfærslu þingsins á þeim útgjaldalækkunum sem hafi verið gerðarvið afgreiðslu þess á frumvarpinu, með það að markmiði að fullnægja skilyrðilaganna um fjárreiður ríkisins, verði ekki séð að sú 4% skerðing semfjárframlag til stefnanda hafi sætt með fjárlögum ársins 2009 hafi veriðólögmæt eða ómálefnaleg. Verði í því sambandi sérstaklega að líta til þess aðstefnandi hafi skilað rekstrarafgangi fjögur síðustu árin á undan. Skerðinginhafi ekki verið umfram það sem aðrar stofnanir sem starfi á málefnasviðifélags- og tryggingamálaráðuneytisins hafi þurft að sæta og hafi verið taldargeta hagrætt í rekstri. Samkvæmt ofanrituðu beri því að sýkna stefnda afaðalkröfu stefnanda. Samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar megi ekkertgjald greiða úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum eðafjáraukalögum. Að því er varðar samninga við opinberar stofnanir verði aðleggja til grundvallar að stjórnarframkvæmdin verði að vera bæði lög- ogformbundin auk þess að styðjast við þann lagaramma sem settur sé meðfjárveitingum. Stefndi vísar enn fremur til 21. gr. laga nr.88/1997 um fjárreiður ríkisins þar sem gert sé ráð fyrir að fjármálaráðherraleggi fram frumvarp til fjárlaga sem nái yfir fjárreiður stofnana þess á næstafjárlagaári. Þannig skuli fyrir fram leitað heimilda til greiðslna úrríkissjóði, eftirgjafar krafna og til að gera hvers konar samninga umfjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og ríkisstofnanir. Enn fremur sé ráðherraeingöngu heimilt að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni sem undirráðuneytið heyri þegar áætlað sé fyrir verkefninu í fjárlögum, sbr. 30. gr.sömu laga. Verði því að gera ráð fyrir að samningar um greiðslur úr ríkissjóðihljóti alltaf að vera háðar því að til fjárveitinga sé stofnað í samræmi viðlög. Í fyrri samningi aðila, sem hafi runnið út 31.desember 2008, sé tekið fram í grein 6.1 að stefndi muni leggja til að veittverði fé á fjárlögum sem stefnandi muni ráðstafa til rekstrar í samræmi viðákvæði samningsins. Við gerð fjárlaga fyrir árið 2009 hafi stefndi lagt til viðfjármálaráðuneytið óbreyttar fjárhæðir til handa Sólheimum til rekstrar, sbr.frumvarp fjármálaráðherra til fjárlaga fyrir árið 2009 sem lagt hafi verið framá Alþingi 1. október 2008. Í meðförum Alþingis hafi frumvarpinu hins vegarverið breytt með þeim hætti að fjárframlag til rekstrar Sólheima hafi veriðskert um 4% frá því sem hafi verið í áðurnefndu frumvarpi ráðherra. Fyrir þeimbreytingum hafi verið lögmætar og málefnalegar forsendur eins og áður hafiverið gerð grein fyrir. Enn fremur beri til þess að líta að grein 6.6samningsins, sem fjalli um breytingar á þeim greiðslum sem falla skuli til ágrundvelli samningsins, vísi til launa- og verðlagsforsendna sem liggi tilgrundvallar árlegum fjárveitingum í fjárlögum hvers árs. Verði því að ætla aðrekstraraðilar Sólheima hafi mátt búast við skerðingum á fjárframlögum þegar afþeirri ástæðu að forsendur fjárlagafrumvarpsins hafi breyst verulega frá því aðfrumvarpið hafi verið lagt fram. Þetta hafi öllum mátt vera ljóst í íslenskusamfélagi sem á einhvern hátt hafi tengst opinberum rekstri. Stefnda hafi borið að fara að ákvæðum fjárlaga aðþví er varði fjárframlög stefnda vegna rekstrar stefnanda á árinu 2009 og hafiþá ekki skipt máli hvort formlegur samningur hafi verið í gildi eða ekki. Aðmati stefnda sé því haldlaus sú fullyrðing stefnanda að stefndi hafi vanræktsamningsskuldbindingar sínar samkvæmt þjónustusamningi hans við stefnanda frámaí 2008. Í fyrsta lagi hafi enginn samningur verið í gildi eins og sýnt hafiverið fram á og í öðru lagi hafi stefndi einungis farið að landslögum.Fullyrðingum stefnanda um formlegt gildi þjónustusamnings sé ítrekað mótmæltsem röngum og jafnvel þó svo hafi verið hafi stefnda borið að fara að ákvæðumfjárlaga. Verði því líka að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Niðurstaða Þjónustusamningurstefnanda við félagsmálaráðuneytið, dags. 8. maí 2004, var gerður samkvæmtheimild í 14. gr. laga um málefni fatlaðra nr. 59/1992 og 30. gr. laga nr.88/1997 um fjárreiður ríkisins, eins og fram kemur í inngangi samningsins. Ígr. 6.1 í samningnum segir að ráðuneytið muni leggja til að veitt verði fé áfjárlögum sem Sólheimar ráðstafa í samræmi við ákvæði samningsins. Þá segir í gr.6.4 í samningnum að stjórn Sólheima sé heimilt að ráðstafa rekstrarafgangi tilmyndunar varasjóðs. Hlutverk sjóðsins sé að mæta óvæntum áföllum í rekstri ogleggja fram fé til bættrar þjónustu og framkvæmda í samræmi við markmiðskipulagsskrár Sólheima. Árlegt framlag í varasjóð má þó ekki nema hærri upphæðen 4% af upphæð samnings. Fyrirliggur að stefnandi fékk óskertar fjárveitingar til starfsemi sinnar ágrundvelli samningsins samkvæmt fjárlögum allt fram til ársins 2009. Þegarfrumvarp til fjárlaga fyrir árið 2009 var lagt fram á Alþingi hinn 1. október2008 var fjárveiting til stefnanda í samræmi við þjónustusamning aðila. Ímeðförum Alþings við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2009 var fjárframlagfélagsmálaráðuneytisins til stefnanda lækkað um 11.000.000 króna eða um 4%. Tilskýringar á þessari lækkun er tekið fram að fjárhæðin svari til 4% lækkunarútgjalda en það sé það hlutfall sem heimilið hafi tekið af árlegu framlagiríkissjóðs í sérstakan varasjóð í samræmi við heimild þar um íþjónustusamningi. Stefnandibyggir aðalkröfu sína í málinu í fyrsta lagi á því að umrædd 4% skerðing áfjárframlögum til hans samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2009 feli í sér brot ábæði jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og rétti til framfærsluaðstoðarsem beri að tryggja án mismununar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnarog sé þar með ólögmæt. Stefndi byggir hins vegar á því að samkvæmt 2. mgr.21. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins skuli frumvarp til fjárlagavera samið með hliðsjón af þjóðhagsáætlun ríkisstjórnarinnar og skuli áætlanirum tekjur og gjöld í frumvarpinu gerðar á sömu meginforsendum ogþjóðhagsáætlun. Ljóst sé að í október 2008 hafi verulegar breytingar orðið áefnahagshorfum fyrir árið 2009 þegar fyrir lá að stærsti hluti fjármálakerfislandsins stefndi í þrot. Þær forsendur sem fjárlagafrumvarpið byggðist á hafiverið brostnar og því nauðsynlegt að gera verulegar breytingar á frumvarpinutil að draga saman útgjöld hins opinbera. Alþingi hafi samþykkt fjárlögin fyrirárið 2009 í samræmi við þær breytingar sem meirihluti fjárlaganefndar þingsinshafði lagt til, þar á meðal 4% skerðingu á fjárframlögum til stefnanda frá þvísem frumvarp fjármálaráðherra hafði gert ráð fyrir. Í bréfi fjármálaráðuneytis til ráðneyta frá 14.nóvember 2008, sem er fylgiskjal með nefndaráliti meirihluta fjárlaganefndarmeð fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2009, segir að fjármálaráðuneytið vinni aðendurskoðun á stöðu og sjálfbærni ríkisfjármála í ljósi þeirra áfalla sem duniðhafa yfir fjármálakerfi landsins og til þess að fylgja eftir áætlunum umviðreisn efnahagslífsins. Í bréfi þessu segir enn fremur svo: Fjármálaráðuneytiðgerir ráð fyrir að ráðuneytin hafi að vanda undirbúið sig fyrir að setja frambreytingartillögur við fjárlagafrumvarpið í fyrri hluta nóvember með hliðsjónaf horfum um þróun mála á næsta ári. Ráðuneytið hefur á undanförnum vikumeinnig átt óformleg samskipti við önnur ráðuneyti um að unnið væri að því aðleita allra leiða til að draga úr útgjöldum og undirbúa tillögur í því skynimeð hliðsjón af forgangsröð brýnustu verkefna og kjarnastarfsemi. Hjá sumumráðuneytum eru jafnvel þegar komnar fram fyrstu tillögur með þetta að markmiði. Fjármálaráðuneytiðóskar nú eftir því að ráðuneytin leggi fram tillögur sínar vegna endurskoðunará fjárlagafrumvarpinu og skrái þær í fjárlagakerfið. Annars vegar verði um aðræða tillögur um endurmetnar áætlanir um þá starfsemi og verkefni sem ætla máað verði fyrir verulegum áhrifum af breyttu efnahagsástandi. Þær tillögur ættuþó að miðast við að fjármálaráðuneytið mun ákvarða með samræmdum hætti áhrif afbreyttum horfum um laun, verðlag og gengi á fjárheimildir frumvarpsins út fráendurskoðaðri þjóðhagsspá. Hins vegar verði um að ræða tillögur um samdrátt íútgjöldum eins og frekast er kostur í hverju ráðuneyti. Núverandi áætlanirbenda til að ná þurfi það miklum árangri að því er beint til ráðuneyta aðvinnuviðmið þeirra verði að útfæra tillögur um lækkun útgjalda sem nemi a.m.k.10% af veltu miðað við fjárlagafrumvarpið 2009. Eins og bréf þetta ber með sér var mjög aðráðuneytum lagt að setja fram tillögur um samdrátt í útgjöldum, sem var nauðsynlegtað gera vegna ástandsins í efnahagsmálum þjóðarinnar. Verður að skoða skerðinguá fjárframlagi til stefnanda í því ljósi. Ekki er fallist á það með stefnanda að sú lækkun áfjárheimildum til hans sem átti sér stað í meðförum Alþings á frumvarpi tilfjárlaga 2009 hafi falið í sér ójafnræði gagnvart honum sem brjóti í bága viðjafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Sú lækkun sem hér um ræðir var byggðá því að borð væri fyrir báru hjá stefnanda þar sem hann hefði árlega nýtt sérheimild í þjónustusamningi til að leggja rekstrarafgang af framlagi ríkissjóðsí varasjóð. Verður ekki talið að lækkun fjárheimildar á þessum grundvelli hafiverið ómálefnaleg og þrátt fyrir það að aðrir sambærilegir aðilar, sem veitafötluðum þjónustu hafi ekki sætt slíkri skerðingu á framlögum úr ríkissjóði.Ekki er heldur fallist á það með stefnanda að skerðing á fjárframlagi til hansmeð áðurnefndum hætti hafi brotið í bága við 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar, þar sem ekki er talið að sú lækkun sé byggð á ómálefnalegumgrundvelli samkvæmt framansögðu og skerðir ekki þau grundvallarréttindi semgreindu stjórnarskrárákvæði er ætlað að tryggja og lög nr. 59/1992 um málefnifatlaðra byggja á. Hvorki er fallist á málsástæður stefnanda um að það sé meðöllu ómálefnalegt að rökstyðja skerðingu á fjárframlagi til stefnanda með vísantil heimildarákvæðis um varasjóð í þjónustusamningi, né málsástæður er varðasjónarmið um réttmætar væntingar og réttaröryggi. Þá er til þess að líta, einsog stefndi byggir á, að brýna nauðsyn bar til að draga úr ríkisútgjöldum, einsog mögulegt var, vegna efnahagshrunsins haustið 2008. Verður fallist ámálsástæður stefnda er að þessu lúta og þau sjónarmið hans sem uppi eru höfðtil stuðnings því að ekki beri að taka til greina aðalkröfu stefnanda í málinu. Samkvæmt framansögðu er hafnað aðalkröfu stefnandaí málinu um viðurkenningu á því að umrædd skerðing á fjárframlagi tilhans samkvæmt fjárlögum ársins 2009 hafi verið ólögmæt. Til varabyggir stefnandi á því að með því að skerða fjárframlag til hans um 4% meðfjárlögum ársins 2009 hafi stefndi vanefnt samningsskuldbindingar sínarsamkvæmt þjónustusamningi stefnanda við félagsmálaráðuneytið frá 8. maí 2004. Í gr. 6.2 íþjónustusamningi þessum er gerð grein fyrir greiðslum á grundvelli hans, semgreiða ber úr ríkissjóði. Í gr. 6.6 er tekið fram að fjárhæðir samkvæmt 6.2 séusettar fram miðað við verðlagsforsendur fjárlaga fyrir árið 2004. Þar segirsvo: Frá og með árinu 2005 skulu þessar fjárhæðir breytastárlega í samræmi við launa- og verðlagsforsendur sem liggja til grundvallarárlegum fjárveitingum í fjárlögum hvers árs. Af heildarframlagi ríkisins skv.6.2 skulu 80% teljast vera vegna launakostnaðar og 20% vegna annars kostnaðar.Framlag ríkisins vegna annars kostnaðar en launa skal breytast samkvæmtforsendum fjárlaga um almennar verðlagsbreytingar á sama kostnaði hjásvæðisskrifstofum málefna fatlaðra. Fari fram endurmat á launa- ogverðlagsforsendum fjárveitinga til svæðisskrifstofa málefna fatlaðra innanársins skal endurskoða framlag til Sólheima með sama hætti. Ekki liggurannað fyrir en að fjárframlög ríkisins til stefnanda á samningstímabilinu hafiverið í samræmi við þær forsendur sem um getur í gr. 6.6 þjónustusamnings aðilaog einnig fjárveiting til stefnanda samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2009. Samkvæmtgr. 10 í samningum var gildistími hans fimm ár frá 1. janúar 2004 til 1. janúar2009. Hann var því enn í gildi er fjárframlag til stefnanda var skert ímeðförum Alþings og til hans var sérstaklega vísað í því sambandi. Þá er og tilþess að líta að samningnum var ekki sagt upp í samræmi við ákvæði gr. 10.1, aðstefnandi óskaði sérstaklega eftir framlengingu hans, þjónusta var áfram veittá grundvelli hans og eftir honum farið sem í gildi væri eftir 1. janúar 2009. Enginheimild var til þess í samningnum að lækka greiðslur sem ríkissjóði bar aðgreiða á grundvelli hans vegna ráðstöfunar stefnanda á rekstarafgangi ívarasjóð samkvæmt gr. 6.4. Umrædd lækkun á fjárframlagi til stefnanda um 4% áþeim grundvelli átti sér ekki stoð í samningnum og var því brot ágreiðsluskyldu stefnda samkvæmt honum. Verður því fallist á varakröfu stefnandaí málinu um viðurkenningu á því að stefndi hafi með framangreindri skerðingu áfjárframlagi til stefnanda vanefnt samningsskuldbindingar sínar samkvæmtþjónustusamningnum, eins og nánar greinir í dómsorði. Samkvæmtþessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnandamálskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 2.000.000 króna. EggertÓskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Viðurkennter að stefndi, íslenska ríkið, vanefndi samningsskuldbindingar sínar samkvæmtþjónustusamningi stefnanda, Sólheima sjálfseignarstofnunar, viðfélagsmálaráðuneytið, dags. 8. maí 2004, með því að skerða fjárframlag tilstefnanda um 4% með fjárlögum ársins 2009. Stefndigreiði stefnanda 2.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 364/1999
|
Skjalafals Rangfærsla sönnunargagna
|
Ó var dæmdur fyrir skjalafals og rangfærslu sönnunargagna fyrir dómi. Ekki var talið að leiddir hefðu verið í ljós annmarkar á rithandarrannsóknum lögreglu en Ó hélt því fram að undirskriftir á viðkomandi skjölum hefðu ekki verið rannsakaðar af til þess bærum mönnum. Var Ó gerð fangelsisrefsing vegna brota sinna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til héraðsdóms til nýrrar meðferðar. Til vara krefst hann sýknu, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð og skilorðsbundin. I. Með héraðsdómi var ákærði sakfelldur fyrir að hafa notað í viðskiptum fjögur skjöl, sem getið er í ákæru 12. janúar 1999, þótt honum hafi verið ljóst að nafnritun Guðjóns Brodda Einarssonar undir skjölin væri fölsuð. Var jafnframt talið sannað að hann hafi framvísað í þinghaldi í málinu 9. apríl 1999 umboði með nafnritun Guðjóns, sem honum hafi þó verið fullkunnugt um að stafaði ekki frá honum. Hafi hann því einnig gerst sekur um þá háttsemi, sem ákæra 11. júní 1999 tekur til. Ákærði neitar sök. Aðspurður fyrir dómi um hver hafi ritað undir eitt þeirra skjala, sem getið er í ákæru 12. janúar 1999, svaraði hann: „Ég tel með nokkurri vissu að Guðjón Broddi hafi ritað nafn sitt sjálfur á þetta þó ég geti í sjálfu sér ekki sagt til um það hundrað prósent, en ég tel það“. Er hann var nánar spurður hvort hugsanlegt væri að hann hafi sjálfur ritað nafn Guðjóns undir skjölin svaraði hann: „Nú, eins og ég segi ég held ekki“. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var lýst yfir af hálfu ákærða að til greina kæmi að hann hafi undirritað, en þá haft heimild Guðjóns til þess. Var jafnframt vísað til þess, sem komið hafi fram við meðferð málsins fyrir héraðsdómi, að þeir hafi báðir verið óreglusamir á því tímabili, er atvik málsins urðu. II. Svo sem rakið er í héraðsdómi liggja fyrir í málinu skýrslur um rannsókn lögreglu á nefndum skjölum. Eru þær gerðar af Haraldi Árnasyni lögreglufulltrúa. Eru helstu niðurstöður þeirra að litlar líkur séu á því að Guðjón hafi skrifað nafn sitt undir skjölin. Um nafnritun á skjali, sem ákæra 11. júní 1999 tekur til, er jafnframt sagt að hún beri öll merki þess að vera fölsuð. Kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms reisir ákærði á því að ekki hafi farið fram fullnægjandi rannsókn á þeim skjölum, sem hann sé sakaður um að hafa falsað. Telur hann ýmis atriði rannsóknarinnar gefa tilefni til að ætla að með rannsóknum, sem færu fram erlendis, mætti annað hvort leiða frekari rök að sekt eða sýknu. Þá telur hann menntun lögreglufulltrúans á þessu sviði ekki nægilega til að rannsóknir hans verði lagðar til grundvallar dómi um sakarefnið. Til þess þurfi ítarlegt nám í rithandarrannsóknum, sem lögreglufulltrúinn hafi ekki lagt að baki. Haraldur Árnason kom tvisvar fyrir dóm og skýrði ítarlega rannsóknarefnið og einstök atriði þess. Þá hefur verið lagt fram yfirlitsblað um menntun og starfsreynslu hans í skjalarannsóknum. Hefur hann samkvæmt því sótt allmörg námskeið og námsstefnur erlendis á þessu sviði. Jafnframt kemur fram í yfirlitinu, að vitnið hafi starfað við skjalarannsóknir frá 1977 og frá árinu 1989 lokið með formlegri niðurstöðu um það bil sex hundruð þess háttar rannsóknum. Ákærði hefur ekki skýrt frekar þær kröfur um menntun, sem hann telur að gera þurfi, með öðrum hætti en þeim að ítarlegt nám þurfi til. Menntun vitnisins og starfsreynsla er rakin að framan og ekkert er fram komið, sem rennt getur stoðum undir að rannsókn á ákæruefnum í málinu sé ófullnægjandi eða að mistök kunni að hafa orðið. Hafa engir annmarkar verið leiddir í ljós varðandi rithandarrannsóknir lögreglu í málinu, sem leitt geti til þess að krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms verði tekin til greina. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Verður niðurstaða hans um refsingu ákærða og vísun til refsiákvæða einnig staðfest, þó að því gættu að háttsemi, sem ákæra 11. júní 1999 tekur til, varðar við 1. mgr. 162. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hefur málið verið flutt með tilliti til þess að svo kynni að vera. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Ólafur Helgi Úlfarsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 1999. Málið er höfðað með tveimur ákærum lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettum 12. janúar og 11. júní sl., gegn ákærða, Ólafi Helga Úlfarssyni, Nýbýlavegi 62, Kópavogi, kt. 250663-2779. Með ákæru 12. janúar sl. er ákærða gefið að sök „skjalafals á árinu 1998 með því að nota í viðskiptum skjöl, sem ákærði falsaði með nafni Guðjóns Brodda Einarssonar, kt. 310370-3129, Fífumóa 5b, Reykjanesbæ, svo sem rakið er: I. Í janúar selt í Landsbanka Íslands, Árbæjarútibúi í Reykjavík, samning, dagsettan 22. janúar sama ár, um kaup Guðjóns Brodda á vöru með eignarréttarfyrirvara af fyrirtæki ákærða 4P sf., kt. 661192-2329, fyrir andvirði kr. 368.445, skuldfærðu á reikning Guðjóns Brodda hjá VISA nr. 4507 3900 0004 5388, sem ákærði falsaði með nafni Guðjóns Brodda sem greiðanda. II. Í febrúar selt í sama banka samning, dagsettan 25. febrúar sama ár, um kaup Guðjóns Brodda á vöru með eignarréttarfyrirvara af fyrirtæki ákærða 4P sf. fyrir andvirði kr. 227.360, skuldfærðum á ofangreindan reikning Guðjóns Brodda hjá VISA sem ákærði falsaði með nafni Guðjóns Brodda sem greiðanda. III. Þann 5. mars framvísað í bankanum yfirlýsingu um ábyrgð Guðjóns Brodda á kr. 200.000 vegna heimildar ákærða til yfirdráttar á tékkareikningi 4P sf. nr. 113-26-11072 hjá bankanum. IV. Þann 27. mars afhent til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Keflavík skuldabréfi nr. 87576 að fjárhæð kr. 800.000, útgefnu 24. mars 1998, með veði í íbúð Guðjóns Brodda nr. 202 að Fífumóa 5b, Njarðvík, fölsuðu með áritun á nafni Guðjóns Brodda sem útgefanda og fengið þannig skuldinni þinglýst á fasteignina og afhent bréfið í sama mánuði í Landsbanka Íslands, Árbæjarútibúi, sem handveð fyrir yfirdráttarheimild á tékkareikningi ákærða hjá bankanum. Telst þetta varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Í málinu er af hálfu Landsbanka Íslands, kt. 550291-2159, krafist skaðabóta kr. 1.903.014,53. Með ákæru 11. júní sl. er ákærða gefið að sök „skjalafals með því að hafa, föstudaginn 9. apríl 1999, lagt fram í héraðsdómi Reykjavíkur í þinghaldi í sakamálinu nr. 20/1999 sem höfðað var á hendur honum 3. mars 1999 fyrir ætlað skjalafals, falsað skjal, dagsett 2. febrúar 1997, þess efnis að Guðjón Broddi Einarsson, Fífumóa 5b, Njarðvík, veitti ákærða fullt og ótakmarkað umboð til þess að gefa út skuldbindingar fyrir sína hönd, hvaða nafni sem þær kynnu að nefnast, fyrir allt að kr. 1.000.000. Telst þetta varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Málin voru sameinuð að beiðni ákæruvaldsins með bréfi 11. júní 1999. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins í báðum ákærunum. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu Landsbanka Íslands verði vísað frá dómi. Loks krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málavextir. Föstudaginn 22. maí 1998 kom Guðjón Broddi Einarsson til rannsóknardeildar lögreglunnar í Keflavík til að leggja fram kæru vegna fölsunar á nafni hans undir skuldabréf, veðsetningu íbúðar hans til tryggingar greiðslu skuldarinnar, fölsunar á tveimur raðgreiðslusamningum VISA og fölsunar á sjálfskuldarábyrgð hans vegna yfirdráttarheimildar. Kvaðst kærandi gruna Ólaf Helga Úlfarsson, ákærða í málinu, um að hafa falsað nafn sitt undir þessi skjöl. Guðjón kynntist ákærða um haustið 1997 þegar þeir voru að vinna saman hjá Flugleiðum á Keflavíkurflugvelli. Ákærði bjó á þeim tíma í Innri-Njarðvík, en flutti þaðan á Hótel Kristínu í Keflavík þar sem hann bjó fram yfir jólin 1997. Síðan lenti hann í peningaerfiðleikum og fór það svo í janúar 1998, að Guðjón ákvað að leyfa ákærða að vera í íbúðinni hjá sér að Fífumóa 5b í Njarðvík. Bjó ákærði hjá Guðjóni þangað til 1. maí sama ár. Ákærði og Guðjón voru saman á vakt hjá Flugleiðum, þó þannig að Guðjón vann á bæði nætur- og dagvöktum en ákærði einungis á dagvöktum. Hins vegar var alltaf um sömu daga að ræða. Kærandi bar við rannsókna málsins að hann hafi ekki haft grun um að nokkuð óeðlilegt væri að gerast fyrr en 19. maí 1998, þegar hringt var í hann í vinnuna úr Landsbanka Íslands hf., Árbæjarútibúi. Þá hafi hann verið spurður út í greiðslur sem hann kannaðist ekkert við. Honum hafi þá verið sagt að ef hann hafi hann hefði ekki skrifað undir þessi skjöl, þá skyldi hann koma í bankann til að sækja þessi gögn, því hér væri þá um lögreglumál að ræða. Þegar Guðjón fór að ræða þetta við ákærða, sagði ákærði að hér væri um smá misskilning að ræða. Daginn eftir fóru þeir saman í bankann og sótti ákærði gögnin. Var hér um að ræða ljósrit af skuldabréfi nr. 87576, dagsett 24. mars 1998, að fjárhæð 800.000 krónur og var íbúð Guðjóns veðsett fyrir skuldinni. Nafn Guðjóns var ritað á bréfið sem lántakandi. Vottar á bréfinu voru Ágústa G. Hermannsdóttir og Sigurður Skjaldarson, sem bæði störfuðu hjá Flugleiðum. Einnig var hér um að ræða ljósrit tveggja raðgreiðslusamninga VISA, sá fyrri nr. 0302401, dagsettur 22. janúar 1998, 368.445 krónur og sá síðari nr. 0302403, dagsettur 25. febrúar sama ár, 227.360 krónur. Nafn Guðjóns var ritað undir samningana sem kaupandi, en um var að ræða samninga um kaup á vörum fyrirtækisins 4P sf., sem var einkafirma ákærða. Ákærði kom hins vegar ekki með nein gögn varðandi yfirdráttarheimildina, sem starfsmaður bankans hafði þó nefnt í samtalinu. Við síðari heimsókn Guðjóns í bankann, fékk hann þau gögn einnig. Guðjón afhenti lögreglunni í Keflavík skjölin þegar hann lagði fram kæru og gaf skýrslu um málið 22. maí 1998. Í framhaldinu var gerð rithandarrannsókn á þeim, sbr. skýrslu 29. október 1998. Segir þar meðal annars um rannsóknina: „Við samanburð á hinum fyrirsynjuðu nafnritunum Guðjóns Brodda annars vegar og staðfestu rithandarsýni hans kemur fram verulegt skriftarlegt misræmi. Misræmi er í stafaformi, hlutföllum og skriftarhalla, auk annarra veigamikilla skriftarlegra þátta og telur undirritaður litlar líkur á að hann hafi skrifað hinar fyrirsynjuðu nafnritanir sínar.“ Þá segir í rannsókninni um samanburð á nafnritunum undir skjölin og staðfestu rithandarsýni ákærða að fram komi skirftarlegt samræmi í tilteknum þáttum, en hins vegar telur rannsakari að það samræmi sé ekki nægilegt að umfangi til að byggja á afgerandi afstöðu til þess hvort ákærði hafi skrifað nafnritanirnar undir skjölin og taki því ekki afstöðu til þess. Mál á hendur ákærða fyrir fölsun nefndra skjala var höfðað með ákæruskjali dagsettu 12. janúar 1999. Í þinghaldi 9. apríl lagði ákærði fram umboð, dagsett 2. febrúar 1997 þar sem sagði að Guðjón Broddi Einarsson veiti hér með ákærða: „fullt og ótakmarkað umboð, til að fyrir mína hönd, að gefa út skuldbindingar fyrir mína hönd, hvaða nafni sem þær kunna að nefnast, fyrir allt að kr. 1.000.000. Allt sem umboðsmaður minn gerir í mínu nafni er sem ég hafi gert það.“ Umboðið var dagsett 2. febrúar 1997. Guðjón neitaði við yfirheyrslu fyrir dómi að hann hafi skrifað undir þetta umboð og kannaðist ekkert við það. Umboðið var sent í sams konar rannsókn og skjöl, sem lýst er í fyrra ákæruskjali og fékk Haraldur Árnason rannsóknarlögreglumaður, umboðið til rannsóknar. Í skýrslu hans, 20. apríl 1999, segir meðal annars svo um rannsóknina: „Við samanburð á nafnritun Guðjóns Brodda undir umboðinu annarsvegar og staðfestum rithandarsýnum hans hinsvegar, kemur fram skriftarlegt misræmi í formi, tengingum, auk annarra veigamikilla skriftarlegra þátta. Auk þessa koma fram við smásjárskoðun, aðrir þættir sem eindregið benda til fölsunar sem gæti verið sambland af fríhendis- og tæknifölsun. Í ljósi framanritaðs telur undirritaður yfirgnæfandi líkur á að nafnritun Guðjóns Brodda undir framangreint umboð, sé falsað og litlar líkur á að hann hafi skrifað nafn sitt undir skjalið.“ Í niðurlagi skýrslunnar segir síðan: „Það er niðurstaða undirritaðs, að litlar líkur séu á því að Guðjón Broddi Einarsson, kt. 310370-3129, hafi skrifað nafn sitt undir framangreint umboð og að nafnritunin beri öll merki fríhendis- og tæknifölsunar.“ Ákærða og Guðjóni ber ekki saman um tilurð og undirritun þessara gagna. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu vegna máls þessa 30. júní sl. Hann kvaðst ekki vilja tjá sig um sakarefnið, en tók fram „að það sem gert hafi verið og sé tilefni þessara kæru hafi verið með vitund og vilja Guðjóns Brodda, og mætti hafi ekkert brotið af sér.“ Fyrir dómi kannaðist hann við það að hafa notað skjölin þau, sem lýst er í ákæru 12. janúar sl., á þann veg sem þar er lýst, en neitaði alfarið að hann hafi falsað nafnritun Guðjóns undir skjölin sem lýst er í, og taldi „nokkuð víst“ að Guðjón hefði sjálfur ritað nafn sitt, þótt hann gæti ekki fullyrt það með vissu. Ákærði kvaðst þó ekki vera viss um þetta þar sem hann hafi verið í mikilli óreglu á þessum tíma. Aðspurður um gerð umboðsins sagði ákærði að dagsetningin á því væri misrituð, hún ætti að vera 2. febrúar 1998 en ekki 1997. Sagði ákærði að umboðið hafi verið útbúið til þess að á hreinu væri um hversu háa fjárhæð mætti skuldbinda Guðjón. Ákærði sagðist ekki hafa séð ástæðu til að fá votta til að undirrita umboðið og hann hafi sjálfur verið viðstaddur þegar Guðjón hefði ritað nafn sitt undir það. Ákærði neitaði að hafa haft ásetning um að hafa ætlað að blekkja neinn þegar hann nýtti sér umrædd skjöl og jafnframt að hann hafi haldið sig innan þeirrar heimildar sem umrætt umboð veitti honum. Ákærði bar að Guðjóni hefði verið vel kunnugt um nefndar skuldbindingar áður en hringt var í hann í maí 1998 enda hefði hann fengið VISA yfirlit og greiðslumiða vegna skuldabréfsins. Ákærði viðurkenndi að hafa fengið vitnin Sigurð og Ágústu til að skrifa sem vottar undir skuldabréfið og ber að hann hafi þá verið búinn að vélrita það í heild sinni. Aðeins hafi vantað undirritun Guðjóns sem ákærði telur að hafi sjálfur skrifað undir bréfið. Vitnið Guðjón Broddi Einarsson kom fyrir dóminn. Vitnið kannaðist ekki við að hafa skrifað undir nefndar skuldbindingar eða umboð til handa ákærða til að skuldbinda sig. Kvaðst vitnið ekki hafa skrifað upp á neitt fyrir ákærða og hafi sagt það oftar en einu sinni við ákærða að hann myndi aldrei gera slíkt. Ákærði hafi aldrei beðið vitnið að skrifa upp á neitt fyrir sig, en vitnið bar að spurst hafi út að hann ætti ekki að skrifa upp á neitt fyrir ákærða og helst ekki láta hann sjá skrift sína. Skjölin, sem mál þetta snýst um, voru lögð fyrir vitnið og kannaðist það ekki við að hafa ritað undir neitt þeirra. Vitnið viðurkenndi að hafa leyft ákærða að setja þrjár greiðslur á VISA kort sitt, hverja að fjárhæð 19.000 krónur, en bar jafnframt að hann hafi aldrei látið hann hafa kortið eða kortanúmerið. Vitnið bar að hann hafi aldrei fengið tilkynningar um að fallnar væru á hann greiðslur samkvæmt nefndum skuldbindingum en eftir samtal við starfsmann Landsbanka Íslands hf. 19. maí 1998 hafi hann farið að leita og þá fundið tilkynningu um vanskil á skuldabréfinu, en greiðsluseðil hafi hann aldrei fengið. Eftir að vitnið hafði lagt fram kæru hafi greiðsluseðlar hins vegar farið að berast. Í þessu sambandi ber vitnið að í mars 1998 hafi lykillinn að póstkassanum ekki passað lengur. Hann hafi hins vegar ekki látið laga það þar sem hann hafi komist í póstinn með því að troða hendinni niður í kassann. Taldi vitnið að ákærði hafi tekið rétta lykilinn og sett annan lykil í staðinn. Með þessu hafi ákærði komist í póstinn á undan vitninu og með þeim hætti komið undan pósti sem hefðu vakið grunsemdir hjá vitninu. Haraldur Árnason rannsóknarlögreglumaður tæknirannsóknarstofu ríkislögreglustjóra, kom fyrir dóminn sem vitni. Staðfesti vitnið að hann hafi unnið að rannsóknum á undirskriftum umdeildra skjala og staðfesti jafnframt þær niðurstöður sem komu fram í skýrslunni 29. október 1998, að litlar líkur væri á því að að Guðjón Broddi Einarsson hefði skrifað undir þau skjöl sem þar voru til rannsóknar. Jafnframt staðfesti vitnið rannsókn sína 20. apríl 1999 á ofangreindu umboði og niðurstöðu sína. Vitnið sagði að undirskriftin á umboðinu væri sambland af fríhendis- og tæknifölsun. Byggði vitnið þá niðurstöðu meðal annars á því að líklegast væri að skrifuð hafi verið með blýanti einhvers konar fyrirmynd nafnáritunar Guðjóns eða hún „tekin í gegn“, t.d. á gluggarúðu, sem síðan hafi svo verið skrifað ofan í með penna. Ekki væri hægt að samkenna undirritunina á umboðinu persónulegri skrift neins manns, heldur benti rannsóknin eindregin til þess að nafnritun hans hafi verið notuð sem fyrirmynd. Vitnið taldi að undirritunin væri „teikning“ af skrift Guðjóns. Vitnið Sigurður Eysteinn Skjaldarson kom fyrir dóminn. Vitnið kannaðist ekki við að hafa vottað skuldabréf fyrir ákærða. Hann hafi hins vegar vottað skuldabréf sem ákærði kom með til hans, sem í raun og veru hafi ekkert verið ritað á. Skuldabréfið hafi verið óútfyllt þegar ákærði hafi beðið sig að skrifa undir það. Vitnið Ágústa Guðríður Hermannsdóttir bar á sama veg og vitnið Sigurður um það að ákærði hefði komið með skuldabréfið til sín og beðið sig að skrifa undir sem vottur. Þá hafi ekkert verið skrifað á eyðublaðið en ákærði hafi sagt sér að hann hafi verið að sækja um smá lán í sparisjóðnum. Hvorugt vitnið, Sigurður eða Ágústa, taldi sig hafa verið að votta rétta undirskrift Guðjóns Brodda Einarssonar. Þau könnuðust hins vegar við nafnritanir sína sem vottar undir skuldabréfið sem um getur í IV. kafla ákæru 12. janúar sl. Þorgrímur Ottósson, skrifstofustjóri Landsbanka Íslands hf. Árbæjarútibúi, kom fyrir lögreglu og gaf skýrslu um málið 20. ágúst 1998, en hann kom ekki fyrir dóminn, enda er ekki var ágreiningur um það sem fram kemur í skýrslu hans. Skýrði Þorgrímur frá samskiptum sínum við ákærða þau skipti sem hann kom í bankann með viðskiptabréf er vörðuðu Guðjón Brodda Einarsson. Í skýrslu sinni sagði Þorgrímur að ákærði hefði komið 16. febrúar 1998 og aftur 2. mars sama ár í bankann með raðgreiðslusamninga VISA og óskað eftir að bankinn keypti þessa samninga af fyrirtæki hans 4P sf. Bankinn hafi keypt samningana eftir venjubundna athugun á fjárhagsstöðu skuldara, Guðjóns Brodda Einarssonar. Það næsta sem gerst hafi var að 5. mars hafi ákærði komið með yfirlýsingu þar sem Guðjón hafi tekið á sig sjálfskuldarábyrgð að upphæð 200.000 krónur vegna yfirdráttarheimildar á tékkareikningi fyrirtækisins 4P sf. Þetta hafi einnig gengið athugasemdalaust fyrir sig. Aðspurður taldi Þorgrímur sig minnast þess að ákærði hafi skýrt frá því að Guðjón væri vinnufélagi ákærða hjá Flugleiðum. Þann 3. apríl hafi ákærði síðan komið með veðskuldabréf að fjárhæð 800.000 krónur þar sem Guðjón hafi verið skráður lántakandi. Skuldabréfið hafi verið samþykkt eftir venjubundna athugun á skuldara bréfsins. Ekkert hafi verið athugavert við skjalið sem hafi verið formlega rétt útfyllt og vottað af tveimur aðilum. Hins vegar hafi Þorgrímur hringt í Guðjón þann 18. maí 1998 þegar engar afborganir hafi verið greiddar af bréfinu. Þá hafi Guðjón ekkert kannast við þetta bréf, frekar en önnur skjöl sem ákærði hafi komið með í bankann. Í framhaldinu hafi hann boðið Guðjóni að koma í bankann til að kanna undirritanir undir skjölin en það hafi gerst meðan hann hafi verið í sumarleyfi. Niðurstaða. Óumdeilt er að ákærði framvísaði skjölum þeim sem lýst er í ákæru 12. janúar 1999 í Landsbanka Íslands hf. Árbæjarútibúi. Ákærði seldi bankanum raðgreiðslusamningana og andvirði þeirra fór beint inn á reikning einkafirma hans 4P sf. Ábyrgðaryfirlýsing vegna yfirdráttarheimildar var vegna sama fyrirtækis og einnig skuldabréf sem afhent var bankanum sem handveð fyrir aukinni yfirdráttarheimild. Hér var því um að ræða fjóra gerninga sem voru alfarið og eingöngu einkafirma ákærða til hagsbóta. Ákærði viðurkenndi fyrir dóminum að hann hefði notað skjölin svo sem lýst væri í ákæru, en neitar því að hann hafi falsað nafn Guðjóns undir skjölin og kaðst hafa hann hafi haft heimild Guðjóns til að skuldbinda hann á þennan hátt. Í þinghaldi við meðferð málsins lagði ákærði fram umboð þar sem nafn Guðjóns Brodda Einarssonar var ritað undir. Var þar um að ræða mjög víðtækt umboð þar sem ákærða voru veittar ótakmarkaðar heimildir til að gefa út skuldbindingar fyrir hönd Guðjóns, sama hvaða nafni þær kynnu að nefnast, fyrir allt að 1.000.000 krónur. Guðjón neitaði að hafa skrifað undir þessar skuldbindingar og neitaði jafnframt að hafa skrifað undir þetta umboð, en ákærði bar að hann hafi verið vitni að því er það átti að hafa gerst. Haraldur Árnason rannsóknarlögreglumaður, kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslur sínar 29. október 1998 og 20. apríl sl. þess efnis að litlar líkur væri á því að Guðjón Broddi hafi skrifað nafn sitt undir skjölin fjögur, sem mál þetta snýst um, svo og umboð það sem hann framvísaði fyrir dómi. Með hliðsjón af rannsóknum vitnisins og framburði vitna í málinu verður að telja mjög miklar líkur á að Guðjón hafi ekki undirritað nefnd skjöl. Við mat á gildi umboðsins er einnig óhjákvæmilegt til þess að líta að umboðið er mjög víðtækt, en þar eru engar takmarkanir nema að því er varðar hámark upphæðar. Þá eru engir vottar á umboðinu og ákærði framvísaði því ekki fyrr en við meðferð málsins, en honum hefði þó átt að vera hægt um vik að koma fram með umboðið strax er sakir voru fyrst bornar á hann. Hann hefur ekki gefið skýringu á þessum drætti. Einnig eykur það á ótrúverðugleika umboðsins að Guðjón virðist ekki hafa haft neina ástæðu til að takast á hendur slíkar skuldbindingar fyrir ákærða sem í umboðinu greinir. Fram er komið að enginn skyldleiki eða fjárhagsleg tengsl voru á milli þeirra. Einu tengsl þeirra voru þau að þeir unnu og bjuggu saman um stutta hríð, en höfðu aðeins þekkst í 2-3 mánuði á þeim tíma er nefnt umboð á að hafa verið undirritað að sögn ákærða. Verður samkvæmt þessu að talja fram komið að skjöl þau sem mál þetta snýst um beri öll falsaða nafnritun Guðjóns Brodda. Samkvæmt ofanrituðu þykir fyllilega sannað að ákærði hafi notað þau fjögur skjöl sem getið er í ákæru 12. janúar sl. á þann veg sem þar er lýst þrátt fyrir að honum væri ljóst að nafnritun Guðjóns Brodda undir skjölin væri fölsuð. Þykir einnig sannað með vísan til framanritaðs að hann hafi framvísað í í þinghaldinu 9. apríl sl. umboði, sem honum var einnig fullkunnugt um að stafaði ekki frá Guðjóni Brodda. Með þessari háttsemi sinni hefur hann gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Viðurlög. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann þrisvar sinnum gengist undir sátt fyrir umferðalagabrot, síðast 3. desember 1996 er hann var dæmdur til sviptingar ökuréttinda og greiðslu sektar. Þá var hann dæmdur 3. mars 1998 í 10 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir skjalafals. Brot ákærða, sem getið er um í I. og II. kafla ákæru 12. janúar sl. eru framin áður en ákærði hlaut síðargreindan dóm og ber því að ákveða honum hegningarauka að því er þau brot varðar samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga. Með brotunum í III. og IV. kafla þeirrar ákæru og ákæru 11. júní sl., sem ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir, hefur hann rofið skilorð sama dóms. Ber því nú samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 22/1955, að dæma ákærða í einu lagi fyrir brot þau sem hann var sakfelldur fyrir í dóminum 3. mars 1998 og þau brot, sem hér eru til umfjöllunar. Þegar litið er til þess að brot ákærða eru mörg, þau varða mikla fjármuni og harðs brotavilja ákærða, sem framvísaði fyrir dómi fölsuðu skjali, og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði. Skaðabætur. Landsbanki Íslands hf. lagði fram við rannsókn málsins skaðabótakröfur á hendur ákærða vegna skipta hans við bankann í þessu máli, sbr. niðurlag fyrri ákæru. Sundurliðun fjárhæða kröfunnar er með eftirfarandi hætti: yfirdráttarskuld kr. 431.041,54; VISA raðgreiðslusamningur nr. 302403 kr. 223.915,76; VISA raðgreiðslusamningur nr. 302401 kr. 362.863,90 og skuldabréf nr. 87576 kr. 885.193,33. Samtals nema þessar kröfur kr. 1.903.014,53. Af hálfu ákærða er skaðabótakröfunni mótmælt og krafist frávísunar hennar. Krafa þessi er vanreifuð. Ber þegar af þeirri ástæðu að vísa henni frá dómi í málinu. Sakarkostnaður. Ákærði er dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Helgi Úlfarsson, sæti fangelsi í 20 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur.
|
Mál nr. 627/2012
|
Kærumál Málskostnaðartrygging
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar semhafnað var kröfu E og F um að H ehf. yrði gert að leggja frammálskostnaðartryggingu. Kröfu sinni til stuðnings vísuðu E og F til þess aðsamkvæmt ársreikningi H ehf. fyrir árið 2010 hafði verið tap á rekstri félagsinsþað ár og eigið fé þess neikvætt. Auk þess var getið um vanskil H ehf. ávanskilaskrá. Ekki var talið að E og F hefðu með þessu leitt nægar líkur að þvíað H ehf. væri nú ófært um greiðslu málskostnaðar og var hinn kærði úrskurðurþví staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason ogEiríkur Tómasson. Sóknaraðilarskutu málinu til Hæstaréttar með kæru 24. september 2012 sem barst réttinumásamt kærumálsgögnum 3. október sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 18. september 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um aðvarnaraðila verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli áhendur þeim og Tryggingamiðstöðinni hf. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess varnaraðilaverði gert að setja málskostnaðartryggingu að fjárhæð 3.000.000 krónur fyrirhvorn sóknaraðila um sig. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilarreisa kröfu sína á því að varnaraðili sé ófær um greiðslu málskostnaðar, sbr.b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Vísa þeir til þess að samkvæmtársreikningi varnaraðila fyrir árið 2010 hafi verið tap á rekstri hans það árog eigið fé hans neikvætt um 621.400.000 krónur. Sóknaraðilar vísa einnig tilþess að í framlagðri útskrift úr vanskilaskrá sé í sex tilvikum getið umvanskil varnaraðila við nafngreindan banka á kröfum samkvæmt skuldabréfum. Afársreikningi varnaraðila fyrir árið 2010 verða ekki dregnar viðhlítandiályktanir um hvort hann sé ófær nú um að greiða málskostnað sem kynni að verðafelldur á hann í máli þessu. Í framlögðum gögnum um færslur í vanskilaskrákemur ekkert fram um fjárhæðir vanskila við áðurnefndan banka eða hvort þaustandi enn, en færslur þessar voru skráðar þar á tímabilinu frá mars 2009 tiljanúar 2010. Einnig er til þess að líta að samkvæmt gögnum, sem varnaraðilihefur lagt fyrir Hæstarétt, gerði hann samning við Landsbankann hf. 20.september 2012 um fjárhagslega endurskipulagningu, sem felur meðal annars í sérað skuldir hans við bankann verða felldar niður að stórum hluta, auk þess semhann hefur lagt fram yfirlýsingu löggilts endurskoðanda um áhrif þess samnings áefnahag hans . Af þessum sökum hafa sóknaraðilar ekki leitt nægar líkur að því aðvarnaraðili sé ófær um greiðslu málskostnaðar þannig að fullnægt sé skilyrðumfyrir því að honum verði gert að setja tryggingu í því skyni samkvæmt b. lið 1.mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiðakærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Erna Valsdóttir og Fasteignakaup ehf., greiðií sameiningu varnaraðila, Heimiliskaupum ehf., 250.000 krónur íkærumálskostnað.
|
Mál nr. 531/2015
|
Tekjuskattur Stjórnarskrá
|
Með 8. gr. laga nr. 165/2010, sem tóku gildi 31. desember 2010, var nýjum málslið bætt við 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt sem felldi niður samsköttun með félögum í slitameðferð. Í febrúar 2011 sótti G ehf. um heimild til samsköttunar með dótturfélögum sínum fyrir árið 2010 og síðari rekstrarár. Með ákvörðun RSK í maí 2011 var umsókninni hafnað með vísan til þess að fyrirtæki í slitameðferð gætu ekki notið samsköttunar, sbr. 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003 eins og henni var breytt með lögum nr. 165/2010. Í málinu var deilt um hvort umrædd lagabreyting hefði falið í sér afturvirka skattlagningu fyrir gjaldárið 2011 sem bryti í bága við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár. Í dómi Hæstaréttar var rakið að það færi eftir eðli skatts við hvaða tímamark miða skyldi þegar metið væri hvort skattalöggjöf væri í andstöðu við umrætt ákvæði, en í því tilliti myndaðist stofn til tekjuskatts aðila, sem hefði á hendi atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, samfellt frá upphafi árs til loka þess meðal annars með öflun tekna og tilurð frádráttarbærra gjalda. Áðurgreind lagabreyting hefði ekki tekið gildi fyrr en lokið var meginhluta þeirra atvika sem réðu efni skattskyldu G ehf. í skilningi 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt þessu var felld úr gildi ákvörðun ríkisskattstjóra um að synja G ehf. og dótturfélögum hans um heimild til samsköttunar vegna gjaldársins 2011.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 18. ágúst 2015. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Að gengnum héraðsdómi skipti stefndium heiti og nefnist hann Glitnir HoldCo ehf. í stað Glitnis hf.Í máli þessu krefst stefndistaðfestingar á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að taka til greina kröfu hansum ógildingu á þeim þætti í úrskurði ríkisskattstjóra 24. maí 2011 að synjastefnda og dótturfélögum hans um heimild til samsköttunar samkvæmt 55. gr. laganr. 90/2003 um tekjuskatt vegna gjaldársins 2011. Beinist sú krafa aðáfrýjandanum íslenska ríkinu en jafnframt að áfrýjandanum ríkisskattstjóra.Hvorki hefur stefndi leitast við að veita viðhlítandi skýringar á málatilbúnaðisínum að þessu leyti né verður séð hvaða ástæða geti staðið til þess aðríkisskattstjóra hafi verið stefnt til aðildar að málinu. Verður kröfu stefndaá hendur þessum áfrýjanda því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Í 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnarer kveðið á um að skattamálum skuli skipað með lögum. Þessi áskilnaður felur ísér að slík lög skuli sett eftir almennum efnislegum mælikvarða og verður þáekki horft í því tilliti sérstaklega til einstaklingsbundinna aðstæðnatiltekins gjaldanda eða væntinga hans um réttarstöðu sína á grundvellilaganna. Samkvæmt 2. mgr. 77. gr.stjórnarskrárinnar verður enginn skattur lagður á nema heimild hafi verið fyrirhonum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu. Fer það eftir eðli skatts við hvaða tímamark miða skuli þegarmetið er hvort skattalöggjöf sé í andstöðu við síðastgreint ákvæði, en í þvítilliti myndast stofn til tekjuskatts lögaðila eða manns, sem hefur á hendiatvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, samfellt frá upphafi árs til loka þessmeðal annars með öflun tekna og tilurð frádráttarbærra gjalda. Breyting sú, semvarð á 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003 með lögum nr. 165/2010, tók ekki gildifyrr en lokið var meginhluta þess tímabils sem stofn til tekjuskatts stefndavegna ársins 2010 myndaðist og þar með meginhluta þeirra atvika sem réðu íþessu efni skattskyldu stefnda í skilningi 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár. Meðþessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verðurhann staðfestur um að fella beri úr gildi framangreinda ákvörðun ríkisskattstjóra24. maí 2011 um að synja stefnda og dótturfélögum hans um heimild tilsamsköttunar vegna gjaldársins 2011. Áfrýjandinn íslenska ríkið verðurdæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Málskostnaður fellur aðöðru leyti niður.Dómsorð:Kröfu stefnda, Glitnis HoldCo ehf., áhendur áfrýjandanum ríkisskattstjóra er vísað frá héraðsdómi.Felld er úr gildi ákvörðunríkisskattstjóra 24. maí 2011 um að synja stefnda og dótturfélögum hans umheimild til samsköttunar samkvæmt 55. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt ágjaldárinu 2011.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiðistefnda samtals 1.600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Málskostnaður fellur að öðru leyti niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21.maí 2015. I. Mál þetta, sem var dómtekið 28. aprílsl., er höfðað 26. maí 2014 af Glitni hf., Sóltúni 26 í Reykjavík, gegnríkisskattstjóra, Laugavegi 166 í Reykjavík, og íslenska ríkinu, Arnarhváli í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega aðfelld verði úr gildi ákvörðun ríkisskattstjóra frá 24. maí 2011 um að synjastefnanda og dótturfélögum hans um heimild til samsköttunar samkvæmt 55. gr.laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Til vara gerir stefnandi þá kröfu að samaákvörðun verði felld úr gildi vegna gjaldársins 2011. Þá krefst stefnandimálskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti. Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar. Stefnandi krafðist í öndverðuviðurkenningar á skaðabótaskyldu ríkisins vegna framangreindrar ákvörðunar, aukógildingar hennar, en til vara ógildingar á ákvörðuninni að því er lýtur aðgjaldárinu 2011 ásamt viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna þeirrarákvörðunar. Til þrautavara krafðist stefnandi viðurkenningar á skaðabótaskylduíslenska ríkisins vegna tjóns sem stefnandi hafi hlotið af lögfestingu 8. gr.laga nr. 165/2010. Öllum viðurkenningarkröfum stefnanda var vísað frá dómi meðúrskurði héraðsdóms 16. desember 2014. Sú niðurstaða var staðfest með dómiHæstaréttar Íslands 19. janúar 2015 í málinu nr. 12/2015. II. Stefnandi er félag í slitameðferðsamkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í árslok 2009 munstefnandi hafa gert samkomulag við íslenska ríkið þess efnis að stefnandieignaðist meirihluta í Íslandsbanka hf., en þeim banka hafði verið komið á fótí október 2008 og hann tekið við ýmsum eignum og skuldbindingum stefnanda.Stefnandi segir að hlutur hans í Íslandsbanka hf. nemi 95% af hlutafé bankansog að íslenska ríkið eigi 5% í honum. Í stefnu greinir svo frá að eignarhaldstefnanda á Íslandsbanka hf. sé í höndum félagsins ISB Holding ehf., en þaðfélag mun vera að öllu leyti í eigu GLB Holding ehf. sem stefnandi á að fullu.GLB Holding ehf. mun eiga þrjú önnur félög, þ.e. SAT Eignarhaldsfélag hf., GLInvestments ehf. og Steinvirki ehf. Saman hafi þessi dótturfélög ásamtstefnanda myndað samstæðu allt frá árslokum 2009. Í október 2009 leitaði Kaupþing bankihf., sem er í slitameðferð eins og stefnandi, ásamt Kaupskilum ehf., eftirbindandi áliti stefnda ríkisskattstjóra meðal annars á því hvort álitsbeiðendurog Nýi Kaupþing banki hf. uppfylltu skilyrði samsköttunar samkvæmt 55. gr. laganr. 90/2003 frá og með 1. janúar 2010. Í ákvæðinu segir að ríkisskattstjórigeti heimilað að tvö eða fleiri hlutfélög, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 2. gr.laganna, séu skattlögð saman. Ganga verður út frá því að heimildin nái ekki tilþrotabúa, sem er getið í 5. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganna. Tiltekin skilyrðiþurfa að vera uppfyllt til þess að ríkisskattstjóri geti veitt slíka heimild.Lýtur eitt skilyrðið að því að móðurfélag verði að eiga að minnsta kosti 90%hlutafjár í dótturfélagi eða -félögum. Þá verða öll hlutafélögin að hafa samareikningsár og eignarhald að hafa varað allt reikningsárið, nema þegar umnýstofnuð dótturfélög er að ræða eða slit á dótturfélagi. Skal samsköttun aðlágmarki standa í fimm ár. Í bindandi áliti frá 3. febrúar 2010hafnaði ríkisskattstjóri því að skilyrðum væri fullnægt svo að unnt væri aðskattleggja Kaupþing banka hf. saman með Nýja Kaupþingi banka hf. Byggðistniðurstaða ríkisskattstjóra á því að líta yrði á svo á að Kaupþing banki hf.,sem væri í slitameðferð, hefði stöðu þrotabús í skattalegum skilningi, sbr. 5.tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 90/2003. Álitið var kært til yfirskattanefndarsem komst að öndverðri niðurstöðu í úrskurði 27. október 2010. Taldiyfirskattanefnd að skilyrðum samsköttunar væri fullnægt, enda ekki unnt að lítaá fjármálafyrirtæki í slitameðferð á grundvelli laga nr. 161/2002 sem þrotabú ískilningi fyrrgreinds töluliðar 2. gr. laga nr. 90/2003 fyrr en bú þess hefðiverið tekið til gjaldþrotaskipta eftir reglum 4. og 5. mgr. 103. gr. a í lögumnr. 161/2002. Hinn 30. nóvember 2010 lagðifjármálaráðherra fram á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á ýmsumlagaákvæðum um skatta og gjöld. Meirihluti efnahags- og viðskiptanefndar lagðifram breytingartillögu við frumvarpið 17. desember 2010. Þar var meðal annarslagt til að við 1. mgr. 55. gr. bættist nýr málsliður sem væri svohljóðandi:„Samsköttun skal þó falla niður með félagi sé það tekið til gjaldþrotameðferðareða sæti slitameðferð, sbr. 101. gr. laga nr. 161/2002.“ Frumvarpið varsamþykkt á Alþingi 28. desember 2010 með þessari breytingu, sbr. 8. gr., ogvoru lögin birt 30. desember 2010 í Stjórnartíðindum sem lög nr. 165/2010.Lögin tóku gildi degi síðar, sbr. b-lið 69. gr. laganna og 2. mgr. 8. gr. laganr. 15/2010 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað. KPMG hf.sótti 1. febrúar 2011 um heimild til þess að stefnandi yrði sem móðurfélagskattlagt saman með framangreindum dótturfélögum sínum fyrir rekstrarárið 2010og síðari rekstrarár. Fram kom í umsókninni að forráðamenn félaganna hefðufalið KPMG hf. að leggja fram umsókn þessa efnis á grundvelli 55. gr. laga nr.90/2003. Með ákvörðun ríkisskattstjóra 24. maí 2011 var umsókn stefnanda hafnaðmeð vísan til 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003 eins og henni hafði verið breyttmeð 8. gr. laga nr. 165/2010. Sérstaklega var þar vísað til þess að í 55. gr.laganna væri kveðið á um það að skilyrðin þyrftu að vera uppfyllt alltviðkomandi tekjuár. III..Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir aðalkröfu sína í fyrstalagi á því að ákvörðun stefnda ríkisskattstjóra sé byggð á rangri túlkun á 1.mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt (hér eftir nefnd „TSL“). Telur hannað breytingin, sem fólst í lögum nr. 165/2010, komi ekki í veg fyrir samsköttunstefnanda með dótturfélögum sínum. Hann tekur fram að óumdeilt sé að stefnandiog dótturfélög hans uppfylli skilyrði ákvæðisins um eignarhlut og sameiginlegtreikningsár. Ágreiningurinn lúti einungis að þeim málslið sem skeytt hafi veriðaftan við ákvæðið með fyrrgreindum lögum. Til stuðnings málatilbúnaði sínum hvaðþetta varðar vísar stefnandi meðal annars til nefndarálits meirihluta efnahags- og skattanefndar þar sem fram hafi komið aðbreytingin fæli í sér að heimild til samsköttunar með félagi falli niður séfélagið tekið til gjaldþrotameðferðar og sæti slitameðferð. Þá segi þar að viðþað „hafi sú breyting orðið á eignarhaldi og forræði að forsendur fyrirsamsköttun með sjálfstætt starfandi hlutafélagi teljist ekki vera til staðar,sbr. 2. málslið 8. töluliðar 31. gr. tekjuskattslaga“. Stefnandi bendir á aðhann sækist ekki eftir því að nýta fyrri rekstrartöp sín fyrir slitameðferðsamkvæmt tilvitnuðu ákvæði gagnvart framtíðartekjum samskattaðra félaga, endahafi það aldrei verið heimilt. Eingöngu sé farið fram á að stefnandi hljótisamsköttun með dótturfélögum sínum frá og með þeim tíma sem skilyrði til þesshafi verið uppfyllt. Stefnandi telur að hvorki tilvitnað lagaákvæði nélöggjafarviljinn, eins og hann komi fram í nefndaráliti, girði fyrir það aðfélag, sem þegar sé í slitameðferð verði samskattað með dótturfélögum sínumeftir að slitameðferð hefjist. Slíkar hömlur í áframhaldandi rekstri stefnandaséu ekki í nokkru samræmi við ákvæði 55. gr. laga um tekjuskatt eða önnurákvæði þeirra laga að mati stefnanda. Stefnandibyggir á því að þótt það komi fram í nefndu lagaákvæði að gildandi samsköttunfalli niður þegar félag sé tekið til slitameðferðar þá hamli ákvæðið því í enguað samsköttun verði tekin upp eftir að slitameðferð hefjist, að því gefnu aðskilyrði slíkrar samsköttunar séu uppfyllt eins og eigi við hjá stefnanda. Þaðeigi ekki síst við þegar slitameðferð og samsköttun hafi hafist áður enlagaákvæðið tók gildi. Telur hann þessa niðurstöðu beinlínis leiða af orðalagiákvæðisins og að það sé í samræmi við lögskýringargögn. Þá sé hún í samræmi viðþá staðreynd að slitameðferðinni sé ætlað að gefa stefnanda tækifæri til áframhaldandirekstrar með því að endurskipuleggja hann og gera nauðasamninga við kröfuhafasína. Takist vel til endi slitameðferðin á þennan hátt þannig að stefnanda séunnt að halda áfram rekstri sínum um ókomna tíð. Engin rök standi til þess aðskapa óhagræði í þessu ferli í krafti laga um tekjuskatt. Stefnandi telur að löggjafinn hafiáttað sig á þessu með því að mæla aðeins fyrir um að samsköttun falli niður viðþá miklu breytingu á högum félags sem slitameðferð sé. Í tilviki stefnanda hafisú breyting verið löngu yfirstaðin áður en sótt hafi verið um samsköttun. Hafirekstur stefnanda þá verið kominn í fast form þar sem fjöldi starfsmanna vinniað því að halda utan um miklar eignir félagsins og umfangsmikinn rekstur. Þessvegna standi rök til þess að lagaákvæðið sé skýrt eftir orðanna hljóðan. Efannað hafi staðið til telur stefnandi að löggjafinn hefði tekið það fram aðsamsköttun væri óheimil meðan slitameðferð stæði yfir. Því til frekaristuðnings vísar stefnandi til þess að slík breyting hefði verið svo íþyngjandiog vafasöm þegar litið væri til ákvæða stjórnarskrárinnar að gengið hefði veriðfrá henni með allt öðrum hætti ef hún hefði yfirhöfuð talist möguleg. Þá telurstefnandi að í ljósi þeirra sjónarmiða sem liggi að baki heimild 55. gr. TSL umhagræði í rekstri félaga verði að skýra ákvæðið þrengri lögskýringu eða aðminnsta kosti samkvæmt orðanna hljóðan. Verði ekki fallist á málsástæðustefnanda um ranga túlkun á tekjuskattslögunum byggir stefnandi í öðru lagi áþví að ákvæði 1. mgr. 55. gr. TSL, eins og því hafi verið breytt með lögum nr.165/2010, mismuni stefnanda á ómálefnalegan hátt. Með ákvæðinu sé honum gertókleift að hljóta samsköttun með dótturfélögum sínum vegna þess að hann eigi írekstrarerfiðleikum eins og fjölmörg önnur félög sem ekki séu látin lúta sömuíþyngjandi reglum. Því telur stefnandi að líta beri fram hjá síðasta málsliðmálsgreinarinnar þegar afstaða sé tekin til umsóknar hans til samsköttunar,enda standist hún hvorki óskráða jafnræðisreglu skattaréttar né jafnræðisreglu65. gr. stjórnarskrár. Stefnandi bendir á að hér sé umskattlagningu að ræða þar sem skattálögur samstæðunnar hafi aukist verulega. Ískattahugtakinu felist að tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verði aðgreiða gjald til hins opinbera eftir almennum, efnislegum mælikvarða ánsérgreinds endurgjalds frá hinu opinbera. Því sé ekki unnt að heimta skatt aftilteknum aðilum meðan öðrum í sambærilegri stöðu sé sleppt við skattlagningu,nema að málefnalegar, almennar og efnislegar ástæður geri það að verkum aðaðilar teljist ekki vera í sambærilegri stöðu. Í þessu felist jafnræði sem séóskrifuð meginregla í skattarétti og sé í samræmi við jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrárinnar. Stefnandi byggir á því að margnefntbreytingarákvæði standist ekki próf jafnræðisreglna. Auk þess hafi það veriðsett í andstöðu við ætlan aðila og réttmætar væntingar stefnanda þegarÍslandsbanki hafi orðið til og verið keyptur af stefnanda. Stefnandi tekur fram að ákvæðið takiaðeins til fjármálafyrirtækja í slitameðferð, enda sé vísunin tilgjaldþrotameðferðar félags í viðbótinni við ákvæðið með öllu ónauðsynleg íljósi þess að það sé skilyrði samsköttunar að um félög samkvæmt 1. tölulið 1.mgr. 2. gr. TSL sé að ræða. Þrotabú félags geti því aldrei notið samsköttunarmeð móður- eða dótturfélögum sínum. Telur stefnandi að þessi tilvísun ímálsliðnum kunni að vera tilraun til þess að fela það brot gegn jafnræði sem íákvæðinu felist. Af þessu leiði að örfá félög getifallið undir ákvæðið. Örfá félög séu þannig meðhöndluð með öðrum hætti en önnursambærileg félög. Ákvæðið taki því einungis til þeirra fjármálafyrirtækja semlendi í rekstrarerfiðleikum og af þeim nái það einungis til þeirra sem fara íslitameðferð og hafi raunverulega hagsmuni af samsköttun með dótturfélögumsínum. Mögulega taki lagaákvæðið einungis til eins aðila, þ.e. stefnanda. Þaðtaki ekki til Landsbankans hf. þar sem hann sé í eigu ríkisins. Þá taki þaðheldur ekki til Kaupþings hf. og Arion banka hf. þar sem sá fyrrnefndi eigiminna en 90% í þeim síðarnefnda. Stefnandi áréttar jafnframt að það einasem efnislega greini ofangreinda aðila frá öðrum sé að þeir eigi í erfiðleikumí rekstri sínum auk þess sem reksturinn sé verulega umfangsmikill. Hins vegargeti margir aðrir aðilar átt í fyllilega sambærilegum erfiðleikum án þess aðþeir séu útilokaðir frá því að njóta samsköttunar með dótturfélögum sínum. Íraun verði því ekki séð að nokkuð aðgreini félög í slitameðferð frá öðrumaðilum í rekstrarvandræðum. Stefnandi byggir á því að svo sértækskattlagning sé brot gegn óskráðri jafnræðisreglu skattaréttar og brot gegnjafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár. Í því sambandi telur stefnandi ekki tæktað vísa til stærðar hans, enda sé efnahagur sérstaklega tiltekinn íjafnræðisreglunni sem ómálefnalegt sjónarmið. Stefnandi vísar til þess að samsköttunsé heimil öllum hlutafélögum, einkahlutafélögum og samlagshlutafélögum semuppfylli skilyrði til samsköttunar. Enginn greinarmunur sé þar gerður á félögumeftir tegund rekstrar, stærðar félaga eða eftir því hvort vel gangi eða hvortrekstrarerfiðleikar séu fyrir hendi. Félag í slitameðferð teljist ekki hafasömu stöðu að skattalögum og þrotabú gjaldþrota félags. Slitameðferð séeinungis lögákveðin aðferð við að vinna úr rekstrarvanda fjármálafyrirtækja. Efvel gengur endi það með gerð nauðasamnings og áframhaldandi rekstrar um ókomnatíð. Því geti mismunun á rekstri hans og öðrum rekstri ekki verið réttlætanlegá grundvelli þess að stefnandi sé í slitameðferð. Stefnandi bendir á að skattskyldastefnanda breytist í engu við það að vera tekinn til slitameðferðar. Húnbreytist ekki nema til gjaldþrots komi. Þannig kveði lög um tekjuskattbeinlínis á um það að félag eins og stefnandi sé sambærilegt öðrum félögum írekstri, hvort sem vel eða illa gangi. Því geti löggjafinn ekki sett lagaákvæðisvo að gilt sé sem mismuni stefnanda með þeim hætti sem margnefnt ákvæði geri.Því beri að líta fram hjá lokamálslið 1. mgr. 55. gr. TSL og fallast áaðalkröfu stefnanda. Verði ekki fallist á framangreind rökfyrir kröfum stefnanda byggir stefnandi á því að í öllu falli sé um afturvirkaskattlagningu að ræða sem ekki geti komið til framkvæmda fyrr en í fyrsta lagiá rekstrarárinu 2011. Rekstrarárið 2010 falli þess vegna utan þeirrarskattlagningar. Þessu til stuðnings vísar stefnandi tilþess að frumvarp til laga nr. 165/2010 hafi verið lagt fram á Alþingi 30.nóvember 2010. Breytingartillaga meirihluta efnahags- og skattanefndar, semhafi meðal annars falið í sér að bæta hinum umdeilda málslið við 1. mgr. 55.gr. TSL, hafi verið lögð fram 17. desember 2010. Lögin hafi loks verið samþykktfrá Alþingi degi síðar, þann 18. desember 2010. Þau hafi að lokum verið birt íStjórnartíðindum 30. desember 2010 og því öðlast gildi á síðasta degi ársins2010. Stefnandi kveðst hafa gert ráð fyrirþví, og hafi mátt gera það í góðri trú og lögum samkvæmt, að hann fengi leyfitil samsköttunar vegna rekstrarársins 2010. Breytingin sem leiddi af 8. gr.laga nr. 165/2010 sé afturvirk með verulega íþyngjandi hætti í garð stefnanda.Tap hafi verið af rekstri stefnanda árið 2010 en hagnaður af rekstridótturfélags stefnanda. Sá hagnaður hafi, samkvæmt þeim lögum sem voru í gildiþegar hann féll til, ekki átt að skattleggjast vegna samsköttunar. Öll skilyrðisamsköttunar hafi verið uppfyllt fyrir allt árið 2010. Lagabreytingu sem komi íveg fyrir þá samsköttun á síðasta degi ársins telur stefnandi afturvirka.Sambærilegt væri að hækka skatthlutfall á síðasta degi árs og láta slíka hækkunná yfir allt tekjuárið. Stefnandi vísar til þess að í 2. mgr.77. gr. stjórnarskrárinnar sé lagt bann við afturvirkni íþyngjandi skattalagameð þeim orðum að enginn skattur verði lagður á nema heimild hafi verið fyrirhonum í lögum á þeim tíma þegar þau atvik urðu sem ráði skattskyldu.Skattgreiðendur eigi, í krafti þess ákvæðis, að geta treyst því að reglum verðiekki breytt afturvirkt hvað þá varði með íþyngjandi hætti eins og raunin hafiorðið með nefndri lagabreytingu. Af hálfu stefnanda er á það bent aðbreytingin á 55. gr. laga um tekjuskatt leiði beint til þess að dótturfélagstefnanda geti ekki nýtt tap hans til frádráttar frá tekjum sínum og greiði þvískatta á hagnað sem hafi fallið til á tímabili þegar því hefði ekki borið aðgreiða samkvæmt þágildandi lögum. Breytingin leiði því til afturvirkrarskattlagningar samstæðu stefnanda. Stefnandi áréttar í þessu sambandi að lögnr. 165/2010 hafi tekið gildi 31. desember 2010 en tímamarkið sem skattskyldanmiðist við hafi hafist nánast sléttum 12 mánuðum fyrr og lokið að kvöldi 31.desember 2010. Engu breyti þó að nokkrar klukkustundir hafi verið eftir afskattárinu. Ákvæði stjórnarskrár geri kröfu um að lögin verði að vera sett áðuren það hefjist, sbr. orðalagið í 2. mgr. 77. gr. um „þegar þau atvik urðu semráða skattskyldu“. Stefnandi telur því að hér sé um afturvirka skattlagningu aðræða í skilningi stjórnarskrárinnar. Stefnandi hafi átt að geta treyst því aðreglur, sem gildi meðan skatttímabil standi yfir og þær tekjur falla til semætlunin sé að skattleggja, verði lagðar til grundvallar þegar komi að álagninguskatta. Með þessum rökum gerir stefnandi þá varakröfu að felld verði úr gildiákvörðun stefnda, að minnsta kosti að því er varði rekstrarárið 2010. Stefnandi vísar jafnframt til 72. gr.stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar. Hann tekur fram að í lok ársins 2010hafi tap af rekstri hans legið fyrir og að dótturfélag hans hafi haft verulegartekjur umfram kostnað. Jafnframt hafi stefnandi ásamt íslenskum dótturfélögumsínum uppfyllt skilyrði laga um tekjuskatt til samsköttunar. Vegna þessara staðreynda hafi legið fyrirað samsköttun samkvæmt lögum um tekjuskatt átti að leiða til þess aðdótturfélögin hefðu engan skatt greitt af skattskyldum tekjum sínum. Viðsamþykki umþrætts lagaákvæðis telur stefnandi að löggjafinn hafi gert upptækahluta af eign stefnanda í dótturfélögum sínum sem hafi numið þeimskattgreiðslum sem þau hafi orðið að greiða vegna lagabreytingarinnar.Stefnandi byggir á því að þó að lagabreytingin sé gerð undir öðru yfirskyni eneignarnámi þá sé ljóst að af henni leiði ekkert annað en upptaka eigna. Slíkupptaka eigna verði ekki gerð án þess að fullt verð komi fyrir samkvæmt 72. gr.stjórnarskrár og því beri að bæta stefnanda tjón hans að fullu. Stefnandi byggir jafnframt á því að viðskýringu stjórnarskrárákvæða gildi almenn stjórnskipuleg meðalhófsregla. Takihún meðal annars til álitaefna er lúti að því hvort lög samrýmist stjórnarskrá.Í henni felist m.a. að við lagasetningu sem skerði rétt stefnanda beri aðstefna að lögmætum almannahagsmunum. Þá þurfi að vera um að ræða lögmætangjörning og gæta þarf meðalhófs við að ná markmiðinu. Enn fremur sé horft tilþess hvort gætt hafi verið eðlilegs jafnvægis milli einstaklingshagsmuna ogalmannahagsmuna sem og til svigrúms löggjafans til mats. Loks sé horft til þesshvort markmiðinu, sem að sé stefnt, megi ekki ná með öðru og vægara úrræði, aukþess sem gæta verði hófs við beitingu þess. Við mat á því hvort hið umþrættalagaákvæði standist kröfur stjórnarskrár, og eftir atvikum ákvæðimannréttindasáttmála Evrópu, vísar stefnandi til þess að horfa verði til þesshvaða markmiða ákvæðinu sé ætlað að ná. Stefnandi tekur fram að af ákvæðinu, ogskýringargögnum með því, verði ekki annað séð en að því sé beinlínis ætlað aðná óheimilum markmiðum. Markmiðin séu einungis þau að ná fram mismunun rekstrarstefnanda, eins og sér eða ásamt örfáum öðrum aðilum, gagnvart öðrum rekstri ífjárhagsvandræðum með upptöku þeirra eignaréttinda sem af samsköttun leiði.Telur stefnandi ljóst að þau markmið geti ekki talist lögmæt og þegar af þeirriástæðu hafi hið umþrætta ákvæði brotið gegn reglu um stjórnskipulegt meðalhófstjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Þá almannahagsmuni sem um ræði telurstefnandi einungis felast í því hvort eða hvernig skattlagningu teknadótturfélaga stefnanda sé háttað, þ.e. félaga sem ella væru samsköttuð meðstefnanda. Telur stefnandi að þar geti ekki verið um nægilega víðtækaalmannahagsmuni að ræða. Einungis sé um að ræða hagsmuni sem felist ískattgreiðslum örfárra félaga sem skipti litlu sem engu fyrir almannahagsmunien hins vegar sé um að ræða hagsmuni sem skipti gríðarmiklu máli í rekstristefnanda og dótturfélaga. Því sé verulegt ójafnvægi milli einstaklingshagsmunaog almannahagsmuna í þessu tilviki, málefnalegur grundvöllur sé bersýnilegaekki fyrir hendi. Hið mikla ójafnvægi geri það svo að verkum að svigrúmlöggjafans til mats sé ekki fyrir hendi, ójafnvægið geri það að verkum aðaðgerðin hafi verið óheimil í skilningi stjórnarskrár og óskráðrar reglu umstjórnskipulegt meðalhóf. Jafnframt telur stefnandi ljóst aðengin þau markmið sem búi að baki lagasetningunni geti hafa réttlætt þámismunun, eignaupptöku og afturvirku skattlagningu sem í þeim hafi falist.Lagasetning sem þessi þurfi að vera á því byggð að hún verndi raunverulega ogalvarlega almannahagsmuni, en það telur stefnandi að hún geri ekki. Hún rýrieinfaldlega rétt stefnanda og eignir að nauðsynjalausu og í fullu ósamræmi viðþað sem gildi um önnur félög. Þá byggir stefnandi á því að þráttfyrir að markmið hins umþrætta ákvæðis teldust lögmæt þá hafi mátt ná þeim frammeð öðru og vægara úrræði, þ.e. með því að láta þau ekki gilda afturvirkt umþað ár sem þegar var að líða. Að sama skapi valdi hið umþrætta ákvæði óþörfu ogalvarlegu tjóni fram í tímann með rofi samsköttunar sem ekki verði séð að rökséu fyrir. Því hafi löggjafinn ekki beitt heimildum sínum í samræmi viðmeðalhófsreglu stjórnarskrár. Stefnandi styður málatilbúnað sinneinnig við 1. gr. fyrsta viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994. Samkvæmt ákvæðinu beri öllum lögaðilum réttur til þess að njóta eignasinna í friði. Engan megi svipta eign sinni nema hagur almennings bjóði og þáþví aðeins að gætt sé ákvæða í lögum og almennra meginreglna þjóðaréttar. Stefnandi telur þá eignasviptingu semhann hafi orðið fyrir við umþrætta lagasetningu vera því marki brennda aðskilyrði 1. gr. viðaukans við mannréttindasáttmála Evrópu séu ekki uppfyllt.Engin þörf eða nauðsyn hafi verið á því á grundvelli almannahagsmuna að sviptastefnanda rétti sínum til samsköttunar við dótturfélög sín. Þá hafi lagasetninginhvorki uppfyllt önnur skilyrði ákvæðisins né meðalhófsreglu. Að sama skapi telur stefnandi hinaumþrættu lagasetningu brjóta í bága við 14. gr. mannréttindasáttmálans um bannvið mismunun, enda sé stefnanda með henni mismunað með ólögmætum hætti gagnvartöðrum sambærilegum rekstri á grundvelli eigna hans, í beinni andstöðu viðákvæði nefndrar 14. gr. Stefnandi telur að með vísan til allsþessa beri að taka aðalkröfu hans til greina. Verði ekki fallist á aðalkröfustefnanda gerir stefnandi þá kröfu til vara að ákvörðunin verði ógilt hvaðvarðar gjaldárið 2011. Kveðst stefnandi byggja þessa kröfu á sömu málsástæðumog komi fram um aðalkröfu. Sérstök áhersla sé þó lögð á að í öllu falli sé umafturvirka skattlagningu að ræða. Hafi breytingin ekki getað komið tilframkvæmda fyrr en í fyrsta lagi á gjaldárinu 2012. Vísar stefnandi til þeirraröksemda sem þegar hefur verið gerð grein fyrir þessu til stuðnings. Í þessuljósi gerir stefnandi þá varakröfu að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda aðþví er varðar rekstrarárið 2010. Um lagarök vísar stefnandi til 1. mgr.55. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt eins og henni hefur verið breytt,sérstaklega með 8. gr. laga nr. 165/2010, og túlkunar hennar. Stefnandivísar jafnframt til meginreglna skattaréttar um jafnræði, sbr. ogjafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þávitnar stefnandi til 1. mgr. 72. gr. og 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar aukóskráðrar reglu um stjórnskipulegt meðalhóf. Loks vísar stefnandi tilmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um málskostnaðvísar stefnandi til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Kröfu umvirðisaukaskatt af málskostnaði kveður hann reista á lögum nr. 50/1988.Lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni, enstefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því sé honum nauðsynlegt að fá dómfyrir skatti þessum úr hendi stefnda.2.Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu mótmæla málatilbúnaði stefnandaog kröfum sem á honum séu reistar. Byggja stefndu á því að meðferð málsins ogákvörðun stefnda ríkisskattstjóra 23. maí 2011, þar sem beiðni stefnanda umsamsköttun var hafnað, sé í samræmi við lög og að ekki sé tilefni til þess aðfella ákvörðunina úr gildi. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnandaí málinu. Stefndu mótmæla því að ákvörðun stefndaríkisskattstjóra sé byggð á rangri túlkun á 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003.Stefndu telja að það geti ekki staðist, líkt og stefnandi haldi fram, að 8. gr.laga nr. 165/2010 hafi einungis miðað að því að slíta fyrirliggjandi samsköttunog girða með því fyrir nýtingu á uppsöfnuðu tapi, en ekki koma í veg fyrirsamsköttun, hvort heldur í fyrsta skipti eða að nýju, að öðrum skilyrðumuppfylltum. Stefndu benda á að engu breyti þótt félagið stundi áfram atvinnu ágrundvelli starfsleyfis sem fjármálafyrirtæki og eigi verulegar eignir, enda séóumdeilt að stefnandi sé í slitameðferð samkvæmt lögum nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Stefndu leggja áherslu á það aðmeirihluti efnahags- og skattanefndar hafi lagt til framangreinda breytingu á55. gr. laga nr. 90/2003. Í nefndaráliti meirihlutans segi orðrétt að ætluninsé að kveða skýrar á um að sú heimild sem veitt sé til samsköttunar hlutafélagaog einkahlutafélaga falli niður þegar eiginlegum atvinnurekstri og störfumhefðbundinnar félagsstjórnar teljist lokið vegna gjaldþrots eða slitameðferðar.Þar með hafi sú breyting orðið á eignarhaldi og forræði að forsendur fyrirsamsköttun með sjálfstætt starfandi hlutafélagi teljist ekki vera til staðar, sbr.2. málslið 8. töluliðar 31. gr. laga nr. 90/2003. Stefndu byggja á því að við túlkun á 55.gr. laga nr. 90/2003 verði að hafa í huga meginregluna um að hlutafélög ogeinkahlutafélög skuli skattlögð sjálfstætt óháð öðrum félögum eða lögaðilum.Samsköttunarheimildin í 55. gr. laganna sé undantekning frá meginreglunni umsjálfstæða skattlagningu hlutafélaga og einkahlutafélaga, enda hafi ákvæðið aðgeyma ákveðin skilyrði sem uppfylla þurfi svo að samsköttun sé heimil. Stefndu telja að skýra verði 55. gr. laganr. 90/2003 á þann veg að þau félög, sem ýmist hafa verið tekin tilgjaldþrotaskipta eða sæta slitameðferð, geti ekki verið hluti af samsköttunfélagasamstæðu. Sú túlkun stefnanda standist ekki að samsköttun sé heimil svoframarlega sem hennar sé óskað eftir að hlutafélag eða einkahlutafélag hafiverið tekið til slitameðferðar. Af nefndaráliti minnihlutans sjáist skýrt hvertilætlun löggjafans hafi verið með setningu ákvæðisins – félag sem tekið hefurverið til gjaldþrotaskipta eða sætir slitameðferð samkvæmt 101. gr. laga nr.161/2002 geti ekki verið samskattað með öðrum félögum. Stefndu byggja enn fremur á því að meðyfirtöku Fjármálaeftirlitsins á starfsemi stefnanda við þær aðstæður semfélagið var komið í, það er þegar eiginlegum atvinnurekstri og störfumhefðbundinnar félagsstjórnar hafi verið lokið vegna slitameðferðar, hafi orðiðsú breyting á forræði félagsins og raunverulegri starfsemi að forsendursamsköttunar hafi ekki verið taldar vera til staðar jafnvel þótt horfa ætti til2. málsliðar 8. töluliðar 31. gr. laga nr. 90/2003. Starfsemin miðist ekki viðáframhaldandi óbreyttan rekstur í hagnaðarskyni um ókomna tíð, heldur sé umniðurtalningu rekstrar að ræða. Starfsemin taki mið af því að ljúka rekstri oghámarka virði krafna kröfuhafa hvort sem það endi með slitum félagsins, þar semeignir reynist minni en skuldir, eða með áframhaldandi rekstri að gerðumnauðsamningum, sem taki mið af kröfum kröfuhafa og breyttum aðstæðum af þeimsökum. Með skýru orðalagi 8. gr. laga nr. 165/2010 sé því ótvírætt lögfest aðsamsköttun með félagi sem sæti slitameðferð, sbr. 101. gr. laga nr. 161/2002,sé óheimil. Stefndu mótmæla því að ákvörðun stefndaríkisskattstjóra sé reist á lagaákvæði sem mismuni stefnanda með ólögmætumhætti þannig að líta beri fram hjá síðasta málslið 1. mgr. 55. gr. laga nr.90/2003, eins og honum var breytt með 8. gr. laga nr. 165/2010. Stefndu benda áað í jafnræðisreglunni felist að úr sambærilegum málum skuli leyst ásambærilegan hátt á grundvelli sömu sjónarmiða og með sömu áherslum.Meginmarkmið reglunnar sé að banna að tveir menn eða lögaðilar í sömu aðstöðufái mismunandi meðferð eða mismunandi úrlausn mála sinna á ólögmætan hátt vegnaatriða sem þar eru talin og engar málefnalegar ástæður réttlæti mismunun. Stefndu benda á að í skattalögum megifinna ýmis dæmi þess að sérreglur, bæði ívilnandi og íþyngjandi, gildi umtiltekna hópa án þess að því sé haldið fram að jafnræði sé brotið. Þannig getieinungis hlutafélög og einkahlutafélög óskað eftir samsköttun, en aðrirlögaðilar eigi þess ekki kost. Fjársýsluskattur sé lagður á tiltekinn hóplögaðila, sbr. lög nr. 165/2011, sem og sérstakur skattur á fjármálafyrirtæki,sbr. lög nr. 155/2010. Þetta séu aðeins örfá dæmi þess hvernig mismunandireglur gildi um tiltekna hópa skattgreiðenda án þess að um brot ájafnræðisreglu sé að ræða. Að mati stefndu sé mismunun í þessum tilvikum ekkiólögmæt þar sem fyrir henni séu málefnaleg, hlutlæg og eðlileg rök, auk þesssem hún stefni að réttmætu markmiði. Stefndu leggja áherslu á að stefnandisé í nákvæmlega sömu stöðu og aðrir, þar sem ýmist móður- eða dótturfélag innansamstæðu er í slitameðferð samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002. Ekki verði þvíséð að jafnræði sé brotið á stefnanda óháð því hversu margir séu raunverulega ísömu sporum og stefnandi í dag. Ákvæðinu sé ætlað að taka á tilteknum aðstæðumóháð fjölda þeirra skattaðila sem mögulega falli þar undir. Stefndu telja að sú málsástæðastefnanda, að breytingarákvæðið sé sett í andstöðu við áform aðila og réttmætarvæntingar stefnanda, fái ekki staðist. Með bindandi áliti stefndaríkisskattstjóra 3. febrúar 2010 hafi samsköttun í sambærilegu máli ekki veriðtalin heimil. Yfirskattanefnd hafi ekki breytt þeirri niðurstöðu fyrr en 27.október sama ár í máli nr. 303/2010. Á þeim tíma þegar stefnandi hafi eignastmeirihluta í Íslandsbanka hf. hafi það verið afstaða stefnda ríkisskattstjóraað samsköttun væri ekki heimil. Stefndu taka fram að í stefnu sé taliðað vísun til gjaldþrotameðferðar félags í 55. gr. laga nr. 90/2003 sé með ölluónauðsynleg. Stefndu telja að þessa tilvísun megi að öllum líkindum rekja tilþess að verið sé að taka af öll tvímæli og kveða skýrar á um það að samsköttunskuli falla niður með félagi þegar það er tekið til gjaldþrotameðferðar.Skilyrði til samsköttunar hafi verið fyrir hendi fram að því að félag hafiverið tekið til gjaldþrotaskipta. Mæli ákvæðið því bæði fyrir um að rjúfa megiástand sem fyrir er auk þess sem þessi staða girði fyrir að heimila megisamsköttun. Með úrskurði yfirskattanefndar í máli nr. 303/2010 hafi veriðkveðið á um það að félag í gjaldþrotameðferð félli ekki undir ákvæði 55. gr.laga nr. 90/2003, þar sem eitt af skilyrðum samsköttunar sé að um sé að ræðatvö eða fleiri hlutafélög samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 90/2003.Það sé því rangt að ákvæðið sé með öllu ónauðsynlegt og eingöngu sett til aðfela brot löggjafans á jafnræðisreglunni líkt og stefnandi haldi fram. Slíkurmálatilbúnaður fái með engu móti staðist. Stefndu byggja á því að breyting sú semgerð hafi verið á 55. gr. laga nr. 90/2003 með 8. gr. laga nr. 165/2010 hafiekki falið í sér afturvirka skattlagningu sem brjóti gegn ákvæðumstjórnarskrárinnar. Lög nr. 165/2010 hafi verið samþykkt á Alþingi 18. desember2010 og birt í A-deild Stjórnartíðinda 30. sama mánaðar. Samkvæmt b-lið 69. gr.laganna hafi 8. gr. laganna öðlast gildi þegar í stað, það er daginn eftirbirtingu laganna í Stjórnartíðindum. Tekjuárið 2010 hafi þannig ekki veriðliðið þegar lögin tóku gildi. Stefndu taka fram að samkvæmt 2. mgr.55. gr. laga nr. 90/2003 skuli umsókn um samsköttun send ríkisskattstjóra eigisíðar en 30 dögum fyrir lok framtalsfrests vegna þess tekjuárs sem óskað hafiverið eftir að verði samskattað. Þá segi enn fremur í 1. mgr. sama ákvæðis aðskilyrði samsköttunar þurfi að vera uppfyllt allt tekjuárið sem beiðni umsamsköttun varði, nema þegar um nýstofnuð dótturfélög sé að ræða eða slit áþeim. Stefndu benda því á að það liggi ekki fyrir fyrr en í lok tekjuárs hvortöll skilyrði til samsköttunar séu uppfyllt. Þegar lögin hafi tekið gildi hafitekjuárið 2010 ekki verið liðið og hafi stefnandi því ekki getað gert ráð fyrirþví að skilyrði til samsköttunar væru uppfyllt fyrr en við lok þess tekjuárs. Stefndu telja að tilvísun til 2. mgr.77. gr. stjórnarskrár eigi ekki við. Stjórnarskrárákvæðið tryggi ekki aðskilyrði, sem þurfi að vera fyrir hendi allt árið, verði óbreytt út alltviðkomandi ár. Menn og lögaðilar verði að búa við það að löggjafinn grípi þarinn í allt viðkomandi tekjuár með nýjum og breyttum skilyrðum, enda sé sérstaklegatekið fram í 55. gr. laga nr. 90/2003 að skilyrðin þurfi að vera til staðarallt viðkomandi ár. Stefndu hafna því að í þessu tilviki hafi verið settur ánýr skattur eða að skatthlutfall hafi verið hækkað með afturvirkum hætti. Stefndu telja að stefnandi hafi heldurekki sýnt fram á að samþykki 8. gr. laga nr. 165/2010, sem breyttu ákvæði 55.gr. laga nr. 90/2003, megi jafna til eignaupptöku eða annarrar óleyfilegrarskerðingar á eignarréttinum, sem nemi þeim skattgreiðslum sem stefnandi ogdótturfélög hans hafi orðið að greiða vegna lagabreytingarinnar. Stefndu benda á að ýmsar takmarkanirséu lagðar á eignir manna og lögaðila eða rétt til að ráðstafa þeim án þess aðtil eignasviptingar komi. Stefndu byggja á því að menn verði yfirleitt að þolaslíkar takmarkanir bótalaust. Skilyrði þess séu þó að þær byggi á lagaheimildog þær séu gerðar í þágu almannahagsmuna, en einnig að þær séu almennar ogleggist jafnt á borgarana. Stefndu benda á að skattgreiðslur, þar semskattaðilum sé gert að greiða ákveðið hlutfall tekna eða hagnaðar í skatta tilríkis og sveitarfélaga, sé gleggsta dæmið um slíkar takmarkanir. Stefndu leggja áherslu á það að 72. gr.stjórnarskrár komi ekki í veg fyrir að sett séu lög um almennar takmarkanireignarréttar sem eigendur verði að þola bótalaust. Sem dæmi megi nefna ýmisfriðunarlög og skattalög. Í ákvæðinu sé ekki kveðið á um tiltekin mörk, hvorkií fjárhæðum né á aðra mælikvarða. Því séu mörk skattlagningar og eignarnámsauðséð að mati stefndu enda um eðlisólíka hluti að ræða. Annars vegar sé þaðskattlagning og hins vegar skylda eiganda eignar til að láta hana af hendi aðöllu leyti eða hluta gegn eignarnámsbótum sem ýmist fari eftir samkomulagi eðamati. Þá benda stefndu á að íslenskirdómstólar hafi játað löggjafanum verulegt svigrúm til þess að grípa tilráðstafana á sviði skatta- og efnahagsmála, jafnvel þótt með því séu skerteignarrétttindi sem njóti stjórnarskrárverndar. Veita verði löggjafanum ákveðiðsvigrúm til mats á nauðsyn skattheimtu, meðal annars á grundvelli 40. og 77.gr. stjórnarskrár. Stefndu byggja á því að ákvæði 55. gr. brjóti ekki gegnákvæðum stjórnarskrár og mótmæla málsástæðum stefnanda um að jafna megiákvæðinu til eignaupptöku eða annarrar óleyfilegrar skerðingar áeignarréttinum. Stefndu telja 55. gr. laga nr. 90/2003,eins og ákvæðinu var breytt með 8. gr. laga nr. 165/2010, standast kröfur jafntstjórnarskrár sem mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Afnefndaráliti meirihluta efnahags- og skattanefndar Alþingis megi sjá að markmiðbreytinganna hafi verið að fella niður heimild til samsköttunar með félagiþegar eiginlegum atvinnurekstri og störfum hefðbundinnar félagsstjórnar, þarmeð talið hluthafa, telst lokið vegna gjaldþrots eða slitameðferðar. Nefndintaki fram að þar með hafi sú breyting orðið á eignarhaldi og forræði aðforsendur fyrir samsköttun með sjálfstætt starfandi hlutafélagi teljist ekkivera til staðar. Stefndu leggja áherslu á að það séalmenn og viðurkennd regla í skattarétti að löggjafanum sé heimilað að takatillit til breytinga sem verði á högum skattaðila, meðal annars á fjárhags- ogeignastöðu, í þeim tilgangi að jafna skattbyrði á milli aðila ef byggt er ámálefnalegum grundvelli og hlutlægum viðmiðunum. Það teljist samrýmast 65. gr.stjórnarskrár og almennri jafnræðisreglu að taka tillit til þeirra breytingasem verði á forræði og eignarhaldi félaga. Stefndu mótmæla því að ákvæðinu sébeinlínis ætlað að ná óheimilum markmiðum. Enn fremur er því mótmælt að brotiðhafi verið gegn meðalhófsreglu. Stefndu mótmæla því einnig aðlagasetningin brjóti í bága við mannréttindasáttmála Evrópu, en stefnanditilgreini ákvæði sáttmálans um friðhelgi eignarréttarins og bann við mismunum.Stefndu vísa til umfjöllunar að framan um það að hið breytta ákvæði 55. gr.laga nr. 90/2003 leiði hvorki til mismununar né brota á eignarrétti. Að matistefndu uppfylli ákvæðið skilyrði mannréttindasáttmálans. Með vísan til alls framangreinds teljastefndu að ekki hafi verið sýnt fram á neitt er leitt geti til þess að fellaeigi úr gildi ákvörðun stefnda ríkisskattstjóra 24. maí 2011 um að synjastefnanda og dótturfélögum hans um heimild til samsköttunar. Því verði að sýknastefnda af kröfum stefnanda. Til stuðnings kröfum stefndu ummálskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Í máli þessu lýtur endanlegurágreiningur aðila að því hvort efni sé til þess að fella úr gildistjórnvaldsákvörðun stefnda ríkisskattstjóra um að hafna umsókn KPMG hf. þarsem óskað var eftir því að stefnandi og dótturfélög hans yrði samsköttuð. Einsog kröfugerð og röksemdum stefnanda er háttað þykir eftir sem áður ekki efnitil þess að vísa kröfum stefnanda á hendur stefnda, íslenska ríkinu, afsjálfsdáðum frá dómi. Til hægðarauka verður framvegis aðeins talað umríkisskattstjóra sem stefnda. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr.90/2003 um tekjuskatt hvílir skylda á sérhverju skráðu hlutafélagi að greiðatekjuskatt af öllum tekjum sínum hvar sem þeirra er aflað, sbr. 1. töluliðmálsgreinarinnar. Þeirri skyldu deilir hlutafélag ekki með öðrum lögaðilum,eins og raunar má leiða af ýmsum ákvæðum IV. kafla laganna. Frá þessu má víkjasamkvæmt 55. gr. laganna þannig að tvö eða fleiri skráð félög séu skattlögðsaman. Slík samsköttun er háð leyfi stefnda sem er ætlað að ganga úr skugga umað skilyrðum hennar sé fullnægt. Skal umsókn um slíka samsköttun berast stefndaekki síðar en þrátíu dögum fyrir lok framtalsfrests vegna þess tekjuárs semóskað er eftir að verði samskattað, eins og fram kemur í 2. mgr. greinarinnar.Ekki virðist vera ágreiningur um að skilja beri ákvæði 55. gr. laga nr. 90/2003á þann veg að stefnda beri að verða við slíkri umsókn sé lögbundnum skilyrðumsamsköttunar fullnægt. Það er skilyrði samsköttunar samkvæmt1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003 að um sé að ræða tvö eða fleiri hlutafélög, enum það er í greininni vísað sérstaklega til 1. töluliðar 1. mgr. 2. gr.laganna. Með þeirri tilvísun er ljóst að þrotabú verða ekki skattlögð meðhlutafélagi, enda er þeirra ekki getið í framangreindum tölulið, heldur í 5.tölulið 1. mgr. sömu greinar. Þá verður ráðið af 1. mgr. 55. gr. sömu laga aðsamsköttun komi einungis til álita milli móður- og dótturfélaga þegarmóðurfélagið á að minnsta kosti 90% hlut í dótturfélaginu eða -félögunum.Jafnframt þessu eru gerðar kröfur um að sameiginlegt reikningsár og eignarhaldhafi varað heilt reikningsár, nema að dótturfélag hafi verið stofnað eða þvíslitið á árinu. Áhrifum samsköttunar hlutafélaga erlýst í 3. og 4. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003. Skal tekjuskattur afsameiginlegum tekjuskattsstofni allra hlutafélaganna lagður á móðurfélagið, enöll bera þau eftir sem áður sameiginlega ábyrgð á skattgreiðslunum. Er þáheimilt að draga tap sem verður á rekstri eins eða fleiri af félögunum frátekjum hinna áður en tekjuskattur er reiknaður. Við það er miðað í 1. mgr. 55. gr. laganr. 90/2003 að samsköttun skuli að lágmarki standa í fimm ár. Þó virðist gertráð fyrir því að unnt sé að slíta samsköttun, eins og það er orðað í lögunum,en þá er ekki heimilt að fallast á hanaað nýju fyrr en að liðnum fimm árum. Með 8. gr. laga nr. 165/2010 var nýjummálslið bætt við þessa málsgrein, sem er svohljóðandi: „Samsköttun skal þófalla niður með félagi sé það tekið til gjaldþrotameðferðar eða sætislitameðferð, sbr. 101. gr. laga nr. 161/2002.“ Ágreiningur aðila lýtur aðþessum málslið. Orðalag þessa málsliðar felur ánnokkurs vafa í sér að meðan fjármálafyrirtæki sætir slitameðferð fellur niðurheimild, sem ella hefði verið fyrir hendi, til að skattleggja það með öðruhlutfélagi. Kemur þetta raunar skýrt fram í athugasemdum í nefndarálitimeirihluta efnahags- og skattanefndar um frumvarp það sem varð að lögum nr.165/2010 þar sem segir: „Felst breytingin í því að heimild til samsköttunar meðfélagi falli niður sé félagið tekið til gjaldþrotameðferðar og sætislitameðferð.“ Þá kemur þar fram að með ákvæðinu væri ætlunin að kveða skýrar áum að „sú heimild sem veitt er til samsköttunar hlutafélaga og einkahlutafélagafalli niður þegar eiginlegum atvinnurekstri og störfum hefðbundinnarfélagsstjórnar, þ.m.t. hluthafa, telst lokið vegna gjaldþrots eðaslitameðferðar“. Hafi þar með orðið sú breyting á eignarhaldi og forræði aðforsendur fyrir samsköttun með sjálfstætt starfandi hlutafélagi teljist ekkivera til staðar. Gefur ákvæðið eins og það er orðað ekki tilefni til þrengjandilögskýringar á þann hátt sem stefnandi byggir á, þannig að heimild tilsamsköttunar falli einungis niður þegar félagið er tekið til slitameðferðar, engirði ekki fyrir að fallist sé á umsókn um samsköttun sé félagið þegar í slitameðferð.Engu breytir í því efni þó að fjármálafyrirtæki í slitameðferð leggi áframstund á atvinnurekstur til að halda við eignum og samningssamböndum. Því ber aðhafna málsástæðu stefnanda sem að þessu lýtur. Eins og áður segir er heimild tilsamsköttunar undantekning frá grundvallarreglu tekjuskattslaga um að leggjaberi skatt á hvern einstakan lögaðila. Þessi heimild var fyrst lögfest með 8.gr. laga nr. 154/1998, um breytingu á lögum nr. 75/1981 um tekjuskatt ogeignarskatt, með síðari breytingum. Þar var bætt við nýju ákvæði, 57. gr. B,sem er hliðstæð 55. gr. laga nr. 90/2003. Af athugasemdum sem fylgdu frumvarpiþví er varð að lögum nr. 154/1998 má ráða að ákveðið hafi verið að opna fyrirþennan möguleika í ljósi þess að fyrirtækjum geti af ýmsum rekstrarlegumástæðum fundist hagkvæmt að vera með atvinnurekstur í fleiri en einu félagi.Geti það meðal annars helgast af „stjórnunarlegum ástæðum, atriðum sem snertafjármögnun, áhættu eða annað“. Með heimildinni væri móður- og dótturfélögum þvígert kleift að vera „ein skattaleg eining þannig að heildartekjuskattur allrafélaganna verði ekki hærri en hann hefði orðið ef öll starfsemi félaganna hefðiverið rekin í einu félagi.“ Heimildin til samsköttunar hlutafélaga virðist þvíhelst hafa miðað að því að ryðja úr vegi skattalegum hindrunum fyrir því aðfyrirtæki geti ákveðið að haga uppbyggingu atvinnurekstrar síns á þann veg semhagfelldast þykir. Í stað þess að öll starfsemin sé rekin í einu félagi séþannig unnt að hafa hana í fleiri félögum sem eftir sem áður mynda einaskattalega einingu. Þegar hlutafélag er tekið tilgjaldþrotaskipta samkvæmt lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. er ljóstað forsendur slíkrar samsköttunar eru ekki lengur fyrir hendi. Við það missaeigendur og stjórnendur félagsins heimild til þess að ráða yfir réttindumþrotabúsins og stofna til skuldbindinga í nafni þess og skiptastjóri erskipaður til þess að annast gjaldþrotaskiptin og meðferð búsins. Allar kröfur áhendur þrotabúinu falla sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar umgjaldþrotaskiptin. Miðar öll starfsemin eftir það að því að koma eignum búsinsí verð og innheimta útistandandi kröfur til að gera megi upp viðskuldheimtumenn sem lýst hafa kröfum sínum á hendur þrotabúinu. Málefnalegarástæður liggja því til grundvallar þeirri lagasetningu að heimild tilsamsköttunar falli niður þegar hlutafélag er tekið til gjaldþrotaskipta. Eins og rakið hefur verið varð að dragaþá ályktun af 55. gr. laga nr. 90/2003 og 1. mgr. 2. gr. sömu laga, eins oglögin voru fyrir setningu laga nr. 165/2010, að girt væri fyrir heimildhlutafélags til samsköttunar með öðru félagi þegar bú þess væri tekið tilgjaldþrotaskipta. Allt þar til úrskurður yfirskattanefndar féll 27. október2010, sem getið er í kafla II, áleit stefndi að sama gilti um fjármálafyrirtækií slitameðferð samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002, enda yrði að líta svo á aðþað hefði stöðu þrotabús í skattalegum skilningi, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 2.gr. laga nr. 90/2003. Af hálfu stefnda hefur niðurstaða yfirskattanefndar íframangreindum úrskurði, um að ófært hafi verið að skýra þágildandi lög meðþessum hætti, ekki verið dregin í efa. Með 8. gr. laga nr. 165/2010 vorugjaldþrotaskipti og slitameðferð fjármálafyrirtækja aftur á móti lögð að jöfnuað þessu leyti, eins og stefndi hafði áður talið leiða af skýringu laga nr.90/2003. Stefnandi telur að með þessarilagasetningu hafi honum verið mismunað með ólögmætum hætti og skírskotar í þvísambandi einkum til almennrar jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944.Þá telur hann lagasetninguna fara gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar ogstjórnskipunarlegri meðalhófsreglu, auk þess sem hann skírskotar tiltilgreindra ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu máli sínu til stuðnings. Af 40. og 77. gr., sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar,verður dregin sú ályktun að leggja megi skatt á einstaklinga og lögaðila ísamræmi við fyrirmæli í lögum. Vald löggjafans til skattlagningar sætir eftirsem áður takmörkun er leiðir af jafnræðisreglu 65. gr. og eignarréttarákvæði72. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi takmörkun felur í sér að einungis er heimiltað leggja á skatt eftir almennum, efnislegum mælikvarða, þar sem gæta verðurjafnræðis milli skattgreiðenda eftir því sem unnt er, sbr. dóm HæstaréttarÍslands frá 10. apríl 2014 í málinu nr. 726/2013. Séu þessigrundvallarsjónarmið virt hafa dómstólar hins vegar játað löggjafanum verulegtsvigrúm til að ákveða hvernig skattlagningu skuli hagað í einstökum atriðum. Heimild hlutafélaga til samsköttunarhefur óhjákvæmilega áhrif á það hvernig tekjuskattsstofn þeirra er ákvarðaðurog þar með hvaða skatt þau komi til með að greiða. Verður á það fallist aðframangreindar takmarkanir á skattlagningarheimild löggjafans taki meðal annarstil reglna um heimild til samsköttunar. Eins og kunnugt er ákvaðFjármálaeftirlitið 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar stefnandaog skipa honum skilanefnd á grundvelli heimildar í 100. gr. a í lögum nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Bankanum vareftir það veitt heimilt til greiðslustöðvunar með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 24. nóvember sama ár. Átti greiðslustöðvunin upphaflega að standatil 13. febrúar 2009, en var framlengd til 13. nóvember 2009. Með lögum nr. 44/2009, er tóku gildi22. apríl 2009, voru gerðar ýmsar breytingar á ákvæðum laga nr. 161/2002 umfjárhagslega endurskipulagningu og slit fjármálafyrirtækja. Ákvæði II tilbráðabirgða í lögunum, sem varð að ákvæði V til bráðabirgða í lögum nr.161/2002, fól í sér að nánar tilgreind ákvæði laganna sem gilda um slitfjármálafyrirtækja áttu að taka til fjármálafyrirtækja sem nutu heimildar tilgreiðslustöðvunar, eins og fyrirtækið hefði verið tekið til slita meðdómsúrskurði á þeim degi sem lögin tóku gildi. Þá bar skilanefnd að leita eftirþví að slíku fyrirtæki yrði skipuð slitastjórn sem var ætlað að vinna að slitumþess, meðan skilanefnd skyldi áfram starfa að tilgreindum verkefnum. Í samræmivið fyrirmæli laganna var slitastjórn skipuð með ákvörðun HéraðsdómsReykjavíkur 12. maí 2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til skuldheimtumannasem birtist í Lögbirtingablaði 26. maí 2009 og rann kröfulýsingarfrestur út sexmánuðum síðar eða 26. nóvember 2009. Með lögum nr. 132/2010, er tóku gildi17. nóvember 2010, voru á ný gerðar breytingar á reglum laga nr. 161/2002 semhöfðu áhrif á réttarstöðu stefnanda. Með 2. gr. laganna var skilanefnd ogslitastjórn veitt heimild til þess að fara fram á það að fjármálafyrirtæki ígreiðslustöðvun yrði með dómsúrskurði tekið til slitameðferðar eftir almennumreglum. Skilanefnd og slitastjórn stefnanda munu í kjölfar gildistöku lagannahafa farið fram á það að stefnanda yrði slitið í samræmi við ofangreindaheimild. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010 var á þaðfallist að stefnanda yrði slitið í samræmi við almennar reglur í B-hluta XII.kafla laga nr. 161/2002 með ákveðnum fyrirvörum sem leiddu af fyrrgreindumlögum nr. 132/2010. Var úrskurðurinn á því reistur að skilyrðum 3. töluliðar 2.mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 væri fullnægt, en þar er kveðið á um að takaskuli fjármálafyrirtæki til slita eftir kröfu stjórnar eða bráðabirgðastjórnargeti það ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirrafalla í gjalddaga og ekki verður talið sennilegt að greiðsluörðugleikar þessmuni líða hjá innan skamms tíma. Þessi staða stefnanda lá fyrir þegar hannsótti um samsköttun með dótturfélögum sínum í febrúar 2011. Við úrlausn á málsástæðu stefnanda, umað brotið hafi verið gegn stjórnarskrárbundnum réttindum hans með setningu 8.gr. laga nr. 165/2010, verður að hafa í huga að bú fjármálafyrirtækis verðurekki tekið til gjaldþrotaskipta eftir almennum reglum jafnvel þótt skilyrðumlaga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. sé fullnægt svo að fallast megi ágjaldþrotaskiptin. Um það eru bein fyrirmæli í 1. mgr. 101. gr. laga nr.161/2002 sem ganga framar almennum reglum laga nr. 21/1991. Því er lögskylt aðhaga slitum stefnanda, sem við uppkvaðningu úrskurðar 22. nóvember 2010 gatekki staðið í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra féllu ígjalddaga, á þann hátt sem mælt er fyrir um í lögum nr. 161/2002. Í fjölmörgum atriðum fara slitfjármálafyrirtækis eftir sömu reglum og gjaldþrotaskipti. Endurspeglast þaðmeðal annars í fyrirmælum 4. og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um störfslitastjórnar og ákvörðun frestsdags, ákvæði 102. gr. laganna, sem fjallar ummeðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki í slitameðferð, þar á meðal uminnköllun, kröfulýsingarfrest, rétthæð krafna og áhrif þess að kröfu er ekkilýst, sem og ákvæði 103. gr. laganna er lýtur að ráðstöfun hagsmuna viðkomandifjármálafyrirtækis. Reglur um lok slitameðferðar eru einnig að mörgu leytihliðstæðar fyrirmælum um lok gjaldþrotaskipta. Nægi eignir ekki til fullrargreiðslu krafna getur henni þannig lokið með gerð nauðasamnings, sbr. 103. gr.a í lögum nr. 161/2002, og skal meðferð málsins þá í meginatriðum fara eftirreglum XXI. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, sem fjallar umnauðasamninga við gjaldþrotaskipti. Séu ekki forsendur til að leitanauðasamnings eða ef frumvarp að honum hefur ekki fengist samþykkt ber að takabú fyrirtækisins til gjaldþrotaskipta. Stendur þá óraskað það sem gert hefurverið við slitameðferð varðandi kröfur á hendur fyrirtækinu. Þegar á allt framangreint er litiðtelur dómurinn einsýnt að fjármálafyrirtæki sem sætir slitameðferð sé í mjöghliðstæðri aðstöðu og þrotabú í skilningi laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. Stjórn á allri starfsemi fyrirtækisins hefur verið færð til sérstakrarslitastjórnar, sem er ætlað að gefa út innköllun vegna slitanna og tryggja aðleyst sé úr öllum ágreiningi um réttmæti og rétthæð krafna á hendurfyrirtækinu. Þá miðar starfsemi fyrirtækisins öll að því að koma eignum þess íverð þannig að gera megi upp við kröfuhafa þess. Nægi þær ekki til fullrargreiðslu krafna á hendur félaginu er unnt að ljúka skiptunum með nauðasamningieins og við hefðbundin gjaldþrotaskipti. Takist það ekki lýkur skiptunum meðgjaldþrotaskiptum á búi fyrirtækisins, en eiginleg vinna við skiptin er þá aðmeginstefnu til lokið. Af þessum ástæðum verður að leggja tilgrundvallar að fjármálafyrirtæki í slitameðferð eigi svo margt sammerkt meðþrotabúi sem er undir gjaldþrotaskiptum að málefnalegt sé að láta sömu reglurgilda um þau sem girða fyrir möguleika þeirra til samsköttunar meðdótturfélögum. Staða stefnanda er að þessu leyti hins vegar ólík stöðuhlutafélags í eiginlegum atvinnurekstri, sem kann að eiga í rekstrarvanda, ogfjármálafyrirtækis sem hefur verið skipuð bráðabirgðastjórn samkvæmt 100. gr. aí lögum nr. 161/2002. Ákvæði 8. gr. laga nr. 165/2010 eralmennt orðað og tekur til allra þeirra sem sæta gjaldþrota- eða slitameðferðsamkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002 óháð því hverjir þeir lögaðilar kunna aðvera. Ekki liggur fyrir að þessari lagasetningu hafi verið gagngert beint aðstefnanda án málefnalegrar ástæðu. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakiðer ekki á það fallist að hin umdeilda lagasetning gangi gegn 65. gr. og 1. mgr.72. gr. stjórnarskrárinnar, eða að hún stangist á við 1. gr. fyrsta viðauka semog 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í ljósi þess semhér hefur verið rakið og að teknu tilliti til þess svigrúms, sem eins og áðursegir verður að játa löggjafanum til að ákveða hvernig skattlagningu skulihagað, verður heldur ekki á það fallist að með lagasetningunni hafi verið fariðút fyrir mörk stjórnskipunarlegrar meðalhófsreglu þannig að efni sé til þess aðfallast á aðalkröfu stefnanda. Stefnandi byggir einnig á því að hinumdeilda lagasetning feli í sér afturvirka skattlagningu fyrir rekstrarárið2010 sem fari í bága við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Lögin hafi ekkitekið gildi fyrr en á síðasta degi þess árs, en fram að því hafi öll skilyrðisamsköttunar verið uppfyllt. Stefndi er á öndverðum meiði. Telur hannlagasetninguna ekki vera afturvirka í skilningi 2. mgr. 77. gr.stjórnarskrárinnar þar sem skilyrði samsköttunar hafi þurft að vera fyrir hendiút árið 2010 til að fallast hafi mátt á umsókn stefnanda um samsköttun. Samkvæmt 1. mgr. 77. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, skal skipaskattamálum með lögum. Er þá átt við sett lög sem Alþingi hefur samþykkt. Í 2.mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar er jafnframt kveðið á um að engan skatt megileggja á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu semráða skattskyldu. Girðir ákvæðið ekki einungis fyrir að sett verði afturvirklög um nýja tegund skatta eða gjalda, heldur er einnig lagt bann við því aðhækka skatta eða gjöld með lagabreytingu sem gerð er eftir á, eins og framkemur í athugasemdum við frumvarp það er varð að stjórnarskipunarlögum nr.97/1995. Gildir þá einu hvort slík hækkun stafi t.d. af breytingu á gjaldstofnieða gjaldahlutfalli. Þá verður ráðið af athugasemdunum að reglan hafi meðalannars átt að koma í veg fyrir að settar yrðu íþyngjandi reglur eftir lokgjaldatímabils, en áður en skattálagning hefur farið fram, er valda því aðskattgreiðendur geti ekki „treyst fyllilega á að reglur, sem gilda meðanskatttímabil stendur enn yfir, og hann kann að byggja einhverja ákvörðun sínaá, verði lagðar til grundvallar þegarkemur að álagningu skatta“. Reglur um frádrátt lögaðila fráskattskyldum tekjum þeirra hafa áhrif á þann gjaldstofn sem ræður því hvaðaskattur er lagður á þá. Lagafyrirmæli um heimild hlutafélaga innan tiltekinnarsamstæðu til samsköttunar ráða miklu um þennan gjaldstofn, enda ræðsttekjuskattur þeirra af sameiginlegum tekjuskattsstofni allra hlutafélaganna. Erþá heimilt að draga tap af rekstri eins hlutafélags frá tekjum annars félagsinnan samstæðunnar. Lagasetning, sem þrengir þessa heimild, má því ekki gildaaftur fyrir sig, sbr. 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og rakið hefur verið andmælastefndu ekki efnislega niðurstöðu yfirskattanefndar frá 27. október 2010 þarsem komist var að þeirri niðurstöðu að hlutafélag í slitameðferð félli undirheimild 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003 til samsköttunar hlutafélaga. Súniðurstaða byggðist á eðlilegri lögskýringu á því hverjir geti talist tilþrotabúa, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 90/2003. Af þessu leiðir aðlögfesting á fyrirmælum 8. gr. laga nr. 165/2010 fól ekki í sér áréttingu tilskýringar á gildandi reglum. Þvert á móti girti lagasetningin með öllu fyrir aðhlutafélag í slitameðferð gæti fengið að greiða skatt með öðrum félögum innansamstæðunnar, eins og heimilt var lögum samkvæmt áður en ákvæðið tók gildi. Af 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/2003leiðir að ekki er unnt að slá því föstu að hlutafélag fullnægi skilyrðumákvæðisins um eignarhald fyrr en reikningsárið er liðið. Í ljósi athugasemdameð frumvarpi til stjórnarskipunarlaga sem áður er getið ræður þetta þó ekkiúrslitum um það álitaefni sem hér er til úrlausnar. Taka verður tillit til þessað stefnandi fullnægði framangreindu skilyrði út árið 2010 sem og öðrumalmennum skilyrðum laganna til þess að unnt væri að samskatta hann meðdótturfélögum sínum. Breytingin sem varð með 8. gr. laga nr. 165/2010 laut aðgildissviði heimildarinnar í 55. gr. laga nr. 90/2003 sem ekki var í valdistefnanda að hafa áhrif á eða laga sig að. Lagasetningin girti að öllu leytifyrir að skattur yrði lagður á samstæðuna á grunni sameiginlegstekjuskattsstofns hlutafélaganna sem markaðist af tekjum og gjöldum sem stofnaðvar til á árinu 2010. Þar sem hún tók ekki gildi fyrr en á síðasta degi þessárs var óheimilt samkvæmt 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar að láta hana gildaum tekjuárið 2010 og þar með skattálagningu ársins 2011. Lagasetningin tók hinsvegar til síðari gjaldára og getur þessi málsástæða því ekki leitt til þess aðtaka beri aðalkröfu stefnanda til greina. Í ljósi alls þess sem hér hefur veriðrakið ber að verða við varakröfu stefnanda þess efnis að fella úr gildiákvörðun stefnda ríkisskattstjóra frá 24. maí 2011 að því er lýtur aðgjaldárinu 2011. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 og að teknu tilliti til niðurstöðu málsins þykir rétt að stefndu greiðihluta af málskostnaði stefnanda sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 króna. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. DÓ M S O R Ð : Felld er úr gildi ákvörðun stefndaríkisskattstjóra frá 24. maí 2011, þess efnis að synja stefnanda, Glitni hf.,og dótturfélögum hans um heimild til samsköttunar samkvæmt 55. gr. laga nr.90/2003 um tekjuskatt, vegna gjaldársins 2011. Stefndu, ríkisskattstjóri og íslenskaríkið, greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 166/2017
|
Kærumál Rannsókn Húsleit
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu um heimild til húsleitar á heimili X þar sem ekki hefðu verið færð fram fullnægjandi rök fyrir því að uppfyllt væru skilyrði 74. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, BenediktBogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. mars 2017, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um heimild til húsleitar á heimili varnaraðila að [...] í Reykjavík.Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilikrefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.Samkvæmt1. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 er heimilt að leita í húsum sakbornings,geymslustöðum, hirslum, skipum, loftförum, bifreiðum eða öðrum farartækjum hansí því skyni að handtaka hann, rannsaka andlag brots og önnur ummerki eða hafauppi á munum sem hald skal leggja á. Eftir 3. mgr. sömu lagagreinar er þaðskilyrði fyrir húsleit að rökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brotsem sætt getur ákæru og að sakborningur hafi verið þar að verki, enda séuaugljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Ígreinargerð sóknaraðila til stuðnings kröfunni er fjallað með almennum hætti umætlaða þátttöku varnaraðila í skipulagðri brotastarfsemi, sem einkum er talintengjast stórfelldum innflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Sóknaraðili hefurum nokkurt skeið neytt þeirra rannsóknarúrræða að hlusta síma varnaraðila oghafa eftirfararbúnað á bifreið hans, án þess að ráðið verði af gögnum málsinsað það hafi leitt til þess að hann verði tengdur við tiltekin brot. Samkvæmtþessu hefur sóknaraðili ekki fært fullnægjandi rök fyrir því að uppfyllt séuskilyrði 74. gr. laga nr. 88/2008 til þess að fallist verði á framangreindakröfu hans. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness,föstudaginn 10. mars 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafistþess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði um heimild til leitar á heimili kærða, X,kt. [...], að [...] í því skyni að rannsaka andlag brots og önnur ummerki. Þess er krafist aðheimildin nái til leitar í læstum hirslum og geymslum semtilheyra íbúðinni. IÍ greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir aðlögreglan hafi til rannsóknar mál er varði stórfelldan innflutning fíkniefna ogpeningaþvætti hér á landi. Málið sé rannsakað sem liður í starfsemi skiplagðrabrotasamtaka en kærðu í málinu séu taldir hafa það að meginmarkmiði að fremjameð skipulegum hætti refsiverðan verknað sem varði allt að 12 ára fangelsi.Lögregla hafi fyrst hafið rannsókn á málinu eftir að ítrekaðar upplýsingar hafiborist þess efnis að hér á landi væri starfræktur hópur einstaklinga sem stæðiskipulega að innflutningi, framleiðslu og sölu fíkniefna sem og peningaþvætti.Lögregla hafi verið að vinna í því að skoða þær upplýsingar sem borist hafi úrýmsum áttum og setja upp mynd af grunuðum brotahóp. Lögreglan hafi unnið aðrannsókn þessari í samstarfi við erlend yfirvöld. „Um er að ræða einstaklinga sem tengjast fyrirtækjunum [...],kt. [...], sem er [...] hér á landi, og [...], kt. [...] sem er [...]. Þessifyrirtæki eru í eigu A, kt. [...] og X, kt. [...]. Framkvæmdastjórifyrirtækisins [...] er B, kt. [...]. Þessum einstaklingum tengjast svo þeir C,kt. [...], D, kt. [...] og E, kt. [...]. Höfuðpaurar hópsins munu vera þeir A og X. A er búsettur íHollandi en hann mun vera sá aðili sem útvegar hluta fíkniefnanna. X mun verasá sem stjórnar hópnum hér á landi. Upplýsingar liggja fyrir um að fyrirtækin [...]og [...] séu notuð til að þvætta ávinning af brotastarfsemi þessaraeinstaklinga. Um er að ræða umfangsmikla rannsókn þar sem ofangreindurhópur er vel skipulagður og hver aðili virðist hafa sitt hlutverk. Brot kærðueru margþætt en við rannsókn málsins hingað til hefur grunur lögreglu uminnflutning og framleiðslu á fíkniefnum sem og peningaþvætti styrkst. Þá hefurlögregla einnig orðið þess var að kærðu standa skipulega að öðrum brotum hér álandi, t.a.m. fjársvikum, þjófnuðum og sölu á fíkniefnum. Lögreglu hafi ítrekað borist upplýsingar þess efnis að hópurinnstandi að innflutningi á kókaíni og MDMA töflum, ásamt því að framleiðakannabisefni og flytja inn og selja amfetamín í miklu mæli hér á landi. Samkvæmtþeim upplýsingum sem hafa borist eru fíkniefni falin með matvörum sem erufluttar inn til landsins í tengslum við [...], en hópurinn mun einnig hafaútvegað burðardýr til að flytja efnin inn með flugi. Lögreglu hefur einnigborist upplýsingar þess efnis að þessi sami hópur hefði flutt inn til landsinstugi kílóa af amfetamíni með skipi, og að sú leið væri notuð reglubundið. Íoktóber sl. barst greiningardeild Ríkislögreglustjóra upplýsingar um að ákveðiðskip væri að koma hingað til lands með miklu magni af amfetamínbasa, sem notaðer til að vinna amfetamín úr og voru ofangreindir aðilar nafngreindir ítengslum við þann innflutning. Við skoðun lögreglu á komu þessa skips kom íljós að það hefur tvisvar sinnum komið hingað til lands á síðasta ári. Þessarupplýsingar koma heim og saman við þær upplýsingar sem lögreglu hefur áðurborist. Lögreglan hefur með heimild héraðsdóms aflað gagna að því ervarðar ofangreinda einstaklinga, símagagna og bankagagna. Þá hefur lögreglahlustað og hljóðritað símtöl í og úr farsíma kærða sem og komið fyrireftirfararbúnaði í bifreið hans. Við skoðun á símagögnum kærða má sjá að hanner í samskiptum við stóran hluta af ofangreindum hópi. Við hlustun á síma kærðahefur ítrekað komið fram að hann er með annað símtæki sem lögreglu hefur ekkitekist að hafa upp. Þá hefur komið í ljós að hann hefur verið í samskiptum viðfleiri aðila sem mögulega tengjast ofangreindum hóp og stundafíkniefnaviðskipti. Þá hafa einnig komið fram athyglisverð tengsl kærða viðaðila að nafni F, en hann er félagi hans í viðskiptum. En lögregla hafði ekkitekist að afla þeirra upplýsinga úr opinberum gögnum. F virðist sjá umfjárfestingar fyrir [...] og á í raun helming í félaginu sem rekur [...], en Xer skráður stjórnarmaður [...] með prófkúruumboð. Peningaþvættisskrifstofuhefur borist tilkynningar um ætlað peningaþvætti F, en háar fjárhæðir af reiðuféhafa verið lagðar inn á hans perónulega bankareikninga og síðan inn ábankareikninga félags í hans eigu. F tók nýverið við umboðið [...] og erstarfsstöð félagsins nú í [...] að [...]. Sem umboðsaðili fyrir [...] er F ígóðri aðstöðu til að geta þvættað peninga og til að koma þeim úr landi ánmikillar fyrirhafnar. Við skoðun lögreglu á fjármálum meintu höfuðpaura hópsins,þeirra A og X og fyrirtækjanna tveggja, má sjá að árið 2013 var A með rúmar 2milljónir í tekjur, en það sama ár staðgreiddi hann íbúð að fjárhæð 26milljónir króna. Á tímabilinu frá júlí 2014 til janúar 2015 má sjá að lagðarvoru inn samtals 23 milljónir af reikningi [...], yfir á reikning í eigufyrirtækisins [...]. Þá voru 16 milljónir teknar út í reiðufé af þeim reikningí þremur færslum, en A tók út a.m.k. 12 milljónir af þessum 16 milljónum. Í lokseptember á síðasta ári voru millifærðar af reikningi [...] samtals sexmilljónir inn á reikninga A og X. Hlustun og hljóðritun á símum kærðu í málinu hefur nýstlögreglu vel við rannsókn málsins, en með því hefur lögreglan náð að skoðabetur tengsl og hlutverk hvers einstaklings inn í ofangreindum hóp. Þá hefurlögreglu einnig tekist að fylgjast með því þegar aðilar málsins funda, en þeiróska ítrekað eftir því við hvorn annan að funda á einhverjum ákveðnum stað.Lögreglu er það ljóst að aðilar málsins tala allir varlega í símann af ótta viðþað að lögreglan sé að hlusta. Við hlustun á síma kærða hefur komið fram að hann er ísamskiptum við aðila hér á landi sem eru þekktir hjá lögreglu vegnafíkniefnamála. Kærði hefur óskað eftir því að koma „prufu“ til annarra og telurlögregla að hann eigi þar við prufu af fíkniefnum. Þá hefur komið fram í hlustun að kærði er í samskiptum viðaðila að nafni G, en hann býr að [...]. Við eftirlit lögreglu hefur komið íljós að kærði og G funda saman á þeim stað, en G er einnig til rannsóknar ímálinu þar sem hann stendur í sölu og dreifingum á fíkniefnum og er það ætlunlögreglu að hann sé að selja fyrir kærða. Núna í lok febrúar kom hingað til lands pólskur maður aðnafni H á Audi A6 bifreið með ferjunni Norrænu. H og bifreiðin voru tekin tilskoðunar hjá Tollgæslu. H kvaðst vera að koma hingað í viku gerð að heimsækjavin sinn I. H var með tvo síma meðferðis, annars vegar Iphone síma og hinsvegar lítinn ódýran takkasíma með tveimur simkortum. Slíkir símar eru oftnefndir „burner phones“ þar sem þeir eru notaðir í ákveðnum verkefnum og svohent. I reyndi að hringja í takkasímann á meðan H var í haldi Tollgæslunnar, enI er í nánum tengslum við kærða, X, en hann er starfsmaður [...]. Hann fékk ífyrra senda tvo Blackberry síma frá Hollandi frá umræddum stjórnanda [...]brotasamtakanna. Lögreglan hefur áður séð Blackberry síma senda frá Hollandi ítengslum við fíkniefnasmygl en hægt er að kaupa sérhannaða Blackberry síma íHollandi. Úr þeim hefur verið fjarlægður míkrafónn og síminn notaður eingöngutil að senda dulkóðuð textaskilaboð. Ekki er staðfest að um þessa tegundBlackberry síma sé að ræða. Í bifreið H voru þrír fimm lítra brúsar af bláumrúðuvökva en enginn rúðuvökvi var á bifreiðinni sjálfri. Á brúsunum stóð að 5%alcohol innihald væri í vökvanum. Við prófun á vökvanum hjá Tollgæslu kom framað alcoholmagn vökvans væri um 30 %. Það er því ljóst að innihaldið er ekki þaðsama og á brúsanum stendur. Í bifreiðinni var sterk kemísk lykt og var H meðpappíra þar sem stóð að kemískt efni sem notað er til þess að fæla villisvínhafi hellst niður í bílinn og því væri þörf á að skipta innréttingumbifreiðarinnar út. Efnin verða nú á næstu dögum send til frekari greiningarerlendis. Þá var H með pappíra sem sýndu að eigandi bifreiðarinnarsendi 630 dollara til Kína þann 3. febrúar sl. Samkvæmt upplýsingum frá Europoler það þekkt aðferð meðal [...] brotahópa að panta svokölluð forefni(precursor) til amfetamínframleiðslu í Kína og smygla í rúðuvökva. H var sleppt úr haldi tollgæslu og ók hann sem leið lá tilReykjavíkur. Lögreglan missti sjónar af bifreiðinni og fannst hún ekki fyrr enum sólarhring síðar. Með heimild héraðsdóms kom lögreglan fyrir eftirfararbúnaðií bifreiðinni ásamt því sem hún hlustaði og hljóðritaði símtöl í og úr farsíma H.Við hlustun á síma H vaknaði grunur lögreglu að H hafi farið með bifreiðina áverkstæði þegar hann kom með hana til Reykjavíkur. Lögregla telur líklegt að ferð H hingað til lands hafi verið í saknæmumtilgangi og að í bifreiðinni hafi verið fíkniefni eða efni tilfíkniefnaframleiðslu þó að leit tollvarða hafi ekki skilað árangri. En þekkt erað fíkniefni séu það vel falin í bifreiðum að ítarleg leit tollgæslu skili ekkiárangri. Eftir að lögreglan hafði upp á bifreiðinni gat hún fylgstmeð ferðum hennar. H fór ásamt aðila að nafni J með bifreiðina á bílasölur ogreyndi að selja hana á rúmar 7 milljónir þrátt fyrir að engin aðflutningsgjöldhafi verið greidd af henni. Nokkrum dögum síðar fór J á bifreiðinni og hittiþar annan aðila út á Seltjarnarnesi. Þeir óku út að Gróttuvita og varðlögreglan vitni að því er aðilinn á hinni bifreiðinni ók á miklum hraða inn íbifreið J, [...]. Þeir hafa þegar sótt um bætur vegna tjóns á bifreiðinni. Tryggingafélagiðhefur nú haft samband við lögreglu og hefur tekið bílinn í sínar vörslur.Skoðunarmaður tryggingafélagsins tilkynnti það að búið væri að eiga við og opnaholrúm undir bílnum. Lögregla telur að þarna hafi mögulega verið geymslustaðurfíkniefna. Þann 3. mars sl. fór lögreglan í verslun kærða, [...], tilað birta honum fyrirkall. Sáu lögreglumann hvar bifreið kærða var fyrir utanverslunina. Er lögreglan kom inn hitti hún fyrir framkvæmdastjóraverslunarinnar, B. Hann sagði X ekki vera við en bauð lögreglumönnum að komainn fyrir og leita. Lögreglan fann hvergi X, en vakti það athygli lögreglu aðsími hans var á gólfinu í versluninni. Telur lögreglan það ekki útilokað að Xhafi í flýti forðað sér er hann varð lögreglu var. Fíkniefnaleitarhundur varfenginn til að aðstoða við leit og merkti hann staði inn í versluninni. Viðleit fannst smáræði af amfetamíni inn á lager verslunarinnar. Við hlustun ásímum kærðu í málinu eftir að þetta atvik átti sér stað hefur komið í ljós að Xer nú í felum.“ IIVið rannsókn málsins hafi ítrekað komið fram að X sé meðannað símanúmer sem lögreglu hafi ekki tekist að bera kennsl á. Kærði í málinutali ítrekað mjög varlega í síma af ótta við að lögregla sé að hlusta. Viðrannsókn stórfelldra fíkniefnalagabrota hafi það nýst vel að hlusta oghljóðrita samtöl sem eigi sér stað inn í íbúð kærðu þar sem þeir notist oft viðsamskiptaforrit á netinu til að ræða málin nánar sín á milli. Telji lögreglaþví nauðsynlegt til að halda áfram með rannsókn málsins að koma fyrir búnaðiinn í íbúð X og hlusta og hljóðrita þar samtöl sem eiga sér stað. Vitað sé að Xsé farinn erlendis og sé ekki væntanlegur fyrr en þann 17. mars nk. Viljilögreglan því nýta tækifærið og fá heimild til að koma fyrir búnaði á meðan kærðier ekki inni á heimilinu. Samhliða beiðni lögreglu um að koma fyrir búnaði tilhlustunar á heimili kærða óskar lögregla eftir heimild til leitar í því skyniað rannsaka andlag brots og önnur ummerki. Um sé að ræða umfangsmikla rannsókn lögreglu á skipulögðumbrotasamtökum þar sem margir aðilar komi við sögu og séu brotin margþætt.Rannsóknin sé að hluta til unnin í samstarfi við erlend yfirvöld. Lögreglantelji að ríkir almannahagsmunir séu fyrir því að hafa upp á þeim einstaklingumsem starfræktir eru í brotasamtökunum og stöðva ofangreinda brotastarfsemi. Tilrannsóknar sé brot sem varðað geti allt að 12 ára fangelsi. Lögreglan telji aðástæða sé til að ætla að leit á heimili kærða geti skipt miklu máli fyrirrannsókn málsins. Í ljósi ofangreinds sé þess krafist af hálfu lögreglustjóraað heimiluð verði leit í ofangreindri húsnæði í því skyni að rannsaka ummerkibrots. Þess sé krafist að krafan verði tekin fyrir á dómþingi ánþess að kærði verði kvaddur á dómþingið, með vísan til rannsóknarhagsmuna ímálinu. Vísað sé til 1. mgr. 103. gr., sbr. 1. mgr. 104. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Vísað til framangreinds, framlagðra gagna og a. liðar 82.gr., sbr. 1. mgr. 83. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. IIIFyrir þingfestingu málsins féllst dómari á kröfulögreglustjóra þess efnis að krafa hans hlyti meðferð fyrir dómi, án þess aðkærði yrði kvaddur á dómþingið, sbr. ákvæði 1. mgr. 103. gr., sbr. 1. mgr. 104.gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Lögreglustjóri krefst þess að heimiluð verði leit á heimilikærða, í því skyni að rannsaka andlag brots og önnur ummerki. Þá kom fram ínánari lýsingu á kröfu að lögreglan vilji nýta tækifærið á meðan kærði séerlendis til þess að koma þar fyrir búnaði. Sá búnaður sem um ræðir er hlustunarbúnaðurog er nánari lýsing hans að finna í kröfu lögreglustjóra sem lögð var framsamhliða þessari beiðni, í máli nr. R-128/2017. Þeirri kröfu lögreglustjóra varhafnað með úrskurði í dag.Í gögnum málsins er ekki að sjá að grunur liggi fyrir um að eitthvaðbrot hafi átt sér stað inni í því andlagi sem óskað er húsleitar í. Þá er ekkiað sjá í gögnum málsins neina tilgreiningu á því hvaða ummerki gætu verið ástaðnum eða mögulega hvaða muni sé þar að finna sem hald skal leggja á. Virðistsem krafan byggist á því, að fyrst nauðsyn beri fyrir lögreglu að komast inn íhúsnæðið í því skyni að koma þar fyrir hlustunarbúnaði þá sé réttast að leita íhúsnæðinu í leiðinni.Í málinu liggja fyrir upplýsingar sem tengja kærða við ýmsaaðila. Grunar lögreglu að hópur manna, stundi ýmis konar brot s.s. innflutningog framleiðslu á fíkniefnum og peningaþvætti og hafi grunur lögreglu í þá verustyrkst. Þá hafi lögreglan einnig orðið þess var að „kærðu“ standi skipulega aðöðrum brotum hér á landi. Skilyrði fyrir húsleit skv. 3. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála, er að rökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brotsem sætt geti ákæru og að sakborningur hafi verið þar að verki, enda séuaugljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið og að gögnummálsins virtum, þykir ekki vera fyrir hendi rökstuddur grunur, um að kærði hafigerst sekur um brot sem sætt getur ákæru og varðað geti fangelsisrefsingu að lögumog að augljósir rannsóknarhagsmunir séu í húfi um þau brot. Er því að mati dómsins ekki fullnægt skilyrðum 1., 2. og 3.mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og verður því að hafna kröfulögreglustjóra um leit í húsakynnum kærða. Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐKröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu umheimild til húsleitar á heimili kærða X, kt. [...], að [...] í því skyni aðrannsaka andlag brots og önnur ummerki er hafnað.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.