Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 25/2009
Jafnrétti Stöðuveiting
A var ein fjögurra umsækjenda um starf lektors eða dósents í tölvunarfræði við tölvunarfræðiskor í verkfræðideild H sem auglýst var laust til umsóknar í október 2004. Að áliti dómnefndar voru tveir umsækjendur, A og K, taldir hæfir til að gegna stöðu dósents. Verkfræðideild H fékk dómnefndarálitið til umfjöllunar og var það tekið fyrir á deildarfundi 8. júní 2005. Á fundinum var samþykkt að mæla með því að K yrði ráðinn í stöðuna og óskað eftir því að það yrði gert í bréfi deildarforseta til rektors 23. júní sama ár. Í bréfinu kom fram að mat meirihluta fundarmanna hefði verið að það sjónarmið sem vægi þyngst við ákvörðun um ráðstöfun starfsins væri þörf verkfræðideildar fyrir kennslu í grunnnámi, en að teknu tilliti til þess væri K hæfasti umsækjandinn í starfið. Af hálfu rektors var óskað eftir ítarlegri rökstuðningi fyrir þessu og var hann veittur á grundvelli samþykktar deildarfundar 14. október 2005. Að þessum rökstuðningi fengnum féllst rektor á tillögu deildarinnar. J höfðaði síðar mál fyrir hönd A og krafðist þess að viðurkennt yrði að H hefði með því að ganga fram hjá A við ráðningu í stöðuna brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000. Þá var krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu H vegna fyrrgreindrar ráðningar og greiðslu miskabóta. Talið var að við mat á því hver af hæfum umsækjendum teldist hæfastur til að gegna starfi dósents yrði að teljast lögmætt sjónarmið að leggja mesta áherslu á kennsluþáttinn, eins og gert hafi verið af hálfu verkfræðideildar. Deildarfundur hefði á þessum grunni metið K hæfari en A og bæri að hafna því að matið byggðist á ómálefnalegum forsendum eða væri bersýnilega rangt. Var hvorki fallist á að brotnar hefðu verið reglur stjórnsýslulaga né að leiddar hefðu verið líkur að því að beinni eða óbeinni mismunun hefði verið beitt vegna kynferðis við ráðningu í starfið. Var því hafnað að brotið hefði verið gegn þágildandi lögum nr. 96/2000 og H sýknaður af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2009. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndi hafi með því að ganga fram hjá Önnu Ingólfsdóttur við ráðningu dósents í tölvunarfræði við tölvunarfræðiskor verkfræðideildar stefnda frá 1. janúar 2006 brotið gegn ákvæðum þágildandi laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna ráðningarinnar og honum að auki gert að greiða Önnu Ingólfsdóttur 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. febrúar 2008 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 18. desember sl., var höfðað 19. febrúar sl. af Jafnréttisstofu, Norðurslóð, Borgum, Akureyri, fyrir hönd Önnu Ingólfsdóttur gegn Háskóla Íslands, Suðurgötu, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefndi hafi með því að ganga fram hjá Önnu við ráðningu dósents í tölvunarfræði við tölvunarfræðiskor verkfræði­deildar stefnda 1. janúar 2006 brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá er þess krafist að viður­kennt verði að stefndi sé skaðabótaskyldur vegna fyrrgreindrar ráðningar og loks er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða Önnu Ingólfsdóttur eina milljón króna í miskabætur með dráttar­vöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 19. febrúar 2008 til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda auk álags er nemi virðisaukaskatti af málskostnaði. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins 23. september sl. Anna Ingólfsdóttir var ein fjögurra umsækjenda um starf lektors eða dósents í tölvunarfræði við tölvunarfræðiskor í verkfræðideild stefnda sem auglýst var laust til umsóknar í Morgunblaðinu 10. október 2004 og á starfatorgi.is. Að áliti dómnefndar samkvæmt 3. mgr. 12. gr. þágildandi laga um stefnda nr. 41/1999 var einn umsækj­enda ekki talinn hæfur til starfsins, einn var aðeins talinn hæfur til að gegna stöðu lektors en tveir umsækjendur, Anna Ingólfs­dóttir og Kristján Jónasson, voru taldir hæfir til að gegna stöðu dósents. Verkfræðideild stefnda fékk dómnefndarálitið til umfjöllunar og var það tekið fyrir á deildarfundi 8. júní 2005. Þar urðu úrslit kosninga þau að Anna fékk þrjú atkvæði, Kristján 14 atkvæði og þrír skiluðu auðu. Á fundinum var samþykkt að mæla með því að Kristján yrði ráðinn í stöðuna og óskað eftir að það yrði gert í bréfi deildarforseta til rektors 23. júní s.á. Í bréfinu kemur fram að umræður á deildar­fundinum hafi að mestu snúist um þær áherslur í rannsóknum og kennslu sem skil­greining starfsins feli í sér. Þar er m.a. vísað til þess að í auglýsingu um starfið komi fram að lektorinn eða dósentinn þyrfti að geta kennt helstu grunnnám­skeið við tölvunar­fræðiskor og sinnt meistara- og doktors­námi við skorina. Mat meiri­hluta fundar­manna hafi verið að það sjónarmið sem hefði þyngst vægi við ákvörðun um ráðstöfun starfsins væri þörf verkfræðideildar fyrir kennslu í grunnnámi. Að teknu tilliti til þessara sjónarmiða væri Kristján hæfasti umsækjandinn í starfið. Af hálfu rektors var óskað eftir ítarlegri rökstuðningi fyrir þessu með bréfi til deildarforseta verkfræðideildar 5. ágúst s.á. Á deildarfundi 14. október s.á. varð niðurstaðan sú að óska eftir því að Kristján yrði ráðinn dósent. Hann væri afburða­góður kennari og ætti auðvelt með að fá nemendur til samstarfs. Þrátt fyrir mikla reynslu Önnu á sviði rannsókna og kennslu væri það mat deildarinnar að hann væri hæfari til að gegna hinu auglýsta starfi, enda hefði hann farsælan rannsókna- og kennsluferil að baki hjá stefnda. Niðurstaða þessi byggðist á reynslu sem einstaka kennarar deildar­innar hefðu af samstarfi við þessa umsækjendur. Rökstuðningurinn var sendur rektor með bréfi 17. október s.á. og féllst hann á tillöguna. Með bréfi 4. nóvember s.á. til rektors óskaði Anna eftir nánari rökstuðningi fyrir ákvörðun um ráðninguna. Einnig var óskað útskýringa á tilgreindum atriðum í ályktun deildarinnar sem hefðu legið til grundvallar ákvörðun rektors. Erindi Önnu var svarað með bréfi rektors 18. nóvember s.á. Anna leitaði til Kærunefndar jafnréttismála með kæru 22. desember s.á. Í áliti nefndarinnar 1. júní 2006 kemur fram að stefndi hefði ekki að áliti nefndarinnar sýnt fram á að gætt hefði verið jafnréttis kynjanna við ráðningu í umrætt starf dósents. Af því leiði að líta verði svo á að stefndi hefði brotið gegn lögum nr. 96/2000 við ráðningu í starfið. Í álitinu var þeim tilmælum beint til stefnda að viðunandi lausn yrði fundin á málinu. Í bréfi stefnda til Kærunefndar jafnréttismála 12. júlí 2006 kemur fram að stefndi sé ósammála niðurstöðu nefndarinnar, þess efnis að stefnda hefði ekki tekist að sýna fram á að jafnréttis hefði verið gætt við ráðninguna. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að Anna hafi farið þess á leit við stefnanda að höfðað yrði mál á hendur stefnda á grundvelli álits Kærunefndarinnar og var það gert með málshöfðun þessari. Málssóknin er byggð á því að brotið hafi verið gegn ákvæðum jafnréttislaga í ráðningaferlinu. Anna hafi verið látin gjalda kynferðis síns við meðferð málsins og þegar tekin var ákvörðun um ráðninguna. Þar með standi upp á stefnda að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið að baki ákvörðun hans í þessu efni, sbr. 3. mgr. 24. gr. þágildandi laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Af hálfu stefnda er því haldið fram að meðferð málsins hjá stefnda hafi verið í samræmi við lög og aðrar reglur og engar lagareglur hafi verið brotnar gagnvart Önnu Ingólfsdóttur. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndi hafi í október 2004 auglýst laust til umsóknar starf lektors eða dósents í tölvunarfræði við tölvunar­fræðiskor verkfræði­deildar. Í auglýsingu um starfið komi meðal annars fram að umsækjandi skyldi hafa lokið doktorsnámi í tölvunarfræði eða skyldum greinum og hafa reynslu af rann­sóknum og kennslu á því sviði. Einnig að viðkomandi þyrfti að geta kennt helstu grunn­námskeið, sem kennd eru við tölvunarfræðiskor, og sinnt meistara- og doktors­námi við skorina. Hæfi umsækjenda og meðferð umsókna færi eftir ákvæðum laga um stefnda nr. 41/1999 og reglugerðar nr. 458/2000. Umsækjendur skyldu láta fylgja um­sókn sinni vandaða skýrslu um vísindastörf, sem þeir hefðu unnið, ritsmíðar og rann­sóknir (ritaskrá) og vottorð um námsferil sinn og störf (curriculum vitae). Fjórir umsækjendur hafi verið um starfið. Að áliti dómnefndar, sem gefið hafi umsögn um hæfi umsækjenda, hafi einn ekki verið talinn hæfur til starfsins, einn aðeins talinn hæfur til að gegna stöðu lektors en tveir umsækjendur, Anna Ingólfs­dóttir og sá sem ráðinn var, hæfir til að gegna stöðu dósents. Í samræmi við reglur nr. 458/2000 um stefnda hafi verkfræðideild verið falið að gera tillögu um ráðningu í starfið. Fyrst hafi verið fjallað um dóm­nefndarálitið á fundi tölvunarfræðiskorar og síðan á deildarfundi verkfræðideildar 8. júní 2005. Á þeim fundi hafi formaður tölvunarfræðiskorar greint frá umfjöllun um dómnefndar­álitið á skorarfundi og niðurstöðu atkvæðagreiðslu. Þar hafi Anna fengið eitt atkvæði, Kristján fimm, en einn hafi skilað auðu. Mjög miklar umræður hafi orðið um álitið á deildarfundi en úrslit kosningar hafi orðið þau að Anna fékk þrjú atkvæði, Kristján 14 og þrír skiluðu auðu. Niðurstaðan hafi orðið sú að mæla með því að Kristján yrði ráðinn dósent við tölvunarfræðiskor. Með bréfi deildarforseta til rektors 23. júní s.á. hafi verið greint frá niðurstöðu deildarfundar. Þar komi og fram að umræður á fundinum hefðu að mestu snúist um áherslur í rannsóknum og kennslu sem skilgreining starfsins feli í sér. Mat meirihluta fundarmanna hafi verið að það sjónarmið, sem þyngst vægi hefði við ráðstöfun starfsins, væri þörf verkfræðideildar fyrir kennslu í grunnnámi. Að teknu tilliti til þess væri Kristján hæfari til starfans. Lögfræðingur stefnda hafi í framhaldi af þessu óskað fyrir hönd rektors eftir ítarlegri rökstuðningi af hálfu deildarinnar fyrir tillögu sinni. Málið hafi því verið aftur á dagskrá deildarfundar verkfræðideildar 14. október 2005, þar sem mættir voru 26, þar af fjórar konur. Á þeim fundi hafi deildarforseti lagt fram tillögu að eftirfarandi rökstuðningi um veitingu starfsins: „Fjallað var um ráðstöfun á auglýstu starfi á fundi í verkfræðideild þann 8. júní síðastliðinn. Umræður á deildarfundi snerust að mestu um þær áherslur í rannsóknum og kennslu sem skilgreining starfsins felur í sér. Í því efni var meðal annars vísað til auglýsingar um starfið, en þar segir m.a.: Tölvunarfræðiskor hefur markað þá stefnu að rannsóknir og kennsla við skorina standist samanburð við það besta sem völ er á. Lektorinn/dósentinn þarf að geta kennt helstu grunnnámskeið sem kennd eru við tölvunar­fræðiskor og sinnt meistara- og doktorsnámi við skorina. Niðurstaða fundarins var sú, að óska eftir því að Kristján Jónasson verði ráðinn dósent við tölvunarfræðiskor til þriggja ára frá og með 1. janúar næstkomandi. Eins og fram kom í auglýsingunni um starfið var áhersla lögð á kennsluþáttinn í starfinu sem vegur því þungt við val milli hæfra umsækjenda og stóð valið því milli Kristjáns Jónassonar og Önnu Ingólfsdóttur. Það er mat deildarinnar að Kristján sé afburðagóður kennari og eigi auðvelt með að fá nemendur til samstarfs. Þrátt fyrir mikla reynslu Önnu á sviði rannsókna og kennslu er það mat deildar­innar að Kristján sé hæfari til að gegna hinu auglýsta starfi, enda hefur hann farsælan rannsókna- og kennsluferil að baki við Háskóla Íslands. Niðurstaða þessi byggir á þeirri reynslu sem kennarar deildarinnar hafa haft af samstarfi við þessa umsækjendur.“ Miklar umræður hafi orðið á fundinum um rökstuðning þennan og ástæður þess að hann væri borinn upp á þessum fundi en ekki þeim er fjallaði um starfið. Fram kom breytingartillaga við rökstuðninginn sem var samþykkt og hafi lokasetning rökstuðningsins með breytingu hljóðað svo: „Niðurstaða þessi byggir á þeirri reynslu sem einstakir kennarar innan deildar hafa haft af samstarfi við þessa umsækjendur.“ Þessi rökstuðningur hafi verið sendur rektor með bréfi 17. október 2005 og hafi hann fallist á tillögu verkfræðideildar um ráðninguna. Með bréfi 4. nóvember 2005 hafi Anna óskað eftir rökstuðningi fyrir ákvörðun rektors um ráðningu í starfið. Hann hafi verið veittur með bréfi stefnda 18. nóvember 2005. Þar hafi efnislega verið vísað til fyrrgreinds rökstuðnings deildar fyrir tillögu að ráðningu. Auk þess hafi verið vísað til þess að það væri hlutverk deildar/stofnunar að skilgreina það starf sem ráðið væri til. Í skilgreiningu starfsins fælist afstaða til þess hvaða vægi einstakir þættir starfsins skyldu hafa, á hvaða sérsviði starfið væri og hvaða hæfniskröfur væru gerðar til umsækjenda. Þessi skilgreining væri hverju sinni grundvöllur auglýsingar og tillögugerðar um veitingu starfs. Rektor hafi talið að í þessu tilviki hefði sérstök áhersla verið lögð á kennsluþáttinn, sérstaklega kennslu í grunnnámi, eins og auglýsing um starfið bæri skýrlega með sér. Meistara- og doktorsnám væri einnig áherslusvið en ráða mætti af niðurstöðu deildar að hæfni til kennslu í grunnnámi hefði vegið þyngst við tillögugerðina. Rektor hafi talið ekkert fram komið er benti til annmarka á skipun þessari eða niðurstöðu dómnefndar. Að fengnum þessum rökstuðningi hafi Anna kært til Kærunefndar jafnréttis­mála og óskað þess að nefndin kannaði og tæki afstöðu til þess hvort stefndi hefði brotið gegn lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 96/2000 við ráðninguna. Á fundi kærunefndarinnar 1. júní 2006 hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði ekki sýnt fram á að gætt hefði verið jafnréttis kynjanna við ráðningu í starfið. Því yrði að líta svo á að stefndi hefði brotið gegn lögum nr. 96/2000 við ráðninguna. Nefndin hafi beint þeim tilmælum til stefnda að viðunandi lausn yrði fundin á málinu. Stefndi hafi ritað Kærunefnd jafnréttismála bréf 12. júlí 2006, þar sem því hafi verið lýsti yfir að stefndi væri ósammála niðurstöðu nefndarinnar. Vísað hafi verið til minnisblaðs lögfræðinga stefnda, þar sem komist hefði verið að þeirri niðurstöðu að álit kærunefndarinnar hefði ekki hrakið afstöðu stefnda, þess efnis að við ráðninguna hefði verið höfð í heiðri sú meginregla að ráða til starfa þann umsækjanda sem metinn væri hæfastur af verkfræðideild á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Stefndi sæi því ekki að honum bæri að verða við tilmælum nefndarinnar eða stefnanda um að leita sérstakra lausna í málinu. Anna hafi þá farið þess á leit við stefnanda að höfðað yrði mál á hendur stefnda á grundvelli álits kærunefndarinnar. Með bréfi 1. febrúar 2008 hafi lögmanni stefnanda verið falið að höfða málið. Stefnandi vísi til þess að málið sé höfðað á grundvelli 5. mgr. 3. gr. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Markmið þeirra laga sé að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins, sbr. 1. gr. laganna. Atvinnurekendur gegni þýðingarmiklu hlutverki í því að ná þessu fram, enda á þá lagðar ríkar skyldur samkvæmt lögunum og enn fremur væru þeim settar skorður hvað varði ákvarðana­tökur í þessu sambandi. Samkvæmt 13. gr. laganna skuli atvinnurekendur vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Þeir skuli sérstaklega vinna að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf. Þá skuli fyrirtæki og stofnanir, þar sem vinni fleiri en 25, setja sér jafnréttisáætlun þar sem sérstaklega skuli kveðið á um markmið og aðgerðir til að tryggja starfsmönnum réttindi laganna. Í samræmi við þessar lagaskyldur hafi stefndi sett sér áætlun með það að markmiði að jafna stöðu kynjanna innan háskólasamfélagins þar sem fram komi að litið skuli á jafnréttisstarf sem lið í gæðaumbótum stefnda. Í þessu skyni hafi stefndi sett það markmið að sé starf auglýst á sviði þar sem halli á annað kynið skuli vekja athygli á því markmiði að jafna hlutfall kynjanna á viðkomandi starfsvettvangi. Þá skuli deildir, stofnanir og stjórnsýslusvið setja sér markmið um að jafna kynja­skiptingu innan starfs- og fræðasviða þar sem hún sé ójöfn. Um það segi í áætluninni að séu tveir eða fleiri umsækjendur um starf jafn hæfir verði valinn umsækj­andi af því kyni sem sé í minnihluta á umræddu starfs- eða fræðasviði. Stefndi hafi virt sínar eigin reglur algerlega að vettugi þegar hann gekk framhjá Önnu við ráðningu dósents í verkfræðideild. Samkvæmt samantekt jafnréttisnefndar stefnda hafi heildarhlutfall kvenna í dósents­stöðum hjá stefnda árið 2007 verið 32%, en aðeins 3% í verkfræði­deild, eða þrjár af átján. Stefnandi byggi á því að Önnu Ingólfsdóttur hafi verið mismunað á grundvelli kynferðis er framhjá henni var gengið við ráðningu dósents við verkfræðideild. Með því að ráða karlumsækjanda, en ekki Önnu, hafi stefnandi brotið gegn 23. og 24. gr. laga nr. 96/2000. Af umsækjendum hafi aðeins Anna og karlinn, er ráðinn var, verið metin dósentshæf af sérskipaðri dómnefnd samkvæmt reglum nr. 458/2000 um stefnda. Í ljósi þessa og reglna jafnréttislaga sem og markmiða stefnda í jafnréttis­málum hefði átt að ráða konuna. Það hafi ekki verið gert en með því einu sé ljóst að stefndi hafi brotið lög á konunni. Þá byggi stefnandi á því að þrátt fyrir álit dómnefndar, þess efnis að Anna og karlinn er starfið hlaut hafi bæði verið metin dósentshæf, hafi Anna í raun verið hæfari til starfans. Við skoðun á umsóknum þessara umsækjenda blasi við að vísindalegt framlag Önnu sé langtum umfangsmeira en karlsins, auk þess sem kennslureynsla hennar sé meiri. Því ætti að öðru jöfnu ekki að leika neinn vafi á því hvor umsækj­endanna hafi verið hæfari enda njóti við áratuga venju og reglna um slíkt fræðilegt mat við háskóla. Í auglýsingu um starfið hafi verið lögð áhersla á menntun um­sækjenda og reynslu svo og árangur í rannsóknum, kennslu og stjórnunarstörfum. Af samanburði á umsækjendum megi ráða að þeir hafi báðir haft jafnmikla menntun fyrir utan að konan hafi lokið námi í kennslufræði fyrir háskólakennara. Að því er rann­sóknir varði hefði konan sýnt áberandi betri árangur þar sem hún hefði birt margfalt fleiri greinar en sá sem ráðinn var og í hærra metnum tímaritum og ráð­stefnum. Þá hafi hún setið í ritstjórnum virtra fræðilegra tímarita og setið í dagskrár­nefndum fyrir virtar ráðstefnur í faginu, en karlinn sem ráðinn var hafi ekki hlotið slíka viðurkenningu. Í kennslu á bæði doktors- og meistarastigi hafi konan haft all­veru­lega reynslu og náð góðum árangri, en sá sem ráðinn var hafi nánast enga reynslu af kennslu á þeim sviðum. Þá hafi konan tekið virkan þátt í samningu kennsluefnis fyrir þetta stig en það hafi sá sem ráðinn var ekki gert. Hvað varði kennslu á grunn­stigi hafi árangur beggja umsækjenda verið svipaður en konan hafi haft mun lengri og fjölbreyttari kennslureynslu í tölvunarfræði á því stigi. Stjórnunarreynsla beggja sé takmörkuð en ekki sé tilefni til að draga þá ályktun að sá sem ráðinn var hafi haft meiri reynslu en konan á því sviði. Stefnandi telji af framansögðu ljóst að konan verði að teljast hæfari til að gegna umræddu starfi, bæði með tilliti til skilgreiningar starfsins og þess sem komi fram í auglýsingu og út frá mati á innsendum gögnum. Á þá skoðun stefnanda hafi þegar verið fallist með áliti Kærunefndar jafnréttismála. Þar segi í niðurstöðu að ef litið væri til rannsóknarvirkni kæranda og kennsluferils, sem telja megi að hafi verið lengri á háskólastigi, megi fallast á það að hún hafi alla jafna getað talist standa þeim sem ráðinn var framar við ráðningu í starf dósents við tölvunarfræðiskor stefnda, þ.e. ef ekki hefðu komið til sérstakir kostir eða eiginleikar sem réttlætt hefðu aðra niðurstöðu. Engar fullnægjandi röksemdir hafi komið fram af hálfu stefnda, sem grundvallað geta ályktun um að neinir slíkir sérstakir kostir eða eiginleikar, sem réttlætt hefðu getað aðra niðurstöðu, hafi verið til staðar í þessu máli. Stefnandi byggi á því að auglýsing um starfið hafi ekki borið með sér að krafa væri gerð um sérstaka kosti eða eiginleika hvað varðaði hæfni umsækjenda á sviði kennslu í grunnnámi. Fullyrðingar í þá veru hafi fyrst komið fram í bréfi deildarforseta til rektors 23. júní 2005 sem það sjónarmið er hefði þyngst vægi við ákvörðun deildarinnar um ráðstöfun starfsins, þ.e. þörf deildarinnar fyrir kennslu í grunnnámi. Enginn frekari rökstuðningur hafi hins vegar verið settur fram af hálfu deildarinnar fyrir því hvers vegna konan uppfyllti síður þær kröfur en sá er stöðuna hlaut, enda hafi rektor óskað frekari rökstuðnings af hálfu deildarinnar. Varðandi mat deildarinnar á reynslu konunnar af kennslu í grunnnámi vísi stefnandi á að það sé alrangt að kennslureynsla hennar sé eingöngu bundin við framhaldsnám. Hún hafi meiri reynslu en sá sem ráðinn var af kennslu í grunnnámi í tölvunarfræði. Hún hafi kennt mun lengur á háskólastigi almennt og öll sú reynsla sé af kennslu í tölvunarfræði og stór hluti hennar sé í grunnnámi í því fagi. Karlinn sem ráðinn var hafi hins vegar mest­megnis kennt stærðfræði en ekki tölvunarfræði og reynsla hans í kennslu í því fagi sé því takmörkuð. Þá byggi stefnandi á því að mat deildarfundar verkfræðideildar, þess efnis að karlinn, sem ráðinn var, hafi verið hæfari en konan til að gegna starfinu, sé bersýni­lega rangt og byggt á ómálefnalegum forsendum. Niðurstaða þessi hafi verið sett fram af deildarforseta á fundi deildar, eftir að deildin hafði þegar tekið ákvörðun og kynnt hana rektor. Ályktunin beri með sér að mat á hæfni konunnar hafi byggst á huglægri afstöðu einstakra manna í hennar garð og sé hún ekki rökstudd með neinum hætti. Fundargerð verkfræðideildar frá 14. október 2005 beri þessa glöggt vitni, en þar hafi verið gerð breyting á upphaflegri tillögu deildarforseta. Upphaflega hafi þar átt að fullyrða að niðurstaða úr hæfnismati þeirra tveggja er til greina komu hafi byggt á reynslu kennara við deildina, en því hafi verið breytt í „reynslu einstakra kennara“ af samstarfi við konuna. Ekki komi fram í bókun þessari á hvern hátt reynsla þessi hafi verið könnuð eða hvað lægi að baki þessari fullyrðingu. Með þessu hafi í raun verið tekin ómálefnaleg ákvörðun, er hafi grundvallast á geðþótta, en faglegt mat verið látið víkja. Verði því ekki annað séð en að stefndi hafi ekki aðeins brotið jafnréttislög heldur einnig málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar og þá ólögfestu grundvallarreglu að hæfasta umsækjandanum beri starfið sem í boði sé. Með vísan til þessa hafi stefnandi sýnt fram á að stefndi hafi í ráðningarferli sínu farið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000 við ráðninguna. Ljóst sé af atvikum að stefnandi hafi verið látin gjalda kynferðis síns við meðferð málsins og við töku ákvörðunar um ráðninguna. Því standi upp á stefnda að sýna fram á að aðrar ástæður hafi legið að baki ákvörðun hans í þessu efni, sbr. 3. mgr. 24. gr. laganna. Það hafi honum ekki tekist, hvorki í ráðningarferlinu sjálfu né gagnvart Kærunefnd jafnréttis­mála. Það sé því ljóst að stefndi hafi brotið jafnréttislög á stefnanda. Stefnandi vísi til jafnréttislaga nr. 96/2000. Um bótarétt vísist 28. gr. laganna, en sá sem af ásettu ráði eða vanrækslu brjóti gegn lögunum sé skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum. Enn fremur megi dæma hlutað­eigandi til að greiða þeim sem misgert var við, auk bóta fyrir fjártjón ef því er að skipta, bætur vegna miska. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur sé einnig krafist álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti samkvæmt lögum nr. 50/1988. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að mat verkfræðideildar stefnda á umsækjendum hafi byggst á ómálefnalegum sjónarmiðum. Engin slík ályktun verði dregin af áliti Kærunefndar jafnréttismála, sem þvert á móti segi skýrt að við val á milli umsækjenda hafi verið málefnalegt að leggja áherslu á kennslu í grunnnámi í tölvunarfræði umfram aðra þætti, þar á meðal rannsóknavirkni. Jafnframt segi í áliti kærunefndar að það hafi verið á valdi verkfræðideildar og stefnda að leggja mat á og ákveða hvaða þættir hafi mátt vega þyngst með tilliti til skipulags og starfsemi deildarinnar. Stefndi sé sammála þessari ályktun nefndarinnar. Verk­fræði­­deild hafi staðist þær kröfur sem gera verði í þessu sambandi, hvort heldur á grundvelli jafnréttislaga eða þeirra laga sem giltu um stefnda sem opinbera stofnun. Stefndi vísi því alfarið á bug að stefndi hafi brotið gegn 23. og/eða 24. gr. jafn­réttislaga, eða öðrum lagaákvæðum. Verkfræðideild stefnda hafi komist að niður­stöðu í vali milli tveggja hæfustu umsækjendanna um greint starf, með því að svara þeirri spurningu hvort þeirra væri betri kennari í grunnnámi í tölvunarfræði. Svar deildar­innar hafi grundvallast á lögum og reglum um stefnda, sem deildar­mönnum hafi verið rétt og skylt að fylgja í tillögugerð sinni. Stefndi vísi til 6. mgr. 43. gr. reglna sem gilt hafi um stefnda á þessum tíma um mat á hæfi umsækjenda um störf háskólakennara: „Við mat á kennsluframlagi ber öðru fremur að athuga hversu mikla alúð umsækjandi hefur lagt við kennslustörf sín, svo sem við samningu kennsluefnis og leiðbeininga, fjölbreytni og nýjungar í kennsluaðferðum. Eins skuli líta til frumkvæðis í uppbyggingu og endur­bótum á tilhögun kennslu og viðleitni til að hvetja nemendur til sjálfstæðra og fræði­legra vinnubragða.“ Á deildarfundi 8. júní 2005 hafi ríflega 2/3 hlutar deildarmanna verið á einu máli um hvor umsækjendanna væri hæfari út frá mati á kennsluframlagi. Þetta veiti enga vísbendingu um annað en að valið hafi byggst á faglegum forsendum. Þá hafi rök­stuðn­ingur fyrir tillögu um veitingu starfsins verið afgreiddur samhljóða á deildar­fundi 14. október s.á. Hvort tveggja beri þess órækt vitni að deildarmenn hafi talið Kristján hæfari en Anna. Stefndi hafni því að breytingartillaga við rökstuðning deildarinnar, sem lögð var fram á deildarfundi 14. október 2005, hafi einhverja efnislega þýðingu í þessu sambandi. Tillagan beri með sér að hafa snúist um orðalag, sem mestur hluti fundarmanna hafi greinilega ekki haft mikla skoðun á. Fráleitt sé því að leggja út af þessu orðalagi á þann veg að niðurstaða deildarinnar hafi ráðist af geðþótta fremur en faglegum forsendum. Stefndi mótmæli því að geðþótti hafi ráðið þegar ákvörðun var tekin á grund­velli huglægra matsatriða. Eðli málsins samkvæmt reyni mjög oft á slík atriði við ráðningu í störf og sé engin ástæða til þess að gera þau tortryggileg. Að teknu tilliti til þessa hafi tillagan um þann sem ráðinn var í starfið verið í fullu samræmi við þá meginreglu opinbers réttar, að í auglýst starf skuli hverju sinni ráða þann umsækjanda sem hæfastur er talinn út frá skilgreiningu starfsins og áherslum sem fram komi í auglýsingu um það. Af því leiði enn fremur að þær reglur eigi ekki við sem annars gildi um forgang umsækjenda til starfa á sviðum þar sem halli á annað hvort kynið. Fráleitt sé að líta svo á að niðurstaða dómnefndar hafi falið í sér að stefnandi og sá sem ráðinn var væru jafnhæf til starfsins. Í þeirri staðhæfingu felist fullkominn misskilningur á hlutverki nefndarinnar, enda liggi fyrir samkvæmt reglum stefnda að dómnefndir meti einvörðungu hvort umsækjendur uppfylli lágmarksskilyrði vegna ráðningar í tiltekið starf. Á hinn bóginn sé hlutverk deildarfundar að velja á milli hæfra umsækjenda, þ.e. þeirra sem uppfylli lágmarks­skilyrði, á grundvelli þess hver þeirra teljist hæfastur. Stefnandi taki upp þá málsástæðu Kærunefndar jafnréttismála í málatilbúnaði sínum að telja megi kennsluferil stefnanda lengri á háskólastigi og að það hafi veitt stefnanda einhvers konar löglíkur fyrir tilkalli eða forgangi til starfsins. Þessum löglíkum telji stefnandi að verði ekki hnekkt nema sýnt sé fram á að sérstakir kostir eða eiginleikar réttlæti aðra niðurstöðu. Stefndi mótmæli alfarið að þessi málsástæða eigi við rök að styðjast, hvort sem er á vettvangi kærunefndar eða fyrir dómi. Ástæðan sé sú að mat á kennsluhæfni byggist á nokkrum lykilþáttum sem nákvæmlega eru tíundaðir í reglum stefnda, sbr. áðurgreind ákvæði 6. mgr. 43. gr. Lengd kennsluferils sé ekki á meðal þessara þátta, enda einn og sér í besta falli óáreiðanlegur og í versta falli rangur mælikvarði á gæði kennslustarfa. Það sé algerlega á skjön við gögn málsins og grundvöll þess, að láta óskil­greindan mælikvarða ganga framar þeim þáttum sem lög og reglur kveði á um að leggja skuli til grundvallar við hæfnismatið. Lengd kennsluferils, jafnvel þótt mismun­andi sé milli umsækjenda, geti ein og sér frá­leitt talist leiða líkur að beinni eða óbeinni mismunun í skilningi 24. gr. laga nr. 96/2000. Fráleitt sé að fram þurfi að fara sérstök sönnunarfærsla af þessu tilefni til þess að tryggja að stefndi verði sýknaður af áburði um að hann hafi brotið lög. Hann leggi þó fram niðurstöður kennslukannana og önnur gögn til þess að dómurinn geti lagt mat á réttmæti þeirrar ákvörðunar sem tekin var út frá kennsluhæfni. Stefndi vísi einnig til vitnisburða kennara verkfræðideildar fyrir dómi um ráðningarmálið og það hæfnismat sem fram hafi farið. Hæfnismatið hafi byggst á auglýsingu um starfið, en þar hafi venju fremur verið lögð mikil áhersla á kennslu í grunnnámi. Sú áhersla eigi ekki að vera um­deilan­leg. Stefndi mótmæli þeirri málsástæðu stefnanda að málsmeðferðar­reglur stjórn­sýslu­réttarins hafi verið brotnar í ráðningarmálinu. Þvert á móti hafi stefndi framfylgt í einu og öllu þágildandi reglum samkvæmt lögum nr. 41/1999 um stefnda og stjórn­valdsfyrirmælum settum á grundvelli þeirra laga, einkum III. kafla reglna nr. 458/2000 fyrir stefnda. Í þessum reglum sé ítarlega kveðið á um réttarstöðu umsækjenda um störf hjá stefnda, m.a. hvað varði undir­búning að ákvörðun um veitingu starfa, auk þess sem fylgt hafi verið tilteknu verklagi í því efni. Í mála­tilbúnaði stefnanda sé hvergi á því byggt að þessar reglur í lögum og stjórnvalds­fyrirmælum hafi verið brotnar, eða að þær hafi stangast á við lágmarksreglur sem settar hafi verið með stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Með þessu sé þó ekki sagt að ráðningarfyrirkomulag stefnda sé þar með hafið yfir gagnrýni. Stefndi hafi brugðist við þeirri rökstuddu gagnrýni sem fram hafi komið, um að ráðningarferlið væri ekki nógu gegnsætt og að treysta þyrfti betur grundvöll ákvarðana um veitingu starfs. Stefnanda hafi hins vegar sýnt af sér mikið tómlæti, sem eitt og sér, eða með hliðsjón af öðrum atvikum, hljóti að leiða til sýknu. Stefndi mótmæli einnig þeim málsástæðum stefnanda sem vanreifuðum og óstaðfestum sem lúti að því að stefnanda hafi verið „mismunað á grundvelli kynferðis“ með því að „ganga fram hjá“ stefnanda við ráðninguna. Hvergi sé vikið að mismunun, hvorki beinni né óbeinni, í álitsgerð kærunefndar. Þótt gagnrýni kæru­nefndar hafi byggst á því að ráðningarfyrirkomulag stefnda skorti tilteknar varnir gegn óbeinni mismunun, fari fjarri að þar með hafi verið sýnt fram á að mismunun hafi raunverulega átt sér stað í þessu tilviki. Verði stefndi sýknaður af viðurkenningar­kröfum stefnanda, byggðum á þessum ófullkomnu málsástæðum, séu skilyrði brostin fyrir ákvörðun miskabóta. Verði ekki fallist á sýknu af þessum ástæðum byggi stefndi á því að sýkna beri af kröfu stefnanda um miskabætur vegna aðildarskorts. Stefndi vísi til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála og þess að stefnandi, Jafnréttisstofa, sé ekki réttur aðili til þess að hafa uppi slíka kröfu fyrir dómi. Stefndi byggi málatilbúnað sinn einkum á ákvæðum laga nr. 41/1999 um Háskóla Íslands og stjórnvaldsfyrirmæla settum á grundvelli þeirra laga, einkum III. kafla reglna nr. 458/2000, fyrir stefnda, þar sem fjallað sé um ráðningar í störf háskólakennara. Þá byggi stefndi á IV. kafla laga nr. 96/2000, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, eins og ákvæði kaflans hafi verið skýrð og framkvæmd, m.a. af Kærunefnd jafnréttismála. Um málskostnaðarkröfu sína vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og að framan er rakið sótti Anna Ingólfsdóttir um starf dósents í tölvunar­fræði við verkfræðideild stefnda sem auglýst var laust til umsóknar í Morgunblaðinu 10. október 2004 og á starfatorgi.is, sbr. yfirlit um laus störf hjá ríkinu í sama blaði sama dag. Hún fékk ekki starfið og eru kröfurnar í málinu byggðar á því að henni hafi verið mismunað á grundvelli kynferðis þegar gengið var fram hjá henni við stöðu­veitinguna. Með þessu hafi verið brotið gegn ákvæðum 24. gr. þágildandi laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Byggt er á því að Anna hafi verið hæfari en karlinn sem ráðinn var dósent. Vísindalegt framlag hennar hafi verið langtum umfangsmeira en karlsins og hún hafi sýnt áberandi betri árangur en hann hvað rannsóknir varði þar sem hún hafi birt margfalt fleiri greinar en hann og í hærra metnum tímaritum og ráðstefnum. Hún hafi setið í ritstjórnum virtra fræðilegra tímarita og hlotið viður­kenningu sem hann hafi ekki hlotið. Hún hafi allverulega reynslu af kennslu á doktors- og meistarastigi og náð góðum árangri en karlinn hafi nánast enga reynslu af kennslu á þeim sviðum. Árangur beggja í kennslu á grunnstigi hafi verið svipaður en hún hafi haft mun lengri og fjölbreyttari kennslureynslu í tölvunarfærði á því stigi. Hans reynsla sé takmörkuð þar sem hann hafi mestmegnis kennt stærðfræði. Hún hljóti að öllu þessu virtu að teljast hæfari en hann til að gegna umræddu starfi. Mat deildarfundar sé bersýnilega rangt og byggt á ómálefnalegum forsendum þar sem faglegt mat hafi verið látið víkja. Með því hafi ekki aðeins verið brotið gegn jafnréttis­lögum heldur einnig gegn málsmeðferðar­reglum stjórnsýsluréttar og þeirri ólögfestu grund­vallar­reglu stjórn­­sýslu­réttar að hæfasti umsækjandanum beri starfið sem í boði sé. Samkvæmt 4. mgr. 12. gr. þágildandi laga um Háskóla Íslands nr. 41/1999 bar dómnefnd, sem skipuð var samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar, að láta uppi rökstutt álit um það hvort ráða mætti af vísindagildi rita og rannsókna umsækjanda, svo og af námsferli hans og störfum, að hann væri hæfur til að gegna starfinu. Engum umsækj­anda má veita starf nema meirihluti dómnefndarinnar hafi látið það álit í ljós að hann sé hæfur til að gegna því. Dómnefndin mat bæði Önnu Ingólfsdóttur og þann sem dósetnsstarfið hlaut hæf til að gegna því samkvæmt áliti nefndarinnar 4. maí 2005. Háskólarektor ræður prófessora og dósenta til stefnda samkvæmt tillögu há­skóla­­deildar, sbr. 1. mgr. 12. gr. sömu laga. Á deildarfundi verkfræðideildar 8. júní s.á. var fjallað um dómnefndarálitið og gerð tillaga um ráðningu dósent­s samkvæmt framangreindu lagaákvæði. Formaður dómnefndarinnar gerði grein fyrir áliti nefndar­innar á deildarfundinum, eins og fram kemur í fundar­gerð. Greidd voru atkvæði á fundinum en í framhaldi af því var samþykkt samhljóða að mæla með því að sá sem flest atkvæði hlaut yrði ráðinn dósent. Í bréfi deildarforseta til rektors 23. júní s.á. er því lýst að umræður á deildarfundi hafi að mestu snúist um þær áherslur í rann­sóknum og kennslu sem skilgreining starfsins feli í sér. Mat meirihluta fundar­manna hafi verið „að það sjónarmið sem hefði þyngst vægi við ákvörðun um ráð­stöfun starfsins væri þörf verkfræðideildar fyrir kennslu í grunnnámi“. Niðurstaða deildar­­fundar hafi verið sú að umsækjandinn, sem hlaut flest atkvæði á fundinum, væri hæfastur til að gegna starfinu að teknu tilliti til þessara sjónarmiða. Háskólarektor réð þann sem verkfræðideild mælti með í dósentsstarfið að fengnum nánari rökstuðningi deildarfundar sem haldinn var 14. október s.á. Eins og fram hefur komið voru á þessum tíma í gildi lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 96/2000. Samkvæmt 3. mgr. 24. gr. laganna bar atvinnurekanda að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans ef leiddar væru líkur að beinni eða óbeinni mismunun vegna kynferðis, m.a. við ráðningu í starf. Í auglýsingu um starfið segir að umsækjandi skuli hafa lokið doktorsnámi í tölvunarfræði eða skyldum greinum og hafa reynslu af rann­sóknum og kennslu á því sviði. Verkfræðideild hafi markað þá stefnu að rannsóknir og kennsla við skorina standist samanburð við það besta á alþjóðavettvangi sem völ sé á. Í auglýsingu á starfatorgi.is segir enn fremur að lektorinn/dósentinn þurfi að geta kennt helstu grunn­námskeið, sem kennd eru við tölvunarfræðiskor, og sinnt meistara- og doktorsnámi við skorina. Áður en rektor tók ákvörðun um að ráða Kristján dósent lá fyrir mat deildar­fundar frá 14. október 2005 á því að hann væri afburðagóður kennari og ætti auðvelt með að fá nemendur til samstarfs. Þetta er í samræmi við það sem fram kemur í áliti dómnefndarinnar um kennsluhæfileika hans. Dómnefndin lagði þó ekki mat á það hvort þeirra Önnu eða Kristjáns væri hæfara til að gegna starfi dósents. Fram kemur í fundargerð deildar­fundarins að þrátt fyrir mikla reynslu Önnu á sviði rannsókna og kennslu væri mat deildarinnar að Kristján væri hæfari til að gegna hinu auglýsta starfi, enda hefði hann farsælan rannsóknar- og kennslu­feril að baki hjá stefnda. Þessi niðurstaða byggðist á þeirri reynslu sem ein­stakir kennarar innan deildar­innar hefðu haft af samstarfi við þessa umsækjendur. Báðir umsækjendur höfðu kennt tölvunar­fræði við deildina þegar þetta mat fór fram. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að mat á hæfni umsækjenda hafi verið málefna­legt. Verkfræðideild hafi komist að þeirri niðurstöðu að Kristján væri betri kennari í grunnámi í tölvunarfræði. Af hálfu stefnda er vísað til 6. mgr. 43. gr. reglna um stefnda, sem gilt hafi á þessum tíma, en þar segi að við mat á kennsluframlagi beri öðru fremur að athuga hversu mikla alúð umsækjandi hafi lagt við kennslustörf sín, svo sem við samn­ingu kennsluefnis og leiðbeininga, fjölbreytni og nýjungar í kennslu­aðferðum. Eins skuli líta til frumkvæðis í uppbyggingu og endurbótum á tilhögun kennslu og við­leitni til að hvetja nemendur til sjálfstæðra og fræðilegra vinnubragða. Á deildar­fundi 8. júní 2005 hafi ríflega tveir þriðju hlutar fundarmanna verið á einu máli um að Kristján væri hæfari en Anna út frá mati á kennsluframlagi. Af hálfu stefnda er því haldið fram að það hafi verið á valdi verkfræði­deildar og stefnda að leggja mat á og ákveða hvaða þættir hafi mátt vega þyngst við mat á hæfni umsækjenda með tilliti til skipulags og starfsemi deildarinnar. Í gögnum málsins kemur fram að rætt hafi verið á deildar­fundi hvað skyldi leggja mesta áherslu á við matið. Samkvæmt því sem fram kemur í fundargerð 14. október 2005 og í bréfi deildarforseta til rektors 23. júní s.á. snerust umræður á deildarfundi 8. júní s.á. að mestu um þær áherslur í rannsóknum og kennslu sem skilgreining starfsins feli í sér. Kennarar stefnda eru prófessorar, dósentar og lektorar samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 41/1999. Við mat á því hver af hæfum umsækjendum teljist hæfastur til að gegna starfi dósents verður að teljast lögmætt sjónarmið að leggja mesta áherslu á kennslu­þáttinn, eins og gert var af hálfu verk­fræðideildar. Niðurstaða um mat á hæfni umsækj­enda til að sinna kennslu hlýtur að ein­hverju leyti að ráðast af faglegu mati á þeim eiginleikum og hæfileikum sem best nýtast í því starfi. Reynslutíminn einn eða lengd kennsluferils þarf ekki endilega að ráða úrslitum við slíkt hæfnismat, eins og réttilega er haldið fram af hálfu stefnda. Að þessu virtu verður að líta svo á að sýnt hafi verið fram á að mat á hæfni umsækjenda hafi stuðst við faglegar upplýsingar, sem lágu fyrir í gögnum málsins og komu fram á deildarfundi 8. júní 2005, þar sem álit dómnefndarinnar var ítarlega rætt samkvæmt fundargerð svo og hvað skyldi leggja mesta áherslu á við matið, eins og að framan greinir. Í dómnefndarálitinu er kennsluferill Önnu og Kristjáns rakin og fram koma upplýsingar um árangur og kennslu­framlag þeirra. Við skýrslutökur fyrir dóm­inum komu fram upplýsingar um að mikið álag væri á kennurum í tölvunarfræði vegna fjölda nemenda sem að jafnaði væru skráðir í námið. Mikilvægt væri að kennsla í grunnnáminu gengi vel og að hlusta þyrfti á nemendur og taka tillit til þeirra við kennsluna. Á deildar­fundinum komu fram upplýsingar um að kennsla Önnu hefði ekki gengið nógu vel. Á fundinum hafi verið lagt til grundvallar að velja bæri þann hæfasta til að gegna dósents­starfinu. Einnig kom fram við skýrslutökurnar að þótt skiptar skoðanir hafi verið um það á fundinum hvort leggja bæri meiri áherslu á rannsóknir eða kennslu hafi niðurstaðan orðið sú að leggja mesta áherslu á kennslu í grunnnámi. Að teknu tilliti til þess mat deildarfundur Kristján hæfari en Önnu. Verður að telja að matið sé byggt á nægi­lega traustum grunni og að það sé stutt viðhlítandi rökum. Samkvæmt því ber að hafna því að það byggist á ómál­­efnalegum forsendum eða að það sé bersýnilega rangt, eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Samkvæmt framangreindu er ekki fallist á að brotnar hafi verið reglur stjórn­sýslulaga þegar hæfni umsækjenda var metin eða að leiddar hafi verið líkur að því að beinni eða óbeinni mismunun hafi verið beitt vegna kynferðis við ráðningu í dósents­starfið sem um ræðir. Verður þar með að hafna því að brotið hafi verið gegn þágild­andi lögum nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þegar ráðinn var dósent í starfið sem um ræðir af hálfu stefnda og ber því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um viðurkenningu á því. Að fenginni þessari niðurstöðu eru skilyrði skaðabótaskyldu stefnda ekki fyrir hendi í máli þessu. Ber með vísan til þess að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um viður­kenningu á henni og kröfunni um miskabætur. Rétt þykir að málskostnaður falli niður, einkum með vísan til þess að Kæru­nefnd jafnréttismála hafði komist að gagnstæðri niðurstöðu og talið að stefndi hefði brotið gegn ákvæðum laga um jafna stöðu og jafnan ­rétt kvenna og karla við ráðningu í umrætt starf. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Háskóli Íslands, er sýknaður af kröfum stefnanda, Jafnréttisstofu vegna Önnu Ingólfsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 310/2007
Verksamningur Skuldamál Málsástæða Afdráttarlaus málflutningur Áfrýjunarstefna
Undirverktakinn G krafði aðalverktakan P um greiðslu eftirstöðva samkvæmt fimm reikningum vegna ýmissa verkliða sem hann hafði tekið að sér að vinna fyrir P. Í héraði var fallist á kröfu G vegna tómlætis P eftir að hann fékk reikningana í hendur en vegna þessa var P ekki talinn geta borið fyrir sig að verðið, sem fram hafði komið á reikningunum, væri ósanngjarnt auk þess sem hann var látinn bera halla af skorti á sönnun um að þær magntölur, sem reikningarnir voru reistir á, væru rangar og að G hefði ekki unnið tiltekna verkliði. Þá þótti gagnkrafa P til skuldajafnaðar vanreifuð. Fyrir Hæstarétti bar P fyrir sig að ekki hafi verið unnt að byggja niðurstöðuna á tómlæti hans þar sem þetta atriði hafi ekki komið fram af hálfu G við höfðun málsins. Fallist var á með G að ekki hafi verið tilefni fyrir hann að bera fyrir sig þessa málsástæðu fyrr en eftir að mótmæli P voru komin fram enda teldist hún andsvar við þeim. P þótti ekki hafa sýnt fram á að athugasemdir við reikningana hefðu borist í tæka tíð til fyrirtækis sem hafði reikningana til innheimtu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var niðurstaða hans um greiðsluskyldu P staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júní 2007. Hann krefst þess nú aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar að nýju, en til vara að vísað verði frá héraðsdómi hluta af kröfu stefnda að fjárhæð 4.463.757 krónur. Til þrautavara krefst hann sýknu. Hann krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í áfrýjunarstefnu var tekið fram að auk hins áfrýjaða dóms væri krafist endurskoðunar á úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2006, þar sem kröfu áfrýjanda um frávísun málsins frá dómi var hafnað. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi er jarðverktaki sem tók að sér vinnu í þágu áfrýjanda á árinu 2004 við þau verk sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. I. Aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins kemur ekki fram í áfrýjunarstefnu, sbr. d. lið 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til sérstakrar meðferðar fyrir Hæstarétti, en rétturinn hugar að því sem endranær hvort á meðferð málsins í héraði séu ágallar, sem valda eigi ómerkingu dómsins án kröfu. II. Varakrafa áfrýjanda er á því byggð að málatilbúnaður stefnda í héraði hafi farið í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og krafa hans því verið vanreifuð. Hafi þetta valdið því að áfrýjanda hafi ekki verið unnt að hafa uppi fullnægjandi varnir í greinargerð sinni í héraði um réttmæti fjárhæðar stefnukröfunnar. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var krafa stefnda í héraði byggð á fimm reikningum hans á hendur einkafirma áfrýjanda Dráttarbílum. Reikningarnir voru lagðir fram við þingfestingu málsins auk fylgiblaða, þar sem gerð var nánari grein fyrir sundurliðun þeirra. Þá lagði stefndi einnig fram tvo reikninga í viðbót með samskonar fylgiblöðum, sem hann hafði gert á hendur áfrýjanda en taldi fullgreidda með þeim greiðslum sem áfrýjandi hafði innt af hendi vegna vinnu stefnda við þau verk sem um ræðir í málinu. Var gerð grein fyrir því að krafa stefnda byggðist á þessum reikningum. Áfrýjandi hefur ekki getað fært fram marktæk rök fyrir því að hann hafi átt erfitt með að verjast kröfunni vegna þess hvernig hún var reifuð. Eru því ekki efni til að taka varakröfu hans til greina. III. Í greinargerð áfrýjanda í héraði sagði svo um málsástæður fyrir sýknukröfu hans: „Stefnda byggir sýknukröfu sína á að krafan sé greidd bæði með innágreiðslum, sem og verkum sem hið stefnda félag hafi unnið fyrir stefnanda. Stefnda byggir einnig á að engin lokaúttekt hafi farið fram á verkinu, þannig sé stefnandi að krefja um greiðslu fyrir verkþætti sem hann hafi ekki unnið ...“. Engin frekari grein var gerð fyrir þessum málsvörnum og engin skjöl voru lögð fram með greinargerðinni þeim til stuðnings. Lögmaður sá, sem á þessum tíma rak málið fyrir áfrýjanda, gaf að ósk áfrýjanda skýrslu fyrir héraðsdómi eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk. Kvaðst hann hafa talið að málinu yrði vísað frá dómi og hafi hugmyndin verið að leggja fram gögn síðar. Af hálfu stefnda var lýst yfir við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti að hann gerði ekki athugasemdir við að héraðsdómur hefði að hluta tekið varnir af hálfu áfrýjanda til efnismeðferðar, þó að þær teldust varla hafa komið fram fyrr en við rekstur málsins eftir að greinargerðin var lögð fram. Með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 verður lagt til grundvallar að slíkar málsástæður hafi komið fram í héraði með þeim hætti að héraðsdómi hafi verið rétt að taka þær til efnismeðferðar eins og gert var í dóminum. IV. Óumdeilt er að áfrýjandi fékk reikninga stefnda og fyrrnefnd fylgiblöð í hendur strax í byrjun júlí 2005. Héraðsdómur er meðal annars á því byggður að áfrýjandi hafi ekki tímanlega gert athugasemdir við reikningana svo sem honum hafi borið að gera eftir þeirri grunnreglu sem meðal annars komi fram í 47. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi mótmælt því að héraðsdóm hafi mátt byggja á þessu, þar sem ekki hafi komið fram af hálfu stefnda er hann höfðaði málið, að hann byggði á því að áfrýjandi hefði ekki mótmælt reikningum hans tímanlega. Af hálfu stefnda er talið að hann hafi ekki þurft að taka þetta sérstaklega fram í upphafi málsins, þar sem hann hafi einfaldlega verið að krefja áfrýjanda um greiðslu ógreiddra reikninga. Við munnlegan flutning málsins í héraði hafi hins vegar verið sérstaklega bókað að stefndi teldi að mótmæli áfrýjanda hafi þurft „að koma fram í framhaldi af útgáfu reikninga.“ Verður fallist á með stefnda að honum hafi ekki verið nauðsynlegt að taka sérstaklega fram við málsóknina að áfrýjandi hafi látið reikningunum ómótmælt þegar hann fékk þá í hendur. Þetta er atriði sem fyrst kom til meðferðar í málinu eftir að mótmæli áfrýjanda við reikningunum voru komin fram enda telst þetta andsvar við þeim. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt bréf fyrrverandi lögmanns síns 9. ágúst 2005 til innheimtufyrirtækis, sem mun hafa annast innheimtu á reikningum stefnda á þeim tíma. Í bréfi þessu er kröfu stefnda mótmælt. Stefndi kannast ekki við að hafa fengið það. Heimilisfang umrædds innheimtufyrirtækis er ranglega tilgreint í bréfinu og er því gegn mótmælum stefnda ósannað að það hafi borist til þess. V. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um skyldu áfrýjanda til að greiða kröfu stefnda sem og um dráttarvexti og málskostnað. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Í greinargerð sinni í héraði gerði áfrýjandi aðalkröfu um frávísun málsins frá dómi. Héraðsdómari tók kröfuna til meðferðar samkvæmt 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 og hafnaði henni með úrskurði 29. september 2006. Þrátt fyrir þetta hafði áfrýjandi frávísunarkröfu uppi á ný við munnlegan flutning málsins í héraði og þá sem varakröfu við sýknukröfu sína. Héraðsdómari hafnaði kröfunni, en rétt hefði verið að vísa henni frá dómi, þar sem hún hafði verið afgreidd með nefndum úrskurði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður um greiðsluskyldu áfrýjanda, Pálma A. Sigurðssonar, við stefnda, Gunnar Júlíus Helgason, og um málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 8. maí 2006 og dómtekið 7. mars sl. Stefnandi er Gunnar Júlíus Helgason, Vogaverði 2, Vogum. Stefndi er Pálmi A. Sigurðsson, Holts­búð 22, Garðabæ. Endanleg dómkrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefn­anda 5.866.713 krónur með dráttarvöxtum frá 1. ágúst 2005 til greiðsludags auk máls­kostnaðar. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu, en til vara að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Hann krefst einnig málskostnaðar. I Málsatvik Stefnandi máls þessa er pípulagningarmaður og sinnti hann sjálfstæðri verk­taka­starfsemi þegar atvik máls þessa gerðust. Stefndi rekur verktakafyrirtæki undir einkafirmanu „Dráttarbílar“. Mál þetta lýtur að verkum sem unnin voru í Asparholti og Breiðumýri, Bessastaðahreppi, á árinu 2004, en fyrir liggur að málsaðilar höfðu unnið saman að ýmsum öðrum verkum fyrir þann tíma. Ágreiningslaust er að um var að ræða tvö verk sem stefndi tók að sér sem aðalverktaki, annars vegar gatnagerð fyrir Húsbygg ehf. og hins vegar jarð- og lagnavinnu fyrir nokkur veitufyrirtæki samkvæmt sameiginlegu útboði þeirra sem fram fór í mars 2004. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu samkvæmt fimm reikningum vegna ýmissa verkliða sem hann sinnti sem undirverktaki fyrir stefnda. Eins og nánar greinir síðar er verulegur ágrein­ingur með málsaðilum um ýmis atvik málsins og réttmæti reikninga stefnanda. Samkvæmt aðilaskýrslum hafði stefndi samband við stefnanda í árslok 2003 og leitaði eftir því að hann kæmi að áðurnefndu verki fyrir Húsbygg ehf. Fyllti stefnandi þá út með verðum hluta úr tilboðskrá úr útboðsgögnum Húsbyggs ehf. sem hér segir: 2.3.1 „Gröftur og endurfylling/tilflutningur“, 2.3.3 „Fylling undir lagnir“, 3.1 „Fráveituleiðslur“ (auðkennt „án efnis“), 3.2 „Niðurföll“, 3.3 „Brunnar“, 3.4 „Vatnsveitulagnir“, 3.5 „Rennilokar“, 3.6 „Brunahani“, 4.4 „Ljósastaurar“. Samtala þessara liða var 2.342.700 krónur. Af hálfu stefnda er á því byggt að með þessu skjali, sem stefnandi afhenti stefnda, hafi stefnandi gefið honum bindandi tilboð í umrædda verkhluta. Stefnandi telur hins vegar að hér hafi einungis verið um viðmunarfjárhæðir að ræða sem hann hafi verið óbundinn af. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda hóf hann að vinna fyrir stefnda í Asparholti í mars 2004 og vann þar til 20. júlí 2004. Kvaðst hann hafa hætt vinnu fyrir stefnda vegna þess að ekki komu greiðslur frá honum. Í aðilaskýrslu stefnanda kom fram að hann hefði haft umsjón með því að finna og semja við undirverktaka og hefði hann jafnframt greitt þeim fyrir verk þeirra, þótt upphaflega hefði staðið til að stefndi greiddi þeim milliliðalaust. Um þau verk sem stefnandi telur sig hafa unnið vísast að öðru leyti til þeirra reikninga sem hann gaf út og síðar greinir. Stefnandi og stefndi staðfestu fyrir dómi að aldrei hefðu verið haldnir sérstakir verkfundir vegna viðskipta þeirra. Þá kom fram í skýrslum þeirra beggja fyrir dómi að magn stefnanda hefði ekki verið mælt eða tekið út sérstaklega og að stefnandi hefði ekki fengið í hendur upp­mælingar sem tæknimenn á vegum stefnda framkvæmdu fyrr en eftir að mál þetta var höfðað. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda hófst verkið í Asparholti fyrir Húsbygg ehf. í febrúar 2004. Stefndi kannaðist við að samþykkt hefði verið að stefnandi ynni einnig við hitt verkið, þ.e. verkið fyrir veitufyrirtækin, og sæi um að útvega undirverktaka. Stefndi kvað stefnanda hins vegar hafa unnið „mjög takmarkað“ í síðargreinda verk­inu. Stefndi kannaðist við að hafa samþykkt þá undirverktaka sem stefnandi fékk til verksins. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi leitaði hann árangurslaust eftir viðræðum við stefnda um greiðslur eftir að hann hætti í verkinu í Asparholti. Hinn 30. júní og 1. júlí 2005 gaf stefnandi svo út alls sjö reikninga sem fólu í sér heildaruppgjör fyrir undirverktöku hans í Asparholti fyrir stefnda. Verður nú hverjum og einum reikn­ingi og skýringum við hann lýst eftir því sem ástæða er til. Reikningur nr. 239 útgefinn 30. júní 2005 að fjárhæð 1.601.235 krónur. Reikningurinn er sagður gerður vegna Asparholts. Í meginmáli reikningsins segir: „Tímavinna, vélavinna, vatnsveita fyrsta lota, steinlagnir 34 m af 92, sjá fylgibréf“. Í skjali sem lagt hefur verið fram af hálfu stefnanda er reikningurinn sundurliðaður með eftirfarandi hætti: Verkþáttur Einingar Verð Samtals Tímavinna 207 tímar 2.739 kr. 566.973 kr. Vélavinna 20 tímar 3.362 kr. 67.240 kr. Vatnsveita 1 lota 848.022 kr. 848.022 kr. Steinlagnir 34 metrar 3.500 kr. 119.000 kr. Stefnandi kveður afgang steinlagnar (58 m) hafa verið færðan á reikning nr. 242. Í stefnu segir að reikningur nr. 239 hafi greiðst með þremur greiðslum til stefnda í maí til júlí 2005. Stefnandi hafi fallið frá eftirstöðvum reikningsins að fjárhæð 1.235 krónur og sé reikningurinn því að fullu greiddur. Í aðilaskýrslu stefnanda var lögð áhersla á að stefnandi hefði ekki haft aðgang að mælingum á magni og hefði honum því verið einn kostur að miða við eigið tímagjald eða einingaverð. Í aðilaskýrslu stefnda var því mótmælt að samið hefði verið um að stefnandi fengi greitt samkvæmt tímagjaldi. Þá var tímagjaldi stefnanda einnig mótmælt sem of háu. Stefndi hefur einnig mótmælt því að stefnandi skuli hafa ráðstafað innborgun hans til greiðslu þessa reiknings. Reikningur nr. 240 útgefinn 30. júní 2005 að fjárhæð 1.501.500 krónur Reikningurinn er sagður vera vegna vinnu við gröft fyrir lögnum í sökkul fasteignanna að Asparholti 1, 2 ,3, 4, 5 og 6. Vinna stefnanda við framangreindan gröft er sögð vera alls 744 metrar og hafi reikningurinn verið gefinn út vegna 715 metra en 29 metrar færðir á reikning nr. 242. Verð hvers metra sé 2.100 krónur og hafi reikningurinn því samtals numið 1.501.500 krónum. Í aðilaskýrslu stefnanda var upplýst að þau eininga­verð sem fram kæmu í reikningnum væru samkvæmt einhliða ákvörðun stefnanda. Samkvæmt stefnu var reikningurinn greiddur 26. ágúst 2005 þegar stefndi greiddi víxil að fjárhæð 1.500.000 krónur sem hann hafði gefið út til stefnanda. Stefnandi tekur fram í stefnu að hann hafi fallið frá eftirstöðvum að fjárhæð 1.500 krónur. Í munnlegum málflutningi lýsti lögmaður stefnda því yfir að ekki væri ágreiningur um umræddan reikning stefnanda. Reikningur nr. 241 útgefinn 1. júlí 2005 að endanlegri fjárhæð 2.326.625 krónur Reikningurinn er sagður byggður á reikningum OSN lagna ehf. sem stefnandi hafi greitt, en reikningarnir hafa verið lagðir fram í málinu. Þá kemur fram að við þessa reikninga undirverktaka sé bætt 15% umsýsluþóknun stefnanda. Á reikningnum var upphaflega krafist greiðslu á vöxtum að fjárhæð 180.000 krónur, en fallið hefur verið frá þeim lið. Í aðilaskýrslu stefnda kom fram að hann teldi reikninga undirverktaka of háa og mótmælti skyldu sinni til að greiða þessa reikninga að fullu. Þá mótmælti hann kröfu stefnanda um 15% umsýsluþóknun. Reikningur nr. 242 útgefinn 1. júlí 2005 að fjárhæð 263.900 krónur Reikningurinn er sagður vera vegna vinnu stefnanda samkvæmt fylgiskjölum með reikningum nr. 239 og 240 sem ekki hafi verið krafist greiðslu fyrir með þeim reikningum. Til að stemma reikninga af við innborganir stefnanda hafi reikningsgerð verið hagað með þessum hætti. Reikningurinn sé þannig vegna 58 metra af steinlögn á 3500 krónur pr. metra (sbr. reikning nr. 240) og vegna graftar fyrir lögnum í sökkul fasteignanna að Asparholti, 29 metrar á 2100 kr. pr. metra (sbr. reikning nr. 239). Í munnlegum málflutningi var því lýst yfir af lögmanni stefnda að fjárhæð vegna graftar fyrir lögnum í sökkul fasteignanna (þ.e. 60.900 krónum) væri ekki mótmælt. Að öðru leyti vísast til fyrrgreindra mótmæla stefnda við reikningi nr. 239 og 240. Reikningur nr. 243 útgefinn 1. júlí 2005 að endanlegri fjárhæð 318.548 krónur Reikningurinn er sagður byggja á tveimur reikningum Stigamannsins ehf., samtals að fjárhæð 276.999 krónur, sem lagðir hafa verið fram í málinu, auk 15% umsýslu­þóknunar. Leiðrétting reikningsins er sögð vera vegna vaxta. Í aðilaskýrslu stefnda kom fram að hann hefði samþykkt umrædda reikninga Stigamannsins ehf. Hins vegar mótmælti stefndi umsýsluþóknun stefnanda. Reikningur nr. 244 útgefinn 1. júlí 2005 að fjárhæð 2.678.400 krónur Reikningurinn er sagður vera vegna vinnu stefnanda við lagningu síma og raf­magnslagna auk ýmissa aukaverka við Asparholt. Reikningurinn byggir á fram­lögðu vinnuyfirliti sem vísar í ýmsa undirliði liðs 1.1 í tilboðsskrá í gögnum útboðs áður­nefndra veitufyrirtækja. Nánar tiltekið er hér annars vegar um að ræða svokölluð jarðvinnuþversnið (þ.e. skurði fyrir lagnir, strengi o.þ.h.) nr. 1-13 og hins vegar ýmis önnur verk samkvæmt tilboðsskránni. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda eru eininga­verð samkvæmt hans eigin ákvörðun, en miðað er við magn í tilboðsskrá. Reikningur­inn er sundurliðaður með eftirfarandi hætti: Stefndi hefur almennt hafnað því að stefnandi hafi unnið þau verk sem að framan greinir þótt hann viðurkenni að stefnandi hafi unnið „mjög takmarkað“ að verkinu sem undirverktaki. Einkum mótmælir stefndi því að stefnandi hafi grafið þá skurði sem auðkenndir eru sem jarðvinnuþversnið nr. 1-13. Í aðilaskýrslu stefnda, svo og vitna­skýrslum tveggja starfsmanna hans, kom fram að aldrei hefðu verið grafnir skurðir vegna umræddrar lagnavinnu, heldur hefði þess verið gætt að fylla ekki götu með meira efni en svo að mögulegt væri að leggja lagnir án þess að grafnir væru sérstakir skurðir. Reikningur nr. 245 útgefinn 1. júlí 2005 að fjárhæð 279.240 krónur Reikningurinn er sagður vera vegna vinnu stefnanda við að slétta sökkla undir plast í gólfflöt á sex húsum, alls 1.861,6 fermetrar. Reikningnum hefur ekki verið mótmælt af stefnda. XXX Í aðilaskýrslu stefnanda kom fram að hann hefði fengið alls 1.780.000 krónur greiddar inn á verkið áður en hann hætti vinnu fyrir stefnda í júlí 2004. Þá lítur stefnandi svo á að stefndi hafi að fullu greitt reikning nr. 240 með afhendingu víxils að fjárhæð 1.500.000 krónur, svo sem áður greinir. Við aðalmeðferð málsins gáfu málsaðilar skýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Ragnar Bjarnason, eigandi RB-mælinga ehf., Gísli Ólafsson, verktaki, Heið­mundur Clausen, verktaki, Stefán Eyvindur Pálsson, starfsmaður Húsbygg ehf., Sigurður Hálfdán Leifsson, verktaki, Einar Sigmundsson, starfsmaður stefnda, Marinó Pálmason, starfsmaður og sonur stefnda, og Helgi Eiríksson, eftirlitsmaður hjá Land­síma Íslands hf. Í skýrslu Ragnars Bjarnasonar kom fram að skjal, sem hefur að geyma útreikninga á magni þeirra verkliða sem stefnandi vann og lagt hefur verið fram af hálfu stefnda, hefði verið unnið af honum. Fullyrti Ragnar að sömu magntölur og fram kæmu í skjalinu hefðu verið notaðar við lokauppgjör verksins milli stefnda og verkkaupa. Að öðru leyti er ekki ástæða til að rekja skýrslur sérstaklega. II Málsástæður og lagarök aðila Stefnandi vísar til framangreindra reikninga, eftir atvikum eins og þeir hafa verið leiðréttir, og byggir kröfur sínar á reglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Telur hann reikningsgerð sína sanngjarna og í samræmi við góða viðskiptavenju. Hefur hann í því sambandi vísað til þess að þær fjárhæðir sem hann krefji um séu nánast þær sömu og leiddu af þeim viðmiðunarfjárhæðum sem hann gaf stefnda og stefndi telur að hafi falið í sér bindandi tilboð. Stefnandi hafnar fullyrðingum stefnda um að hann hafi á einhverjum tíma gefið honum bindandi tilboð. Þar sem ekki hafi verið samið um verð hafi stefnanda verið rétt að miða við eigin tíma- eða einingaverð. Stefnandi hefur vísað til þess að í sumum tilvikum hafi magn­tölur ekki verið honum aðgengilegar og því hafi honum verið nauðugur einn kostur að miða við tímagjald eða magntölur sem tekið hafi mið af útboðsgögnum. Stefnandi mótmælir fullyrðingum stefnda um að hann hafi ekki unnið þau verk sem hann krefjist greiðslu fyrir. Þá hafnar hann kröfum stefnda um skuldajöfnuð. Vísar hann til þess að kröfur stefnda séu hvorki af sömu rót né séu þær gjaldkræfar. Séu kröfurnar því ekki hæfar til að mætast. Einnig hefur stefnandi gert athugasemdir við útreikninga stefnda á gagnkröfu sinni. Í munnlegum málflutningi taldi lögmaður stefnda einnig að mótmæli stefnda væru of seint fram komin. Hefði stefndi glatað rétti sínum til að mótmæla reikningum stefnanda vegna tómlætis. Í greinargerð stefnda er atvikalýsingu stefnanda mótmælt og sagt að inn­borganir og verk sem stefndi vann fyrir stefnanda hafi ekki verið tilgreind. Í greinar­gerð er þó hvorki að finna nánari lýsingu á þessum innborgunum og verkum sem stefndi telur sig hafa unnið, né var ákveðin fjárhæð sett fram af hálfu stefnda við aðalmeðferð málsins. Í greinargerð segir að magntaka verksins sé ekki rétt. Þessu til stuðnings hefur stefndi lagt fram útreikninga RB mælinga ehf. þar sem fram kemur magn þeirra verkliða sem stefnandi annaðist. Stefndi kveðst einnig byggja á því að engin lokaúttekt hafi farið fram á verkinu og „þannig sé stefnandi að krefja um greiðslu fyrir verkþætti sem hann hafi ekki unnið, en málið sé að þessu leyti einnig vanreifað.“ Svo sem fyrr greinir í lýsingu atvika hefur stefndi bæði lagt fram skjöl og borið um það fyrir dómi að stefnandi hafi ekki unnið ýmis þau verk sem hann krefst greiðslu fyrir eða þá að magn þessara verka sé ranglega tilgreint. Stefndi vísar til meginreglna verktakaréttar svo og reglna kaupalaga og kröfuréttar um skuldajöfnuð og greiðslur. III Niðurstaða Í máli þessu er ágreiningslaust að stefnandi starfaði sem undirverktaki stefnda við tvö verk sem sá síðarnefndi tók að sér í Asparholti, Bessastaðahreppi, annað fyrir Húsbygg ehf. en hitt fyrir Orkuveitu Reykjavíkur og nokkur önnur veitufyrirtæki. Þá er ágreiningslaust að í lok ársins 2003 fyllti stefnandi út hluta af tilboðsskrá, sem var hluti útboðsgagna í útboði Húsbyggs ehf., með einingarverðum og var ætlun aðila að stefnandi myndi vinna þá verkhluta sem verð voru færð við. Aðilar eru sammála um að enginn skriflegur samningur hafi verið gerður um viðskipti þeirra, hvorki fyrr né síðar. Þá hefur aldrei verið um það að ræða að þeir héldu verkfundi eða tækju út verk­stöðu og magn vegna viðskipta sinna. Að lokum er ágreiningslaust að stefnandi var við vinnu í Asparholti frá mars 2004 og fram í júlí sama árs. Vegna vinnu sinnar fyrir stefnda gaf stefnandi út alls sjö reikninga. Eru tveir þeirra (nr. 239 og 240) dagsettir 30. júní 2005, en hinir fimm dagsettir 1. júlí 2005. Samtals nema þessir reikningar 8.969.448 krónum eftir að tekið hefur verið tillit til leiðréttinga stefnanda. Viðurkennt er að stefndi greiddi stefnanda annars vegar 1.780 þúsund krónur í peningum og hins vegar 1.500 þúsund krónur með víxli inn á verkið. Ráðstafaði stefnandi þessum greiðslum annars vegar inn á reikning nr. 239, að fjárhæð 1.601.235 krónur, og hins vegar inn á reikning nr. 240, að fjárhæð 1.501.500 krónur. Líkt og áður greinir er reikningum stefnanda mótmælt af stefnda að meira eða minna leyti. A Að því er varðar reikninga vegna vinnu stefnanda í verki fyrir Húsbygg ehf. byggir stefndi á því að stefnandi hafi verið bundinn af tilboði sem hann gerði í lok árs 2003. Í málinu er viðurkennt að stefnandi fyllti út hluta af tilboðsskrá, sem var hluti útboðs­gagna í útboði Húsbyggs ehf., með einingarverðum og sendi stefnda. Að mati dómara verður umrætt skjal ekki túlkað með öðrum hætti en að hér hafi einungis verið um að ræða áætlun stefnanda vegna fyrirhugaðs verks. Telja verður að slík áætlun geti haft þýðingu þegar metið er hvort umkrafið verð sé ósanngjarnt, sbr. meginreglu 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Hins vegar verður ekki á það fallist með stefnda að hér hafi verið um bindandi tilboð stefnanda að ræða. Samkvæmt þessu liggur fyrir að málsaðilar gerðu samning um að stefnandi tæki að sér undirverktöku fyrir stefnda án þess að samið væri sérstaklega um verð. Í máli þessu er ágreiningslaust að stefndi móttók reikninga stefnanda í beinu framhaldi af útgáfu þeirra sumarið 2005. Ekki er fram komið að stefndi hafi mótmælt þeim tíma og einingarverðum, sem miðað var við í reikningunum, fyrr en í greinargerð sinni í héraði sem lögð var fram 4. júlí 2006. Í samræmi við grunnreglu 47. gr. laga nr. 50/2000 er stefndi því bundinn við þau verð sem fram koma í reikning­unum, enda er ekki fram komið í málinu að þessi verð hafi verið ósanngjörn. Á þetta einnig við um verð á þeirri aðkeyptu þjónustu og efni sem stefnandi krafðist greiðslu fyrir með umræddum reikningum, svo og þeirri þóknun sem hann reiknaði sér vegna vinnu við aðkeypta þjónustu. B Af hálfu stefnda er því haldið fram að magntölur í reikningum stefnanda séu í sumum tilvikum rangar. Í samræmi við almennar reglur verktakaréttar bar stefnda að tilkynna stefnanda um þessa afstöðu sína án tafar eftir móttöku reikninga hans. Á þetta því frekar við að stefndi, sem aðalverktaki verksins, hafði yfir að ráða öllum magntölum verksins og stóð það honum nær að hlutast til um leiðréttingar um þessi atriði. Einnig verður að líta til þess að það stóð stefnda nær sem aðalverktaka að hafa frumkvæði að því að verk stefnanda væru tekin út með einhverjum hætti þannig að unnt væri að staðreyna magn vinnu hans. Að öðrum kosti hlaut reikningsgerð stefnanda að taka mið af mati hans sjálfs eða haldbær gögn, svo sem teikningar, í samræmi við almennar reglur verktakaréttar. Líkt og áður greinir gerði stefndi ekki athugasemdir við magntölur í reikn­ingum stefnanda fyrr en í greinargerð sinni í héraði. Rökstudd mótmæli stefnda komu svo ekki fram fyrr en með framlagningu útreikninga RB mælinga ehf. 4. janúar 2007, tæplega einu og hálfu ári frá útgáfu reikninga stefnanda. Þá voru liðin hartnær þrjú ár frá því verkin voru unnin og úttekt á magni hefði getað farið fram. Með hliðsjón af þessu tómlæti stefnda verður hann að bera hallann af skorti af sönnun um endanlegar magntölur í þeim verkum sem stefnandi vann, enda er ekkert komið fram um að þessar tölur séu bersýnilega rangar. C Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi hafi unnið ákveðna verkhluta sem hann krefst greiðslu fyrir með reikningi nr. 244. Einkum er hér vísað til vinnu við svokölluð jarðvinnuþversnið samkvæmt lið 1.1.1 samkvæmt tilboðsskrá í útboði veitustofnana í mars 2004, þ.e. jarðvinnu fyrir hitaveitu, strengi og ídráttarrör. Hafa starfsmenn stefnda, einkum starfsmaður og sonur stefnda, Marinó Pálmason, borið að þeir hafi unnið þennan verkhluta í öllum meginatriðum. Nánar tiltekið báru þeir að ekki hefði reynst nauðsynlegt að grafa þessa skurði, þar sem efni í undirbyggingu götu hefði verið jafnað út í viðeigandi hæð og rör og strengir þannig lagðir beint á plan áður en haldið var áfram að fylla upp í götustæðið. Jafnframt bar nefndur Marinó að hann hefði notað beltagröfu stefnda til þess að grafa skurði að því marki sem það hefði verið nauðsynlegt, en stefnandi hafði yfir að ráða traktorsgröfu. Af útboðsgögnum í framangreindu útboði verður ráðið að verkhluti, auð­kenndur 1.1.1, hafi falið í sér að grafa fyrir lögnum, rörum, ídráttarrörum og strengjum í samræmi við lengd, breidd og dýpt á teikningum. Þá skyldi jafna skurðbotn, sanda og þjappa áður en pípur og strengir væru lagðir. Tilkynna skyldi eftirlitsmanni hvenær skurður yrði tilbúinn til að leggja í hann strengi og ídráttarrör. Hreinsa skyldi vandlega upp alla steina og grús, sem kynnu að hafa hrunið í skurðinn áður en fyllt væri yfir pípur og strengi með sandi og þjappa með handverkfærum sem ekki skemmdu plast­kápuna. Þeim vitnum sem komu fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins bar saman um að stefnandi hefði verið á svæðinu þegar unnið var að umræddu verki. Þá er ágreinings­laust að stefnandi vann að því að draga strengi í ídráttarrör. Með framburði vitna telst enn fremur sannað að stefnandi hafi útvegað menn til að sinna plast- og málmsuðu lagna sem lagðar voru í umrædda skurði. Að öllu virtu verður að teljast sannað að stefnandi hafi unnið að einhverju leyti að verkhluta 1.1, þar á meðal hluta 1.1.1, þótt óvíst sé í hvaða mæli. Samkvæmt þessu verður hafnað þeirri málsástæðu stefnda að stefnandi hafi alls ekkert unnið að umræddum verkhluta, líkt og fram kemur í útreikningum RB mælinga ehf. 4. janúar 2007, sem unnir voru einhliða fyrir stefnda í tilefni af máli þessu. Eins og áður greinir stóð það stefnda nær sem aðalverktaka að halda utan um það magn sem stefnandi innti af henti, ef hann vildi ekki una við mat stefnanda sjálfs eða fyrirliggjandi gögn, svo sem teikningar. Ekki síst átti þetta við ef bæði starfsmenn stefnda og stefnandi unnu ótilgreint að sama verkhluta, líkt og virðist hafa verið raunin með verkhluta 1.1. Eins og áður greinir gaf stefnandi út reikning fyrir umræddum verkhluta í júlí 2005 en verkið var unnið sumarið 2004 án þess að nokkurn tímann væri gerð tilraun til að mæla umfang verkhluta stefnanda. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefndi hafi leitast við að færa magntölur til réttari vegar fyrr en með framlagingu útreikninga RB mælinga ehf. 4. janúar 2007. Með hliðsjón af þessu tómlæti stefnda, svo og stöðu hans í viðskiptum aðila að öðru leyti, verður hann látinn bera hallann af skorti um sönnun um það að hvaða marki stefnandi vann að verkhluta 1.1. Verður því ekki fallist á andmæli stefnda við reikningnum. C Í greinargerð stefnda er sýknukrafa meðal annars byggð á því að „krafan sé greidd með innágreiðslum, sem og verkum sem hið stefnda félag hafi unnið fyrir stefnanda“. Í greinargerðinni er hvorki höfð uppi töluleg krafa til skuldajafnaðar, né er að finna nánari reifun á hugsanlegri gagnkröfu stefnda. Eftir framlagningu greinargerðar sinnar í héraði lagði stefndi fram gögn sem virðast vera útprentanir úr bókhaldi hans um skuldir stefnanda við hann. Ekkert liggur fyrir hvort og hvenær reikningar hafa verið gefnir út fyrir þeim fjárhæðum sem fram koma í þessum gögnum. Að öllu þessu virtu er það álit dómara að reifun stefnda á gagnkröfu hans fullnægi ekki skilyrðum 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til þess að á hana verði lagður dómur. Verður því hvorki tekin efnisleg afstaða til gagnkröfu stefnda né þess hvort fjármuna­réttarlegum skilyrðum til skuldajafnaðar er fullnægt. D Samkvæmt öllu framangreindu verður andmælum stefnda við reikningum stefnanda hafnað. Þá er kröfu stefnda um skuldajöfnuð hafnað án þess að tekin sé efnisleg af­staða til hugsanlegrar kröfu sem hann kann að eiga á hendur stefnanda. Varakrafa stefnda um frávísun málsins er haldslaus, sbr. einnig úrskurð héraðs­dóms 29. september 2006. Verður henni hafnað. Í málinu er viðurkennt að stefndi greiddi stefnanda 1.780.000 krónur áður en til útgáfu framangreindra reikninga kom. Í aðilaskýrslu stefnanda kom fram að um­ræddri innborgun hefði verið ráðstafað til greiðslu reiknings nr. 239 að fjárhæð 1.601.235 krónur. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið gerð grein fyrir því inn á hvaða reikning stefnanda mismuninum, þ.e. 178.765 krónum, hefði verið ráðstafað. Að mati dómara er hér um að ræða ósamræmi milli kröfugerðar stefnanda og þeirra gagna sem hann styður málatilbúnað sinn við. Þótt stefndi hafi ekki haft upp athugasemdir um umrætt atriði verður krafa stefnanda lækkuð sem nemur umræddri fjárhæð, sbr. til hliðsjónar síðari málslið 96. gr. laga nr. 91/1991. Verður stefndi því dæmdur til að greiða 5.687.948 krónur. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verður krafa stefnanda um dráttarvexti tekin greina. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda máls­kostnað. Við ákvörðun málskostnaðar verður að líta til þess að mál þetta hefur verið tekið fyrir alls níu sinnum eftir úthlutun til dómara af reglulegu dómþingi, í flestum tilvikum í tilefni af gagnaöflun stefnda. Þá var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað með úrskurði 29. september 2006. Að þessu virtu, svo og með hliðsjón af tímaskýrslu lögmanns stefnanda, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 720.000 krónur í málskostnað. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Bjarni Lárusson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Hlöðver Kjartansson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Pálmi A. Sigurðsson, greiði stefnanda, Gunnari Júlíusi Helgasyni, 5.687.948 krónur með dráttarvöxtum frá 1. ágúst 2005 til greiðsludags. Varakröfu stefnda um frávísun málsins er hafnað. Stefndi greiði stefnanda 720.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 587/2013
Kærumál Lögræði Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem A var að kröfu B svipt sjálfræði í tvö ár. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæra A uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda yrði ekki úr annmarka þar á bætt þótt kröfum A og málsástæðum væri gerð skil í greinargerð hennar fyrir Hæstarétti, sbr. til dæmis dóm réttarins 29. maí 2013 í máli nr. 340/2013.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. ágúst 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. ágúst 2013 þar sem sóknaraðili var að kröfu varnaraðila svipt sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í báðum tilvikum er krafist þóknunar til handa talsmanni varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Í kæru sóknaraðila, sem rituð er af lögmanni hennar, er því lýst yfir að hún hafi falið lögmanninum að kæra fyrir sig áðurnefndan úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur og númer úrskurðarins tilgreint. Hafi lögmaður sá, sem gætti hagsmuna sóknaraðila í héraði, verið upplýst um vilja sóknaraðila til að skipta um lögmann og afhent gögnin núverandi lögmanni hennar. Þá segir í kærunni: ,,Kæruheimild er í 1. mgr. 30. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Greinargerð hefur verið send Hæstarétti.“ Í 16. gr. lögræðislaga er að finna ákvæði um málskot úrskurða, sem kveðnir eru upp samkvæmt lögunum. Í 1. mgr. greinarinnar segir að um málskotið fari samkvæmt almennum reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með þeim frávikum sem greini í lögunum. Í 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 eru ákvæði um hvað greina skuli í kæru til Hæstaréttar. Þar segir að tilgreina skuli þá dómsathöfn, sem kærð sé, kröfu um breytingu á henni og þær ástæður, sem kæra sé reist á. Svo sem fram er komið gerði sóknaraðili í kæru til Hæstaréttar hvorki grein fyrir kröfu sinni um breytingu á hinni kærðu dómsathöfn né því á hvaða ástæðum kæra hennar væri reist. Úr þessum annmarka verður ekki bætt þótt kröfum hennar og málsástæðum séu gerð skil í greinargerð hér fyrir dómi, sbr. til dæmis dóm réttarins 29. maí 2013 í máli nr. 340/2013. Með vísan til þessa verður málinu vísað frá Hæstarétti. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, og þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. ágúst 2013. Með kröfu, sem dagsett er 23. ágúst sl. og þingfest í dag, hefur Páll A. Pálsson hrl. f.h. B, kt. [...], [...],[...]farið þess á leit að að móðir hennar A, kt. [...], til lögheimilis í [...],[...], verði svipt sjálfræði í tvö ár. Segir í kröfunni að sóknaraðili telji „varnaraðila ekki lengur færa til að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms og að nauðsynlegt sé að vista hana á geðdeild sjúkrahúss“ og óhjákvæmilegt sé „að óska eftir sjálfræðissviptingu“ til þess að hún fái langvarandi lyfjameðferð. Kröfunni er mótmælt en til vara er þess krafist að sviptingartíminn verði styttri en krafist er. Um aðild sóknaraðila vísast til a- liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga nr. 71, 1997. Meðal gagna málsins er staðfest vottorð og vætti Halldóru Jónsdóttur geðlæknis þar sem fram kemur að varnaraðili, sem var nauðungarvistuð hinn 4. þ.m., hafi þjáðst af alvarlegum geðsjúkdómi, [...], í áratugi og oft verið lögð inn á spítala af þeim sökum. Þá sé hún haldin efna- og spilafíkn. Hún hafi verið með geðrofseinkenni, ofskynjanir og ranghugmyndir, þegar hún var lögð inn á spítala tveim dögum áður. Eru í vottorðinu tilgreind dæmi um sturlunartiltæki varnaraðila áður en hún var lögð inn og um ranghugmyndir sem þá komu í ljós. Í viðtali 20. þ.m. hafi hún hins vegar virst vera nokkurn veginn áttuð á stund en talað samhengislaust. Segir læknirinn að varnaraðila hafi skánað eftir að hún var lögð inn, enda þegar verið gefin geðlyf. Hún sé hins vegar innsæislaus og fullreynt að hún sé ekki til samvinnu um læknismeðferð fái hún að vera sjálfráða. Telur læknirinn nauðsynlegt að hún verði svipt sjálfræði sínu í tvö ár til þess að hún fái áframhaldandi meðferð við sjúkdóminum. Ella sé spillt fyrir bata og heilsu hennar stefnt í voða. Nægilega er í ljós leitt að varnaraðili, A, er vegna geðsjúkdóms ófær um að ráða persónulegum högum sínum og að brýna nauðsyn ber til þess að veita henni viðeigandi læknismeðferð. Ber því með heimild í a-lið 4. gr. lögræðislaga, að taka kröfu sóknaraðila til greina og ákveða að varnaraðili skuli vera svipt sjálfræði í tvö ár. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga ber að greiða úr ríkissjóði þóknun skipaðra talsmanna aðilanna, Páls Arnórs Pálssonar hrl., og Áslaugar Gunnlaugsdóttur hdl., 100.000 krónur til hvors um sig. Er þóknun talsmannanna ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá ber einnig að greiða úr ríkissjóði kostnað vegna læknisvottorðs, 81.280 krónur. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Varnaraðili, A, kt. [...],[...],[...], er svipt sjálfræði í tvö ár. Kostnaður af málinu, þóknun skipaðra talsmanna aðilanna, Páls Arnórs Pálssonar hrl., 100.000 krónur og Áslaugar Gunnlaugsdóttur hdl., 100.000 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði, svo og annar kostnaður, 81.280 krónur.
Mál nr. 589/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I.Jónsson.Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 17. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. ágúst2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 24. ágúst 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst aðallegastaðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verði gert aðsæta farbanni.Varnaraðili hefur gefiðtortryggilegar skýringar á tilgangi ferðar sinnar til landsins. Að því gættu ogað öðru leyti með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar er varnaraðili undirrökstuddum grun um að hafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögðvið, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þegar af þeirri ástæðuverður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. ágúst 2016. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess fyrir dóminum ídag, að X, [...] ríkisborgari, fæddur [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til miðvikudagsins 24. ágúst 2016 kl. 16:00 og að sæta einangrun meðan ágæsluvarðhaldinu stendur. Krafaner reist á a og b liðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ogb lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Meintbrot kærða er talið varða við lög um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 173.gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði mótmælir kröfunniog krefst þess að henni verði hafnað og til vara að gæsluvarhaldi verðimarkaður skemmri tími. Ígreinargerð lögreglustjórans segir m.a. að til rannsóknar sé aðild kærða áinnflutning á ætluðum ávana- og fíkniefnum. Rannsókn málsins hafi hafistþriðjudaginn 16. ágúst 2016 í kjölfar tilkynningar frá tollgæslunni í FlugstöðLeifs Eiríkssonar um afskipti af kærða X og öðrum aðila, Y, við tollhlið vegnagruns um að þeir kynni að hafa fíkniefni falin í fórum sínum. Höfðu kærðu veriðað koma með flugi [...] frá [...] í [...].Við leit í farangrimeðkærða Y hafi fundist hylki með meintum fíkniefnum í. Hafi meðkærði Y gefiðgreinargóða lýsingu á kærða X við tollverði og sagt hann vera ferðafélaga sinnog bróður. Engin meint fíkniefni hafi fundist í fórum kærða X, hvorki í farangriné innvortis. Y hafi verið handtekinn og færður á lögreglustöðina viðHringbraut, Reykjanesbæ. Hann hafi gengist undir röntgenrannsókn áHeilbrigðisstofnun Suðurnesja að kvöldi 16. ágúst 2016. Niðurstaða þeirrarrannsóknar hafi leitt í ljós að innvortis hafði hann yfir 30 pakkningar afætluðum fíkniefnum. Að svo stöddu hafi 33 pakkningar af meintum fíkniefnumgengið niður af meðkærða Y. Hann hafi einnig verið með meint fíkniefni íferðatösku sinni og upplýsti fulltrúi lögreglustjóra við fyrir töku málsins ídag að um kókaín væri að ræða og að samtals hafi meðákærði Y verið með um eittkíló af fíkniefnum með sér. Kærði X hafi veriðyfirheyrður einu sinni vegna málsins og neiti hann því að kannast við meðkærðaY. Kærði X gefi að mati lögreglu ótrúverðugar skýringar á því hvers vegna hannsé komin hingað til lands og neiti að svara spurningum lögreglu um ferðir sínarað öðru leyti. Fulltrúi lögreglustjóra tók fram í þinghaldi í dag að meðkærði Yhafi að fyrra bragði, er hann var stöðvaður við tollhlið, bent á kærða X ogsagt að hann hefði skipulagt innflutninginn.Lögreglan heldur því framað rannsókn málsins miðist við að kærði X hafi staðið að innflutningi aðtöluverðu magni ávana- og fíkniefna hingað til lands sem ætluð hafi verið tilsölu og dreifingar. Lögregla telji einsýnt að kærði X hafi ekki staðið einn aðinnflutningi á því magni ætlaðra fíkniefna sem um ræðir. Vinni lögregla að þvíað upplýsa um hlutverk kærða X í málinu, m.a. um aðdraganda og fjármögnunferðar hans svo og upplýsinga um ætlaða samverkamenn kærða X hér og landi ogerlendis. Kærði X hafi verið yfirheyrður einu sinni vegna málsins þar sem hannhafi gefið ótrúverðugar skýringar á ferð sinni hingað til lands og neiti að tjásig. Rannsóknin sé í fullum gangi og teygi anga sína víða. Sé nú m.a. unnið aðúrvinnslu þeirra gagna sem aflað hafi verið auk þess sem fyrirliggjandi séviðamikil gagnaöflun hér á landi og erlendis. Að mati lögreglustjóra sé fyrirhendi rökstuddur grunur um að kærði X hafi gerst brotlegur við ákvæði laga umávana og fíkniefni nr. 65/1974 og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Lögreglustjóri teljinauðsynlegt að kærða X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Megi ætla að hannkunni að torvelda rannsókn málsins svo sem með því að afmá merki eftir brot,skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni, gangi hann laus. Séuþannig uppfyllt skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála.Auk þess teljilögreglustjóri að mikil hætta sé á að kærði X muni reyna að komast úrlandi eða leynast og koma sér þannig undan málsókn eða fullnustu refsingargangi hann laus. Sé á það bent að kærði, sem sé erlendur ríkisborgari, virðistekki eiga nein tengsl við landið. Eigi hann þannig hvorki fjölskyldu né stundiatvinnu hér. Sé skilyrðum b liðar liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála einnig fullnægt. Þess sé krafist að kærða X verði gert að sæta einangrun ígæsluvarðhaldi skv. b lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/ 2008.Eins og að framan errakið var meðkærði Y handtekin við komu sína til landsins við tollhlið áKeflavíkurflugvelli. Lögreglan telur að hann hafi verið með tæpt kíló af meintukókaíni með sér. Eftir að hann var handtekinn benti hann á kærða X semsamverkamann sinn og að hann hafi stjórnað og skipulagt innflutninginn. Íkjölfar þess var kærði X handtekinn en hann kom einnig með sama flugi tillandsins. Að framangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verðurfallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddumgrun um brot sem geta varðað fangelsisrefsingu samkvæmt lögum um ávana og fíkniefni nr.65/1974 og 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rannsóknmálsins er á frumstigi og haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldaðrannsókn málsins, m.a. með því að hafa áhrif á framburð vitorðsmanna og vitna. Skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála eru því fyrir hendi í málinu. Kærði er erlendurríkisborgari og hefur að því er virðist engin tengsl við Ísland. Verður þvítalið að uppfyllt séu skilyrði b liðar 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfu lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð.ÚRSKURÐARORÐKærði, X, skal sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. ágúst nk. kl. 16:00.Kærði sæti einangrunmeðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 271/2007
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
X hf. stefndi K til greiðslu reiknings vegna efniskostnaðar og vinnu við frágang á íbúðarhúsnæði, sem hún hafði fest kaup á árið 2001 með þáverandi sambúðarmanni sínum, sem er sonur fyrirsvarsmanns félagsins. Samkvæmt framburði fyrirsvarsmanns og starfsmanns X hf. hafði reikningsgerðin stuðst við ýmis gögn. Þar sem þessi gögn höfðu ekki nema í litlum mæli verið lögð fram í málinu var talið að félagið hefði ekki lagt fullnægjandi grundvöll að kröfu sinni og því bæri að vísa málinu af sjálfsdáðum frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. apríl 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði reisir sóknaraðili kröfu sína á reikningi 23. nóvember 2005 að fjárhæð 3.215.683 krónur vegna efniskostnaðar og vinnu við frágang íbúðarhúsnæðis, sem varnaraðili festi kaup á í desember 2001 með þáverandi sambúðarmanni sínum, sem er sonur fyrirsvarsmanns sóknaraðila. Varnaraðili telur sig ekki vera í skuld við sóknaraðila og vísar til þess að skuldin, að því marki sem hún hafi verið til staðar, hafi verið að fullu greidd árið 2004. Telur hún að áðurnefndur reikningur sé tilbúningur frá rótum og að sóknaraðili hafi ekki unnið öll þau verk, sem tilgreind eru á fylgiskjali með reikningnum, þar sem fjárhæð hans er sundurliðuð. Í skýrslu, sem tekin var af fyrirsvarsmanni sóknaraðila við meðferð málsins í héraði, kvaðst hann við gerð reikningsins hafa stuðst við ýmis gögn, sem verkstjóri hjá sóknaraðila hafi látið honum í té. Verkstjórinn bar ennfremur fyrir dómi að fjárhæðir á fyrrgreindu fylgiskjali væru „samkvæmt nótum og öðru“. Engin gögn af þessu tagi hafa verið lögð fram í málinu um 15 af 16 liðum í fylgiskjalinu. Er fallist á með héraðsdómara að sóknaraðili hafi af þeim sökum ekki lagt fullnægjandi grundvöll að kröfu sinni og að vísa beri málinu af sjálfsdáðum frá dómi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, X hf., greiði varnaraðila, K, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem dómtekið var 30. mars sl., er höfðað 19. október 2006 af X ehf., [...] Reykjavík, á hendur K, [...], Kópavogi. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 3.215.683 krónur, til vara 2.383.422 krónur, til þrautavara 1.665.000 krónur en að því frágengnu 1.290.000 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 23. nóvember 2005 til greiðsludags, auk málskostnaðar. Stefnda krefst sýknu og málskostnaðar. I. Í máli þessu krefur stefnandi stefndu um greiðslu reiknings fyrir vinnu og efni vegna frágangs í Y, Reykjavík frá því eignin var tilbúin undir tréverk og þar til hún var fullbúin. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrirsvarsmenn stefnanda, A og B, en þau eru eigendur stefnanda og eru í hjúskap. Þá gaf stefnda aðilaskýrslu. Vitnaskýrslur gáfu M, sonur framangreindra fyrirsvarsmanna stefnanda og fyrrum eiginmaður stefndu. Einnig gáfu vitnaskýrslur C, verkstjóri hjá stefnanda og D, verkstjóri hjá undirverktaka hjá stefnanda, en sá síðarnefndi annaðist að sögn loftaklæðningu í húsinu að Y. Þá gáfu vitnaskýrslur E, F og G, kunningjar stefndu. Í stefnu er málavöxtum lýst með þeim hætti að þann 20. desember 2001 hafi stefnda og M undirritað kaupsamning þar sem þau hafi keypt af stefnanda raðhúsið nr. 9 við Y í Reykjavík. Raðhúsið hafi átt að afhenda tilbúið til innréttinga að innan og fullbúið að utan í júlí 2002. Umsamið kaupverð samkvæmt kaupsamningi hafi verið 15.800.000 krónur, en upphaflega hafi kaupverðið átt að vera 17.800.000 krónur. Stefnda og M hafi ekki staðist greiðslumat vegna húsbréfaláns og hafi kaupverð því verið lækkað til málamynda svo þau stæðust greiðslumat íbúðalánasjóðs. Hafi við ákvörðun kaupverðs verið tekið tillit til fjölskyldubanda aðila auk þess sem faðir stefndu hafi unnið nokkra raflagnavinnu í húsinu sem ekki skyldi innheimt með öðrum hætti en í formi afsláttar sem hafi verið innifalinn í upphaflega umsömdu kaupverði. Eignarhaldi hafi verið þinglýst þannig að M hafi verið sagður eigandi 75% eignarinnar en stefnda 25%. M sé sonur eigenda stefnanda. Stefnda og M hafi gengið í hjúskap í júlí 2003 en séu nú skilin. Í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra hafi verið rekið ágreiningsmál fyrir dómstólum og liggi niðurstaða fyrir með dómi Hæstaréttar í máli nr. 273/2006. Stefnandi hafi unnið talsvert við að fullklára raðhúsið frá því byggingastigi sem það hafi verið afhent í, þ.e. tilbúið til innréttinga. Stefnandi hafi lánað stefndu og M fyrir þessum kostnaði og sé hann allur í skuld í dag og sé ábyrgð þeirra óskipt gagnvart stefnanda. M hafi náð samkomulagi við stefnanda um uppgjör á helmingshluta en stefnda hafi ekki fengist til að greiða helming á móti M svo sem stefnandi hafi gert kröfu um. Kaupverð hússins hafi verið greitt þannig að 9.000.000 krónur hafi verið greiddar með húsnæðisláni frá Íbúðalánasjóði. Frá þeirri fjárhæð hafi dregist 90.000 krónur í formi lántökugjalds og 136.200 krónur vegna stimpil- og þinglýsingargjalds. Alls hafi runnið 8.776.800 krónur af Íbúðalánasjóðsláninu til stefnanda. Þá liggi fyrir að M hafi greitt sérstaklega 7.687.722 krónur samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 273/2006. Auk þessa hafi verið greiddar 1.000.000 krónur til viðbótar til stefnanda eða samtals 17.464.522 krónur. Hið raunverulega kaupverð 17.800.000 krónur hafi því aldrei verið greitt að fullu. Heildarkostnaður sem krafinn hafi verið vegna vinnu stefnanda við að fullklára húsið hafi numið 6.431.367 krónum og hafi verkið verið unnið frá afhendingu hússins síðsumars 2002 og fram til ársins 2004 þegar innréttingar hafi verið kláraðar. Þáverandi tengdamóðir stefndu, B, hafi útbúið skattframtöl fyrir son sinn og stefndu. Hafi sú vinna verið unnin af hennar hálfu eins og önnur framtalsgerð fyrir þriðja aðila á ábyrgð viðkomandi framteljanda. Á skattframtali ársins 2002 fyrir tekjuárið 2001 sé talin fram skuld stefndu og M við stefnanda að fjárhæð 10.800.000 krónur. Á framtali ársins 2003 fyrir tekjuárið 2002 sé talin fram sem skuld við stefnanda 1.500.000 krónur og á framtali ársins 2004 fyrir tekjuárið 2003 sé talin fram sem skuld stefndu og M við stefnanda 750.000 krónur. Vinna við innréttingar alls að fjárhæð 1.847.431 króna (utan efniskostnaðar) hafi verð unnin á árinu 2004 og sá kostnaður því ekki fallinn til þegar áðurnefnd skattframtöl hafi verið gerð. Á dómskjali nr. 3 sé lögð fram sundurliðun á verki stefnanda í þágu stefndu og M. Þar komi fram að stefnandi hafi kostað lóðafrágang, innréttingar, frágang lofta, innkaup og lagningu gólfefna, keypt tæki, sett upp sólbekki, keypt hillur í bílskúr, greitt skipulagsgjald og greitt aukakostnað vegna gólfhita, alls umkrafið 6.431.367 krónur. Þessi kostnaður sé hóflega reiknaður og taki tillit til vensla málsaðila. Stefnandi leggi fram dómskjal nr. 4, sem sé samantekt á kostnaði við smíði innréttinga dags. 29. nóvember 2004. Þar komi fram að kostnaður við innréttingar vegna vinnu hafi numið 1.847.431 krónu með virðisaukaskatti. Auk þessa hafi verið efniskostnaður 125.370 krónur vegna spónlagðs kirsuberjaviðar og 68.951 króna fyrir höldur, samtals 2.041.752 krónur. Um hafi verið að ræða sérsmíði á innréttingum og skápahurðum auk þess sem stefnandi hafi séð um uppsetningu innréttingarinnar. Á dómskjali nr. 3 sé hlutur innréttingar í heildarkostnaði sagður vera 1.830.000 krónur og verði miðað við þá fjárhæð í kröfugerð á hendur stefndu, sem sé henni mjög til hagsbóta. Stefnda hafi ítrekað verið krafin um greiðslu á skuld sinni við stefnanda en hún hafi ekki fengist til að greiða þrátt fyrir innheimtutilraunir. Stefnandi sé því neyddur til að höfða mál til heimtu þessarar kröfu sinnar. Stefnda kveður í greinargerð sinni nauðsynlegt að mótmæla fjölmörgum rangfærslum og staðreyndavillum sem fram komi í málavaxtalýsingu í stefnu. Staðreyndin sé sú að stefnda og sonur fyrirsvarsmanns stefnanda hafi keypt saman raðhúsið að Y, Reykjavík og hafi húsið átt að afhendast tilbúið til innréttinga að innan en fullbúið að utan. Stefnda kveðst mótmæla fullyrðingum um að stefnda og sonur fyrirsvarsmanns stefnanda hafi ekki staðist greiðslumat og því hafi kaupverðið verið lækkað í 15.800.000 krónur til málamynda. Kaupverðið hafi verið 15.800.000 krónur, sbr. kaupsamning. Einnig kveðst stefnda mótmæla fullyrðingum í stefnu um hvernig kaupverðið hafi verið innt af hendi. Þær upplýsingar liggi fyrir í gögnum málsins. Kaupsamingur sem liggi fyrir í málinu tilgreini eiginlegt kaupverð og hafi það verið í fullu samræmi við markaðsverð á þeim tíma. Greiðslum vegna kaupverðs hafi hins vegar verið hliðrað til og þær lækkaðar um 1.931.208 krónur, eins og sjá megi í dómskjali nr. 18, sökum þess að ákveðið hafi verið að faðir stefndu, sem sé rafvirki, tæki að sér að sjá um alla rafmagnsvinnu í húsinu, en sá verkliður hafi átt að vera innifalinn í kaupverðinu frá stefnanda og vera lokið þegar húsið væri tilbúið til innréttinga. Fullt samkomulag hafi verið við stefnanda um að faðir stefndu skyldi alfarið sjá um þá vinnu og hafi stefnda og sonur fyrirsvarsmanns stefnanda því átt inneign hjá stefnanda, sem numið hafi þeirri fjárhæð, sem bæði hafi getað runnið til efniskaupa og smíði innréttinga. Þessi staðreynd hafi verið ágreiningslaus, sbr. að lögmaður sonar fyrirsvarsmanns stefnanda hafi m.a. látið bóka á skiptafundi 15. apríl 2005 að óumdeilt væri að faðir stefndu, sem væri rafverktaki hefði lagt allt rafmagn í fasteignina. Mótmælt sé öllum fullyrðingum í stefnu um að kaupverðið hafi ekki verið að fullu greitt og skuld á skattframtali sé vegna þess. Kaupverðið hafi verið að fullu greitt með greiðslu á fasteignaveðbréfum að fjárhæð 9.000.000 krónur og með hluta af þeirri peningagreiðslu að fjárhæð 7.587.782 krónur, sem komið hafi út úr sölu fasteignarinnar að Z sem hafi verið þinglýst eign sonar fyrirsvarsmanns stefnanda. Hafi því einungis þurft að nota um 4.900.000 krónur af þeirri útborgunargreiðslu úr Z til að greiða kaupverðið að fullu til stefnanda, þegar tekið hafði verið tillit til frádráttar vegna rafmagnsvinnu við fasteignina. Hafi kaupverðið þannig strax verið greitt að fullu og stefnda hafi fengið afsal fyrir fasteigninni 16. ágúst 2002, þar sem skýrlega hafi verið tekið fram af hálfu stefnanda að kaupverðið sé að fullu greitt. Sé öllum fullyrðingum í stefnu um annað harðlega mótmælt. Stefnandi hafi afhent stefndu og þáverandi eiginmanni hennar húsið fullbúið til innréttinga og hafi þau sjálf tekið við allri vinnu við að fullklára fasteignina. Það hafi þau að langmestu leyti gert sjálf, en þau hafi keypt ýmislegt efni í gegnum ættingja sem notið hafi afsláttarkjara, m.a. hjá Húsasmiðjunni og Agli Árnasyni í gegn um stefnanda, allt rafmagnsefni hafi verið keypt í gegn um föður stefndu og ýmis rafmtæki í eldhús og fl. hafi verið keypt í gegn um bróður stefndu, sem þá hafi unnið hjá ELKO. Stefnandi reki trésmiðju með umtalsverða byggingastarfsemi og því njóti félagið góðra afsláttarkjara sem eðlilegt hafi þótt að stefnda og sonur fyrirsvarsmanns stefnanda myndu njóta auk þess sem stefnandi hafi getað gjaldfært virðisaukaskattinn í bókhald sitt og stefnda og þáverandi eiginmaður hennar þá losnað undan að greiða hann. Hafi þessi háttur því verið hagur beggja aðila. Sýnishorn af pöntun í hurðir frá Húsasmiðjunni í fasteignina Y á dómskjali nr. 23 sýni að útselt myndu 7 stk. af 80 cm hurðum úr eik hafa kostað 131.558 krónur en með afslætti til stefnanda 93.099 krónur og hafi þá virðisaukaskattur verið innifalinn. Afslátturinn til stefnanda hafi þannig verið 30%. Fyrir stefndu hafi verðið því verið á endanum án virðisaukaskatts 74.779 krónur í stað 131.558 króna og hafi því verið nánast helmingsmunur á verðinu. Sé því ljóst að báðir málsaðila hafi haft hag af því að viðskiptin færu fram í gegn um stefnanda. Stefnda kveðst fullyrða að aðilar hafi haldið vel utan um allar úttektir stefndu og sonar fyrirsvarsmanns stefnanda, sem farið hafi í gegn um stefnanda og hafi úttektirnar ýmist verið greiddar jafnóðum um mánaðarmót eða færðar til skuldar og sú skuld færð á skattframtöl stefndu. Stefnandi sé stór byggingaverktaki og í bókhaldi stefnanda hafi verið haldið utan um úttektirnar jafnóðum og þær hafi átt sér stað og reikningar hafi borist. Ef úttektirnar hafi ekki verið greiddar strax hafi þær verið færðar stefndu og syni fyrirsvarsmanns stefnanda til skuldar og tilgreind á skattskýrslu ár hvert sú fjárhæð sem þau hafi skuldað stefnanda. Annar eigenda stefnanda B, sem sé 20% hluthafi, hafi bæði séð um að færa bókhald fyrir stefnanda og eins hafi hún séð um gerð skattskýrslu fyrir stefndu og þáverandi eiginmann hennar. Á skattframtali 2002 hafi skuld við stefnanda verið 10.800.000 krónur sem skýrist aðallega af því að á því tímamarki hafi fasteignin að Z ekki verið seld. Á skattframtali 2003, sé skuldin 1.500.000 krónur og hafi framkvæmdir á því ári verið í algjöru hámarki enda hafi stefnda og fyrrum eiginmaður hennar flutt inn í fasteignina nánast fullbúna í nóvember 2002. Á skattframtali 2004 sé skuldin 750.000 krónur og framkvæmdum þá nánast öllum lokið. Stefnda fullyrði að sú skuld hafi verið að fullu greidd við skilnað hennar og fyrrum eiginmanns hennar og hafi það verið niðurstaða skiptastjóra við úrlausn málsins að draga einungis frá skuld við Íbúðarlánasjóð en ekki við stefnanda, eins og sjáist á dómskjölum nr. 28 og 29. Hafi þeirri niðurstöðu ekki verið mótmælt af hálfu sonar fyrirsvarsmanns stefnanda. Stefnda hafi skilið við son fyrirsvarsmanns stefnanda í ágúst 2004 og hafi hún þá flutt út úr fasteign þeirra. Sonur fyrirsvarsmanns stefnanda hafi hvorki viljað gera samkomulag um fjárskipti milli þeirra eða semja um forsjá barns þeirra og hafi komið til kasta Héraðsdóms Reykjavíkur að skera úr ágreiningi um hvoru tveggja. Stefnda telji málshöfðun stefnanda nú augljósan tilbúning þegar ljóst sé orðið að stefnda hafi fengið meira út úr fjárskiptum við fyrrverandi eiginmann sinn en hann og stefnandi hafi getað sætt sig við. Krafan hafi fyrst komið fram eftir að skiptastjóri hafi lagt fram sáttatillögu sem falið hafi í sér verulega hærri greiðslu til stefndu en fyrirsvarsmaður stefnanda og sonur hans hafi verið ásáttir við. Um tilbúinn reikning á dómskjali nr. 3 sé því að ræða að mati stefndu og sé henni nauðsynlegt að taka til varna í málinu þar sem hún telji sig ekki skulda stefnanda neitt. II. Stefnandi kveðst byggja á því að hann hafi unnið verk í þágu stefndu og sambýlismanns og síðar eiginmanns hennar, sem stefnda beri óskipta ábyrgð á með þeim aðila gagnvart stefnanda. Stefnandi kjósi engu að síður einungist að krefja stefndu um helming þeirrar fjárhæðar þar sem M hafi gert samkomulag um uppgjör á sínum hluta skuldarinnar. Stefnandi byggi á því að þar sem við skipti á búi stefndu og M hafi helmingaskiptaregla verið lögð til grundvellar, að því er máli skipti gagnvart kröfu stefnanda þá beri stefndu að greiða stefnanda helming ógreidds kostnaðar stefnanda við að fullklára raðhús stefndu og þáverandi eiginmanns hennar. Stefnandi byggi á því að óumdeilt sé að verkið hafi verið unnið í þágu stefndu og M. Stefnandi byggi á því að öll skuldin vegna vinnu við íbúðina frá afhendingu sé ógreidd. Skuldin hafi stofnast á tveggja ára tímabili, frá 2002 til 2004 og hafi stefnda ítrekað kannast við að verkið hafi verið unnið í hennar þágu. Stefnandi byggi á því að stefnda hafi ekki sýnt fram á nein haldbær gögn um að greiðsla hafi verið innt af hendi af hennar hálfu. Stefnandi byggi á því að greiða hafi átt skuldina upp með peningum samkvæmt nánara samkomulagi, en á þessum tíma hafi eigendur stefnanda og stefnda verið tengd fjölskylduböndum. Skuldin hafi því átt að gjaldfalla í síðasta lagi við tilkynningu stefnanda þar að lútandi til skuldara. Stefnandi byggi á því að við skilnað stefndu og M og eftirfarandi fjárslit þá hafi forsendur brostið fyrir frekari lánveitingu til stefndu. Við hafi blasað að eign aðila kæmi til skipta og því eðlilegt að skuldauppgjör færi fram milli aðila. Stefnandi hafi þó ekki gefið út reikning á stefndu fyrr en þann 23. nóvember 2005 og miðist kröfugerð stefnanda við að skuldin hafi gjaldfallið þann dag. Stefnandi byggi aðalkröfu sína á því að stefnda hafi ekkki greitt helmings hlut sinn í umkröfðum kostnaði við að ljúka byggingu á fasteigninni við Y í Reykjavík í samræmi við framlagðan reikning og fylgiskjal á dómskjali nr. 3, svo sem henni hafi borið skylda til. Stefnda hafi óskað eftir þessari vinnu stefnanda og notið góðs af henni við fjárslit í tengslum við skilnað. Stefnandi byggi á því að stefnda beri sönnunarbyrði fyrir því að reikningur stefnanda sé ósanngjarn eða rangur að einhverju leyti. Stefnandi byggi einnig á því að stefnda beri sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi greitt einhvern hluta skuldarinnar. Stefnandi byggi einnig á því að stefnda beri sönnunarbyrði fyrir því að um gjöf hafi verið að ræða eða að til hafi staðið að hún hafi mátt greiða skuld sína með einhverjum öðrum hætti en með reiðufé. Stefnandi byggi á því að leggja beri til grundvallar að raunverulegt kaupverð hafi verið 17.800.000 krónur og að fjárhæð á formlegum samningi hafi einungis verið til málamynda. Stefnandi byggi á því að sú vinna sem faðir stefndu innti af hendi hafi verið greidd í formi afsláttar af kaupverði og hafi ekki átt að greiða sérstaklega fyrir eða koma til frádráttar kostnaði við að ljúka við húsið eftir afhendingu. Stefnandi byggi á því að þó stefnda hafi talið fram of lága skuld á skattframtali sínu þá breyti það engu um rétt stefnanda til að krefja stefndu um fulla greiðslu á skuld sinni. Stefnandi byggi á því að stefnda geti ekki varpað ábyrgð á framtalsgerð sinni til skatts yfir á þann aðila sem sinnt hafi framtalsgerð fyrir hana, heldur verði hún sjálf að bera ábyrgð á skattframtalinu. Stefnandi byggi varakröfu sína á því, verði ekki fallist á þá málsástæðu hans að umsamið kaupverð hafi í raun verið 17.800.000 krónur, að þá verði að reikna skuld stefndu með svofelldum hætti: Kaupverð samkvæmt kaupsamningi 15.800.000 krónur, að frádregnum greiðslum M og stefndu, alls að fjárhæð 17.464.522 krónur til stefnanda, geri greiðslu upp í kostnað við að ljúka framkvæmdum 1.664.522 krónur. Eftirstöðvar kostnaðar við að ljúka við byggingu hússins sé þá 6.431.367 krónur að frádregnum 1.664.522 krónum eða 4.766.845 krónur. Stefnda beri ábyrgð á greiðslu helmings þeirrar fjárhæðar eða 2.383.422 krónum enda hafi stefnda óskað eftir að stefnandi ynni þetta verk auk þess sem hún hafi notið góðs af því við fjárskipti vegna skilnaðar við M. Stefnandi byggi þrautavarakröfu sína á því, verði ekki fallist á varakröfu, að miða beri skuld stefndu við stefnanda við skuld þá er talin hafi verið fram á skattframtali M og stefndu í árslok 2002 eða 1.500.000 krónur. Stefnda skuldi þá 750.000 krónur af þeirri fjárhæð. Til viðbótar bætist helmings kostnaður við innréttingar 915.000 krónur (1.830.000÷2) samtals 1.665.000 krónur sem sé stefnufjárhæð í þrautavarakröfu. Stefnandi byggi á því að eldhúsinnrétting hafi verið unnin og afhent á árinu 2004 og því örugglega ekki innifalin í framtalinni skuld í árslok 2002. Stefnandi byggi á því að stefnda beri sönnunarbyrði fyrir því að greiddar hafi verið á árinu 2003 750.000 krónur til stefnanda, sem koma hafi átt til lækkunar á skuld stefndu og M við stefnanda. Stefnda beri einnig sönnunarbyrði fyrir því að greiða hafi mátt skuld þessa með öðrum hætti en með peningum og þá einnig að slíkar greiðslur hafi verið inntar af hendi. Stefnandi byggi á því að engu breyti þó á skattframtali ársins 2004 fyrir árið 2003 sé þessi skuld talin fram helmingi lægri eða 750.000 krónur. Stefnda þurfi engu að síður að sýna fram á að hún hafi innt greiðslu af hendi til stefnanda á árinu 2003 og það hafi hún ekki gert. Stefnandi byggi þrautaþrautavarakröfu sína á því, verði ekki fallist á þrautavarakröfu, að miða beri skuld stefndu við stefnanda við þá skuld sem talin sé fram á skattframtali ársins 2004 fyrir tekjuárið 2003, 750.000 krónur. Stefnda skuldi þá 375.000 krónur til viðbótar við helmingsskuld í innréttingum sem afhentar voru á árinu 2004 eða 915.000 krónur. Samtals sé skuld stefndu við stefnanda samkvæmt þessu 1.290.000 krónur. Stefnda og M hafi slitið samvistum fljótlega eftir afhendingu innréttingarinnar á árinu 2004. Stefnandi byggi á því að stefndu beri að greiða þá skuld sem hún sannanlega viðurkenni á framtali sínu að skulda í árslok 2003. Þá byggi stefnandi á því að henni beri að greiða fyrir innréttingar þær sem stefnandi hafi smíðað og sett upp í hús hennar og sem hún hafi nú hirt arð af í tengslum við fjárslit við fyrrum eiginmann sinn. Innréttingarnar hafi verið smíðaðar að beiðni stefndu og þáverandi eiginmanns hennar eftir að stefnda hafi viðurkennt afdráttarlaust að skulda stefnanda 750.000 krónur í árslok 2003 og sé því um hreina viðbót að ræða. Um lagarök kveðst stefnandi vísa til reglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga og skuldbindingargildi loforða. Stefnandi vísi og til reglna samningaréttar um forsendur og forsendubrest að því er gjaldfellingu skuldar stefndu varði. Þá kveðst stefnandi vísa til reglna einkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði og til ákvæða laga nr. 91/1991 að öðru leyti. Um dráttarvaxtakröfu vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. III. Stefnda kveðst í greinargerð sinni í fyrsta lagi krefjast sýknu vegna aðildarskorts þar sem stefnandi stefni henni eingöngu til greiðslu skuldarinnar en láti algerlega hjá líða að stefna fyrrverandi eiginmanni hennar, M. Hann og stefnda hafi byggt fasteignina að Y í sameiningu og hljóti því að bera óskipta sólidariska ábyrgð á öllum skuldum sem stofnað hafi verið til vegna húsbyggingarinnar og því beri stefnanda að stefna þeim báðum, telji hann að um skuld sé að ræða. Stefnandi viðurkenni í 2. mgr. á bls. 4 í stefnu að aðilar beri óskipta ábyrgð á skuldum vegna fasteignarinnar að Y en þrátt fyrir það sé syni fyrirsvarsmanns stefnanda ekki stefnt, en hann hafi átt fasteignina í óskiptri sameign með stefndu. Stefndu sé því ekki réttilega stefnt, aðild málsins sé því ekki rétt og beri af þeim sökum að sýkna stefndu af kröfum stefnanda vegna aðildarskorts. Stefnda krefjist sýknu með vísan til þess að engin skuld sé til staðar hjá henni gagnvart stefnanda og mótmæli stefnda öllum fullyrðingum um að stefnandi hafi lánað stefndu fé umfram það sem fram hafi komið á skattframtölum á árunum 2002 til 2004. Byggi stefnda á því að allar slíkar fullyrðingar stefnanda verði að telja með öllu ósannaðar, enda séu skattskýrslur opinber skjöl sem miða beri við. Stefnda bendi á þá staðreynd, sem viðurkennd sé m.a. á dómskjali nr. 26, að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi sjálfur annast gerð skattskýrslu fyrir stefndu og hafi það því verið stefnandi sjálfur sem talið hafi skuld við stefndu og son fyrirsvarsmanns stefnanda í árslok 2003 vera 750.000 krónur. Stefnda bendi á að skattskýrsla eigi að vera samtímaheimild um skuld hverju sinni og sé öllum málatilbúnaði stefnanda um annað harðlega mótmælt. Það sé óumdeilt að framkvæmdum við byggingu hússins hafi lokið nánast að öllu leyti í árslok 2002 og eftir það tímamark hafi aðeins verið eftir smávægilegur frágangur sem stefnda og sonur fyrirsvarsmanns stefnanda hafi annast nánast að öllu leyti sjálf. Nánast öll vinna við innréttingar í húsinu hafi því verið kláruð á árinu 2002, m.a. öll uppsetning á skápum, eldhús- og baðinnréttingu, borðplötum, hillum og þess háttar. Allt hafi verið komið upp. Því sé harðlega mótmælt af stefndu að skuld við stefnanda á skattskýrslu stefndu vegna þeirra framkvæmda sem hafi verið unnar á þeim tíma hafi ekki verið talin fram á sínum tíma. Staðreyndirnar blasi við á skattskýrslum sem fyrir liggi í málinu. Stefnda byggi á því að þar sem framkvæmdum hafi nánast að öllu leyti verið lokið á árinu 2002 og að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi sjálfur fært til skuldar á skattframtali stefndu til og með árinu 2004, þá hafi sú skuld innifalið öll þau atriði sem stefnandi krefjist greiðslu á með reikningi á dómskjali nr. 3, sbr. og fylgiskjali. Stefnandi sé því að krefja stefndu um skuld sem að öllu leyti sé greidd, að því leyti sem sú skuld hafi verið til staðar. Stefnda mótmæli sundurliðunarblaði á dómskjali nr. 3, sem röngu og allt of háu miðað við það sem raunin hafi verið, þar sem raunveruleg skuld hafi verið í samræmi við tilgreinda skuld á skattframtölum. Stefnda byggi á því að viðurkennt hafi verið í niðurstöðu opinberra skipta milli stefndu og sonar fyrirsvarsmanns stefnanda að skuld við stefnanda af fjárhæð 750.000 krónur hafi verið greidd að fullu í byrjun árs 2004. Lögmaður stefndu hafi ritað syni fyrirsvarsmanns stefnanda bréf þann 4. nóvember 2004 þar sem strax hafi verið látið í ljós að stefnda vissi ekki betur en að 750.000 króna skuld við stefnanda hafi verið að fullu greidd sumarið 2004. Á skiptafundum vegna búskipta stefndu og sonar fyrirsvarsmanns stefnanda hafi því aldrei nokkurn tíma verið haldið fram af hálfu lögmanns sonar fyrirsvarsmanns stefnanda að skuldin við stefnanda væri hærri en sem næmi 750.000 krónum. Á fyrsta skiptafundi þann 3. mars 2005 hafi skiptastjóri bókað eftir lögmönnum stefndu og fyrrverandi eiginmanns hennar um eignir og skuldir búsins og þar sé skuld við stefnanda bókuð sem 750.000 krónur, en sögð umdeild, þar sem stefnda hafi haldið því fram frá upphafi að skuldin væri þegar greidd. Hefði skuldin verið önnur og hærri eins og haldið sé fram í máli þessu af hálfu stefnanda, „hefði verið hægur vandi fyrir stefnanda að koma þeim upplýsingum að í skiptamálinu en það gerði stefnandi ekki.“ Niðurstaða tölulegs uppgjörs skiptastjóra sem fyrir liggi í málinu staðfesti að ekki hafi verið talið vera um skuld að ræða og sé því í raun búið að taka efnislega ákvörðun fyrir dómi um að skuldin sé ekki fyrir hendi. Fullyrðingum stefnanda um að skuldin sem tilgreind sé á skattframtölum 2002 til 2004 hafi verið vegna kaupverðs fasteignarinnar að Y sé harðlega mótmælt sem röngum. Stefnda og þáverandi eiginmaður hennar hafi greitt kaupverð fasteignarinnar að fullu strax og hafi fengið afsal fyrir fasteigninni 16. ágúst 2002. Fyrir liggi í gögnum málsins að skuld á skattskýrslu hafi ekki verið vegna kaupverðs fasteignarinnar, þ.e. 15.800.000 krónur, enda hafi kaupverðið verið greitt með fasteignaverðbréfum 9.000.000 krónur og hluta af útborgun úr fasteign að Z sem numið hafi 7.687.722 krónum. Reiðufé málsaðila auk íbúðalánasjóðsláns hafi því gert mun meira en að hrökkva fyrir greiðslu kaupverðsins og sé fullyrðingum stefnanda um annað harðlega mótmælt sem ósönnuðu gegn skýrum upplýsingum um kaupverð sem liggi fyrir á dómskjali nr. 14 og kaupsamningi á dómskjali nr. 17. Stefnda og fyrrum eiginmaður hennar hafi því átt tæpar 1.000.000 króna af söluverði Z upp í frekari framkvæmdir við að fullklára húsið að Y. Inneignin hafi myndast sökum þess að annars hefði verið um að ræða rafmagnsvinnu sem stefnandi hefði átt að vera búinn að inna af hendi þegar húsið var afhent tilbúið til innréttinga. Stefnda og sonur fyrirsvarsmanns stefnanda hafi því átt nægt fé til að fullklára eignina, sbr. yfirlit um fjármögnun kaupa sem fyrir liggi á dómskjali nr. 27. B, annar eigenda stefnanda og sú sem séð hafi um bókhald félagsins hafi komið til skýrslugjafar í Hérðsdómi Reykjavíkur 20.mars 2006 vegna fjárskipta stefndu og fyrrum eiginmanns hennar. Þar hafi hún staðfest að hún sæi um bókhald stefnanda og utanumhald um alla pappíra í fyrirtækinu. Allar úttektir og efniskaup færu í gegn um hennar hendur enda sé stefnandi háður lögum um bókhald og reikningsskil og verði að færa bókhaldið jafnóðum en ekki þegar honum henti. Áminnt um sannsögli hafi B staðfest að hún hafi séð um skattframtöl fyrir stefndu og son sinn og fært þau eftir bestu vitund. Hún hafi því haft algera yfirsýn yfir fjármál stefndu og skuld við stefnanda. Staðreyndin sé einmitt sú að árlega hafi verið tilgreindar skuldir stefndu og fyrrum eiginmanns hennar við stefnanda á byggingartíma hússins og hafi sú skuld lækkað ár frá ári og hafi verið komin í 750.000 krónur í árslok 2003 þegar nánast öllum framkvæmdum hafi verið lokið. Það sé ekki fyrr en í nóvember 2005, þ.e. rúmum þremur árum eftir að stefnda hafi flutt inn í fasteignina að Y, sem útbúinn hafi verið málamyndareikningur á dómskjali nr. 3 og þá hafi ágreiningur vegna fjárskipta stefndu og fyrrum eiginmanns hennar verið í fullum gangi og fram hafi verið komin sáttatillaga skiptastjóra sem hafi vikið verulega frá kröfum sonar fyrirsvarsmanns stefnanda í málinu. Telji stefnda ótvírætt að reikningurinn hafi verið útbúinn til að reyna að hafa áhrif á niðurstöðu fjárskiptanna, syni fyrirsvarsmanns stefnanda í hag. Stefnda byggi á því að reikningurinn á dómskjali nr. 3 sé í engu samræmi við raunveruleikann og tilbúningur frá rótum. Bendi stefnda sérstaklega á þá staðreynd að stefnandi hafi ekki getað lagt fram neinar úttektir vegna efniskaupa eða þeirrar vinnu sem fylgiskjal með reikningi á dómskjali nr. 3 sundurliði. Telji stefnda óumdeilt að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir þeirri fjárhæð sem reikningurinn grundvallist á. Engin gögn séu lögð til grundvallar þeim fjárhæðum sem tilgreindar séu á því fylgiskjali en skjalið leggi grunninn að fjárhæð reikningsins. Stefnda bendi á að þetta fylgiskjal hafi stefnandi búið til sjálfur rúmum tveimur árum eftir að stefnda og fyrrverandi eiginmaður hennar fluttu inn í fasteignina og hafi allri vinnu við byggingu hússins þá nánast verið lokið og að fullu verið greitt fyrir hana. Á fylgiskjali með reikningnum séu í ýmsum tilvikum tilgreindar magntölur og verð sem enganveginn fái staðist raunveruleikann. T.d. komi fram að loftið séu 96 einingar á 9.700 krónur, en stefnda leggi fram reikning á dómskjali nr. 27 sem sýni að um 75 m² var að ræða og einingaverð hafi verið 2.840 krónur, þegar ekki hafi verið tekið tillit 30% afsláttarkjara sem stefnandi njóti hjá Agli Árnasyni hf. auk þess sem stefnandi hafi nýtt virðisaukaskattinn sem innskatt hjá sér og hafi hann því verið dreginn af áður en stefnda hafi greitt reikninginn. Mismunurinn á þessum lið í fylgiskjali stefnanda með dómskjali nr. 3 og reikningnum án tillits til afsláttar, séu rúmar 700.000 krónur. Reikninginn vegna þiljanna hafi stefnda greitt að fullu eins og aðra reikninga vegna byggingaframkvæmdanna. Taki stefnda þetta dæmi af handahófi til að sýna fram á hversu víðs fjarri öllum raunveruleika krafa stefnanda sé. Hið sama eigi við um parket á dómskjali nr. 28 sem sé án virðisaukaskatts og án afsláttar til stefnanda 393.568 krónur, en á fylgiskjali með dómskjali nr. 3 sé stefnda krafin um 612.000 krónur. Stefnda byggi á því að gera verði ríkar kröfur til stórfyrirtækja eins og stefnanda um að halda vel utan um bókhald og geta lagt fram öll fylgiskjöl með reikningum og sönnunarbyrðin um tilvist skuldarinnar hvíli því alfarið á stefnanda. Stefnda mótmæli sérstaklega dómskjali nr. 6 sem sé alls ekki vegna fasteignarinnar að Y, heldur vegna Kirkjustéttar, eins og fram komi á báðum reikningunum. Þannig sé stefnandi að draga inn í málið reikninga úr bókhaldi vegna allt annarra framkvæmda en stefnda sé aðili að. Stefnda hafi aldrei nokkurn tíma átt hlut í Kirkjustétt og verði því að vísa framangreindum reikningi frá og sé honum mótmælt sérstaklega af hálfu stefndu. Stefnda mótmæli einnig reikningum á dómskjali nr. 5 þar sem aðeins á tveimur þeirra sé tilgreint að þeir séu vegna Y, þ.e. reikningur á bls. 1 að fjárhæð 25.029 krónur og á bls. 3 að fjárhæð 14.692 krónur með virðisaukaskatti. Stefnda mótmæli þeim tveimur reikningum sérstaklega og segist aldrei hafa óskað eftir kaupum á því efni sem tilgreint sé á reikningunum, enda hafi alvarlegir brestir verið komnir í hjónaband stefndu á þessum tíma, þ.e. í júlí 2004 og skilnaður yfirvofandi. Hafi eitthvað efni verið keypt þá hafi það verið í algerri óþökk stefndu og beri hún ekki ábyrgð á greiðslu þeirra. Stefnda byggi á því að framlögð gögn af handahófi um efniskaup á dómskjölum nr. 24 til 28 staðfesti að fjárhæðirnar á fylgiskjali með dómskjali nr. 3 séu í engu samræmi við raunveruleikann og hafi stefnda jafnóðum greitt fyrir öll efniskaup. Nánast öllum framkvæmdum hafi verið lokið á árinu 2002 eins og framangreind fylgiskjöl um efniskaup staðfesti. Stefnda mótmæli því harðlega að stefnandi hafi kostað lóðarfrágang, innréttingar, frágang lofta, innkaup og lagningu gólfefna, tækjakaup og fleira, sem vísvitandi röngu. Fjölskylda eigenda stefnanda hafi ekkert séð um að aðstoða við framkvæmdir í fasteigninni, þvert á móti hafi það verið stefnda og sonur fyrirsvarsmanns stefnanda sem gert hafi langmest sjálf, auk föður stefndu og manna á hans vegum, bróður stefndu og sameiginlegra vina sem lagt hafi mikið á sig við vinnu við framkvæmdir á fasteigninni. Öll fjölskylda eigenda stefnanda hafi verið að byggja hús í sömu raðhúsalengju á sama tíma og því hafi enginn þar haft tíma til að hjálpa stefndu og fyrrum eiginmanni hennar. Allir hafi haft nóg með sig. Eina skjalið sem stefnandi hafi lagt fram sé dómskjal nr. 4 og mótmæli stefnda því sem röngu og algerum tilbúningi. Skjalið sé unnið af stefnanda sjálfum í nóvember 2004, þegar málaferli vegna skilnaðar stefndu og sonar fyrirsvarsmanns stefnanda hafi verið hafin. Dómskjal nr. 4 eigi að vera fyrir 374 tíma í dagvinnu og 21,5 klst. í eftirvinnu við eldhús og aðra ótilgreinda vinnu sumarið 2004. Stefnda hafi sjálf búið í húsinu á þessum tíma og fullyrði að engin vinna hafi verið innt af hendi í líkingu við það sem greini á framangreindu dómskjali. Uppsetningu á eldhúsinnréttingu hafi lokið á árinu 2002, ekki á árinu 2004 eins og fram komi á nefndu dómskjali. Stefnda hafi búið í fasteigninni allt frá hausti 2002 og hafi allar grindur og hillur fyrir eldhúsinnréttingu þá verið komnar, aðeins hafi átt eftir að setja hurðir framan á grindina eins og fjöldi vitna muni geta borið um. Reikningur á dómskjali nr. 4 fyrir vinnu í maí til júlí 2004 upp á um 400 klukkustundir við trésmíðavinnu í húsinu sé því algerlega út í loftið af hálfu stefnanda og sé vinnuskýrslum harðlega mótmælt. Skýrslurnar séu unnar af stefnanda en dagbækur þeirra starfsmanna sem eigi að hafa innt hina ætluðu vinnu af hendi séu ekki látnar fylgja með. Þá bendi stefnda á að sá aðili sem eigi að hafa unnið flesta tímana, sé tengdasonur fyrirsvarsmanns stefnanda, A, sem starfi hjá honum og búi í sömu raðhúsalengju og hann. Sá aðili geti því engan veginn skoðast sem hlutlaus aðili. Þá bendi stefnda á að ef um 400 klst. trésmíðavinna hefði átt að vera eftir í húsinu sumarið 2004, hefði húsið nánast verið óíbúðarhæft fram að þeim tíma. Stefnda bendi á að nánast öllum framkvæmdum í húsinu að Y hafi verið að fullu lokið á árinu 2002 og sé dómskjal nr. 4 því að mati stefndu tilbúningur einn. Stefnda byggi á því að gera verði þá kröfu til stefnanda, sem stórs aðila á sviði byggingaframkvæmda, að hann sanni með skýrum hætti þá vinnu og þau efniskaup sem reikningur á dómskjali nr. 3 sé sagður grundvallast á. Stefnandi hafi einungis lagt fram fylgiskjal með dómskjali nr. 3 sem sé skjal útbúið í excel af hálfu stefnanda án nokkurra fylgiskjala á bakvið, sem stefnda hafi sýnt fram á með framlögðum gögnum að sé engan veginn rétt. Stefnda bendi á að stefnandi hafi ekki lagt fram neina reikninga úr bókhaldi sínu fyrir þeim liðum sem hann tilgreini á framangreindu skjali og verði skjalið því að teljast ósannað. Hafi verið um eiginlega skuld að baki reikningnum á dómskjali nr. 3 að ræða, hefði átt að vera hægur vandi fyrir stefnanda að tína fram þá reikninga og vinnuliði, en það hafi hann ekki gert, hvorki í málinu vegna fjárskipta stefndu og sonar fyrirsvarsmanns stefnanda, né nú. Þá bendi stefnda á að einu skjölin sem stefnandi hafi nú lagt fram á dómskjali nr. 4, séu skjöl útbúin af honum sjálfum, eftirá og sé þeim algerlega mótmælt enda segi stefnda að þau séu ekki í neinu samræmi við raunveruleikann. Stefnda bendi á að hún hafi flutt af fasteigninni Y og fyrrum eiginmaður hennar hafi strax skipt um skrár að henni og hafi stefnda ekki getað komist í heimilisbókhaldið til að sækja skjöl um þá reikninga sem greiddir hafi verið af henni og fyrrum eiginmanni hennar. Stefnda byggi á því að hún og fyrrum eiginmaður hennar hafi greitt jafnóðum fyrir úttektir á nafni stefnanda og bendi því til stuðnings meðal annars á dómskjal nr. 29, sem sé yfirlit af sparireikningi á nafni stefndu sem staðfesti að þann 21. júní 2006 hafi stefnda millifært 1.107.000 krónur inn á reikning stefnanda vegna þeirra úttekta sem þá hafi verið komnar. Stefnandi viðurkenni móttöku á þessari fjárhæð á bls. 4 á dómskjali nr. 26 í framburði fyrir dómi. Þá byggi stefnda á því, verði ekki fallist á framangreint að ef um skuld hefði verið að ræða þá hefði hún og fyrrverandi eiginmaður hennar átt að skipta henni í samræmi við eignarhlut í fasteigninni, fyrrum eiginmaður hennar hafi verið þinglesinn eigandi 75% eignarinnar en hún 25%. Telja verði eðlilegt að réttindi og skyldur haldist í hendur og því hefði stefnda aldrei átt að greiða nema 25% hafi skuld verið til staðar, sem stefnda mótmæli algerlega. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að M hafi innt af hendi greiðslu skv. samskonar reikningi og á dómskjali nr. 3. Stefnda telji málatilbúnað stefnanda staðfesta að reikningur á dómskjali nr. 3 sé tilbúningur einn og syni fyrirsvarsmanns stefnanda sé ekki stefnt þar sem ekki sé nein skuld til staðar, en reikningurinn innheimtur af fullri hörku eftir að fjárskiptum sonar fyrirsvarsmanns stefnanda og stefndu hafi lokið með þeim hætti sem fyrirsvarsmaður stefnanda sé mjög ósáttur við. Telji stefnda augljóst að reikningnum sé ætlað að ná fram leiðréttingu á þeim skiptum eftirá. Stefnda mótmæli sérstaklega vara-, þrautavara- og þrautaþrautavarakröfum stefnanda sem röngum og sýni þær glögglega að mati stefndu að með kröfugerð sinni sé stefnandi að leika sér að tölum. Málatilbúnaður stefnanda virðist þannig ýmist byggjast á því að telja stefnufjárhæðina grundvallast á lánveitingum fyrir unna vinnu, sbr. reikning á dómskjali nr. 3, eða eftirstöðvar á greiðslu kaupverðs eða við skuld á skattskýrslu í árslok 2002 eða miðað við skuld á skattskýrslu í árslok 2003. Stefnda telji þessar kröfur sýna best á hversu veikum grunni málatilbúnaður stefnanda byggi enda haldi stefnda því staðfastlega fram að umkrafin skuld sé tilbúningur einn. Byggi stefnda sérstaklega á þeirri staðreynd að annar fyrirsvarsmanna stefnanda hafi sjálfur séð um gerð skattskýrslu fyrir stefndu, sbr. framburð fyrirsvarsmannsins á dómskjali nr. 26, og sé því komin fram viðurkenning í verki á því að stefnda hafi greitt niður skuldirnar ár frá ári. Skattframtalið staðfesti einnig að stefnandi hafi ekki talið vera um aðrar skuldir stefndu að ræða á þeim tíma er skattframtalið hafi verið gert. Þá sýni afstaða skiptastjóra sem og afstaða sonar fyrirsvarsmanns stefnanda fyrir skiptastjóra að stefnda og fyrrverandi eiginmaður hennar hafi verið sammála um að skuldin sem tilgreind hafi verið í skattframtali í árslok 2003 hafi verið að fullu greidd fyrir skilnað aðila í ágúst 2004. Að öðrum kosti hefði sú skuld verið tekin með í fjárskiptin, sem ekki hafi verið raunin. Stefnda kveðst varðandi lagarök til stuðnings kröfum sínum vísa til almennra reglna kröfuréttar um efndir og tilvist fjárskuldbindinga, lög um bókhald o.fl. Þá kveðst stefnda vísa til reglna samningaréttar og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum að því er varði sönnun og sönnunarfærslu og ákvæði um málskostnað. Stefnda krefjist virðisaukaskatts á málflutningsþóknun þar sem hún sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. IV. Í máli þessu krefur stefnandi stefndu um greiðslu reiknings sem hann byggir á að nemi helmingi þess endurgjalds sem stefnanda beri vegna þess efnis og þeirrar vinnu sem hann hafi látið stefndu og fyrrverandi eiginmanni hennar í té vegna byggingar hússins að Y í Reykjavík frá tilbúnu til innréttinga að fullbúnu. Að sögn fyrirsvarsmanns stefnanda hafi fyrrum eiginmaður stefndu viðurkennt greiðsluskyldu sína á hinum helmingi kröfunnar og hafi náðst samkomulag við hann um greiðslu hennar. Fyrrum eiginmaður stefndu, vitnið M, staðfesti þetta í skýrslu sinni fyrir dómi. Í málinu byggir stefnandi á því að stefnda og fyrrum eiginmaður hennar beri gagnvart stefnanda solidariska ábyrgð á greiðslu kröfu hans, en á hendur stefndu sé einungis gerð krafa um greiðslu helmings skuldarinnar og sé það í samræmi við niðurstöðu opinberra skipta sem farið hafi fram í millum hennar og fyrrum eiginmanns hennar. Stefnda hefur í málatilbúnaði sínum einkum byggt á því að umrædd skuld sé ekki til staðar og í raun tilbúningur einn í tilefni af niðurstöðu opinberra skipta hennar og sonar fyrirsvarsmanna stefnanda, en upplýst er í málinu að foreldrar fyrrum eiginmanns stefndu eru ein eigendur stefnanda. Hefur stefnda skorað á stefnanda að leggja fram frekari gögn til stuðnings reikningskröfu sinni, en við því hefur stefnandi ekki orðið. Styður stefnda sýknukröfu sína meðal annars við það að stefnda hafi ekki tekist sönnun þess að skuld sé til staðar. Í fylgiskjali með reikningi þeim sem stefnandi krefur stefndu um greiðslu á eru talin upp í 16 liðum þau verk sem stefnandi telur sig hafa unnið við framangreinda húseign ásamt einingarverðum og samtölu, samtals að fjárhæð 6.431.367 krónur, en sem fyrr segir telur stefnandi að stefnda skuldi honum helming þeirrar fjárhæðar. Um 15 af þessum liðum liggja ekki fyrir önnur gögn, en framangreind sundurliðun. Fram kom í aðilaskýrslum fyrirsvarsmanna stefnanda og vitnisins C, sem kvaðst hafa verið verkstjóri stefnanda við vinnu við Y, að sundurliðun þessi byggðist á undirgögnum sem til væru í bókhaldi stefnanda. Staðfesti síðastnefnt vitni að það teldi að umrædd sundurliðun væri í samræmi við það efni sem stefnandi hafi lagt til byggingarinnar og þá vinnu sem starfsmenn stefnanda hafi lagt af mörkum. Fyrir dóminn kom af hálfu stefnanda vitnið D, og staðfesti að hann hefði, sem verkstjóri hjá undirverktaka stefnanda, unnið við að klæða loft í húsinu. Kvað vitnið stefnanda hafa greitt fyrir þá vinnu. Varðandi þann lið sundurliðunarinnar sem sagður er vegna smíði á innréttingum er lagt fram fylgiskjal sem sundurliðar vinnu tveggja manna á verkstæði stefnanda í samtals 377 klukkustundir við smíði á innréttingum. Einnig kemur þar fram að vinna við uppsetningu sé 61 og hálf klukkustund. Þá eru lagðir fram nokkrir reikningar fyrir efniskostnaði samtals að fjárhæð 194.321 króna. Vinnuliður samkvæmt framansögðu er sagður 1.847.431 króna, eða samtals með efni 2.041.752 krónur. Engar upplýsingar liggja fyrir um stærð innréttingarinnar eða nánari skýringar á því hvers vegna leggja þurfti svo gríðarlega vinnu að mörkum við smíði hennar, utan að fyrirsvarsmaður stefnanda og vitnið C, kváðu hafa verið um að ræða sérsmíði. Á framangreindu sundurliðunarblaði er heildarkrafa vegna nefndra innréttinga sögð 1.830.000 krónur og stefnda er krafin um greiðslu helmings þeirrar fjárhæðar. Stefnandi er fyrirtæki í byggingariðnaði og verður að gera kröfu til slíkra fyrirtækja um að þau haldi utan um verkbókhald sitt með þeim hætti að þau geti sýnt fram á hvenær tiltekin verk hafi verið unnin, hverjir hafi unnið þau, hvaða efni hafi verið notað og í hvaða magni. Fram kemur í stefnu að það endurgjald sem krafist er greiðslu á í málinu sé vegna efnis og vinnu frá árinu 2002 til ársins 2004, en reikningur sá sem um er deilt í málinu var gefinn út 23. nóvember 2005. Er frá því greint í stefnu að ástæða þess að ekki hafi verið krafið um greiðslu á þessum verkum fyrr hafi verið að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi viljað aðstoða son sinn og tengdadóttur við húsbygginguna, en greiða hafi átt fyrir þetta síðar þegar betur stæði á. Verður að telja í ljósi þessa að rík ástæða hafi verið fyrir stefnanda að halda sérstaklega vel utan um þessa skuld í bókhaldi sínu og halda til haga vinnuskýrslum og fylgigögnum. Þykja þau gögn sem stefnandi hefur lagt fram í málinu ekki fullnægjandi til að renna stoðum undir kröfu hans og sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi verður að teljast hverfandi þegar litið er til tengsla þeirra vitna, sem skýrslu gáfu, við stefnanda. Stefnandi krefst í málinu greiðslu á skuld samkvæmt reikningi án þess að leggja fram undirgögn honum til stuðnings, þrátt fyrir áskoranir þar um. Skortir því á að hann leggi fullnægjandi grundvöll að kröfu sinni og var ekki nægilega úr þessu bætt við skýrslugjöf við aðalmeðferð málsins. Stefnda hefur bent á þennan annmarka á málatilbúnaði stefnanda, en talið hann eiga að leiða til sýknu. Stefnandi hefur á hinn bóginn haldið staðfastlega við það í málatilbúnaði sínum að grundvöllur kröfunnar sé skýr og að það hvíli á stefndu að kalla eftir mati dómkvaddra matsmanna telji hún reikningsgerð stefnanda óréttmæta. Á síðastnefnda röksemd stefnanda er ekki hægt að fallast. Af áðurnefndu sundurliðunarblaði er ekki unnt að gera sér grein fyrir því hvenær viðkomandi verk hafi verið unnin, hvert umfang þeirra hafi nákvæmlega verið og hvernig verkin skiptist í vinnu og efnisþátt svo eitthvað sé nefnt. Fer því fjarri að unnt sé að átta sig á þessum grundvallaratriðum af lestri þeirra sönnunargagna sem stefnandi hefur lagt fram. Sýnt þykir af framburði stefndu sjálfar fyrir dómi að menn á vegum stefnanda hafi komið að byggingu hússins þó ekki hafi hún viðurkennt það berum orðum. Verður framburður hennar um að fyrrum eiginmaður hennar hafi átt að vinna í þágu stefnanda, án sérstakrar launagreiðslu, á móti vinnu starfsmanna stefnanda við húsið ekki skilinn öðruvísi en að í honum felist viðurkenning á því að starfsmenn stefnanda hafi lagt að mörkum einhverja vinnu við húsið. Þá kom berlega fram hjá stefndu að hún kannaðist við að menn á vegum stefnanda hafi unnið að uppsetningu eldhúsinnréttingar. Hefur stefndu því ekki tekist að sýna fram á að reikningsgerð stefnanda sé tilhæfulaus með öllu og eru því engin efni til að taka til greina sýknukröfu hennar á þeim grundvelli. Að framangreindu virtu er það mat dómsins, einkum þegar litið er til tengsla aðila og þess hve langur tími leið frá því verk var unnið og þar til reikningur var gefinn út, að stefnanda hafi ekki tekist að rísa undir kröfum laga um meðferð einkamála um glöggan og skýran málatilbúnað. Er málið því ekki dómtækt í þeim búningi sem það liggur fyrir og verður ekki séð að úr þessum annmörkum verði bætt með endurupptöku þess. Er af framangreindum ástæðum óhjákvæmilegt annað en vísa máli þessu frá dómi af sjálfsdáðum. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur og er virðisaukaskattur meðtalinn í þeirri fjárhæð. Úrskurðurinn er kveðinn upp af Halldóri Björnssyni, settum héraðsdómara. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, X ehf., greiði stefndu, K, 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 261/2010
Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Kærumál
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sætagæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 23. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. apríl 2010, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. apríl2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurður verðurhann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 377/2014
Opinberir starfsmenn Uppsögn Stjórnsýsla
H var sagt upp starfi sínu sem kennari hjá I eftir að fjárframlög til skólans voru lækkuð. Í kjölfarið höfðaði hann mál til heimtu bóta vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar. Talið var að í settum lögum væri ekki að finna reglur um hvað skyldi ráða vali forstöðumanns á starfsmanni sem segja skyldi upp í hagræðingarskyni við slíkar aðstæður. Ákvörðun þar að lútandi yrði þó að vera í samræmi við lög og byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Fyrir lægi að H væri með háskólapróf í félagsfræði, en einungis væri kenndur einn áfangi í því fagi við skólann. Þá gætu aðrir kennarar bóknámsdeildar skólans kennt þá grein sem H hefði háskólapróf í samhliða því að kenna önnur fög og sinna öðrum störfum í þágu skólans. Að þessu virtu hefði því mati skólameistarans, að þekking og starfsreynsla annarra kennara nýttist betur í starfsemi skólans, ekki verið hnekkt. Var Í því sýknað af kröfum H.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 20. febrúar sl., er höfðað með stefnu 28. maí 2013 af Hjalta Þórissyni, Laugateigi 37, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu, Arnarhvoli við Lindargötu, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 9.876.242 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags, auk málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu auk málskostnaðar en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. I. Stefnandi var fastráðinn kennari við Iðnskólann í Hafnarfirði frá og með 1. ágúst 2005. Skólameistari Iðnskólans í Hafnarfirði boðaði stefnanda á sinn fund 27. desember 2011. Var stefnanda á þeim fundi sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara miðað við 1. janúar 2012 um leið og honum var afhent uppsagnarbréf því til staðfestingar. Var ástæða uppsagnar sögð vera hagræðing í rekstri skólans vegna verulegs niðurskurðar fjárheimilda. Leitaði stefnandi til stéttarfélags síns í kjölfarið. Með bréfi 3. janúar 2012 fór Kennarasamband Íslands fram á frekari rökstuðning af hálfu skólameistara fyrir uppsögninni og óskaði eftir að tilgreindum spurningum yrði svarað. Í bréfi félagsins kom fram að áður en gripið yrði til uppsagna í sparnaðarskyni væri gerð krafa um að settu marki í rekstri yrði ekki náð með öðru og vægara móti. Þá væri gerð krafa um vandaða stjórnsýsluhætti og að fyrir lægju gögn eða upplýsingar á skráðu formi um undirbúning og einstaka ákvarðanir. Með bréfi 20. janúar 2012 rökstuddi skólameistari uppsögnina frekar. Var þar ítrekað að ástæður uppsagnar væru rekstrarlegar forsendur, fyrst og fremst vegna skertra fjárheimilda og verulegrar fækkunar ársnemenda. Afleiðingar væru verulegur og viðvarandi hallarekstur og væri það skylda hvers forstöðumanns að fara hvergi fram úr fjárheimildum. Þá kom fram að fækkun nemenda hefði verið viðvarandi frá árinu 2009. Hefði það leitt til uppsagna. Stefnandi væri með leyfisbréf og BA gráðu í félagsfræði en hefði kennt aðrar bóklegar greinar þar sem einungis væri kenndur einn félagsfræðilegur áfangi við skólann. Allir kennarar sem kenndu viðlíka námsgreinar við skólann væru með leyfisbréf til kennslu á framhaldsskólastigi. Með bréfi 1. febrúar 2012 fór Kennarasambandið fram á frekari rökstuðning fyrir uppsögninni. Var tekið fram að ekki væri nægjanlegt að fá einungis útlistun á rekstrarforsendum þar sem ástæða væri til að ætla að rekstrarrök væru ekki þau raunverulegu sem hafi ráðið þeirri ákvörðun að segja stefnanda upp störfum. Mikilvægt væri að fá upplýsingar við öllum þeim spurningum sem félagið beindi til skólameistara til að hægt væri að meta stöðu stefnanda. Ósvarað væri útlistun á þeim leiðum sem skólinn hefði notað áður en ákvörðun hafi verið tekin um uppsögn. Þá væri ósvarað útlistun á því af hverju ákveðið hafi verið að setja stefnanda upp störfum. Þá var óskað eftir yfirliti yfir kennara í tilgreindum greinum á vorönn 2011, haustönn 2011 og vorönn 2012. Svaraði skólameistari þessu bréfi með ítarlegri rökstuðningi 14. febrúar 2012. Í bréfi skólameistara kemur fram að skólameistari hafi í fyrra bréfi rakið ítarlega þróun í fjármálum skólans sem og fækkun kennslustunda. Þar hafi komið fram meginsjónarmið sem höfð hafi verið að leiðarljósi og verulega þýðingu hafi haft við ákvörðun um að segja stefnanda upp störfum. Er því næst getið um kennara og kennslumagn þeirra á vorönn 2012 og þess getið að yfirvinna sé á nokkrum kennurum en aðallega sé um að ræða kennslu í sérhæfðum greinum eins og dönsku og ensku. Stefnandi hefur höfðað mál þetta til heimtu skaðabóta vegna ólögmætrar uppsagnar úr starfi. Kveður stefnandi uppsögnina hafa átt lengri aðdraganda en þann að rekstrarerfiðleikar hafi leitt til þess að stefnanda var sagt upp starfi í lok árs 2011. Skólameistari, sem komið hafi til starfa um áramótin 2010 til 2011, hafi kallað stefnanda á sinn fund í febrúar 2011 vegna kvörtunar frá nemendum. Framkoma skólastjóra hafi einkennst af yfirlæti. Á vorönn 2011 hafi stefnandi leitað til skólameistara vegna þriggja einstaklinga úr nemendahópi sem stefnandi hafi haft sérstakar áhyggjur af. Í viðtali við skólameistara af þessu tilefni hafi skólameistari látið að því liggja að stefnandi ætti verr með að ná til nemenda en aðrir kennarar. Á haustönn 2011 hafi stefnandi verið sviptur allri kennslu, að undanskildum tveim áföngum. Stefnandi hafi gert alvarlegar athugasemd við það og óskað eftir fundi með skólameistara og trúnaðarmanni. Á fundi þeirra þriggja hafi skólameistari brugðist skætingslega við athugasemdum um að stefnandi væri ekki sáttur við stundatöflu sína. Í kjölfar þessa hafi skólameistari búið til heimanámsáfanga í stundatöflu stefnanda. Ákvörðun um að svipta stefnanda kennslu hafi ekkert haft með fjármál skólans að gera, heldur persónulega skoðun skólameistara á stefnanda og ásetning til að niðurlægja. Augljóst samhengi hafi síðan verið milli þess að taka kennslu af stefnanda og uppsagnarinnar nokkrum mánuðum síðar. Stefndi hefur mótmælt framangreindum málatilbúnaði stefnanda og telur hann ekki eiga við rök að styðjast. II. Dómkröfur stefnanda byggja á því að hann sé ríkisstarfsmaður og að um uppsögn hans gildi ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttar, sbr. stjórnsýslulög nr. 37/1993. Sé íslenska ríkinu stefnt vegna Iðnskólans í Hafnarfirði. Stefnandi telji að Iðnskólanum í Hafnarfirði hafi ekki verið heimilt að segja stefnanda upp störfum án málefnalegra ástæðna, auk þess sem stefndi hafi verið bundinn af meðalhófsreglu við ákvörðunina. Stefnandi geri ekki ágreining um að endurskipulagning á rekstri og sparnaðarþörf kunni að teljast vera málefnaleg ástæða fyrir fækkun að öðrum skilyrðum uppfylltum, en telji að svo hafi þó ekki verið raunin í þessu tilviki. Stefnandi telji að endurskipulagning eða sparnaðarþörf, sem skólameistari hafi tiltekið sem uppsagnarástæðu, hafi verið tylliástæða en ekki hin raunverulega ástæða uppsagnar. Skólameistari hafi áður en til uppsagnar kom, svipt stefnanda mest allri kennslu sem hann hafi haft með höndum, án málefnalegra skýringa, og þannig lagt fæð á hann. Hafi sú ákvörðun ekkert með fjármál skólans að gera, heldur hafi skólameistari ákveðið að losa sig við stefnanda. Stefnandi telji að líta beri til þess að hann hafi verið í hópi kennara við Iðnskólann í Hafnarfirði og að hann hafi einn kennara verið tekinn út úr þeim hópi og sagt upp. Hafi stefnda borið að rökstyðja og færa fram málefnalegar ástæður fyrir því að stefnandi hafi verið valinn úr hópnum og sagt upp. Hafi Iðnskólinn í Hafnarfirði ekki fært fram neinar málefnalegar ástæður fyrir valinu á stefnanda og ekkert hæfnismat verið gert. Þá hafi stefnanda ekki verið veitt undanfarandi formleg áminning, sem áskilið sé vegna uppsagnar er varði stefnanda sjálfan. Stefnandi telji að skólameistari Iðnskólans í Hafnarfirði hafi ekki gætt lögmætra sjónarmiða við undirbúning og ákvörðun um uppsögn stefnanda. Sé hér því um brot á réttmætisreglu auk meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar að ræða. Sé krafa stefnanda um skaðabætur reist á almennu skaðabótareglunni innan og utan samninga. Telji stefnandi að honum beri að fá tjón sitt bætt og vísi stefnandi til dómvenju um ólögmæta starfsuppsagna. Stefnandi krefjist skaðabóta vegna fjártjóns og miska. Samsvari fjárhæð kröfunnar launum sem stefnandi hefði haft í starfi hjá Iðnskólanum í Hafnarfirði á 24 mánaða tímabili að meðtöldu 11,5% mótframlagi vinnuveitanda í ríkissjóð (kr. 381.642 x 24 x 1,115%). Hafi stefnandi frá síðastliðnum áramótum verið atvinnulaus. Sé fjárhæð kröfunnar að álitum og miðist ekki við að stefnandi fái tiltekið tekjutjón á tilteknu tímabili bætt, heldur heildartekjutjón af uppsögninni til lengri framtíðar, að teknu tilliti til allra aðstæðna. Við mat á fjártjóni beri að líta til aldurs stefnanda, kyns, menntunar, starfsreynslu og aðstæðna að öðru leyti. Atvinnuhorfur séu ekki góðar og hafi stefnandi verið atvinnulaus frá lok marsmánaðar 2012. Stefnandi telji að við ákvörðun bóta beri að líta til þess að stefnandi hafi notið sérstakra réttinda sem ríkisstarfsmaður og sem sjóðfélagi í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Krafa stefnanda um miskabætur sé gerð með stoð í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnanda var sagt upp fyrirvaralaust á grundvelli uppsagnarástæðu, sem ekki standist skoðun, og hafi öll framganga skólameistara gagnvart stefnanda verið niðurlægjandi. Sé byggt á því að framganga skólameistara hafi falið í sér einelti, eins og það sé skilgreint í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og í reglugerð nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað. Stefnandi telji að þessi atriði hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn honum og valdið miklum miska. Fjárhæð skaðabótakröfu sé sett fram að álitum, 1.000.000 krónur. Dráttarvaxtakrafa sé gerð með stoð í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa sé gerð með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndi byggir kröfu um sýknu á því að uppsögn á ráðningarsamningi hafi verið lögmæt og í samræmi við ákvæði laga nr. 70/1996. Hafi uppsögnin byggt á réttmætum forsendum svo sem fram kom í uppsagnarbréfi. Forsendur uppsagnarinnar hafi verið þær sem greindi í uppsagnarbréfi skólameistara þess efnis að gerð hafi verið krafa um aukna hagræðingu í rekstri skólans, sem meðal annars hafi birst í verulegum niðurskurði fjárheimilda. Hafi það leitt til hallareksturs skólans. Á sama tíma hafi ársnemendum skólans farið fækkandi, sem aftur hafi leitt til færri kennslustunda við skólann. Hafi því þurft að segja stefnanda upp störfum. Hafi skólinn átt í talsverðum rekstrarörðugleikum árin fyrir uppsögn stefnanda og hann verið rekinn með halla frá árinu 2008. Hafi ástæða uppsagnar verið tilgreind í rökstuðningi uppsagnarbréfs. Hafi verið um að ræða skertar fjárheimildir til skólans í fjárlögum og svo veruleg fækkun ársnemenda. Afleiðingar hafi verið viðvarandi hallarekstur. Hafi meginmarkmið uppsagnar stefnanda ásamt öðrum aðgerðum verið að draga úr rekstrarkostnaði skólans og ná tökum á þeim rekstrarvanda sem myndast hafi frá árinu 2008, sbr. yfirliti yfir framgang hagræðingar við skólann árið 2011. Stefndi hafni málsástæðum stefnanda um að uppsögnin hafi verið ólögmæt og að ástæða uppsagnar um sparnaðarþörf hafi verið tylliástæða en ekki hin raunverulega ástæða uppsagnar. Sé ekki verið að brjóta gegn grundvallarreglum laga nr. 37/1993 og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins. Hafi starfslok stefnanda stafað af því að leggja hafi þurfti niður starf vegna samdráttar og hagræðingar. Hafi starfslok hans ekki komið til af ávirðingum eða framgöngu stefnanda í starfi. Ekki hafi verið tilefni til að ávirða hann, hvað þá beita áminningu í skilningi 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi mótmæli því að skólameistari hafi haft horn í síðu stefnanda. Stefndi telji að ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi byggst á málefnalegum rökum og lögmætum ástæðum. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, hafi skólameistara verið heimilt og rétt að segja starfsmanni upp störfum samkvæmt 44. gr. laganna vegna samdráttar við þær aðstæður sem skapast höfðu í rekstri skólans. Ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 44. gr. laganna mæli auk þess sérstaklega fyrir um það að ekki sé skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún taki gildi ef hún stafar af ástæðum á borð við þær að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar. Sé hér um sérákvæði er að ræða sem víki frá almennum kröfum laga nr. 37/1993, sbr. 13. og 14. gr. þeirra. Þá sé á því byggt að heimildir forstöðumanna til að segja upp ráðningu, vegna skipulagsbreytinga og hagræðingar, séu að mati stefnda rúmar og undir mati forstöðumanns komið, sbr. ákvæði laga nr. 70/1996, einkum IV. kafla og 2. mgr. 38. gr. Sé það mat forstöðumanns hvort og hvenær sé rétt að fækka starfsmönnum eða leggja niður störf til að markmiðum hagræðingar verði náð. Af ársreikningum skólans frá 2008 megi ráða að fjárhagur hans hafi farið hríðversnandi hin síðari ár og verið nauðsynlegt að grípa til sparnaðaraðgerða. Sú lagaskylda hafi hvílt á skólameistara að grípa til nauðsynlegra aðgerða til að koma rekstri skólans í rétt horf, sbr. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996 og erindisbréf fyrir skólameistara frá 25. janúar 2011. Fari útgjöld fram úr fjárlagaheimildum, verkefnum stofnunar sé ekki sinnt sem skyldi eða þjónusta hennar teljist óviðunandi, geti það varðað forstöðumann viðurlögum. Þá beri að líta til 49. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins. Skólameistara hafi verið skylt að hagræða í rekstri skólans og hafi uppsögn á þeim grundvelli verið byggð á lögmætum sjónarmiðum. Í lok árs 2011 hafi legið fyrir að eigið fé skólans var neikvætt og fyrirsjáanleg lækkun fjárheimilda til skólans vegna verulegrar fækkunar ársnemendafjölda á vorönn 2012. Þegar skólameistari hafi komist að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt væri að beita uppsögn til að ná fram sparnaði eða hagræðingu í rekstri skólans hafi hann þurft að taka ákvörðun um það hverjum átti að segja upp störfum. Sú ákvörðun skólameistara hafi verið undir mati hans komin enda engar tilteknar leiðbeiningar um það að finna um það í lögum nr. 70/1996. Stefndi telji að það mat hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum er hafi tekið mið af þeim markmiðum sem skólanum séu sett að lögum. Stefndi telji að við val á leiðum til að ná þeim markmiðum hafi verið málefnalegt að byggja á atriðum er hafi varðað hæfni starfsmanns og áherslum í starfsemi skólans. Þannig geti þættir á borð við starfsreynslu og þekkingu á viðkomandi sviði haft þýðingu við valið. Þá geti afköst og árangur í starfi skipt máli auk þess sem heimilt sé að byggja valið á forgangsröðun einstakra starfsmanna, fjárhagslegri stöðu verkefna og faglegum ávinningi þannig að verkefnum þess starfsmanns sem komi verst út við slíkan samanburð sé hætt og honum sagt upp. Ástæður þess að stefnandi hafi orðið fyrir valinu hafi verið nokkrar. Stefndi leggi áherslu á að gera verði greinarmun á því hvenær óhjákvæmilegt sé að grípa til uppsagna og á hinn bóginn mats um það hvaða starfsmanni skuli við þær aðstæður sagt upp. Stjórnendur skólans hafi farið yfir gögn og upplýsingar er snertu kennslu og þjónustu við nemendur. Skólameistari hafi byggt niðurstöðu sína á kenndum áföngum, niðurstöðum kennslukannana, umkvartana nemenda og samanburð milli kennara sem til greina myndu koma varðandi uppsögn. Aðrir kennarar en stefnandi hafi komið betur út úr kennslu­könnunum. Kvartanir hafi síður borist vegna starfa annarra kennara. Skóla­meistari hafi metið það þannig að þegar velja hafi þurft á milli starfsmanna við svo erfiðar aðstæður sem þessar hlyti að vega þungt hvernig kennarar hefðu sinnt nemendum og þjónustað þá. Þá hafi engu skipt að einungis séu kenndar 6 kennslustundir á viku á önn í félagsfræði við skólann, en það sé það fag sem stefandi hafi háskólagráðu í. Val skólameistara hafi tekið mið af þörfum skólans í samræmi við markmið hans að lögum og hæfni og reynslu af stefnanda, en einnig kennslumagni. Stefndi mótmæli því að brotið hafi verið gegn grundvallarreglum laga nr. 37/1993 og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins. Stefndi byggi á því að málið hafi verið nægjanlega upplýst samkvæmt kröfum 10. gr. laga nr. 37/1993. Á árinu 2008 hafi rekstrarhalli skólans verið 22,9 milljónir króna, á árinu 2009, 87,1 milljónir króna, á árinu 2010, 33,1 milljónir króna og þegar ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi verið tekin í desember 2011 hafi hallinn á árinu 2011 verið áætlaður 25,0 milljónir króna. Hallarekstur hafi leitt til þess að eigið fé skólans hafi farið úr 98,6 milljónum króna jákvæðu eigin fé í árslok 2008 í 4,7 milljónir króna neikvætt fé í árslok 2009 og 37,8 milljónir króna neikvætt eigið fé í árslok 2010. Með bréfi mennta- og menningarmálaráðuneytisins í janúar 2011 hafi verið tilkynnt um lækkun fjárheimilda vegna fækkunar ársnemenda á árinu 2010. Hafi skerðingin á rekstrarframlagi til skólans numið 24,5 milljónum króna. Á árinu 2011 hafi fækkun ársnemenda haldið áfram og í lok árs 2011 verið orðið ljóst í hvað stefndi með ársnemendafjölda vorannar 2012 og um leið blasið við veruleg fækkun kennslustunda. Þetta hafi verið staðfest með bréfi mennta- og menningarmálaráðuneytisins í janúar 2012 þar sem fram hafi komið að framlög til skólans yrðu skert um 30,6 milljónir króna vegna verulegrar fækkunar ársnemenda frá því sem áætlað hafi verið fyrir árið 2011. Stefndi telji að samkvæmt 44. gr. laga nr. 70/1996 sé ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún taki gildi ef hún stafi af þeirri ástæðu að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar. Þó hafi stefnandi fengið tækifæri til að tjá sig er hann leitaði eftir fundi með skólameistara. Stefndi byggi á því að þótt talið yrði að málsmeðferðarreglna hafi ekki verið gætt verði stefnandi að sanna grundvöll bótakröfu sinnar. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að fremur hefði átt að segja upp öðrum starfsmönnum eða að val skólameistara hafi verið ómálefnalegt. Stefndi mótmæli því að meðalhófsregla 12. gr. laga nr. 37/1993 hafi verið brotin. Hafi það verið mat skólameistara að með uppsögn stefnanda væri sú ákvörðun tekin sem minnst raskaði starfsemi skólans, hefði ekki áhrif á gæði hans og tæki mið af þróun hans til lengri tíma litið. Hafi ákvörðun um sparnaðaraðgerðir og síðan ákvörðun um uppsögn stefnanda í framhaldi af því í árslok 2011 verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum þar sem settu markmiði um sparnað vegna lækkunar fjárheimilda og fækkunar ársnemenda yrði ekki náð með öðru og vægara móti. Stefndi mótmæli sérstaklaga bótakröfu stefnanda. Stefnandi miði við bætur sem samsvari þeim launum sem stefnandi hefði haft hjá skólanum á 24 mánaða tímabili að meðtöldu 11,5% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Komi til bótaskyldu mótmæli stefndi kröfu stefnanda sem allt of hárri og tímaviðmiðun of langri. Almennt mega starfsmenn ríkisins búast við því að breytingar geti orðið á starfsumhverfi þeirra og þar með á störfum þeirra og verkefnum. Starfsmaður, sem ráðinn sé ótímabundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti, geti ekki gengið út frá því að störf hans verði óbreytt alla starfsævina eða lengur en nemi uppsagnarfresti. Komi til bótaskyldu verði að lækka umkrafðar bætur verulega. Draga verði frá kröfunni atvinnuleysisbætur og ígildi réttar til slíkra bóta á viðkomandi tímabili. Þá beri að horfa til aldurs stefnanda, sem og þekkingar og menntunar, sbr. 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi byggi á því að líta verði til dómaframkvæmdar og til þess að stefndi ætti sér málsbætur, ef á bótaskyldu reyndi. Þá verði ekki séð að stefnandi hafi leitað eftir atvinnu annars staðar að marki enda engar starfsumsóknir lagðar fram. Hafi stefnandi ekki leitast við að takmarka ætlað tjón sitt. Stefndi mótmæli kröfu stefnanda um miskabætur og telji skilyrði 26. gr. laga nr. 50/1993 ekki uppfyllt. Engri ólögmætri meingerð sé til að dreifa í garð stefnanda. Stefndi hafi í engu sýnt fram á að í ákvörðunum stefnda hafi falist ólögmætar meingerðir gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda. Þá mótmæli stefndi því sem ósönnuðu að framganga skólameistara hafi falið í sér einelti, sbr. lög nr. 46/1980 og í reglugerð 1000/2004. Ekkert í háttsemi skólameistara megi rekja til þess að hann hafi lagt stefnanda í einelti. Hafi skólameistari vegna fækkun nemenda við skólann orðið að grípa til þess úrræðis að fækka kennslustundum hjá stefnanda á haustönn 2011 með því að fela honum kennslu í áföngum FRV 103 og ÖRF 101. Hafi stefnanda verið gert að kenna 14 kennslustundir á viku auk þess að sinna heimanámsáfanga sem hafi falist í því að aðstoða nemendur, sem þurftu á aðstoð að halda, við heimanám. Þessi ákvörðun skólameistara hafi verið tekin á grundvelli stjórnunarréttar hans. Sé því mótmælt sem ósönnuðu að framganga skólameistara vegna þessa hafi tengst persónu stefnanda. Hafi ástæður að baki uppsögn eingöngu verið af rekstrarlegum ástæðum, þ.e.a.s. vegna lækkunar fjárheimilda og verulegrar fækkunar ársnemenda við skólann. Til stuðnings varakröfu sé vísað til framangreindra mótmæla við bótakröfu. Þá sé miskabótakröfu mótmælt sem allt of hárri. Kröfum um vexti og dráttarvexti sé mótmælt, einkum upphafstíma þeirra. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV. Í máli þessu er til úrlausnar hvort löglega hafi verið staðið að þeirri ákvörðun skólameistara Iðnskólans í Hafnarfirði 27. desember 2011 að segja stefnanda upp störfum sem kennara við skólann. Stefnandi byggir á því að málsmeðferð skólameistara hafi verið í ósamræmi við reglur laga nr. 70/1996 og skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttar. Stjórnendur framhaldsskóla ráða sjálfir innri málefnum sinna skóla. Mat á því hverra skipulagsbreytinga er þörf til að koma til leiðar hagræðingu í rekstri er þannig í höndum yfirstjórnar skólans og sætir ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir sem gripið er til verða að vera í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar. Æðstu stjórnendur hafa ekki frjálsar hendur um hvernig að uppsögn úr starfi er staðið við þær aðstæður að verið er að hagræða og ber í þeim efnum að haga undirbúningi og framkvæmd í samræmi við ákvæði laga nr. 70/1996, laga nr. 37/1993 og meginreglur um vandaða stjórnsýsluhætti. Er ákvæðum laga nr. 37/1993 meðal annars ætlað að tryggja að ekki sé verið að dylja hinar raunverulegu ástæður að baki uppsögn úr starfi. Dómstólar hafa slegið föstu að þegar grípa þarf til aðgerða eins og uppsagna úr starfi verði forstöðumaður að afmarka þau störf sem slíkar aðgerðir geta beinst gegn og velja úr þá sem telja verður að stofnunin geti helst verið án. Slíku vali eru takmörk sett af réttmætisreglu stjórnsýsluréttar. Verður valið að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum er taka mið af þeim opinberu hagsmunum sem hin opinbera stofnun vinnur að. Verður að gera þá kröfu til forstöðumanna opinberra stofnana að þeir gæti almennra stjórnsýslureglna í samskiptum sínum við starfsmenn sína, sérstaklega þegar um er að ræða ákvarðanir sem þýðingu hafa að lögum og ætlað er að hafa íþyngjandi áhrif. Uppsögn úr starfi sem framhaldsskólakennari er stjórnvaldsákvörðun, sem er hluti af stjórnsýslu skóla. Við undirbúning og ákvörðun ber stjórnendum því að fara eftir reglum laga nr. 37/1993, sbr. 1. gr. laganna. Í máli því sem hér er til úrlausnar byggir stefnandi á því að skólameistara Iðnskólans í Hafnarfirði hafi ekki verið heimilt að segja stefnanda upp störfum án málefnilegra ástæðna, auk þess sem skólameistari hafi verið bundinn af meðalhófsreglu við ákvörðunina. Sú ástæða sem skólameistari hafi gefið upp hafi verið tylliástæða en ekki hin raunverulega ástæða uppsagnarinnar. Þá hafi stefnanda einum úr hópi kennara verið sagt upp. Ekki hafi verið rökstutt um málefnalegar ástæður þar að baki. Ekkert hæfnismat hafi verið framkvæmt á stefnanda. Af þessum ástæðum hafi ekki verið gætt lögmætra sjónarmiða við undirbúning og ákvörðun um uppsögn. Að því er aðdraganda að uppsögn varðar og samskipti stefnanda og skólameistara í því tilliti verður að líta til þess að skólameistari er æðsti stjórnandi Iðnskólans í Hafnarfirði. Ræður hann innri málefnum skólans og ber ábyrgð á því að starfsemi skólans sé jafnan í réttu horfi. Skólameistari, eða sá er hann felur vald til, ákveður hvaða kennslugreinar einstakir kennarar hafa með höndum. Verða kennarar að lúta ákvörðunarvaldi yfirstjórnar í þeim efnum. Fær af þessum ástæðum ekki staðist sú staðhæfing stefnanda að hann hafi á haustönn 2011 verið sviptur kennslu. Fyrir liggur að ársnemendum skólans hafði fækkað frá árinu 2009. Af því leiddi, eðli málsins samkvæmt, að fækka varð kennslustundum. Við mat á því hvernig haga bæri kennslu við slíkar aðstæður bar skólameistara fyrst og fremst að taka mið af þeim opinberu hagsmunum sem stofnun hans vann að. Yrði niðurstaðan sú að kennslugreinar, sem stefnandi hefði haft með höndum, yrðu færðar yfir á aðra kennara, bar stefnanda að lúta því. Þá varð hann, í ljósi stjórnunarréttar skólameistara, að sæta því að vera falið að hafa umsjón með heimanámi nemenda. Í ljósi mótmæla stefnda og með vísan til framangreinds eru með öllu ósannaðar þær staðhæfingar stefnanda að skólameistari hafi haft horn í síðu stefnanda og að framganga skólameistara hafi tengst persónu hans. Stefndi hefur leitt að því lýkur að fjárhagsstaða Iðnskólans í Hafnarfirði árin 2009 til 2011 hafi verið slík að stjórnendum skólans hafi bæði verið rétt og skylt að ráðast í endurskipulagningu á innri starfsemi skólans í ljósi mikils rekstrarhalla og fækkunar á ársnemendum við skólann. Samkvæmt 2. mgr. if. 44. gr. laga nr. 70/1996 er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi ef uppsögn stafar af ástæðum svo sem þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar. Með hliðsjón af þessu bar skólameistara ekki að gefa stefnanda kost á að tjá sig um ástæður uppsagnarinnar. Stendur þá eftir að leysa úr hvort málefnalegar ástæður hafi legið að baki þeirri ákvörðun að stefnanda var sagt upp störfum en ekki öðrum kennurum og hvort gætt hafi verið meðalhófs í því sambandi. Við aðalmeðferð málsins gáfu skólameistari, aðstoðarskólameistari og mannauðsstjóri skýrslu fyrir dóminum. Í vætti skólameistara kom fram að áður en að uppsögn kom og á árunum á undan hafi verið búið að leita allra leiða til að hagræða í rekstri skólans og ekki lengur undan því vikist að segja kennara upp störfum. Þá bar skólameistara, aðstoðarskólameistara og mannauðsstjóra saman um að innan æðstu stjórnar hafi verið lagt mat á hvaða starfsmanni skyldi sagt upp störfum í lok árs 2011, þegar fyrir lágu upplýsingar um fjölda nemenda á vorönn 2012. Hafi það mat byggst á yfirferð um hvaða kennara væri helst hægt að segja upp störfum út frá þeim fögum sem kennd væru og þeim kennurum sem myndu kenna á vorönninni. Sú vinna hafi leitt til þess að skólameistari hafi ákveðið að stefnanda skyldi sagt upp störfum. Með hliðsjón af vætti skólameistara, aðstoðarskólameistara og mannauðsstjóra er komin fram sönnun um að mat hafi verið lagt á nauðsyn þess að segja fastráðnum starfsmanni upp störfum og að mat hafi verið lagt á hvaða starfsmanni skyldi sagt upp. Þó svo ekki njóti við skriflegra gagna um þetta mat getur það eitt og sér ekki ráðið niðurstöðu um þetta atriði. Er jafnframt til þess að líta að í niðurlagi bréfs skólameistara 20. janúar 2012 til Kennarasambands Íslands er vísað til samanburðar á stefnanda og öðrum kennurum við skólann og verður að ætla að það sé gert á grundvelli þeirra málefnalegu sjónarmiða að mat hafi verið lagt á þörf fyrir stefnanda sem kennara við skólann samanborið við aðra fastráðna kennara. Með hliðsjón af framansögðu hefur stefnandi ekki leitt í ljós að undirbúningi og framkvæmd þeirrar ákvörðunar að segja stefnanda upp störfum hafi verið ábótavant. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Gísli Guðni Hall hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Einar K. Hallvarðsson hæstaréttarlögmaður. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Hjalta Þórissonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 371/2001
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsvist Frávísun frá héraðsdómi
Kröfu um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi var vísað frá héraðsdómi, þar sem X hafði þegar verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á því tímabili sem um ræddi og ekki yrði kveðinn upp annar slíkur úrskurður þótt lögreglustjóri teldi skilyrði hafa breyst frá uppkvaðningu fyrri úrskurðarins. Tekið var fram að ef lögreglustjóri teldi að grunur um aðild X að fleiri brotum gæfi tilefni til breytinga á fyrri ákvörðunum um fyrirkomulag gæsluvarðhaldsvistar hans færi um það samkvæmt ákvæðum 108. gr. laga nr. 19/1991 með síðari breytingum, en heimilt er gæsluvarðhaldsfanga að bera slíkar ákvarðanir undir dómara samkvæmt 75. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. september 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. október sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2001 var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. október nk. kl. 16. Var gæsluvarðhaldið reist á ákvæði c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Í forsendum þess úrskurðar sagði meðal annars að varnaraðili hafi viðurkennt fyrir dómi aðild sína að þremur innbrotum, fjársvikum og þjófnaði á tímabilinu 29. ágúst til 20. september 2001. Yrði, þegar litið væri til brotaferils varnaraðila, að telja líkur á að hann héldi áfram brotum færi hann frjáls ferða sinna. Varnaraðili kærði þennan úrskurð ekki til Hæstaréttar. Við uppkvaðningu úrskurðarins tilkynnti fulltrúi sóknaraðila varnaraðila að fyrirkomulag gæsluvarðhaldsvistarinnar yrði án takmarkana, eins og greinir í 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krafðist þess 28. september 2001 að varnaraðili yrði „vegna rannsóknarhagsmuna úrskurðaður til að sæta einnig gæsluvarðhaldi“ á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr laga nr. 19/1991 allt til föstudagsins 5. október 2001 kl. 16. Þá var þess krafist að varnaraðili sætti í gæsluvarðhaldinu „frelsisskerðingu samkvæmt b- c- og d-liðum 1. mgr 108. gr. sömu laga.“ Voru kröfur þessar reistar á því að eftir að fyrri gæsluvarðhaldsúrskurður var upp kveðinn hafi lögreglan fengið rökstuddan grun um að varnaraðili tengdist fleiri málum en þeim, sem lágu til grundvallar úrskurðinum. Væri rannsókn þeirra mála á frumstigi og þætti vegna rannsóknarhagsmuna nauðsynlegt að varnaraðili sætti einangrun meðan rannsókn stæði yfir. Féllst héraðsdómari með hinum kærða úrskurði á framangreinda kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald. Þegar sóknaraðili gerði 28. september 2001 kröfu um að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi allt til 5. október nk. hafði varnaraðila þegar verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á því tímabili með fyrri úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2001. Verður ekki kveðinn upp annar úrskurður um gæsluvarðhald yfir varnaraðila á þessu tímabili þótt sóknaraðili telji að skilyrði hafi breyst frá því að fyrri úrskurður var upp kveðinn. Telji sóknaraðili að grunur um aðild varnaraðila að fleiri brotum gefi tilefni til breytinga á fyrri ákvörðunum um fyrirkomulag gæsluvarðhaldsvistar hans fer um það samkvæmt ákvæðum 108. gr. laga nr. 19/1991 með síðari breytingum, en heimilt er gæsluvarðhaldsfanga að bera slíkar ákvarðanir undir dómara samkvæmt 75. gr. sömu laga. Samkvæmt framansögðu verður að vísa máli þessu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.
Mál nr. 440/2014
Ökutæki Vátryggingarsamningur Líkamstjón Stórkostlegt gáleysi Eigin sök Ábyrgðartrygging
A höfðaði mál á hendur B, T hf. og S hf. til viðurkenningar á bótaskyldu þeirra vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi í júlí 2008. Laut ágreiningur aðila að því hvort að A hefði umrætt sinn sýnt af sér stórfellt gáleysi sem leiða ætti til þess að hann skyldi bera tjón sitt sjálfur að öllu leyti eða hluta, en einkum var deilt um hraða bifreiðar hans. Í dómi héraðsdóms kom fram að ekki yrði byggt á niðurstöðum rannsóknar og útreikninga sérfræðinga um ökuhraða A, sem kvæðu á um að hann hefði verið á að minnsta kosti 67 km hraða á klukkustund. Þess í stað yrði að miða við framburð A í sakamáli gegn honum vegna umrætt umferðarslys, um afstöðu bifreiðar hans og B þegar óhappið varð, en sá framburður leiddi til þess að A hefði ekið ívið hraðar en B, sem sakfelldur hefði verið fyrir að aka á 86 km hraða á klukkustund. Hámarkshraði á þeim stað sem atvik gerðust væri 50 km á klukkustund. Yrði því að telja að meginorsök þess að A missti stjórn á bifreiðinni væri hraðaakstur hans sjálfs og aðgæsluleysi við aðstæður á vettvangi. Var A gert að bera tjón sitt sjálfur að öllu leyti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af atvikum málsins og skýrslur A og B fyrir dómi í sakamálunum tveimur yrði hvorki dregin sú eindregna ályktun að bifreiðirnar hefðu verið samsíða um nánar tilgreinda fjarlægð áður en slysið varð, né að þær hefðu verið á sama hraða við slysið. Væri því nægilega leitt í ljós að bifreið A hefði að minnsta kosti verið ekið á 67 km hraða á klukkustund er slysið varð. Þá yrði talið að aksturslag B hefði verið meginorsök þess að A missti stjórn á bifreiðinni og varð fyrir líkamstjóni. Á hinn bóginn yrði að líta til þess að bifreið A hefði ekki verið í notkunarhæfu ástandi, á of miklu hraða á fjölfarinni umferðargötu í þéttbýli, á blautum vegi um nótt og í rigningu og í námunda við gatnamót og gangbraut. Hefði hann því sýnt af sér stórfellt gáleysi við aksturinn. Að öllu framangreindu virtu var talið að B og T hf. væru bótaskyld að 2/3 hlutum vegna líkamstjóns A, en að hann skyldi bera sjálfur 1/3 hluta tjóns síns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júní 2014. Hann krefst viðurkenningar á bótaskyldu vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi 26. júlí 2008, aðallega gagnvart stefndu B og Tryggingamiðstöðinni hf. á grundvelli ábyrgðartryggingar ökutækisins M, til vara gagnvart öllum stefndu á grundvelli ábyrgðartryggingarinnar og ökumannstryggingar ökutækisins N, en að því frágengnu gagnvart stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. á grundvelli ökumannstryggingarinnar. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi, en til vara að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Ekki er ágreiningur með málsaðilum að um klukkan tvö aðfaranótt 26. júlí 2008 var áfrýjandi að aka bifreiðinni N á vinstri vegarhelmingi austur Hringbraut er hann stöðvaði á vinstri akrein við rautt umferðarljós á gatnamótum við Hofsvallagötu. Við hlið hans á ljósunum á hægri akrein vegarins hafði stefndi B stöðvað bifreiðina M. Þegar grænt ljós logaði á götuvitanum óku þeir báðir af stað, en við gatnamót Hringbrautar og Furumels, um 218 metrum austar, varð árekstur milli bifreiðarinnar M og leigubifreiðar sem ekið var inn á Hringbraut frá Furumel. Augnabliki fyrir áreksturinn sveigði bifreiðin M nokkuð inn á vinstri akreinina þar sem bifreiðinni N var ekið samsíða eða rétt fyrir framan fyrrgreindu bifreiðina. Í kjölfarið sveigði áfrýjandi bifreiðina til vinstri með þeim afleiðingum að hún kastaðist upp á rennustein við umferðareyju á ljósastaur sem brotnaði og snerist þá bifreiðin rangsælis og stöðvaðist loks við gangbrautarvita nokkrum metrum frá. Við áreksturinn kastaðist leigubifreiðin til um nokkra metra áfram til austurs, en bifreiðin M stöðvaðist tæplega 70 metrum austar eftir að hafa hafnað á steinsteyptum vegg við kjallaratröppur fjölbýlishúss við Hringbraut og brotið hann niður. Bæði áfrýjandi og stefndi B voru einir í bifreiðunum, en fimm farþegar voru í leigubifreiðinni. Áfrýjandi hlaut líkamstjón af völdum slyssins. Bifreiðin N var tryggð með húftryggingu og lögboðinni slysatryggingu ökumanns hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf., en bifreiðin M var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu og húftryggingu hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Með héraðsdómi 5. október 2010 var stefndi B sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreið sinni umrætt sinn ,,í hættulegu ástandi ... með að minnsta kosti 86 km hraða á klst., of hratt miðað við aðstæður og almenn hraðatakmörk, við gatnamót að gangbraut í þéttbýli ... þar sem hámarkshraði var 50 km“. Var honum gert að greiða 70.000 króna sekt í ríkissjóð jafnframt því sem hann var sviptur ökurétti í þrjá mánuði. Þá gekk héraðsdómur 17. desember 2012, sem staðfestur var í Hæstarétti 19. september 2013 í máli nr. 126/2013, þar sem stefndi B var talinn hafa fyrirgert rétti til greiðslu úr húftryggingu hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. vegna stórkostlegs gáleysis við aksturinn. Með héraðsdómi 21. september 2010 var áfrýjandi fundinn sekur um að hafa ekið með 67 kílómetra hraða á klukkustund umrætt sinn „of hratt miðað við aðstæður og almenn hraðatakmörk, við gatnamót að gangbraut í þéttbýli og þar sem hámarkshraði var 50 km“ en misst stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að umferðarmannvirki skemmdust og eyðilögðust. Var honum gert að greiða 50.000 króna sekt í ríkissjóð. II Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi deila málsaðilar um hvort áfrýjandi hafi umrætt sinn sýnt af sér stórfellt gáleysi sem leiða eigi til þess að hann skuli bera tjón sitt sjálfur að öllu leyti eða hluta, en ágreiningur þeirra lýtur einkum að hraða bifreiðarinnar N. Til stuðnings fullyrðingum sínum um ofsaakstur áfrýjanda vísa hin stefndu tryggingafélög til rannsóknar lögreglu og útreikninga sérfræðinga um ökuhraða með tilliti til ummerkja á vettvangi. Þá vísa þau til þess að bifreiðunum N og M hafi verið ekið samsíða austur Hringbraut alveg frá umferðarljósunum við Hofsvallagötu að gatnamótunum við Furumel, en óumdeilt sé að síðargreindu bifreiðinni hafi verið ekið á ofsahraða. Eftir að stefndi B hafði skilað greinargerð í málinu í héraði varð útivist af hans hálfu og sætti það hvað hann varðar meðferð samkvæmt 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hans hálfu var því haldið fram að bifreiðinni N hefði verið ekið óvarlega og á undan bifreið sinni alveg frá umferðarljósunum þar til áfrýjandi hafi að óþörfu ekið út af vegi við árekstursstað. III Ljósmyndir voru teknar af vettvangi sömu nótt og slysið varð, jafnframt því sem lögregla skráði frásagnir ökumanna bifreiðanna og farþega sem voru í leigubifreiðinni. Á hinn bóginn fór nánari rannsókn lögreglu á vettvangi ekki fram fyrr en 7. ágúst 2008, eða 13 dögum eftir slysið. Í skýrslu C rannsóknarlögreglumanns 19. mars 2009, sem var einn þeirra er kannaði vettvang síðargreint sinn, var komist að þeirri niðurstöðu að enginn vafi léki á að bifreiðunum N og M hafi verið ekið langt umfram löglegan hámarkshraða. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi fóru fram bíltæknirannsóknir á ástandi þessara tveggja ökutækja. Samkvæmt niðurstöðum þeirra var N fyrir slysið „ekki í notkunarhæfu ástandi vegna verulegs slits í stýrisenda vinstra megin að framan, vegna ástands hemlabúnaðar og vegna ástands hjólbarðans vinstra megin að aftan.“ Þá hafi M verið „í stórhættulegu ástandi vegna ásigkomulags hjólbarða, hemla, hjólabúnaðar og gírkassa.“ Var um þessa bifreið einnig tiltekið að þótt virkni kúplingar hafi verið eðlileg hafi fyrsti og annar gír í gírkassa verið óvirkir og því ekki annað unnt en að taka hana af stað í þriðja gír. Einnig var fenginn útreikningur Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands um ökuhraða bifreiðanna beggja. Var það niðurstaða D prófessors, sem gerði skýrslu 25. október 2008 um útreikning þennan, að líklegasti hraði bifreiðarinnar M hafi verið 99 kílómetrar á klukkustund, mögulegur lágmarkshraði 86, en hámarkshraði 113. Samkvæmt skýrslu prófessorsins 13. janúar 2009 taldi hann líklegasta hraða bifreiðarinnar N hafa verið 80 kílómetrar á klukkustund, mögulegan lágmarkshraða 67, en hámarkshraða 95. D kom fyrir héraðsdóm við aðalmeðferð málsins og skýrði niðurstöður sínar. Við meðferð málsins kom fram að í útreikningum hans væri ekki reiknað með hraðabreytingu vegna loftmótstöðu og því væri raunverulegur hraði meiri en útreiknaður hraði. Vettvangi er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir andmælti áfrýjandi því að tilgreint stakt skriðfar, sem fundist hafi við vettvangsrannsókn lögreglu 7. ágúst 2008 í rennusteini við Hringbraut, um 6,5 metrum norðan þverlínu yfir götuna frá Furumel, geti talist vera eftir N. Fái þau mótmæli hans stuðning í þeirri ályktun lögreglu að ekki væri unnt að slá því föstu að farið sé eftir bifreiðina. Þá sé þetta skriðfar vel fyrir aftan árekstursstað og samræmist í engu þeirri atburðarás sem átt hafi sér stað við slysið. Að gengnum dómi héraðsdóms var D beðinn um frekari útreikninga um ætlaðan hraða bifreiðarinnar að teknu tilliti til þeirrar forsendu að skriðfarið væri ekki af hennar völdum. Með sömu aðferð og miðað við allar fyrri forsendur utan þessarar einu var það niðurstaða prófessorsins í skýrslu 24. september 2014 að ætlaður hraði bifreiðarinnar hefði verið 67 kílómetrar á klukkustund, mögulegur lágmarkshraði 56, en hámarkshraði 73. IV Með hinum áfrýjaða dómi var talið að miða yrði við það atriði sem fram komi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 126/2013 að bifreiðunum N og M hafi verið ekið samhliða „frá gatnamótum Hofsvallagötu og Hringbrautar.“ Eins og áður greinir voru tveir fyrstu gírar bifreiðarinnar M ónýtir og þurfti hún því að taka af stað við umferðarljósin á gatnamótum Hringbrautar og Hofsvallagötu í þriðja gír. Samræmist það skýrslu stefnda B um að hann hafi þurft að taka rólega af stað á ljósunum þar sem bifreiðin hafi verið í þriðja gír. Ennfremur skýrslu áfrýjanda um að hann hafi tekið af stað á undan B á ljósunum, en síðar hafi bifreið hans náð sinni og verið við hana er árekstur varð. Af orðum dóms Hæstaréttar verður, með skírskotun til 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, hvorki sú eindregna ályktun dregin að bifreiðarnar hafi verið samsíða allt frá umferðarljósunum, né að þær hafi verið á sama hraða við slysið. Af því sem fram er komið í málinu og rakið hefur verið er nægilega í ljós leitt að bifreiðinni N hafi að minnsta kosti verið ekið á 67 km hraða miðað við klukkustund er slysið varð. Þá verður jafnframt talið að aksturslag bifreiðarinnar M, er kom á miklum hraða á eftir bifreiðinni N og sveigði til vinstri rétt í sömu mund og henni var ekið á leigubifreiðina, hafi verið meginorsök þess að áfrýjandi sveigði bifreiðina til vinstri. Við það missti hann stjórn á bifreiðinni og varð fyrir líkamstjóni. Þótt áfrýjandi hafi ekki verið skráður eigandi bifreiðarinnar N verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að hún hafi um langa hríð verið í umráðum hans. Þannig er ómótmælt að áfrýjandi höfðaði árið 2009 dómsmál þar sem hann byggði á því að hann væri eigandi bifreiðarinnar þótt hún hafi ekki verið skráð hans eign. Bar honum sem umráðamanni bifreiðarinnar að gæta að því að hún væri í lögmæltu ástandi, sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þá skal ökumaður bifreiðar sérstaklega gæta að því að stýrisbúnaður og hemlar séu í lögmæltu ástandi og virki örugglega, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Eins og áður segir var bifreiðin ekki í ökuhæfu ástandi og skorti verulega á að stýrisendar og hemlabúnaður sem og hjólbarði vinstra megin að aftan væru í lagi. Hámarkshraði á þeim stað sem atvik gerðust var 50 kílómetrar á klukkustund, sbr. 1. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laganna skal ökuhraði jafnan miðaður við aðstæður með sérstöku tilliti til öryggis annarra. Þá skal ökumaður miða hraðann við gerð og ástand vegar, ástand ökutækis og umferðaraðstæður að öðru leyti. Sérstök aðgæsluskylda hvílir á ökumanni að aka nægilega hægt miðað við aðstæður í þéttbýli, við vegamót og í beygjum, þegar útsýn er takmörkuð vegna birtu eða veðurs, áður en komið er að gangbraut og þegar vegur er blautur eða háll, sbr. a., b., c., d. og h. liði 2. mgr. sömu lagagreinar. Eins og áður greinir var aksturslag stefnda B meginorsök umferðarslyssins. Á hinn bóginn er einnig til þess að líta að áfrýjandi ók bifreið, sem var ekki í notkunarhæfu ástandi, á of miklum hraða á fjölfarinni umferðargötu í þéttbýli, á blautum vegi um nótt og í rigningu og í námunda við gatnamót og gangbraut. Sýndi hann þannig af sér stórfellt gáleysi við aksturinn. Að öllu framangreindu virtu verður fallist á aðalkröfu áfrýjanda þannig að stefndu Tryggingamiðstöðin hf. og B séu bótaskyld að 2/3 hlutum vegna tjóns er áfrýjandi varð fyrir í umræddu slysi, en hann beri sjálfur 1/3 hluta tjóns síns. Um málskostnað á báðum dómstigum og gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 25. febrúar 2014, var höfðað af A, […] með stefnu, birtri 20. febrúar 2013 á hendur B, […], birtri 21. febrúar s.á. á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík og birtri 25. febrúar s.á. á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til viðurkenningar á bótaskyldu. Dómkröfur stefnanda eru þær að aðallega er krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefndu, B og Tryggingamiðstöðvarinnar hf., úr ábyrgðartryggingu ökutækisins M […] hjá Tryggingamiðstöðinni hf. vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi þann 26. júlí 2008, þegar bifreið sú sem stefnandi ók, […] með fastanúmerið N, fór upp á rennustein við umferðareyju á Hringbraut á móts við Furumel í Reykjavík, snerist í hálfhring og stöðvaðist á gangbrautargötuvita skammt austan við gatnamót Hringbrautar og Furumels. Til vara er krafist viðurkenningar á bótaskyldu, skiptri á milli allra stefndu, úr ábyrgðartryggingu ökutækisins M […] hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og úr ökumannstryggingu N hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi þann 26. júlí 2008, þegar bifreið sú sem stefnandi ók, […] með fastanúmerið N, fór upp á rennustein við umferðareyju á Hringbraut á móts við Furumel í Reykjavík, snerist í hálfhring og stöðvaðist á gangbrautargötuvita skammt austan við gatnamót Hringbrautar og Furumels. Til þrautavara er krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., úr ökumannstryggingu N vegna líkamstjóns, sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi þann 26. júlí 2008, þegar bifreið sú sem stefnandi ók, […] með fastanúmerið N, fór upp á rennustein við umferðareyju á Hringbraut á móts við Furumel í Reykjavík, snerist í hálfhring og stöðvaðist á gangbrautargötuvita skammt austan við gatnamót Hringbrautar og Furumels. Stefnandi krefst málskostnaðar að mati réttarins, þ.m.t. kostnaðar stefnanda af 25,5% virðisaukaskatti, eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Verði gjafsókn veitt í málinu er þess krafist að dæmdur verði málskostnaður eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Gjafsóknarleyfi hefur ekki komið fram við meðferð málsins. Aðalkrafa stefnda, B, var sú upphaflega að máli þessu yrði vísað frá héraðsdómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins 5. júlí 2013. Upphafleg varakrafa, endanleg aðalkrafa stefnda B, er að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Gerð er krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati réttarins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti til 25,5% virðisaukaskatts á tildæmdan málskostnað. Dómkröfur stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., eru aðallega þær að kröfum stefnanda um viðurkenningu bótaskyldu úr lögboðinni ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar M verði hafnað, en til vara að bótarétturinn verði lækkaður, sbr. 2. og 3. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins, en í varakröfunni er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Dómkröfur stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. eru aðallega um sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að stefndi verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna meints líkamstjóns stefnanda og að málskostnaður verði þá felldur niður. Yfirlit málavaxta og ágreiningsefna Aðfaranótt 26. júlí 2008 barst lögreglu tilkynning um árekstur sem varð er bifreið stefnda B, M, sem var á hægri akrein á leið austur Hringbraut, var ekið utan í leigubifreiðina O, sem var ekið inn á Hringbraut frá Furumel. Bifreið stefnda B stöðvaðist um 70 metra frá þeim stað þar sem árekstur varð, eftir að hafa hafnað á steinsteyptum vegg við kjallaratröppur fjölbýlishúss við Hringbraut og brotið hann niður. Stefnandi, sem ekið hafði bifreiðinni N samhliða bifreiðinni M á vinstri akrein Hringbrautar frá gatnamótum Hofsvallagötu og Hringbrautar, sveigði bifreiðinni N til vinstri frá M þegar áreksturinn varð, þannig að hún kastaðist upp á rennustein við umferðareyju, á ljósastaur sem brotnaði og stöðvaðist loks á gangbrautargötuvita skammt þar frá. Stefnandi slasaðist í umferðaróhappinu og eru meiðslin samkvæmt læknisvottorði talin hafa valdið 12% læknisfræðilegri örorku eða miska. Í málinu er krafist viðurkenningar á bótaskyldu vegna líkamstjóns stefnanda, en bifreiðin N sem varð fyrir skemmdum er ekki skráð eign stefnanda. Í stefnu er atvikum þannig lýst að ökumaður bifreiðarinnar M hafi reynt á ofsahraða að komast á milli bifreiðanna N og O með þessum afleiðingum. Málsatvik þessi hafa verið rannsökuð af lögreglu og sérfræðingum og um þau hefur ítrekað verið fjallað fyrir dómi. Bifreiðin N sem stefnandi ók var tryggð lögboðinni slysatryggingu ökumanns hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf., auk húftryggingar. Bifreiðin M sem stefndi B ók var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf., auk húftryggingar hjá sama félagi. Stefnandi krafði tryggingafélagið Sjóvá-Almennar tryggingar hf. um greiðslu bóta úr húftryggingu bifreiðarinnar N, sem félagið hafnaði m.a. með þeim rökum að hann hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í aðdraganda óhappsins og þannig fyrirgert rétti sínum til bóta úr húftryggingunni. Stefnandi skaut málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem féllst á sjónarmið tryggingafélagsins í úrskurði 5. ágúst 2009 og hafnaði því að greiðsluskylda væri fyrir hendi. Ákæra var gefin út á hendur stefnanda 2. febrúar 2010 þar sem honum var gefið að sök að hafa ekið bifreiðinni N umrætt sinn ,,... með að minnsta kosti 67 km hraða á klst., of hratt miðað við aðstæður og almenn hraðatakmörk, við gatnamót að gangbraut í þéttbýli og þar sem hámarkshraði var 50 km...“. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2010 var stefnandi sakfelldur fyrir of hraðan akstur og fyrir að hafa sýnt af sér óvarkárni við aksturinn, en dóminum þótti sannað að hann hefði umrætt sinn ekið með fyrrgreindum hraða. Var honum gert að greiða 50.000 króna sekt í ríkissjóð að viðlagðri vararefsingu. Stefndi B var einnig ákærður 2. febrúar 2010 fyrir háttsemi sína í greint sinn og var hann sakfelldur í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. október 2010 fyrir of hraðan akstur og vanbúnað bifreiðarinnar, en dóminum þótti sannað að hann hefði í umrætt sinn ekið með 86 km hraða á klst. Honum var gert að greiða 70.000 króna sekt í ríkissjóð að viðlagðri vararefsingu og sæta sviptingu ökuréttar í þrjá mánuði. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. desember 2012, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 19. september 2013, var stefnda Tryggingamiðstöðin hf. sýknuð af kröfu stefnda B um bætur úr húftryggingu bifreiðarinnar M, þar sem því var slegið föstu að hann hefði ekið allt of hratt miðað við aðstæður og sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og með því fyrirgert rétti sínum til bóta úr húftryggingunni. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2013 var vísað frá dómi máli sem stefnandi hafði upphaflega höfðað á hendur sömu aðilum og hann stefnir í máli þessu. Var í málinu, eins og í máli þessu, byggt á skaðabótaábyrgð B á slysinu og bótaskyldu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. á grundvelli ábyrgðartryggingar M, en kröfur á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf. voru reistar á slysatryggingu ökumanns N hjá félaginu. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi féll stefnandi frá kröfum á hendur stefndu B og Tryggingamiðstöðinni hf., en málið var dómtekið á hendur Sjóvá-Almennum hf. Það varð niðurstaða dómsins að ekki yrði tekin afstaða til endanlegrar ábyrgðar stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. til greiðslu úr slysatryggingu ökumanns til stefnanda, án þess að áður lægi fyrir að hvaða marki bæta bæri tjón stefnanda af hálfu stefnda B og úr ábyrgðartryggingu ökutækisins M hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Var málinu vísað frá dómi þar sem ekki varð lagður dómur á bótaskyldu, svo og hugsanlega sakarskiptingu, án þess að B og Tryggingamiðstöðinni hf. væri stefnt til varnar. Að þeirri niðurstöðu fenginni höfðaði stefnandi mál þetta. Stefnandi kom fyrir dóm til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins, svo og vitnin D prófessor og E bíltæknimaður, og C lögreglumaður gaf skýrslu í síma. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggi á því að hann hafi orðið fyrir bótaskyldu tjóni þegar hann, sem ökumaður N, hafi misst stjórn á bifreiðinni á Hringbraut í Reykjavík á móts við Furumel með þeim afleiðingum að bifreiðin hafi farið upp á rennustein við umferðareyju, snúist og endað á gangbrautargötuvita nokkru austar. Stefnandi byggi aðallega á því að sökin á slysinu liggi hjá stefnda, ökumanni M, sem tryggður sé hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., sem beri bótaábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt ábyrgðartryggingu ökutækisins M, sbr. XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987. Ökumaður M hafi verið valdur að slysi stefnanda af stórkostlegu gáleysi með ofsaakstri þegar hann hafi reynt á ofsahraða að komast frá hægri á milli bifreiðanna N og O á Hringbraut við Furumel í Reykjavík. Stefnandi hafi ekki átt annars úrkosta en að sveigja til hliðar, til vinstri, til að koma í veg fyrir árekstur við M, með þeim afleiðingum að N hafi farið upp á rennustein á umferðareyju og stöðvast á gangbrautargötuvita skammt þar frá. Atburðarásin hafi verið óvænt og viðbrögð stefnanda verið ósjálfráð. Stefnandi hafi verið grunlaus um aksturslag ökumanns M þar til bifreiðinni hafi skyndilega verið sveigt í veg fyrir N augnabliki fyrir slysið, enda liggi fyrir að M hafi verið á mjög miklum hraða. Meginástæðu slyssins megi rekja til háttsemi stefnda, ökumanns M, en sú bifreið hafi verið ábyrgðartryggð hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., þegar slysið hafi orðið og hafi tryggingin verið í gildi. Stefnandi byggi á því til vara að líkamstjón hans skuli bætt úr ökumannstryggingu N hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., verði slysið ekki rakið til ofsaaksturs M. Slys stefnanda virðist hafa orðið án áreksturs við bifreiðina M og útilokað sé að árekstur hafi orðið við bifreiðina O. Stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., sé stefnt til viðurkenningar á bótaskyldu úr ökumannstryggingu N. Fyrir liggi að bifreiðin N hafi orðið fyrir tjóni í árekstrinum. Í lögregluskýrslu segi að mikið sjáanlegt tjón hafi orðið á N. Í þessu slysi hafi stefnandi hlotið líkamsáverka sem fyrst sé getið um í lögregluskýrslu. Í fyrirliggjandi læknisvottorði slysa- og bráðadeildar LSH 26.4.2011 segi m.a. að stefnandi hafi verið greindur með mar á brjóstkassa og mar á framhandlegg. Í læknisvottorði F heilsugæslulæknis 31.5.2011 segi m.a. að stefnandi hafi leitað þangað 16.3.2009 vegna verkja vinstra megin í baki og vinstri öxl og aftur síðar, 31.8.2009, vegna höfuðverkja, allt afleiðingar sem stefnandi reki til slyssins. Tjón stefnanda hafi ekki verið metið, en stefnandi byggi á því að rekja megi líkamstjón það sem hann nú búi við til umferðarslyssins. Stefnandi byggi á því að akstur hans þegar slysið hafi orðið hafi verið forsvaranlegur og hafi í engu ógnað umferðaröryggi. Stefnandi verði ekki gerður ábyrgur fyrir vítaverðum ofsaakstri ökumanns M og afleiðingum þess aksturs. Stefnandi telji að tvær aðskildar rannsóknir D, prófessors við verkfræðideild Háskóla Íslands, annars vegar frá október 2008 á ökuhraða M og hins vegar frá janúar 2009 á ökuhraða N, staðfesti að ökuferill bifreiðanna hafi verið ólíkur að öðru leyti en því að báðum bifreiðunum hafi verið ekið í sömu átt eftir Hringbraut á sama tíma, en þó aldrei samsíða. Bifreiðarnar hafi enga samleið átt og hafi þeim þar af leiðandi ekki verið ekið í kapp eða verið um spyrnuakstur að ræða. Rannsóknin staðfesti að ökuhraði N hafi verið mun minni en M og ekki hafi verið um neinn ofsaakstur að ræða hjá stefnanda. Rannsóknir D styðji ekki ályktun lögreglu um að hraði bifreiðarinnar N hafi verið meiri en hægt hafi verið að sýna fram á með bíltæknirannsókn og hraðaútreikningi og því mun meiri en ökumaður N hafi haldið fram við skýrslutöku, eða 60-65 km/klst. Bifreiðin N hafi stöðvast aðeins fáeinum metrum frá þeim stað þar sem áreksturinn hafi orðið. Rannsókn D á N staðfesti ekki að bifreiðinni N hafi verið ekið langt umfram löglegan hámarkshraða þegar slysið hafi orðið eins og lögreglan álykti. Þó svo að hraði stefnanda hafi verið eitthvað yfir löglegum hámarkshraða í umrætt skipti hafi ekki verið um ofsaakstur að ræða sem svipta eigi stefnanda bótarétti. Stefnandi andmæli því að það staka skriðfar sem fundist hafi við vettvangsrannsókn lögreglu 7. ágúst 2008 í rennusteini við Hringbraut, 6,5 metrum norðan við þverlínu yfir Hringbraut frá Furumel, geti talist vera eftir N. Fái þau mótmæli stefnanda stuðning í þeirri ályktun lögreglu að ekki sé hægt að slá því föstu að farið sé eftir N. Þá sé þetta ætlaða skriðfar vel fyrir aftan vettvang slyssins og samræmist í engu þeirri atburðarás sem átt hafi sér stað við slysið. Þá séu gerðar alvarlegar athugasemdir við að D prófessor skuli gefa sér það sem forsendu við útreikning á ökuhraða N að þetta tiltekna skriðfar sé eftir N, sérstaklega í ljósi þeirra efasemda sem fram hafi komið hjá lögreglu við vettvangsrannsókn. Sú ranga forsenda leiði til þess að útreiknaður ökuhraði N teljist vera mun meiri en allar aðrar aðstæður á vettvangi gefi til kynna. Þá hafi stefnandi verið í góðri trú um að ástand bifreiðarinnar N væri í góðu lagi, enda hafi farið fram athugasemdalaus skoðun á bifreiðinni tveimur dögum fyrr, eða 24. júlí 2008, auk þess sem hann hafi hvorki verið eigandi né umráðamaður bifreiðarinnar og því ekki mátt vita betur um meint slæmt ástand N. Ekkert bendi til þess að ætlað ástand N hafi valdið slysinu. Stefnandi byggi á því að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni sem rakið verði til slyssins. Fyrir liggi mat G bæklunarskurðlæknis á læknisfræðilegri örorku stefnanda af völdum slyssins. Þyki matið staðfesta líkamlegt tjón stefnanda og örorka hans hafi verið metin 12%. Þá þyki stefnandi hafa lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið með dómi hver beri ábyrgð á því tjóni sem hann búi við og á hverjum bótaskyldan vegna þess hvíli. Krafist sé viðurkenningardóms um bótaskyldu stefnda með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga 91/1991. Kröfur stefnanda séu reistar á umferðarlögum nr. 50/1987, einkum XIII. kafla. Sérstaklega sé vísað til 90. gr., sbr. 88. gr., 89. gr., og 92. gr. Einnig sé byggt á almennum ólögfestum reglum íslensks skaðabótaréttar. Stefnandi styðji kröfur um málskostnað við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á lögum nr. 50/1988, sbr. og reglugerð nr. 562/1989. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefnda B Af hálfu stefnda B sé þess krafist að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu en ekki verði bótakrafa stefnanda túlkuð svo að hún beinist að stefnda B persónulega heldur sé hún takmörkuð við samábyrgð stefnda TM og takmörkuð við ábyrðartryggingu M. Málatilbúnaður stefnanda sé á því reistur að stefndi B hafi ekið ofsalega í umrætt sinn og að hann hafi verið í kappakstri við stefnanda í máli þessu. Á því hafi verið byggt af hálfu stefnanda að stefndi B hafi ekið bifreið sinni utan í hans bifreið. Það sé rangt og ekki verði byggt á því í þessu máli. Verði þá að líta til þess með hvaða hætti rökstuðningi stefnanda sé háttað fyrir sakfellingu á stefnda B. Ekki verði árekstur með bifreiðum þessara aðila og framburður stefnanda sé afar ruglingslegur varðandi tildrög málsins. Hins vegar hafi H vitni lýst því glögglega hvernig aksturslagi hafi verið háttað. Hafi hann afdráttarlaust fullyrt fyrir dómi, að fráleitt sé að um einhvern kappakstur hafi verið að ræða á milli aðila. Þá sé upplýst í málinu að bifreið stefnda B hafi verið gölluð þannig að annað gangstig bifreiðarinnar hafi verið óvirkt. Hafi hann og stefndi B sjálfur borið, að stefnandi hafi sjálfur ekið bifreið sinni á vinstri akrein á undan bifreið stefnda, sem ekið var að hægri akrein. Stefndi B hafi upplýst að þegar hann hafi nálgast gatnamót Furumels hafi bifreiðinni O verið ekið inn á götuna. Það sé í samræmi við lýsingu stefnanda og stefnda B í málinu. Stefndi B lýsi því svo, að þegar bifreiðinni O hafi verið ekið í veg fyrir hann, hafi hann valið það úrræði að sveigja til vinstri til að reyna að koma í veg fyrir árekstur við bifreiðina. Hafi nægjanlegt rými verið fram hjá bifreið stefnanda til þess. Bifreiðin O hafi hins vegar verið komin það inn á akrein, að ógerlegt hafi verið að koma í veg fyrir árekstur og hafi afturhjól bifreiðanna krækst saman við það. Bifreið stefnda B, M, hafi borist áfram, hemla- og sambandslaus í stýri og hafi hún hvergi komið nærri bifreið stefnanda. Nauðsynlegt sé að líta til aksturslags stefnanda sjálfs. Hann hafi ekið á undan á meiri hraða eftir Hringbrautinni en stefndi. Engu að síður verði lögmanni stefnanda tíðrætt um ofsaakstur stefnda B, sem stefnandi beri enga ábyrgð á. Röksemdafærsla og uppbygging málsins sé með þeim hætti, að ekki verði lögð bótaskylda vegna tjóns stefnanda á B eða vátryggingafélag bifreiðar hans Tryggingamiðstöðina hf. Það sé grundvallarskylda, að ökumanni beri að haga akstri sínum með þeim hætti, að hann eigi að geta stöðvað bifreið sína. Í máli þessu horfi svo við, að stefnandi sjálfur hafi ekið bifreið sinni án þess að reyna að hemla. Hafi hann þó séð til bifreiðarinnar O, sem ekið hafi verið í veg fyrir aksturslínu bifreiðar hans og bifreiðar stefnda B en hemli ekki, heldur velji þá leið að halda akstri áfram. Með því að velja þá leið í stað þess stöðva bifreið sína, sem haldið sé fram að hafi ekki verið á mikilli ferð, þá verði af óhapp og hann aki á staur. Það sé algjörlega þáttur stefnanda og á hans eigin ábyrgð hvernig til hafi tekist. Ekki gangi að varpa þeirri ábyrgð yfir á aðra aðila og alls ekki stefnda B. Líklegast sé að stefnandi hafi truflast við aksturslag O, sem ekið hafi verið inn á aðalbrautina, en þá beri stefnanda að beina kröfum að þeim ökumanni og vátryggingafélagi þeirrar bifreiðar, sem sé Sjóvá-Almennar tryggingar hf. Ljóst sé, að sönnunarfærsla fyrir bótaskyldu stefnda liggi alfarið hjá stefnanda. Stefndi mótmæli sjónarmiðum og fullyrðingum, sem gefi að líta í stefnu, enda augljósar rangfærslur og missagnir í stefnu. Útilokað sé að sjá, hvernig fari saman fullyrðingar stefnanda um ofsaakstur stefnda B, þegar stefnandi aki sjálfur á undan stefnda alla Hringbrautina að Furumel. Ljóst sé, að aksturslag ökumanna hafi verið með svipuðum hætti. Niðurstaða D á hraðamælingum er ekki marktæk. Sú skýrsla er gerð löngu eftir að umferðaróhappið varð og löngu eftir að öll merki á vettvangi voru horfin. Í niðurstöðu D gefi að líta ályktun á þann veg, að mögulegur lágmarkshraði á bifreið stefnanda N hafi verið 67 km á klst. en mesti mögulegi hámarkshraði 95 km á klst. Í niðurstöðu D gagnvart bifreið stefnda B M, sé mögulegur lágmarkshraði tilgreindur 86 km á klst. en mesti mögulegi hámarkshraði tilgreindur 99 km á klst. Auðvitað blasi við ónákvæmni í ályktun D. Hún sé í reynd ekki marktæk að öðru leyti en því, að hraði sem mælist 70 til 90 km á klst. á tveggja akreina akbraut sé ekki ofsaakstur í skilningi umferðarlaga eða stórkostlegt gáleysi. Það sé svo, að þó að leyfilegur hámarkshraði á Hringbraut sé 50 km á klst. sé almennur hraði á meginumferðarstraum á bilinu 80 til 90 km á klst. sem teljist í reynd vera eðlilegur hraði á umræddri götu. Í röksemdafærslu stefnanda sé því haldið fram, að um ofsaakstur stefnda B hafi verið að tefla. Með engum hætti sé reynt að færa sönnur á þá fullyrðingu eða leiða rök að því, hvernig hinn meinti ofsaakstur geti verið orsök þess, að stefnandi hafi ekið á staur. Stefndi B hafi upplýst, að árekstur á milli bifreiðanna O og bifreiðar hans hafi átt sér stað eftir að hann hafi verið kominn fram fyrir bifreið stefnanda eins og stefnandi hafi sjálfur haldið fram. Stefnandi sveigi ekki frá bifreið stefnda heldur sé bifreið stefnda hægra megin á akreininni fyrir aftan bifreið stefnanda. Auðvitað blasi við, að truflun stefnanda á akstri komi frá ökumanni O, þegar bifreið hans sé ekið inn á götuna með ógnandi hætti. Hefði bifreiðinni M verið ekið á bifreið stefnanda háttaði allt öðru vísi til í máli þessu. Þá sé áleitin spurning, af hverju stefnandi hafi ekki getað stöðvað bifreið sína við innkomu O inn á Hringbraut heldur aki viðstöðulaust á götumannvirki utan akbrautar. Það sé vegna ofsahraða stefnanda sjálfs eða eigin gáleysis. Stefnandi hljóti að bera ábyrgð á eigin aksturslagi og verði að réttlæta sinn þátt í tjóni. Slíkum rökum sé ekki til að dreifa í málinu. Af hálfu stefnda B sé því mótmælt sem ósönnuðu og röngu að hann beri einhverja ábyrgð á aksturslagi stefnanda sjálfs í umrætt sinn. Stefndi telji ljóst að hann verði ekki dreginn inn í ágreining vátryggingafélaga um ábyrgðarskuldbindingar og ábyrgð á vátryggingaratburðum eins og hér hátti til. Athygli verði þó að vekja á því, hvernig saman fari hagsmunir vátryggingafélaga þeirra er að málinu koma, en við blasi markmið félaganna að komast hjá því að greiða bætur, hvort heldur sé úr ábyrgðartryggingu ökutækja, ökumannstryggingu eða húftryggingu. Ljóst sé að málshöfðun stefnanda sé tilefnislaus. Af hálfu stefnda sé vísað til umferðarlaga nr. 50/1987. Þá sé vísað til meginreglna skaðabótaréttarins um að aðili verði að sanna tjón sitt og sanna sök með því að upplýsa orsök umrædds vátryggingaatburðar. Vísað sé til laga nr. 91/1991 varðandi málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr.og 131. gr. s.l. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefndi sé eigi virðisaukaskattskyldur og beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir umræddum skatti úr hendi stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Óumdeilt sé að lögbundin ábyrgðartrygging bifreiðar samkvæmt 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hafi verið í gildi hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. (TM hf.) vegna bifreiðarinnar M þegar óhappið hafi orðið. Af hálfu stefnanda sé á því byggt gagnvart stefnda TM hf. að stefndi B hafi valdið óhappi þessu af stórkostlegu gáleysi með ofsaakstri þegar hann hafi reynt að komast á milli bifreiðanna N og O á Hringbraut á móts við Furumel í Reykjavík. Að sögn stefnanda hafi viðbrögð hans verið þau að sveigja undan bifreiðinni M til að koma í veg fyrir árekstur og við það hafi hann misst stjórn á bifreið sinni, sem lent hafi við það á ljósastaur, rifið síðan niður girðingu og staðnæmst loks á gangbrautarvita, sem þarna sé. Bifreiðin N hafi stórskemmst, auk þess sem stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni í umrætt sinn. Í fyrstu bókun í tölvukerfi lögreglu um slysið eftir símtal við tilkynnanda þess segi m.a. svo: tilkynnir um umferðaslys, heyrði fyrst mikil spyrnuhljóð og síðan hátt krasshljóð. Þetta skýri það að frá upphafi hafi legið fyrir rökstuddur grunur um kappakstur eða ofsaakstur í aðdraganda slyssins. Vegna þessa hafi verið framkvæmd ítarleg rannsókn af hálfu rannsóknardeildar lögreglunnar, sem m.a. hafi falist í nákvæmri skoðun vettvangs, skoðun ökutækja þeirra er hlut hafi átt að máli og fjöldi ljósmynda hafi verið tekinn í sambandi við það. Aðilar hafi verið yfirheyrðir nokkrum sinnum og einnig hafi lögreglan leitað til utanaðkomandi aðila við rannsókn, þeirra E hjá Gnostika ehf. vegna bíltæknirannsókna og D prófessors, sem gert hafi hraðaútreikninga vegna slyssins. Rannsókninni hafi af hálfu lögreglu stýrt C rannsóknarlögreglumaður og í niðurlagi rannsóknarinnar taki hann saman í stuttu máli þær ályktanir sem hann dragi af henni, svohljóðandi: Ég tel að hraði bifreiðanna [N] og [M] hafi verið meiri en hægt var að sýna fram á með bíltæknirannsókn og hraðaútreikningum og því mun meiri en ökumenn bifreiðanna hafa viljað viðurkenna við skýrslutökur. Byggi ég ályktun mína á því að þar sem vettvangsrannsókn rannsóknardeildar umferðardeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu fór ekki fram fyrr enn 7. ágúst (en upphaf málsins var aðfararnótt 26. júlí, eða 13 dögum fyrr) höfðu mikilvæg ummerki á vettvangi spillst eða afmáðst, s.s. skriðför og hemlaför á og við veg, sem hefðu haft veruleg áhrif á endanlega niðurstöðu hraðaútreiknings til hækkunar. Vettvangurinn var svo stór að ég tel ekki vafa leika á að bifreiðunum var ekið langt umfram lögleyfðan hámarkshraða áður en svona fór. Framburður ökumanna bifreiðanna [N] og [M] er ótrúverðugur, hvað hraða varðar og málsatvik önnur, ber framburð þeirra ekki saman við gögn málsins. Skýrara geti þetta tæpast verið. Það sé niðurstaða sérfræðinga á þessu sviði eftir ítarlega rannsókn þar sem málið hafi verið skoðað frá öllum hliðum að um ofsaakstur hafi verið að ræða hjá ökumönnum N og M í umrætt sinn. Í frumtilkynningu vegna slyssins sé talað um mikil spyrnuhljóð og síðan hátt krasshljóð. Vitnið I, ökumaður leigubifreiðarinnar O, hafi litið eftir umferð frá vinstri þegar hann hugðist aka af Furumel inn á Hringbrautina, en enga séð og svo ekki vitað fyrr enn M þeysist vinstra megin fram hjá honum á ofsahraða og stöðvist við Hringbraut 41, tæpum 70 metrum frá árekstursstað og brjóti þar steyptan vegg við kjallaratröppur, eftir að hafa snúist í hálfhring. Farþegar í leigubifreiðinni þeir J, K, L og P, hafi ekki mikið fram að færa í málinu, enda undir áhrifum áfengis í umrætt sinn, en það sem eftir þeim sé haft styðji þó tvímælalaust niðurstöðu rannsóknar lögreglu um ofsaakstur. K segi aðspurður: Bara að þetta voru tveir sportbílar og mér finnst augljóst að þeir voru að spyrna þarna. L segi: Þá virtist mér eins og leigubíllinn æki inn á eitthvað sem sem virtist vera eins og spyrnukeppni tveggja […] bíla. Alla vega virtist mér bílarnir vera á óeðlilega miklum hraða. P segi um fjarlægðina í M og N: Ég get svo sem ekkert fullyrt um hvað það var langt frá í metrum , en mér fannst þau svo langt í burtu að óhætt væri að aka inn á Hringbrautina. Að auki liggi fyrir að ökumenn M og N séu síbrotamenn í umferðinni. Stefnandi hafi t.d. þegar rannsókn hafi farið fram verið kærður í 32 skipti fyrir 41 brot á umferðarlögum, þar af 17 sinnum vegna hraðaksturs. Í 2. og 3. mgr. 88. gr. umferðalaga nr. 50/1987 séu heimildir til þess að lækka bætur eða fella þær niður hafi sá sem hlut eigi að máli verið meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi að því er varði líkamstjón (2. mgr.), en ásetningi eða gáleysi varðandi munatjón (3. mgr.). Þessi ákvæði umferðalaganna eigi einmitt við hér og stefnandi hafi í umrætt sinn hagað akstri sínum á þann veg að það teljist stórkostlegt gáleysi í skilningi lagaákvæðisins og niðurfelling bóta því fyllilega réttmæt, eins og hér standi á. Nægilega sé í ljós leitt að um ofsaakstur hafi verið að ræða í umrætt sinn og að auki bendi allt til þess að ökumenn M og N hafi verið í kappakstri og sé það ekki stórkostlegt gáleysi þá sé vandséð hvenær sú sé raunin. Þá liggi einnig fyrir að bifreið stefnanda N hafi samkvæmt niðurstöðum bíltæknirannsóknar Gnostika ehf. 7. september 2008, verið vanbúin og ekki í notkunarhæfu ástandi vegna verulegs slits í stýrisenda vinstra megin að framan, vegna ástands hemlabúnaðar og vegna ástands hjólbarðans vinstra megin að aftan. Samkvæmt 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, skuli ökumaður sérstaklega gæta þess að stýrisbúnaður, hemlar o.fl. séu í lögmæltu ástandi, sem ekki hafi verið raunin hér og ábyrgð stefnanda hvað þetta varði sé augljós. Um frekari röksemdir vísist sérstaklega til hinnar ítarlegu rannsóknar sem fjöldi lögreglumanna og annarra fagmanna hafi komið að, bíltæknirannsóknar Gnostika ehf. í september 2008 og hraðarannsóknar D prófessors 13. janúar 2009. Athugsemdir við málatilbúnað stefnanda Stefnandi mótmæli niðurstöðum rannsóknar lögreglu um meintan hraðakstur. Hann haldi því fram að niðurstöður rannsóknar lögreglu um að ökuhraði hafi verið annar og meiri en rannsókn D prófessors segi til um eigi a.m.k. ekki við hann. Því til stuðnings bendi hann á að samkvæmt niðurstöðum prófessorsins hafi hraði bifreiðanna á árekstursaugnablikinu verði mismunandi og M verið á mun meir hraða en hann. Vakin sé athygli á eftirfarandi staðreyndum í málinu. Óumdeilt sé og ítrekað viðurkennt af stefnanda að báðar bifreiðarnar hafi verið kyrrstæðar og samhliða á Hringbraut á umferðarljósunum vestan við Hofsvallagötu og farið samtímis af stað. Ökuferð beggja hafi svo lokið samtímis nokkrum sekúndum síðar við gatnamót Furumels og Hringbrautar, þannig að auðvitað hafi bifreiðarnar verið þarna báðar samtímis í ofsaakstri þó afstaðan milli þeirra kunni eitthvað að hafa verið mismunandi á leiðinni. Kjarni málsins hvað þetta varði sé einnig sá að hvað sem líði meintum hraða M þá reiknist líklegur hraði bifreiðar stefnanda N a.m.k. 80 km á klst., eða 60% yfir lögleyfðum hámarkshraða þarna, sem hvernig sem á allt er litið hljóti að teljast stórkostlegt gáleysi af hálfu stefnanda. Fyrir svo utan það að meiri líkur en minni hljóti að teljast vera fyrir því að hraðinn hafi þvert á móti verið meiri eða a.m.k. 95 km á klst. svo vísað sé til niðurstöðu prófessorsins. Engu breyti hér þó að slysið hafi orðið um nótt og því færri á ferli en venjulega, eins og haldið sé fram í málatilbúnaði stefnanda, þar sem fyrir liggi að auk bifreiðanna M og N hafi a.m.k. ein önnur bifreið verið við gatnamót Hringbrautar og Hofsvallagötu og þá megi alltaf búast við umferð frá hliðargötum eins og þarna hafi orðið raunin. Ljóst megi vera að stefnandi og ökumaður M hafi engu skeytt um öryggi annarra vegfaranda, sem þarna kynnu að vera á ferð og það hafi ekki verið þeim að þakka að afleiðingar aksturslags þeirra hafi ekki orðið mun alvarlegri en raun beri vitni. Myrkur hafi verið og rigning, sem séu óhagstæð akstursskilyrði, en leyfður hámarkshraði miðist við bestu akstursskilyrði sem augljóslega hafi ekki verið þarna. Óhappið hafi orðið við gatnamót og merkta gangbraut og því enn meiri ástæða til þess að sýna varúð. Hvað varði stöðvunarstað bifreiðar stefnanda eftir óhappið sé bent á að bifreið hans lendi á ljósastaur, felli hann, snúist og fljúgi síðan algerlega stjórnlaus þvert yfir akbrautina, og rjúfi á því flugi niður rammgerða girðingu sem þarna sé boltuð niður og stöðvist loks svo á gangbrautarvita og hafi gereyðilagt hann. Miðað við fyrirliggjandi ljósmyndir sé bifreiðin nánast ónýt og það verði því ekkert fullyrt um það hvar ferðalagið hefði endað ef ekki hefði verið til að dreifa umræddum hindrunum til að draga úr ferðinni. Engu breyti heldur um niðurstöður rannsóknarmanna athugasemdir og ályktanir stefnanda í stefnunni varðandi skriðfar eftir bifreið hans 6,5 m fyrir norðan þverlínu yfir Hringbraut og áhrif þess á niðurstöður rannsóknarinnar, en ekki verði séð að þær séu á haldbærum rökum reistar og sé þeim mótmælt. Að því er varði saknæman vanbúnað bifreiðarinnar, þá vísi stefnandi til þess að hann hafi fengið athugasemdalausa skoðun á bifreiðina tveim dögum fyrir óhappið eða þann 24. júlí 2008 hjá Frumherja hf. Eins einkennilegt og það nú kann að vera að athugasemdalaus skoðun hafi fengist á þessum tíma þá breyti það þó engu varðandi ábyrgð stefnanda á vanbúnaði N. Kjarni málsins sé sá að rannsókn hlutlauss aðila, sem ekki verði vefengd, hafi leitt í ljós verulegan vanbúnað bifreiðarinnar og meint grandleysi stefnanda, sem þó hljóti að verða að draga í efa, skipti hér ekki máli. Þá megi einnig ljóst vera að hvað sem líði skráðum eiganda og eða umráðamanni N, þá beri gögn málsins það með sér á ótvíræðan hátt að það hafi verið stefnandi sem hafi verið hinn raunverulegi umráðamaður N og borið bæði sem slíkur og sem ökumaður í umrætt sinn ábyrgð á búnaði hennar, sbr. 59. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn og þannig fyrirgert rétti sínum til bóta. Framan rakið eigi að mati stefnda TM hf. að leiða til þeirrar niðurstöðu að fallast beri á aðalkröfu hans um sýknu. Varakrafa um lækkun lúti annars vegar að því að verði ekki fallist á niðurfellingu bóta stefnanda til handa vegna stórkostlegs gáleysis samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðalaga þá eigi háttsemi hans í umrætt sinn a.m.k. að leiða til lækkunar bótanna. Hins vegar lúti lækkunarkrafan að 3. mgr. 88. gr. umferðalaga, þ.e. að ef ekki verður fallist á stórkostlegt gáleysi, þá hljóti hér a.m.k. að vera um að ræða einfalt gáleysi, sem þá ætti að leiða til lækkunar eða niðurfellingar bóta vegna munatjónsins, þ.e. tjóns á bifreiðinni N. Málsástæður og lagarök stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., byggi á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn og verði slys stefnanda því alfarið rakið til háttsemi hans. Jafnframt sé byggt á því að bifreið stefnanda hafi ekki verið í notkunarhæfu ástandi vegna ásigkomulags hemla og hjólbarða. Framangreint leiði til niðurfellingar bótaréttar stefnanda úr lögboðinni ökumannstryggingu. Ákvæði vátryggingarskilmála um stórkostlegt gáleysi og ástand hins vátryggða. Í 90. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 segi að hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en líftryggingum valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður hafi orðið eða afleiðingar hans orðið meiri en ella hefðu orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Hið sama eigi við hafi vátryggður af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður hafi orðið með því að hlíta ekki varúðarreglum. Þá segi m.a. í 2. mgr. 27. gr. sömu laga að hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en ábyrgðartryggingum, með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi, valdið vátryggingaratburði losni félagið úr ábyrgð í heild eða að hluta. Loks segi í 26. gr. laganna að vátryggingarfélag geti gert fyrirvara um það að það skuli laust úr ábyrgð sé varúðarreglum ekki fylgt. Í vátryggingarskilmálum stefnda, um lögboðna ábyrgðartryggingu ökumanns, sé í 6. gr. vísað til 2. mgr. 27. og 1. mgr. 90. laga nr. 30/2004 um lækkun eða niðurfellingu á ábyrgð félagsins vegna þess að vátryggður valdi slysi af stórkostlegu gáleysi eða afleiðingar þess verði meiri en ella. Í 7. gr. skilmálanna sé jafnframt vísað til 26. gr. laganna um að hafi vátryggður vanrækt að hlíta varúðarreglum megi lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingarfélags. Stefnandi sýndi af sér stórkostlegt gáleysi. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að hafa í umrætt sinn ekið bifreið sinni langt umfram lögleyfðan hámarkshraða þannig að hann hafi misst stjórn á bifreiðinni með áður röktum afleiðingum. Slíkt leiði til niðurfellingar á bótaábyrgð stefnanda, sbr. ákvæði vátryggingarskilmála stefnda. Vísað sé til niðurstöðu rannsóknardeildar lögreglu um að bifreið stefnanda hafi verið ekið langt umfram löglegan hámarkshraða áður en slysið hafi orðið. Lögleyfður hámarkshraði á slysstað hafi verið 50 km/klst. en samkvæmt útreikningi verkfræðings hafi líklegur hraði bifreiðarinnar verið 80 km/klst. en mögulegur hámarkshraði 95 km./klst. Í niðurstöðu lögreglu sé byggt á því að hraðinn hafi verið enn meiri sem skýrist af því að ýmis ummerki eftir slysið hefðu afmáðst þegar hraðarannsókn hafi farið fram. Allt að einu sé ökuhraði langt umfram lögleyfðan hámarkshraða og því um stórfellt gáleysi að ræða hjá stefnanda í umrætt sinn. Aðstæður hafi verið með þeim hætti að eðlilegt hafi verið að sýna sérstaka aðgát en akbrautin hafi verið blaut vegna rigningar. Þegar slysið hafi verið tilkynnt til lögreglu hafi verið greint frá því að hugsanlega hefði verið um kappakstur milli bifreiða að ræða. Bendi önnur gögn málsins einnig til að stefnandi og meðstefndi, B, hafi verið í spyrnukeppni þegar slysið hafi orðið. Um sé að ræða vítaverða háttsemi sem leiði til niðurfellingar bótaábyrgðar. Stefndi vísi til þess að málatilbúnaður stefnanda staðfesti í raun að hann hafi keyrt langt umfram lögleyfðan ökuhraða. Í stefnu sé byggt á því að meðstefndi, B, ökumaður M, hafi verið valdur að slysinu með ofsaakstri með því að hafa reynt að komast á milli bifreiðanna N og O. Af þessu sjáist berlega að stefnandi byggi á því að hafa ekið á undan bifreiðinni M. Það sé athyglisvert í ljósi þess að báðir ökumennirnir hafi ítrekað greint frá því fyrir lögreglu að þeir hafi samtímis beðið á rauðu ljósi við gatnamót Hringbrautar og Hofsvallagötu rétt áður en slysið hafi orðið. Stefndi telji að þessi málatilbúnaður sýni með nær óyggjandi hætti að í umrætt sinn hafi stefnandi ekið á meiri hraða heldur en meðstefndi, B, ökumaður bifreiðarinnar M. Bent sé á framburð ökumanns leigubifreiðarinnar, O, en hann hafi greint frá því að hann hefði hvorki séð bifreiðina M né N þegar hann hafi beygt inn á Hringbraut af Furumel. Bendi það ótvírætt til þess að báðum bifreiðunum hafi verið ekið samhliða á ofsahraða frá umferðarljósunum við gatnamót Hringbrautar og Hofsvallagötu að gatnamótunum við Furumel. Stefndi byggi einnig á því að framburður stefnanda á tildrögum slyssins hafi allt frá fyrstu lögregluskýrslu verið mjög ótrúverðugur. Í upphafi virðist stefnandi hafa talið að slysið hefði orðið með þeim hætti að leigubifreiðin, O, hafi rekist á hægra horn bifreiðarinnar. Síðar hafi stefnandi talið að bifreiðin M hefði rekist á bifreiðina með þeim afleiðingum að hann hafi misst stjórn á henni. Ljóst sé hins vegar að gögn málsins bendi ekki til þess að þessi framburður sé réttur enda séu engin ummerki á bifreiðunum sem stutt geti þessa frásögn. Stefndi árétti að sé bifreið ekið utan í aftanverða hægri hlið annarrar ætti sú síðarnefnda að leita til hægri en ekki til vinstri. Framburður stefnanda fáist því með engu móti staðist. Stefndi telji ljóst að ástæða þess að stefnandi hafi misst stjórn á bifreið sinni hafi fyrst og fremst verið sú að hann hafi ekið bifreið sinni á ofsahraða eftir Hringbraut með þeim afleiðingum að hann missti stjórn á bifreiðinni. Ekkert í gögnum málsins styðji þá fullyrðingu að annar bíll hafi rekist á bifreiðina. Af hálfu stefnda sé byggt á því að vettvangur slyssins að því er varði bifreiðina N sýni svo ekki verði um villst að stefnandi hafi ekið bifreið sinni á ofsahraða. Jafnframt sýni hinar miklu skemmdir á bifreiðinni að henni hafi verið ekið á slíkum hraða þegar slysið hafi orðið. Staðhæfingum í stefnu um að vettvangur slyssins sýni að hraði N hafi ekki verið mikill í umrætt sinn sé mótmælt sem röngum. Bifreið ekki í lögmæltu ásigkomulagi. Í 26. gr. vátryggingarlaga. 30/2004 segi að vátryggingarfélag geti gert fyrirvara um að það skuli laust úr ábyrgð sé varúðarreglum ekki fylgt. Í vátryggingarskilmálum stefnda séu gerðir slíkir fyrirvarar sé ástand ökutækja ekki í lögmæltu ástandi eða fullkomnu lagi. Þá komi fram í 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 95/1987 að ökumaður skuli gæta þess að ökutæki sé í góðu ástandi. Sérstaklega skuli gætt að því að stýrisbúnaður og hemlar séu í lögmæltu ástandi og virki örugglega. Í niðurstöðu bíltæknirannsóknar á bifreið stefnanda komi fram að á slysdegi hafi ökutækið ekki verið í notkunarhæfu ástandi vegna verulegs slits í stýrisenda vinstra megin að framan, vegna ástands hemlabúnaðar og vegna ástands hjólbarðans vinstra megin að aftan. Af þessu megi ljóst vera að bifreiðin hafi verið langt frá því að vera í lögmæltu ásigkomulagi og kunni það að hafa haft meðvirkandi áhrif á að slysið hafi orðið. Leiði það ástand bifreiðarinnar til niðurfellingar á bótaskyldu stefnda úr lögboðinni ökumannstryggingu vegna meints líkamstjóns. Engu skipti í því sambandi þótt umrædd bifreið hafi komist í gegnum skoðun skömmu fyrir slys, sú sjálfstæða skylda hvíli á ökumanni að gæta að því að bifreið sem hann aki sé í góðu ástandi. Hér verði einnig að benda á að gögn málsins beri það með sér að stefnandi hafi verið hinn raunverulegi umráðamaður bifreiðarinnar N og borið sem slíkum að gæta að því að bifreiðin væri í lögmæltu ástandi. Í því sambandi sé bent á að stefnandi hafi höfðað árið 2009 dómsmál þar sem hann hafi byggt á því að hann væri eigandi bifreiðarinnar. Í ljósi þess sé það mjög ótrúverðugt þegar stefnandi haldi því nú fram að hann hafi ekki einu sinni verið umráðamaður bifreiðarinnar. Háttsemi stefnda B, ökumanns M Stefndi taki undir þau sjónarmið í stefnu að bifreiðinni M hafi í umrætt sinn verið ekið langt yfir lögleyfðum hámarkshraða. Verði talið að slysið hafi ekki átt sér stað vegna aksturslags stefnanda sjálfs sé byggt á því að stefndi B hafi valdið slysinu og beri því ábyrgð á tjóni stefnanda. Í þessu sambandi sé minnt á að í 5. mgr. 92. gr. umferðarlaga segi að eigi tjónþoli rétt á skaðabótum vegna slyssins eftir lögum þessum eða öðrum skaðabótareglum lækki bætur úr þessari vátryggingu sem því nemi. Af þessu leiði að stefnandi eigi ekki rétt á bótum úr slysatryggingu bifreiðar N nema sýnt sé að hann eigi ekki fulla skaðabótakröfu á hendur stefnda, B, og eftir atvikum úr ábyrgðartryggingu ökutækis hans, M. Varakrafa um bótaskyldu að hluta Fari svo ólíklega að ekki verði fallist á sýknukröfu stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., geri félagið þá kröfu á það verði einungis talið bótaskylt að hluta vegna meints líkamstjóns og vísist þar til eigin sakar stefnanda og eftir atvikum háttsemi ökumanns bifreiðarinnar M. Um lækkun bóta vegna stórkostlegs gáleysis vátryggðs og brota á varúðarreglum vísist í vátryggingarskilmála vegna lögboðinnar slysatryggingar ökumanns, sbr. einnig 26. gr., 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Um lagarök vísi stefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, stórkostlegt gáleysi og eigin sök tjónþola. Þá vísi stefndi til vátryggingarskilmála vegna slysatryggingar ökumanns, sérstaklega 6. og 7. gr. Loks sé vísað til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandi viðurkenningar á bótaskyldu stefndu vegna líkamstjóns sem hann hlaut í umferðaróhappi. Með framlögðu læknisvottorði þykir stefnandi hafa sýnt fram á að hann hafi slasast við umferðaróhappið og eigi því lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm um það hvort bótaábyrgð af slysinu verði lögð á þá aðila sem hann hefur stefnt í málinu. Stefnandi byggir á því að sökin á slysinu liggi hjá stefnda B. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 126/2013 kemur fram að málsatvik séu þau að aðfaranótt 26. júlí 2008 barst lögreglu tilkynning um árekstur sem orðið hafði er bifreið stefnda B M, sem var á hægri akrein á leið austur Hringbraut, var ekið utan í leigubifreiðina O, sem var ekið inn á Hringbraut frá Furumel. Jafnframt að bifreiðinni N, sem stefnandi ók, hafði verið ekið samhliða bifreiðinni M á vinstri akrein frá gatnamótum Hofsvallagötu og Hringbrautar. Við árekstur bifreiðanna M og O hafi bifreiðin N kastast fyrst á ljósastaur og síðan á gangbrautarvita sem brotnaði við það. Dómur hefur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því, enda hefur hið gagnstæða ekki verið sannað, að telja að bifreiðunum M og N hafi verið ekið samhliða frá umferðarljósum á gatnamótum Hofsvallagötu og Hringbrautar og að bifreiðin N hafi kastast út af vinstri akrein Hringbrautar í greint sinn, við árekstur bifreiðanna M og O. Stefnandi hefur fyrir dóminum lýst atvikum þannig að hann hafi á akstri sínum séð ljós bifreiðarinnar M í baksýnisspegli og því næst heyrt dynk við árekstur M og O við afturhluta hægri hliðar bifreiðarinnar sem hann ók. Þessar lýsingar geta einungis samrýmst því að stefnandi hafi ekið bifreiðinni N ívið hraðar en stefndi B ók bifreiðinni M frá umferðarljósunum. Stefnandi og B hafa báðir verðið sakfelldir fyrir hraðakstur í greint sinn. Í sakamálunum var í báðum tilvikum sakfellt fyrir þau brot sem þeim var gefið að sök í ákæru, sem í tilviki stefnanda var hraðakstur á 67 km hraða á klukkustund, en í tilviki stefnda B hraðakstur á 86 km hraða á klukkustund. Stefnandi hefur fyrir dóminum einnig haldið því fram að hann hafi ekki ekið hraðar en hann var ákærður og sakfelldur fyrir. Það fær ekki samræmst þeim framburði hans um afstöðu bifreiðanna þegar óhappið varð, en sá framburður leiðir samkvæmt framansögðu til þeirrar niðurstöðu að hann hafi ekið ívið hraðar en stefndi B. Með vísun til sönnunarreglu 1. mgr. 50. gr. laga um meðferð einkamála verður að taka mið af þeirri lýsingu sem stefnanda er óhagstæðari um ökuhraðann, enda samræmist hún betur öðru því sem fram er komið í málinu um ökuhraða stefnanda. Í málinu hefur ekki annað komið fram sem veikt getur þessa niðurstöðu en ökuhraðarannsókn, þar sem sett er fram líkan af atburðarás og reiknaður út ætlaður hraði miðað við þær forsendur. Niðurstaðan var að stefnandi hefði að lágmarki ekið á 67 km hraða á klukkustund. Í greinargerð stefnda B er niðurstaða rannsóknarinnar ekki talin marktæk, þar sem skýrslan hafi verið gerð löngu eftir slysið og löngu eftir að öll merki á vettvangi hefðu verið horfin. Í stefnu er á því byggt að rannsóknin staðfesti að ökuferill bifreiðanna hafi verið ólíkur, en jafnframt er því haldið fram að útreikningar rannsóknarinnar séu byggðir á rangri forsendu. Sönnunargildi rannsóknarinnar hefur því einnig verið dregið í efa af hálfu stefnanda og var það áréttað við aðalmeðferð málsins af lögmanni stefnanda, þegar fram komu misvísandi skýringar vitna um það hvar fyrsta skriðfar og þar með upphaf skriðs bifreiðarinnar út af götunni hafi verið samkvæmt rannsókninni og munaði þar nokkru. Fyrir liggur að rannsókn var ekki gerð á vettvangi fyrr en 7. ágúst 2008, 13 dögum eftir að slysið varð og því er sennilegt að einhver vegsummerki hafi á þeim tíma horfið eða önnur bæst við af öðrum orsökum. Um þetta segir í héraðsdómi í sakamálinu gegn stefnanda að leitað hafi verið að ummerkjum á götunni og við hana. Hafi sú leit borið misjafnan árangur enda búið að lagfæra sumt en annað orðið máð. Að öllu því virtu sem fram er komið í málinu og málatilbúnaði aðila verður ekki byggt á niðurstöðum rannsóknarinnar um ökuhraða stefnanda. Þykir mega slá því föstu að ökuhraði bifreiðarinnar N hafi ekki verið minni en ökuhraði bifreiðarinnar M þegar slysið varð. Fram kemur í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 126/2013 að hámarkshraði á þeim stað sem fyrrgreindur árekstur varð er 50 kílómetrar á klukkustund, sbr. 1. mgr. 37. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laganna skal ökuhraði jafnan miðaður við aðstæður með sérstöku tilliti til öryggis annarra. Þá skal ökumaður miða hraðann við gerð og ástand vegar, ástand ökutækis og hleðslu, svo og umferðaraðstæður að öðru leyti. Sérstök aðgæsluskylda hvílir á ökumanni að aka nægilega hægt við aðstæður í þéttbýli, við vegamót og í beygjum, þegar útsýn er takmörkuð vegna birtu eða veðurs, áður en komið er að gangbraut og þegar vegur er blautur eða háll, sbr. a-, b-, c-, d- og h-liði 2. mgr. sömu lagagreinar. Fram er komið að þar sem áreksturinn varð eru gatnamót og gangbraut í næsta nágrenni við þau. Í dómi Hæstaréttar segir að bifreiðinni M hafi verið ekið í þéttbýli á fjölfarinni umferðargötu, á blautum vegi um nótt og í rigningu. Í dóminum er því slegið föstu að bifreiðinni M hafi verið ekið allt of hratt miðað við aðstæður og andstætt tilvitnuðum ákvæðum umferðarlaga. Með akstrinum hafi áfrýjandi málsins, stefndi B, sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og hafi því fyrirgert rétti sínum til bóta úr húftryggingu stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Allar þessar sömu aðstæður og lýsingar, sem stefnandi nefnir í stefnu vítaverðan ofsaakstur, eiga við um hegðun stefnanda sjálfs í greint sinn, að því viðbættu að stefnandi telst hafa ekið ívið hraðar en stefndi B. Stefnandi hefur þegar verið dæmdur í sakamáli fyrir að hafa þá brotið gegn flestum framangreindum ákvæðum umferðarlaga, auk brots gegn varúðarreglu 1. mgr. 4. gr. laganna. Enn fremur er upplýst með bíltæknirannsókn, sem staðfest var fyrir dóminum, að bifreiðin N sem stefnandi ók var vanbúin bæði að því er varðar hemlabúnað og stýri. Með akstri bifreiðarinnar í því ástandi gætti stefnandi ekki að skyldum sínum samkvæmt 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga. Stefnandi telur að slys hans verði rakið til árekstursins sem ökumaður M, stefndi B, olli við bifreiðina O með stórkostlegu gáleysi sínu. Á því beri hann sakarábyrgð samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga má lækka eða fella niður bætur vegna líkamstjóns ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Stefndu telja að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til bóta með hegðun sinni, stórkostlegu gáleysi og hraðakstri. Af öllu því sem fram er komið í málinu verður að telja að meginorsök þess að stefnandi missti stjórn á bifreiðinni N, við árekstur bifreiðanna M og O við hægri afturhluta bifreiðarinnar sem stefnandi ók, sé hraðakstur hans sjálfs og aðgæsluleysi við framangreindar aðstæður, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar. Bætur vegna líkamstjóns stefnanda verða því ekki sóttar til eiganda eða ábyrgðartryggjanda bifreiðarinnar M og verður aðalkröfu stefnanda því hafnað. Af sömu ástæðu kemur ekki til álita að fallast á varakröfu stefnanda um óskipta ábyrgð allra stefndu og verður henni því einnig hafnað. Af hálfu stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. er á því byggt að í 5. mgr. 92. gr. umferðarlaga segi að eigi tjónþoli rétt á skaðabótum vegna slyss eftir lögum þessum eða öðrum skaðabótareglum lækki bætur úr slysatryggingu ökumanns sem því nemi. Stefnandi eigi ekki rétt á bótum úr slysatryggingu bifreiðar N nema sýnt sé að hann eigi ekki fulla skaðabótakröfu á hendur stefnda, B, og eftir atvikum úr ábyrgðartryggingu ökutækis hans M hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Á bótaábyrgð þeirra hefur ekki verið fallist og kemur þrautavarakrafa stefnanda því til skoðunar, en stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf., krefst aðallega sýknu af kröfunni. Í 90. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 kemur fram að hafi vátryggður valdið því af stórkostlegu gáleysi, að vátryggingaratburður hafi orðið eða afleiðingar hans orðið meiri en ella hefðu orðið, megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Hið sama eigi við hafi vátryggður af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður hafi orðið með því að hlíta ekki varúðarreglum. Í 2. mgr. 27. gr. sömu laga segir að hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en ábyrgðartryggingum, með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi, valdið vátryggingaratburði losni félagið úr ábyrgð í heild eða að hluta. Loks segir í 26. gr. laganna að vátryggingarfélag geti gert fyrirvara um að það skuli laust úr ábyrgð sé varúðarreglum ekki fylgt. Í vátryggingarskilmálum stefnda, um lögboðna tryggingu ökumanns, er í 6. gr. vísað til 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um lækkun eða niðurfellingu á ábyrgð félagsins vegna þess að vátryggður valdi slysi af stórkostlegu gáleysi eða afleiðingar þess verði meiri en ella. Í 7. gr. skilmálanna er jafnframt vísað til 26. gr. laganna um að hafi vátryggður vanrækt að hlíta varúðarreglum megi lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingarfélags. Að öllu framangreindu virtu verður fallist á það með stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til bóta úr vátryggingunni hjá stefnda með stórkostlegu gáleysi í greint sinn. Þrautavarakröfu stefnanda verður því hafnað. Eftir atvikum er rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu og verður málskostnaður felldur niður. Dóm þennan kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Hafnað er kröfum stefnanda, A, um viðurkenningu á bótaskyldu stefndu, B, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. og Sjóvá-Almennra trygginga hf., vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi þann 26. júlí 2008, þegar bifreið sú sem stefnandi ók, […] með fastanúmerið N, fór upp á rennustein við umferðareyju á Hringbraut á móts við Furumel í Reykjavík, snerist í hálfhring og stöðvaðist á gangbrautargötuvita skammt austan við gatnamót Hringbrautar og Furumels.
Mál nr. 850/2017
Málskostnaðartrygging Frávísun frá Hæstarétti
Máli K gegn þrotabúi H ehf. var vísað frá Hæstarétti þar sem K afhenti ekki skilríki fyrir málskostnaðartryggingu innan þess frests sem hann hafði til þess að setja hana.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. febrúar2017 og krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá héraðsdómi en til varaað hann yrði sýknaður af kröfum stefnda. Þá krafðist hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krafðist staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Samkvæmt gögnum sem lögð hafa verið fyrir Hæstaréttvar krafa um gjaldþrotaskipti á búi áfrýjanda tekin fyrir í HéraðsdómiReykjaness 8. mars 2018. Af því tilefni krafðist stefndi þess að áfrýjanda yrðigert með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar fyrirHæstarétti. Fallist var á þá kröfu og áfrýjanda veittur tveggja vikna fresturtil að afhenda skilríki fyrir tryggingunni sem ákveðin var 600.000 krónur. Sútrygging hefur ekki verið sett, en bú áfrýjanda mun hafa verið tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. apríl 2018. Ber þvísamkvæmt 3. mgr. 133. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991 að vísa málinusjálfkrafa frá Hæstarétti.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Karl Wernersson, greiði stefnda, þrotabúiHáttar ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2017.Mál þetta, sem var dómtekið 15. nóvember sl., erhöfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þrotabúiHáttar ehf., Hlíðasmára 6, Kópavogi, á hendur Karli Emil Wernerssyni,Engihlíð 9, Reykjavík, með stefnu birtri 28. mars 2017. Stefnandi krefst þessað rift verði með dómi eftirfarandi greiðslum af reikningum Háttar ehf., nr.0301-26-7108 hjá Arion banka hf. og nr. 0515-14-400969 hjá Íslandsbanka hf.,inn á reikninga stefnda á tímabilinu 19. júní 2009 til 27. mars 2012, samtalsað fjárhæð 46.979.000 kr.:Af reikningi nr. 0301-26-7108:Dags.Upphæð9. júní 20094.000.000 kr.24. mars 2010500.000 kr.Af reikningi nr. 0515-14-400969Dags.Upphæð4. október 20103.000.000 kr.26. maí 20110.600.000 kr.5. júlí 201180.000 kr.26. júlí 2011400.000 kr.2. ágúst 2011.000.000 kr.6. ágúst 20112.500.000 kr.. september 20115.900.000 kr.3. september 20112.000.000 kr.3. október 20113.200.000 kr.8. október 20116.200.000 kr.7. nóvember 20112.319.000 kr.29. desember 2011400.000 kr.29. desember 2011600.000 kr.29. desember 2011.900.000 kr.3. janúar 2012600.000 kr.6. janúar 2012600.000 kr.9. mars 2012550.000 kr.27. mars 2012 530.000 kr.Þess er einnigkrafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 46.979.000 kr. meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 16. apríl 2013 til greiðsludags.Loks er krafistmálskostnaðar úr hendi stefnda.Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að dómkröfur verðilækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendistefnanda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Upphaflega gerðistefndi þá kröfu aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en með úrskurðidómsins 6. september sl. var þeirri kröfu hafnað.IHáttur ehf. var eignarhaldsfélag,stofnað árið 2005. Stefndi var eini hluthafi félagsins, stjórnarmaður,framkvæmdastjóri og prókúruhafi. Tilgangur félagsins var kaup og viðskipti með hlutabréf, hluti í félögum, önnur verðbréf og hvers kynsönnur fjárhagsleg verðmæti og skyldur rekstur. Hinn 6. apríl 2011, krafðistArion banki hf. þess að bú Háttar ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Meðúrskurði dómsins 18. nóvember 2011 var fallist á þá kröfu. Úrskurðurinn varkærður til Hæstaréttar Íslands sem felldi hann úr gildi með dómi 19. desember2011 í máli nr. 643/2011. Hinn 16. janúar 2012, fór Arion banki hf. fram á þaðá nýjan leik að bú Háttar ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með úrskurði dómsins12. júlí 2012 var fallist á þá kröfu. Sá úrskurður var ekki kærður tilHæstaréttar. Jóhann Baldursson hdl. var skipaður skiptastjóri þrotabúsins enHelgi Birgisson hrl. hefur tekið við því starfi. Innköllun til kröfuhafa varbirt í Lögbirtingablaði 7. ágúst 2012. Í innkölluninni var frestdagur viðskiptin tilgreindur 16. janúar 2012. Stefnandi kveður það vera misritun.Frestdagur sé 6. apríl 2011. Um þetta er ágreiningur í málinu.Stefndi kveður að lánsfjármögnunHáttar ehf. hafi einkum verið tvenns konar, annars vegar hafi stefndi lánaðfélaginu fé, hins vegar hafi félagið fengið fé að láni frá Kaupþingi banka hf.,sem síðar voru færð yfir til Arion banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins.Lánsfjármögnun bankans var að sögn stefnda annars vegar íformi lánssamnings, dags. 2. apríl 2007, þar sem fasteignir Háttar ehf. aðSíðumúla 20 og 22 í Reykjavík voru settar að veði, og hins vegar í forminokkurra skuldabréfa með veði í ýmsum eignum.Með kaupsamningi 10. apríl 2007keypti Háttur ehf. alla hluti í Hrossaræktarbúinu Feti ehf. á 525.000.000 kr.Samkvæmt samningnum átti að greiða 225.000.000 kr. við afhendingu hins selda ensex mánuðum síðar átti að greiða 300.000.000 kr. Ekki er um það deilt aðstefndi lánaði Hætti ehf. samtals 395.000.000 kr. til að fjármagna þessi kaup,annars vegar með því að stefndi greiddi seljanda 225.000.000 kr., hins vegarmeð því að stefndi lagði 170.000.000 kr. inn á bankareikning félagsins 4.janúar 2008. Í tilefni þessara lánveitinga mun Háttur ehf. hafa gefið út tvö veðskuldabréftil stefnda, annars vegar 2. júní 2007 að fjárhæð 225.000.000 kr., hins vegar2. janúar 2008 að fjárhæð 170.000.000 kr. Samkvæmt ljósritum afveðskuldabréfunum voru þau á gjalddaga 1. desember 2010 og voru stefnda settirað veði allir eignarhlutar í Hrossaræktarbúinu Feti ehf. til tryggingargreiðslu skuldarinnar. Umrædd veðskuldabréf munu vera glötuð. Með dómumHéraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2014 voru umrædd veðskuldabréf ógilt aðkröfu stefnda. Hinn 16. júní2010 höfðaði Arion banki hf. mál á hendur Hætti ehf. fyrir HéraðsdómiReykjavíkur þar sem þess var krafist að félagið yrði dæmt til að greiðabankanum tilteknar fjárhæðir í svissneskum frönkum og japönskum jenum og varkrafan byggð á umræddum lánssamningi frá 2. apríl 2007. Með úrskurði dómsins13. desember 2011 var málinu vísað frá á þeirri forsendu að lántaka Háttar ehf.hefði í reynd verið í íslenskum krónum en höfuðstóll lánsins skyldi breytastmiðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Væri málið ekki reifað af hálfu bankansmeð tilliti til þessa og vegna þessa annmarka yrði að vísa málinu frá dómi. Meðdómi Hæstaréttar 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 var úrskurðurinn felldur úrgildi, með vísan til þess að lánssamingurinn væri um lögmætt lán í erlendumgjaldmiðlum. Háttur ehf.og stefndi gerðu með sér samkomulag um skuldauppgjör, dags. 15. september 2011.Ísamkomulaginu er rakið að Háttur ehf. skuldi stefnda 610.353.990 kr. samkvæmtveðskuldabréfunum. Þar sem veðskuldin ásamt vöxtum hafi ekki verið greidd ágjalddaga hafi stefndi gjaldfellt skuldina og gengið að veðinu með vísan tiltiltekins ákvæðis í veðskuldabréfunum. Það sé sameiginlegt mat Háttar ehf. ogstefnda að rekstur og eignir Hrossaræktarbúsins Fets ehf. séu að virði400.000.000 kr., að frádregnum skuldum. Aðilarnir hafi gert með sér samkomulagum að útistandandi skuld að fjárhæð 210.353.990 kr. verði greidd með einnigreiðslu eigi síðar en 31. desember 2013, verði ekki um annað samið. Stefndi lýsti kröfu við skipti á þrotabúi Háttar ehf. á grundvelli m.a.þessara veðskuldabréfa og er í kröfulýsingunni vísað til fyrrnefnds samkomulagsfrá 15. september 2011. Hinn 2. apríl2013 höfðaði stefnandi mál á hendur stefnda til að fá rift ráðstöfun Háttarehf. samkvæmt fyrrnefndu samkomulagi um skuldauppgjör. Með dómi Hæstaréttar 24.nóvember 2016 í máli nr. 839/2015 var málinu vísað frá héraðsdómi. Hinn 5.apríl 2013 höfðaði stefnandi annað mál á hendur stefnda til riftunar á sömuráðstöfunum og krafist er riftunar á í máli þessu. Með dómi Hæstaréttar 16.mars 2017 í máli nr. 430/2016 var málinu vísað frá héraðsdómi.IIStefnandi fullyrðir að frestdagur við skipti áþrotabúi Háttar ehf. sé 6. apríl 2011. Stefnandi telur að stefndi sé nákominnþrotamanni í skilningi 4. tl. 3. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl. Stefnandi byggir á því að þremur greiðslum seminntar voru af hendi fyrir 6. apríl 2011, annars vegar af reikningi nr.0301-26-7108, dags. 19. júní 2009 að fjárhæð 4.000.000 kr. og 24. mars 2010 aðfjárhæð 500.000 kr. og hins vegar af reikningi nr. 0515-14-400969, dags. 14.október 2010 að fjárhæð 3.000.000 kr., beri að rifta á grundvelli 134. gr. lagaum gjaldþrotaskipti o.fl. Greiðslurnar hafi farið fram fyrir gjalddagaveðskuldabréfanna 1. desember 2010 og því fyrr en eðlilegt var og innan 24mánaða fyrir frestdag. Því beri að rifta þeim. Stefndi beri sönnunarbyrðinafyrir því að greiðslurnar hafi virst „venjulegar eftir atvikum“. Vegna þeirratveggja greiðslna sem séu innan framlengds frest 2. mgr. 134. gr. sé á þvíbyggt að Háttur ehf. hafi verið ógjaldfær þegar þær fóru fram, ensönnunarbyrðin um gjaldfærni hvíli á stefnda.Þær 17 greiðslur sem farið hafi fram eftir 6.apríl 2011 hafi verið stefnda til hagsbóta og því séu uppfyllt skilyrðiriftunar samkvæmt 139. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndi hafi eingönguhaldið því fram að fyrsta undantekning ákvæðisins eigi við, þ.e. að krafa hanshefði greiðst við gjaldþrotaskiptin vegna rétthæðar hennar sem veðkröfusamkvæmt 111. gr. sömu laga. Það sé alrangt. Þegar stefndi hafi leyst til sínveðið hafi heildarkrafan samkvæmt útreikningi hans numið 610.353.990 kr. oghafi hann reiknað kröfurnar miðað við að ekkert hefði verið greitt upp í þær.Eftir hafi þá staðið ógreiddar 210.353.990 kr., sem hefðu verið almenn krafa íþrotabúið. Ljóst sé að umræddar greiðslur hafi gengið til lækkunar á þeim hlutakröfunnar sem ekki fékkst greiddur af veðinu. Greiðslurnar hafi valdiðstefnanda tjóni, enda hafi fyrir vikið verið minna til skiptanna meðkröfuhöfum.Endurgreiðslukrafa stefnanda vegna riftunar ágrundvelli 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. sé byggð á 1. mgr. 142. gr.laganna. Endurgreiðslukrafa vegna riftunar á grundvelli 139. og 141. gr.laganna fari samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laganna.IIIStefndi byggir á því í fyrsta lagi að lögbundinnfrestur samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. til að höfðamál þetta sé liðinn. Málið sé höfðað rúmum fjórum árum eftir að fresturinn rannút. Stefnandi geti ekki í kjölfar frávísunar fyrra máls höfðað nýtt mál á öðrumlagagrundvelli, þótt það taki til sömu atvika. Yrði fallist á það væri hinnlögbundni sex mánaða frestur í raun þýðingarlaus, enda gæti skiptastjóri þáhöfðað riftunarmál án sérstakrar afmörkunar málatilbúnaðar til þess eins aðlengja þann frest sem hann hefði til að knýja fram riftun. Beita megi ákvæði22. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, eins og það hafi veriðtúlkað af dómstólum með lögjöfnun um ákvæði 148. gr. laga um gjaldþrotaskiptio.fl., enda öll skilyrði lögjöfnunar uppfyllt.Krafa um riftun á þremur greiðslum sem inntar voruaf hendi fyrir ætlaðan frestdag sé einungis byggð á því að þær hafi farið framfyrr en eðilegt hafi verið samkvæmt 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.Einnig byggi stefnandi á því að rifta beri tveimur af þessum þremur greiðslum,annars vegar greiðslu að fjárhæð 4.000.000 kr. þann 19. júní 2009 og hins vegargreiðslu að fjárhæð 500.000 kr. þann 24. mars 2010, með vísan til 2. mgr. 134.gr. laganna, þar sem stefndi og Háttur ehf. teljist hafa verið nákomnir ískilningi greinarinnar. Ekki hafi verið byggt á þessum málsástæðum í fyrra málistefnanda og sé þeim mótmælt sem of seint fram komnum. Stefndi hafnar því einnig að fyrrnefndar greiðslurteljist hafa verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var. Háttur ehf. hafiskuldað stefnda háar fjárhæðir á þessum tíma í formi viðskiptaskulda sem hafiverið gjaldfallnar að stærstum hluta. Greiðsla skuldara til aðila sem hafihaldið á háum gjaldföllnum fjárkröfum á hendur skuldaranum á sama tíma, getiekki talist vera innt af hendi fyrr en eðlilegt sé.Stefnandi byggi á því að frestdagur viðgjaldþrotaskiptin sé 6. apríl 2011. Eins og mál þetta sé vaxið verði þeim degiekki beitt gagnvart stefnda, heldur 16. janúar 2012. Ákvæði 139. gr. laga umgjaldþrotaskipti o.fl. byggi á þeirri forsendu að eftir að fram komi beiðnir umheimild til greiðslustöðvunar, leitun nauðasamninga, eða krafa umgjaldþrotaskipti, megi öllum vera ljóst í hvað stefni. Lög um gjaldþrotaskiptio.fl. byggi á þeirri grundvallarreglu að eftir frestdag eigi skuldarinn aðhalda að sér höndum og nær ekkert aðhafast. Meginreglan byggi á því að almenntlíði mjög skammur tími frá því slík krafa komi fram þar til bú skuldara sétekið til gjaldþrotaskipta. Í þessu máli hafi yfir 15 mánuðir liðið frá þeimfrestdegi sem byggt sé á í stefnu, þar til bú Háttar ehf. hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta. Við slíkar aðstæður sé ótækt að miða frestdag við þaðtímamark. Ógerningur sé að reka félag í fullum rekstri í yfir ár eftir reglum139. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.Skiptastjóri stefnanda hafi byggt á því íinnköllun, sem birt hafi verið tvívegis í Lögbirtingablaðinu, að frestdagurværi 16. janúar 2012. Skiptastjóri hafi fullt forræði á búinu og getiskuldbundið það með yfirlýsingum sínum. Í innköllun hafi falist yfirlýsingskiptastjóra um frestdag sem sé skuldbindandi fyrir stefnanda, a.m.k. gagnvartkröfuhöfum, þar á meðal stefnda. Hafi sú yfirlýsing aldrei verið leiðrétt. Beriþegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfu um riftun þeirra 15 greiðslnasem áttu sér stað fyrir 16. janúar 2012.Stefndi hafnar því jafnframt að skilyrði 139. gr.laga um gjaldþrotaskipti o.fl. séu uppfyllt. Stefndi hafi átt gjaldfallnarveðkröfur á hendur Hætti ehf. á þeim tíma sem greiðslurnar voru inntar afhendi. Einu gildi þótt stefndi hafi ekki tekið tillit til þeirra viðuppreikning kröfu sinnar þann 15. september 2011. Líta verði svo á að greiðslurfrá skuldara til kröfuhafa sem eigi gjaldfallnar kröfur, teljist greiðsla upp íþær kröfur, þar til hið gagnstæða sannist. Stefnandi hafi engin rök fært fyriröðru en að um greiðslur upp í þær kröfur hafi verið að ræða. Þar semgreiðslurnar hafi verið inntar af hendi upp í veðkröfur eigiundantekningarregla 139. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. við og greiðslurnarséu því ekki riftanlegar.Stefndi mótmælir endurgreiðslukröfu stefnanda. Súkrafa sé sjálfstæð krafa og sé fyrnd, hvort sem hún verði talin falla undir 3.eða 9. gr. laga nr. 150/2007. Þó að fyrning hafi verið rofin með fyrri málsóknhaldi það ekki gagnvart málsókn þessari þar sem hún byggi á öðrumlagagrundvelli, sbr. 22. gr. laganna.Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Ekkifái staðist að reikna dráttarvexti frá fyrri málshöfðun, enda hafi sú krafa semþar var gerð verið með öllu vanreifuð, auk þess sem endurgreiðslukrafa þessmáls hafi verið mun hærri en riftunarkrafan. Ætlaður réttur stefnanda sé svo áreiki að engin efni séu til að reikna dráttarvexti frá því fyrir dómsuppsögu,sbr. 7. og 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, eða í fyrstalagi frá höfðun þessa máls, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna.IVSamkvæmt 1. mgr. 148.gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., skal höfða dómsmál tilriftunar áður en sex mánuðir eru liðnir frá því skiptastjóri átti þess kost aðgera riftunarkröfuna, en fresturinn byrjar þó aldrei að líða fyrr en við lokkröfulýsingarfrests. Stefnandi hafði áður höfðað mál á hendur stefnda 5. apríl2013 þar sem krafist var riftunar á þeim peningagreiðslum sem mál þetta tekurtil, og að stefndi yrði dæmdur til að greiða stefnanda tiltekna fjárhæð meðnánar tilteknum dráttarvöxtum. Ekki er ágreiningur um að það mál var höfðaðinnan þessa frests. Með dómi Hæstaréttar Íslands 16. mars sl. í máli nr.430/2016 var því máli vísað frá héraðsdómi. Í 1. mgr. 148. gr.laga um gjaldþrotaskipti o.fl. er ekki sérstaklega mælt fyrir um frest til aðhöfða riftunarmál öðru sinni ef upphaflegu máli, sem höfðað er í tæka tíð,hefur verið vísað frá dómi eða það verið fellt niður. Í dómi Hæstaréttar 1.september 2003 í máli nr. 257/2003 var því slegið föstu að viðfrávísuneða niðurfellingu máls, sem þrotabú hefur höfðað til riftunar áráðstöfun þrotamanns, hefjist aftur sex mánaða frestur handa því til að höfðanýtt mál í sama skyni. Þetta mál er höfðað til að knýja fram riftun ápeningagreiðslum sem einnig var gerð krafa um riftun á í hinu fyrra máli. Erþetta mál því höfðað í sama skyni og fyrra málið. Getur ekki skipti máli þótt íþessu máli sé byggt á öðrum málsástæðum en í fyrra málinu. Þetta mál var höfðað28. mars sl., innan sex mánaða frá frávísun fyrra málsins. Er þetta mál því höfðaðinnan hins lögbundna málshöfðunarfrests. Aðila málsins greinirá um hvaða dagur sé frestdagur við skipti á þrotabúi Háttar ehf. Stefnandibyggir á því að það sé 6. apríl 2011, er krafa Arion banka hf. um töku búsHáttar ehf. til gjaldþrotaskipta barst dóminum. Stefndi telur hins vegar aðfrestdagur sé 16. janúar 2012, en sú dagsetning var tilgreind í innköllun sembirt var í Lögbirtingablaði. Í 1. mgr. 85. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.er mælt fyrir um að skiptastjóri skuli án tafar eftir skipun sína gefa út og fábirta innköllun vegna gjaldþrotaskiptanna þar sem m.a. skal koma fram hverfrestdagur sé við gjaldþrotaskiptin. Skal innköllun birt tvívegis íLögbirtingablaði. Í ákvæðinu er ekki tekin bein afstaða til þess ef frestdagurer ekki réttilega tilgreindur í innköllun.Ákvæði um frestdagkoma fram í 2. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. telstfrestdagur sá dagur sem héraðsdómara berst beiðni um heimild tilgreiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti,svo og dánardagur manns ef farið er með dánarbú hans eftir lögunum. Komi fleirien einn þessara daga til álita teljist sá fyrsti þeirra frestdagur, sbr. þóákvæði 2. til 4. mgr. Í 4. mgr. 2. gr. segir að sá dagur sem héraðsdómaraberist krafa um gjaldþrotaskipti teljist frestdagur, þótt krafan sé afturkölluðeða henni hafnað, ef honum berst ný krafa um gjaldþrotaskipti, eða beiðni umheimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings innan mánaðar fráþví það gerðist. Þessi ákvæði 1. og 4.mgr. 2. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. eru skýr og gefa ekki tilefni tilannarrar túlkunar en eftir orðanna hljóðan. Frestdagur ræðst samkvæmt þessumákvæðum alfarið af því hvenær beiðni eða krafa berst héraðsdómara og er þaðekki á forræði dómara eða skiptastjóra að ákveða frestdag, sbr. dóm Hæstaréttar28. ágúst sl. í máli nr. 437/2017. Engin heimild er til staðar í þessum ákvæðumtil þess að víkja frá afmörkun þeirra á frestdegi vegna þess tíma sem líður fráþví beiðni eða krafa berst héraðsdómara og þar til hún er tekin til greina meðúrskurði héraðsdómara eða dómi Hæstaréttar. Röng tilgreining frestdags íinnköllun skiptastjóra getur ekki vikið til hliðar hinum rétta frestdegi,jafnvel þótt skiptastjóri hafi ekki birt leiðréttingu í Lögbirtingablaði, svosem honum hefði verið rétt. Upphafleg krafa um töku bús Háttar ehf. tilgjaldþrotaskipta barst dóminum 6. apríl 2011. Þeirri kröfu var hafnað með dómiHæstaréttar 19. desember 2011 í máli nr.643/2011. Með bréfi, sem barst dóminum 16. janúar 2012, fór Arion banki hf.fram á það á nýjan leik að bú Háttar ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta ogvar sú krafa tekin til greina með úrskurði dómsins. Krafa bankans barstþannig innan mánaðar frá því fyrri kröfu hans var hafnað og af 4. mgr. 2. gr. lagaum gjaldþrotaskipti o.fl. leiðir því að frestdagur telst vera 6. apríl 2011.Þær málsástæðurstefnanda sem stefndi telur að séu of seint fram komnar eru settar fram ístefnu málsins. Eru þær því ekki of seint fram komnar, enda hefur frávísun málshvorki þau réttaráhrif að ekki megi höfða að nýju mál um sömu kröfur, sbr. 2.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, né eru skorður lagðar viðþví að í slíku máli séu hafðar uppi nýjar málsástæður. Stefnandi byggir áþví að rifta beri þremur greiðslum, sem inntar voru af hendi 19. júní 2009, 24.mars 2010 og 14. október 2010, samtals að fjárhæð 7.500.000 kr., með vísan til134. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Greiðslan 14. október 2010 fór framinnan sex mánaða fyrir frestdag. Sú greiðsla var innborgun inn á skuld samkvæmttveimur veðskuldabréfum, sem áður er lýst, og var innt af hendi fyrir gjalddagabréfanna 1. desember 2010. Fór þessi greiðsla því fram fyrr en eðlilegt var.Greiðslan gat ekki talist venjuleg eftir atvikum þótt stefndi hafi átt aðrargjaldfallnar kröfur á hendur Hætti ehf., enda var greiðslan ekki innborgun inná þær kröfur. Verður krafa um riftun þessarar greiðslu því tekin til greina.Óumdeilt er aðstefndi var nákominn stefnanda samkvæmt 4. tl. 3. gr. laga um gjaldþrotaskiptio.fl. Greiðslurnar 19. júní 2009 og 24. mars 2010 fóru fram innan 24 mánaðafyrir frestdag. Með sömu rökum og um greiðsluna 14. október 2010 er fallist áað þessar greiðslur hafi farið fram fyrr en eðlilegt var og að þær hafi ekkitalist venjulegar eftir atvikum. Stefndi hefur ekki sannað að þrotamaðurinnhafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir greiðsluna, en fyrir því ber hannsönnunarbyrði. Verður krafa um riftun þessara greiðslna því tekin til greina. Stefnandi byggir áþví að rifta beri 17 greiðslum sem inntar voru af hendi eftir 6. apríl 2011,með vísan til 139. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Þessar greiðslur fórufram eftir frestdag. Greiðslurnar voru innborganir inn á skuld samkvæmt tveimurveðskuldabréfum, sem áður er lýst. Þegar stefndi gerði samkomulag við Hátt ehf.um skuldauppgjör 15. september 2011, sem áður er lýst, var krafa stefnda aðfjárhæð 610.353.990 kr., en veðið sem stefndi leysti til sín var metið á400.000.000 kr. Eftir stóðu þá 210.353.990 kr. Líta verður svo á að umræddar 17greiðslur hafi verið inntar af hendi sem innborganir á þessar eftirstöðvar.Eftirstöðvarnar teldust vera almenn krafa í búið samkvæmt 113. gr. laga umgjaldþrotaskipti o.fl. Er það í samræmi við kröfulýsingu stefnda, en þar varlýst almennri kröfu í þrotabú Háttar ehf. vegna þessara eftirstöðva. Stefndihefur ekki hnekkt þeirri staðhæfingu stefnanda að þessi skuld hefði ekkigreiðst við gjaldþrotaskiptin. Verður krafa stefnanda um riftun þessaragreiðslna því tekin til greina.Verður þá fjallað umfjárkröfu stefnanda. Í 1. mgr. 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. er settfram sú regla að fari riftun fram með stoð m.a. í 134. gr. skuli sá sem hafðihag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess semgreiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en semnemur tjóni þrotabúsins, nema honum hafi verið kunnugt um riftanleikaráðstöfunarinnar en þá skal hann greiða þrotabúinu tjónsbætur. Þá er tekið fram í 3. mgr. sömu greinar að faririftun fram samkvæmt m.a. 139. gr. skuli sá sem hafði hag af riftanlegriráðstöfun greiða bætur eftir almennum reglum. Ekki er tölulegur ágreiningur um fjárkröfustefnanda, en stefndi byggir einungis á því að krafan sé fyrnd. Krafa stefnandafyrnist á fjórum árum, sbr. 3. og 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Ekki er umþað deilt að fyrning kröfunnar hafi verið rofin með fyrri málsókn stefnanda.Eins og áður er lýst var fyrra máli stefnanda vísað frá dómi 16. mars sl. Óháðþví hvort fyrningarfrestur hafi þá verið liðinn var stefnanda heimilt eftirákvæði 1. mgr. 22. gr. sömu laga að höfða nýtt mál innan sex mánaða. Í ákvæðinueru engar skorður við því reistar að í nýju máli séu settar fram málsástæðursem ekki var hreyft í fyrra máli. Var fyrning því rofin með þessari málsókn.Verður fjárkrafa stefnanda því tekin til greina. Í fyrra málistefnanda var krafist riftunar á þeim greiðslum sem mál þetta er höfðað tilriftunar á. Verður dráttarvaxtakrafa stefnanda því tekin til greina. Meðvísan til þess sem að framan greinir er fallist á dómkröfu stefnanda eins oghún er sett fram. Í samræmi við 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefndaað greiða stefnanda málskostnað svo sem greinir í dómsorði.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dómþennan.DÓMSORÐ Rift er eftirtöldumpeningagreiðslum Háttar ehf. til stefnda, Karls Emils Wernerssonar sem framfóru:9. júní 2009 að fjárhæð4.000.000 kr.,24. mars 2010 að fjárhæð 500.000kr.,4. október 2010 að fjárhæð3.000.000 kr.,26. maí 2011 að fjárhæð10.600.000 kr.,5. júlí 2011 að fjárhæð 180.000kr.,26. júlí 2011 að fjárhæð 400.000kr.,2. ágúst 2011 að fjárhæð1.000.000 kr.,6. ágúst 2011 að fjárhæð2.500.000 kr.,. september 2011 að fjárhæð5.900.000 kr.,3. september 2011 að fjárhæð2.000.000 kr.,3. október 2011 að fjárhæð 3.200.000kr.,8. október 2011 að fjárhæð6.200.000 kr.,7. nóvember 2011 að fjárhæð2.319.000 kr.,29. desember 2011 að fjárhæð400.000 kr.,29. desember 2011 að fjárhæð600.000 kr.,29. desember 2011 að fjárhæð1.900.000 kr.,3. janúar 2012 að fjárhæð 600.000kr.,6. janúar 2012 að fjárhæð600.000 kr.,9. mars 2012 að fjárhæð 550.000kr.,27. mars 2012 að fjárhæð 530.000kr.Stefndi greiði stefnanda 46.979.000 kr. meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 16. apríl 2013 til greiðsludags. Stefndi greiðistefnanda 1.000.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 298/2012
Líkamsárás
Kvar sakfelldur fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa ráðist með hnefahöggum og spörkum á Aeftir að hafa ekið bifreið sinni aftan á bifreið A. Í dómi Hæstaréttar kom framað K hafi enga iðrun sýnt vegna verknaðarins heldur þvert á móti réttlættgerðir sínar. Ætti hann sér engar málsbætur. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðuhins áfrýjaða dóms um sakfellingu K en þyngdi refsingu hans og dæmdi hann í sexmánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 12. apríl 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Afhálfu ákæruvalds er krafist staðfestingar á sakfellingu ákærða, en að refsinghans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en tilvara að refsing verði milduð. Þá krefst ákærði þess aðallega að bótakröfu verðivísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af henni. Að því frágengukrefst ákærði þess að bótakrafan verði lækkuð. Brotaþolikrefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um einkaréttarkröfu sína ogtildæmdan málskostnað vegna hennar, en lætur málið að öðru leyti ekki til síntaka. Meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans umsakfellingu ákærða og heimfærslu brots til refsiákvæða. Í3. mgr. 14. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er kveðið á um að ökutæki, sem ekið erá eftir öðru ökutæki, skuli vera svo langt frá því, að eigi sé hætta áárekstri, þótt ökutækið, sem er á undan, stöðvist eða dregið sé úr hraða þess.Ákærði ók bifreið sinni aftan á bifreið brotaþola greint sinn og átti þannigsök á árekstrinum. Ákærði réðst síðan í beinu framhaldi af árekstrinum meðhnefahöggum og spörkum á brotaþola og ók við svo búið á brott. Er ekkert framkomið í málinu sem gaf ákærða tilefni til þessarar ofsafengnu árásar. Þá hefurhann ekki sýnt merki iðrunar vegna verknaðarins, heldur þvert á móti réttlættgerðir sínar. Ákærði á sér engar málsbætur. Samkvæmt þessu og með vísan til 1.,6. og 8. töluliða 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er refsinghans hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Verður refsingin bundin skilorði áþann hátt sem í dómsorði greinir. Ákvæðihéraðsdóms um sakarkostnað, einkaréttarkröfu og málskostnað vegna hennar, erustaðfest. Ákærðiverður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði,Kári Þórðarson, sæti fangelsi í sex mánuði, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsþessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað,einkaréttarkröfu og málskostnað, eru staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins,273.255 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, SteingrímsÞormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. apríl 2012. Málþetta, sem dómtekið var 23. mars 2012, er höfðað með ákæru útgefinni aflögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 15. nóvember 2011 á hendur Kára Þórðarsyni,kt. [...], [...], [...], fyrir líkamsárás, með því aðhafa, fimmtudaginn 30. september 2010, á Reykjanesbraut til móts við Mjóddina íReykjavík, ráðist á A, eftir að þeir höfðu lent í umferðaróhappi, meðhnefahöggum í andlit, höfuð og líkama og spörkum í líkama, allt með þeim afleiðingumað A hlaut eymsli á höfði, hrygg, brjóstkassa og kvið, sjáanlegt mar ábrjóstkassa og vinstri kálfa og rifbeinsbrotnaði. Þettaer talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr.11. gr. laga nr. 20/1981, og 111. gr. laga nr. 82/1998. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu allssakarkostnaðar. Ímálinu gerir A þá kröfu að ákærði verði dæmdur til að greiða honum skaða- ogmiskabætur að fjárhæð 1.297.651 kr., ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001 frá 30. september 2010, en dráttarvöxtum samkvæmt9. gr., sbr. 6. gr., sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetninguskaðabótakröfu og til greiðsludags. Ákærðikrefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að honum verði gerð vægastarefsing er lög leyfa. Jafnframt gerir hann kröfu um að bótakröfu verði vísaðfrá dómi, ella verði hann sýknaður af henni. Þá krefst verjandi ákærðahæfilegrar þóknunar sér til handa.I. Ífrumskýrslu lögreglu segir að henni hafi borist tilkynning 30. september 2010kl. 17:17 um að kona hefði orðið vitni að því, á Reykjanesbraut á móts viðMjóddina, að maður hefði gengið að öðrum manni og lamið hann þar sem hann hefðiverið stopp við Reykjanesbrautina. Skömmu síðar hefði brotaþoli, A, hringt ílögreglu og sagt að hann væri stopp út við kant á Reykjanesbraut, móts viðMjóddina. Brotaþoli hefði skýrt frá því að hann hefði verið laminn af ökumannibifreiðarinnar [...], ákærða í máli þessu, eftir árekstur á milli bifreiðaþeirra. Lögregla hefði bent brotaþola á að fara á slysadeild vegna meiðsla semhann hefði fengið og sagt að hann gæti farið á lögreglustöðina í Kópavogi tilað leggja fram kæru. Lögregla hefði haft samband við skráðan eigandabifreiðarinnar [...] og sú athugun leitt í ljós að [...] eigandans hafði veriðá bifreiðinni, ákærði í máli þessu. Þásegir í frumskýrslu lögreglu að hún hefði haft samband við vitni í málinu.Vitnið B, stjúpdóttir brotaþola, sem hefði verið í bifreiðinni með honum, hefðiskýrt frá því að það hefði verið að lesa og ekki fylgst með umferðinni.Brotaþoli hefði ekki ekið mjög hratt og vitnið hefði fundið fyrir höggi erökumaður bifreiðar [...], ákærði, hefði skyndilega ekið aftan á bifreið þeirra.Þau hefðu farið út í kant og skyndilega hefði ákærði rifið upp dyrnar ökumannsmegin og farið að lemja og sparka í brotaþola. Vitnið hefði setið inni íbifreiðinni á meðan. Ákærði hefði svo farið aftur í bifreið sína, ekið á brottog „gefið þeim fingurinn“. Einnigsegir í frumskýrslu að lögregla hefði haft samband við C. Hann hefði greint fráþví að hafa ekið eftir Reykjanesbraut til suðurs er hann hefði séð árekstur.Skömmu áður hefði vitnið tekið eftir því að ökumaður [...], þ.e. ákærði, hefðiekið fyrir aftan bifreið [...], sem er bifreið brotaþola, og ákærði hefðiblikkað brotaþola til að gefa honum til kynna að færa sig yfir á hægri akrein,en hann hefði keyrt allt of hægt á vinstri akrein. Vitnið hefði svo séðbrotaþola snarhemla og ákærða lenda aftan á honum. Áður en þetta hefði gersthafi brotaþoli gert sér það að leik að tipla á hemlana en svo „kloss hemlað“, þannig að ákærði hefði lent aftan á honum.Vitnið hefði jafnframt sagt að það teldi að brotaþoli ætti sök á árekstrinum ogað þetta hefði verið ásetningur hjá honum, sérstaklega vegna þess að enginbifreið hefði verið á undan honum og aðrir ökumenn hefðu þurft að taka fram úrhonum á hægri akrein. Þá hefði vitnið sagt að það hefði örugglega gert það samaog ákærði hefði gert, að lemja brotaþola. Hann hefði átt það skilið fyrir þessahegðun í umferðinni. Jafnframtsegir í frumskýrslu að lögregla hefði rætt við vitnið D sem hefði skýrt frá þvíað hafa hringt í Neyðarlínuna vegna þess að það hefði orðið vitni að því aðökumaður bifreiðarinnar [...], þ.e. ákærði, hefði lamið ökumann bifreiðarinnar [...],þ.e. brotaþola. Vitnið hefði séð bílaröð myndast á vinstri akrein og allt veriðstopp. Er vitnið hefði ekið fram hjá bílaröðinni hefði það séð ákærða koma útúr bifreið sinni og vaða að bifreið brotaþola og byrjað að lemja hann.Brotaþoli hefði ekki getað varið sig þar sem ákærði hefði látið hnefann dynja áhonum, en skyndilega hefði ákærði farið í bifreið sína og ekið á brott. Vitniðhefði einnig sagt að það hefði ekki séð aðdraganda árekstursins. Brotaþoli,A, lagði fram kæru hjá lögreglu 5. október 2010. Í kæruskýrslu segir að hannhafi verið að aka suður Reykjanesbraut eftir hægri akrein. Hann hefði svoákveðið að skipta yfir á vinstri akrein og gefið stefnuljós áður. Hann hefðiséð bifreið ákærða á vinstri akrein, en það hefði verið langt í hana og hannþví talið óhætt að skipta yfir á vinstri akrein. Hann hefði svo séð bifreiðákærða nálgast sig hratt og hann hefði farið það nálægt að hann hefði aðeinsséð ljósin og grillið á bifreið ákærða. Brotaþoli kvaðst hafa aukið ferðina enjafnframt stigið á hemlana til að sýna ákærða hemlaljósin, en ekki vitað fyrren ákærði hefði ekið aftan á hann þannig að bifreið hans hefði kastast til.Brotaþoli sagði að hann hefði verið á u.þ.b. 60 km hraða á klst. Eftiráreksturinn hefði hann farið út úr bifreið sinni og séð ákærða koma út úrbifreið sinni á mikilli ferð og ákærði kýlt hann án fyrirvara í andlitið meðkrepptum hnefa. Eftir að brotaþoli hefði fengið hnefahögg í andlitið hefði hannstokkið inn í bifreið sína og reynt að loka dyrunum, en ákærði hefði haldiðhurðinni þannig að hann hefði ekki getað lokað. Ákærði hefði svo látiðhnefahögg og spörk dynja á honum þar sem hann hefði setið í bifreiðinni og hannhefði reynt eftir fremsta megni að verja bjargráð, sem hann væri með, sem oghöfuð sitt fyrir höggum. Brotaþoli sagði að hann hefði m.a. fengið mjög þungtspark í síðuna og hann hefði fundið eitthvað gefa sig innan í sér. Brotaþolitaldi að ákærði hefði veitt honum 20-30 högg með spörkum og höggum, af ölluafli. Ákærði hefði svo allt í einu hætt, farið í bifreið sína og ekið á brott. Ákærðivar yfirheyrður hjá lögreglu 11. október 2010. Í lögregluskýrslu segir aðákærði hafi sagt að ástæðan fyrir því að hann hefði farið út úr bifreið sinniog lamið brotaþola hefði verið sú að hann hefði sýnt af sér vítaverðan aksturog gert sér að leik að aka á hægum hraða á vinstri akrein, fyrir framan ákærða,en brotaþoli hefði gert sér að leik að tipla á hemlana og stöðva svo bifreiðinasnögglega, gersamlega að ástæðulausu, með þeim afleiðingum að ákærði hefði ekiðaftan á bifreið hans. Áreksturinn hefði þannig orðið vegna þess að brotaþolihefði stöðvað bílinn skyndilega fyrir framan ákærða og ákærði því ekki náð aðstíga á hemlana. Ákærði sagði að það hefði fokið í sig og því hefði hann rokiðað bifreið brotaþola. Brotaþoli hefði þá verið að koma út úr bifreið sinni, enhann hefði verið stór og mikill maður að vexti. Ákærði hefði öskrað eitthvað áhann um að hann hefði svínað fyrir sig, en svo hefðu það verið ósjálfráðviðbrögð að kýla brotaþola, frekar en að eiga á hættu að verða kýldur sjálfur.Við höggið hefði brotaþoli fallið inn í bifreið sína, en fæturnir verið fyrirutan. Ákærði hefði þá sagt brotaþola að drulla sér í burtu og sparkað einusinni í fætur hans. Ákærði hefði gert þetta til að brotaþoli færi með lappirnarinn í bifreiðina og kæmi sér í burtu. Ákærði sagði enn fremur að á þessumtímapunkti hefði hann áttað sig á því sem hann hefði gert og skipað brotaþolaað fara á næstu bensínstöð og ræða við sig. Að því sögðu hefði ákærði farið íbifreið sína og ekið á brott, en brotaþoli hefði ekki látið sjá sig ábensínstöðinni. Ákærða var kynntur vitnisburður brotaþola í kæruskýrslu, um aðákærði hefði kýlt hann í andlitið með krepptum hnefa, brotaþoli hefði farið íbifreið sína og reynt að loka dyrunum, en ákærði hefði haldið hurðinni og látiðhnefahögg og spörk dynja á honum og þetta hefðu verið um 20-30 högg. Ákærðineitaði þessu alfarið og sagði að hann hefði kýlt brotaþola einu sinni og einusinni sparkað í fætur hans. II. Ímálinu liggur fyrir læknisvottorð Theodórs Friðrikssonar, sérfræðings á slysa-og bráðadeild Landspítala-Fossvogi, dags. 8. október 2010. Þar segir að A hafileitað á slysadeild 30. september 2010 kl. 18:04 vegna líkamsárásar sem hannhefði orðið fyrir skömmu áður. Við skoðun hafi brotaþoli verið með eymsli víðsvegar um líkamann. Ekki hafi verið sjáanlegir áverkar á höfði. Einhver dreifðeymsli hafi verið, en staðsetningu ekki verið nánar lýst. Þá hafi hann kvartaðum talsverðan höfuðverk og sagt að hann væri dofinn í andliti. Hann hafi verið þreifiaumur á brjóstkassa og „hvellaumur“ fyrir rifbeinumvinstra megin og sterkur grunur verið um brot. Sjáanlegir maráverkar hafi veriðá „thorax“. Þá hafi hann verið þreifiaumuryfir hryggsúlu og rifjabörðum og „flönkum“ sitthvorum megin og einnig hafi verið eymsli við þreifingu á kvið, en samkvæmtsjúkraskrá hafi ekki verið áberandi sjáanlegir marblettir. Á vinstri kálfa hafihins vegar verið mar og brotaþoli hafi haltrað við gang. Jafnframt segir ívottorðinu að þar sem um hafi verið að ræða dreifða maráverka víðs vegar umlíkamann og talsverð eymsli í brjóstkassa og kvið hafi verið tekin sneiðmynd,en ekki hafi verið að sjá nein áverkamerki fyrir utan óreglu í 6. rifi utanvertvinstra megin og þar hafi verið grunur um ótilfært brot. Brotaþoli hafi veriðútskrifaður eftir skoðun og fyllt hafi verið út beiðni fyrir hann umáfallahjálp og dóttur hans sem hefði verið vitni að árásinni. Ísamantekt vottorðsins segir að um hafi verið að ræða dreifða áverka víðs vegarum líkama. Eymsli á höfði, hrygg, brjóstkassa og kvið, sjáanlegt mar ábrjóstkassa og vinstri kálfa. Rifbrot hafi sést á 6. rifi á sneiðmynd. Að lokumsegir að maráverkar ættu að jafna sig á 10-14 dögum hið mesta og ekki væriástæða til að ætla að áverkar brotaþola hefðu varanlegar líkamlegarafleiðingar. Rifbrot gætu verið 4-6 vikur að gróa og valdið viðvarandi verkjumí 2-3 vikur. III. Ákærðilagði fram skriflega greinargerð í málinu, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Í greinargerð sinni byggir ákærði á því að það séalls ósannað að hann hafi ráðist á brotaþola með „eiginlegri líkamsárás“.Ákærði hafi hins vegar sett brotaþola inn í bifreiðina, svo þarna yrði ekkihættuástand, eftir að ákærði hefði gert sér grein fyrir því að þarna væri ekkihægt að ræða málin af neinni skynsemi, en þá hafi verið farin að renna af honummesta reiðin út af vítaverðum akstri brotaþola. Ákærðibyggir á því að brotaþoli hafi átt sök á árekstrinum, en hann hafi hagað akstrisínum af stórkostlegu gáleysi, samkvæmt umferðarlögum. Brotaþoli hafi því gefiðákærða fyllsta tilefni til að ákærði ræddi við hann eftir að áreksturinn varð.Þá hafi brotaþoli hins vegar verið mjög æstur og ógnvekjandi og búið sig undirað ráðast á ákærða, sem hafi varið sig með þeim hætti að ýta brotaþola afturniður í ökumannssætið, sem hann hafistaðið upp úr. Einnigbyggir ákærði á því að ekki sé hægt að taka mark á vitninu B þar sem hún sé stjúpdóttirbrotaþola. Framburður hennar hjá lögreglu sé að engu hafandi. Þá sévitnisburður D verulega vafasamur, þar sem hæpið sé að hún hafi orðið vitni aðþví sem hún segist hafa orðið vitni að, en ökumaður í sporum D hljóti að hafaorðið að hafa athygli sína bundna við aksturinn og sé ómögulegt að hún hafigetað séð það sem hún lýsir, þannig að því verði treyst sem réttri lýsingu áatvikum. Ákærðibyggir jafnframt á því að sagður hraði bifreiðar ákærða, er áreksturinn varð,sé ekki í samræmi við þær skemmdir sem lýst er að hafi orðið á bifreiðbrotaþola, en ekkert hafi séð á bifreiðinni sem ákærði ók. Er einnig í þessusambandi vísað til vitnisburðar C. Kröfusína um frávísun skaðabótakröfunnar byggir ákærði helst á því líkamstjón, sembrotaþoli lýsir að hann hafi orðið fyrir, er ákærði hafi hrint brotaþola inn íbifreiðina, sé ósannað. Ákærði telur að lýsing áverka í læknisvottorði TheodórsFriðrikssonar sé í engu samræmi við þá árás sem brotaþoli lýsi ílögregluskýrslu eða í öðrum vottorðum, en í vottorðinu segi m.a.: „Við skoðuner lýst eymslum víðsvegar um líkama. Ekki munu vera sjáanlegir áverkar á höfðien einhver dreifð eymsli en staðsetningu ekki nánar lýst.“ Aðrir áverkar séumest maráverkar og ekki áverkar sem gætu hafa komið til við hrindinguákærða. Ígreinargerð ákærða er skorað á brotaþola að leggja fram ítarlegar upplýsingarum fyrra heilsufar, andlegt og líkamlegt, alla vega sex ár aftur í tímann.Telur ákærði að ekki sé útilokað að áverkar brotaþola hafi verið fyrir hendiþegar þann 30. september 2010. Einnig erskorað á ákæruvaldið að leggja fram mat dómkvaddra matsmanna um hraða bifreiðarákærða, miðað við þær skemmdir sem á bifreiðunum urðu, sem og frekariupplýsingar um árekstursstaðinn, bremsuför og annað, sem með öllu skorti ílögregluskýrslu. Einnig telur ákærði nauðsynlegt að brotaþoli leggi fram matsamkvæmt 10. gr. skaðabótalaga, á áverkum þeim sem hann telur sig hafa orðiðfyrir. Þær upplýsingar sem liggi frammi í málinu séu eingöngu staðhæfingar, ánþess að nokkur sönnun liggi fyrir um líkamstjón. IV. Verðurnú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa verið á vinstriakrein á Reykjanesbraut á háannatíma, á leið í Hafnarfjörð. Umferð hefði veriðmikil og bíll verið við bíl. Það hefði verið um ein til ein og hálf bíllengdmilli ákærða og næsta bíls fyrir framan hann þegar brotaþoli hefði komið áhægri akrein og troðið sér á milli ákærða og þess sem var fyrir framan hann.Við það hefði ákærði blikkað framljósunum og brotaþoli hefði þá neglt niður ogákærði lent aftan á honum, en ákærða hefði ekki gefist tími til að bremsa.Ákærði sagði að brotaþoli hefði gert þetta algjörlega að tilefnislausu og þettahefði bara verið frekja í brotaþola. Ákærði kvaðst hafa orðið reiður og bílaröðmyndast fyrir aftan þá og enginn komist neitt. Ákærði sagði að hann hefðihlaupið út úr bifreið sinni og séð brotaþola opna bíldyrnar og „hrammarnir áhonum hefðu komið út“, en hann hefði litið út eins og gamall sjóari með húðflúrog stóra upphandleggi. Ákærði kvaðst hafa verið nýkominn úr brjósklosaðgerð áhálsi og hann hefði hlaupið að brotaþola og hrint honum inn í bílinn og sagthonum að vera ekki með þennan „djöfulskap og tilgerð“ og hann ætti að koma sérá næsta bílastæði ef hann vildi ræða þetta eitthvað nánar. Ákærði hefði svofarið upp í bifreið sína og farið af stað. Ákærði bætti því við að brotaþolihefði ekki viljað fara inn í bifreið sína og verið með fætur sína út fyrirbíldyrnar og ákærði hefði því sparkað í fætur brotaþola til að koma honum inn íbílinn. Þetta hefði verið eitt spark eða tvö. Ákærði neitaði því að hafa slegiðbrotaþola og sagði að hann hefði hrint honum með því að ýta á bringu hans.Ákærða var þá kynntur framburður sinn hjá lögreglu um að hann hefði kýltbrotaþola og svo sparkað í hann. Ákærði svaraði: „Kýlt hann í bringuna eða íhann einhvers staðar, ekkert alvarlega sko.“ Sækjandi benti ákærða þá á að þaðværi munur á því að ýta við einhverjum eða kýla með krepptum hnefa og sagðiákærði þá að það hefði átt að sjást meira á brotaþola ef hann hefði kýlt hann.Jafnframt sagði ákærði að í dagbók lögreglu væri réttilega haft eftir honum aðhann hefði hrint brotaþola og sparkað í hann og svo ekið á brott. Þegarákærði var inntur eftir því á hvaða hátt honum hefði þótt brotaþoli ógnandisagði hann að það hefði verið hvernig brotaþoli hefði komið út úr bifreið sinniog hvernig hann hefði hagað sér í umferðinni. Nánar um það hvernig brotaþolihefði komið út úr bifreiðinni sagði ákærði að brotaþoli hefði sparkað í hurðinaþannig að hún hafi slengst upp og svo hefðu hrammarnir komið á hurðarkarminn oghann hefði komið út úr bifreiðinni, stór og mikill maður með sjóarahúðflúr áframhandleggnum. Jafnframt sagði ákærði að hann hefði mátt við litlu vegna þessað hann hefði verið nýkominn úr aðgerð. Borið var undir ákærða að í frumskýrslulögreglu er haft eftir vitninu D að ákærði hefði látið hnefana dynja ábrotaþola og sagði ákærði að það væri ekki rétt. Einnig var ákærða kynnturframburður brotaþola hjá lögreglu um að ákærði hefði sparkað og slegið hannítrekað og neitaði ákærði því. Spurður um áverka brotaþola, sem lýst er ífyrirliggjandi læknisvottorði, sagði ákærði að hann teldi að brotaþoli hefðiveitt sér þessa áverka sjálfur. Það sem ákærði hefði gert væri ekki til þessfallið að valda áverkum. BrotaþoliA sagði að aðdragandi málsins hefðiverið sá að hann hefði verið á leið í Hafnarfjörð og það hefði verið mikil oghæg umferð. Brotaþoli kvaðst hafa séð stórt bil opnast vinstra megin við sig ogákveðið að skipta um akrein og farið á vinstri akreinina í rólegheitunum. Hannhefði svo séð í baksýnis­speglinum bifreið fyrir aftan sig, sem hefðinálgast hratt. Bifreiðin hefði verið það nálægt að það eina sem hefði sésthefðu verið ljósin á henni. Brotaþoli kvaðst hafa stigið aðeins á bremsuna tilað blikka bremsuljósunum á bifreiðina fyrir aftan og svo hefði hann haldiðáfram sínu striki í umferðinni og aukið aðeins hraðann að næstu bifreið.Bifreiðin fyrir aftan brotaþola hefði hins vegar nálgast hann á fullri ferð oghann haldið að hún færi aftan á hann, sem og hún hefði gert. Brotaþoli kvaðsthafa stöðvað bifreið sína, opnað dyrnar og ætlað út úr henni, en þá hefði hannséð ökumann hinnar bifreiðarinnar koma hlaupandi út úr sinni bifreið á fullriferð. Brotaþola hefði ekki litist á blikuna og snúið aftur í bifreið sína ogætlað að loka dyrunum en ökumaðurinn hefði rifið upp hurðina. Brotaþoli kvaðsthafa fengið spörk í síðuna, örugglega 5-6 spörk, og svo hefði hann fengið höggí höfuðið, fyrir aftan eyrað, í um 5-10 skipti. Fram kom að brotaþoli værihjartveikur og með bjargráð og hann hefði reynt að verja hann. Brotaþoli kvaðsthafa vankast og misst gleraugun. Ákærði hefði að lokum hlaupið á brott, farið íbifreið sína og ekið í burtu. Brotaþoli kvaðst hafa átt í vandræðum með aðfinna leiðina á spítalann og keyrt óvart í Hafnarfjörð, en svo haldið aftur tilReykjavíkur og á spítala. Brotaþoli neitaði því sem ákærði heldur fram um aðbrotaþoli hefði verið ógnandi. Einnig neitaði brotaþoli því að hann hefði„svínað“ fyrir ákærða og sagði að það hefði verið nóg pláss og hann hefði ekkisnögghemlað. Það eina sem brotaþoli hefði gert hafi verið að sýna ákærðabremsuljósin. Aðspurður sagði brotaþoli að slys, sem hann hefði orðið fyrir áárinu 2009, hefði ekkert með áverka þá að gera sem hann hefði hlotið við meintaárás. Þá sagði hann að áverkar hans hefðu ekki komið til við það að ákærðikeyrði aftan á hann. Fram kom að brotaþoli hefði verið í bílbelti. Jafnframtsagði brotaþoli að hann væri enn aumur í síðunni, þar sem hann hefðirifbeinsbrotnað, og hann gæti ekki setið lengi. Þá kvaðst hann enn fá höfuðverk,suð fyrir eyrum og svima. VitniðB, stjúpdóttir brotaþola, sem sat í farþegasætinu við hliðbrotaþola umrætt sinn, sagði að það hefði verið mikil umferð áReykjanesbrautinni. Brotaþoli hefði skipt um akrein, frá hægri til vinstri, ogþað hefði verið nóg pláss þegar hann hefði skipt um akrein. Vitnið kvaðst hafa litiðí baksýnisspegilinn og séð bifreiðina fyrir aftan þau koma mjög nálægt þeim.Brotaþoli hefði þá aukið ferðina en bifreiðin fyrir aftan hefði ekið aftan áþau. Brotaþoli hefði þá stöðvað bifreiðina og maðurinn, sem hefði ekið á þau,hefði einnig stansað. Brotaþoli hafi ætlað að fara út og ræða við manninn, ensá síðarnefndi hefði komið hlaupandi og virst vera brjálaður. Maðurinn hefðislegið brotaþola í andlitið og brotaþoli hlaupið aftur í bifreið sína, enmaðurinn hefði rifið upp dyrnar og kýlt brotaþola, barið hann í síðuna ogsparkað í fætur hans. Þetta hefði verið í 5-10 skipti. Síðan hefði maðurinnfarið í burtu og öskrað eitthvað ljótt. Vitnið sagði jafnframt að brotaþolihefði verið mjög vankaður eftir þetta og hringt í lögreglu. Þá sagði vitnið aðbrotaþoli hefði verið hræddur og að ákærði hefði verið ógnandi en ekkibrotaþoli. Vitnið kvaðst ekki hafa meiðst við áreksturinn. VitniðC sagði að það hefði séð bifreiðákærða blikka bifreiðina fyrir framan hann, þ.e. brotaþola, og þá hefðibrotaþoli stigið á bremsuna, sleppt en svo neglt niður með þeim afleiðingum aðákærði fór aftan á brotaþola. Báðar bifreiðarnar hefðu stoppað og ákærði fariðút úr bifreiðinni, en vitnið hefði þá verið komið það langt að það hefði ekkiséð hvað gerðist eftir þetta eða meinta líkamsárás. Vitnið taldi að brotaþolihefði átt sök á árekstrinum, hann hefði tafið umferðina og átt að færa sig yfirá hægri akreinina og hleypa ákærða fram hjá, en hann hefði ekki gert það ogaugsýnilega viljað tefja umferðina. Umferðin hefði verið hægari á vinstriakrein en þeirri hægri. Enn fremur sagði vitnið að þetta hefði ekki verið mjögharður árekstur. VitniðD skýrði frá því að það hefði veriðfarþegi í bifreið á Reykjanesbrautinni þegar það hefði séð tvær bifreiðarstopp. Maður hefði rokið út úr annarri bifreiðinni og að hinni bifreiðinni,rifið upp dyrnar og kýlt tvisvar inn í bifreiðina. Vitnið kvaðst hafa sagt viðmann sinn, sem var ökumaðurinn, að þetta væri ljótt og hann hefði stöðvaðbifreiðina undir brú sem þarna er og vitnið hringt á lögregluna. Lögreglanhefði þá sagt að henni hefði þegar borist tilkynning um málið en vitnið hefðiverið beðið um að gefa lögreglu upp bílnúmer bifreiðanna tveggja. Meðan maðurvitnisins hefði lesið upp bílnúmerin fyrir vitnið hefðu þau séð áðurnefndanmann sparka einu sinni inn í bifreiðina eða í áttina að henni. Vitnið sagðiað það hefði svo spurt lögregluna ísímanum hvort það mætti fara og því hefði verið sagt að það væri í lagi ogvitnið hefði því gert það. Bifreiðarnar tvær hefðu þá enn verið á vettvangi. VitniðE kvaðst hafa verið farþegi í bifreiðhjá systur sinni. Þær hefðu ekið eftir Reykjanesbraut í átt að Kópavogi þegarvitnið hefði séð að bílar hefðu lent í árekstri. Vitnið hefði svo séð þann semhafði ekið aftan á hina bifreiðina, þ.e. ákærða, rjúka út úr bifreið sinni ogganga mjög stíft að bifreiðinni sem hann ók á, þ.e. bifreið brotaþola.Brotaþoli hafi verið á leið út úr bifreið sinni og ákærði þá tekið í hurðinahjá honum og byrjað að sparka og lemja og skella hurðinni aftur. Vitnið lýstiþessu nánar þannig að brotaþoli hefði setið í bifreiðinni og ákærði hefðisparkað og verið að hjakka eitthvað í hurðinni og lamið með höndunum. Þettahefði verið ítrekað og greinilega um átök að ræða. Vitnið sagði að sér hefðiverið brugðið og það hefði því hringt í lögreglu. VitniðTheodór Friðriksson, sérfræðingur áslysa- og bráðadeild Landspítala-Fossvogi, greindi frá því að það hefði séðbrotaþola þegar hann kom á slysadeild umræddan dag, en fyrirliggjandilæknisvottorð væri ritað af kandídat sem hefði skoðað hann fyrst. Brotaþolihafi haft dreifð eymsli og verið með verki í höfði, brjóstkassa og kvið. Hannhafi verið hvellaumur vinstra megin á brjóstkassa og sterkur grunur hafi veriðum rifbrot. Tekin hafi verið sneiðmynd af brotaþola sem hafi sýnt að hann varmeð óreglu á rifi sem hafi bent til rifbrots og það hafi einmitt verið á þeimstað sem hann hafi verið með mestan verk. Það væri því mjög líklegt, miðað viðskoðun og myndina, að það hafi verið sprunga í rifi. Jafnframt sagði vitnið aðrifbrot væri fyrst og fremst greint við skoðun. Röntgenmyndir hjálpuðu ekkimikið við greiningu en sneiðmynd væri nákvæmari og greindi það oftast. Vitniðsagði enn fremur að hjá brotaþola hafi verið óregla í rifi á nákvæmlega þeimstað sem hann hafi lýst og því verði að teljast mjög líklegt að það hafi veriðsprunga þarna, en í sjálfu sér væri ekki til 100% staðfesting á því. Þá greindivitnið frá því að brotaþoli hafi verið með eymsli og óþægindi í höfði en þvíværi ekki lýst nógu vel í vottorðinu. Ekki hafi verið sjáanlegir áverkar áhöfði, en stundum væri mar djúpt í vefjum sem sjáist ekki strax. Maráverkarværu því ekki útilokaðir á höfði. Aðspurt sagði vitnið að ef um verulega þunghögg í andlit væri að ræða gerði maður ráð fyrir sjáanlegum áverkum. Brotaþolihefði verið með sjáanlegt mar á brjóstkassa, væntanlega þar sem eymslin hafiverið mest, og á vinstri kálfa. Fram kom hjá vitninu að brotaþoli hafi ekkigetað rifbeinsbrotnað við notkun öryggisbeltis þar sem áverkinn hefði veriðvinstra megin, nánast undir holhendinni. V. Ákærðineitar sök. Aðdragandi málsins er sá að ákærði keyrði aftan á bifreiðbrotaþola. Hjá lögreglu sagði ákærði að það hefði verið vegna þess að brotaþolihefði hemlað snögglega og sýnt af sér vítaverðan akstur. Ákærði hefði þvíreiðst og hann hefði rokið að bifreið brotaþola, öskrað eitthvað á hann og þaðhefðu verið ósjálfráð viðbrögð að kýla brotaþola, en ákærði hefði verið hræddurum að brotaþoli, sem væri stór og mikill vexti, myndi kýla ákærða. Jafnframthefði ákærði sparkað í fætur brotaþola til að koma honum inn í bifreið hans,svo hann færi í burtu. Fyrirdómi sagði ákærði sem fyrr að hann hefði reiðst út í brotaþola vegna þess aðhann hefði átt sök á árekstrinum. Ákærði lýsti brotaþola sem stórum og miklumsjóara, með mikla hramma og stóra upphandleggi, og að hann hefði verið mjögógnandi. Brotaþoli kom fyrir dóm og þessi lýsing ákærða á honum stenst ekki. Þáer framburður ákærða um að brotaþoli hafi verið ógnandi ekki í samræmi við þaðsem fram hefur komið hjá vitnum. Nánar tiltekið skýrði vitnið D frá því aðákærði hefði rokið að bifreið brotaþola og rifið upp hurðina. Ákærði telurframburð vitnisins vafasaman vegna þess að vitnið hafi verið ökumaður og þurftað vera með hugann við aksturinn, en þessu verður að hafna, enda kom fram hjávitninu fyrir dómi að það hefði verið farþegi. Vitnið E sagði einnig að ákærðihefði rokið út úr bifreið sinni og gengið stíft að brotaþola, tekið í hurðinaog ráðist á brotaþola. Vitnið B skýrði einnig frá því að það hefði verið ákærðisem var ógnandi en ekki brotaþoli. Dómurinn fellst ekki á það með ákærða aðvirða beri vitnisburð B að vettugi vegna þess að hún er stjúpdóttir brotaþola,enda samrýmist vitnisburður hennar framburði annarra vitna. Þegar litið er tilframburðar téðra vitna, og framburðar ákærða sjálfs hjá lögreglu, er ljóst aðþað var ákærði sem var ógnandi við brotaþola en ekki öfugt. Ósamræmi er íframburði ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi, um það hvernig hann réðst ábrotaþola, og er það til þess fallið að draga úr trúverðugleika framburðarhans. Eins og áður segir kvaðst hann hjá lögreglu hafa kýlt brotaþola en fyrirdómi dró hann úr þessu og sagði að hann hefði hrint honum með því að ýta ábringu hans. Þegar ákærði var beðinn um að skýra þetta ósamræmi sagði hann:„Kýlt hann í bringuna eða í hann einhvers staðar, ekkert alvarlega sko.“ Brotaþolihefur neitað því að hann hafi átt sök á árekstrinum. Þegar hann lagði fram kærusína hjá lögreglu skýrði hann frá því að ákærði hefði veitt honum um 20-30högg, en fyrir dómi greindi hann frá því að hann hefði fengið 5-6 spörk ílíkamann og 5-10 högg í höfuð, fyrir aftan eyrað. Vitnið E sagði að ákærðihefði bæði sparkað með fótum og lamið með höndum og sagði að það hefði veriðítrekað, en treysti sér ekki til að lýsa því hversu oft. Vitnið D hefur boriðum að ákærði hafi kýlt tvisvar inn í bifreiðina og sparkað einu sinni.Framburður brotaþola um að hann hafi fengið högg í höfuð og spörk í líkama færþví stoð í framburði vitna, en ekki hefur verið um jafn mörg högg og spörk aðræða og hann hefur haldið fram. Ímálflutningsræðu verjanda var því haldið fram af hálfu ákærða að fyrirliggjandilæknisvottorð væri ekki tækt sem sönnunargagn í málinu, heldur verði að leggjafram sjúkraskrá sem sé frumgagnið. Þessu ber að hafna, enda tíðkast það ísakamálum að leggja fram vottorð sem þessi, sem lögregla aflar, en ekkisjúkraskrá, og hafa þau verið talin gild sönnunargögn. Í fyrirliggjandilæknisvottorði kemur fram að brotaþoli hafi verið með dreifða áverka víðs vegarum líkamann, eymsli á höfði, hrygg, brjóstkassa og kvið. Sjáanlegt mar hafiverið á vinstri kálfa og brjóstkassa. Einnig hafi rifbrot sést á 6. rifi ásneiðmynd. Ekki voru sjáanlegir áverkar í andliti brotaþola og með hliðsjón afframburði hans fyrir dómi um að högg ákærða hefðu lent fyrir aftan eyra erósannað að ákærði hafi veitt honum hnefahögg í andlit. Hins vegar þykir sannað,með hliðsjón af dreifðum áverkum brotaþola og framburði vitna, að ákærði hafiráðist á brotaþola með hnefahöggum í höfuð og líkama og spörkum í líkama, einsog honum er gefið að sök í ákæru. Framburðurákærða um að brotaþoli hafi sjálfur veitt sér þá áverka sem lýst er í ákæru erfráleitur. Ákærði mótmælir því sérstaklega að brotaþoli hafi rifbeinsbrotnað ogbendir á dóm Hæstaréttar í máli nr. 234/2011. Aðstæður þar voru allt aðrar en ímáli því sem er hér til úrlausnar, en í téðum dómi var sakborningur sýknaður.Ekki var talið útilokað að aðrir en sakborningur hefðu tekið harkalega ábrotaþola og við fyrstu skoðun á brotaþola á slysadeild voru ekki merki umrifbeinsbrot. Við seinni skoðun á brotaþola var svo tekin röntgenmynd og áhenni sást ekki brot. Í máli því sem hér er til úrlausnar var brotaþoli hinsvegar „hvellaumur“ yfir rifbeinum og á sneiðmynd sást óregla á 6. rifi, einmittá þeim stað sem hann var aumastur. Er ekkert annað komið fram í málinu semgetur útskýrt rifbeinsbrotið en árás ákærða. Þannig geta áverkar brotaþola ekkiverið tilkomnir vegna árekstrarins umrætt sinn, enda var hann ekki harður,engar skemmdir urðu á bifreið ákærða, og vitnið B, sem sat við hlið brotaþola,meiddist ekkert. Þá hefur vitnið Theodór Friðriksson, sérfræðingur á slysa- ogbráðadeild Landspítala-Fossvogi, borið sérstaklega um það að rifbeinsbrotofarlega vinstra megin gæti ekki hafa hlotist af bílbelti ökumanns og þegarlitið er til sjúkragagna brotaþola getur ekki verið um gamlan áverka að ræða.Þegar allt framangreint er virt verður að telja sannað svo hafið sé yfirskynsamlegan vafa að brotaþoli hafi við árás ákærða hlotið þá áverka sem lýster í ákæru. Samkvæmtframansögðu er ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök,nema högg í andlit eru ósönnuð, og þær afleiðingar sem greinir í ákæru. Brotákærða er rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. VI. Ákærðier fæddur í [...] 1978. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann tvisvar gerstsekur um umferðarlagabrot, en þau brot hafa ekki áhrif á ákvörðun refsingar nú.Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til þess að hann réðst á brotaþolameð offorsi og hlaut brotaþoli dreifða áverka, m.a. rifbeinsbrot. Aksturslagbrotaþola getur ekki réttlætt árás ákærða. Ákærði hefur enga iðrun sýnt ogvirðist ekki sjá neitt rangt við að hafa ráðist á brotaþola. Þykir refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Með hliðsjón af dómaframkvæmdog því að sakaferill ákærða hefur ekki áhrif hér verður refsing hansskilorðsbundin, eins og nánar greinir í dómsorði. VII. Ímálinu liggur fyrir skaðabótakrafa brotaþola, A, að fjárhæð 1.297.651 kr., aukvaxta, sem sundurliðast þannig: Sjúkrakostnaður 200.000 kr. Þjáningabætur 95.160 kr. Miskabætur 900.000kr. Lögmannskostnaður 102.491 kr. Ákærðihefur verið sakfelldur fyrir líkamsárás og ber hann skaðabótaábyrgð á því tjónibrotaþola sem rekja má til hinnar refsiverðu háttsemi. Við aðalmeðferð málsinsvar fallið frá kröfu vegna sjúkrakostnaðar. Krafaum þjáningabætur er rökstudd með því að brotaþoli hafi verið veikur en ekkirúmliggjandi í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í tvo mánuði frá þeimdegi er líkamsárásin átti sér stað, eða til 30. nóvember 2011, samtals í 61dag. Krafa hans vegna þjáningabóta sé því 61x1560 (700x7239/3282), samtals95.160 kr. Með hliðsjón af því sem segir í fyrirliggjandi vottorði, um aðrifbeinsbrot geti verið 4-6 vikur að gróa og valdið viðvarandi verkjum í 2-3vikur, verður fallist á að ákærða beri að greiða brotaþola þjáningabætur í 14daga, eða 21.840 kr. Brotaþoliá rétt á miskabótum úr hendi ákærða vegna árásarinnar á grundvelli a-liðar 1.mgr. 26. gr. skaðabótalaga, sbr. lög nr. 37/1999, sem þykja eftir atvikumhæfilega ákveðnar 300.000 kr. Samkvæmtframansögðu ber ákærða að greiða brotaþola samtals 321.840 kr. auk vaxta einsog í dómsorði greinir, en dráttarvextir reiknast frá 1. janúar 2012 þegarliðinn var mánuður frá birtingu kröfunnar fyrir ákærða í fyrirkalli, sbr. 9.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Bótakrafabrotaþola vegna lögmannskostnaðar var gerð með fyrirvara um hækkun, kæmi í ljósað meiri tími færi í málið en 4,5 klst. Að þessu virtu og samkvæmt 3. mgr. 176.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber ákærða að greiða brotaþolamálskostnað, sem er ákveðinn með vísan til framlagðs málskostnaðarreiknings,546.219 kr., að meðtöldum virðisaukaskatti. VIII. Meðvísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 ber að dæma ákærða til að greiðasakarkostnað málsins. Um er að ræða kostnað vegna læknisvottorðs, 34.500 kr.,og þóknun verjanda. Ekki liggur fyrir tímaskýrsla verjanda og þykir þóknun hanshæfilega ákveðin, með hliðsjón af tilkynningu dómstólaráðs nr. 1/2010 umviðmiðunarreglur fyrir héraðsdómstólana í sakamálum, 188.250 kr., að meðtöldumvirðisaukaskatti. Dómþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, Kári Þórðarson, sætifangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niðurfalla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 321.840 krónurásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 30. september 2010 til 1. janúar 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði A 546.219 krónur ímálskostnað. Ákærði greiði 222.750 krónur ísakarkostnað, þar með talda 188.250 króna þóknun skipaðs verjanda síns,Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 414/2008
Vinnusamningur Samkeppni Févíti Skaðabætur
E réð sig til starfa hjá ES ehf. Í ráðningasamningi hans var ákvæði þess efnis að honum væri ekki heimilt í tvö ár eftir starfslok hjá ES ehf. að hefja störf hjá samkeppnisaðila á sama rekstrarsviði og að brot á því varðaði févíti allt að 10% af föstu mánaðarkaupi fyrir hvern dag. E sagði starfi sínu lausu og réð sig þremur mánuðum síðar til A. Höfðaði ES ehf. mál gegn E og krafðist bóta þar sem E hefði brotið gegn fyrrgreindu ákvæði ráðningarsamnings síns. Talið var ljóst að A hafi verið samkeppnisaðili ES ehf. Samkeppnisákvæði ráðningarsamningsins hafi ekki verið fallið úr gildi þrátt fyrir breytingar á starfssviði E. Ákvæðið hafi ekki verið víðtækara en nauðsynlegt hafi verið til að varna samkeppni og gildistími þess hæfilegur. Yrði að líta svo á að það hafi ekki skert atvinnufrelsi E með ósanngjörnum hætti. Voru því ekki talin skilyrði til að telja loforð E óskuldbindandi með vísan til 36. eða 37. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Yrði samkeppnisákvæðinu því ekki að öllu leyti vikið til hliðar. Hins vegar var litið svo á, miðað við stöðu E og þá hagsmuni sem gátu verið í húfi fyrir ES ehf., að umsamin fjárhæð févítis hafi verið úr hófi. Var E dæmdur til að greiða ES ehf. bætur sem voru taldar hæfilegar 500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi réði áfrýjandi sig til starfa sem sölumaður hjá stefnda í janúar 2003. Í 7. gr. ráðningarsamnings, sem þeir gerðu 3. apríl sama ár var ákvæði þess efnis að áfrýjanda væri ekki heimilt í tvö ár eftir starfslok hjá stefnda að hefja störf hjá samkeppnisaðila á sama rekstarsviði, svo og að brot á því varðaði févíti allt að 10% af föstu mánaðarkaupi fyrir hvern dag. Föst mánaðarlaun samkvæmt samningnum voru 200.000 krónur. Stefndi mun á þessum tíma hafa rekið heildverslun á sviði ritfanga. Í aðilaskýrslu forsvarsmanns hans fyrir héraðsdómi, sem ekki hefur verið mótmælt að þessu leyti, kom fram að starfsmenn hafi á þeim tíma verið rúmlega tíu og sölumenn þar af fjórir talsins. Fallast verður á með stefnda að við þær aðstæður kunni persónuleg tengsl einstakra sölumanna við stóran hluta viðskiptavina félagsins að hafa skapað nauðsyn á að varna því að þeir réðu sig til keppinauta stefnda og tækju með sér viðskipti. Ráðningarsamningur aðilanna var endurnýjaður 30. nóvember 2004. Föst laun áfrýjanda hækkuðu þá í 220.000 krónur, en fyrrgreint samkeppnisákvæði var óbreytt. Í júní 2005 keypti stefndi verslanir með heitinu Office 1 Superstore. Við það mun starfsmönnum hafa fjölgað verulega og eðli rekstrarins breyst með því að smásala hafi bæst við fyrri starfsemi. Starf áfrýjanda og starfskjör tóku samkvæmt gögnum málsins einnig miklum breytingum í kjölfarið. Föst laun hans hækkuðu í 400.000 krónur og hann tók við starfi rekstrarstjóra. Samkvæmt framburði áfrýjanda fékkst hann sem slíkur við ýmis verkefni, en meginviðfangsefni hans sýnist hafa verið rekstur verslana stefnda. Forsvarsmaður stefnda bar fyrir héraðsdómi að áfrýjandi hafi verið öflugur starfsmaður og sinnt ýmsum verkefnum. Sjálfur bar áfrýjandi fyrir dómi að hann hafi ábyggilega gegnt lykilhlutverki hjá félaginu. Þrátt fyrir þessar breytingar var ekki gerður nýr ráðningarsamningur milli aðilanna. Þótt ýmis ákvæði ráðningarsamningsins frá 30. nóvember 2004 hafi þannig ekki lengur átt við verður ekki litið svo á að þörf stefnda á að varna samkeppni vegna hugsanlegrar ráðningar áfrýjanda hjá keppinautum hafi minnkað við það að áfrýjandi tókst á hendur ábyrgðarmeiri störf í þágu stefnda. Eru því ekki efni til að telja að forsendur hafi breyst svo að samkeppnisákvæði 7. gr. samningsins hafi fallið úr gildi. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi sagði upp ráðningarsamningnum 1. júlí 2007 með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Samkvæmt margnefndu samkeppnisákvæði var áfrýjanda ekki heimilt að hefja störf hjá samkeppnisaðila stefnda á sama rekstrarsviði í tvö ár eftir þau starfslok. Þótt túlka verði þröngt í þessu sambandi hverjir talist geti samkeppnisaðilar stefnda á sama rekstrarsviði er ljóst að til þeirra taldist fyrirtækið A4, sem áfrýjandi réði sig til frá 1. október 2007 að telja, enda kom meðal annars fram í vitnisburði þáverandi framkvæmdastjóra þess fyrirtækis fyrir héraðsdómi að „stórir aðilar“ á skrifstofuvörumarkaði væru þrír, þar á meðal það fyrirtæki og stefndi. Forsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi mjög á sömu lund. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að samkeppnisákvæðinu verði ekki að öllu leyti vikið til hliðar. Miðað við stöðu áfrýjanda og þá hagsmuni, sem í húfi gátu verið fyrir stefnda, verður að líta svo á að umsamin fjárhæð févítis, 10% af föstum mánaðarlaunum fyrir hvern dag sem áfrýjandi braut gegn samkeppnisákvæði ráðningarsamnings þeirra í allt að tvö ár, sé úr hófi. Eru bætur til stefnda hæfilega ákveðnar 500.000 krónur, en sú fjárhæð skal bera vexti eins og dæmdir voru í héraði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Einar Þór Sigurgeirsson, greiði stefnda, Egilssyni ehf., 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. maí 2008 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 5. maí 2008. I. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 9. apríl sl. er höfðað með stefnu birtri 16. desember 2007 af Egilsson ehf., Skútuvogi 1d, Reykjavík, á hendur Einari Þór Sigurgeirssyni, Galtalind 13, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda 29.200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 18. nóvember 2007 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að dómurinn dæmi honum bætur að álitum sem beri dráttarvexti frá 18. nóvember 2007. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. II. Stefnandi rekur verslanirnar Office 1 Superstore en þegar stefndi réð sig til starfa hjá honum, 15. janúar 2003, var stefnandi heildverslun og starfaði sem birgir bóka- og ritfangaverslana með allar slíkar vörur að bókum frátöldum. Stefndi var upphaflega ráðinn til starfa hjá stefnanda sem sölumaður og námu umsamin mánaðarlaun hans 200.000 krónum. Fólst starf stefnda einkum í sölu ritfanga og umsjón með netverslun fyrirtækisins ásamt almennri afgreiðslu, þ.e. símsvörun og móttöku viðskiptavina og öðrum störfum sem til féllu innan fyrirtækisins. Fyrri ráðningarsamningur stefnda og stefnanda er dagsettur 3. apríl 2003 og þar er að finna eftirfarandi ákvæði í 7. gr.: „Launþega er ekki heimilt í tvö ár eftir starfslok að hefja störf hjá samkeppnisaðila á sama rekstrarsviði, né stofna til eigin rekstrar í samskonar eða tengdum rekstri. Brot á ofangreindu ákvæði 7. gr. varða févíti allt 10% af föstu mánaðarkaupi fyrir hvern dag“. Samningurinn var endurskoðaður 30. nóvember 2004 og laun hækkuð í 220.000 krónur á mánuði en framangreint ákvæði 7. gr. var óbreytt. Í júlímánuði 2005 keypti stefnandi verslanir Office 1 Superstore. Stefndi var gerður að rekstrarstjóra verslananna í september 2005 og voru laun hans þá hækkuð í 400.000 krónur á mánuði auk fríðinda. Ekki var gerður nýr ráðningarsamningur við stefnda. Hinn 1. júlí 2007 sagði stefndi starfi sínu hjá stefnanda lausu en hinn 1. október sama ár réði hann sig til starfa hjá fyrirtækinu A4. Stefnandi ritaði stefnda bréf dagsett 18. október 2007 þar sem farið var fram á það við stefnda að hann léti af störfum hjá A4 þar sem hann hefði með því að ráða sig til fyrirtækisins brotið gegn 7. gr. ráðningarsamnings síns við stefnanda. Var stefnda jafnframt tilkynnt að léti hann ekki af störfum fyrir 31. sama mánaðar yrði höfðað mál gegn honum á grundvelli samningsbundinna skaðabóta. Af hálfu stefnda var kröfu stefnanda hafnað með bréfi dagsettu 31. sama mánaðar. Í kjölfarið var mál þetta höfðað eins og áður er lýst. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi fyrirsvarsmaður stefnanda, Egill Þór Sigurðsson, og stefndi. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Hannes Sigurbjörn Jónsson, framkvæmdastjóri Office 1 Superstore, Daníel Guðbrandsson, framkvæmdastjóri heildsölu stefnanda, Árni Eggert Harðarson, sölumaður hjá stefnanda, Hildur Birna Gunnarsdóttir, sölustjóri fyrirtækjaþjónustu hjá Office 1 Superstore, og Ólafur Stefán Sveinsson, yfirmaður vörusviðs hjá A4. III. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefndi hafi með því að ráða sig til samkeppnisaðila stefnanda gerst brotlegur við 7. gr. ráðningarsamningsins og beri því skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Bendir stefnandi á að það sé meginregla samningaréttarins að samninga beri að halda og að við brot á gerðum samningum komi til reglur um skaðabótaábyrgð innan samninga. Um sé að ræða vanefndaábyrgð sem feli í sér að ef aðili vanefni samning þá öðlist gagnaðili bótarétt. Orðalag 7. gr. ráðningarsamningsins sé skýrt og hafi stefnda því mátt vera ljóst að með því að ráða sig til samkeppnisaðila hefði hann gerst brotlegur við ákvæðið og þar með bakað sér skaðabótaskyldu. Jafnframt byggir stefnandi á því að stefndi beri ekki eingöngu skyldur samkvæmt 7. gr. ráðningarsamningsins heldur einnig gagnvart 6. gr. hans en samkvæmt þeirri grein hafi stefndi verið bundinn trúnaði um hvaðeina sem hann varð áskynja varðandi fyrirtækið og viðskiptavini þess. Stefndi hafi ráðið sig til A4 sem rekstrarstjóra en ljóst sé að með því að taka við sambærilegri stöðu hjá samkeppnisaðila, hafi þessi trúnaður verið brotinn. Stefnandi hafi mátt ganga út frá því að upplýsingar sem stefndi hafði aflað sér um viðskiptavini og fyrirtæki stefnanda væru ekki nýttar af samkeppnisaðila hans. Bendir stefnandi á að Hæstiréttur Íslands hafi slegið því föstu að nægjanlegt sé að aðili hafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart vinnuveitanda sínum eða fyrrum vinnuveitanda þótt ósannað sé að slíkar trúnaðarupplýsingar séu misnotaðar. Þá byggir stefnandi á því að efnisregla 7. gr. ráðningarsamningsins eigi við fullum fetum enda sé skuldbindingin ekki víðtækari en nauðsynlegt sé til að varna samkeppni né heldur skerði hún með ósanngjörnum hætti atvinnufrelsi stefnda. Eigi því ákvæði 1. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 því ekki við. Stefnandi hafi haft ríka hagsmuni af því að stefndi réði sig ekki hjá samkeppnisaðila á sama rekstrarsviði. Ljóst sé að framangreind 7. gr. sé ekki staðlað ákvæði heldur ákvæði sem sett hafi verið inn í ráðningarsamninginn til að girða fyrir að þeir, sem gegndu trúnaðarstörfum fyrir stefnanda, misnotuðu upplýsingar sem þeim var trúað fyrir í starfi sínu. Upplýsingar, sem hér um ræði, séu þess eðlis að þær varði afar viðkvæm málefni eins og upplýsingar um einstaka viðskiptamenn, efni viðskiptasamninga og aðra þætti í starfsemi stefnanda. Stefnandi hafni því sem fram komi í bréfi lögmanns stefnda um að starfssvið stefnda hjá A4 sé það ólíkt að stefnandi hafi enga sérstaka hagsmuni af því að stefndi starfi ekki fyrir A4. Ljóst sé að störfin séu að öllu leyti sambærileg. Stefndi hafi gegnt stöðu rekstrarstjóra hjá stefnanda og hafi tekið við starfi rekstrarstjóra verslana hjá A4. Engra gagna njóti við um hvaða starfi stefndi gegni hjá A4 en starfsheiti hans sé ekki að finna á heimasíðu A4 og því líti stefnandi svo á að stefndi gegni sama starfi hjá A4 og hann gerði hjá stefnanda. Skori stefnandi á stefnda að sýna fram á að starf hans hjá A4 sé annars konar en hann gegndi hjá stefnanda. Fyrir liggi að milli stefnanda og A4 ríki mikil samkeppni en bæði fyrirtækin selji skrifstofuvörur, pappírsvörur, tölvur og fylgihluti, rekstrarvörur og skrifstofutæki og virðist nánast eini munur á vöruúrvali fyrirtækjanna og þar með þeim markaði, sem þau starfa á, vera sá að A4 býður upp á skrifstofuhúsgögn sem Office 1 Superstore gerir ekki. Stefnandi sundurliðar fjárkröfu sína þannig: Greiðsla kr. 40.000 á dag í tvö ár (730 dagar) Kr. 29.200.000 Um grundvöll greiðsluskyldu vísar stefnandi til 7. gr. ráðningarsamnings aðila þar sem fram kemur að dagsektarákvæði miðist við 40.000 krónur á dag og gildi í 2 ár og launaseðla þar sem fram kemur að grunnlaun stefnanda voru 400.000 krónur á mánuði. Stefnandi krefst dráttarvaxta af dómkröfunni frá 18. nóvember 2007, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Varakröfu sína byggir stefnandi á sömu málsástæðum og lagarökum og aðalkröfuna en verði ekki fallist á aðalkröfu krefst stefnandi þess að honum verði dæmdar bætur að álitum. Óyggjandi sé að stefndi hafi brotið ákvæði 7. gr. ráðningarsamningsins og með því að ráða sig hjá samkeppnisaðila stefnanda hafi hann því bakað sér skaðabótaábyrgð enda sé ljóst að hann hafi aflað sér upplýsinga um viðskipti og viðskiptavini stefnanda í starfi sínu hjá honum og skapað sér tengslanet sem nú nýtist samkeppnisaðila. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga sem og meginreglna laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Þá vísar stefnandi til meginreglna um skaðabætur innan samninga sem og almennra reglna um trúnaðarsamband og vinnusamband. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að 7. gr. ráðningarsamnings aðila sé óskuldbindandi fyrir stefnda á grundvelli 36. og 37. gr. samningalaga nr. 7/1936 sem brjóti einnig í bága við 75. gr. stjórnarskrárinnar. Samningsákvæðið sé mjög íþyngjandi fyrir stefnda þar sem það sé almennt orðað og of víðtækt til þess að það hafi skuldbindingargildi gagnvart honum sem verið hafi almennur launþegi hjá stefnanda. Þegar stefndi ritaði undir ráðningarsamninginn hafi hann verið almennur sölumaður á ritföngum og öllum ljóst að hann myndi ekki öðlast í starfi sínu neinar upplýsingar sem ekki væru þekktar á markaði. Samningsákvæðið hefði ekki verið samið til að vernda hagsmuni stefnanda sérstaklega gagnvart stefnda þar sem um staðlað samningsákvæði sé að ræða sem allir aðrir starfsmenn þurftu að undirrita á þeim tíma. Því sé ranglega haldið fram í stefnu að ákvæði sem þetta sé einungis til að girða fyrir að þeir sem gegndu trúnaðarstörfum fyrir stefnanda misnotuðu ekki eða gætu misnotað upplýsingar sem þeim var trúað fyrir. Stefndi sem sölumaður á ritföngum hafi ekki gegnt meiri trúnaðarstörfum en aðrir starfsmenn stefnanda og starfsmenn gegna almennt hjá fyrirtækjum. Samningsákvæðið hafi eingöngu verið sett af hálfu stefnanda til að takmarka að óþörfu atvinnufrelsi starfsmanna sinna og í raun til þess að halda þeim í vistarböndum í tiltekinn tíma. Bæði áður tilvitnuð ákvæði samningalaga og 75. gr. stjórnarskrárinnar sé einmitt ætlað að vernda almenna starfsmenn fyrir slíkum samningsákvæðum og frelsisskerðingum af hálfu vinnuveitanda. Stefndi byggir jafnframt á því að íþyngjandi ákvæði ráðningarsamningsins geti ekki tekið til annarra þátta en þekktir voru við samningsgerðina og þess samkeppnisumhverfis stefnanda sem þá var en ráðningarsamningurinn hafi verið gerður við upphaf ráðningar stefnda og síðan endurnýjaður 2004. Stefnandi hafi þá einungis verið heildverslun án almenns verslunarrekstrar og því geti samningsákvæðið aldrei tekið til annarrar starfsemi en heildsölu á ritföngum þó svo að starfsemi stefnanda sé önnur nú en í upphafi. Stefndi hafi margítrekað þegar hann tók við nýju starfi hjá stefnanda að hann vildi fá nýjan samning en því hafi ávallt verið hafnað. Þá verði að líta til hagsmuna stefnanda við gerð samningsákvæðisins. Stefnandi þurfi að sýna fram á að hann hafi einhverja hagsmuni af því að hafa jafníþyngjandi ákvæði í ráðningarsamningi og raun beri vitni. Hér sé um staðlað ákvæði að ræða sem öllum starfsmönnum stefnanda á þeim tíma hafi verið gert að skrifa undir þó svo að þeir byggju ekki yfir sérstökum upplýsingum sem teljist geti atvinnuleyndarmál um starfsemi stefnanda. Gera verði þá kröfu að þegar vinnuveitendur vilji vernda sig gagnvart samkeppni þá sé verið að vernda tiltekna hagsmuni en ekki einungis að takmarka atvinnufrelsi launþega til að ráða sig á sama starfssviði hjá nýjum vinnuveitanda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að í störfum sínum hafi stefndi öðlast upplýsingar sem geti talist avinnuleyndarmál og varði stefnanda miklu að stefndi nýti ekki þá vitneskju hjá samkeppnisaðila. Stefndi vísar til þess að þegar meta eigi um hvers konar upplýsingar sé að ræða, verði að horfa til þess hvort um almennar markaðs- eða viðskiptaupplýsingar sé að ræða eða sérþekkingu sem stefndi öðlaðist hjá stefnanda. Upplýsingar um viðskiptavini eða verð vöru geti aldrei talist viðkvæmar upplýsingar á svo litlum markaði. Allir markaðsaðilar viti hvar hver þeirra á viðskipti og viti einnig um þau verð eða afslætti sem í boði séu t.d. á grundvelli opinberra útboða hjá Ríkiskaupum. Hér verði að koma eitthvað meira til sem teljist vera sérþekking eða upplýsingar sem vert sé að vernda. Stefnandi verði að sýna fram á með skýrum rökum hvaða upplýsingar verið sé að vernda og hafi sönnunarbyrði fyrir því að upplýsingarnar séu þess eðlis að þær gangi framar atvinnufrelsi stefnanda. Stefndi byggir einnig á því að störf stefnda hjá stefnanda og A4 séu ekki sambærileg. A4 sé fyrirtæki sem byggist á áratugalöngum rekstri Odda skrifstofuvara sem hafði, áður en stefndi hóf þar störf, haft alla viðskipta- og rekstrarþekkingu sem völ er á. Stefndi hafi þar engu bætt við en hlutverk hans hafi verið að sjá um almennan rekstur, s.s. starfsmannamál, uppsetningu búða og samræmingu og útlit verslana A4. Stefndi hefði ekkert haft með fjármál eða viðskiptatengda þætti að gera, s.s. innkaup, afslætti eða önnur tengsl við viðskiptavini eða birgja. Það sé stefnanda að sýna fram á að starf stefnda hafi verið með þeim hætti að það skaðaði hagsmuni stefnanda. Þá geti samningsákvæðið ekki átt við um starfssvið sem komi til síðar eftir gerð ráðningarsamnings. Þá verði að hafa í huga að það að ráða sig til samkeppnisaðila getur aldrei talist brota á trúnaði við fyrri vinnuveitanda. Stefnandi hafi höfðað skaðabótamál í stað þess að krefjast lögbanns á störf stefnda til að tryggja þannig að trúnaðarupplýsingar færu ekki til samkeppnisaðila. Ástæða þess sé sú að stefnandi hefði aldrei getað sýn fram á að stefndi byggi yfir trúnaðarupplýsingum og því hefði ekki verið fallist á lögbannskröfu hans. Tilgangur og markmið stefnanda með samkeppnishindrandi ákvæði í ráðningarsamningnum hafi verið að hafa fjárhagslegan ávinning af fyrrum starfsmönnum sínum ef þeir störfuðu á sama starfssviði. Þá bendir stefndi á að líta þurfi til þess að stefndi hafi sérþekkingu og menntun í verslunarstörfum sem hann harfi aflað sér áður en hann hóf störf hjá stefnanda. Gera verði ríkari kröfur ef skerða eigi atvinnufrelsi hans og möguleika á að afla sér framfærslu á þeim vettvangi sem hann hefur menntun og reynslu til. Jafnframt verði að horfa til þess að launakjör stefnda voru í engu samræmi við þær skuldbindingar sem í samningnum felast en gera verði þá kröfu að við gerð samkeppnishindrandi ákvæða í ráðningarsamningi sé tekið tillit til þess í launum ef skerða eigi atvinnufrelsi manna. Loks er á því byggt að stefnandi þurfi að sanna tjón sitt til þess að geta fengið dæmdar bætur samkvæmt févítisákvæðum ráðningarsamningsins. Stefnandi hafi hins vegar ekki orðið fyrir tjóni og geti því ekki krafist bóta. Varakröfu sína um verulega lækkun bótakröfu stefnanda byggir stefndi á því að fjárhæð févítisbótanna sé í engu samræmi við laun stefnda og lýsi stefnufjárhæð þessa máls í raun fáránleika samningsákvæðisins. Þá bendir stefndi á að taka beri tillit til þess að stefndi hætti störfum eftir þriggja mánaða starf hjá A4 og geti bætur því aldrei reiknast nema miðað við þann tíma. Stefndi krefst þess að jafnframt verði tekið tillit til ákvæða 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um almenna lækkunarheimild bótakrafna. Loks mótmælir stefndi sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda. V. Niðurstaða. Ágreiningslaust er að stefndi undirritaði ráðningarsamninga við stefnanda 3. apríl 2003 og 30. nóvember 2004 með samkeppnisákvæði í 7. gr. en efni þess er áður lýst. Stefndi byggir sýknukröfu sína í málinu á því að ákvæðið sé brot á stjórnarskrárvörðum rétti hans til atvinnufrelsis, sbr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt dómvenju girðir stjórnarskrárákvæðið ekki fyrir það að slík samkeppnisákvæði séu í samningum manna enda er gert ráð fyrir því í 37. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt báðum ráðningarsamningunum var stefndi samkvæmt orðanna hljóðan ráðinn sem sölumaður til stefnanda. Fyrir liggur að við lok starfstíma síns hjá stefnanda, gegndi stefndi starfi rekstrarstjóra verslana hjá Office 1 Superstore og sagði stefndi hér fyrir dóminum að hið nýja starf hans hjá A4 hefði falist í því að samræma útlit verslana A4, vera yfirmaður verslunarstjóranna og sjá um daglegan rekstur hjá verslununum, þ.m.t. starfsmannamál. Þrátt fyrir að starf stefnda hjá stefnanda hafi tekið einhverjum breytingum á starfstímanum var ráðningarsamningnum ekki breytt hvað varðar margnefnt samkeppnisákvæði og hélt það því gildi sínu. Við mat á því hvort um sambærileg störf sé að ræða, verður að miða við störfin eins og þau voru þegar stefndi réði sig til samkeppnisaðilans. Verður því ekki fallist á það með stefnda að störf hans hjá stefnanda og A4 hafi ekki verið sambærileg. Fyrirsvarsmaður stefnanda lýsti því hér fyrir dóminum að stefndi hefði verið góður og öflugur starfsmaður sem hafi verið trúað fyrir miklu og að starfssvið hans hafi ekki í upphafi eingöngu verið bundið við sölumennsku. Þá kom fram að stefndi hafi sem rekstrarstjóri hjá Office 1 Superstore verið stjórnandi hjá fyrirtækinu og var framburður stefnda á sama veg að þessu leyti þar sem hann kvaðst hafa unnið sem rekstrarstjóri við hlið markaðsstjóra, innkaupastjóra, og yfirmanns fyrirtækjasviðs. Stefndi bar hér fyrir dóminum að hann hefði um tíma bæði gegnt störfum rekstrarstjóra og markaðsstjóra og jafnframt unnið við starfsmannahald, þ.m.t. starfsmannaráðningar. Þá hafi hann á tímabili verið yfirmaður fyrirtækjasviðs Office 1 Superstore og þekkt margar hliðar starfseminnar. Kannaðist stefndi við að hafa verið lykilstarfsmaður fyrirtækisins en taldi sig þó hins vegar ekki hafa búið yfir trúnaðarupplýsingum þótt hann tæki jafnframt fram að fyrirtækið hefði ekki viljað flagga afsláttarkjörum sínum. Fram er komið að stefndi gegndi stjórnunarstöðu hjá stefnanda um tíma og var þar áður mikilvægur starfsmaður sem var ekki með nákvæmlega afmarkað starfssvið. Er komið fram að stefndi var í beinu sambandi við viðskiptamenn og bar ríka trúnaðarskyldu. Þegar litið er til starfa stefnda hjá stefnanda verður að líta svo á að stefndi hafi hlotið að búa yfir ýmsum upplýsingum um starfsemi stefnanda. Það er grunnregla í samningarétti að samninga skuli halda. Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 er gert ráð fyrir að atvinnurekandi geti samið við starfsfólk um að það ráði sig ekki í vinnu hjá öðrum í framhaldi af ráðningartímanum. Eru þar jafnframt tilgreindar tilteknar ástæður sem valda því að slík samningsákvæði séu óskuldbindandi. Í samkeppnisákvæði framangreindra ráðningarsamninga milli aðila þessa máls lofar launþegi m.a. að hefja ekki störf hjá samkeppnisaðila á sama rekstrarsviði í tvö ár frá starfslokum. Fyrirsvarsmaður stefnanda bar hér fyrir dóminum að í raun féllu einungis tvö fyrirtæki undir skilgreiningu ákvæðisins um samkeppnisaðila á sama rekstrarsviði. Verður því að telja að samningsákvæðið hafi verið þröngt og afmarkað og sett í því skyni að vernda ákveðna og lögmæta samkeppnishagsmuni. Gildistími ákvæðisins er tvö ár sem telst hæfilegur. Ákvæðið verður ekki talið vera víðtækara en nauðsynlegt var til þess að varna samkeppni. Fram kom hjá stefnda hér fyrir dóminum að hann hefði átt auðvelt með að afla sér atvinnu eftir að hann lauk störfum hjá stefnanda. Þegar allt framanritað er virt verður ekki talið að umrætt samningsákvæði hafi skert atvinnufrelsi stefnda með ósanngjörnum hætti. Eru því hvorki skilyrði til þess að telja loforð stefnda óskuldbindandi fyrir hann með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 né til 36. gr. sömu laga. Samkvæmt 7. gr. ráðningarsamnings aðila varðar brot gegn ákvæðinu févíti allt að 10% af föstu mánaðarkaupi fyrir hvern dag. Fram er komið að mánaðarlaun stefnda voru 200.000 krónur í upphafi en hækkuðu síðar í 400.000 krónur. Stefnandi gerir kröfu um að stefndi greiði 40.000 krónur á dag í tvö ár eða 730 daga. Framlagðir ráðningarsamningar sýna að stefndi gekkst undir framangreint févíti ryfi hann samninginn við stefnanda en viðmiðunin um allt að 10% af föstu mánaðarkaupi fyrir hvern dag hefur væntanlega átt að vera til þess fallin að koma í veg fyrir samningsrof. Er leitt í ljós að stefndi varð ekki við áskorun stefnanda um að hætta í nýja starfinu. Ekki verður fallist á það með stefnda að stefnandi þurfi að sanna tjón vegna brots stefnda á títtnefndu samningsákvæði um févíti enda felur það í sér samningsbundnar bætur. Við ákvörðun bóta verður litið til þess að stefndi réði sig sem launaðan starfsmann til samkeppnisaðila og starfaði þar í þrjá mánuði en stofnaði ekki sitt eigi fyrirtæki og þykir rétt að horfa til mánaðarlauna stefnda við gerð fyrri ráðningarsamningsins. Þykir verða að ákveða heildarbætur til stefnanda vegna samningsrofs stefnda að álitum og teljast þær hæfilega metnar 1.300.000 krónur. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda þá fjárhæð með dráttarvöxtum frá dómsuppsögu til greiðsludags eins og nánar greinir í dómsorði. Með vísan til ákvæða 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Einar Þór Sigurgeirsson, greiði stefnanda, Egilssyni ehf., 1.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá uppsögu dóms þessa til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 526/2009
Líkamstjón Skaðabótamál Börn Vinnuveitendaábyrgð
D krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hennar til skaðabóta úr hendi R vegna tjóns sem hún varð fyrir í slysi á leikskólanum B árið 2002. Reisti D viðurkenningarkröfu sína á því að skaðabótaábyrgð hefði stofnast á tjóni hennar á grundvelli reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Taldi D að dekkjaróla sú, sem hún slasaðist í, hefði verið vanbúin auk þess sem eftirlit með börnum á leikskólanum þann dag er slysið varð hefði verið ófullnægjandi. Þá hefði engin rannsókn farið fram á slysinu. Hæstiréttur taldi ósannað að gerð og búnaður dekkjarólunnar hefði verið þannig að saknæmt og ólögmætt gæti talist og að eftirliti starfsmanna á leikskólanum með börnunum hefði verið áfátt. Þó að R hefði ekki hlutast til um sérstaka rannsókn á slysinu var talið að atvik væru nægilega upplýst í málinu til þess að slá því föstu að um óhappatilvik hefði verið að ræða, sem hvorki yrði rakið til gerðar eða búnaðar dekkjarólunnar né saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna á leikskólanum. Var R því sýknuð af kröfu D í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2009. Hún krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinn til skaðabóta úr hendi stefnda vegna líkamstjóns er hún varð fyrir á leikskólanum Blásölum 18. september 2002. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsaðilar deila um ábyrgð á líkamstjóni, sem áfrýjandi varð fyrir framangreindan dag, en stefndi rekur leikskólann Blásali. Áfrýjandi reisir viðurkenningarkröfu sína á því að skaðabótaábyrgð hafi stofnast á tjóni hennar á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Hafi dekkjaróla sú, er hún slasaðist í, verið vanbúin auk þess sem eftirlit með börnum á leikskólanum þann dag sem slysið varð hafi verið ófullnægjandi. Þá heldur hún því fram að engin rannsókn hafi farið fram á slysinu. Upplýst er að leikskólinn Blásalir hafði verið starfræktur í um tvö ár er slysið varð. Leiktæki, þar með talin dekkjarólan sem áfrýjandi slasaðist í, voru því nýleg. Sannað er, meðal annars með skýrslum tveggja starfsmanna leikskólans fyrir dómi, að gúmmíhulsur voru utan um keðjurnar sem héldu dekkinu uppi. Gúmmíhulsurnar hylja þó ekki samskeytin þar sem keðjan, er liggur frá ránni sem rólan hangir í, skiptist í tvo leggi sem festir eru í dekkið. Ekki voru gerðar athugasemdir við rólurnar eða búnað þeirra við skoðun umhverfis- og heilbrigðissviðs stefnda fyrir og eftir slys eins og grein er gerð fyrir í héraðsdómi. Það athugast þó að reglugerð nr. 942/2002 um öryggi leikvallartækja og leiksvæða og eftirlit með þeim, sem vísað er til í héraðsdómi, hafði ekki öðlast gildi er slysið varð. Samkvæmt framansögðu er ósannað að gerð og búnaður dekkjarólunnar hafi verið þannig að saknæmt og ólögmætt geti talist. Óumdeilt er að mönnun leikskólans var í samræmi við fyrirmæli í III. kafla reglugerðar nr. 225/1995 um starfsemi leikskóla. Starfsmenn voru við eftirlit á útisvæði er slysið varð og einn þeirra staddur þar sem áfrýjandi slasaðist, en var þá að sinna öðru barni. Er ósannað að eftirliti starfsmanna á leikskólanum með börnunum hafi verið áfátt. Óumdeilt er að stefndi hlutaðist ekki til um sérstaka rannsókn á atvikum að slysi áfrýjanda. Fyllt var samdægurs út slysaskráningareyðublað, sem leikskólastjóri undirritaði. Þar er aðstæðum og atvikum að slysinu lýst. Eru atvik nægilega upplýst til þess að unnt sé að slá því föstu að um hafi verið að ræða óhappatilvik, sem hvorki verður rakið til vanbúnaðar dekkjarólunnar né saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna á leikskólanum. Samkvæmt framansögðu, og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti, verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var 26. maí 2009, var höfðað 19. nóvember 2008. Stefnandi er Ásgeir Ásgeirsson fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar, Dagmarar Sifjar Ásgeirsdóttur, Vesturási 64, Reykjavík, en stefndi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu, Reykjavík. Réttargæslustefndi er Sjóvá-Almennar-tryggingar ehf., Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkenndur verði réttur hennar til skaðabóta að fullu vegna tjóns sem hún varð fyrir í slysi á leikskólanum Blásölum hinn 18. september 2002. Þá krefst hún þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostn­aðar. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og gerir hann engar kröfur í málinu en tekur undir kröfur stefnda. II Málsatvik eru þau að hinn 18. september 2002 slasaðist stefnandi er hún var að leik í rólu á leikskólanum Blásölum. Stefnandi var þá fjögurra ára og voru atvik þannig að hún sat í dekkjarólu og sneri annað barn eða börn upp á róluna með þeim afleiðingum að hún fékk klemmuáverka á löngutöng vinstri handar. Strax í kjölfarið fór starfsmaður leikskólans, Halla Magnúsdóttir, með stefnanda á slysadeild og kom fram í skýrslu hennar fyrir dómi að hún hefði farið með hana þangað í leigubíl en leikskólastjórinn, Margrét Elíasdóttir, kvað hins vegar annan starfsmann leikskólans hafa ekið Höllu og stefnanda á slysadeild. Í sjúkraskrá bæklunarskurðdeildar kemur meðal annars fram að við komu á slysadeild hafi fjærkjúkan verið: „skorin af, og hangir á flexor sin, hinsvegar þokkaleg blóðrás á distal hlutanum og ekki að sjá aðra áverka á hendinni. Þetta er deyft og sent í rtg. og svar sýnir skábrot með tilfærslu á distal kjúku, sennilega distalt við vaxtalínuna.“ Fór stefnandi í aðgerð í kjölfarið og kemur fram í gögnum frá spítalanum að aðgerðin hafi tekist vel. Stefnandi kveður að þrátt fyrir að læknum hafi tekist að setja fingurinn aftur á beri hún örmerki vegna slyssins og vaxi nöglin ekki eðlilega. Þá fái hún reglulega verki í fingurinn og hafi hún eftir þetta leitað ótal sinnum til bæklunarlækna til að fá bót meina sinna. Stefnandi byggir á því að hún hafi orðið fyrir tjóni sem stefndi beri ábyrgð á og með bréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda 17. júlí 2007 var óskað eftir afstöðu stefnda til kostnaðarþátttöku vegna fyrirhugaðs örorkumats stefnanda. Í bréfi 20. ágúst 2007 til lögmanns stefnanda óskaði lögmaður stefnda eftir því að fyrirspurnum vegna málsins yrði beint til réttargæslu­stefnda þar sem stefndi hefði frjálsa ábyrgðar­tryggingu hjá félaginu. Í kjölfarið fóru fram bréfaskipti milli lögmanns stefnanda og réttargæslustefnda. Með bréfum 12. og 28. nóvember 2007 fór lögmaður stefnanda þess á leit við réttargæslustefnda að hann tæki afstöðu til bótakröfu stefnanda og hvort félagið myndi taka þátt í kostnaði vegna örorkumats. Með bréfi réttargæslustefnda til lögmanns stefnanda 3. janúar 2008 var bótaskyldu hafnað þar sem félagið taldi að ekki hefði verið sýnt fram á að umrædd róla hafi verið vanbúin á slysdegi heldur væri um óhappatilvik að ræða. Stefnandi byggir á því að tjón stefnanda verði rakið til saknæms eftirlitsskorts og vanrækslu á umönnunarskyldu starfsmanna stefnda og þess að útbúnaður rólunnar hafi verið ófor­svaran­legur þar sem keðjur þær sem héldu rólunni hefðu verið óvarðar. Þessu mótmælir stefndi og telur að slys stefnanda hafi verið óhappatilviljun sem engum verði kennt um. III Stefnandi kveður að í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991, VIII. kafla segi að það sé eitt af hlutverkum sveitarfélaga að reka leikskóla. Um starfsemi leikskóla sé kveðið á lögum nr. 78/1994, en í 1. gr. þeirra laga segi að um sé að ræða fyrsta skólastigið í skólakerfinu. Leikskólinn Blásalir sé í umsjón og eigu stefnda. Í II. kafla laga um leikskóla segi að meginmarkmið með uppeldi í leikskóla sé meðal annars að veita börnum umönnun, búa þeim hollt uppeldisumhverfi og örugg leikskilyrði, að gefa börnum kost á að taka þátt í leik og starfi og njóta fjölbreyttra uppeldiskosta, að rækta tjáningar- og sköpunarmátt barna í þeim tilgangi að styrkja sjálfsmynd þeirra, öryggi og getu til að leysa mál sín á friðsamlegan hátt. Í lögunum segi að leikskólanefnd fari með málefni leikskóla í umboði sveitastjórnar, en jafnframt segi að við hvern leikskóla skuli vera leikskóla­stjóri sem stjórni starfi hans með velferð barnanna að markmiði, allt eftir því sem nánar segi í lögunum og reglugerð sem sett sé samkvæmt þeim. Í samræmi við þetta sé í reglugerð nr. 225/1995 um starfsemi leikskóla meðal annars kveðið á um það í 3. mgr. 5. gr. að leiksvæði leikskóla skuli hannað með áherslu á sem mesta fjölbreytni í leikaðstöðu og að umhirða þess sé auðveld. Í II. kafla reglugerðarinnar séu ákvæði um stöðugildi leikskólakennara með hliðsjón af fjölda barna og í 28. gr. segi að um byggingu leikskóla og öryggi barna í leikskólum, skuli fara á hverjum tíma eftir gildandi lögum og reglugerðum um meðal annars öryggis-, skipulags- og byggingar­mál. Í heilbrigðisreglugerð nr. 149/1990, IX.kafla, sem sett hafi verið samkvæmt 2. gr. laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit nr. 81/1988, segi í grein 91.1.11. að leiktæki á barnaheimilum og á leikvöllum skuli ávallt þannig gerð og við haldið að ekki hljótist slys við eðlilega notkun þeirra. Af framangreindum ákvæðum laga nr. 78/1994, sbr. reglugerð nr. 225/1995 verði að leggja til grundvallar að helsta markmið stefnda sem rekstraraðila Blásala, sé að stuðla að velferð þeirra barna sem þar dvelji hverju sinni. Beri stefnda í ljósi eðlis starfsem­innar að gæta fyllsta öryggis við allan reksturinn og fara eftir settum reglum í hvívetna. Það slys sem stefnandi hafi orðið fyrir megi rekja til eftirlitsskorts starfsmanna leik­skólans. Ekki sé um að ræða skyndilegt atvik eins og fall úr leikkastala heldur sé um það að ræða að stefnandi hafi verið í rólu sem annað barn sneri þannig að fingur hennar klemmdust á milli. Til að snúa rólu þannig að járnkeðjur geti klemmt hendi barns, þurfi umtalsverða krafta og/eða drjúgan tíma. Hefði eftirlit verið með viðun­andi hætti hefði eftirlitsaðila átt að gefast tími til afskipta. Útileiksvæði Blásala sé mikið notað og stór hluti af starfsemi leikskólans fari þar fram. Sé til þess að líta að leikur barna sé þeim nauðsynlegur fyrir líkamlegan og andlegan þroska, en með því læri þau að þroska með sér færni til að takast á við lífið. Megi segja að nefndir leikir á leikskólum snúist meðal annars um það að taka áhættu í vernduðu umhverfi með það að markmiði að læra að bregðast við hættu. Alþekkt sé hins vegar að börn leiki sér ekki alltaf á hefðbundinn hátt og noti ekki áhöld og leiktæki eins og haft sé í huga við hönnun og uppsetningu þeirra. Í fyrrgreindri heil­brigðis­­reglugerð nr. 149/1990, sem í gildi hafi verið er umrætt tjón varð, segi að leiktæki skuli ávallt vera þannig gerð og við haldið að ekki hljótist slys við eðlilega notkun þeirra. Hvort það að snúa upp á rólu teljist eðlileg notkun sé álitamál. Það kunni að vera þegar umbúnaður rólu sé þannig að hættan sé lítil, sbr. að gúmmíhulsur verji járnkeðjur sem haldi rólunni. Þannig hafi útbúnaður rólunnar hins vegar ekki verið umrætt sinn. Hafi því ytra og innra eftirlit með öryggi rólanna verið óviðunandi og hafi þær verið búnar óþarfa hættueiginleikum. Þá hafi starfsmenn leikskólans sýnt af sér gáleysi í starfi sem leiði til skaðabótaskyldu stefnda. Auk þeirra lagaraka sem að framan séu rakin byggi stefnandi kröfur sínar á meginreglum skaðabótalaga nr. 50/1993, lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV Stefndi kveður að um ábyrgð hans fari samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Sýknukröfu sína byggi hann á því að umrætt óhapp verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi stefnda eða starfsmanna hans eða aðstæðna sem hann beri ábyrgð á. Sé því alfarið mótmælt að frágangi umræddrar dekkjarólu hafi verið ábótavant. Stefnandi, sem beri sönnunarbyrðina um orsök tjóns, hafi ekki sannað að stefndi beri skaðabóta­ábyrgð á meintu tjóni hennar. Í fyrsta lagi sé byggt á því að slys stefnanda hinn 18. september 2002 hafi verið óhappa­tilviljun sem engum verði kennt um. Slysið hafi viljað til með þeim hætti að barn hafi farið að snúa dekkjarólu þannig að keðjur hennar hafi fallið hvor að annarri og snúist saman. Í sömu mund virðist sem stefnandi hafi sett fingurna inn á milli þannig að vísifingur vinstri handar hafi klemmst. Umrædd atburðarrás hafi gerst á svipstundu og því hafi verið erfitt að koma í veg fyrir óhappið. Stefndi byggi á því að aldrei sé hægt að búa svo um hnútana að leikur barna í leiktækjum sé hættulaus. Óhapp stefnanda sé fyrst og fremst óhappatilvik en í skaðabótarétti gildi sú megin­regla að tjón sem verði vegna óhappatilviks sé ekki bótaskylt á grundvelli sakar­reglunnar. Stefndi kveður ekkert í gögnum málsins benda til að umrædd dekkjaróla við leikskólann Blásali hafi á slysdegi verið vanbúin. Þvert á móti bendi staðreyndir málsins til þess að aðbúnaður hafi verið allur hinn besti. Leikskólinn hafi á þessum tíma aðeins starfað í tvö ár og hafi öll leiktæki verið ný. Samkvæmt 11. gr. reglugerðar nr. 942/2002 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim hafi heilbrigðisnefndir eftirlit með því að farið sé að ákvæðum reglugerðarinnar varðandi leikvallatæki í notkun og öryggi leiksvæða. Ljóst sé að stefndi hafi farið í öllu eftir tilvitnuðu ákvæði. Hinn 5. júní 2001 hafi farið fram reglubundið eftirlit á vegum Umhverfissviðs Reykjavíkurborgar á leiksólanum Blásölum. Hafi eftirlitið farið þannig fram að heilbrigðisfulltrúi hafi skoðað húsnæði og lóð skólans í fylgd leikskólastjóra. Í eftirlitsskýrslu Gunnars Kristinssonar heilbrigðisfulltrúa hafi ekki komið fram neinar athugasemdir við umbúnað dekkjarólanna í leikskólanum. Þremur mánuðum eftir óhapp stefnanda, hinn 19. desember 2002, hafi verið farin önnur eftirlitsferð á vegum heilbrigðisfulltrúa. Í skýrslu sem gerð hafi verið af því tilefni hafi ekki komið fram neinar athugasemdir við rólurnar að því slepptu að möl vantaði undir þær. Staðfesti skýrslur þessar að engar athugasemdir hafi verið gerðar við aðbúnað rólanna á leikskólanum sem snert hafi þær keðjur sem stefnandi klemmdi sig á. Þá sé því sérstaklega mótmælt að keðjurnar hafi ekki verið klæddar í gúmmíhulsu á slysdegi. Umræddar keðjur hafi verið klæddar gúmmíhulsum enda þótt þær kunni að hafa færst til að einhverju marki við snúninginn. Í öðru lagi sé byggt á því að ósannað sé að óhapp stefnanda megi rekja til saknæms eftirlitsskorts og/eða vanrækslu á umönnunarskyldu starfsmanna stefnda. Á leik­skólanum Blásölum hafi á slysdegi verið starfandi fjórar deildir. Hafi gilt sú regla að tveir starfsmenn á hverri deild skyldu fylgja börnum út á leiksvæðið. Hafi mönnun leikskólans að öllu leyti verið í samræmi við III. kafla reglugerðar nr. 225/1995 um starfssemi leikskóla. Í máli þessu liggi ekki annað fyrir en að starfsmenn stefnda hafi í umrætt sinn unnið starf sitt í samræmi við reglur og þær kröfur sem eðlilegt sé að gera til þeirra. Telji stefndi ljóst að slys stefnanda hafi verið að rekja til óhappatilviljunar sem engum verði kennt um. Leikir barna séu eðlilegur þáttur í uppeldi þeirra og þeim nauð­synlegir fyrir líkamlegan og andlegan þroska. Það sé hins vegar ljóst að aldrei verði hægt að fyrirbyggja með öllu að leikir barna kunni að hafa einhverja hættu í för með sér. Ekkert sé framkomið um að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæman eftirlitsskort og/eða vanrækslu á umönnunarskyldu er þeir fylgdust með leik stefnanda og annarra barna umræddan dag. Sönnunarbyrði um slíkan saknæman eftirlitsskort hvíli alfarið á stefnanda og séu ekki skilyrði til að víkja frá þessari meginreglu og leggja sönnunarbyrðina á stefnda. Loks hafni stefndi með öllu þeim málatilbúnaði stefnanda að brotið hafi verið með einhverjum hætti gegn ákvæðum laga nr. 78/1994 um leikskóla, reglugerðar nr. 225/1995 um starfsemi leikskóla eða heilbrigðisreglugerðar nr. 149/1990. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna skaðabótaréttar, einkum um sönnun tjóns, sönnunarbyrði og orsakatengsl. Þá vísar hann til laga nr.78/1994 um leikskóla. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála. V Óumdeilt er í máli þessu að stefnandi slasaðist 18. september 2002 er hún var að leik í dekkjarólu í leikskólanum Blásölum. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir tjóni vegna slyssins, en hún hafi ör á fingrinum, nöglin vaxi ekki eðlilega auk þess sem hún fái reglulega verki í fingurinn. Ekki liggja fyrir í máli þessu læknisfræðileg gögn um hverjar afleiðingar slysið hefur haft fyrir stefnanda en í máli þessu er eingöngu fjallað um hvort stefndi beri bótaskyldu á meintu tjóni stefnanda. Stefnandi byggir á því að slys stefnanda verði rakið til þess að umbúnaði rólunnar hafi verið áfátt þar sem keðjur þær sem halda henni hafi verið óvarðar. Dómari og lögmenn fóru á vettvang og skoðuðu umrædda rólu sem er enn í notkun. Við skoðun á rólunni blasti við að keðjan er varin með gúmmíhulsum á því svæði þar sem hún er fest í dekkið og töluvert langt upp eftir keðjunni, þannig að þegar barn situr í rólunni heldur það utan um varða keðjuna. Stefndi heldur því fram að svona hafi rólan verið útbúin frá upphafi og staðfestu vitnin Margrét Elíasdóttir leikskólastjóri og Halla Magnús­dóttir, fyrrverandi starfsmaður leikskólastjórans, að svo hafi verið. Fyrir liggur að fingur stefnanda varð á milli þegar rólunni var snúið með þeim afleið­ingum að fremsti hluti hans fór næstum af. Ekki liggur fyrir með óyggjandi hætti hvers vegna áverkinn var með þessum hætti og því ósannað að áverkinn út af fyrir sig sýni fram á að keðjan hafi verið óvarin. Fyrir dómi kvað vitnið Halla Magnúsdóttir að stefnandi hefði stungið fingrinum inn í keðjuna. Nánar spurð út í þetta dró hún úr þeirri fullyrðingu en kvað að sig minnti að þetta hafi verið svona og að í umræðum eftir slysið hafi verið dregin sú ályktun að líklega hefði stefnanda tekist að stinga fingrinum inn í keðjuna þar sem gúmmíhulsan hefði færst til. Framburð þennan verður að meta í því ljósi að starfsmaðurinn varð ekki vitni að slysinu og verður ekki annað séð en að hann byggi á getgátum einum. Fyrir liggur að leikskólinn Blásalir hafði aðeins starfað í tvö ár þegar slysið varð og voru öll leiktæki því nánast ný. Samkvæmt 11. gr. reglugerðar nr. 942/2002 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim, hafa heilbrigðisnefndir eftirlit með því að farið sé að ákvæðum reglugerðarinnar varðandi leikvallatæki í notkun og öryggi leiksvæða. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi farið i einu og öllu eftir tilvitnuðu ákvæði en fyrir liggur að Gunnar Kristinsson heilbrigðis­fulltrúi fór í reglubundið eftirlit á leikskólann í júní 2001 og svo aftur í desember 2002. Voru í hvorugt skiptið gerðar athugasemdir við umbúnað rólunnar samkvæmt fyrrgreindum skýrslum eftirlitsaðila en í þeirri síðari var aðeins bent á að möl vantaði undir rólur. Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir stefnandi ekki hafa lagt fram haldbær gögn um að umbúnaði rólunnar hafi verið áfátt eða að hún hafi verið búin óþarfa hættueiginleikum og verður hún að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Stefnandi byggir einnig á því að eftirliti starfsmanna leikskólans hafi verið áfátt þar sem ekki hafi verið um að ræða skyndilegt atvik, heldur hafi rólunni verið snúið og til þess hafi þurft umtalsverðan kraft og/eða drjúgan tíma. Fyrir liggur í málinu að á því svæði sem margnefnd róla er staðsett, var annar starfsmaður að sinna barni í rólu við hliðina og sneri hún baki í stefnanda þegar slysið varð. Á vettvangsgöngu þegar rólan var skoðuð var barn að leik í rólunni og tók annað barn upp á því að snúa henni og var ekki annað að sjá en að það væri því barni auðvelt. Þetta gerðist snöggt og áður en viðstaddir náðu að stöðva leikinn. Hvort sem eitt eða fleiri börn sneru rólunni þegar stefnandi slasaðist þykir með engu móti sýnt fram á að til þess þurfi umtalsverða krafta eða drjúgan tíma svo sem stefnandi heldur fram og verður því ekki séð að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér gáleysi með því að eftirliti hafi verið ábótavant umrætt sinn. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að mönnun leikskólans á þessum tíma hafi ekki verið í samræmi við reglugerð nr. 225/1995 um starfsemi leikskóla. Þá eru fullyrðingar stefnanda, um að starfsmenn stefnda hafi vanrækt umönnunar­skyldu sína, engum rökum studdar og allsendis óljóst á hvaða hátt starfsmenn stefndu eiga að hafa brugðist þessari skyldu sinni umrætt sinn. Þá verður af málatilbúnaði stefnanda ekki ráðið hverju hann telji hafa breytt ef kallað hefði verið á sjúkrabíl eða lögreglu tilkynnt um slysið en ekki verður séð að skylda hafi borið til þess. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður ekki annað séð en að stefndi og starfsmenn hans hafi fyllilega sinnt skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga og þágildandi lögum nr. 78/1994 um starfsemi leikskóla, og þeim skyldum sem lagðar eru á hann í reglugerð nr. 225/1995 um starfsemi leik­skóla og heilbrigðisreglugerð nr. 149/1990. Samkvæmt öllu framanröktu er ósannað að umbúnaði rólunnar eða skorti á eftirliti og umönnun verði kennt um slys stefnanda. Hefur stefnandi því ekki leitt sönnur að því að slysið verði rakið til sakar stefnda þannig að leiði til skaðabótaábyrgðar hans heldur verður að telja að slysið verði alfarið rakið til óhappatilviks sem enginn beri sök á. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir þó rétt að fella málskostnað niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Stefán Karl Kristjánsson hdl. en hálfu stefnda og réttargæslustefnda flutti málið Guðjón Ármannsson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Ásgeirs Ásgeirs­sonar fyrir hönd ólögráða dóttur, Dagmarar Sifjar Ásgeirsdóttur. Málskostnaður fellur niður
Mál nr. 490/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Þriðjamannslöggerningur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu S hf. á hendur K hf. sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Reisti S hf. kröfu sína á endurfjármögnunarsamningi G ehf. og K hf. og byggði í fyrsta lagi á því að í honum hefði falist skuldbindandi og óskilyrt greiðsluloforð K hf. gagnvart S hf., í öðru lagi að K hf. væri bundinn af samningnum gagnvart S hf. á grundvelli reglna samningaréttarins um eiginlega þriðjamanns löggerninga og í þriðja lagi að K hf. hefði tekið á sig kröfuábyrgð á skuld G ehf. við S hf. Um ágreining aðila um gildi endurfjármögnunarsamningsins sagði í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, að það hvíldi á K hf. að gera trúverðuga grein fyrir mun á texta þeirra fundargerða sem lægju fyrir í málinu. K hf. hefði ekki kvatt nein vitni fyrir dóminn. Þar sem bæði fulltrúar G ehf. og starfsmenn K hf. sem að málinu komu hafi talið formsatriði frágengin yrði að ganga út frá því að samningurinn hefði tekið gildi. Hann hefði þó einn og sér hvorki veitt S hf. beinan og sjálfstæðan rétt á hendur K hf. né væri unnt að túlka orðalag hans þannig að hann veitti S hf. slíkan rétt. Þá yrði S hf. ekki talið eiga fjárkröfu á hendur K hf. með því að K hf. hefði tekið á sig kröfuábyrgð gagnvart S hf. Var kröfu S hf. því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júní 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2013, þar sem kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans að fjárhæð 1.680.791.421 króna verði viðurkennd í réttindaröð við slit varnaraðila sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, SPRON verðbréf hf., greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 400.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 349/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms, þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 28. júní 2011 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 32/2009
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X kt. [...], til heimilis að [...], Reykjavík, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til 16. febrúar nk. til kl. 16.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 16. febrúar 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur játað brot það sem honum er gefið að sök og hefur orðið tilefni gæsluvarðhalds hans. Krafa sóknaraðila er byggð á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, þar sem skilyrði gæsluvarðhalds er að ætla megi það nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Virðist mega ráða af málatilbúnaði sóknaraðila að krafan sé byggð á því að brot varnaraðila hafi verið til þess fallið að valda almannahættu. Ekki eru efni til að fallast á þetta nema talin sé hætta á að varnaraðili sé líklegur til að brjóta af sér á ný með sambærilegum hætti og hann er sakaður um að hafa gert 14. janúar 2008. Sóknaraðili hefur ekki leitast við að færa fram rök fyrir því að svo sé og gögn málsins þykja ekki benda til þess. Af þessum ástæðum verður fallist á kröfu varnaraðila um að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 363/1999
Kærumál Skýrslugjöf Börn Kynferðisbrot
Lögreglustjórinn í R kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að tekin yrði skýrsla af X fyrir héraðsdómi samkvæmt a. lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999. Talið var að fyrirmæli laga væru skýr um að í kynferðisbrotamálum væri lögreglu skylt að leita atbeina dómara um skýrslutöku af brotaþola yngri en 18 ára. Fyrir lá að ætlaður brotaþoli X væri 17 ára og var lagt fyrir héraðsdómara að taka skýrslu af henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. september 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að tekin væri skýrsla af X fyrir héraðsdómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka umbeðna skýrslu. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði fór sóknaraðili þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að tekin yrði skýrsla af X fyrir dómi samkvæmt a. lið 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999. Telur sóknaraðili skýrslutökuna nauðsynlega í tengslum við rannsókn opinbers máls vegna ætlaðs brots gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en X, sem er 17 ára, kærði sambúðarmann sinn, Y, fyrir líkamsárás og nauðgun 31. ágúst sl. Samkvæmt gögnum málsins hefur ekki verið tekin lögregluskýrsla af X, en lögreglumaður átti viðtal við hana í neyðarmóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur að viðstöddum réttargæslumanni hennar. Áðurgreint ákvæði 74. gr. a. laga nr. 19/1991 er svohljóðandi: „Ef rannsókn beinist að broti á XXII. kafla almennra hegningarlaga og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri þegar rannsókn máls hefst ber lögreglu að leita atbeina dómara sem sér um að taka skýrslu af honum.” Samkvæmt þessu eru fyrirmæli laga skýr um það að í kynferðisbrotamáli sé lögreglu skylt að leita atbeina dómara um skýrslutöku af brotaþola, sem er yngri en 18 ára. Veitir lagaákvæðið dómara ekki svigrúm til að meta hvort nauðsynlegt sé að gefa skýrslu með þessum hætti. Svo sem fram er komið liggur fyrir að X er ekki orðin 18 ára. Er því fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991 til að skýrslutaka af X fari fram fyrir dómi. Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka skýrslu af X. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdómara að taka skýrslu af X.
Mál nr. 12/2023
Vátrygging Slysatrygging Kjarasamningur Fyrning
A krafðist greiðslu bóta úr slysatryggingu launþega frá V hf., vegna tjóns sem leiddi af atviki [...] desember 2013 þegar hann var við störf sem lögreglumaður. Í kjölfar þessa atburðar glímdi A við áfallastreituröskun. Hæstiréttur féllst ekki á það með A að trygging sú sem um væri deilt væri höfuðstólstrygging sem um gilti 10 ára fyrningarfrestur samkvæmt 1. mgr. 125. gr. laga nr. 30/2004 heldur væri um að ræða slysatryggingu. Fyrningarfrestur slíkrar kröfu væri fjögur ár frá þeim tíma er sá sem á kröfuna fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem krafa hans er reist á, sbr. 2. málslið 1. mgr. 125. gr. laga nr. 30/2004. Hæstiréttur taldi gögn málsins bera með sér að A hefði fundið fyrir umtalsverðum einkennum áfallastreituröskunar sumarið 2014. Af því sem fram kom í málinu væru ástæður þess að meðferð dróst á langinn raktar til þess að A lét hjá líða að leita sér aðstoðar þrátt fyrir að hann hafi hlotið að gera sér grein fyrir að vátryggingaratburðurinn hefði haft þær afleiðingar sem vörðuðu bótaskyldu. Í ljósi lýsinga A sjálfs á líðan sinni og sérfræðigagna í málinu var fallist á það með V hf. að A hafi hlotið að vera ljóst á árinu 2014 að atvikið hefði haft töluverðar andlegar afleiðingar í för með sér. Krafa hans var samkvæmt þessu talin fyrnd þegar málið var höfðað 24. mars 2021, sbr. 1. mgr. 125. gr. laga nr. 30/2004. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. mars 2023. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.435.071 krónu með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.181.071 krónu frá 1. júlí til 30. október 2020 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af allri fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningsefni málsins lýtur að því hvort áfrýjandi á rétt til greiðslu bóta úr slysatryggingu launþega hjá stefnda vegna tjóns sem leiddi af atviki [...] desember 2013 þegar hann var við störf sem lögreglumaður. Aðilar deila um hvort tryggingin sé höfuðstólstrygging í skilningi laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og þá hvort fyrningarfrestur kröfu áfrýjanda sé tíu ár eða fjögur samkvæmt 1. mgr. 125. gr. laganna. Þá er deilt um upphafstímamark frestsins svo og hvort krafa áfrýjanda hafi fallið niður vegna athafnaleysis hans við að halda henni til haga.5. Með héraðsdómi 13. október 2021 var stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda bætur meðal annars á þeim grundvelli að vátrygging sú sem um ræðir væri höfuðstólstrygging. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi á hinn bóginn sýknaður þar sem um væri að ræða slysatryggingu með fjögurra ára fyrningarfresti. Áfrýjanda hefði mátt vera ljóst þegar á árinu 2014 að atvikið hefði afleiðingar fyrir hann og því hafi fyrningarfrestur byrjað að líða í lok þess árs. Í öllu falli hefði fyrningartími kröfu áfrýjanda tekið að líða í síðasta lagi í lok árs 2016 en málið hefði ekki verið höfðað fyrr en fyrningarfresturinn var liðinn.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 13. mars 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2023-10, á þeirri forsendu að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um fyrningu kröfu á sviði vátrygginga.Málsatvik7. Áfrýjandi er lögreglumaður sem aðfaranótt [...] desember 2013 var sendur ásamt öðrum lögreglumönnum að fjölbýlishúsi í Reykjavík vegna tilkynningar um hávaða frá íbúð og mögulegan skothvell. Þegar á vettvang var komið ákváðu þeir að kalla eftir aðstoð sérsveitarmanna. Ráðist var til inngöngu í íbúðina en þar var maður sem hleypti af skoti að lögreglumönnunum. Áfrýjandi náði að leita skjóls ásamt öðrum lögreglumönnum og lauk aðgerðum lögreglu með því að sérsveitarmenn skutu byssumanninn til bana. Í lögregluskýrslu sagði að lögreglumönnunum hefði verið mjög brugðið og þeir óttast um líf sitt. Upplifun þeirra var að skotmaðurinn hefði ætlað sér að vinna þeim mein, ef ekki drepa.8. Áfrýjandi og aðrir lögreglumenn leituðu til sálfræðings í hópviðtal næsta dag og síðar fór áfrýjandi í stuðningsviðtal hjá C sálfræðingi.9. Hinn 7. september 2016 tilkynnti áfrýjandi stefnda um atvikið með tjónstilkynningu. Þar kom meðal annars fram að hann hefði fundið fyrir andlegum áhrifum eftir umrætt atvik. Hann hefði reynt að hrista þau af sér án árangurs en einkennin hins vegar ágerst mánuðina áður en tilkynningin var send. Hinn 15. sama mánaðar sendi áfrýjandi tilkynningu til Sjúkratrygginga Íslands með upplýsingum um atvikið. Stefndi staðfesti skráningu atburðarins 27. þess mánaðar.0. Hinn 25. nóvember 2016 lá fyrir örorkumat D, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum, vegna annars vinnuslyss áfrýjanda 2. júlí 2015 en það mat tók í engu til atviksins sem um ræðir í þessu máli.1. Hinn 28. nóvember 2016 ritaði lögmaður áfrýjanda tölvubréf til C sálfræðings þar sem hún var innt eftir því hvort hún gæti bent á sérfræðing sem gæti aðstoðað áfrýjanda og var einnig spurð hvort hún gæti einhverju svarað um ástand hans. Í svari C kom fram að hún ætti erfitt með svör þar sem áfrýjandi hefði einungis komið í svokallað stuðningsviðtal vegna atviksins fyrir þremur árum og hún gæti ekki metið ástand hans eftir á. Hún taldi rétt að vísa honum til B sálfræðings er sinnti sérhæfðri meðferð við áföllum, svokallaðri EMDR-meðferð.2. Með tölvubréfi 8. desember 2016 var stefnda tilkynnt að áfrýjandi væri kominn í sérhæfða sálræna meðferð. Í svarbréfum stefnda 13. og 15. sama mánaðar sagði að honum hefðu ekki borist sjúkragögn vegna þessa máls og var gerð athugasemd við að ekkert hefði komið fram um atvikið í áðurnefndu mati D bæklunarlæknis þótt rétt hefði verið að meta tjónsatvik í báðum tilvikum í einu og sama mati.3. Hinn 10. janúar 2017 skilaði fyrrnefnd B greinargerð um viðtöl hennar við áfrýjanda. Þar sagði að áfrýjandi uppfyllti greiningarviðmið fyrir áfallastreituröskun og væri með miðlungseinkenni slíkrar röskunar eða 17 af 35 stigum. Ekki væri unnt að verða við beiðni um upplýsingar um meðferð og stöðu áfrýjanda og framtíðarhorfur því að sálfræðingurinn hefði aðeins hitt hann í tvö skipti en á þeim tíma væri einungis hægt að leggja grunn að og áætla meðferð. Af henni hefði hins vegar ekki orðið og ætti áfrýjandi ekki bókaðan tíma.4. Lögmaður áfrýjanda sendi stefnda matsbeiðni 19. apríl 2017 og eftir nokkur bréfaskipti samþykkti stefndi 18. maí sama ár að standa að sameiginlegu mati með fyrirvara um að frekari læknisfræðileg gögn myndu fylgja beiðni til matsmanna. E geðlæknir og F lögmaður framkvæmdu matið og boðuðu þeir til matsfundar er fór fram 26. júní 2017. Í kjölfarið barst lögmanni áfrýjanda tölvubréf annars matsmannsins þess efnis að matsmenn teldu að fullreyna þyrfti sálfræðimeðferð vegna atviksins áður en endanleg niðurstaða um varanleg einkenni gæti fengist. Því þyrfti að fresta matinu þar til áfrýjandi hefði lokið slíkri meðferð og ný greinargerð meðferðaraðila lægi fyrir. Stefndi mun ekki hafa fengið sendar upplýsingar um þessa frestun.5. Hinn 4. desember 2017 sendi lögmaður áfrýjanda stefnda tölvubréf þar sem fram kom að lögmaðurinn hefði verið í samskiptum við stefnda vegna vinnuslyss áfrýjanda [...] desember 2013 og að málið væri enn í vinnslu. Þá var stefndi beðinn um að staðfesta að fyrningu yrði ekki borið við um komandi áramót. Stefndi sendi svofellt svarbréf: „Vátryggingafélag Íslands mun ekki bera fyrir sig fyrningu nk. áramót, 2017/2018, í máli ofangreinds A vegna kröfu í slysatryggingu vegna atviks þann 2.12.2013, með þeim fyrirvara þó að krafan sé þá þegar ekki fyrnd, þ.e. hafi fyrnst áramótin 2016/2017 eða fyrr og að málið verði gert upp á næsta ári, þ.e. árið 2018. Yfirlýsingin nær ekki til vaxta og fyrnast þeir skv. lögum og reglum sem um þá gilda.“6. Að loknum tíu meðferðarviðtölum á tímabilinu 4. september 2019 til 18. febrúar 2020 sendi G sálfræðingur lögmanni áfrýjanda greinargerð 1. júní 2020. Hinn 4. og 5. sama mánaðar sendi lögmaður áfrýjanda afrit af greinargerðinni til matsmanna og stefnda. Þar var lýst einkennum og sálrænum skaða áfrýjanda vegna vátryggingaratburðarins auk meðferðar sem hann sætti. Sagði þar meðal annars að áfrýjandi fyndi enn fyrir vanlíðan tæpum sex árum eftir atburð og var hann greindur með áfallastreituröskun. Einkennin hefðu valdið áfrýjanda verulegri þjáningu og gert honum erfiðara fyrir að sinna starfi sínu og persónulega lífi. Reglubundin meðferð hjá sálfræðingnum hefði dregið verulega úr þessum einkennum. Í lok greinargerðarinnar sagði að þau einkenni og sálrænn skaði sem áfrýjandi hefði upplifað í tæp sex ár og upplifði sum enn væru bein afleiðing af því alvarlega atviki og þeirri miklu hættu sem hann stóð berskjaldaður frammi fyrir í starfi sínu í umrætt sinn. Ylli þetta honum enn töluverðri þjáningu og gerði honum erfiðara fyrir í starfi. Ekki væri unnt að segja til um hvort frekari bati næðist í framtíðinni. Rannsóknir sýndu að meira en þriðjungur þeirra sem greindist með áfallastreituröskun næði sér aldrei að fullu.7. Nýr matsfundur var haldinn 10. ágúst 2020 en stefndi kveðst ekki hafa fengið boðun á hann. Matsgerð lá fyrir 14. október 2020. Þar kom fram sú lýsing áfrýjanda að sumarið 2014 hefði hann fundið atburðinn leita meira og meira á sig. Hann hefði nokkrum árum seinna leitað til G sálfræðings og það gert töluvert gagn. Þá kom fram í matsgerðinni að þetta form síðkominnar áfallastreitu fæli í sér að einkenni gerðu ekki vart við sig fyrr en mánuðum og árum eftir atburð. Af gögnum málsins var dregin sú ályktun að batahvörf hefðu orðið 18. febrúar 2020 en tiltekið að það tímamark mætti rekja til tafa sem orðið hefðu af ýmsum ástæðum í meðferð áfrýjanda. Hefði meðferð á hinn bóginn verið tímanleg mætti ætla að batahvörf hefðu orðið einu ári eftir vátryggingaratburð eða 2. desember 2014. Varanlegur miski áfrýjanda var metinn 10 stig.8. Með tölvubréfi 16. október 2020 óskaði áfrýjandi eftir uppgjörstillögu frá stefnda vegna slysatryggingar launþega. Í svari stefnda 22. sama mánaðar kom fram að félagið hefði „hafnað greiðsluskyldu vegna fyrningar og 3 ára matsreglu.“ Í tölvubréfi lögmanns áfrýjanda 30. sama mánaðar var vísað til þess að stefndi hefði ekki sent „höfnunarbréf“. Þá var þar einnig tekið fram að kröfur á grundvelli höfuðstólstryggingar fyrntust á tíu árum en ekki fjórum, sbr. 125. gr. laga nr. 30/2004. Enn fremur hefði heldur ekki borist tilkynning frá stefnda um að félagið bæri fyrir sig þriggja ára matsreglu, sbr. grein 13.2.5 í skilmálum vátryggingarinnar. Slík tilkynning hefði þurft að berast áður en matsfrestur rann út hefði stefndi ætlað að bera hann fyrir sig en auk þess hefðu einkenni áfrýjanda verið að koma fram að liðnum matsfresti.9. Með tölvubréfi 25. nóvember 2020 tilkynnti stefndi áfrýjanda að greiðsluskyldu úr slysatryggingu launþega væri hafnað. Vísað var til þess að krafa áfrýjanda væri fyrnd þar sem ekki væri um höfuðstólstryggingu að ræða auk þess sem frestur til mats á læknisfræðilegri örorku áfrýjanda samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar væri liðinn. Í samræmi við lokamálslið 2. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 kom fram í niðurlagi tilkynningarinnar að ákvörðuninni mætti skjóta til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum eða stefna málinu innan árs frá móttöku tilkynningarinnar fyrir dómstóla. Frekari samskipti urðu í kjölfarið milli aðila þar sem meðal annars kom fram að stefndi myndi ekki hlíta úrskurði úrskurðarnefndarinnar yrði ágreiningnum skotið þangað. Tilkynnti lögmaður áfrýjanda með tölvubréfi 27. nóvember 2020 að gera mætti ráð fyrir því að ágreiningnum yrði skotið beint til dómstóla og var mál þetta síðan höfðað 24. mars 2021.MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjanda20. Áfrýjandi heldur því fram að slysatryggingin sem hann reisir kröfu sína á sé höfuðstólstrygging samkvæmt 8. tölulið 2. gr. laga nr. 30/2004, enda sé höfuðstóll hennar sérstaklega afmarkaður í vátryggingarskírteini og kjarasamningi. Slík trygging sé einnig stundum nefnd summutrygging. Eins og í öðrum slysatryggingum sé í henni tiltekinn ákveðinn höfuðstóll tengdur vísitölu sem greiddur skuli út í samræmi við metna læknisfræðilega örorku. Vísar áfrýjandi til þess að úrskurðarnefnd í vátryggingamálum hafi komist að þeirri niðurstöðu að slysatrygging launþega teljist til höfuðstólstrygginga samkvæmt 125. gr. laga nr. 30/2004 og gildi um þær tíu ára fyrningarfrestur. Óheimilt sé, nema annað sé tekið þar fram, að víkja frá ákvæðum laganna með samningi, leiði það til lakari stöðu tjónþola, sbr. 3. gr. laganna.21. Þótt talið yrði að krafa áfrýjanda lyti fjögurra ára fyrningarfresti telur áfrýjandi að hún sé eigi að síður ófyrnd þar sem hann hafi ekki fengið nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem krafan er reist á fyrr en eftir að skýrsla sálfræðings um varanleg einkenni hans hafi legið fyrir á árinu 2020. Jafnframt sé til þess að líta að samkvæmt matsgerð teljist stöðugleikapunktur vegna slyssins vera 18. febrúar það ár og geti fyrningarfrestur samkvæmt 125. gr. laga nr. 30/2004 ekki hafa farið að líða fyrr en í fyrsta lagi við það tímamark.22. Áfrýjandi vísar til þess að matsfrestur samkvæmt skilmálum félagsins, sbr. grein 13.2.5, hafi átt að renna út 2. desember 2016 að liðnum þremur árum frá slysdegi. Af samskiptum málsaðila sé hins vegar ljóst að stefndi hafi með bindandi hætti samþykkt að standa sameiginlega að mati þrátt fyrir að matsfresturinn væri þegar liðinn og í raun fallið frá því að bera frestinn fyrir sig. Til viðbótar þessu hvíli skylda til að framkvæma örorkumat innan þess frests sem tiltekinn sé í skilmálunum jafnt á tryggingafélagi sem tjónþola. Auk þess sé tryggingafélögum skylt að tilkynna án ástæðulauss dráttar ætli þau að bera fyrir sig rétt til takmörkunar á ábyrgð, sbr. 94. gr. laga nr. 30/2004. Sömu sjónarmið eigi við um tilkynningu um að bótaréttur sé niður fallinn vegna þriggja ára matsfrests að virtri andskýringarreglu samningaréttar. Stefndi hafi hins vegar ekki hafnað bótaskyldu fyrr en 25. nóvember 2020, tæpum sjö árum eftir slysið og tæpum fjórum árum eftir að matsfresturinn rann út. Auk þess sé hvergi tekið fram í skilmálum stefnda að það hafi í för með sér brottfall bótaskyldu að meta ekki örorku innan þessa frests.23. Loks vísar áfrýjandi sérstaklega til þess hér fyrir dómi að málið hafi verið höfðað innan þess árs frests fyrningar sem tiltekinn var í höfnunarbréfi stefnda 25. nóvember 2020, sbr.2. mgr. 51. gr. og 2. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004.Helstu málsástæður stefnda24. Stefndi telur kröfu áfrýjanda byggjast á slysatryggingu en ekki höfuðstólstryggingu. Krafa hans fyrnist því á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs þegar áfrýjandi fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem krafan er reist á, sbr. 1. mgr. 125. gr. laga nr. 30/2004. Bætur úr slysatryggingu séu aldrei fyrirfram ákveðnar heldur greiðist á grundvelli síðar tilkominna forsendna þegar fyrir liggi hvaða afleiðingar slys hafi haft samkvæmt matsgerð. Enn fremur geti fjárhæðir breyst með tilliti til aldurs tjónþola. Samkvæmt þessu sé ekki um höfuðstólstryggingu að ræða þegar vátryggingarfjárhæð er fyrirfram ákveðin og oftast tilgreind í vátryggingarskírteini.25. Stefndi telur að af málsgögnum megi ráða að áfrýjandi hafi strax sumarið 2014 haft nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem væru grundvöllur kröfu hans. Hins vegar hafi hann ekki tilkynnt stefnda tjón sitt fyrr en 7. september 2016. Í kjölfarið hafi stefnda verið send greinargerð sálfræðings frá 28. nóvember sama ár þess efnis að áfrýjandi hafi sótt tvo viðtalstíma og sé með miðlungseinkenni áfallastreituröskunar. Ekkert í gögnum málsins bendi til þess að andleg líðan áfrýjanda hafi breyst síðar til hins verra. Matsbeiðni hafi ekki verið send stefnda til samþykktar fyrr en 19. apríl 2017 og samþykkt af stefnda með fyrirvara um að nauðsynleg gögn yrðu send matsmönnum. Á hinn bóginn hafi matsmenn látið lögmann áfrýjanda vita að mati væri frestað í því skyni að fullreyna sálfræðimeðferð svo að endanleg niðurstaða um varanleg einkenni áfrýjanda fengist. Um þessi samskipti hafi stefndi ekkert verið upplýstur. Stefndi hafi einnig fallist á beiðni áfrýjanda um að bera ekki fyrir sig fyrningu miðað við áramótin 2017/2018 með tilliti til þess hvenær matsbeiðni yrði skilað. Því samþykki hafi fylgt hvatning um að ljúka meðferð málsins sem fyrst og þeir fyrirvarar gerðir að krafan sé ekki þá þegar fyrnd og að málið verði gert upp á árinu 2018. Ekkert hafi orðið af því enda hafi áfrýjandi ekki sinnt því að sækja nauðsynleg meðferðarviðtöl fyrr en um tveimur árum síðar eða á tímabilinu frá 4. september 2019 til 18. febrúar 2020. Áfrýjandi hafi einnig látið hjá líða að óska eftir auknum fresti eða upplýsa stefnda um stöðu mála. Ekki hafi legið fyrir vilyrði stefnda um að bera ekki fyrir sig matsfrestinn þegar matsgerð barst loks þremur árum eftir að stefndi heimilaði að mat á afleiðingum slyssins færi fram. Hér sé því um að ræða augljóst tómlæti af hálfu áfrýjanda óháð því hvort ákvæði tryggingarskilmálanna verði talin eiga við eða ekki.26. Loks kveður stefndi röksemdir áfrýjanda fyrir Hæstarétti um að fyrningarfrestur kröfu áfrýjanda hafi á grundvelli 124. gr. laga nr. 30/2004 ekki tekið að líða fyrr en ári eftir að stefndi hafnaði kröfu hans 25. nóvember 2020 fela í sér málsástæðu sem sé of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. mgr. 187. gr. sömu laga.Löggjöf, kjarasamningur og vátryggingarskilmálarÁkvæði laga nr. 30/2004 um skilgreiningar trygginga og fyrningarfrest27. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 30/2004 gilda þau um samninga um skaða- og persónutryggingar og vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir. Á þeim tíma er vátryggingaratburður varð var persónutrygging skilgreind svo í 2. mgr. 61. gr. laganna að átt væri við líftryggingu, slysatryggingu og sjúkratryggingu. Skilgreining á persónutryggingu var með 1. gr. laga nr. 61/2019 um breytingu á lögum nr. 30/2004 færð í 3. mgr. 1. gr. laganna með þeim orðum að með persónutryggingu væri í lögunum átt við líf- og heilsutryggingar.28. Höfuðstólstrygging er annar tveggja meginflokka sem falla undir líftryggingar. Hinn flokkurinn er lífeyristrygging þar sem félagið á að greiða fjárhæð fyrir tiltekið tímabil svo lengi sem tilgreindur maður lifir eða þar til hann nær ákveðnum aldri, sbr. 9. tölulið 2. gr. laga nr. 30/2004. Höfuðstólstrygging er skilgreind í 8. tölulið 2. gr. laganna með þeim hætti að um sé að ræða vátryggingu þar sem félagið skuli greiða tiltekna fjárhæð sem þó getur verið skipt á fleiri gjalddaga.29. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 30/2004 er lýst því einkenni höfuðstólstryggingar að tiltekin vátryggingarfjárhæð greiðist í einu lagi við andlát vátryggðs eða á öðru umsömdu tímamarki, til dæmis við tiltekinn aldur. Engu skipti hvort greiðslur eigi að fara fram á einum gjalddaga eða fleirum, þótt hið fyrrnefnda sé venjulegast. Í öðrum tilvikum greiðist hin tiltekna fjárhæð á ákveðnu tímabili. Þær tryggingar séu vissulega um margt líkar lífeyristryggingum en sé fjárhæð sú sem félagið á að greiða í heild sinni fyrirfram ákveðin verði að telja að um höfuðstólstryggingu sé að ræða.30. Þá kemur fram í 107. gr. laga nr. 30/2004 að höfuðstólstryggingu megi veðsetja. Í athugasemdum frumvarps til laganna um þetta ákvæði kemur meðal annars fram að veðrétturinn heimili veðhafa að fá vátryggingarfjárhæð greidda þegar hún fellur til og einnig rétt til þess að fá endurkaupsverð vátryggingarinnar, en til að öðlast þann rétt þurfi vátryggingaratburður ekki að hafa orðið.31. Framangreind flokkun vátrygginga og sérstaða höfuðstólstrygginga hvílir á gömlum merg. III. kafli eldri laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 fjallaði um líftryggingar og í honum var að finna sérstakan undirkafla um höfuðstólstryggingu. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 20/1954 sagði að höfuðstólstryggingar, sem þar væru nefndar, væru allar þær líftryggingar þar sem greiða skyldi líftryggingarfjárhæðina út í einu lagi, er vátryggingaratburðurinn yrði. Lífeyristryggingar væru á hinn bóginn þær tryggingar þar sem vátryggingarféð væri greitt smátt og smátt.32. Í 125. gr. laga nr. 30/2004 eru ákvæði um fyrningu krafna samkvæmt lögunum. Þar segir í 1. mgr. að krafa um vátryggingarfjárhæð í höfuðstólstryggingum fyrnist á tíu árum og aðrar kröfur um bætur á fjórum árum. Fresturinn hefjist við lok þess almanaksárs þegar sá er á kröfuna fékk nauðsynlegar upplýsingar um atvik sem hún er reist á. Þá kemur meðal annars fram í 4. málslið að hafi félagið vegna vátrygginga sem tilgreindar eru í 1. mgr. 124. gr. laganna sent tilkynningu samkvæmt 2. mgr. sömu greinar fyrnist krafan fyrst þegar sá frestur líður sem þar er tilgreindur. Í 124. gr. er nánar mælt fyrir um fresti til að tilkynna um vátryggingaratburð í slysa-, sjúkra- eða heilsutryggingum og grípa til lögfræðilegra úrræða. Í 2. mgr. greinarinnar, eins og hún hljóðaði þegar málið var höfðað, sagði að hafnaði félagið kröfu um bætur í heild eða hluta glataði sá sem rétt ætti til bóta þeim rétti hefði hann ekki höfðað mál eða krafist meðferðar þess fyrir úrskurðarnefnd samkvæmt 141. gr. laga nr. 30/2004 innan árs frá því að hann fékk sannanlega tilkynningu um höfnunina. Í tilkynningu félagsins yrði að koma fram hver lengd frestsins væri og hvernig honum yrði slitið og lögfylgjur þess að það yrði ekki gert. Ákvæði kjarasamnings33. Þegar vátryggingaratburður varð var í gildi kjarasamningur fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna frá 1. maí 2005 með síðari breytingum. Í samræmi við samninginn tók ríkið slysatryggingu hjá stefnda. Í samningnum sagði í grein 7.1.3 að bætur vegna læknisfræðilegrar örorku greiddust í hlutfalli við tryggingarfjárhæð 11.309.000 krónur, þó þannig að hvert læknisfræðilegt örorkustig 26–50% vægi tvöfalt og hvert læknisfræðilegt örorkustig 51–100% þrefalt. Í grein 7.1.4 var síðan mælt fyrir um að fjárhæðir trygginga skyldu endurskoðaðar tvisvar á ári og tækju breytingum eftir vísitölu neysluverðs.Ákvæði vátryggingarskilmála34. Í grein 12.1 í skilmálum stefnda um slysatryggingu launþega segir að hámarks vátryggingarfjárhæðir vegna dánarbóta, örorkubóta og dagpeninga komi fram í vátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun og fari eftir ákvæðum kjarasamnings þess sem taki til vátryggðs. Í grein 12.5 er kveðið á um að bótafjárhæðir reiknist á grundvelli vátryggingarfjárhæða á slysdegi og breytist í hlutfalli við breytingu á vísitölu frá slysdegi til uppgjörsdags tjóns í samræmi við ákvæði kjarasamnings sem tekur til vátryggðs.35. Í grein 7 segir að krafa um bætur fyrnist á fjórum árum. Frestur hefjist við lok þess almanaksárs þegar sá er kröfuna á fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem hún er reist á. Krafan fyrnist þó í síðasta lagi tíu árum eftir lok þess almanaksárs sem vátryggingaratburður varð.36. Í grein 13.2.5 segir enn fremur að örorka skuli að jafnaði metin einu ári eftir slys, annars þegar læknir telur að varanlegar afleiðingar þess hafi komið í ljós en þó ekki síðar en þremur árum eftir slysdag.Niðurstaða37. Óumdeilt er að vátryggingaratburður sá sem varð [...] desember 2013 fellur undir gildissvið slysatryggingar launþega sem vinnuslys samkvæmt skilmálum stefnda og vátryggingarskírteini, sbr. ákvæði fyrrgreinds kjarasamnings.38. Árétta ber að einkenni slysatrygginga, eins og annarra persónutrygginga, er að tjón sem undir slíka tryggingu fellur er ekki metið eftir almennum fjárhagslegum mælikvarða heldur semja vátryggingafélag og vátryggingartaki um það fyrirfram hvernig tjón skuli metið eftir stöðluðum ákvæðum tryggingarinnar.39. Þótt í skilmálum slysatrygginga sé stundum tilgreint að læknisfræðilegt mat skuli fara fram áður en bætur greiðast úr tryggingu, eins og við á í tilviki áfrýjanda, breytir það ekki því að um er að ræða bætur sem vátryggingarsamningur kveður á um án þess að tjónþoli þurfi að færa frekari sönnur á raunverulegt tjón sitt. Slysatrygging launþega hefur einnig verið nefnd summutrygging þar sem tiltekin fjárhæð kemur til greiðslu ef vátryggingaratburður verður, óháð raunverulegu fjárhagslegu tjóni. Ekki verður hins vegar fallist á með áfrýjanda að af þessu verði dregin sú ályktun að sú trygging sem hann reisir kröfu sína á sé jafnframt höfuðstólstrygging.40. Höfuðstólstrygging er einnig persónutrygging en á hinn bóginn undirflokkur líftrygginga, svo sem fyrr var lýst, og þá til aðgreiningar frá lífeyristryggingum sem skylda vátryggingafélög til þess að inna af hendi greiðslur með reglubundnum hætti á meðan vátryggður lifir eða þar til hann nær tilgreindum aldri. Er þannig greinarmunur á höfuðstólstryggingu og slysatryggingu. Þannig er höfuðstólstrygging afmörkuð í lögum á þann veg að við tilgreind atvik, svo sem andlát hins vátryggða eða við það tímamark er hann nær ákveðnum aldri, greiðir félagið fyrirfram ákveðna fjárhæð, vátryggingarfjárhæð, venjulega í heild sinni í eitt skipti fyrir öll. Þegar skilgreining á höfuðstólstryggingu í 8. tölulið 2. gr. laga nr. 30/2004 er metin í samhengi við önnur ákvæði laganna, lögskýringargögn og forsögu lagaákvæða um slíka tryggingu er ljóst að hún verður aðgreind frá slysatryggingu hvar bótafjárhæð er reiknuð út í samræmi við ákvæði vátryggingarskilmála um útreikning bóta eftir tjónsatburð og greidd út samkvæmt þeim útreikningum.41. Samkvæmt framansögðu fellur krafa áfrýjanda um bætur ekki undir höfuðstólstryggingu heldur er um að ræða slysatryggingu. Fyrningarfrestur slíkrar kröfu er fjögur ár frá þeim tíma er áfrýjandi fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem krafa hans er reist á, sbr. 2. málslið 1. mgr. 125. gr. laga nr. 30/2004. Kemur því til skoðunar hvort áfrýjandi hafi haldið kröfu sinni fram nægilega snemma í ljósi þessara ákvæða.42. Eins og rakið hefur verið bera gögn málsins með sér að áfrýjandi fann fyrir umtalsverðum einkennum áfallastreituröskunar sumarið 2014. Meðal annars kemur fram í niðurstöðu greinargerðar sálfræðings sem áfrýjandi leitaði til á árinu 2019 að hann hefði verið með áfallastreituröskun þegar á árinu 2014. Þá lýsti áfrýjandi því á matsfundi að sumarið 2014 hefðu einkennin versnað til muna. Einnig kom fram í matsgerð að hefði meðferð farið fram fyrr mætti ætla að stöðugleika hefði verið náð þegar í árslok 2014. Jafnframt segir þar að eftir meðferð áfrýjanda hjá sálfræðingi telji matsmenn að áfrýjandi ætti ekki að þurfa að gangast undir frekari meðferð en batahvörf séu miðuð við 18. febrúar 2020 sökum tafa sem urðu af ýmsum ástæðum á meðferð áfrýjanda.43. Af því sem fram er komið í málinu verða ástæður þess að meðferð dróst á langinn raktar til þess að áfrýjandi lét hjá líða að leita sér aðstoðar þrátt fyrir að hann hafi hlotið að gera sér grein fyrir að vátryggingaratburðurinn hefði haft þær afleiðingar sem um ræðir. Í ljósi lýsinga áfrýjanda sjálfs á líðan sinni og sérfræðigagna í málinu verður að fallast á með stefnda að áfrýjanda hafi eins og áður segir hlotið að vera ljóst á árinu 2014 að slysið hafi haft töluverðar andlegar afleiðingar í för með sér. Krafa hans var samkvæmt þessu fyrnd þegar málið var höfðað 24. mars 2021, sbr. 1. mgr. 125. gr. laga nr. 30/2004.44. Að öllu framangreindu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.45. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=310e4615-9916-4f96-a1e0-da363e219363&verdictid=d0c30f78-3bdc-40d0-93a2-a7b8547090c9
Mál nr. 116/2010
Skuldamál Sjálfskuldarábyrgð
A höfðaði mál þetta til heimtu skuldar úr hendi S á grundvelli yfirlýsingar hans 15. nóvember 2005 um sjálfskuldarábyrgð á láni. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að þrátt fyrir að sérstakt mat á greiðslugetu skuldara lánsins hefði ekki farið fram, samkvæmt samkomulagi milli samtaka bankastofnana, neytendasamtakanna og stjórnvalda um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, leiddi það ekki til ógildingar ábyrgðaryfirlýsingar S enda hefði mátt ráða af orðalagi yfirlýsingarinnar að S hefði tekist á hendur ábyrgðina þótt skuldarinn hefði ekki staðist sérstakt greiðslumat. S bar einnig fyrir sig að forveri A hefði vanrækt að láta S í té yfirlit yfir ábyrgðarskuldbindingar hans við bankann þar til í árslok 2008, tafir við innheimtutilraunir á hendur skuldara lánsins, forsendubrest og það að hann ætti skaðabótakröfu á hendur S sem hann gæti haft uppi til skuldajafnaðar í málinu, en Hæstiréttur féllst ekki á að framangreint leiddi til brottfalls ábyrgðarinnar. Í dómi Hæstaréttar segir einnig að S væri viðskiptafræðingur og löggiltur fasteignasali og að honum hefði verið ljós sú áhætta sem hann tók með því að gangast í ábyrgðina. Væri því ekki fallist á að 36. gr. laga nr. 7/1936 ætti við í málinu. Var héraðsdómur staðfestur um greiðsluskyldu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi hefur lækkað kröfu sína frá þeirri fjárhæð, sem honum var dæmd í héraði. Hann krefst þess nú að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 4.009.997 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann staðfestingar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi höfðaði mál þetta til heimtu skuldar úr hendi áfrýjanda á grundvelli yfirlýsingar hans 15. nóvember 2005 um sjálfskuldarábyrgð á láni að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem greiða skyldi með 300 afborgunum á 25 árum. Lánið var einnig tryggt með 2. veðrétti í fasteign skuldara. Í texta ábyrgðaryfirlýsingarinnar segir meðal annars svo: ,,Undirritaðir ábyrgðarmenn lýsa því yfir að þeir hafi kynnt sér fræðslubækling bankans um ábyrgðir og skilja hvað felst í þessari ábyrgð. Undirritaðir ábyrgðarmenn lýsa því yfir að þeir hafi kynnt sér niðurstöður greiðslumats sem framkvæmt var á aðalskuldara/útgefanda ofangreinds skuldabréfs og að það bendir til að aðalskuldari/útgefandi geti ekki staðið við afborganir af skuldabréfinu. Þrátt fyrir það óska undirritaðir ábyrgðarmenn engu að síður að gangast í ábyrgð á skuldabréfinu.“ Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína meðal annars á því að ábyrgðaryfirlýsingin sé ekki skuldbindandi fyrir hann þar sem ekki hafi verið sinnt fyrirvarslausri skyldu 3. gr. ,,Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“ frá 1. nóvember 2001, sem getið er í héraðsdómi, um að fram færi mat á greiðslugetu skuldara. Þótt fyrir liggi að sérstakt mat á greiðslugetu skuldara lánsins hafi ekki farið fram, eins og reglur samkomulagsins kveða á um, hefur það ekki í för með sér ógildi ábyrgðaryfirlýsingar áfrýjanda, enda má ráða af orðalagi hennar að áfrýjandi hefði undirgengist ábyrgðina þótt skuldarinn hefði ekki staðist sérstakt greiðslumat. Er fallist á með héraðsdómi að hafna beri þessari málsástæðu. Einnig er fallist á með héraðsdómi að það leiði ekki til brottfalls ábyrgðarinnar þótt ósannað sé að áfrýjandi hefði fengið yfirlit frá forvera stefnda um ábyrgðarskuldbindingar hans við bankann í lok hvers árs fyrr en í árslok 2008. Er sannað að áfrýjanda var orðið kunnugt um að skuldin væri í vanskilum síðla árs 2006. Þær tafir, sem urðu við innheimtutilraunir á hendur skuldara lánsins leiða heldur ekki til brottfalls ábyrgðarinnar. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína einnig á því að með hliðsjón af atvikum málsins sé ósanngjarnt og því andstætt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að hann sé skuldbundinn af ábyrgðaryfirlýsingunni. Áfrýjandi er viðskiptafræðingur og löggiltur fasteignasali sem hefur reynslu af fasteignaviðskiptum og skjalagerð tengdri þeim. Honum var ljóst að skuldarinn myndi líklega ekki geta staðið við greiðslur afborgana af láninu og þar með ljós sú áhætta sem hann tók með því að gangast í framangreinda ábyrgð. Þá mátti honum vera ljóst að óvissa hlyti að vera um hvort nokkuð fengist upp í kröfuna af andvirði hinnar veðsettu fasteignar. Er þessi málsástæða hans því ekki á rökum reist og verður henni hafnað. Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki sannað á hvaða réttmætu forsendum hann mátti byggja sem ákvörðunarástæðu fyrir því að hann gekkst í ábyrgð fyrir láninu og sem hafi brostið. Verður ábyrgð hans því ekki felld niður á þeim grundvelli að forsendur hans fyrir henni hafi brostið. Loks hefur áfrýjandi ekki fært sönnur á að hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda sem hann geti haft uppi til skuldajafnaðar í málinu. Er þeirri kröfu hans því hafnað. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um greiðsluskyldu áfrýjanda með þeirri breytingu sem stefndi hefur gert á höfuðstól kröfunnar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar er haft í huga að stefndi hefur lækkað kröfu sína með vísan til atvika, sem þegar höfðu orðið er hann höfðaði málið. Dómsorð: Áfrýjandi, Sigurður Örn Sigurðsson, greiði stefnda, Arion banka hf., 4.009.997 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2008 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2009. Mál þetta höfðaði Nýi Kaupþing banki hf., kt. 581008-0150, Borgartúni 19, Reykjavík, með stefnu birtri 20. mars 2009 á hendur Sigurði Erni Sigurðssyni, kt. 110759-3209, Neðstaleiti 28, Reykjavík. Málið var dómtekið 9. nóvember sl. Stefnandi krefst greiðslu á 6.374.391 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2007 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi máls­kostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu, til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. Mál þetta varðar ábyrgðaryfirlýsingu er stefndi gaf út þann 15. nóvember 2005. Þar tókst hann á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi sem Edda Hrönn Kristinsdóttir, kt. 050579-4419, hafði gefið út til stefnda. Skuldabréfið var að höfuð­stól 6.000.000 króna, til 25 ára, með 300 jöfnum mánaðarlegum afborgunum. Bréfið var með 2. veðrétti í fasteigninni Grenimelur 47 í Reykjavík. Ábyrgð þessi skyldi gilda í fjögur ár frá útgáfudegi. Í ábyrgðaryfirlýsingu stefnda segir að Edda Hrönn Kristinsdóttir hafi ekki staðist greiðslumat. Stefnandi lýsti því yfir fyrir dóminum að mat á greiðslufærni Eddu Hrannar hefði ekki farið fram. Í greinargerð stefnda er því haldið fram að hann hafi í ársbyrjun 2006 reynt að kanna stöðu umrædds skuldabréfs hjá stefnanda. Hafi honum verið sagt að óheimilt væri að veita honum upplýsingar um stöðu skuldabréfsins, þar sem það væri honum óviðkomandi. Nafn hans kæmi ekki fram í gagnagrunni um bréfið. Þá hefði ábyrgð þessi ekki komið fram í yfirliti Reiknistofunnar um ábyrgðarskuldbindingar. Slíkar skuldbindingar séu skráðar samkvæmt ákvæðum í Samkomulagi banka og sparisjóða um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, frá 1. nóvember 2001. Þá bendir stefndi á að nú sé skylda að senda slíkrar tilkynningar, sbr. d. lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Þann 6. desember 2006 krafðist Glitnir banki hf. uppboðs á fasteigninni að Grenimel 47. Var byggt á skuldabréfi sem tryggt var með þriðja veðrétti, á eftir báðum skuldabréfum stefnanda. Greiðsluáskorun hafði verið birt veðþola, Eddu Hrönn, í Danmörku. Gekk uppboðsmál þetta sinn gang og fór fram framhald uppboðs þann 19. nóvember 2007. Bauð stefnandi þar 50.000.000 króna í eignina, en uppboðið féll niður þar sem það var árangurslaust, enda dugði boðið ekki til að ljúka kröfum er voru rétthærri en kröfur Glitnis banka, sem var einn gerðarbeiðandi. Mál vegna þeirrar skuldar, sem hér er rætt um ábyrgð á, var höfðað í mars 2007. Var stefnan birt í Lögbirtingablaði. Var fallist á kröfur stefnanda með dómi 15. júní 2007. Fjárnám var gert í fasteigninni 6. september 2007 og var krafist uppboðs í framhaldi af því. Fasteignin var seld nauðungarsölu 14. mars 2008. Ekkert fékkst upp í kröfu stefnanda á 2. veðrétti af söluverði eignarinnar, 51.000.000 króna. Stefndi var kaupandi eignarinnar, en hann hafði átt næsthæsta boð. Hæstbjóðandi stóð ekki við boð sitt. Stefnandi átti einnig skuldabréfið er hvíldi á 1. veðrétti. Fékk hann greiddar samtals 49.730.094 krónur upp í þá skuld. Samkvæmt úthlutunargerð kom ekkert upp í kröfu stefnanda á 2. veðrétti, kröfu þá sem fjallað er um í þessu máli. Stefnda var birt greiðsluáskorun vegna skuldabréfsins þann 1. júlí 2008. Friðrik Stefán Halldórsson gaf skýrslu við meðferð málsins. Hann var starfs­maður stefnda á þeim tíma sem hér skiptir máli, sat m.a. í lánanefnd. Hann sagði að foreldrar Eddu Hrannar hefðu ekki getað fengið lán í bank­anum, en faðir hennar hefði fengið sig til að veita lán með því að stefndi væri til­búinn til að ábyrgjast þetta lán. Það hefði verið til viðbótar láni sem nam 80% af verð­mæti íbúðarinnar. Hafi lánið verið samþykkt með þessu skilyrði. Fjallað hefði verið um málið í lánanefnd bankans. Friðrik kvaðst ekki þekkja neitt til tengsla stefnda við fjölskyldu Eddu Hrannar. Friðrik sagði að stefndi Sigurður hefði vitað að Edda Hrönn hefði ekki staðist greiðslumat. Þá hefði ekki verið framkvæmt greiðslumat vegna þessa láns. Hann kvaðst hafa haft samband við föður Eddu Hrannar og stefnda eftir að til vanskila kom. Stefndi Sigurður Örn gaf skýrslu við aðalmeðferð. Hann kvaðst hafa kynnst föður Eddu Hrannar. Hann hefði aldrei hitt hana sjálfa og ekki talað við hana fyrr en lánið var komið í vanskil, þá hafi hann hringt til hennar þar sem hún var í Danmörku. Hann kvaðst hafa verið tilbúinn að taka á sig ábyrgðina enda hefði Edda staðist greiðslumat vegna lánsins á 1. veðrétti. Hann hefði ekki tekið eftir því sem segir í yfirlýsingunni um að Edda hefði ekki staðist greiðslumat. Hann sagði að hann hefði aldrei undirritað ábyrgðaryfirlýsinguna ef hann hefði vitað að ekki hefði verið framkvæmt greiðslumat. Sigurður sagðist aldrei hafa átt nein samtöl við Friðrik Halldórsson um þetta lán, það væri rangt hjá Friðrik. Þá kvaðst hann hafa vitað af uppboðstilraun að kröfu Glitnis banka. Hann hafi þá stöðugt verið að biðja stefnanda að gæta hagsmuna sinna við uppboðið. Sigurður kvaðst vera viðskiptafræðingur og löggiltur fasteignasali. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á ábyrgð stefnda samkvæmt framangreindi yfirlýsingu. Hann segir að skuldin samkvæmt bréfinu hafi verið gjaldfelld 1. nóvember 2006. Þá hafi eftirstöðvar þess numið 6.374.391 krónu. Hann vísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi loforða. Við aðalmeðferð málsins mótmælti stefnandi málatilbúnaði stefnda. Hann kvað stefnda ekki vera neytanda í viðskiptum við sig, en hann sé lærður viðskipta­fræðingur og löggiltur fasteignasali. Hann kvaðst hafa staðið eðlilega að innheimtu kröfunnar gagnvart útgefanda bréfsins. Hún hefði verið flutt úr landi og ekki fundist í Danmörku. Því hefði verið farin sú leið að höfða mál með birtingu stefnu í Lög­birtingablaði. Stefnandi sagði að lög nr. 32/2009 ættu ekki við. Þá mótmælti hann þeim full­yrðingum stefnda að honum hefði verið neitað um upplýsingar um stöðu skuldarinnar. Hann mótmælir því að hann hafi sýnt af sér tómlæti. Starfsmaður sinn, Friðrik Halldórsson, hafi margoft haft samband við stefnda út af þessari skuld. Þá bendir hann á að ábyrgðinni hafi verið markaður ákveðinn gildistími. Þá mótmælir stefnandi því að stefndi hafi orðið fyrir tjóni. Þá sé ekki aðstöðumunur með aðilum. Stefnandi mótmælti kröfu um riftun. Telur hann að stefndi hefði þurft að gagnstefna til að koma slíkri kröfu að, sbr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafi hann ekki vanefnt samning aðila á nokkurn hátt. Loks mótmælti stefnandi þeirri fullyrðingu stefnda að hann hafi ekki vitað um getuleysi skuldara til að greiða. Stefndi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni. Þá vísaði hann til 7. og 12. gr. innheimtu­laga nr. 95/2008. Við málflutning breytti stefnandi vaxtakröfu sinni þannig að hann krafðist ekki vaxta fyrr en frá 1. júlí 2007, í stað nóvember 2006, en til vara frá síðara tímamarki. Vísaði hann til 5. gr. laga nr. 38/2001. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að ekki hafi stofnast til ábyrgðarskuldbindingar sinnar. Stefnanda hafi borið, í samræmi við 3. gr. samkomulags banka og sparisjóða og Neytendasamtakanna frá 1. nóvember 2001, að meta greiðslufærni skuldara og kynna stefnda niðurstöðu matsins. Þetta hafi ekki verið gert. Sér hafi heldur ekki verið veittar upplýsingar um fjárhagsstöðu útgefanda bréfsins. Vegna þessa sé ábyrgðin ógild. Þá byggir stefndi á því að ábyrgðin hafi fallið niður. Vísar hann hér til 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og áðurnefnds samkomulags frá 2001, einkum 5. gr. Samkvæmt 7. gr. laganna beri að tilkynna ábyrgðarmanni vanefndir lántaka. Þá beri samkvæmt 5. gr. samkomulagsins að veita ábyrgðarmanni upp­lýsingar um skuldbindingar hans eftir að til ábyrgðar er stofnað. Þá skuli um hver ára­mót tilkynna um kröfur sem viðkomandi er í ábyrgð fyrir. Ennfremur beri að tilkynna um vanskil. Sér hafi verið neitað um upplýsingar um stöðu lánsins í ársbyrjun 2006. Þá hafi sér ekki verið sent áramótayfirlit. Sér hafi loks verið tilkynnt um ábyrgðina 1. júlí 2008. Þá hafi verið of seint fyrir sig að gæta hagsmuna sinna. Stefndi segir að ábyrgðarmaður skuli vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu, sbr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Þá sé vanræksla stefnanda veruleg og leiði samkvæmt 2. mgr. 7. gr. til þess að ábyrgðin sé fallin niður. Stefndi fullyrðir að ef stefnandi hefði fullnægt tilkynningarskyldu sinni, hefði hann getað tryggt að krafan hefði greiðst að fullu við nauðungarsölu fasteignarinnar. Stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti um hagsmuni stefnda, hafi hann með fram­göngu sinni fyrirgert rétti sínum samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni. Stefndi segir að stefnandi hefði getað tryggt greiðslu kröfunnar að fullu á fyrra uppboðinu, sem fór fram í nóvember 2007. Stefnandi hafi eytt miklum tíma í að höfða almennt einkamál á hendur skuldara, þrátt fyrir að hann hefði í höndum veð­skuldabréf með beinni nauðungarsöluheimild. Þetta hafi tafið framgang málsins og hindrað að fullnusta kröfunnar fengist af veðinu. Stefndi tekur fram að hann hafi upplýst stefnanda um heimilisfang skuldarans í Danmörku. Markaðsvirði íbúðarinnar hafi verið mun hærra í nóvember 2007, heldur en í mars 2008. Stefndi segir að sér hafi aldrei verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar af­borganir. Hann hafi fyrir tilstilli Glitnis banka komist að því í mars 2007 að lánið væri í vanskilum. Þá hafi stefnandi synjað um viðtöku greiðslu er hann hafi boðið fram 13. mars 2007. Kveðst stefndi hafa boðist til að greiða inn á vörslureikning stefnanda sem næmi vanskilum og greiðslum á afborgunum beggja lána stefnanda, gegn því að fasteigninni yrði afsalað til sín að loknu uppboði. Hafi hann beðið um að því yrði flýtt. Þá telur stefndi að sú vanræksla stefnanda sem áður er lýst leiði til þess að honum sé ekki heimilt að gjaldfella lánið í heild, sbr. 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Verði ekki á framangreint fallist telur stefndi að með hliðsjón af þeim atriðum sem rakin hafa verið, beri að telja ábyrgðina óskuldbindandi þar sem hún sé ber­sýnilega ósanngjörn, sbr. III. kafla laga nr. 7/1936. Stefndi telur að forsendur sínar fyrir því að takast á hendur ábyrgð á skuldinni hafi brostið. Lýsir hann yfir riftun ábyrgðarskuldbindingar sinnar. Vísar hann til óskráðra reglna um brostnar forsendur og verulegrar vanefndar stefnanda. Stefndi kveðst nefna sem dæmi að hann hafi mátt treysta því að greiðslugeta skuldara hefði verið metin og að hann hefði staðist matið. Þá myndi hann eiga þess kost að gæta réttar síns og stefnandi myndi standa eðlilega að innheimtu. Þá segir stefndi að það hafi verið ótvíræð forsenda af sinni hálfu og jafnframt ákvörðunarástæða, að framkvæmt hefði verið greiðslumat vegna lánsins sem stefnandi hafði veitt vegna 1. veðréttar. Stefndi kveðst ekki hafa tekið sérstaklega eftir því ákvæði í ábyrgðar­yfirlýsingunni þar sem segir að skuldari hafi ekki staðist greiðslumat. Honum hafi enda ekki verið bent sérstaklega á það. Þá hafi ekkert greiðslumat legið fyrir. Telur stefndi samninginn ógildan samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá telur stefndi að hann hafi eignast gagnkröfu á hendur stefnanda sem sé jafn há og stefnukrafan. Með því að láta skuldara ekki gangast undir greiðslumat og kynna það stefnda, vanrækja upplýsinga- og tilkynningaskyldu gagnvart stefnda og fram­göngu við uppboðsmálið, hafi stefnandi valdið stefnda tjóni. Sér hafi ekki verið gefinn kostur á að greiða, þá hafi greiðsluboði sínu verið hafnað. Stefndi vísar hér til 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Söluandvirði fasteignarinnar hefði dugað til greiðslu skuldarinnar hefði eðlilega verið staðið að innheimtu og uppboð ekki orðið árangurs­laust hið fyrra sinnið. Af þessu leiði að framganga stefnanda hafi bakað stefnda tjón, sem nemi fjárhæð þeirrar kröfu sem stefnda hefur verið stefnt til að greiða. Telur stefndi sig eiga þessa gagnkröfu og lýsir yfir skuldajöfnuði. Því er lýst nánar í greinargerð sem stefndi telur vanrækslu á upplýsingaskyldu. Segir hann að sér hafi verið tjáð að handvömm við skráningu bréfsins hjá starfsmanni stefnanda hafi orðið til þess að ábyrgðar hans var ekki getið. Til þessa megi m.a. rekja þá staðreynd að sér hafi ekki verið kunnugt um að lánið væri í vanskilum fyrr en það var orðið of seint að gæta réttar síns. Stefndi mótmælir kröfu um dráttarvexti. Sér hafi ekki verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun. Því verði hann ekki krafinn um dráttarvexti eða innheimtukostnað. Þá telur stefndi að stefnanda hafi ekki verið unnt að gjaldfella lánið í heild gagnvart sér. Byggir hann hér á lögum nr. 32/2009, 3. og 4. mgr. 7. gr. Forsendur og niðurstaða Stefndi hefur í málatilbúnaði sínum vitnað margoft til laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Lög þessi tóku gildi 4. apríl 2009, stuttu eftir að málið var þingfest. Um gildi laganna gagnvart eldri ábyrgðarskuldbindingum er sett sú almenna regla í 12. gr. að þau gildi, með tilgreindum undantekningum. Hins vegar er ekki unnt að beita ákvæðum laganna til að meta aðgerðir eða aðgerðaleysi stefnanda áður en lögin tóku gildi. Þannig verður ekki byggt á 7. gr. laganna um tilkynningar til ábyrgðar­manns, þar sem mál hafði verið höfðað og honum því tilkynnt um vanskilin er lögin tóku gildi. Þá verður að meta heimild stefnanda til gjaldfellingar lánsins gagnvart stefnda eftir þeim reglum er giltu er hann var krafinn um greiðslu allrar fjár­hæðarinnar. Þegar stefndi gekkst undir ábyrgðina var í gildi Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Markmiðum reglnanna er lýst í 1. gr. þeirra og eru þau ljóslega að draga úr fjölda þeirra tilvika þar sem einstaklingar takast á hendur ábyrgðir á fjárhagsskuldbindingum annarra aðila. Það athugast að stefndi er einstakl­ingur, en hann kaus við undirritun yfirlýsingarinnar að tilgreina að hann væri við­skipta­fræðingur og löggiltur fasteignasali. Tilgangur þeirrar tilgreiningar er ekki augljós, en ekki verður lagt til grundvallar að útgáfa yfirlýsingarinnar hafi verið liður í atvinnurekstri stefnda. Sú staðreynd að stefndi er löggiltur fasteignasali leiðir til þess að stefnandi ber ekki sömu skyldur til að upplýsa hann og aðra einstaklinga sem gangast undir ábyrgðir á skuldum annarra. Stefndi hlaut að gera sér grein fyrir því að veðskuldabréf það sem hann ábyrgðist stæði í veðröð á eftir hárri skuld. Væri því ekki ólíklegt að á persónulega ábyrgð útgefanda og ábyrgðarmanns reyndi. Í yfirlýsingu hans sagði berum orðum að skuldari hefði ekki staðist greiðslumat. Er þýðingarlaust fyrir stefnda að segja að hann hafi ekki lesið þennan hluta textans. Þá stoðar hann ekki að benda á að honum hafi verið ókunnugt um að aðalskuldarinn, Edda Hrönn Kristinsdóttir, stundaði ekki launavinnu. Fram kom undir rekstri málsins að í reynd hafi það verið foreldrar aðal­skuldarans sem keyptu umrædda íbúð, þó svo að kaupin og veðsetningar allar hafi verið gerðar í nafni dóttur þeirra. Kom enda fram hjá stefnda að hann hefði aldrei rætt við Eddu Hrönn, heldur einungis föður hennar. Lítil grein var að öðru leyti gerð fyrir tengslum þeirra eða ástæðu þess að stefndi gekkst undir ábyrgðina, sem er allhá. Verður að gera ráð fyrir því að stefndi hafi vitað að Edda Hrönn var í raun ekki kaupandi íbúðarinnar. Verður því ekki fallist á með stefnda að sú staðreynd að formlegt greiðslumat var ekki framkvæmt leiði til þess að yfirlýsing hans verði metin ógild frá upphafi. Á það verður að fallast að mistök við skráningu hjá stefnanda hafi leitt til þess að stefnda voru hvorki sendar tilkynningar um vanskil, né yfirlit um áramót, sem til­greindu ábyrgðarskuldbindingu þessa. Á hinn bóginn er ósannað að stefnda hafi verið neitað um upplýsingar um skuldina. Af skýrslum fyrir dómi, m.a. stefnda sjálfs, er augljóst að hann vissi fullvel um skuldbindingu sína og að hann fylgdist með tilraunum Glitnis banka til að fá eignina selda nauðungarsölu. Hefur stefndi því ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þessara mistaka við skráningu. Vissulega má fallast á að umrædd krafa hefði getað greiðst að fullu við fyrri nauðungarsölutilraunina. Til þess hefði þó einhver þurft að gera hærra boð, en stefndi hefur ekki sýnt fram á að sýslumaður hafi gert mistök er hann taldi að krafa stefnanda myndi ekki greiðast að fullu. Þá verður stefnanda ekki gefin sök á að hann hafði þá ekki aflað sér nauðungarsöluheimildar. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að stefnandi hafi vanrækt að gæta réttar síns og þar með stefnda. Þótt aðrir aðilar hafi þurft styttri tíma til að koma fram kröfum sínum, hefur ekki verið sýnt fram á vanrækslu stefnanda. Verður krafa stefnanda heldur ekki lækkuð vegna þess að hugsanlega hefði mátt frá greitt upp í hana við nauðungarsöluna, hefði hún ekki orðið árangurslaus. Loks á stefndi ekki neins konar skaðabótakröfu á hendur stefnanda. Stefnandi hefur ekki sýnt af sér slíkt tómlæti að áhrif hafi á réttarstöðu aðila. Boð stefnda um greiðslu í mars 2008 var skilyrt og hefur synjun viðtöku því ekki réttaráhrif. Gjaldfelling hefur því gildi gagnvart stefnda. Stefndi hefur ekki rökstutt hvers vegna beitt skuli 36. gr. samningalaga í þessu tilviki. Þá hefur hann ekki skýrt forsendur sínar fyrir því að gangast undir ábyrgðina og því hefur hann heldur ekki sýnt fram á að þær séu brostnar eða hafi verið rangar. Sú staðhæfing að það hafi verið forsenda að greiðslumat hafi verið framkvæmt vegna lánsins á 1. veðrétti er ótrúverðug í ljósi þess að stefnda var kunnugt um að Edda Hrönn var í raun ekki kaupandi íbúðarinnar, heldur faðir hennar. Verður því að taka til greina kröfu stefnanda. Ekki er að sjá að innheimtu­kostnaði hafi verið bætt við kröfuna. Þrátt fyrir að sjá megi af atvikum að stefnda var snemma fullkunnugt um vanskilin, verða dráttarvextir dæmdir frá þeim degi er mán­uður var liðinn frá því að formleg greiðsluáskorun var birt stefnda, þ.e. frá 1. ágúst 2008. Stefnda verður gert að greiða stefnanda 350.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Sigurður Örn Sigurðsson, greiði stefnanda, Nýja Kaupþingi banka hf., 6.374.391 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2008 til greiðsludags og 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 163/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
M LLC og M PLC kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á að dómkveðja matsmann til þess að svara 29 af 30 spurningum í matsbeiðni K hf. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að aðilum hefði verið játaður víðtækur réttur til að afla matsgerðar undir rekstri máls til að færa sönnur á staðhæfingar sínar, enda bæru þeir áhættu af sönnunargildi hennar og stæðu straum af kostnaði við öflun hennar. Þá yrði matsbeiðni ekki hafnað af þeirri ástæðu að torvelt kynni að vera fyrir matsmann að svara einstökum spurningum, heldur væri það hans að taka afstöðu til þess hvort svo háttaði til. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 24. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. mars sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2016, þar sem fallistvar á kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns til þess að svaramatsspurningum númer 1 til 18 og 20 til 30 í matsbeiðni hans. Kæruheimild er íc. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilarkrefjast þess að áðurgreindri beiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þeirkærumálskostnaðar og málskostnaðar í héraði „af þessum hluta málsins.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991hafa aðilar máls forræði á sönnunarfærslu í einkamálum. Því til samrýmis hefuraðilum verið játaður víðtækur réttur til að afla matsgerðar undir rekstri málstil að færa sönnur á staðhæfingar sínar, enda bera þeir áhættu af sönnunargildimatsgerðar og standa straum af kostnaði við öflun hennar. Þá verður matsbeiðniekki hafnað af þeirri ástæðu að torvelt kunni að vera fyrir matsmann að svaraeinstökum spurningum, heldur er það matsmanns að taka afstöðu til þess hvortsvo hátti til. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans ertekið tillit til þess að samhliða máli þessu er rekið annað mál um samkynja ágreining.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, MorganStanley Capital Services LLC og Morgan Stanley & Co. International PLC,greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., sameiginlega 350.000 krónur íkærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 10. febrúar 2016.I Málþetta, sem var tekið til úrskurðar 16. desember 2015, um beiðni um dómkvaðningumatsmanns, er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnubirtri 28. júní 2012, á hendur Morgan Stanley Capital Services LLC, [...],Delaware Secretary of State, [...], New York Department of State, ID Number4101683, 1585 Broadway, New York, NY 10036, Bandaríkjum Norður Ameríku. Tilvara er málið höfðað með stefnu birtri 28. júní 2012, á hendur Morgan Stanleyog Co. International PLC, company number [...], 25 Cabot Square, Canary Wharf,London, Englandi. Dómkröfurstefnanda eru í fyrsta lagi aðallega þær að rift verði ráðstöfun stefnanda tilaðalstefnda, Morgan Stanley Capital Services LLC, dags 9. október 2008, að upphæð 14.300.000 Bandaríkjadollarar, 2.805.363,85bresk sterlingspund og 1.620.000 evrur. Íöðru lagi krefst stefnandi þess aðallega að aðalstefndi, Morgan Stanley CapitalServices LLC, greiði stefnanda 14.300.000 Bandaríkjadollara, 2.805.363,85 bresksterlingspund og 1.620.000 evrur með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi tilgreiðsludags. Tilvara krefst stefnandi þess í fyrsta lagi að rift verði eftirfarandi ráðstöfunumtil aðalstefnda, Morgan Stanley Capital Services LLC: Hinn 7. júlí 2008, að fjárhæð 6.000.000 BandaríkjadollararHinn 10. júlí 2008, að fjárhæð 500.000 BandaríkjadollararHinn 17. júlí 2008, að fjárhæð 300.000 BandaríkjadollararHinn 3. september 2008, að fjárhæð 2.805.363,85 bresk sterlingspundHinn 16. september 2008, að fjárhæð 700.000 evrurHinn 22. september 2008, að fjárhæð 920.000 evrur sem fjármagnaðar voru með eftirfarandi greiðslum frá stefnanda inn á viðskiptareikning Roxinda Limited hjá varastefnda, Morgan Stanley & Co. International PLC, nr. 044P39530: Hinn 10. janúar 2008, að fjárhæð 5.250.000 bresk sterlingspund Hinn 26. febrúar 2008, að fjárhæð 1.500.000 bresk sterlingspundHinn 4. mars 2008, að fjárhæð 3.500.000 bresk sterlingspund Hinn 11. mars 2008, að fjárhæð 1.000.000 bresk sterlingspund Hinn 14. mars 2008, að fjárhæð 3.300.000 bresk sterlingspund Hinn 17. mars 2008, að fjárhæð 5.000.000 bresk sterlingspund Hinn 18. mars 2008, að fjárhæð 3.000.000 bresk sterlingspund Hinn 22. maí 2008, að fjárhæð 4.000.000 bresk sterlingspund Hinn 1. júlí 2008, að fjárhæð 3.003.600 bresk sterlingspund Hinn 1. júlí 2008, að fjárhæð 1.128.000 bresk sterlingspund Hinn 9. júlí 2008, að fjárhæð 2.000.000 bresk sterlingspund Hinn 1. október 2008, að fjárhæð 1.105.977,15 bresk sterlingspund Hinn 6. október 2008, að fjárhæð 1.200.000 bresk sterlingspund Í öðru lagi krefst stefnandi þess til vara aðaðalstefndi, Morgan Stanley Capital Services LLC, greiði stefnanda 6.800.000Bandaríkjadollara, 2.805.363,85 bresk sterlingspund og EUR 1.620.000 evrur meðdráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Þá er þess krafist að aðalstefnda, Morgan StanleyCapital Services LLC, verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu ergerð eftirfarandi krafa í varaaðild: Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi aðallega að riftverði ráðstöfun stefnanda til varastefnda, Morgan Stanley & Co.International PLC, dags 9. október2008, alls að upphæð 14.300.000 Bandaríkjadollarar, 2.805.363,85 bresk sterlingspundog 1.620.000 evrur. Stefnandi krefst þess í öðru lagi aðallega aðvarastefndi, Morgan Stanley & Co. International PLC, greiði stefnanda14.300.000 Bandaríkjadollara, 2.805.363,85 bresk sterlingspund og 1.620.000evrur með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Tilvara krefst stefnandi þess í fyrsta lagi að rift verði eftirfarandi ráðstöfunumtil varastefnda, Morgan Stanley & Co. International PLC: Hinn 7. júlí 2008, að fjárhæð 6.000.000 BandaríkjadollararHinn 10. júlí 2008, að fjárhæð 500.000 BandaríkjadollararHinn 17. júlí 2008, að fjárhæð 300.000 BandaríkjadollararHinn 3. september 2008, að fjárhæð 2.805.363,85 bresk sterlingspund Hinn 16. september 2008, að fjárhæð 700.000 evrur Hinn 22. september 2008, að fjárhæð 920.000 evrur sem fjármagnaðar voru með eftirfarandi greiðslum frá stefnanda inn á viðskiptareikning Roxinda Limited hjá varastefnda, Morgan Stanley & Co. International PLC, nr. 044P39530: Hinn 10. janúar 2008, að fjárhæð 5.250.000 bresk sterlingspundHinn 26. febrúar 2008, að fjárhæð 1.500.000 bresk sterlingspundHinn 4. mars 2008, að fjárhæð 3.500.000 bresk sterlingspundHinn 11. mars 2008, að fjárhæð 1.000.000 bresk sterlingspundHinn 14. mars 2008, að fjárhæð 3.300.000 bresk sterlingspundHinn 17. mars 2008, að fjárhæð 5.000.000 bresk sterlingspundHinn 18. mars 2008, að fjárhæð 3.000.000 bresk sterlingspundHinn 22. maí 2008, að fjárhæð 4.000.000 bresk sterlingspundHinn 1. júlí 2008, að fjárhæð 3.003.600 bresk sterlingspundHinn 1. júlí 2008, að fjárhæð 1.128.000 bresk sterlingspundHinn 9. júlí 2008, að fjárhæð 2.000.000 bresk sterlingspundHinn 1. október 2008, að fjárhæð 1.105.977,15 bresk sterlingspundHinn 6. október 2008, að fjárhæð 1.200.000 bresk sterlingspund Til vara krefst stefnandi þess í öðru lagi aðvarastefndi, Morgan Stanley & Co. International PLC, greiði stefnanda6.800.000 Bandaríkjadollara, 2.805.363,85 bresk pund og 1.620.000 evrur með dráttarvöxtum,samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frámálshöfðunardegi til greiðsludags. Þá er þess krafist að varastefnda, Morgan Stanley& Co. International PLC, verði gert að greiða stefnanda málskostnaðsamkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Aðalstefndi, Morgan Stanley Capital Services LLC, ogvarastefndi, Morgan Stanley og Co. International PLC, kröfðust þess aðallega íupphafi að dómkröfum stefnanda á hendur þeim yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfuvar hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2013. Að því frágengnukrefjast báðir stefndu aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til varasýknu af endurgreiðslukröfu stefnanda eða að hún verði stórlega lækkuð. Báðirstefndu krefjast málskostnaðar úr hendi stefnanda og varastefndi krefst aukþess álagsá málskostnað samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,sbr. a- og c- lið 1. mgr. sömu greinar.Í þinghaldi í málinu 3. október 2013 lagðistefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Málinu var síðan frestað allttil 2. desember sama ár að ósk lögmanna aðila. Í því þinghaldi kröfðust stefnduþess að málinu yrði frestað með vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 þartil fyrir lægi ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins við þeim spurningum, semHéraðsdómur Reykjavíkur beindi til hans í öðru máli. Af hálfu stefnanda varfrestbeiðninni mótmælt og fór fram munnlegur málflutningur um ágreining aðila16. desember sama ár. Með úrskurði 20. sama mánaðar var krafa stefndu umfrestun málsins tekin til greina og málinu síðan frestað þar til fyrir lægiumrætt ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Málið var næst tekið fyrir 28. maí2015 og lögðu stefndu þá fram frekari gögn, m.a. mótmæli gegn matsbeiðnistefnanda. Munnlegur málflutningur um matsbeiðnina var ákveðinn 23. september2015 en fór ekki fram fyrr en 16. desember sama ár að ósk lögmanna allramálsaðila. Þar fór stefnandi fram á að dómkvaðning færi fram í samræmi viðmatsbeiðni hans og krafðist þess að málskostnaðarákvörðun biði efnisdóms. Afhálfu stefndu var þess krafist að matsbeiðni stefnanda yrði hafnað, að ölluleyti eða að því er varðaði stærstan hluta matsspurninga og að stefnanda yrðigert að greiða stefndu málskostnað. II Stefnandikrefst í máli þessu riftunar á nánar tilgreindum greiðslum sem stefnandi kveðsthafa innt af hendi til aðalstefnda fyrir milligöngu Roxinda Limited tilteknadaga á árinu 2008. Hafi verið um það að ræða að aðalstefndi hafi að forminu tilátt viðskipti við Roxinda Limited um kaup á skuldatryggingarsamningum en í raunhafi þó allar greiðslur samkvæmt viðskiptunum komi frá stefnanda en ekkiRoxinda Limited, svo sem nánar er lýst í stefnu. Því er lýst í stefnu að dagana17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008 hafi Roxinda Limited og aðalstefndi gertskuldatryggingarsamninga þar sem Roxinda Limited var seljandiskuldatrygginganna en aðalstefndi kaupandi þeirra. Roxinda Limited hafi lagtfram veð fyrir skuldbindingum sínum samkvæmt samningnum sem falist hafi ígreiðslum inn á bankareikninga handveðsetta stefnda. Síðaner því lýst í stefnu að samkvæmt skilmálum skuldatryggingarinnar hafiaðalstefnda borið að greiða Roxinda Limited iðgjald eða vexti ársfjórðungslegaen ef fyrirfram skilgreindur atburður ætti sér stað, sem varðaði stefnanda semundirliggjandi aðila, t.d. gjaldþrot eða greiðslufall, skyldi fara fram uppgjörí samræmi við ákvæði samninganna. Upphaflegar og síðari greiðslur til stefndainn á hina veðsettur bankareikning hafi þó þegar verið í vörslum hans og hafiaðalstefndi getað gengið að því fé við þær aðstæður sem orðið hafi 9. október2008. Í upphafi samninganna hafi verið lagðar fram háar tryggingar en þeirfjármunir hafi komið frá stefnanda og það séu þær greiðslur sem stefnandi viljirifta með málshöfðuninni. Aðalstefndi hafi þannig fengið greiddar háarfjárhæðir af eigum stefnanda á síðustu mánuðunum fyrir fall stefnanda og þærgreiðslur hafi ekki verið á grundvelli krafna sem komnar hafi verið ágjalddaga. Þar sem um sé að ræða flókna, sérhæfða og óvenjulega samninga, telurstefnandi þörf á öflun umbeðinnar matsgerðar til að skýra þá. Stefnandavar skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða ílögum nr. 44/2009, sem gaf út innköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009. Stefnandivar síðan tekinn til formlegrar slitameðferðar með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 22. nóvember 2010. Aðalstefndiog varastefndi reisa báðir sýknukröfur sínar á aðildarskorti. Auk þess teljaþeir að um þær ráðstafanir, sem krafist sé riftunar á, hafi gilt ensk lög ísamræmi við skýr ákvæði viðkomandi samninga þess efnis og samkvæmt enskum lögumséu ráðstafanirnar ekki riftanlegar. Þá byggja stefndu báðir á því að almennskilyrði íslenskra riftunarreglna, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, séu ekkiuppfyllt, auk þess sem engin ráðstöfun þrotamanns í skilningi XX. kafla laganr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., hafi átt sér stað. Jafnframt teljastefndu að riftunarkröfur stefnanda séu fallnar niður fyrir tómlæti og því beriað sýkna stefndu í máli þessu. Loks byggja stefndu á því að sýkna verði afendurgreiðslukröfum stefnanda í fyrsta lagi vegna aðildarskorts, auk þess semstefndu hafi ekki haft hag af hinum ætluðu riftanlegu ráðstöfunum og þar semtjón stefnanda sé ósannað. Samkvæmtframlagðri matsbeiðni stefnanda er tilgangur hennar í fyrsta lagi sanna, hversumikil verðmæti hafi runnið til stefndu á grundvelli umræddraskuldatryggingarsamninga og hversu mikið stefndu hafi hagnast á gerð þeirra. Íöðru lagi hyggst stefnandi sanna að fjármögnun samninganna hafi alfarið komiðfrá stefnanda, í þriðja lagi að gerð samninganna, efni þeirra og fjármögnunhafi verið óvenjuleg og í andstöðu við almennar viðskiptavenjur sem ríkt hafi ámarkaði með skuldatryggingarsamninga sem og að krafa, sem gerð hafi verið umtryggingu fyrir efndum skuldatryggingarsamninganna við gerð þeirra hafi veriðóvenju há og andstæð almennum viðskiptavenjum. Í fjórða lagi hyggst stefnandisýna fram á hverjar séu almennar venjur og reglur á alþjóðlegum markaði meðskuldatryggingar og að sanna að þeim venjum og reglum hafi ekki verið fylgtvarðandi umrædda samninga. Jafnframt hygðist stefnandi sanna að fjárhagslegáhætta af gerð umræddra skuldatryggingarsamninga lægi eingöngu hjá stefnanda ogeinnig leiða í ljós, hvort ráða mætti af markaðsþróun skuldatryggingarálags ogöðrum gögnum að stefndu hefðu beitt áhættuvörnum við gerð samninganna og hvaðaáhrif slíkir samningar hefðu haft á almennan markað meðskuldatryggingarsamninga, hafi þeir verið gerðir. Loks kemur fram í matsbeiðni aðmeð matsgerð hyggist stefnandi sanna að stefndu hafi ekki staðið til boða aðgera sambærilega samninga og hér um ræði á almennum markaði meðskuldatryggingar og að upplýsingar um efni og eiginleika greindra samningahefðu haft veruleg áhrif á markað með skuldatryggingar, hefðu þær verið gerðaropinberar. Með matsbeiðni óskaði stefnandi eftir því, að dómkvaddur yrðisérfróður og óvilhallur matsmaður til þess að láta í té skriflegt og rökstuttálit um eftirfarandi matsspurningar:„VERÐMÆTI SAMNINGAÓskað er mats á því hversu mikil fjárverðmæti (hvort sem er við gerð samninga, við veðköll eða við lokun samninga) voru alls greidd til matsþola á grundvelli skuldatryggingarsamninga við Roxinda, sem gerðir voru dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008 og hversu mikil fjárverðmæti matsþoli greiddi til Roxinda á grundvelli framangreindra samninga.Óskað er mats á því hver voru almenn viðskiptakjör á markaði með skuldatryggingarsamninga með matsbeiðanda sem hinn undirliggjandi aðila (e. market trading level) á tímabilinu frá 1. apríl 2008 til 9. október 2008.Óskað er mats á því hver hagnaður matsþola var á grundvelli skuldatryggingarsamninga við Roxinda, sem gerðir voru dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008.FJÁRMÖGNUN OG GJALDFÆRNI ROXINDA LIMITEDÓskað er mats á því hvort ráða megi af bókhaldi, bankareikningum, endurskoðunarskýrslum, skýrslum skiptastjóra eða öðrum gögnum úr rekstri matsbeiðanda, Oscatello, Roxinda og matsþola, að matsbeiðandi hafi fjármagnað eftirfarandi greiðslur til matsþola, sem inntar voru af hendi á grundvelli samninga um sölu skuldatrygginga sem gerðir voru dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008 milli Roxinda og matsþolans MSCS.Hinn 17. apríl 2008, að fjárhæð USD 7.500.000.Hinn 24. júní 2008, að fjárhæð USD 240.000.Hinn 26. júní 2008, alls að fjárhæð USD 150.000.Hinn 7. júlí 2008, alls að fjárhæð USD 6.000.000.Hinn 10. júlí 2008, að fjárhæð USD 500.000.Hinn 17. júlí 2008, að fjárhæð USD 300.000.Hinn 3. september 2008, að fjárhæð GBP 2.805.363,85.Hinn 16. september 2008, að fjárhæð EUR 700.000.Hinn 22. september 2008, að fjárhæð EUR 920.000.Hinn 25. september 2008, að fjárhæð USD 680.000.Óskað er mats á því hvort félagið Roxinda hafi verið ógjaldfært dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008. Nánar tiltekið er óskað mats á annars vegar því hvort skuldir félagsins hafi verið hærri en eignir þess og hins vegar hvort félagið hafi verið ófært um að standa við skuldbindingar sínar þegar þær féllu í gjalddaga, og ekki væri fyrirséð í náinni framtíð að breyting yrði þar á.Óskað er mats á því hvort félagið Roxinda hafi verið ógjaldfært dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008, miðað við skilgreiningar á ógjaldfærni í spurningu nr. 5, sé eingöngu miðað við fjárhagsstöðu félagsins á tilgreindum dögum og þá fjármuni sem félaginu stóð þá til boða eða fyrirséð var að því myndi standa til boða í náinni framtíð (e. projected cashflow), án tillits til möguleika félagsins á að fjármagna skuldbindingar sínar með framtíðarlánveitingum frá Oscatello eða matsbeiðanda.MARKAÐSVENJA VIÐ GERÐ SKULDATRYGGINGARSAMNINGAÓskað er mats á því hvort það sé almenn venja á markaði að seljandi skuldatryggingar þurfi sjálfur að hafa fjárhagslega burði til að standa við skuldbindingar samkvæmt samningi um skuldatryggingu, þegar slíkur samningur er gerður.Óskað er mats á því hvort það sé almenn viðskiptavenja meðal alþjóðlegra fjármálafyrirtækja, við gerð skuldatryggingarsamninga við félög, sem eru eins eða svipuð að eðli, uppbyggingu, heimilisfesti eða fjármögnun og Roxinda Limited, að krefjast staðfestingar á framtíðarfjármögnun félagsins, yfirlýsingar um stuðning við félagið, tryggingar eða annars konar staðfestingar frá félaginu sjálfu eða þriðja aðila um að félagið geti staðið við skuldatryggingarsamningana, áður en slíkir samningar eru gerðir.Óskað er mats á því hvort það sé almenn viðskiptavenja milli fjármálafyrirtækja við gerð skuldatryggingarsamninga að hinn undirliggjandi aðili (e. reference entity, sbr. lýsingu fyrr í matsbeiðni á eðli tilvísunar í „undirliggjandi aðila“ í skuldatryggingarsamningum) fjármagni greiðslur samkvæmt samningnum, þ.m.t. upphafs- og viðbótartryggingar.Óskað er mats á því hver sé almenn viðskiptavenja um setningu trygginga við gerð skuldatryggingarsamninga, bæði í upphafi slíkra samninga og á líftíma þeirra. Er bæði óskað mats á fjárhæð slíkra tryggingar, sem og hlutfalli þeirra af heildarverðmæti samnings. Svarið óskast sundurliðað eftir því hvort seljandi skuldatryggingar sé 1) alþjóðleg fjármálastofnun, 2) banki 3) tryggingafélag, 4) vogunarsjóður eða 5) aðrir.Óskað er mats á því hver sé almenn viðskiptavenja um þau viðmið sem notuð eru við gerð skuldatryggingarsamninga, svo að ákvæði um skyldu til að setja viðbótartryggingar fyrir efndum samningsins verði virkt, og hversu títt krafa verði sett fram um viðbótartryggingar.Óskað er mats á því hvort það sé almenn viðskiptavenja við gerð skuldatryggingarsamninga sem alþjóðleg fjármálafyrirtæki eru aðilar að, að skilmálar um viðbótartryggingar séu byggðir á skuldatryggingaálagi hins undirliggjandi aðila (e. spread triggers).Óskað er mats á því til hvaða ráðstafana kaupandi skuldatryggingar grípur að jafnaði, áður en gerður er skuldatryggingarsamningur, til að tryggja efndir samningsins, annarra en tryggingaráðstafana samkvæmt ákvæðum skuldatryggingarsamningsins sjálfs. REGLUFYLGNI VIÐ GERÐ SKULDATRYGGINGARSAMNINGAÓskað er mats á því hvaða formskilyrði alþjóðlegar fjármálastofnanir þurftu að uppfylla á tímabilinu frá 1. apríl 2008 til 9. október 2008, áður en stofnað var til viðskipta með skuldatryggingar við félög sem voru sambærileg Roxinda að eðli, uppbyggingu, heimilisfesti og fjármögnun. Með formskilyrðum er m.a. átt við útfyllingu og vinnslu eyðublaða tengdum reglufylgni á grundvelli sjónarmiða um hæfismat viðskiptavina (e. Know Your Client), peningaþvætti, reglufylgni og öðrum þáttum í rekstri alþjóðlegra fjármálafyrirtækja. Þess er óskað að spurningunni verði svarað m.t.t. skilyrða sem um slík viðskipti giltu á Íslandi, í Bretlandi og Bandaríkjunum.Óskað er mats á því hvaða gagna og upplýsinga alþjóðlegum fjármálafyrirtækjum bar að afla á grundvelli þeirra formskilyrða sem lýst er í spurningu nr. 14.Óskað er mats á því hvort slíkar ráðstafanir, sem lýst er í spurningu nr. 14, taki mið af markaðsaðstæðum og fjárhagslegri stöðu seljanda tryggingarinnar og hins vegar undirliggjandi félags.Óskað er mats á því hverjar voru almennar markaðsvenjur hjá alþjóðlegum fjármálastofnunum við mat á fjárhagsstyrk seljanda skuldatryggingar áður en a) bankareikningur er opnaður, b) samþykkt er samningsheimild (e. credit limit) og c) gengið er til samninga við seljanda skuldatryggingar á tímabilinu frá 1. apríl 2008 til 9. október 2008.Óskað er mats á því hvort svar við spurningum nr. 14 og 17 breytist ef tekið er mið af því að seljandi skuldatryggingar nýtur fjármögnunar frá undirliggjandi aðila skuldatryggingarsamningsins.Óskað er mats á því hvort matsþolar hafi uppfyllt þau formskilyrði eða gripið til þeirra ráðstafana, sem lýst er í spurningum nr. 14-18, áður en gengið var til skuldatryggingarsamninga við Roxinda dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008.ÁHÆTTA AF VIÐSKIPTUMÓskað er mats á því hversu mikil fjárhagsleg áhætta af gerð skuldatryggingarsamninganna við matsþolann MSCS, á tímabilinu 17. apríl 2008 til 9. október 2008, hafi legið hjá kröfuhöfum Roxinda.MARKAÐSAÐSTÆÐUR MEÐ SKULDATRYGGINGARSAMINGA MEÐ MATSBEIÐANDA SEM HIÐ UNDIRLIGGJANDI FÉLAG Óskað er mats á því:hver var velta (e. liquidity), framboð (e. supply) og eftirspurn (e. demand) á markaði með skuldatryggingar, þar sem matsbeiðandi var hið undirliggjandi félag, frá 1. apríl 2008 til 9. október 2008,hversu margir aðilar á alþjóðlegum fjármálamarkaði seldu skuldatryggingar með matsbeiðanda sem hið undirliggjandi félag á sama tíma og umrædd viðskipti áttu sér stað, og hvert var hlutfall hvers aðila af heildarmarkaðinum,fyrir hversu háar upphæðir einstakir samningar um skuldatryggingu með matsbeiðanda sem hið undirliggjandi félag voru gerðir umrætt tímabil.Þess er óskað að seljendur skuldatrygginga samkvæmt liðum b) og c) í spurningu nr. 21 verði flokkaðir sem 1) alþjóðleg fjármálafyrirtæki, 2) bankar, 3) tryggingafélög, 4) vogunarsjóðir og 5) aðrir.Óskað er mats á því hversu stóran hluta af markaði með lánshæfistengdar fjármálaafurðir, með matsbeiðanda sem hið undirliggjandi félag, á tímabilinu frá 1. apríl 2008 til 9. október 2008, var fjármagnaður af matsbeiðanda. Með lánshæfistengdum fjármálaafurðum er átt við skuldatryggingar sem eingöngu vísa til lánshæfis eins aðila (e. single name credit default swaps) og aðra fjármálagerninga, þ.m.t. lánshæfistengd skuldabréf, sem í skilmálum sínum vísa til sambærilegra skuldatrygginga.Óskað er mats á því hversu hátt hlutfall skuldatryggingarsamningar matsþolans MSCS og Roxinda, sem gerðir voru dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008, voru af a) heildarmarkaði með skuldatryggingarsamninga þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili og b) markaði með lánshæfistengda fjármálagerninga með matsbeiðanda sem hinn undirliggjandi aðila (sbr. skilgreiningu þar á í spurningu nr. 23), á tímabilinu frá 1. apríl 2008 til 9. október 2008.ÁHÆTTUTRYGGING FYRIR ÞRÓUN SKULDATRYGGINGARSAMNINGANNAÓskað er mats á því hvort viðskipti á markaði með skuldatryggingar, þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili, í kjölfar samninga matsþolans MSCS og Roxinda dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008, gefi til kynna að matsþolar hafi áhættutryggt sig (e. hedge) fyrir verðbreytingum samninganna.Óskað er mats á því hvaða áhrif það hafi á verðmæti samninganna fyrir matsþola, hafi þeir ákveðið að áhættutryggja sig ekki fyrir verðþróun umræddra samninga.Óskað er mats á því hvort viðskipti matsþolans MSCS og Roxinda með skuldatryggingarsamninga dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008, hafi verið til þess fallin að hafa áhrif á markað með skuldatryggingar þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili, eða á markað með skráð verðbréf útgefin af matsbeiðanda.Óskað er mats á því hvort hugsanleg kaup matsþola á áhættuvörnum (e. hedge) gegn þeim skuldatryggingarsamningum sem matsþolinn MSCS gerði við Roxinda dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008, hefðu haft áhrif á markað með skuldatryggingar þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili, eða á markað með skráð verðbréf útgefin af matsbeiðanda.Ef svörin við spurningum 27 eða 28 eru á þann veg, að viðskipti sem þar er lýst væru til þess fallin að hafa áhrif á umrædda markaði, er óskað mats á því hvort alþjóðlegum fjármálastofnunum hafi borið að grípa til sérstakra ráðstafana, t.d. tengdum reglufylgni vegna hugsanlegrar markaðsmisnotkunar, áður en gengið var til sambærilegra skuldatryggingarsamninga og matsþoli gerði við Roxinda dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008.Óskað er mats á því hvaða áhrif það hefði haft á markað með skuldatryggingar með matsbeiðanda sem hinn undirliggjandi aðila, ef upplýsingar um efni og fjárhæðir samninga matsþolans MSCS og Roxinda, dagana 17. apríl, 27. júní og 22. ágúst 2008, hefðu verðið gerðar opinberar. Sérstaklega er óskað mats á því hvaða áhrif það hefði haft á markað með skuldatryggingar ef upplýst hefði verið opinberlega um þátt matsbeiðanda, sem hins undirliggjandi aðila í samningunum, í fjármögnun samninganna.“III Stefndumótmæla dómkvaðningu matsmanns með þeim rökum að líta verði til meginregluíslensks einkamálaréttarfars um að hraða beri máli eftir föngum og eigimálsaðili því rétt á því að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátrimálsmeðferð innan hæfilegs tíma samkvæmt 1. mgr. 70 gr. stjórnarskrárinnar og1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Af því leiðiað setja verði sönnunarfærslu aðila skorður þannig að hún leiði ekki tilóhóflegra tafa við meðferð máls. Þá séu í matsbeiðni stefnanda settar fram í 30matsspurningar og sé ljóst að matsvinnan muni taka óhóflega langan tíma ogleiða til gríðarlegrar vinnu stefndu sem sé þó í raun ónauðsynleg. Einnig séljóst að ferlið muni hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir málsaðila, aukþess sem stefndu telja flestar matsspurningarnar ekki geta haft þýðingu viðúrlausn sakarefnisins, eins og það sé afmarkað í stefnu. Aukþess telja stefndu að ráðið verði af einstökum matsspurningum að tilgangurþeirra sé fyrst og fremst sá, að afla gagna eða upplýsinga um tiltekin atriðifrá stefndu sem geti ekki talist falla undir öflun þeirra sönnunargagna semnauðsynleg séu til að matsmaður geti samið umbeðna matsgerð. Loks verði taliðað stór hluti matsspurninga feli ekki í sér að matsmaður sé beðinn um að svaraákveðnum og skýrum spurningum, heldur að leita uppi ótilgreind atriði um ýmsaþætti, settar séu fram tilgátuspurningar og varði auk þess atriði sem ómögulegtsé að afla gagna um. Slíkar spurningar brjóti í bága við ákvæði 1. mgr. 61. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Telja stefndu að framangreind sjónarmiðeigi að leiða til þess að hafnað verði í heild matsbeiðni stefnanda. IVStefnandi erfjármálafyrirtæki í slitameðferð samkvæmt II. kafla laga nr. 161/2002 og krefstriftunar á þeim greiðslum, sem að framan greinir, samkvæmt aðalkröfu ágrundvelli 131. gr. og 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl., en varakröfu 1. mgr. 137., 1. mgr. 134. og 1. mgr. 131. gr. sömu laga.Fjármálafyrirtæki í slitameðferð er heimilt að krefjast riftunar eftir sömureglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti, enda sé sýnt aðeignir þess muni ekki nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu, sbr.ákvæði 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þá gilda öllákvæði XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991 en fyrrgreindákvæði eru í þeim kafla. Samkvæmt1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, hefur aðili forræði áþví, hverra gagna hann aflar til stuðnings kröfum sínum fyrir dómi. Sá rétturmálsaðila takmarkast hins vegar af ákvæðum 3. mgr. sömu lagagreinar þar semsegir að dómari geti meinað aðila um sönnunarfærslu ef hann telur bersýnilegtað atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslausttil sönnunar. Þá leiðir af öðrum meginreglum réttarfars, m.a. reglunni um aðhraða beri meðferð máls eftir föngum, að líta verður svo á að framangreindurréttur aðila til að afla matsgerðar sé háður þeirri forsendu að slíksönnunarfærsla leiði ekki til óhóflegra tafa máls. Fyrir liggur aðrekstur máls þessa hefur tekið langan tíma sem m.a. má rekja til mjögumfangsmikillar gagnaöflunar. Hins vegar er ljóst að stefnandi málsins gerði í stefnu áskilnað umöflun matsgerðar dómkvaddra matsmanna, m.a. til að renna frekari stoðum undirmálsástæður varðandi greiðslugetu og ógjaldfærni stefnanda og önnur atriði þeimtengd. Var matsbeiðni stefnanda síðan lögð fram við fyrirtöku málsins 3.október 2013 en þá var málið tekið fyrir í fyrsta sinn frá því úrskurður dómsinsum að hafna frávísunarkröfu stefndu gekk hinn 1. júlí sama ár. Þegar málið varnæst tekið fyrir 2. desember sama ár kröfðust stefndu þess að málinu yrðifrestað þar til fyrir lægi ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins vegna annars máls.Af hálfu stefnanda var frestbeiðninni mótmælt en með úrskurði uppkveðnum 20.sama mánaðar var krafa stefndu um frestun málsins tekin til greina og málinusíðan frestað þar til framangreint álit lægi fyrir. Málið var næst tekið fyrir28. maí 2015 og lögðu stefndu þá fram frekari gögn, m.a. mótmæli gegnmatsbeiðni stefnanda. Þegar litið er tilferils málsins er ljóst að framlagning stefnanda á matsbeiðni er ekkimeginorsök þess, að töf hefur orðið á málsmeðferðinni. Að þessu virtu ogmeginreglunni um forræði aðila til aðafla sönnunargagna í máli, telur dómurinn ekki efni til að hafna matsbeiðnistefnanda með þeim rökum einum að hún muni tefja málið óhóflega, yrði á hanafallist. Enn fremur verður henni ekki hafnað með vísan til þess að það myndileiða til mikillar vinnu og kostnaðar fyrir stefndu ef á hana yrði fallist.Verður hér að líta til þess að öflun matsgerðar er í öndverðu á kostnaðmatsbeiðanda og jafnframt á hans eigin áhættu Þá verður matsbeiðni ekki hafnaðmeð vísan til mikils umfangs hennar og spurningafjölda að því tilskildu aðmatsbeiðnin teljist nægilega skýr um það, hvað eigi að meta, hvar það er semmeta á og hvað aðili hyggist sanna með mati, svo sem segir í 1. mgr. 61. gr.laga nr. 91/1991. Stefndu byggja kröfusína um höfnun á matsbeiðni stefnanda jafnframt á því að það skorti verulega áað stefnandi hafi sýnt fram á þýðingu matsbeiðninnar, bæði í heild og að því ervarðar einstakar matsspurningar. Eins og rakið hefurverið telja stefndu tilgang stefnanda með matsbeiðninni vera þann að afla gagnaeða upplýsinga um tiltekin atriði frá stefndu sem geti ekki talist falla undiröflun þeirra sönnunargagna sem nauðsynleg séu til að matsmaður geti samiðumbeðna matsgerð. Stefnandi mótmælir þessu og vísar til þess að umræddirskuldatryggingasamningar, sem ágreiningur málsins lúti að, séu flóknir,óvenjulegir og sérhæfðir. Í ljósi þeirra varna, sem stefndu tefli fram ígreinargerðum sínum, sé honum nauðsynlegt að fá sérfræðilegt mat dómkvaddsmatsmanns til þess að renna frekari stoðum undir málsástæður sínar til stuðningsstefnukröfum. Eins og áður errakið eiga málsaðilar samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 rétt á að aflaog leggja fram í einkamáli þau sönnunargögn sem þeir telja málstað sínum tilframdráttar og verður sá réttur ekki skertur umfram það sem leiðir af ákvæðum3. mgr. sömu lagagreinar. Þá hefur verið litið svo á, að þótt með matsbeiðni séleitað eftir áliti á einhverju, sem öðrum þræði snertir lagaleg atriði, myndiniðurstaða þar að lútandi í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengjasvigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Geta staðhæfingar ímatsbeiðni ekki skert frelsi matsmanns til að leggja á þau sjálfstætt mat. Hérverður jafnframt að líta til þess að matsbeiðandi bæri halla af því verðisönnunargildi matsgerðar rýrara en ella vegna þess að lögð hafi verið tilgrundvallar í mati forsenda hans sem reynist ekki eiga við rök að styðjast. Erþað mat dómsins að ekki sé útilokað fyrir dómkvaddan matsmann að framkvæmaumbeðið mat en stefnandi ber að lögum áhættuna af notagildi matsgerðar tilsönnunar í málinu og kostnað af öflun hennar. Eins og áður errakið eiga málsaðilar samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 rétt á að aflaog leggja fram í einkamáli þau sönnunargögn sem þeir telja málstað sínum tilframdráttar og verður sá réttur ekki skertur umfram það sem leiðir af ákvæðum3. mgr. sömu lagagreinar. Þá hefur verið litið svo á, að þótt með matsbeiðni séleitað eftir áliti á einhverju, sem öðrum þræði snertir lagaleg atriði, myndiniðurstaða þar að lútandi í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengjasvigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Geta staðhæfingar ímatsbeiðni ekki skert frelsi matsmanns til að leggja á þau sjálfstætt mat. Hérverður jafnframt að líta til þess að matsbeiðandi bæri halla af því verðisönnunargildi matsgerðar rýrara en ella vegna þess að lögð hafi verið tilgrundvallar í mati forsenda hans sem reynist ekki eiga við rök að styðjast. Erþað mat dómsins að ekki sé útilokað fyrir dómkvaddan matsmann að framkvæmaumbeðið mat en stefnandi ber að lögum áhættuna af notagildi matsgerðar tilsönnunar í málinu og kostnað af öflun hennar. Loks er fallist áþað með stefnanda að deiluefni máls þessa lýtur að flóknum samningum og ekkiverður séð að í framlagðri matsbeiðni sé sérstaklega farið fram á dómkvaddurmatsmaður afli gagna við matið. Að þessu virtu og með vísan til ákvæða 2. mgr.62. gr. laga nr. 91/1991 þar sem gert er ráð fyrir því að dómkvaddur matsmaðurafli þeirra gagna sem hann telur þörf á við matsvinnu, verður ekki fallist áþað með stefndu að hafna beri matsbeiðni stefnanda með þeim rökum að tilgangurbeiðninnar sé ónauðsynleg gagnaöflun. Þá er það mat dómsins að í matsbeiðni ségerð grein fyrir tilgangi stefnanda með nægjanlega skýrum hætti. Er þar rakiðað stefnandi hyggist með matsgerð sanna hversu mikil verðmæti runnið hafi tilstefndu á grundvelli umþrættra skuldatryggingarsamninga, atriði er varðafjármögnun samninganna, að efni samninganna og gerð þeirra hafi verið óvenjulegog í andstöðu við almennar viðskiptavenjur á markaði með slíka samninga, aðsanna almennar venjur og reglur á alþjóðlegum skuldatryggingamarkaði, að sannaað öll fjárhagsleg áhætta af gerð samninganna hafi legið hjá stefnanda, aðstefndu hafi beitt svonefndum áhættuvörnum og hvað það hafi í för með sér á almennummarkaði með skuldatryggingarsamninga og loks hyggst stefnandi sanna að stefnduhefði ekki staðið til boða að gera sambærilega samninga á almennumskuldatryggingamarkaði og að upplýsingar um efni þeirra hefðu haft áhrif á þannmarkað. Verður nú vikiðeinstökum matsspurningum eins og þær eru settar fram í matsbeiðni. Í kafla A ímatsbeiðni er óskað mats á hversu mikil fjárverðmæti hafi verið greidd tilstefndu á grundvelli umræddra skuldatryggingarsamninga, hver hafi verið almennviðskiptakjör á markaði með skuldatryggingarsamninga með stefnanda semundirliggjandi aðila á tilteknu tímabili og hver hagnaður stefndu hafi verið ágrundvelli slíkra nánar tilgreindra samninga. Ljóst er að stefndu hafa mótmæltþví sem lýst er í stefnu um þau verðmæti sem stefnandi byggir á að hafi runniðtil stefndu á grundvelli umræddra samninga. Þá verður önnur spurningin ekkiskilin öðruvísi en svo að hún lúti að þeirri málsástæðu stefnanda aðsamningarnir hafi verið óvenjulegir. Að þessu virtu verður því ekki fallist áþað með stefndu að spurningarnar lúti að gagnaöflun stefnanda en eins og aðframan er rakið er aðilum dómsmáls játað allnokkurt svigrúm við öflunmatsgerðar. Þá er til þess að líta að því verður ekki slegið föstu um sé aðræða atriði sem að dómara sé fært að meta án atbeina sérfróðra manna, sbr.ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Þriðja spurningmatsbeiðanda í kafla A lýtur að því hver hafi verið hagnaður stefndu afumræddum samningum en af stefnu og greinargerð verður ráðið að djúpstæðurágreiningur er milli málsaðila að þessu leyti.Verður ekki annað séð en að þessi spurning tengist málsástæðum stefnandafyrir endurgreiðslukröfum sínum. Matsspurningarí kafla B lúta að fjármögnun og gjaldfærni Roxinda Limited og kveður stefnandiþær settar fram í þeim tilgangi að sanna að fjármunir fyrirskuldatryggingarsamningana hafi komið frá stefnanda en ekki Roxinda Limited enum þetta er ágreiningur í málinu sem og um gjaldfærni þess fyrirtækis. Verðurþví ekki fallist á það með stefndu að spurningarnar séu eingöngu settar framtil að afla gagna eða þýðingarlausar. Matsspurningar í kafla C lúta að því aðleiða í ljós hvaða almennú venjur gildi við gerð skuldatryggingarsamninga.Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 ber þeim, sem ber fyrir sig venju, aðsanna tilvist hennar og efni. Að þessu virtu verður ekki fallist á það meðstefndu að spurningarnar séu þarflausar né heldur að þær séu ekki nægilegaákveðnar og skýrar. Íkafla D er að finna matsspurningar sem lúta að reglufylgni við gerðskuldatryggingarsamninganna. Er þar spurt um atriði er lúta að því hvaðaformskilyrði alþjóðlegar fjármálastofnanir hafi þurft að uppfylla á tilteknutímabili áður en stofnað var til viðskipta með skuldatryggingar, auk þess semspurt er út í almennar markaðsvenjur að þessu leyti. Áður er rakið að sá, sember fyrir sig venju, þurfi að sanna bæði tilvist hennar og efni, svo semstefnandi leitast við að gera. Þá lúta spurningarnar einnig að erlendum reglumá þessu sviði. Verður því ekki fallist á það með stefndu að hafna berimatsspurningum þessa kafla, að öðru leyti en að því er varðar spurningu nr. 19sem telja verður að fjalli um atriði sem dómari leggur sjálfur mat á, sbr.ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Spurningnr. 20 í kafla E í matsbeiðni tengist matsspurningum nr. 5 og 6 um gjaldfærniRoxinda Limited á tilteknu tímabili sem dómurinn hefur fallist á að hafiþýðingu í málinu. Telst þessi matsspurning ekki þarflaus og þá er það matdómsins að hún sé nægjanlega ákveðin og skýr. Stefndumótmæla spurningum nr. 21 – 24 í kafla F í matsbeiðni og spurningum nr. 25 – 30með þeim rökum að þær séu þýðingarlausar fyrir úrlausn málsins og lúti í raunað upplýsinga- og gagnaöflun, auk þess sem spurningar nr. 28 og 30 feli í sértilgátuspurningar og að spurning nr. 29 feli í sér ósk um lögfræðilegt mat. Meðspurningunum hyggst stefnandi afla mats sérfróðs matsmanns á því, hver áhrifskuldatryggingarsamningar hafa og þróun á skuldatryggingamarkaði en hann byggirmál sitt á hendur stefndu m.a. á því að tilgangurinn með samningsgerðinni hafiverið sá, að lækka skuldatryggingaálag en um það er m.a. ágreiningur í málinu.Því verða ekki talin efni til að hafna matsspurningum í kafla F í matsbeiðni. Samkvæmtframansögðu verður fallist á beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns tilþess að svara matsspurningum í matsbeiðni hans að öðru leyti en að því aðhafnað er beiðni stefnanda samkvæmt spurningu nr. 19. Réttþykir að ákvörðun málskostnaðar bíði efnisdóms í málinu. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Uppkvaðningúrskurðarins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Fallist er á að hlutlaus og óvilhallurmatsmaður verði dómkvaddur til þess að svara matsspurningum nr. 1-18 og 20 – 30í matsbeiðni stefnanda. Kröfu stefnanda samkvæmt matsspurningu nr. 19 erhafnað. Ákvörðunmálskostnaðar bíður efnisdóms í málinu.
Mál nr. 15/2022
Viðurkenningarkrafa Almannatryggingar Ellilífeyrir Lífeyrisréttindi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Eignarréttur Meðalhóf Jafnræðisregla Gjafsókn
A höfðaði mál á hendur T og Í og krafðist viðurkenningar á að T hefði á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 verið óheimilt að skerða ellilífeyri til hans samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 100/2007 vegna greiðslna sem A naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á þann hátt að lækka ellilífeyrinn um 45% af greiðslum til A úr slíkum sjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007. Ágreiningur aðila laut að stjórnskipulegu gildi laga nr. 116/2016 og 9/2017 sem breyttu ákvæðum laga nr. 100/2007 þar á meðal um bótaflokka og skerðingu ellilífeyrisgreiðslna vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. A taldi að með lagabreytingunum hefðu verið skert bæði réttindi hans í lífeyrissjóðum og réttur til ellilífeyris og þannig brotið gegn eignarréttindum hans samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá taldi hann að lagasetningin væri andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að lög nr. 116/2016 og 9/2017 hefðu í engu tilliti skert greiðslur til A úr lífeyrissjóðum samkvæmt réttindum sem hann hafði áunnið sér á grundvelli iðgjalda. Um lækkun ellilífeyris A vegna tekna úr lífeyrissjóðum var tekið fram að slíkar tekjur hefðu ávallt komið að einhverju marki til frádráttar réttindum A í almannatryggingakerfinu, sem byggðist á því að aðstoða þá sem lægstar tekjur hefðu. Þá kom fram að þrátt fyrir að tekjur A úr lífeyrissjóðum leiddu til lækkunar á ellilífeyri hans hefðu lög nr. 116/2016 og 9/2017 í reynd hækkað ellilífeyrisgreiðslur til A frá T. Ekki var fallist á að réttmætar væntingar A hefðu stofnast um að fá óskertan ellilífeyri sem verndar nytu samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún væri skýrð í ljósi 1. gr. 1. viðauka við mannréttindamála Evrópu. Með setningu laga nr. 116/2016 og 9/2017 var löggjafinn ekki talinn hafa farið út fyrir það svigrúm sem hann hefði í krafti fjárstjórnarvalds síns til að skipuleggja fyrirkomulag framfærsluaðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og ákveða þær forsendur sem fjárhæð ellilífeyris hvíli á. Loks var ekki fallist á þá málsástæðu A að brotið hefði verið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar vegna sérreglna sem giltu um séreignarsparnað og hærra frítekjumark vegna atvinnutekna. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefndu af kröfum A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2022. Hann krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu Tryggingastofnun ríkisins hafi á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 verið óheimilt að skerða ellilífeyri hans samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar vegna greiðslna sem hann naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á þann hátt að skerða ellilífeyrinn um 45% af greiðslum til hans úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.3. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort stefndu Tryggingastofnun ríkisins hafi verið heimilt að lækka ellilífeyri til áfrýjanda samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar á tilgreindu tímabili samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 23. gr., sbr. 16. gr. laganna, vegna greiðslna sem hann fékk á sama tíma úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Áfrýjandi telur að lækkun ellilífeyris hafi skert eignarréttindi hans sem njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og falið í sér mismunun í andstöðu við 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. sáttmálans.5. Stefndu voru sýknuð af öllum kröfum áfrýjanda í héraði. 6. Leyfi til að áfrýja héraðsdómi beint til Hæstaréttar á grundvelli 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var veitt 4. mars 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-9. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að málið hefði þýðingu fyrir rétt fjölda einstaklinga til ellilífeyris og varðaði mikla hagsmuni þeirra og ríkissjóðs. Þá var talið brýnt að fá niðurstöðu Hæstaréttar með skjótum hætti, en málið væri fordæmisgefandi og hefði almenna þýðingu fyrir stjórnskipulegt gildi laga nr. 116/2016 og 9/2017 um breytingar á lögum nr. 100/2007. Þá lægi fyrir að ekki væri þörf á að leiða vitni í málinu og skýrslur hefðu ekki verið gefnar við meðferð þess þannig að ekki reyndi á mat á sönnunargildi munnlegs framburðar í héraði.Málsatvik7. Dómkrafa áfrýjanda lýtur að greiðslu ellilífeyris á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020. Samhengis vegna hefur þýðingu að varpa ljósi á hvernig reglum um bótagreiðslur til hans frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins hefur verið háttað frá því að hann öðlaðist rétt til greiðslna frá henni og áhrif breytingarlaga nr. 116/2016 og 9/2017 á þann rétt. Þessi lög komu til framkvæmda 1. mars 2017.8. Áfrýjandi varð 67 ára 2. október 2009 og öðlaðist þá rétt til ellilífeyris úr almannatryggingum á grundvelli laga nr. 100/2007. Á þeim tíma var um að ræða annars vegar greiðslu ellilífeyris (grunnellilífeyris) samkvæmt 17. gr. og hins vegar tekjutryggingar samkvæmt 22. gr. laganna. 9. Á árunum 1970 til 2009 greiddi áfrýjandi iðgjöld í skyldubundna atvinnutengda lífeyrissjóði af launum sínum í samræmi við ákvæði gildandi kjarasamninga og laga á hverjum tíma. Var aðild hans að lífeyrissjóðum í fyrstu byggð á samkomulagi aðila vinnumarkaðarins frá 1969 um stofnun atvinnutengdra lífeyrissjóða með skylduaðild og sjóðssöfnun. Frá setningu laga nr. 9/1974 um starfskjör launþega hefur verið mælt fyrir um skylduaðild áfrýjanda að lífeyrissjóði með lögum en um það gilda nú lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Áfrýjandi öðlaðist á starfsævi sinni lífeyrisréttindi í fjórum lífeyrissjóðum Lífeyrissjóði verslunarmanna, SL lífeyrissjóði, Birtu lífeyrissjóði og Brú lífeyrissjóði og hefur notið greiðslna úr þeim frá árinu 2009.0. Þegar áfrýjandi öðlaðist rétt til greiðslna frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins haustið 2009 byggðist ellilífeyristryggingakerfi almannatrygginga upp af nokkrum bótaflokkum: grunnellilífeyri og tekjutryggingu samkvæmt lögum nr. 100/2007, svo og heimilisuppbót og sérstakri uppbót vegna framfærslu samkvæmt 8. og 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Áfrýjandi fékk sem fyrr segir greiðslur úr fyrstu tveimur bótaflokkunum. Þá var fullur grunnellilífeyrir 297.972 krónur á ári samkvæmt 1. mgr. 17. gr. fyrrgreindu laganna en tekjutrygging nam 942.504 krónum á ári samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laganna sem greiddist til viðbótar ellilífeyri.1. Regla um tengingu greiðslna úr almannatryggingum við tekjur, þar með taldar lífeyrissjóðstekjur, hafði ávallt gilt um tekjutryggingu eða allt frá árinu 1972 þegar sá bótaflokkur bættist við lög um almannatryggingar nr. 67/1971. Tekjutengingarhlutfall í þeim flokki var upphaflega 50% en hafði lækkað í áföngum og var 38,35% þegar greiðslur hófust til áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 100/2007. Greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum undir 120.000 krónum á ári skertu þó ekki tekjutryggingu.2. Þegar greiðslur stefndu Tryggingastofnunar ríkisins til áfrýjanda hófust 2009 gilti sú meginregla í lögum nr. 100/2007 að allar skattskyldar tekjur, einnig greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, höfðu áhrif á útreikning bóta úr almannatryggingum, bæði grunnellilífeyri og tekjutryggingu. Örfáar ívilnandi undanþágur frá því voru í 3. mgr. 16. gr. laganna, þar á meðal um séreignarlífeyrissparnað og viðbótartryggingavernd. Tekjur áfrýjanda úr lífeyrissjóðum leiddu til lækkunar greiðslna úr báðum flokkum en mismunandi tekjutengingarhlutfall gilti um hvorn flokk um sig. Um grunnellilífeyri gilti að tekjur áfrýjanda, þar með taldar tekjur úr lífeyrissjóðum sem voru hærri en 2.056.404 krónur á ári skyldu lækka lífeyrinn um 25% þeirra tekna sem umfram væru uns hann félli niður. Ákvæði um að undanþiggja tekjur úr lífeyrissjóðum til lækkunar grunnellilífeyris hafði verið fellt úr 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 með lögum nr. 70/2009 sem tóku gildi 1. júlí 2009. Sú lagasetning var liður í aðgerðum á sviði ríkisfjármála til að mæta tekjufalli og útgjaldaauka ríkissjóðs vegna efnahagshrunsins 2008. Þeirri skipan var síðar breytt með lögum nr. 86/2013 þannig að í 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 var á ný bætt ákvæði um að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum teldust ekki til tekna sem áhrif hefðu á útreikning grunnellilífeyris. 3. Dómkrafa áfrýjanda lýtur að tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 eftir að lög nr. 116/2016 og 9/2017 komu til framkvæmda en þau höfðu í för með sér margvíslegar breytingar á lögum nr. 100/2007. Í breytingarlögunum fólst meðal annars heildarendurskoðun á bótaflokkum, tekjutengingu og frítekjumarki og jafnframt almenn hækkun á fjárhæðum greiðslna til ellilífeyrisþega. Þannig voru bótaflokkarnir grunnellilífeyrir og tekjutrygging sameinaðir í einn flokk undir heitinu ellilífeyrir og leitast við að samræma frítekjumark.4. Eftir breytingarnar teljast tekjur áfrýjanda úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrisjóðum til tekna samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 sem skerða ellilífeyri, sbr. 2. málslið 1. mgr. 23. gr. Samkvæmt reiknireglunni lækkar ellilífeyrir áfrýjanda um fjárhæð sem nemur 45% af tekjum hans úr lífeyrissjóðum umfram 25.000 krónur á mánuði uns hann fellur niður. Í 4. mgr. 16. gr. laganna er áfram ívilnandi ákvæði um að tilteknar tekjur séu undanþegnar meginreglu 1. mgr., þar á meðal eru greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd. 5. Eftir breytingarnar nam fullur ellilífeyrir til áfrýjanda samkvæmt 23. og 69. gr. laganna svo og reglugerð settri á grundvelli þeirra 2.744.808 krónum á ári en jafnframt var sett almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris sem er 300.000 krónur á ári (25.000 krónur á mánuði). Síðar var, með lögum nr. 96/2017, bætt nýrri reglu, 4. málslið, við 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 um sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega allt að 1.200.000 krónum á ári (100.000 krónur á mánuði).6. Lög nr. 9/2017 sem voru samþykkt 27. febrúar 2017 voru sett til að leiðrétta mistök í undirbúningi að setningu laga nr. 116/2016 sem höfðu þær afleiðingar að greiðslur til einstaklinga úr atvinnutengdum skyldubundnum lífeyrissjóðum voru undanskildar tengingu við ellilífeyri andstætt því sem löggjafinn ætlaði. Samkvæmt lögum nr. 9/2017 skyldi leiðréttingin gilda afturvirkt og miðast við 1. janúar 2017.7. Með dómi Landsréttar 31. maí 2019 í máli nr. 466/2018 var komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi þess máls hefði átt kröfu til að fá ellilífeyri greiddan án skerðingar vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum allt fram til 1. mars 2017. Þessi kröfuréttindi nytu verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar þar sem þau hefðu verið gjaldfallin þegar lög nr. 9/2017 voru samþykkt og því óheimilt að skerða þau með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Af þessari ástæðu komu breytingarlögin og reikniregla 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. um lækkun ellilífeyris áfrýjanda til framkvæmda 1. mars 2017 og miðast upphafstími viðurkenningarkröfu hans við þann tíma.8. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn í málinu um upphafsdag greiðslna á grundvelli almannatrygginga eða hver var fjárhæð þeirra greiðslna sem hann fékk frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins eða lífeyrissjóðum fyrir breytingarnar sem voru gerðar með lögum nr. 116/2016 og 9/2017. Slíkar upplýsingar liggja þannig eingöngu fyrir frá tímabilinu sem dómkrafa áfrýjanda lýtur að. 9. Samkvæmt skattframtölum áfrýjanda eftir lagabreytingarnar, tekjuárin 2017 til 2020, fékk hann eftirtaldar greiðslur frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins og samhliða greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á þeim árum sem dómkrafa hans tekur til. Í eftirfarandi töflu kemur fram fjárhæð fulls ellilífeyris samkvæmt 1. mgr. 23. gr. og 69. gr. laga nr. 100/2007 og reglugerðum um bótafjárhæðir sömu ár, sbr. 70. gr. svo og hverjar voru ellilífeyrisgreiðslur til áfrýjanda á sama tíma. ÁrFullur ellilífeyrir, sbr. 23. og 69. gr. laga nr. 100/2007Greiðslur frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins til áfrýjandaTekjur áfrýjanda úr lífeyrissjóðum20172.744.808 krónur.921.510 krónur2.637.197 krónur20182.873.808 krónur2.112.888 krónur2.700.443 krónur20192.977.260 krónur2.097.981 krónur2.787.128 krónur20203.081.468 krónur2.242.669 krónur2.860.824 krónur20. Auk breytinga á bótaflokkum með lögum nr. 116/2016 og 9/2017 varð greiðsla fulls ellilífeyris hærri en samanlagðar greiðslur úr þeim tveimur bótaflokkum sem áfrýjandi þáði greiðslur úr samkvæmt eldri lögum. Árið 2016 nam fjárhæð grunnellilífeyris 39.862 krónum á mánuði og óskertrar tekjutryggingar 125.793 krónum á mánuði eða samanlagt 165.655 krónum. Þannig nam árleg heildarfjárhæð 1.987.860 krónum. Eftir lagabreytingarnar varð fjárhæð óskertrar greiðslu úr hinum nýja sameinaða bótaflokki ellilífeyris 228.734 krónur á mánuði eða 2.744.808 krónur á ári. 21. Þrátt fyrir að tekjur áfrýjanda úr lífeyrissjóðum leiði til lækkunar á ellilífeyri samkvæmt reiknireglu 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laganna sem fyrr er lýst eftir 1. mars 2017 kemur fram í gögnum málsins að ellilífeyrisgreiðslur til áfrýjanda frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins hækkuðu engu að síður að meðaltali í kringum 500.000 krónur árlega (um 40.707 krónur á mánuði árið 2017, um 40.346 krónur á mánuði árið 2018, um 42.017 krónur á mánuði árið 2019 og um 43.716 krónur á mánuði árið 2020). Er þá miðað við það sem orðið hefði að teknu tilliti til uppfærðra greiðslna í óbreyttu lagaumhverfi.22. Í hinum áfrýjaða dómi var lagt til grundvallar að réttindi áfrýjanda í lífeyrissjóðum svo og réttur hans til ellilífeyris samkvæmt lögum nr. 100/2007 nytu stjórnskipulegrar eignarréttarverndar samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Hins vegar fælu breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 116/2016 og 9/2017 ekki í sér að brotið væri gegn þessum ákvæðum og stjórnskipulegri meðalhófsreglu. Þá var ekki fallist á að sá greinarmunur sem lögin gerðu á tekjum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og öðrum tilgreindum tekjum byggðist á ómálefnalegum sjónarmiðum sem væru andstæð jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu voru því sýknuð af kröfum áfrýjanda.Málsástæður aðilaHelstu málsástæður áfrýjanda23. Áfrýjandi telur að fyrirmæli 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 eftir breytingu með lögum nr. 116/2016 og 9/2017, sem höfðu í för með sér lækkun ellilífeyris til hans vegna greiðslna sem hann nýtur á sama tíma úr lífeyrissjóðum, brjóti gegn eignarrétti hans sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Þau eignarréttindi sem fyrrgreint ákvæði laga nr. 100/2007 skerði séu tvíþætt. 24. Annars vegar sé skertur eignarréttur sem fólginn sé í lífeyrisréttindum sem áfrýjandi aflaði sér með iðgjöldum í skyldubundna atvinnutengda lífeyrissjóði á árunum 1970 til 2009. Þótt greiðslur úr lífeyrissjóðum sæti ekki sem slíkar tölulegri skerðingu komi þær til frádráttar réttindum hans innan almannatryggingakerfisins. Áfrýjandi kveðst hafa haft réttmætar væntingar um að greiðslur úr lífeyrissjóðum leiddu ekki til lækkunar á greiðslum úr lögbundnum almannatryggingum þegar hann kæmist á eftirlaunaaldur árið 2009. Þær væntingar ættu sér einkum stoð í þeim forsendum kjarasamninga 1969 að skyldulífeyrissparnaður launþega kæmi til viðbótar greiðslum almannatrygginga. 25. Hins vegar skerði ákvæðið eignarréttindi sem felist í rétti áfrýjanda til fulls ellilífeyris úr almannatryggingum sem hann hafi öðlast 2. október 2009 á grundvelli 17. gr. laga nr. 100/2007. Sá réttur hafi orðið virkur þegar hann varð 67 ára eftir meira en 40 ára búsetu á landinu. Þeim lagalega áskilnaði verði jafnað til framlaga í lífeyrissjóð. Þótt skerðingin leiði af því markmiði að endurskipuleggja almannatryggingakerfið uppfylli það ekki kröfur um meðalhóf í ljósi þess að réttindin séu grundvöllur framfærslu hans. 26. Áfrýjandi vísar til þess að sú grunnhugsun hafi ávallt búið að baki lífeyriskerfinu að ellilífeyrir úr almannatryggingum kæmi til viðbótar skyldulífeyrissparnaði þótt finna megi tímabundnar undantekningar frá því. Í lögum nr. 116/2016 og 9/2017 felist skerðing á virkum rétti hans til ellilífeyris sem hann hafi haft réttmætar væntingar til að yrði grundvöllur framfærslu hans til framtíðar. Slík réttindi njóti eignarréttarverndar enda sé breytingin afturvirk í eðli sínu.27. Af hálfu áfrýjanda kom fram við flutning málsins fyrir Hæstarétti að engu máli skipti í þessu samhengi þótt lagabreytingarnar hafi leitt til þess að ellilífeyrisgreiðslur til hans hafi hækkað eftir 1. mars 2017 frá því sem þær voru á árinu 2016. Sú hækkun hafi verið almenn og náð til allra ellilífeyrisþega. Greiðslur til hans hefðu hins vegar hækkað mun meira ef ekki hefðu komið til áhrif hinnar nýju reiknireglu 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laganna eftir setningu laga nr. 9/2017. Áfrýjandi heldur því fram að hefði engin skerðing átt sér stað á ellilífeyri hans vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum eftir 1. mars 2017 hefðu greiðslur til hans frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins hækkað umtalsvert meira en þær gerðu eða um 779.340 krónur til viðbótar árið 2017, 898.110 krónur árið 2018, 926.675 krónur árið 2019 og 954.187 krónur árið 2020.28. Til stuðnings því að réttindi njóti í báðum framangreindum tilvikum verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar vísar áfrýjandi meðal annars til dóma Hæstaréttar 9. desember 1999 í máli nr. 195/1999 og 16. október 2003 í máli nr. 549/2002. Skýra beri 72. gr. með hliðsjón af 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu og framkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, einkum ákvörðunar dómstólsins 6. júlí 2005 í máli nr. 65731/01, Stec o.fl. gegn Bretlandi, og dóms 13. desember 2016 í máli nr. 53080/13, Béláné Nagy gegn Ungverjalandi.29. Áfrýjandi byggir enn fremur á því að framangreindar lagabreytingar feli í sér ólögmæta mismunun sem fari í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmálans. Lækkun bóta vegna tekna sé ekki framkvæmd með sama hætti gagnvart öllum ellilífeyrisþegum og ráðist mismunurinn af því hvaðan tekjurnar koma. Réttindi hans skerðist um 45% vegna tekna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum umfram 25.000 krónur á mánuði. Hefði áfrýjandi á hinn bóginn notið samsvarandi tekna af atvinnu á sama tíma hefðu bótagreiðslur sætt minni skerðingu vegna hærra frítekjumarks, 100.000 króna á mánuði. 30. Einnig eigi sér stað mismunun milli þeirra sem greitt hafa til skyldubundinna atvinnutengdra lífeyrissjóða og þeirra sem fá greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd en síðarnefndu tekjurnar hafi ekki áhrif til lækkunar ellilífeyris.Helstu málsástæður stefndu31. Stefndu benda á að dómkrafa áfrýjanda lúti að ákvörðun ellilífeyris á tilgreindu tímabili en ekki að réttindum hans til greiðslna úr lífeyrissjóðum. Því er auk þess mótmælt að 2. málsliður 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 skerði lífeyrisréttindi hans. Engin réttindi eða greiðslur til áfrýjanda úr lífeyrissjóði hafi verið skert. Þá sé ávinningur áfrýjanda af því að hafa lagt fyrir í lífeyrissjóð ekki minni en hann mátti ætla með réttu þegar sparnaðurinn myndaðist. Slíkar væntingar geti ekki sótt stoð í samkomulag aðila vinnumarkaðarins frá 1969. Það hafi ávallt verið undirstaða í samspili lífeyrissjóða- og almannatryggingakerfanna, eftir að skylduaðild að lífeyrissjóðum komst á, að því síðarnefnda sé ætlað að grípa þá einstaklinga sem ekki hafa safnað nægilegum lífeyri í lífeyrissjóðakerfinu. 32. Lífeyriskerfið sé þannig byggt upp að almannatryggingar séu fyrsta stoð þess, skyldubundnir atvinnutengdir lífeyrissjóðir önnur stoð og séreignarsparnaður þriðja stoðin. Meginmunurinn á þeim sé að önnur og þriðja stoðin séu fullfjármagnaðar með framlagi launþega og launagreiðanda en fyrsta stoðin, sem feli í sér almennan grunnlífeyri byggðan á þörf einstaklinga og endurskoðaður er reglulega, sé fjármögnuð með skatttekjum á hverjum tíma. Réttindi áfrýjanda samkvæmt lögum nr. 100/2007 hafi skapast í tímans rás eingöngu á grundvelli búsetu hans og þau kveði á um ákveðna hámarksfjárhæð ellilífeyris. 33. Stefndu taka fram að hinn nýi bótaflokkur, ellilífeyrir eftir 1. mars 2017, sé þáttur í gerbreyttri löggjöf þar sem bótaflokkar laga nr. 100/2007 hafi verið sameinaðir og endurskipulagðir og kerfið einfaldað á margan hátt. Hinn nýi sameinaði bótaflokkur sé engan veginn tækur til samanburðar við grunnellilífeyri í kerfinu fyrir breytingarnar sem hafi aðeins numið litlum hluta þeirra greiðslna sem áfrýjandi naut. Stærsti hluti greiðslna stefndu Tryggingastofnunar ríkisins til áfrýjanda frá 2009 hafi verið úr tekjutryggingu sem sætti ávallt lækkun vegna lífeyrissjóðstekna hans og grunnellilífeyrir einnig á tímabilum. Áfrýjandi hafi því aldrei átt rétt til bóta frá stefnda Tryggingastofnun án tengingar við tekjur úr lífeyrissjóðum að frátöldum janúar og febrúar 2017 vegna mistaka við setningu laga nr. 116/2016.34. Stefndu byggja á að ófenginn ellilífeyrir úr almannatryggingum falli utan gildissviðs 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, enda ekki um eign að ræða í skilningi þessara ákvæða. Þau eigi aðeins við hafi réttmætt tilkall að lögum stofnast og krafa fallið í gjalddaga. Umræddar breytingar hafi ekki falið í sér neina skerðingu á bótum eða inngrip í réttindi áfrýjanda. Greiðslur til hans úr almannatryggingum hafi þvert á móti hækkað eftir lagabreytingarnar.35. Kjarni málsins lúti að því hvernig löggjafinn ákveður aðstoð samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar til þeirra sem hana þurfa. Þetta hafi ávallt verið markmið almannatryggingalöggjafar eins og fram komi í 1. gr. laga nr. 100/2007. Þar ráði úrslitum sú raunverulega aðstoð sem einstaklingum sé veitt til framfærslu og fjárhæðir greiðslna en ekki hvort skipulag eða heiti bótaflokka breytist. Hafi löggjafinn ríkt svigrúm til að skipuleggja fyrirkomulag almannatrygginga og bótategunda.36. Verði engu að síður talið að réttur til ófenginna bóta úr almannatryggingum njóti eignarréttarverndar sé tekjutenging ellilífeyris í lögum nr. 100/2007 við lífeyrissjóðsgreiðslur, sbr. lög nr. 116/2016 og 9/2017, ekki andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar enda sé staða áfrýjanda betri en fyrir setningu laganna. Þá hvíli fyrirkomulag um lækkun ellilífeyris vegna tekna úr lífeyrissjóði á skýrri lagaheimild sem styðjist við málefnaleg rök og meðalhófs gætt. 37. Loks telja stefndu að ekki hafi verið brotið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að hann njóti lakari réttinda en aðrir í sambærilegri stöðu. Þótt greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði komi ekki til frádráttar ellilífeyri sé reglan almenn í eðli sínu og geri engan ómálefnalegan greinarmun. Mismunandi frítekjumark eftir því hvort um tekjur úr skyldulífeyrissjóðum eða atvinnutekjur er að ræða hvíli á því sjónarmiði löggjafans að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri sé náð auki möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar.Niðurstaða38. Með dómkröfu áfrýjanda er leitað viðurkenningar á því að stefndu Tryggingastofnun ríkisins hafi verið óheimilt að skerða ellilífeyri hans á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 eftir breytingar á 2. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 vegna greiðslna sem hann naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Lögmaður áfrýjanda skýrði kröfugerð sína frekar við munnlegan flutning fyrir Hæstarétti þannig að vísað væri heildstætt til breytingarlaga nr. 116/2016 og 9/2017 eins og þau komu til framkvæmda 1. mars 2017, en áður kom fram að síðari lögin voru sett til að leiðrétta mistök sem urðu við undirbúning löggjafans að setningu þeirra fyrrgreindu.39. Þótt dómkrafa áfrýjanda lúti ekki berum orðum að því að óheimilt hafi verið að skerða áunnin réttindi hans í lífeyrissjóðum stendur þessi málsástæða í nánum tengslum við úrlausn um markmið almannatryggingalöggjafar og fyrrgreindra breytingarlaga. Kemst sú málsástæða því að í málinu. 40. Við úrlausn um stjórnskipulegt gildi laga nr. 116/2016 og 9/2017 verður að leggja mat á hvernig réttindum áfrýjanda innan almannatryggingakerfisins var háttað fyrir þessar lagabreytingar og hver voru áhrif þeirra á réttindi hans. Þannig þarf ekki aðeins að líta til forsögu breytinganna og markmiðs, heldur einnig þróunar löggjafar og reglna um lífeyriskerfið á þeim tíma sem áfrýjandi greiddi iðgjöld til lífeyrissjóða og ávann sér þar réttindi.41. Í því sambandi verður í fyrsta lagi leyst úr málsástæðum áfrýjanda um að eignarréttindi hans samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið skert, annars vegar réttindi í lífeyrissjóðum og hins vegar réttur til ellilífeyris úr almannatryggingum. Í öðru lagi verður tekin afstaða til þeirra varna stefndu að málið snúist í raun um hvort stefndi íslenska ríkið hafi uppfyllt skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar til að tryggja með lögum rétt til aðstoðar vegna elli. Verður þar lagt mat á svigrúm löggjafans, sem leiðir af fjárstjórnarvaldi hans, til að veita og skilgreina lífeyri samkvæmt almannatryggingakerfinu og gera breytingar á því. Loks verður í þriðja lagi skorið úr um þá málsástæðu áfrýjanda hvort löggjafinn hafi við þær breytingar uppfyllt kröfur um jafnræði samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar.Vernd eignarréttinda samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu) Áhrif tekjutengingar á réttindi í lífeyrissjóðum42. Ekki er ágreiningur um að lífeyrisréttindi áfrýjanda hafi verið ákvörðuð með réttum hætti í samræmi við iðgjaldagreiðslur hans til áðurgreindra lífeyrissjóða á árunum 1970 til 2009 og samþykktir hlutaðeigandi sjóða á hverjum tíma. Hafa greiðslur til hans úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum frá 2009 verið í fullu samræmi við þau réttindi. Áfrýjandi byggir hins vegar á því að með því að tengja íþyngjandi réttaráhrif við tekjur hans úr lífeyrissjóðum þannig að þær leiði til lækkunar bóta úr almannatryggingum hafi löggjafinn í reynd skert virk lífeyrisréttindi hans bótalaust.43. Hæstiréttur hefur í fyrri úrlausnum sínum komist að þeirri niðurstöðu að áunnin lífeyrisréttindi launþega samkvæmt lögum njóti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Þó hefur verið talið að setja megi þeim eignarrétti takmarkanir að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, svo sem að þær hvíli á skýlausri lagaheimild, málefnalegar forsendur búi að baki og þær séu almennar og taki á sambærilegan hátt til allra sem þeirra njóta, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. desember 1999 í máli nr. 195/1999. Enn fremur verður ályktað af dómaframkvæmd réttarins að löggjafinn hafi þrengri heimild til að skerða virk lífeyrisréttindi en þau sem einungis eru væntanleg þegar skerðing öðlast gildi, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 23. mars 2000 í máli nr. 340/1999. Verður 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar að þessu leyti einnig skýrð með hliðsjón af túlkun Mannréttindadómstóls Evrópu á inntaki 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, þar á meðal í dómi 12. október 2004 í máli nr. 60669/00, Kjartan Ásmundsson gegn Íslandi.44. Hvað varðar hugsanlegar væntingar áfrýjanda um að greiðslur úr lífeyrissjóðum kæmu til viðbótar réttindum hans innan almannatryggingakerfisins þegar eftirlaunaaldri væri náð verður ekki séð að samkomulag aðila vinnumarkaðarins frá árinu 1969 hafi falið í sér slíka skuldbindingu sem bindi hendur löggjafans um alla framtíð við mótun löggjafar um almannatryggingar. Hafa ber í huga að lög og reglur um tekjutengingu bótaflokka og frítekjumark tóku margvíslegum breytingum á meðan áfrýjandi og vinnuveitendur hans greiddu iðgjöld í sjóðina á árunum 1970 til 2009. Stærsti hluti bótagreiðslna sem áfrýjandi fékk upphaflega frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins var úr tekjutryggingu en sá bótaflokkur hafði ávallt sætt lækkun vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum.45. Víða í löggjöfinni er gert ráð fyrir því að tekjur einstaklings geti haft þýðingu fyrir réttarstöðu hans án þess að slíkar reglur teljist jafngildi tekjuskerðingar. Um sjónarmið af þessum toga er meðal annars fjallað í athugasemdum um efni jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar með frumvarpi því sem varð að stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995. Þar er tekið fram að skilyrðið um að allir skuli vera jafnir fyrir lögunum án tillits til efnahags komi ekki í veg fyrir að til séu skattleysismörk einkum þeim til hagsbóta sem lakast eru settir fjárhagslega og skattar geti síðan verið stighækk¬andi eftir því sem tekjur manna eru hærri. Af sama meiði er regla sem byggist á þeirri forsendu að þeir sem meiri tekjur hafi sér til framfærslu fái minni aðstoð frá ríkinu en þeir sem litlar eða engar tekjur hafa.46. Samkvæmt framansögðu er ekki fallist á með áfrýjanda að slíkar réttmætar væntingar hafi skapast um að lífeyrissjóðsgreiðslur kæmu til viðbótar réttindum hans innan almannatryggingakerfisins að þeir hagsmunir njóti verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er ljóst að lög nr. 116/2016 og 9/2017 breyttu í engu tilliti greiðslum til áfrýjanda úr lífeyrissjóðum samkvæmt réttindum sem hann hafði áunnið sér á grundvelli iðgjalda.47. Samkvæmt framangreindu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að með fyrirmælum 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 hafi lífeyrisréttindi hans sem verndar njóta samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar verið skert eða takmörkuð. Verður því málsástæðu hans þar um hafnað.2) Lækkun ellilífeyris vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum48. Hin meginröksemd áfrýjanda um að stefndu Tryggingastofnun ríkisins hafi verið óheimilt að skerða ellilífeyri samkvæmt lögum nr. 116/2016 og 9/2017 byggist á að réttur hans til fulls ellilífeyris úr almannatryggingum teljist til eignarréttinda sem njóti verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og að þau hafi verið skert með lögunum. Hann hafi áunnið sér réttindi til fulls ellilífeyris við 67 ára aldur með búsetu sinni hér á landi í að minnsta kosti 40 ár, sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 100/2007. Jafna verði slíkum réttindum á grundvelli búsetu til þeirra réttinda sem stofnast hafi með iðgjöldum hans til lífeyrissjóða. Þá verði að skoða heildstætt réttindi hans í almannatryggingakerfinu og lífeyrissjóðum, enda sé um að ræða tvær stoðir sama kerfis, þar sem réttindin séu orðin virk. Báðar lúti þær að grundvelli framfærslu hans. 49. Hæstiréttur hefur í nokkrum dómum fjallað um hvort kröfur af félagslegum toga sem teljist allsherjarréttarlegs eðlis njóti verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi 1. júní 2017 í máli nr. 501/2016 laut álitaefnið að skerðingu á rétti einstaklings til atvinnuleysisbóta þegar stytt var með lögum tímabil atvinnuleysisbóta sem hann átti rétt til, úr 36 mánuðum í 30, eftir að réttur hans til bóta varð virkur. Var til þess vísað að starf launamanns í þágu launagreiðanda væri grundvöllur þess að hann öðlaðist rétt til atvinnuleysisbóta. Krafan væri um greiðslur sem kæmu í stað launa og væri því undirstaða afkomu þeirra sem öðlast höfðu rétt til bótanna. Í ljósi þessa eðlis kröfunnar og að hún hefði stofnast fyrir tilverknað launamanns nyti hún verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var talið að löggjafinn hefði ekki gætt meðalhófs við takmörkun réttinda gagnvart stefnanda málsins sem þegar naut bóta og missti þann rétt með skömmum fyrirvara sem hann hefði ella notið í 36 mánuði.50. Eins hefur því verið slegið föstu í dómaframkvæmd Hæstaréttar að kröfur um greiðslu örorkulífeyris samkvæmt lögum nr. 100/2007 sem orðnar eru gjaldkræfar verði ekki skertar eða felldar niður aftur í tímann. Þannig hafi örorkulífeyrisþegi öðlast kröfuréttindi sem njóti verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og verði þau ekki skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. október 2003 í máli nr. 549/2002.51. Þær aðstæður sem voru til umfjöllunar í framangreindum dómum eru ekki sambærilegar atvikum þessa máls. Þannig lýtur krafa áfrýjanda að rétti hans til bóta til framtíðar eftir að lög nr. 116/2016 og 9/2017 komu til framkvæmda. 52. Allir sem eru búsettir hér á landi með löglegum hætti ávinna sér rétt til ellilífeyris samkvæmt 4. gr. laga nr. 100/2007 og ekki er gerð krafa um gagngjald af neinum toga svo sem í formi skatta, iðgjaldagreiðslna eða framlags frá vinnuveitanda. Að þessu leyti eru forsendur réttindaávinnslu sem byggjast á búsetu eðlisólíkar þeim sem byggjast á framlagi einstaklings og vinnuveitenda í formi iðgjalda, svo sem lýst er að framan í þeim dómum sem fjalla um vernd lífeyrisréttinda og atvinnuleysisbóta. Hámarksfjárhæð ellilífeyris er ákveðin með lögum á hverjum tíma samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laganna og tekur hækkunum í samræmi við fjárlög. Réttur til ellilífeyris skapast þannig ekki á grundvelli tekna heldur byggist á forsendum sem geta breyst með þróun á skipulagi tryggingakerfisins. Verður því ekki fallist á þá málstæðu áfrýjanda að ellilífeyrir sé áunninn réttur í sama skilningi og greiðslur úr lífeyrissjóði.53. Áfrýjandi byggir enn fremur á því í þessu sambandi að réttindi hans innan almannatryggingakerfisins, sem séu fjármögnuð með skattfé úr sameiginlegum sjóðum hins opinbera, njóti eignarréttarverndar af þeirri ástæðu að þau myndi grundvöll framfærslu hans sem óheimilt sé að skerða nema að þeim skilyrðum uppfylltum sem almennt verða leidd af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Því til stuðnings vísar hann meðal annars til ákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu um skýringu á eignarréttarákvæði 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu í ákvörðun 6. júlí 2005 í máli nr. 65731/01, Stec o.fl. gegn Bretlandi, og dómi 13. desember 2016 í máli nr. 53080/13, Béláné Nagy gegn Ungverjalandi.54. Sem fyrr segir verður 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar í þessu tilliti skýrð með hliðsjón af þeim þjóðréttarskuldbindingum sem leiddar verða af 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um vernd eignarréttinda. Verður þá jafnframt litið til þeirrar framkvæmdar sem mótuð hefur verið af Mannréttindadómstól Evrópu um gildissvið þess ákvæðis gagnvart bótum úr almannatryggingum.55. Af eldri úrlausnum mannréttindadómstólsins varð lengi vel ráðið að greinarmunur væri gerður á lífeyrisréttindum eftir því hvort þau væru til komin vegna eigin framlaga einstaklinga eða vinnuveitanda sem féllu þá undir eignarhugtak 1. gr. 1. viðauka sáttmálans eða hvort um væri að ræða bætur úr almannatryggingakerfinu, fjármagnaðar með skattfé, sem féllu þá utan þess. Af dómaframkvæmd dómstólsins varð þó ekki skýrlega ráðið hvaða viðmið lágu til grundvallar þessari aðgreiningu.56. Í ákvörðun mannréttindadómstólsins í fyrrgreindu máli Stec o.fl. frá árinu 2005 komu fram stefnumarkandi ummæli þess efnis að ekki væri lengur ástæða til að gera slíkan greinarmun. Vísað var til þess að í nútímalýðræðisríki væru margir einstaklingar sem hluta ævi sinnar eða ævilangt væru að öllu leyti háðir almannatryggingum og félagslegri aðstoð um framfærslu. Í landsrétti margra ríkja sé viðurkennt að við þær aðstæður beri að veita einstaklingum ákveðið öryggi og vissu um að bætur verði greiddar, að því tilskildu að skilyrði bótaréttar að lögum séu uppfyllt. Þar sem einstaklingur hafi viðurkenndan rétt samkvæmt landslögum til bóta úr almannatryggingum ætti mikilvægi þeirra hagsmuna einnig að birtast í því að fella þá undir gildissvið 1. gr. 1. viðauka sáttmálans, sbr. 51. lið ákvörðunar dómstólsins.57. Þótt mannréttindadómstóllinn geri þannig ekki lengur sama greinarmun og áður um hvenær réttur til bóta eða lífeyris fellur undir eign í skilningi 1. gr. 1. viðauka sáttmálans verður ekki ályktað af þeim almennu ummælum sem lýst er að framan og síðari dómum dómstólsins að hvers kyns réttindi innan almannatryggingakerfa falli þar með sjálfkrafa undir hugtakið eign í skilningi 1. gr. 1. viðauka án frekari afmörkunar. 58. Í dómi í máli Béláné Nagy gegn Ungverjalandi frá 2016 skýrði mannréttindadómstóllinn frekar gildissvið 1. gr. 1. viðauka sáttmálans í þessu tilliti. Þar er tekið fram að aðildarríki þurfi að geta breytt almannatryggingalöggjöf til að bregðast við samfélagsbreytingum og í samræmi við breytt þjóðfélagsviðhorf og þarfir mismunandi hópa sem þarfnist félagslegrar aðstoðar, sbr. 88. lið dómsins. Atvik máls geti þó verið þannig vaxin að skapast hafi réttmætar væntingar hjá einstaklingi sem háður er stuðningi frá ríkinu sér til framfærslu um að hann muni áfram njóta bóta ef hann á annað borð uppfyllir eftir sem áður þau lagaskilyrði sem giltu þegar bótaréttur stofnaðist, sbr. 94. lið dómsins. 59. Enn fremur kemur fram í dóminum að við mat á áhrifum lagabreytinga þurfi að gaumgæfa aðstæður hvers einstaklings, einkum eðli og áhrif breytinga á skilyrðum bótaréttar hans, til að skera úr um hvort nægilega staðfestir, efnislegir eignarréttarhagsmunir eru fyrir hendi samkvæmt landslögum, sbr. 89. lið. dómsins. Í umræddu máli var talið að sú aðstaða að kærandi sem notið hafði greiðslu örorkulífeyris lögum samkvæmt um árabil en var síðan svipt rétti til bóta að öllu leyti vegna nýrra lagaskilyrða nægði til að réttindi hennar væru metin á grundvelli 1. gr. 1. viðauka sáttmálans, sbr. 109. og 110. lið dómsins.60. Af framangreindu verður ályktað að því þungbærari sem lagabreytingar sem skerða bætur úr almannatryggingum eru fyrir þann sem bótaréttar hefur notið, þeim mun líklegri séu þær til að fara gegn réttmætum væntingum hans til að njóta áfram ákveðins stöðugleika og fyrirsjáanleika um þær tekjur sem hann muni hafa sér til framfærslu til framtíðar. Slíkar réttmætar væntingar geta þannig eftir atvikum verið verndarandlag 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar eins og hún verður skýrð í ljósi 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki er mögulegt að setja nákvæm eða tæmandi viðmið um hvar mörkin liggja í þessum efnum og verður að skoða afleiðingar lagabreytinga í hverju tilviki. Ætla má að umtalsverð lækkun bóta eða svipting bótaréttar með öllu geti leitt til þess að réttmætar væntingar einstaklings til áframhaldandi bóta hafi brostið. 61. Þegar staða áfrýjanda er skoðuð í ljósi framangreindra sjónarmiða og metin eru áhrif laga nr. 116/2016 og 9/2017 á réttindi hans innan almannatryggingakerfisins liggur fyrir að lögin fólu hvorki í sér sviptingu né skerðingu á fjárhæðum greiðslna sem hann fékk frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins. Þvert á móti hækkuðu greiðslur úr almannatryggingakerfinu til hans talsvert eða í kringum 500.000 krónur árlega á þeim árum sem dómkrafan tekur til. Er það í samræmi við það markmið sem lýst er í lögskýringargögnum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 116/2016 að hækka ellilífeyri, einkum þeirra sem lægstar tekjur höfðu, og bæta þannig kjör aldraðra.62. Ekki verður því fallist á með áfrýjanda að með lögum nr. 116/2016 og 9/2017 hafi verið höggvið að réttmætum væntingum hans um stöðugleika og fyrirsjáanleika greiðslna úr almannatryggingum sem hann hefði sér til lífsviðurværis eða að möguleikar hans til framfærslu hafi verið skertir. Kerfisbreytingarnar í heild bættu stöðu hans. Hefur áfrýjandi ekki rennt stoðum undir þá staðhæfingu að skapast hafi réttmætar væntingar um að greiðslur til hans ættu að koma til viðbótar greiðslum úr lífeyrissjóðum og því átt að hækka enn meira en þær gerðu í raun. 63. Þegar allt framangreint er virt er hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að fyrirmæli 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 116/2016 og 9/2017, hafi skert réttindi hans sem verndar njóti samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Kemur því ekki til frekari skoðunar í tilviki áfrýjanda hvort við setningu laganna hafi verið uppfyllt skilyrði fyrir takmörkun á eignarréttindum sem leidd verði af stjórnarskrá. Stjórnarskrárbundinn réttur til framfærsluaðstoðar64. Að fenginni framangreindri niðurstöðu um að réttindi áfrýjanda falli ekki undir 1. mgr. 72. stjórnarskrárinnar verður tekið undir með stefndu að kjarni máls þessa lúti að því hvernig löggjafinn ákveður þá aðstoð sem 1. mgr. 76. gr. hennar mælir fyrir um. Stendur þá eftir að skera úr um hvort með umræddri lagasetningu hafi verið brotið í bága við stjórnarskrárbundinn rétt áfrýjanda til aðstoðar í samræmi við 1. mgr. 76. gr. 65. Samkvæmt þessu stjórnarskrárákvæði skal öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Reynt hefur á beitingu 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og umfang þeirra skyldna sem ákvæðið leggur löggjafanum á herðar í nokkrum úrlausnum Hæstaréttar eftir að það komst í núverandi horf með 14. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Greinin hefur verið skýrð með hliðsjón af lögskýringargögnum með fyrrgreindum lögum og alþjóðlegum skuldbindingum um vernd félagslegra réttinda sem þar er getið. Samkvæmt því er hún talin fela í sér að skylt sé með lögum að tryggja rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti lágmarks framfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi sem ákveðið sé á málefnalegan hátt. Hafi almenni löggjafinn vald um það hvernig því skipulagi skal háttað. Má til hliðsjónar meðal annars vísa til dóma réttarins 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 og 15. nóvember 2018 í máli nr. 795/2017.66. Samkvæmt framangreindu er það verkefni löggjafans að ákveða hvernig háttað skal þeirri opinberu aðstoð sem ellilífeyrisþegum er látin í té og hefur hann sinnt þeirri skyldu sinni meðal annars með setningu laga nr. 100/2007. Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt löggjafinn hafi samkvæmt framangreindu ríkt svigrúm til að skipuleggja fyrirkomulag almannatrygginga, þar á meðal tegundir bótaflokka, fjárhæð bóta og frítekjumark, eru honum engu að síður sett ákveðin mörk í þeim efnum. Þannig eru dómstólar bærir til að meta hvort lagasetning um þau málefni samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar, svo sem hvort skerðing á rétti til aðstoðar sem þegar er veittur með lögum hvíli á málefnalegum sjónarmiðum og hvort jafnræðis og meðalhófs hafi verið gætt. 67. Ein af meginforsendum 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar um skyldu löggjafans er að aðstoð skuli veitt þeim sem hana þurfi vegna atvika sem þar eru talin, þar á meðal vegna elli. Þessi forsenda endurspeglast í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 100/2007 um að markmið laganna sé að tryggja bætur og aðrar greiðslur til þeirra sem þess þurfa vegna elli, örorku og framfærslu barna. Enn fremur er tekið fram í 2. mgr. sömu greinar að með bótum og greiðslum skuli stuðlað að því að þeir sem lögin taki til geti framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi.68. Skýra verður samspil almannatrygginga- og lífeyrissjóðakerfis í ljósi þeirra markmiða sem rakin eru að framan. Almannatryggingakerfið hefur frá öndverðu hvílt á þeim grundvelli að vera fyrst og fremst ætlað þeim sem þarf að aðstoða við framfærslu vegna þess að þeir hafa ekki aðrar tekjur. Hafi ellilífeyrisþegi skattskyldar tekjur, þar með taldar tekjur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, birtist þetta fyrirkomulag þannig í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 að þegar náð er 300.000 króna almennu frítekjumarki á ári lækki bætur almannatrygginga um 45% uns ellilífeyrir fellur niður.69. Af gögnum málsins verður ráðið að á þeim tíma sem mál þetta var höfðað leiddi af hinni nýju reiknireglu 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laganna að þegar einstaklingur næði 595.642 króna tekjum úr lífeyrissjóði á mánuði myndu greiðslur ellilífeyris falla alveg niður. Þannig var það mat löggjafans að lífeyrisþegi með slíkar greiðslur sér til framfærslu úr lífeyrissjóðum hefði ekki þörf fyrir frekari stuðning af hálfu ríkisins til að tryggja framfærslu vegna elli, en aðrir sem hefðu engar eða lágar tekjur væru í meiri þörf fyrir aðstoð. 70. Gagnvart áfrýjanda birtist breytingin þannig að eftir 1. mars 2017 fékk hann greiðslur úr einum bótaflokki almannatrygginga, ellilífeyri, í stað þess að fá greiddan grunnellilífeyri og tekjutryggingu. Þrátt fyrir að hin nýja reikniregla nái nú til allra greiðslna til áfrýjanda frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins eins og fram er komið, en hafi ekki náð til grunnellilífeyris áður, hækkaði engu að síður heildarfjárhæð ellilífeyris sem áfrýjandi nýtur nú samanborið við þær greiðslur sem hann áður naut.71. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 116/2016 kemur fram að löggjafinn hafi metið það svo að frumvarpið væri í samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Til stuðnings þeirri afstöðu segir að breytingunum sé ætlað að einfalda, skýra og auka réttindi þeirra sem áunnið hafa sér rétt til ellilífeyris samkvæmt lögunum, bæta samspil réttinda hjá báðum lögbundnu lífeyrisréttindakerfunum og auka sveigjanleika.72. Þegar skoðað er þetta markmið lagabreytinganna og afleiðingar þeirra fyrir réttarstöðu áfrýjanda, í ljósi þeirra skyldna sem leiðir af 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, verður fallist á þá málsástæðu stefndu að lagasetningin hafi hvílt á málefnalegum sjónarmiðum. Er þar einnig haft í huga að með breytingum sem gerðar voru með lögum nr. 116/2016 og 9/2017 voru fjárhæðir ellilífeyris ekki aðeins hækkaðar heldur einnig leitast við að tryggja sérstaklega í bráðabirgðaákvæði nr. 22 með lögunum að nýjar forsendur bótaflokka og reiknireglur um tekjutengingu myndu í engu tilviki leiða til lækkunar greiðslna til þeirra ellilífeyrisþega sem þegar fengu greiddan ellilífeyri við gildistöku laganna eða höfðu þá frestað töku lífeyris. Þannig var gætt meðalhófs og hugað að því að áhrif lagabreytinganna yrðu ekki sérlega íþyngjandi fyrir einhvern hóp ellilífeyrisþega umfram annan. Í því sambandi er ekki fallist á að það hafi verið sérlega íþyngjandi fyrir áfrýjanda að greiðslur til hans hafi ekki hækkað meira, eins og þær hefðu gert hefði reikniregla um lækkun ellilífeyris vegna tekna úr lífeyrissjóðum ekki verið sett í 2. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007. Sem fyrr segir hafa slíkar tekjur ávallt komið að einhverju marki til frádráttar réttindum áfrýjanda í almannatryggingakerfinu. 73. Samkvæmt framangreindu fór löggjafinn, við setningu laga nr. 116/2016 og 9/2017, ekki út fyrir það svigrúm sem hann hefur í krafti fjárstjórnarvalds síns til að skipuleggja fyrirkomulag framfærsluaðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og ákveða þær forsendur sem fjárhæð ellilífeyris hvílir á.Samræmi lagabreytinga við jafnræðisreglu stjórnarskrár74. Loks stendur eftir að skera úr um þá málsástæðu áfrýjanda að löggjafinn hafi við framangreindar breytingar brotið í bága við fyrirmæli 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði.75. Sú krafa hefur verið leidd af 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar að þótt löggjafinn hafi svigrúm til að ákveða skipulag almannatryggingakerfis með þeim hætti sem fyrr er lýst beri að uppfylla áskilnað jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. til hliðsjónar fyrrgreinda dóma Hæstaréttar í málum nr. 125/2000 og 795/2017.76. Í 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 koma fram nokkrar ívilnandi undanþágur um tilgreindar tekjur sem hafa ekki áhrif til lækkunar á ellilífeyri samkvæmt reiknireglu 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laganna. Þar á meðal eru taldar greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd, en það fyrirkomulag er óbreytt frá því fyrir setningu laga nr. 116/2016 og 9/2017. Þá var með lögum nr. 96/2017 gerð frekari breyting á 1. mgr. 23. gr. og nýr 4. málsliður kom inn í greinina. Samkvæmt því skyldi ellilífeyrisþegi hafa 100.000 króna frítekjumark á mánuði vegna atvinnutekna en 25.000 króna almennt frítekjumark gilti um aðrar tekjur. Telur áfrýjandi að sú mismunun sem felist í þessum sérreglum sé andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar.77. Við skýringu 65. gr. stjórnarskrárinnar um hvort um ólögmæta mismunun sé að ræða verður að leggja mat á hvort hlutlægar og málefnalegar ástæður séu að baki mismunandi meðferð á tveimur sambærilegum tilvikum sem stefni að lögmætu markmiði. Þá verður að líta til þess hvort eðlilegt samræmi er á milli þess markmiðs sem mismununin stefnir að og þeirra aðferða sem notaðar eru til að ná því, þannig að meðalhófs sé gætt.78. Hvað varðar reglur um mismunandi áhrif tekna til lækkunar ellilífeyris ber fyrst að hafa í huga að allir ellilífeyrisþegar eru jafnsettir gagnvart þeirri reglu að tekjur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum komi til lækkunar ellilífeyri. Réttindi í slíkum sjóðum hafa stofnast á grundvelli lagaskyldu um framlög einstaklinga og vinnuveitenda í formi iðgjalda. Hvort einstaklingar verja eignum sínum til að skapa séreignarlífeyrissparnað og viðbótartryggingavernd er síðan komið undir hverjum og einum. Því er ekki ómálefnalegt að löggjafinn ákveði að undanskilja þær tekjur, með sama hætti og hann myndi undanskilja aðra fjármuni sem hafa skapast með sparnaði einstaklings.79. Um markmið þeirrar sérreglu 4. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 að setja hærra frítekjumark vegna atvinnutekna aldraðra en vegna annarra tekna er fjallað í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 96/2017. Þar kemur meðal annars fram að í reglunni felist ákveðin hvatning til eldra fólks til áframhaldandi atvinnuþátttöku á vinnumarkaði eftir upphaf lífeyristöku. Það auki möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafi tekjurnar. Enn fremur er vísað til rannsókna sem sýni fram á að vinna og virkni á efri árum stuðli að betri heilsu, dragi úr einangrun og hafi almennt mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara. Loks er tekið fram að með þessu sé komið til móts við kröfur hagsmunasamtaka aldraðra um að taka upp að nýju sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna til viðbótar við almenna frítekjumarkið í 3. málslið sömu greinar. Verður þannig ráðið að reglan samræmist því markmiði breytingarlaga nr. 116/2016 að stuðla að meiri sveigjanleika í starfslokum einstaklinga er þeir komast á ellilífeyrisaldur. 80. Þegar þessi markmið sérreglna um útreikning ellilífeyris eru virt verður ekki annað séð en að þær hvíli á málefnalegum sjónarmiðum, séu almennar og geri ekki slíkan greinarmun á einstaklingum að þær feli í sér ólögmæta mismunun andstætt fyrirmælum 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Með þeim er stefnt að því að tryggja ákveðna heildarhagsmuni aldraðra og bæta kjör þeirra og við val á leiðum til að ná þeim markmiðum hefur ekki verið gengið of nærri réttindum áfrýjanda. Er því ekki fallist á þá málsástæðu hans að brotið hafi verið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar.81. Samkvæmt því sem rakið hefur verið að framan er öllum málsástæðum áfrýjanda hafnað. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna stefndu Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið af kröfum hans er því staðfest. 82. Eftir atvikum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Áfrýjandi nýtur gjafsóknar fyrir Hæstarétti og greiðist allur málskostnaður hans úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans sem telst hæfilega ákveðin 600.000 krónur. Við ákvörðun þeirrar fjárhæðar er litið til þess að tvö önnur sambærileg mál hafa verið flutt samhliða þessu máli.DómsorðHinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Daníels Isebarn Ágústssonar 600.000 krónur. https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=8b689471-5316-498f-972e-de512e46074e
Mál nr. 305/2001
Kærumál Dánarbússkipti Lífsgjöf
Við opinber skipti á dánarbúi S (D) kom upp ágreiningur milli erfingja. Stefndi D erfingjanum A til endurgreiðslu skulda sem S hafði tekist á herðar í þágu A, alls að fjárhæð 2.839.464 kr. D var ekki talinn hafa fært sönnur á að um lánafyrirgreiðslu hafi verið að ræða og umræddar skuldbindingar S voru ekki taldar dánargjafir í skilningi 54. gr. laga nr. 8/1962, þar sem hvorki varð af gögnum málsins séð að ætlast hefði verið til að þær kæmu til framkvæmda að S látinni né að þær hafi verið gefnar á dánarbeði. Þá var ekki talið að þessar ráðstafanir S færu í bága við ákvæði erfðaskrár hennar og eiginmanns hennar. A var því sýknuð af kröfu D.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2001, þar sem varnaraðili var sýknuð af kröfu sóknaraðila um greiðslu á kröfu að fjárhæð 2.839.464,80 krónur. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili verði dæmd til að greiða sér 2.839.464,80 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðbætur af nánar tilteknum fjárhæðum frá 23. mars 1998 til greiðsludags. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti er þess þó allt að einu krafist að endurskoðuð verði niðurstaða úrskurðarins um málskostnað og hann hækkaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur, þar með talið ákvæði hans um málskostnað, enda hefur varnaraðili ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, dánarbú Sigríðar Erlu Jónsdóttur, greiði varnaraðila, Arnheiði Ragnarsdóttur, 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 265/1999
Bifreið Stjórnarskrá Umferðarlagabrot Ölvunarakstur Ökuréttarsvipting Öndunarsýni
J var var ákærður fyrir ölvunarakstur. Talið var að almennt mætti mæla magn vínanda í útöndunarlofti með nægilegri nákvæmni með tæki því, sem lögregla notaði umrætt sinn til að lögfull sönnun fengist um ölvunarakstur. Þá var talið að leitt hefði verið í ljós að önnur efni en áfengi hefðu ekki truflað mælinguna. Var J dæmdur til refsingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Krefst ákæruvaldið þess að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til löglegrar meðferðar fyrir héraðsdómi, en að því frágengnu að hann verði sýknaður. Verði ekki á það fallist krefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing, sem lög leyfa. I. Svo sem greinir í héraðsdómi er ákærði sóttur til saka fyrir að hafa ekið bifreið að Þórufelli í Reykjavík undir áhrifum áfengis aðfaranótt sunnudags 12. júlí 1998. Viðurkennir ákærði að hafa fyrr um nóttina drukkið um hálfan lítra af áfengu öli, en kveðst ekki hafa fundið til áfengisáhrifa við aksturinn. Var ákærði látinn blása í öndunarsýnamæli af gerðinni Intoxilyzer 5000 N, sem mælir magn etanóls í útöndunarlofti. Mældist það 0,314 mg í hverjum lítra lofts eftir að tillit hafði verið tekið til skekkjumarka. Mótmælir ákærði niðurstöðu mælingarinnar, sem hann telur að ekki fái staðist, en andmæli hans og framburður vitna er rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Aðalkröfu sína styður ákærði þeim rökum að „það sé brot á grundvallar mannréttindum að sami aðili, sem er Lögreglustjórinn í Reykjavík í þessu tilfelli, bæði rannsaki mál og taki ákvörðun um saksókn.“ Ákvörðun um að höfða opinbert mál eigi að vera í höndum óháðs aðila, sem meti rannsóknargögn hlutlægt, en hafi ekki komið nálægt þeim sem rannsakandi líkt og gerist um þau mál, sem ríkissaksóknari fjallar um. Lögreglustjóri, sem hafi komið að málinu á fyrri stigum, hafi því verið vanhæfur til að taka síðar ákvörðun um ákæru. Er vísað um það til 3. og 4. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá sé heldur ekki jafnræði milli manna, þar sem sumir sæti opinberri málshöfðun eftir ákvörðun óháðs ákæranda, en aðrir þurfi að sæta slíkri ákvörðun frá sama aðila og rannsakaði brot þeirra. Fái það ekki samrýmst 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 6. gr. samnings um vernd mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Í 1. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála kemur fram að rannsókn opinberra mála er almennt í höndum lögreglu. Í 2. mgr. sömu greinar segir meðal annars að ríkissaksóknari geti gefið henni fyrirmæli um að hefja rannsókn, og samkvæmt 5. mgr. er rannsóknari sá starfsmaður lögreglu eða ákæruvalds, sem sinnir eða stýrir rannsókn hverju sinni. Ákæruvald er í höndum ríkissaksóknara og lögreglustjóra og á handhöfum þess hvílir skylda um hlutlægni í störfum. Þótt tengsl ákæruvalds við þá, sem fara með rannsókn sakamála, séu lögum samkvæmt veruleg, gætir ekki í þessum atriðum mismununar gagnvart sakborningum eftir því hvaða embættismaður fer með sókn máls. Sú skipan, sem hér um ræðir og á sér hliðstæðu víða í öðrum ríkjum Evrópu, er á engan hátt andstæð 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Að virtu því, sem að framan er rakið, er krafa ákærða um vísun málsins frá héraðsdómi haldlaus með öllu og verður henni hafnað. II. Við aðalmeðferð málsins 10. maí 1999 gaf ákærði skýrslu fyrir dómi. Gat hann þess þá, að þegar atburðurinn varð hafi hann unnið í malbikunarstöð. Hann hafi verið þar föstudaginn 10. júlí 1998 og við störf sín hafi hann andað að sér miklu af eiturefnum, tjöru og asfalti. Þá hafi hann verið eitthvað slappur tveim dögum fyrir atburð þann, sem ákært er fyrir, og með hita. Er ákærði kom aftur fyrir dóm 19. maí 1999 var athygli hans vakin á að hann hafi í lögregluskýrslu 12. júlí 1998 sagst vera atvinnulaus. Breytti hann þá framburði sínum og kvaðst hafa unnið við að tjarga þök á þessu tímabili, þar á meðal umræddan föstudag 10. júlí 1998. Í málinu nýtur við ítarlegra skýringa í ritum og framburði vitnisins Jakobs Kristinssonar dósents um eiginleika tækisins Intoxilyzer 5000 N. Með þessu er í ljós leitt að andi menn fyrir sýnatöku að sér lífrænum leysiefnum, svo sem gufum af bensíni og olíu, geti það truflað mælingu þess á etanóli í útöndunarlofti. Hár líkamshiti getur einnig skekkt niðurstöðu mælingar. Framburður ákærða um nálægð sína við slík efni hefur hins vegar verið á reiki. Að auki var svo langt um liðið frá hugsanlegri umgengni hans við lífræn leysiefni þar til etanól í útöndunarlofti hans var mælt, að óhætt er að slá föstu að áhrifa slíkra efna hafi ekki getað gætt lengur. Sama máli gegnir um hita, sem hann kveðst hafa haft tveimur dögum áður. Eru engin efni til að ætla að niðurstöður mælingarinnar hafi orðið rangar vegna þeirra ástæðna, sem að framan eru raktar. III. Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms er reist á því að óvissa sé um áreiðanleika þess tækis, sem áður er vikið að. Um sé að ræða hátæknilegt mælitæki og fyrir liggi skriflegar skýrslur og framburður vitna um eiginleika þess. Sé þar lýst hversu áreiðanlegt eða óáreiðanlegt tækið sé. Héraðsdómur hafi ekki verið skipaður sérfróðum meðdómsmönnum og niðurstaða héraðsdómarans um að tækið mæli vínandamagn af nægilegri nákvæmni sé ekki reist á fullnægjandi þekkingu réttarins. Sýknukrafa ákærða er á því reist að svo mikill vafi sé um áreiðanleika tækisins að ekki sé unnt að leggja niðurstöðu þess til grundvallar sakfellingu í opinberu máli. Allur vafi að þessu leyti eigi að vera ákærða í hag. Í dómi Hæstaréttar 18. mars 1999 í máli nr. 482/1998 er í II. kafla rakið að með breytingu á umferðarlögum nr. 50/1987, sem gerð var með lögum nr. 48/1997, hafi verið lögfest ákvæði um töku öndunarsýna og mælt fyrir um mörk vínandamagns í öndunarsýnum ökumanna. Í almennum athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi, er varð að síðarnefndu lögunum, segir meðal annars að á síðari árum hafi komið fram nýjar aðferðir til að mæla ölvunarástand með ekki minni nákvæmni en með blóðrannsókn. Í þeim felist að mælt sé vínandamagn í lofti, sem ökumaður andi frá sér, og hafi reglur um sönnunargildi slíkra mælinga verið lögfestar í ýmsum ríkjum Evrópu. Sé góð reynsla af þessari mæliaðferð. Lagt sé til að heimilt verði að ákveða ölvunarástand ökumanns á grundvelli vínandamagns í lofti, sem hann andar frá sér, til jafns við vínandamagn í blóði. Sýni rannsóknir að fullt samræmi sé milli vínandamagns í blóði manns og vínandamagns í því lofti, sem hann andi frá sér við mismunandi ölvunarástand. Í áðurnefndu máli voru lögð fram ýmis gögn um öndunarsýnamæli þann af gerðinni Intoxilyzer 5000 N, sem notaður var við að rannsaka öndunarsýni ákærða í umrætt sinn. Meðal þeirra var skýrsla Rannsóknastofu í lyfjafræði 19. janúar 1998 um mælingar á etanóli í blóði og útöndunarlofti. Er hún gerð af Jakobi Kristinssyni dósent. Í máli ákærða nú hefur umrædd skýrsla Rannsóknastofu í lyfjafræði verið lögð fram ásamt ýmsum öðrum gögnum, sem varpa ljósi á notagildi nefnds öndunarsýnamælis, svo sem áður er getið. Þá hefur Jakob Kristinsson gefið ítarlega skýrslu fyrir dómi. Kom þar meðal annars fram, að hann teldi helsta annmarka tækisins felast í því að önnur efni en etanól, það er lífræn leysiefni, geti mælst eins og um vínanda væri að ræða. Sé það einkum við vinnu með slík efni að þau geti safnast fyrir í líkama manna og mælst í útöndunarlofti, ekki síst ef ekki er fylgt reglum, sem gilda um vinnu með þau. Geti þeirra þá gætt í líkamanum jafnvel lengur en etanóls, sem drukkið hefur verið. Hins vegar hafi ekki verið sýnt fram á að önnur efni en lífræn leysiefni geti truflað niðurstöðu mælinga á öndunarsýnum. Ef ekki sé grunur um að lífræn leysiefni hafi verið í útöndunarlofti, sé ekki annað vitað en að tækið mæli magn etanóls í því af nægilegri nákvæmni. Sé að öllu leyti farið eftir settum reglum við mælingu sé engin ástæða til að ætla að nákvæmni mælinga sé utan þeirra marka, sem gefin séu upp, það er eðlilegra skekkjumarka. Kom jafnframt fram það álit vitnisins, að fyrir „meðalmanninn“ væri hagstæðara að fara í öndunarpróf en að gefa blóðsýni, því að væri magn vínanda alveg við lögmælt mörk væru meiri líkur á að verða undir mörkum við öndunarpróf en þegar blóðsýni er tekið. Af hálfu ákæruvalds hefur verið lagt fyrir Hæstarétt bréf ríkislögreglustjóra til rannsóknarstofu í Wales auk svarbréfs, sem gefið er af sérfræðingi í tækni til að rannsaka öndunarsýni. Í bréfi ríkislögreglustjóra eru bornar upp ýmsar spurningar um álit viðtakanda bréfsins á áreiðanleika tækisins Intoxilyzer 5000 N við að mæla vínanda í útöndunarlofti. Í svari er látið í ljós það álit að þetta tæki sé líklega hið fullkomnasta, sem völ sé á til þessara nota. Þar er jafnframt lýst þeirri skoðun, að áhrifa lífrænna leysiefna gæti mun skemur í útöndunarlofti en fram kom í skýrslu Jakobs Kristinssonar fyrir dómi og áður er getið. IV. Þegar lögreglumenn höfðu tal af ákærða áður en hann var færður á lögreglustöðina á Hverfisgötu fannst áfengisþefur frá vitum hans. Ákærði viðurkenndi að hafa drukkið áfengi skömmu fyrir aksturinn. Hann gaf á vettvangi öndunarsýni í blöðru, sem sýndi þriðja stig. Í lögregluskýrslu kom fram að niðurstaða öndunarprófs með S-D2 mæli hafi verið 0,6 o/oo. Áður en ákærði gaf skýrslu hjá varðstjóra var öndunarsýni tekið og mælt með Intoxilyser 5000 N eins og fyrr greinir. Samkvæmt skýrslu sýnatökumanns svaraði ákærði neitandi spurningum um hvort hann hefi verið með leysiefni skömmu fyrir handtöku, hefði notað lyf eða haft haft líkamshita yfir 37°. Með hliðsjón af því, sem áður er rakið, þykir leitt í ljós að lífræn leysiefni hafa ekki getað haft áhrif á nákvæmni mælingar á vínanda í lofti, sem ákærði andaði frá sér í umrætt sinn. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, eru ekki viðhlítandi rök til að vefengja að almennt megi mæla magn vínanda í lofti, sem maður andar frá sér, með tæki af gerðinni Intoxilyzer 5000 N af nægilegri nákvæmni svo að lögfull sönnun teljist fengin um brot, sem ákært er fyrir í máli þessu. Tækið hafði nýlega verið athugað erlendis og ekkert fundist athugavert, er atvik þessa máls urðu. Þá er ekkert fram komið, sem vakið getur réttmætan vafa um að tækinu hafi verið rétt stjórnað í umrætt sinn. Ekki er heldur sýnt fram á að aðstæður að öðru leyti hafi verið með þeim hætti að niðurstaða mælingarinnar verði dregin í efa. Eins og sönnunargögnum í máli þessu er háttað verður ekki talið að efni séu til að vísa málinu heim í hérað á grundvelli þess, að héraðsdómari kvaddi ekki sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða staðfest og er brot hans réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Er refsing hans hæfilega ákveðin í héraðsdómi og verður hann staðfestur. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Júlíus Hjaltason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðna Á. Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 1999. Ár 1999, þriðjudaginn 1. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 846/1998: Ákæruvaldið gegn Júlíusi Hjaltasyni sem tekið var til dóms hinn 19. maí sl. að lokinni aðalmeðferð. Málið er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 29. september sl. á hendur ákærða, Júlíusi Hjaltasyni, kt. 060867-3649, Þórufelli 20, Reykja­vík, „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni R-2263, aðfaranótt sunnudagsins 12. júlí 1998, undir áhrifum áfengis frá miðborg Reykjavíkur að húsi við Þórufell í Breiðholtshverfi. Þetta telst varða við 1. sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar sbr. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998”. Málavextir. Aðfaranótt sunnudagsins 12. júlí sl. stöðvaði lögregla ákærða þar sem hann ók bíl sínum eftir Þórufelli í Reykjavík á leið heim til sín frá Grensásvegi en þar hafði hann verið á skemmtistað. Fyrr um nóttina, líklega á bilinu frá hálf tvö til tvö, drakk hann „einn stóran bjór” að eigin sögn. Var ákærði færður á lögreglustöðina við Hverfis­götu og látinn þar blása í tæki sem mælir vínandamagn í útöndunarlofti. Mældist það vera 0,314 mg í lítra lofts eftir að tillit hafði verið tekið til vikmarka. Ákærði hefur frá upphafi neitað því að hafa fundið til áfengisáhrifa við stjórn bílsins og er mælingunni mótmælt sem rangri. Hann segist hafa unnið við að tjarga húsþak föstudaginn næsta á undan en ekki hafa unnið með leysiefni. Þá segist hann hafa verið með einhvern slappleika og einhvern hita nokkrum dögum áður en það verið horfið að mestu. Pétur Guðmundsson lögreglumaður minnist þess að ákærði hafi verið gljá­eygur og af honum hafi verið áfengislykt. Ekki nýtur við annarra vitnisburða um ástand ákærða eftir aksturinn. Af hálfu ákærða er því haldið fram að tæki það sem notað var við mælinguna sé ekki áreiðanlegt. Það sé ekki haft í skermuðu herbergi og geti þannig orðið fyrir truflunum af utanaðkomandi rafsegulbylgjum. Þá sé tækið ekki nægilega sérhæft og geti önnur efni en vínandi, s.s. lífræn leysiefni, haft áhrif á mælinguna. Þá hafi tækið ekki fengið löggildingu eins og skylt sé samkvæmt III. kafla laga um vog, mál og faggildingu nr. 100,1992. Loks hafi það ekki hlotið gerðarviðurkenningu samkvæmt reglum hins evrópska efnahagssvæðis. Tæki það sem um ræðir er af gerðinni Intoxilyzer 5000N. Er það ætlað til þess að mæla vínandamagn í útöndunarlofti, sbr. 2. og 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Tæki þetta var sérhannað eftir norskum gæðakröfum og hefur um árabil verið notað þar í landi eða frá árinu 1996. Hér hefur það verið notað frá síðasta vori. Í mjög stuttu máli fer mælingin þannig fram að tækið tekur loftsýni úr umhverfinu til þess að athuga hvort þar séu lofttegundir sem truflað geti mælinguna. Jafnframt prófar tækið sig sjálft með því að mæla staðlaðan prófunarvökva sem inniheldur etanól. Mælingin er gerð með því að lýst er með innrauðu ljósi í gegnum loftsýnið og skynjar tækið þannig hvort og í hve miklu magni etanólsameindir eru í sýninu. Skekkjumörk eru 0,038 mg/l. Fyrir dóminn hefur komið sem vitni Terje Kjeldsen gæðaöryggisstjóri, sem ásamt öðrum sérfræðingum átti þátt í því að þróa búnaðinn á vegum norskra yfirvalda. Að sögn hans var tæki þetta þróað í nánu samstarfi við hinn bandaríska framleiðanda tækjanna og hinn sænska innflytjanda þeirra og í samræmi við kröfur hinna norsku sérfræðinga. Vitnið er einnig í eftirlitshópi sem norska dómsmálaráðuneytið hefur sett á laggirnar til þess að fylgjast með því að tæki þessi séu rétt notuð. Hann segir tæki þetta m.a. þannig úr garði gert að það skynjar sjálft rafsegulbylgjur í umhverfinu t.d. frá farsímum, senditækjum lögreglunnar eða öðrum rafsenditækjum. Ef slík tæki eru í notkun í sama herbergi og mælitækið taki skynjari í sjálfri blástursslöngunni við rafsegulbylgjunum frá þeim og stöðvi sýnatökuna með því að tilkynna að eitthvað sé að. Fjarskiptatæki sem ekki séu í notkun hafi engin áhrif á tækið. Tækið þurfi að vera í hreinu herbergi og þar megi ekki vera framandi gastegundir, svo sem eins og þær sem gætu borist frá bílskúr eða tækjageymslu. Þá megi það ekki standa óvarið í sólskini. Annars taki tækið sjálft loftsýni úr herberginu fimm sinnum meðan á mælingu standi og skynji það gastegundir í þeim slái það út. Jafnframt þessu fylgist tækið með því að rétt sé staðið að mælingunni og að blásið sé í tækið á réttan hátt. Sé eitthvað athugavert við þessi atriði fæst ekki niðurstaða og tækið gefur til kynna að sýnið sé ógilt. Vitnið kynnti sér niðurstöðu úr mælingu á útöndunarlofti ákærða og sagði allt vera með felldu um hana. Fyrir dóminn hefur einnig komið Jakob Kristinsson, dósent í lyfjafræði við Háskóla Íslands sem jafnframt hefur starfað við vínandamælingar í blóðsýnum ökumanna á Rannsóknastofu háskólans í lyfjafræði. Hann hefur kynnt sér tæki það sem um ræðir með því að lesa um það í vísindaritum og ræða við þá sem áttu sæti í norsku nefndinni. Hann kveðst þó ekki hafa notað tækið sjálfur eða prófað. Hann kveður þessa mælingaraðferð vera vel þekkta. Geti hún verið nákvæm eftir atvikum og í því tilviki sem hér um ræði sé hún nokkuð nákvæm í þeim skilningi að hún mæli sams konar sýni eins aftur og aftur. Sé rétt staðið að mælingunni sé engin ástæða til þess að ætla að tækið mæli ekki alkóhól innan uppgefinna skekkjumarka tækisins. Aftur á móti megi gagnrýna sérhæfni tækisins, þ.e. möguleikana á því að tækið villist á alkóhóli og lífrænum leysiefnum, þ.e. að þau gefi sömu svörun og etanól. Lífræn leysiefni séu t.d. bensín, olíur, málning og þ.h. Tækið þekki þó og geti varað sig á um 20 leysiefnum en það geti þó ekki talist uppfylla ströngustu kröfur í réttarefnafræði þar sem það mæli aðeins með einni aðferð en ekki tveimur óskyldum. Fyrir dóminn hefur komið Þorfinnur Steinar Finnsson lögreglumaður, sem fram­kvæmdi mælinguna sem um ræðir í málinu. Hafði hann unnið með tæki þetta frá því að það var tekið í notkun hér og sótt námskeið í meðferð þess hjá Ríkislögreglu­stjóra. Hann upplýsir að í herberginu þar sem mælingin fari fram séu engin tæki önnur en tækið sjálft og tölvan sem það sé tengt við. Þá séu þar húsgögn og sími. Farsímar séu teknir af mönnum áður en þeir fari þar inn, enda sé merki á dyrunum í þá veru. Hann kveðst ekki muna sérstaklega eftir þessu tilviki en í skýrslu sem hann gerði um atvikið kemur fram að ákærði hafi neitað því að hafa unnið með leysiefni skömmu fyrir aksturinn og að hann notaði lyf, að hann væri með aukinn líkamshita eða að hafa neytt áfengis eftir að akstri lauk. Hefur ákærði staðfest að þetta sé rétt hermt í skýrslunni. Bjarni Jóhann Bogason aðstoðaryfirlögregluþjónn, hefur komið fyrir dóminn. Hann er einn af yfirumsjónarmönnum með þeim tveim tækjum af þessari gerð sem eru í notkun hér á landi. Hann upplýsir að áður en tækin voru tekin í notkun hafi þau fengið ársprófun hjá Statens kriminaltekniska laboratorium í Svíþjóð í maí 1998 og er það staðfest með vottorði stofnunarinnar. Kemur þar einnig fram að þau hafi að öllu leyti staðist þá prófun. Niðurstaða. Það er álit dómsins að tæki það sem hér um ræðir mæli vínandamagn í útöndunarlofti af nægilegri nákvæmni og öryggi. Þá liggur fyrir að mælingin var gerð af kunnáttumanni og að gætt var réttra aðferða við hana. Enn fremur er ekkert komið fram sem bendir til þess að rafsegulbylgjur úr umhverfi tækisins hafi haft áhrif á mælinguna né heldur að lífræn leysiefni hafi verið í útöndunarlofti ákærða. Loks er ekki vísbending um það að heilsufar ákærða hafi verið þannig að það hefði getað haft áhrif á mælinguna né heldur um það að hann hafi neytt áfengis eftir að akstri lauk. Ekki þykir það skipta máli um sönnunargildi mælingarinnar þótt tækið hafi ekki hlotið viðurkenningu samkvæmt íslenskri eða evrópskri samkeppnis og verslunarlöggjöf. Er það mat dómsins að sannað sé að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis við aksturinn í umrætt sinn og brotið þau lagaákvæði sem tilfærð eru í ákærunni. Viðurlög og sakarkostnaður. Brot ákærða er ítrekað öðru sinni. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Svipta ber ákærða ökurétti ævilangt frá 12. júlí 1998 að telja. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað þar með talin máls­­varnarlaun til verjanda síns, Guðna Haraldssonar hrl., 155.000 krónur. Vegna tafar á meðferð málsins, sem ákærða verður ekki kennt um og bakað hefur verj­andanum aukna vinnu, svo og vegna kæru hans til Hæstaréttar á úrskurði um frestun og úrslita þar, þykir mega ákveða að 45.000 króna málsvarnarlaun skuli greiðast verj­andanum úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Júlíus Hjaltason, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði sæti sviptingu ökuréttar ævilangt frá 12. júlí 1998 að telja. Ákærði greiði verjanda sínum, Guðna Haraldssyni hrl., 155.000 krónur í málsvarnarlaun en úr ríkissjóði greiðist 45.000 króna málsvarnarlaun til verjandans. Allan annan sakarkostnað greiði ákærði.
Mál nr. 193/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 9. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. apríl2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar.Samkvæmt sakavottorðivarnaraðila hefur hann frá árinu 2008 til ársins 2015 verið dæmdur átta sinnum ísamtals þriggja og hálfs árs fangelsi fyrir ýmis brot. Með þessari athugasemd,en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016.Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 6. apríl 2016kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að kærði hafi verið handtekinn í gær íakstri á bifreiðinni [...] sem tilkynnt hafði verið stolin stuttu áður. X hafiverið í ökumannssæti er lögregla hafi haft afskipti af honum inni í bifreiðinnifyrir utan söluturninn [...] að [...] í Kópavogi, en bifreiðinni hafði veriðstolið við [...] í Reykjavík. Auk þessamáls sé kærði sterklega grunaður um eftirfarandi 13 brot framin á undanförnummánuðum:Mál007-2016-[...] – Þjófnaður og fíkniefni7. marssl. Tilkynnt hafi verið um aðila sem hafi verið að reyna að brjótast inn ímannlausar bifreiðar á bifreiðaplani við Smáralind. Kærði hafi verið handtekinná vettvangi með efni í fórum sínum sem lögregla telji vera amfetamín.Mál007-2016-[...] – Nytjastuldur, þjófnaður og fíkniefnaakstur9. og 20.febrúar sl. Kærði hafi verið verið handtekinn á bifreið sem tilkynnt hafi veriðstolið daginn áður. Kærði hafi viðurkennt að hafa ekið henni og því grunaður umakstur undir áhrifum fíkniefna. Í fórum kærða hafi fundist greiðslukort í eiguannars aðila sem tilkynnt hafði um þjófnað á þeim og einnig Iphone símtæki þann17. feb. sl.Mál007-2016-[...] - Nytjastuldur7. feb.sl. Kærði sé grunaður um að hafa tekið bifreið ófrjálsri hendi fyrir utanveitingastaðinn [...] í miðbæ Reykjavíkur.Mál007-2016-[...] – Fjársvik7. feb.sl. Kærði sé verið grunaður um fjársvik með því að hafa bókað og gist á Hótel[...] með því greiða fyrir gistingu og veitingar með stolnu greiðslukorti.Mál007-2016-[...] - Eignaspjöll7. feb.sl. Kærði sé grunaður um þjófnað á Iphone 5 síma og greiðslukortum sem stoliðhafði verið af smitsjúkdómadeild LSH, sbr. mál 007-2016-[...] að ofan.Mál007-2016-[...] - Þjófnaður26. jansl. Kærði sé grunaður um að hafa stolið farsíma á Hotel [...] í miðbæ Rvk.Borið hafði verið kennsl á kærða á myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél. Mál007-2016-[...] - Þjófnaður22. jansl. Kærði sé grunaður um að hafa brotist inn í bifreið og stolið þaðan ýmsumverðmætum. Hann hafi verið handtekinn skammt frá vettvangi.Mál007-2016-[...] – Þjófnaður og nytjastuldur8. jansl. Kærði sé grunaður um nytjastuld en hann hafi verið stöðvaður í akstri ábifreið sem tilkynnt hafði verið stolin. Í fórum hans hafi fundist meint þýfi.Mál007-2016-[...] – Þjófnaður6. jansl. Kærði sé grunaður um þjófnað og vopnalagabrot í [...]. Hann hafi veriðhandtekinn á vettvangi. Mál007-2016-[...] – Þjófnaður6. jabsl. Kærði sé grunaður um að hafa brotist inn í bifreiðar og stolið þaðanverðmætum. Hann hafi verið handtekinn á vettvangi.Mál007-2016-[...] - Þjófnaður9. jansl. Kærði sé grunaður um að hafa brotist inn í bifreið og stolið m.a. fatnaðimerktum [...]. Hann hafi verið handtekinn síðar í fatnaði merktum félaginu.Mál007-2016-[...] – Fíkniefnalagabrot og vopnalagabrot3. jan.sl. Kærði viðurkenni vörslu á hníf og fíkniefnumMál007-2016-[...] – Þjófnaður5. jan.sl. Kærði sé grunaður um þjófnað á farsíma í [...] í Kringlunni. Þekkist áupptöku úr eftirlitsmyndavél.Brotaferillkærða hafi verið samfelldur frá 5. janúar sl. og fram til dagsins í gær, erkærði hafi verið handtekinn. Við rannsókn mála kærða hafi komið í ljós að hannsé í mikilli neyslu vímuefna, sem hann virðist fjármagna að öllu leyti meðafbrotum. Kærði eigi að baki nokkuð langan sakaferil og því ljóst að hann munihljóta óskilorðsbundna fangelsisrefsingu fyrir þau brot sem reifuð séu íkröfugerð. Með vísantil brotaferils kærða á undanförnum vikum og mánuðum sé það mat lögreglustjóraað yfirgnæfandi líkur séu á því að kærði muni halda áfram brotastarfsemi farihann frjáls ferða sinna.Með vísantil framangreinds, framlagðra gagna og c.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 ummeðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða:Til rannsóknar eru fjölmörgbrot, sem kærði er undir rökstuddum grun um að hafa framið og varðað getafangelsisrefsingu. Af því sem framhefur komið fyrir dómi verður ráðið að miklar líkur séu á að kærði muni haldaáfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Skilyrðum c-liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er því fullnægt svo fallast megi ákröfu lögreglustjórans. Ekki þykir tilefni til að marka gæsluvarðhaldinuskemmri tíma en krafist er eða til beitingar 100. gr. laga nr. 88/2008 ímálinu. Verður krafan því tekin til greina eins og í úrskurðarorði greinir. ÚR S K U R Ð A R O R ÐKærði, X,kt. [...], skal sæta gæsluvarð­haldi allt til miðvikudagsins 6. apríl 2016 kl.16:00.
Mál nr. 304/2013
Fasteignakaup Galli Skipulag Upplýsingaskylda Stöðvunarréttur Dráttarvextir
Með héraðsdómi var Y gert að greiða L lokagreiðslu kaupverðs íbúðar sem Y hafði haldið eftir með skírskotun til þess að L hefði ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni við kaupin, en L hafði ekki upplýst um fyrirhugaða breytingu á deiliskipulagi um flutning spennistöðvar nær fasteigninni. Eftir að héraðsdómur var kveðinn upp voru gerðar breytingar á deiliskipulaginu og fallið frá fyrrgreindum áformum um flutning spennistöðvarinnar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þeirrar upplýsingaskyldu sem hvílt hefði á L við sölu fasteignarinnar samkvæmt fyrirmælum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og rakið að L hefði samkvæmt gögnum málsins verið kunnugt um skipulagsbreytinguna og talið hana mögulega hafa áhrif á kaupverð fasteignarinnar. Sló rétturinn því föstu að íbúðin hefði verið haldin galla við söluna þar sem L hefði ekki upplýst Y um þetta. Var Y talið hafa verið rétt að halda lokagreiðslu sinni eftir eins og atvikum málsins var háttað. Þrátt fyrir það var Y gert að inna greiðsluna af hendi til L gegn útgáfu afsals þar sem ljóst væri að ekki yrði af því að spennistöðin yrði færð í námunda við íbúðina. Þar sem þetta varð fyrst ljóst undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti var Y einungis gert að greiða dráttarvexti af fjárhæðinni frá uppkvaðningu dómsins.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. maí 2013. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og að hún verði dæmd til að greiða sér 1.290.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní 2010 til 27. október 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni innborgun 10. maí 2012 að fjárhæð 800.000 krónur. Jafnframt gerir áfrýjandi þá kröfu að stefndu verði gert að gefa út afsal, kvaða- og veðbandalaust, til sín vegna fasteignarinnar Nýlendugötu 24B í Reykjavík, fastanúmer 200-0365, eignarhluta 01-0101. Til vara krefst áfrýjandi þess, verði sér gert að greiða kröfu stefndu, að dráttarvextir af kröfunni verði reiknaðir frá uppsögu dóms Hæstaréttar í málinu. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar á báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms með þeirri breytingu að um dráttarvexti verði vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með kaupsamningi 10. júní 2010 keypti áfrýjandi af stefndu íbúð í húseigninni nr. 24B við Nýlendugötu í Reykjavík. Umsamið kaupverð var 12.900.000 krónur og skyldi áfrýjandi inna lokagreiðslu þess, 800.000 krónur, af hendi við útgáfu afsals 1. desember 2010. Íbúðin átti að vera laus til afnota fyrir áfrýjanda 1. júlí 2010, en hún mun hafa tekið við henni nokkrum dögum fyrr. Hinn 8. nóvember 2007 samþykkti borgarráð Reykjavíkur nýtt deiliskipulag fyrir svonefndan Nýlendureit sem markast af Vesturgötu, Ægisgötu, Mýrargötu og Seljavegi. Samkvæmt því skipulagi skyldi spennistöð Orkuveitu Reykjavíkur, sem nú stendur við Mýrargötu, flutt á nýja lóð, nr. 24C við Nýlendugötu, sem liggur að lóðinni nr. 24B við sömu götu. Sumarið 2008 var efnt til grenndarkynningar vegna tillögu að breytingu á áðurnefndu deiliskipulagi fyrir Nýlendureit vegna lóðarinnar nr. 24C og fól tillagan meðal annars í sér að spennistöðin skyldi flutt til á lóðinni, nær húseigninni nr. 24B. Að lokinni grenndarkynningu sendu eigendur þeirrar húseignar, þar á meðal stefnda, bréf til skipulags- og byggingarsviðs borgarinnar 31. júlí 2008 þar sem þeir mótmæltu „þeirri tilfærslu á byggingarreit spennistöðvarinnar, sem skipulagstillagan gerir ráð fyrir“. Í bréfinu tóku eigendurnir fram að þeir hafi aflað sér álits löggilts fasteignasala á því „hvaða áhrif breytt deiliskipulag að Nýlendugötu 24C og bygging spennistöðvar á þeim stað hefði á sölumöguleika á húsi okkar að Nýlendugötu 24B og söluverð.“ Í álitsgerðinni, sem fylgdi bréfinu, segði meðal annars „að nálægð spennistöðvar og áhyggjur af rafsegulbylgjum mundi fæla stóran hóp fólks frá kaupum.“ Teldi „fasteignasalinn að skipulagsbreytingin mundi rýra verðgildi eignarinnar um 15-20%.“ Þrátt fyrir þessi mótmæli samþykkti skipulagsráð borgarinnar 24. september 2008 umrædda breytingu á skipulaginu með lítils háttar frávikum frá upphaflegri tillögu. Eigendurnir kærðu þá samþykkt skipulagsráðs til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 4. nóvember sama ár. Héldu þeir því meðal annars fram fyrir nefndinni að rafsegulsvið frá væntanlegri spennistöð myndi hafa skaðleg áhrif á heilsufar íbúa nærri henni og mætti „búast við því að hin kærða skipulagsbreyting muni fæla stóran hóp frá kaupum á fasteign þeirra og rýra verðgildi hennar.“ Úrskurðarnefndin kvað upp úrskurð 4. nóvember 2010 þar sem hafnað var kröfu eigendanna um ógildingu samþykktar skipulagsráðs. Skömmu eftir að úrskurðurinn var kveðinn upp, en áður en áfrýjandi átti að inna af hendi lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningnum við stefndu, kvaðst hún hafa fengið vitneskju um að fyrirhugað væri að færa spennistöðina nær húseigninni nr. 24B við Nýlendugötu í samræmi við áðurgreinda skipulagsbreytingu. Af því tilefni ákvað hún að halda eftir greiðslunni og fór í framhaldi af því fram á að dómkvaddur yrði sérfróður maður til að láta í té álit á eftirgreindu: „Hvort og þá hversu mikil áhrif samþykkt skipulagsbreyting á deiliskipulagi Nýlendugötu 24C ... hefði haft á kaupverð eignarinnar, Nýlendugötu 24B, á þeim tíma þegar eignin var seld ... ef upplýst hefði verið um framangreinda skipulagsbreytingu við söluna.“ Mat hins dómkvadda manns var að „skipulagsbreyting sú að flytja spennistöðina inn á lóðina nr. 24C við Nýlendugötu ... hafi varanleg áhrif á söluverð umræddrar íbúðar til lækkunar, sem nemi allt að 10% af söluverði hennar“. Eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp var lögð fram tillaga umhverfis- og skipulagssviðs um frekari breytingar á deiluskipulagi Nýlendureits. Samkvæmt tillögunni var fallið frá áformum um spennistöð á lóðinni nr. 24C við Nýlendugötu, auk þess sem lóðin yrði sameinuð lóðinni nr. 24B við sömu götu. Var tillagan samþykkt í umhverfis- og skipulagsráði 20. nóvember 2013 og borgarráði 28. sama mánaðar. Það þýðir að ekkert verður af flutningi spennistöðvarinnar frá þeim stað þar sem hún stendur nú og er fjarri íbúð þeirri sem áfrýjandi keypti af stefndu. II Samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup telst fasteign gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Þetta gildir þó aðeins ef það hefur haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings að upplýsingarnar voru ekki veittar. Í 29. gr. sömu laga er kveðið á um skoðun og aðra rannsókn á fasteign af hálfu kaupanda áður en kaup eru gerð. Af 3. mgr. hennar leiðir að upplýsingaskylda seljanda samkvæmt 26. gr. takmarkast ekki af þeirri aðgæsluskyldu kaupanda. Í samræmi við 26. gr. laga nr. 40/2002 hvíldi ekki aðeins sú skylda á stefndu við sölu íbúðarinnar að Nýlendugötu 24B að upplýsa áfrýjanda um atriði sem vörðuðu íbúðina sjálfa og lóðina umhverfis húseignina, heldur einnig um annað sem stefnda vissi eða mátti vita um að kynni að hafa áhrif á sölu íbúðarinnar og söluverð hennar. Vegna þess að stefnda hafði ásamt öðrum eigendum húseignarinnar mótmælt fyrirhugaðri breytingu á deiliskipulagi, þar sem gert var ráð fyrir því að framangreind spennistöð yrði flutt enn nær húseigninni en áður var ráðgert, meðal annars með þeim rökum að búast mætti við að sú breyting leiddi til verðrýrnunar á eigninni, bar henni skylda til að upplýsa áfrýjanda um skipulagsbreytinguna. Úr því að hún gerði það ekki var um að ræða galla á hinni seldu fasteign í merkingu 18. gr. laga nr. 40/2002, sbr. 26. gr. þeirra. Þegar eigendur húseignarinnar, þar á meðal stefnda, mótmæltu fyrirhugaðri skipulagsbreytingu héldu þau því fram á grundvelli álits löggilts fasteignasala, sem þau höfðu aflað, að breytingin myndi rýra verðgildi eignarinnar um 15 til 20%. Af þeirri ástæðu verður að telja sannað, hvað sem líður fyrirliggjandi matsgerð sem stefnda hefur borið brigður á, að vitneskja tilvonandi kaupanda um hina ráðgerðu tilfærslu á spennistöðinni hefði lækkað kaupverð íbúðarinnar um fjárhæð sem var að minnsta kosti jafn há lokagreiðslunni sem áfrýjandi átti að inna af hendi samkvæmt kaupsamningi aðila. Þar af leiðandi hafði hún rétt til að halda greiðslunni eftir á grundvelli 35. gr., sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 40/2002. Eins og áður greinir liggur nú fyrir að ekkert verður af því að spennistöðin verði færð þaðan sem hún stendur og í námunda við hina seldu fasteign. Af þeim sökum er ekki lengur fyrir hendi sá galli sem áður greinir og ber áfrýjanda því að inna lokagreiðslu kaupverðsins af hendi til stefndu gegn útgáfu veðbanda- og kvaðalauss afsals fyrir eigninni. Þar sem þetta varð fyrst ljóst undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti verður áfrýjandi ekki dæmd til að greiða dráttarvexti af fjárhæðinni fyrr en frá uppkvaðningu dóms þessa. Eftir þessum málsúrslitum er rétt að aðilar beri hvor um sig kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Ylfa Ýr Steinsdóttir, greiði stefndu, Lindu Hrönn Kristjánsdóttur, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá uppsögu dóms þessa til greiðsludags gegn því að stefnda gefi út afsal til áfrýjanda fyrir fasteigninni Nýlendugötu 24B í Reykjavík, fastanúmer 200-0365, eignarhluta 01-0101. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2013. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 28. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Lindu Hrönn Kristjánsdóttur, kt. 250770-5969, Sporðagrunni 2, Reykjavík, með stefnu, þingfestri 12. apríl 2012, á hendur Ylfu Ýri Steinsdóttur, kt. 041185-2609, Nýlendugötu 24b, Reykjavík. Með gagnstefnu, þingfestri 10. maí 2012, höfðaði stefnda Ylfa Ýr gagnsök á hendur stefnanda, Lindu Hrönn. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær, að stefnda verði dæmd til þess að greiða kr. 800.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. desember 2010 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir Nýlendugötu 24b. Þá er krafizt málskostnaðar að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefndu í aðalsök eru þær, að kröfum aðalstefnanda, verði skuldajafnað við kröfur aðalstefndu í gagnsök, að því marki sem þær verða viðurkenndar samkvæmt gagnstefnu, og aðalstefnda verði um leið sýknuð af öllum kröfum aðalstefnanda. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda að skaðlausu að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur aðalstefndu í gagnsök eru þær, að aðalstefnandi verði dæmd til að greiða aðalstefndu kr. 1.290.000, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní 2010 til 27. október 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, að teknu tilliti til skuldajafnaðaryfirlýsingar í greinargerð í aðalsök, að því marki sem til þarf, en til sjálfstæðs dóms fyrir því, sem umfram er. Þá krefst aðalstefnda þess, að aðalstefnanda verði gert að gefa út afsal, kvaða- og veðbandalaust, til aðalstefndu vegna fasteignarinnar Nýlendugötu 24b, fastanúmer 200-0365, eignarhluta 01-0101. Enn fremur krefst aðalstefndu þess, að aðalstefnandi verði dæmd til þess að greiða aðalstefndu málskostnað að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur aðalstefnanda í gagnsök eru þær aðallega, að hún verði sýknuð af öllum kröfum aðalstefndu, en til vara, að bætur verði stórlega lækkaðar. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi aðalstefndu að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti. II Málavextir Málavextir eru þeir í aðalsök og gagnsök, að með kaupsamningi, dags. 10. júní 2010, keypti aðalstefnda íbúð af stefnanda, merkta 01-0101 að Nýlendugötu 24b, fastanúmer 200-0365. Samkvæmt kaupsamningi átti eignin að afhendast þann 1. júlí 2010 en var í raun afhent 24. júní sama ár. Kaupverð var ákveðið kr. 12.900.000. Greiðslutilhögun var með þeim hætti. að kr. 10.320.000 voru greiddar með skuldabréfi frá Íbúðalánasjóði með veði í eigninni, kr. 1.080.000 greiddust við undirritun kaupsamnings, kr. 700.000 við afhendingu, og lokagreiðslan, kr. 800.000, skyldi greiðast við útgáfu afsals þann 1. desember 2010. Áður en til lokagreiðslu kom gerði aðalstefnda kröfu um afslátt af kaupverði vegna galla, sem hún telur fólgna í deiliskipulagsbreytingum, sem gerðar voru á árinu 2008. Um er að ræða breytingu á deiliskipulagi fyrir svokallaðan Nýlendugötureit, en skipulagsráð Reykjavíkurborgar samþykkti breytinguna þann 24. september 2008, og tók breytingin gildi með auglýsingu í b-deild Stjórnartíðinda þann 23. febrúar 2009. Gerir deiliskipulagsbreytingin ráð fyrir tímabundinni færslu spennistöðvar inn á lóðina við Nýlendugötu 24c, við lóðarmörk hinnar seldu eignar. Stefnandi, ásamt öllum öðrum eigendum eignarhluta í húsinu, kærði gildistöku deiliskipulagsins til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála með kæru, dags. 4. nóvember 2008. Nefndin kvað upp úrskurð sinn þann 4. nóvember 2010 í málinu nr. 100/2008 og var niðurstaðan eftirfarandi: Hús kærenda stendur nærri mörkum lóðar þeirra að fyrrnefndu leik- og dvalarsvæði en ekki verður þó talið að hin kærða deiliskipulagsbreyting hafi slík grenndaráhrif gagnvart eign kærenda að ógildingu varði. Er þá til þess litið að fyrirhugað mannvirki er lítið að umfangi og þar að auki til bráðabirgða, en fyrir liggur að færa á umrædda spennistöð fjær eign kærenda við færslu Mýrargötu til norðurs. Þá hefur hvorki verið sýnt fram á að hætta stafi af fyrirhugaðri spennistöð né að hin kærða ákvörðun sé haldin neinum öðrum annmörkum, hvað varðar form eða efni, er leitt gætu til ógildingar hennar og verður kröfu kærenda því hafnað. Eftir sáttaumleitanir hafnaði aðalstefnandi afsláttarkröfu aðalstefndu, en bauð henni að láta kaupin ganga til baka, án viðurkenningar á því að eignin hafi verið gölluð. Aðalstefnda hefur hafnað því. Byggir aðalstefnda kröfu sína um afslátt af kaupverði eignarinnar á því, að aðalstefnanda hafi borið að upplýsa hana um gildistöku deiliskipulagsins. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 17. febrúar 2011 óskaði aðalstefnda eftir því, að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta, hvort, og þá hversu mikil, áhrif samþykkt skipulagsbreyting á deiliskipulagi Nýlendugötu 24c, Reykjavík, hefði haft á kaupverð eignarinnar, Nýlendugötu 24b, á þeim tíma, þegar eignin var seld, ef upplýst hefði verið um framangreinda skipulagsbreytingu við söluna. Matsmaðurinn, Ingileifur Einarsson, löggiltur fasteignasali, var dómkvaddur til starfans þann 25. marz sama ár og skilaði niðurstöðum sínum í matsgerð þann 20. september 2011. Er niðurstaðan sú, að sú skipulagsbreyting, að flytja spennistöðina inn á lóðina nr. 24c við Nýlendugötu hafi haft áhrif á söluverð umræddrar íbúðar til lækkunar, sem nemi allt að 10% af söluverði hennar, hefði skipulagsbreytingin ekki átt sér stað. Telur matsmaðurinn því, að eðlilegt söluverð íbúðarinnar þann 10. júní 2010 hefði átt að vera 11.610.000 krónur. Krefur stefnandi í aðalsök stefndu um eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar. Í gagnsök krefur aðalstefnda aðalstefnanda um skaðabætur eða afslátt af kaupverði eignarinnar, vegna meintrar verðmætisrýrnunar hennar vegna áðurgreindrar skipulagsbreytingar. III Málsástæður aðalstefnanda í aðalsök Af hálfu aðalstefnanda er á því byggt í aðalsök, að aðalstefnda hafi vanefnt kaupsamninginn frá 10. júní 2010 með því að inna ekki af hendi lokagreiðslu samkvæmt honum, krónur 800.000, á gjalddaga 1. desember 2010. Sé því alfarið hafnað, að aðalstefndu hafi verið heimilt að halda eftir lokagreiðslu, og að aðalstefnandi sé skyldug til að veita afslátt af kaupverðinu vegna deiliskipulags, sem samþykkt hafði verið og auglýst til samræmis við lög þar að lútandi, löngu áður en kaupsamningur var undirritaður. Á því sé byggt, að um skuld sé að ræða, sem hafi komizt á gjalddaga þann 1. desember 2010. Krefjist aðalstefnandi þess, að kaupsamningurinn verði efndur og aðalstefnda greiði eftirstöðvar kaupverðsins eins og henni beri skylda til, ásamt dráttarvöxtum frá 1. desember 2010 til greiðsludags. Vegna fyrirsjáanlegra varna aðalstefndu telji aðalstefnandi rétt að koma eftirfarandi á framfæri: Eignin sé ekki haldin galla í skilningi 18. gr., sbr. 19. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, enda hafi ekki verið sýnt fram á, að hún henti ekki til þeirra almennu eða sérstöku afnota fyrir kaupanda sem seljanda hafi verið eða mátt vera kunnugt um, þegar kaupsamningur var gerður. Þá sé ekki heldur um að ræða atriði, sem áhrif hafi haft á gerð eða efni kaupsamningsins. Væri aðalstefnda þeirrar skoðunar, að eignin henti ekki til þeirra afnota, sem hún ætli sér, eða að um sé að ræða atriði, sem hafi haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings, hefði hún af augljósum ástæðum, fegins hendi, þegið ítrekað boð aðalstefnanda um, að kaupin gengju til baka. Það hafi aðalstefnda hins vegar aldrei gert. Auk þess byggi aðalstefnandi á því, að umrædd deiliskipulagsbreyting taki ekki til fasteignarinnar sjálfrar, heldur varði hún aðliggjandi lóð og hafi því ekki bein áhrif á eignina. Aðalstefnandi bendi auk þess á, að spennistöðin hafi enn ekki verið flutt og að eingöngu verði um tímabundna ráðstöfun að ræða, komi til þess á annað borð, að framkvæmt verði á grundvelli deiliskipulagsins. Aðalstefnandi hafi ekki brotið gegn upplýsingaskyldu sinni við kaupin Aðalstefnda hafi bent á, að samkvæmt 26. gr. laga um fasteignakaup teljist fasteign gölluð, hafi kaupandi ekki fengið þær upplýsingar um hana, sem seljandi hafi vitað eða mátt vita um og kaupandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að hann fengi. Aðalstefnandi hafi brotið gegn þessu ákvæði og því eigi aðalstefnda rétt á afslætti. Þessu mótmæli aðalstefnandi sem röngu og ósönnuðu. Sú meginregla, sem lögfest sé með 26. gr. laga um fasteignakaup, gildi aðeins, hafi skortur á upplýsingum haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings. Aðalstefnandi telji, í ljósi orðalags greinarinnar, að fráleitt sé að byggja á henni í þessu máli, enda eigi ákvæðið aðeins við varðandi upplýsingar um fasteignina sjálfa og þar með talið lóð hennar. Umrædd lagagrein leggi því ekki skyldu á seljanda til að upplýsa kaupanda um annað, svo sem um nærliggjandi lóðir og skipulagsmál í næsta nágrenni við fasteignina. Ljóst megi vera, að með lögfestingu ákvæðisins hafi markmið löggjafans verið að leggja þá skyldu á seljanda að upplýsa um galla á fasteigninni sjálfri á þeim grundvelli, að sá, sem hafi búið í eign, sé bezt til þess fallinn að leita uppi mögulega galla á henni og upplýsa um þá. Vísun í umrædda grein varðandi skyldu seljanda til að upplýsa um skipulagsáætlanir eða áform skipulagsyfirvalda eða fasteignareiganda á skipulagsreitnum á hverjum tíma fyrir sig sé því fjarstæðukennd. Væri raunin sú, að slík skylda hvíldi á seljanda, væri um að ræða gríðarlega víðtæka upplýsingaskyldu, sem þyrfti að koma skýrlega fram í lagaákvæði, enda væri þá um mjög íþyngjandi skyldu að ræða. Seljanda væri þá skylt að leita sér upplýsinga um væntanlegar og mögulegar breytingar í nágrenni við fasteign sína, svo sem með því að afla gagna um slík áform og kynna þau mögulegum kaupendum. Þrátt fyrir að aðalstefnandi hafi mótmælt fyrirhuguðum breytingum á deiliskipulagi í nágrenni við fasteign sína, eins og hagsmunaaðilar geri iðulega, og þar með haft vitneskju um mögulegar breytingar, leiði það ekki, eitt og sér, til þess að upplýsingaskylda vakni við sölu á eigninni, með vísan í 26. gr. fasteignakaupalaga. Bendi aðalstefnandi sérstaklega á, að um sé að ræða bráðabirgðabreytingar á deiliskipulagi og að væntanleg staðsetning á umræddri spennistöð sé ekki endanleg staðsetning hennar. Í ljósi þess, sem að framan hafi verið rakið, sé fráleitt að byggja á, að aðalstefnandi hafi orðið uppvís að saknæmri háttsemi með því að skýra kaupanda ekki frá mögulegum breytingum á skipulagi í nágrenni fasteignarinnar og þá sérstaklega í ljósi þess, að um bráðabirgðabreytingar hafi verið að ræða. Á kaupanda hvíli almenn aðgæzluskylda við samningsgerð og eigi það ekki sízt við um gerð kaupsamnings um fasteign. Sú skylda takmarki nokkuð upplýsingaskyldu seljanda, til dæmis varðandi atriði, sem kaupandi hafi ekki getað búizt við að fá upplýsingar um. Aðalstefnandi bendi á, að umrætt svæði sé þannig staðsett í Reykjavík, að fráleitt sé fyrir kaupanda fasteignar að gera ráð fyrir að fá upplýsingar um væntanlegar eða mögulegar breytingar á því frá seljanda, enda sé um að ræða svæði, sem öllum, sem það skoði, ætti að vera jafn ljóst, að mögulega yrðu breytingar á skipulagi þess í framtíðinni. Aðalstefnandi hafi því enga réttmæta ástæðu haft til halda, að upplýsa þyrfti aðalstefndu um jafn almennt atriði og þá sérstaklega þar sem ekki hafi verið um að ræða nokkuð, sem varðað hafi fasteignina sjálfa. Í 2. málsl. 26. gr. laga um fasteignakaup sé undantekningarregla, sem mæli fyrir um, að vanræksla seljanda á upplýsingaskyldu hafi ekki réttaráhrif, hafi það ekki haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings, að upplýsingarnar voru ekki veittar. Ekkert sé fram komið, sem bendi til þess, að óbreytt skipulag í nágrenni fasteignarinnar hafi verið ákvörðunarástæða kaupanda. Upplýsingagjöf samkvæmt 26. gr. laganna miðist við þær upplýsingar, sem fólk geri venjulega ráð fyrir að vita og falli því mögulegar skoðanir eða fordómar kaupenda á ýmsum atriðum ekki þar undir, svo sem á skaðsemi spennistöðva í nágrenni fasteigna. Aftur á móti felist í upplýsingaskyldu seljanda skylda til að upplýsa um skipulagsbreytingar, sem ákveðnar hafi verið, en það eigi þó aðeins við, ef um er að ræða verulegar breytingar. Ekki verði heldur séð, að um miklar breytingar á skipulagi sé að ræða, eða að þær hafi alvarlegar afleiðingar fyrir kaupanda, enda sé um bráðabirgðaskipulag að ræða og alls óvíst hver lokastaðsetning rafstöðvarinnar verði. Grenndaráhrifin af gildistöku deiliskipulagsins séu því óveruleg, eins og úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi komizt að raun um, þegar hún hafi fjallað um deiliskipulagið. Í þessu ljósi megi enn fremur benda á, að deiliskipulagstillagan sjálf hafi fengið málsmeðferð í samræmi við 2. mgr. 26. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Sú málsmeðferð eigi við um deiliskipulagsáætlanir, sem feli í sér óverulega breytingu á gildandi áætlunum. Aðalstefnandi byggi á því, að ákvæði 26. gr. laga um fasteignakaup feli ekki í sér skyldu hans til að greina frá opinberum stjórnvaldsákvörðunum, sem áhrif hafi á nærumhverfi íbúðarinnar. Ljóst sé, að skipulagstillögur og samþykktar skipulagsáætlanir á umræddum reit, auk annarra nærliggjandi reita, hafi verið mikið í umræðunni á þeim tíma, sem kaupin hafi átt sér stað, og á árunum þar á undan. Aðalstefndu hafi því verið í það minnsta jafnskylt að kynna sér skipulag, sem auglýst hafi verið um breytingar á umræddum skipulagsreit. Aðalstefnandi telji, að lögákveðin skoðunarskylda kaupanda sé skýr í 29. gr. laga um fasteignakaup og í henni felist sú skylda að kynna sér gildandi skipulagsáætlanir, enda sé þar að finna stefnumörkun sveitarfélagsins um þróun og uppbyggingu í umræddu hverfi. Sama skylda leiði af almennri aðgæzluskyldu kaupanda við fasteignarkaup. Um sé að ræða opinbera stjórnvaldsákvörðun, sem auglýst hafi verið með lögmætum hætti af hálfu Reykjavíkurborgar til samræmis við ákvæði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem í gildi hafi verið á þeim tíma, sem kaupsamningur var undirritaður. Upplýsingar um nýtingu lóðarinnar að Nýlendugötu 24c undir umrædda spennistöð hafi legið fyrir allt frá árinu 2007, þegar skipulagsskilmálar svæðisins voru kynntir. Einnig vísi aðalstefnandi til þess, að aðalstefnda hafi ekki gert neinn fyrirvara um óbreytt nærumhverfi, hvorki í kauptilboði né í kaupsamningi, og því geti hún ekki borið því við á síðari stigum málsins. Fyrir liggi, að aðalstefnandi hefði ekki samþykkt lægra tilboð í eignina en það, sem fallizt hafi verið á. Ef aðalstefnandi hefði upplýst um fyrirhugaða bráðabirgðabreytingar á deiliskipulagi, þrátt fyrir að henni hafi verið það alls óskylt, hefði afleiðing þess mögulega verið sú, að hún hefði þurft að bíða lengur eftir kauptilboði í eignina. Ákvörðunarástæða sem þessi fyrir kaupum á eign á umræddu svæði sé þar fyrir utan fráleit, enda hafi hvorki seljandi né kaupandi haft ákvörðunarvald um slíkar breytingar. Auk þess megi ávallt búast við breytingum á nánasta umhverfi fasteigna í þéttbýli. Þá verði að hafa í huga, að núverandi spennistöð svæðisins sé aðeins í örfárra metra fjarlægð og í reynd mun umfangsmeira mannvirki en það, sem deiliskipulagið geri ráð fyrir, að ný spennistöð verði. Ljóst sé, að væntanleg staðsetning umræddrar spennistöðvar sé ekki varanleg og því með öllu óljóst, á hverju aðalstefnda byggi kröfu sína um afslátt vegna galla á fasteigninni. Í raun sé hún því að fara fram á afslátt vegna flutnings á spennistöðinni til bráðabirgða með vísan í meinta skaðsemi hennar. Hafi aðalstefnda talið, að aðalstefnandi beri skaðabótaábyrgð vegna hins meinta galla á eigninni, eða öllu heldur meints galla á nærumhverfi hennar. Skilyrði skaðabóta séu að sjálfsögðu ekki uppfyllt í þessu máli, enda hafi aðalstefndu ekki tekizt að sanna, að hún hafi orðið fyrir tjóni. Séu skilyrði skaðabóta ekki uppfyllt, þar sem meint tjón hafi ekki enn komið til, enda hafi flutningur spennistöðvarinnar ekki enn átt sér stað og í reynd sé alls óvíst, að af honum verði. Í málinu liggi fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns. Niðurstaða matsgerðarinnar sé sú, að umrædd skipulagsbreyting hafi í för með sér varanleg áhrif á söluverð umræddrar íbúðar, sem nemi allt að 10% af söluverði hennar. Rökstuðningur hins dómkvadda matsmanns virðist þó að mestu byggður á almennum skoðunum hans á meintri hræðslu almennings við áhrif rafsegulsviðs og þess, sem hann telji geta verið afleiðingar þess, þó undir þeim formerkjum, að hann hafi ekki þekkingu á sviðinu, hafi engin haldbær dæmi til að styðjast við og geti því ekki dæmt um það. Þá segi hann skiplagsbreytinguna skerða nýtingu eignarinnar Nýlendugötu 24b, þar sem íbúar þar hafi nýtt lóðina við Nýlendugötu 24c. Aðalstefnandi hafni því alfarið, að skoðanir eða órökstuddar vangaveltur fasteignasala á meintum afleiðingum hluta, sem hann hafi ekki þekkingu á, hafi nokkra þýðingu fyrir dómi, eða að nýting íbúa á lóð, sem þeim sé óviðkomandi, hafi nokkra þýðingu varðandi gallamat á hinni seldu fasteign, enda hafi ekki verið sýnt fram á, að hefðarréttur hafi myndazt fyrir notkun á þeirri lóð og í raun verið hafnað af Reykjavíkurborg. Aðalstefnandi telji, að óbyggjandi sé á matsgerðinni, enda sé hún haldin verulegum ágöllum, sé órökstudd og taki ekki tillit til annarra áhrifa deiliskipulagsins, sem leitt geti til verðmætaaukningar eignarinnar. Krafa aðalstefnanda um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988. Vísað sé til laga um fasteignakaup nr. 40/2002, sér í lagi 18., 19., 26 og 29. gr. laganna. Þá sé vísað til meginreglu kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga. Krafa um dráttarvexti byggist á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málsástæður aðalstefndu í aðalsök og gagnsök Aðalstefnda krefst aðallega skuldajafnaðar í aðalsök við kröfu aðalstefnanda, að því marki sem kröfur aðalstefndu í gagnsök verði viðurkenndar samkvæmt gagnstefnu. Öllum málsástæðum aðalstefnanda sé mótmælt, þ. á m. sem röngum og ósönnuðum. Aðalstefnda byggir á því, að hið selda hafi verið haldið göllum, bæði í skilningi laga nr. 40/2002, svo og samkvæmt meginreglum kröfu- og fasteignakauparéttar. Óumdeilt sé, að aðalstefnandi hafi með öllu vanrækt að upplýsa aðalstefndu um breytinguna á deiliskipulagi. Samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 teljist fasteign gölluð, hafi kaupandi ekki fengið þær upplýsingar um hana, sem seljandi hafi vitað eða mátt vita um og kaupandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að hann fengi. Þetta gildi þó aðeins, hafi það haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings, að upplýsingarnar voru ekki veittar. Sömu niðurstöðu leiði af meginreglum kröfu- og fasteignakauparéttar. Ljóst megi telja, að aðalstefnandi hafi vitað eða mátt vita, að aðalstefnda, sem kaupandi, hafi haft réttmæta ástæðu til að vera upplýst um breytingu á deiliskipulagi fyrir svokallaðan Nýlendugötureit, sem gert hafi ráð fyrir tímabundinni færslu spennistöðvar inn á lóðina við Nýlendugötu 24c við lóðarmörk hinnar seldu eignar. Vísi aðalstefnda hér til forsendna fyrirliggjandi matsgerðar og geri þau sjónarmið að sínum. Af þessu leiði skerta sölumöguleika íbúðarinnar og lægra söluverð og því eðli máls samkvæmt um að ræða atriði, sem aðalstefnandi hafi vitað eða mátt vita, að aðalstefnda hefði réttmæta ástæðu til að vera upplýst um. Sé jafnframt augljóst, að teknu tilliti til framangreinds, að veiting þessara upplýsinga hefði haft áhrif á gerð og efni kaupsamnings. Aðalstefnda mótmæli sérstaklega þeirri málsástæðu aðalstefnanda, að tilvísað ákvæði 26. gr. laga nr. 40/2002 eigi ekki við samkvæmt efni sínu, þar sem ákvæðið sé að öllu leyti bundið við fasteignina og lóð hennar. Þvert á móti taki ákvæðið til hvers konar upplýsinga og atriða, sem haft geti áhrif á kaupin, þ.e. gerð eða efni kaupsamnings, en þau geti, eðli málsins samkvæmt, verið önnur og fleiri en atriði og upplýsingar, sem bundin séu við fasteignina sem slíka og lóð hennar, þ. á m. lóðar- og skipulagsmál almennt að því marki, sem þau geti haft áhrif á kaup. Að öðrum kosti verði ákvæðinu a.m.k. beitt með lögjöfnun, eða samkvæmt undirstöðurökum þess. Að sama skapi teljist eignin gölluð, hvað sem líði gildissviði tilvísaðs ákvæðis laga nr. 40/2002, vegna vanrækslu aðalstefnanda á upplýsingaskyldu samkvæmt meginreglum kröfu- og fasteignakauparéttar. Einu gildi jafnframt þótt um mögulega breytingu væri eftir atvikum að ræða og sem væri jafnframt til bráðabirgða, enda sé þetta til þess fallið að hafa áhrif á gerð eða efni kaupsamnings, svo sem hér sé ástatt. Vegna tilvísunar aðalstefnanda til aðgæzluskyldu kaupanda, sé sú málsástæða haldlaus, enda takmarki aðgæzluskylda kaupanda ekki upplýsingaskyldu seljanda, sbr. 3. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Sé því að auki mótmælt, að á aðalstefndu hafi hvílt slík aðgæzluskylda að rannsaka, með sjálfstæðum hætti, deiliskipulagsbreytingar eða viðlíka atriði. Þvert á móti hafi hún mátt gera ráð fyrir að verða upplýst um slíkt af hálfu aðalstefnanda. Gildi einu, þótt um opinberar ákvarðanir sé að ræða. Sé það heldur ekki venja við fasteignakaup, að kaupendur ráðist í slíkar rannsóknir. Sú umfjöllun aðalstefnanda, að grenndaráhrifin séu „óveruleg“, sé jafnframt ljóslega í andstöðu við niðurstöðu fyrirliggjandi matsgerðar, sem hafi heldur ekki verið hnekkt, en af því beri aðalstefnandi allan halla. Samkvæmt framanröktu séu hvers konar málsástæður, sem aðalstefnandi tefli fram til stuðnings því, að upplýsingaskylda hafi ekki verið vanrækt, með öllu haldlausar. Aðalstefnda byggi jafnframt á því, að aðalstefnandi hafi veitt rangar upplýsingar við kaupin. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 40/2002 teljist fasteign gölluð, sé hún ekki í samræmi við upplýsingar, sem seljandi, eða þeir sem komi fram fyrir hans hönd, hafi veitt kaupanda. Hið sama eigi við, sé fasteignin ekki í samræmi við upplýsingar, sem veittar séu í auglýsingum, söluyfirliti eða öðrum sölu- eða kynningargögnum um hana. Sömu niðurstöðu leiði af meginreglum kröfu- og fasteignakauparéttar. Við kaupin hafi aðalstefnandi upplýst aðalstefndu um, að ekki væru nein sérstök atriði, sem væru til þess fallin að hafa hugsanleg neikvæð áhrif á fasteignina, þ.e. virði hennar eða nýtingu. Sú upplýsingagjöf sé ljóslega röng og eignin því jafnframt haldin göllum af þessum sökum, sbr. einnig framangreinda umfjöllun. Aðalstefnda telji, að eignin sé enn fremur í ósamræmi við efni samnings aðila og teljist af þeim ástæðum haldin göllum, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002 og meginreglur kröfu- og fasteignakauparéttar. Það hafi verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum af hálfu aðalstefndu, og þar með hluti kaupsamnings aðila, að ekki væru neinar framkvæmdir, skipulagsbreytingar o.þ.u.l. í burðarliðnum, eða þegar ákveðnar, sem gætu skert verðmæti eignarinnar, hvort heldur í fjárhags- eða nýtingarlegu tilliti. Sú forsenda, sem hafi jafnframt verið hluti af samningi aðila, og sem aðalstefnanda hafi mátt vera ljós, hafi reynzt röng. Aðalstefnda telji jafnframt, að eignin teljist haldin göllum í skilningi 19. gr. laga nr. 40/2002, sbr. einnig meginreglur kröfu- og fasteignakauparéttar. Eignin henti hvorki til þeirra afnota, sem sambærilegar eignir séu venjulega notaðar til, né til þeirra sérstöku afnota fyrir aðalstefndu, sem aðalstefnanda hafi verið eða mátt vera kunnugt um, þegar kaupsamningur var gerður, sbr. a- og b-liði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 40/2002. Vísi aðalstefnda hér sérstaklega til fyrirliggjandi matsgerðar, þ. á m. um að skipulagsbreytingin skerði verulega nýtingu eignarinnar, þar sem íbúar Nýlendugötu 24b hafi nýtt lóðina nr. 24c og að líkur séu á, að íbúar muni draga úr þeirri nýtingu vegna nálægðar spennistöðvarinnar. Við kaupin á íbúðinni hafi aðalstefnandi meðal annars sagt, að búið væri að ákveða að „taka garðinn í gegn“ sumarið 2011, en hluti af þeim garði sé lóðin við Nýlendugötu 24c. Hafi verið látið í veðri vaka, að allur garðurinn tilheyrði í reynd Nýlendugötu 24b, eða hefði a.m.k. verið eigninni til ráðstöfunar. Hafi aðalstefnda því ljóslega talið, að eignin gæti nýtzt henni að þessu leyti, þ. á m. til hefðbundinnar sumarútiveru. Hins vegar blasi við, að fyrirhuguð spennistöð geri hvers konar afnot að þessu leyti að ófýsilegum kosti og gildir þá einu, þótt stöðin sem slík sé staðsett á nágrannalóð. Henti eignin samkvæmt framanröktu hvorki til þeirra afnota, sem sambærilegar eignir séu venjulega notaðar til, né þeirra sérstöku afnota, sem aðalstefnda hafi ráðgert. Teljist eignin að þessu leyti haldin göllum, bæði í skilningi tilvísaðs lagaákvæðis svo og samkvæmt meginreglum kröfu- og fasteignakauparéttar. Vegna framangreindra galla telji aðalstefnda sig eiga kröfu um skaðabætur og/eða afslátt úr hendi aðalstefnanda. Sé á því byggt, að áhrif skipulagsbreytingarinnar séu tvíþætt, þ.e. skertir sölumöguleikar íbúðarinnar og lægra söluverð, sbr. einnig fyrri umfjöllun. Telji aðalstefnda, að eðlilegt söluverð íbúðarinnar, á tímamarki kaupsamnings, hefði átt að vera kr. 11.610.000, en sú niðurstaða sé jafnframt í samræmi við fyrirliggjandi matsgerð sem fyrr segi, sbr. einnig til hliðsjónar álit löggilts fasteignasala á dskj. nr. 19. Aðalstefnda byggi skaðabótakröfu sína á 43. gr. laga nr. 40/2002, svo og meginreglum skaðabótaréttar innan samninga. Þá byggi hún á því, að skilyrði stjórnunarábyrgðar teljist uppfyllt gagnvart aðalstefnanda, sbr. 43. gr., sbr. 34. gr. laganna. Ekki sé til staðar nein hindrun, sem leysi aðalstefnanda úr ábyrgð. Þess utan verði háttsemi hennar metin henni til sakar, bæði í skilningi laga nr. 40/2002 og meginreglna skaðabótaréttar innan samninga, sem baki henni jafnframt bótaábyrgð, sbr. 2. mgr. 43. gr. síðastnefndra laga. Telji aðalstefnda, að skaðabótakrafa sín, sem komi til skuldajafnaðar, sé að fjárhæð kr. 1.290.000, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní 2010 til 27. október 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, eða sem svari til verðrýrnunar fasteignarinnar vegna téðs galla, sbr. og fyrirliggjandi matsgerð. Sú krafa komi til skuldajafnaðar við kröfu aðalstefnanda um eftirstöðvar kaupverðsins. Til vara, telji aðalstefnda sig eiga kröfu á afslætti úr hendi aðalstefnanda, sem svari til verðrýrnunar hins selda, þ.e. að sömu fjárhæð og skaðabótarkrafan, sem komi jafnframt til skuldajafnaðar við kröfu aðalstefnanda um eftirstöðvar kaupverðs. Styðjist afsláttarkrafa aðalstefndu við 41. gr. laga nr. 40/2002 og meginreglur kröfu- og fasteignakauparéttar. Í samræmi við dómaframkvæmd miðist upphafstími skaðabótavaxta af gagnkröfu við 24. júní 2010, þ.e. afhendingardag fasteignarinnar, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Dráttarvextir reiknist frá 27. október 2011, þ.e. þegar mánuður var liðinn frá því, að aðalstefnda setti fram gagnkröfu sína um skaðabætur/afslátt með kröfubréfi, sbr. 9. gr. (3. mgr. 5. gr.), sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Vilji svo ólíklega til, að fallizt verði á málatilbúnað aðalstefnanda, krefjist aðalstefnda þess, að hún verði eingöngu dæmd til að greiða aðalstefnanda kr. 800.000, en án dráttarvaxta, enda tilgreining vaxtafótar samkvæmt stefnu málsins, ekki í samræmi við þær kröfur, sem leiða megi af lögum og dómaframkvæmd. Í öllu falli telji aðalstefnda ekki uppfyllt lagaskilyrði til að dæma dráttarvexti fyrr en frá dómsuppsögu, sbr. einnig 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, enda verði dráttarvextir ekki dæmdir frá þeim tíma sem aðalstefnda beitti stöðvunarrétti sínum. Aðalstefnda krefjist þess í gagnsök, að aðalstefnanda verði gert að gefa út afsal fyrir fasteigninni. Sem fyrr segi hafi aðalstefnda í greinargerð í aðalsök lýst yfir skuldajöfnuði við kröfu aðalstefnanda. Telji aðalstefnda nánar tiltekið, að aðalstefnandi skuldi henni kr. 1.290.000, auk vaxta og dráttarvaxta, eftir því sem greini í dómkröfu. Sú krafa komi til skuldajafnaðar við kröfu aðalstefnanda, sbr. greinargerð í aðalsök. Af framangreindu leiði jafnframt, að aðalstefnda teljist hafa uppfyllt kaupsamningsskyldur sínar að öllu leyti. Aðalstefnandi standi hins vegar eftir sem áður í skuld við aðalstefndu, enda krafa aðalstefndu, sem komi til skuldajafnaðar, hærri en krafa aðalstefnanda um eftirstöðvar kaupverðs í aðalsök. Af framangreindu leiði jafnframt að fallast verði á kröfu aðalstefndu um útgáfu afsals. Um lagarök í gagnsök vísi aðalstefnda einkum til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, auk meginreglna kröfu- og fasteignakauparéttar. Krafa um vexti af skaðabótakröfu styðjist við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, en krafa um dráttarvexti af kröfu um skaðabætur/afslátt við 9. gr. (3. mgr. 5. gr.), sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Málskostnaðarkröfu sína styðji aðalstefnda við ákvæði 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Heimild til gagnsakar styðjist við 28. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður aðalstefnanda í gagnsök Aðalstefnandi kveðst mótmæla öllum málsástæðum aðalstefndu í gagnsök og hafna því alfarið, að aðalstefndu hafi verið heimilt að beita stöðvunarrétti og halda eftir lokagreiðslu kaupsamningsins, eins og hún haldi fram með þeim rökum, að eignin hafi verið haldin galla. Þá kveðst aðalstefnandi hafna því alfarið, að aðalstefnda eigi rétt á skaðabótum og/eða afslætti vegna viðskipta aðila um fasteignina að Nýlendugötu 24b. Þá mótmælir aðalstefnandi því alfarið sem röngu og ósönnuðu, að hin selda fasteign sé haldin nokkrum þeim göllum, sem fjallað sé um í gagnstefnu. Aðalstefnandi mótmælir því, að henni sé skylt að veita afslátt af kaupverðinu eða greiða skaðabætur vegna áhrifa deiliskipulags, sem samþykkt hafi verið og auglýst til samræmis við lög þar að lútandi, löngu áður en kaupsamningur var undirritaður. Um sé að ræða opinbera stjórnvaldsákvörðun, sem kaupanda beri að kynna sér og varði ekki eiginleika hinnar seldu eignar, heldur nærumhverfi hennar, sem aðalstefnandi beri ekki ábyrgð á. Aðalstefnandi mótmælir einnig þeim málatilbúnaði aðalstefndu, að vitneskja hennar um skipulagsmál í hverfi því, sem hin selda eign stendur í, og skortur á að upplýsa um gildandi deiliskipulag, sé ígildi galla í skilningi laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Meint grandleysi aðalstefndu um tilhögun skipulagsmála í hverfi því, sem eignin sé í, geti ekki fellt bótaábyrgð á seljanda eignarinnar, enda hvíli sú skylda á kaupendum fasteigna að kynna sér nærumhverfi, þróun þess og uppbyggingarheimildir í gildandi deiliskipulagi. Það standi því ekki seljanda nær að upplýsa almennt um skipulagsmál en kaupanda að kynna sér þau, en hafi kaupandi sérstakar væntingar um hverfið, sé honum mikilvægt að kynna sér þau sérstaklega. Aðalstefnandi kveðst jafnframt mótmæla því, að það sé ekki venja, að kaupendur fasteigna kynni sér slíkar upplýsingar. Þvert á móti sé öflun slíkra upplýsinga hluti af lögboðinni aðgæzlu- og skoðunarskyldu kaupanda til samræmis við 29. gr. laga um fasteignakaup og undir slíka skyldu falli, að kaupandi kynni sér gildandi skipulagsáætlanir, enda sé þar að finna stefnumörkun sveitarfélagsins um þróun og uppbyggingu í viðkomandi hverfi. Sé því alfarið mótmælt, að aðalstefnandi hafi vanrækt að upplýsa aðalstefndu um framangreinda deiliskipulagsákvörðun og að hún hafi vitað, eða mátt vita, að aðalstefnda hafi haft réttmæta ástæðu til að vera upplýst sérstaklega um gildandi deiliskipulag. Hafi aðalstefnandi því ekki brotið gegn 26. gr. laga um fasteignakaup. Fullyrðingu aðalstefndu um, að aðalstefnandi hafi veitt rangar upplýsingar og þannig brotið gegn 27. gr. laga um fasteignakaup sé harðlega mótmælt. Ítrekað sé, að hið selda sé fasteignin sjálf og lóðin, sem hún standi á, en ekki aðliggjandi lóðir eða skipulagsáætlanir hverfisins. Sé því alfarið hafnað og mótmælt sem röngu og ósönnuðu, að aðalstefnandi hafi, við kaupin, upplýst aðalstefndu um, að ekki væru nein sérstök atriði, sem væru til þess fallin að hafa hugsanlega neikvæð áhrif á fasteignina, þ.e. virði hennar eða nýtingu. Telji aðalstefnandi upplýsingar um skipulagsmál, sem séu opinberar upplýsingar og aðgengilegar öllum, falla undir skoðunar- og aðgæzluskyldu kaupenda, miklu frekar en upplýsingaskyldu seljenda, ekki sízt ef væntingar kaupanda um skipulagsmál séu umfram það, sem vænta megi á svæði, eins og því, sem um ræði, sem öllum hafi mátt vera ljóst, að væri undirorpið breytingum til samræmis við talsverða opinbera umfjöllun um það á þeim tíma, sem kaupin áttu sér stað. Hafi aðgæzluskylda aðalstefndu verið sérstaklega rík, þar sem hin selda fasteign sé staðsett á einu af fáum svæðum í miðborginni, sem séu að stórum hluta óbyggð og í mikilli þróun, enda víða veittar heimildir fyrir miklu byggingarmagni á nærliggjandi lóðum. Þá sé landnotkun á Nýlendureit blönduð byggð íbúða og athafnastarfsemi. Umrædd lagagrein taki þess utan aðeins til fasteignarinnar sjálfrar og lóðarinnar, sem hún standi á. Í lið 2.5 í gagnstefnu komi fram, að aðalstefnda hafi haft sérstakar væntingar um, að engar framkvæmdir eða skipulagsbreytingar væru í burðarliðnum á umræddum skipulagsreit. Aðalstefnandi telji svo fráleitar væntingar ekki á ábyrgð seljanda fasteignar, og að þær séu í verulegu ósamræmi við þá opinberu umræðu, sem átt hafði sér stað um breytingar á skipulagi og umtalsverðri uppbyggingu við Mýrargötuna og nánasta umhverfi hennar, en Nýlendugata liggi samsíða Mýrargötu, og aðalstefndu hefði mátt vera ljóst, að þar hefðu verið fyrirhugaðar talsverðar breytingar með tilheyrandi breytingum á deiliskipulagi. Hefði því verið ástæða fyrir hana að kanna sérstaklega, í hverju þær breytingar væru fólgnar og hvaða áhrif þær hefðu á kröfur hennar um óbreytt nærumhverfi. Umræðan um talsverða uppbyggingu á þessu svæði hafi, á þeim tíma, sem eignin var seld, verið búin að standa um langt árabil, og hefði aðalstefnda því mátt vita um rask, sem slíkri uppbyggingu tilheyri. Þá sé það augljóslega ekki hluti af skyldum seljanda fasteignar að sjá til þess, eða gefa loforð um, að nærumhverfi fasteignarinnar verði ekki breytt um ókomna tíð. Aðalstefnandi árétti, að fasteignin sjálf hafi verið í fullkomnu samræmi við auglýsingar, söluyfirlit, kaupsamning og önnur sölu- og kynningargögn um hana. Kaupverðið hafi verið eðlilegt og ákvarðað af löggiltum fasteignasala. Hvað varði nýtingarmöguleika á aðliggjandi lóð, sem sé umræddri fasteign óviðkomandi, telji aðalstefnandi, að hún geti ekki undir nokkrum kringumstæðum borið ábyrgð á væntingum um afnot af eign, sem ekki hafi verið seld í umræddum viðskiptum. Aðalstefnandi telji, að slíkar væntingar séu langt umfram þau afnot, sem sambærilegar eignir séu venjulega notaðar til og jafnframt umfram sérstök afnot, sem aðalstefnda geti gert kröfu um að hafa af eigninni. Þá telji aðalstefnandi ekkert hafa komið fram við sölu eignarinnar um, að væntingar um óbreytt deiliskipulag hafi verið ákvörðunarástæða eða forsenda fyrir kaupum aðalstefndu á fasteign aðalstefnanda. Því hafi hún ekki haft nokkra ástæðu til að ætla, að upplýsa þyrfti aðalstefndu um svo almennt atriði sem deiliskipulag og fyrirhugaðar bráðabirgðaframkvæmdir á aðliggjandi lóðum við hina seldu eign. Aðalstefnandi mótmæli því sem röngu og ósönnuðu, að það hafi verið þekkt ákvörðunarástæða fyrir kaupunum af hálfu aðalstefndu, og þar með hluti kaupsamnings aðila, að ekki væru neinar framkvæmdir, skipulagsbreytingar o.þ.u.l. í burðarliðnum, eða þegar ákveðnar, sem gætu skert verðmæti eignarinnar, hvort heldur í fjárhagslegu eða nýtingarlegu tilliti, eins og byggt sé á í gagnstefnu. Sé því alfarið mótmælt, að eignin sé, eða hafi verið, haldin galla í skilningi 18. og 19. gr. laga um fasteignakaup, enda séu skilyrði ákvæðanna ekki uppfyllt. Fasteignin standist allar þær kröfur um gæði, búnað og annað, sem leiði af lögum um fasteignakaup og kaupsamningi aðila. Þá henti hún að öllu leyti til þeirra afnota, sem sambærilegar eignir séu venjulega notaðar til. Aðalstefnanda hafi ekki verið, eða mátt vera, kunnugt um nokkur þau sérstöku afnot fyrir aðalstefndu, sem lýst sé í gagnstefnu og hafi verið forsenda fyrir kaupunum. Í lið 2.6 í gagnstefnu komi fram, að aðalstefnda hafi haft sérstakar væntingar um að nýta hina aðliggjandi lóð, sem fyrirhuguð spennistöð verði sett niður á tímabundið, nái skipulagið fram að ganga, til „hefðbundinnar sumarútiveru“. Aðalstefnandi hafni því í fyrsta lagi, að hún beri ábyrgð á fráleitum væntingum um, að aðalstefnda geti nýtt sér annað en hina seldu eign. Í annan stað hafni aðalstefnandi órökstuddum dylgjum um, að gefnar hafi verið upplýsingar um, að garðurinn við hina seldu eign væri í raun hluti af lóð hinnar seldu eignar, og mótmæli því sem röngu og ósönnuðu, að gefin hafi verið sérstök loforð um, að sú lóð stæði henni til ráðstöfunar. Ekkert af gögnum málsins gefi til kynna, að svo hafi verið, hvorki auglýsingar, söluyfirlit né kaupsamningur, og aðalstefnandi hafni því alfarið að hafa gefið slík loforð, enda standi nærliggjandi lóðir henni ekki til ráðstöfunar. Þá bendi aðalstefnandi á, að í 17. gr. kaupsamnings um eignina komi skýrt fram, að við kaupsamningsgerðina hafi aðilar kynnt sér eftirtalin gögn og engar athugasemdir gert við þau: a) þinglýsingarvottorð, b) vottorð FMR, c) söluyfirlit, d) yfirlýsingu húsfélags, e) eignaskiptayfirlýsingu, lóðarleigusamning. Aðalstefndu hafi því ekki getað dulizt, hvaða lóð fylgdi eigninni við kaupin og hvernig lóðarmörk væru afmörkuð. Aðalstefnandi geri alvarlegar athugasemdir við matsgerð Ingileifs Einarssonar, löggilts fasteignasala, dags. 20. september 2011. Matsgerðin sé einkar illa rökum studd og að öllu leyti fátækleg og ótrúverðug í framsetningu. Verði ekki á henni byggt. Matsgerðin byggi í bezta falli á órökstuddum skoðunum matsmannsins á meintri hræðslu fólks almennt við ósönnuð áhrif spennistöðva, sem hann telji hafa áhrif á söluverð og sölumöguleika fasteigna. Engar tilraunir séu gerðar þar til að staðfesta þær yfirlýsingar með rökum, en matsmaðurinn taki fram, að hann hafi ekki þekkingu á sviðinu, hafi engin haldbær dæmi til að styðjast við og geti því ekki dæmt um það, sem matsbeiðnin segi til um. Matsgerðin virðist byggð á tilfinningum og vangaveltum matsmanns, án þess að nokkur rök séu færð fram fyrir innihaldi hennar. Í matsgerðinni sé því einnig haldið fram, að umrædd skipulagsbreyting skerði nýtingu eignarinnar. Hið rétta sé, að hún skerði mögulega nýtingu á aðliggjandi lóð, sem ekki hafi fylgt með í kaupunum og sé ekki hluti af hinu selda, en sé aðalstefnanda óviðkomandi. Þá sé einnig rétt, að fyrirhugað mannvirki sé lítið að umfangi og þar að auki til bráðabirgða. Í úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, sem kveðinn hafi verið upp þann 4. nóvember 2010, segi enn fremur, að ekki hafi verið sýnt fram á, að hætta stafaði af fyrirhugaðri spennistöð og að til stæði að færa hana fjær hinni seldu eign til norðurs. Enn sem komið er hafi spennistöðin ekki verið sett upp á hinni aðliggjandi lóð og fullkomlega óljóst, hvort eða hvenær af því verði. Þá sé mun umfangsmeiri spennistöð en hér um ræði í örfárra metra fjarlægð frá hinni seldu fasteign, sem ekki hafi verið gerð athugasemd við, og virðist aðalstefnda ekki hafa haft nokkrar áhyggjur af henni við kaupin. Matsmaður virðist ekki hafa tekið nokkurt tillit til nálægðar núverandi spennistöðvar í niðurstöðum sínum. Þá taki matsgerðin ekkert tillit til annarra þátta í deiliskipulaginu, sem kunni að auka verðmæti eignarinnar. Aðalstefnda geri fjárkröfur í málinu vegna hins meinta galla og byggi kröfu sína á matsgerð þeirri, sem lögð hafi verið fram í málinu. Fyrir liggi, að umrædd breyting á deiliskipulagi hafi ekki verið framkvæmd og engin spennistöð hafi verið sett niður á lóð þeirri, sem um ræði. Aðalstefnda hafi þannig ekki sýnt fram á, að hún hafi orðið fyrir tjóni, enda óljóst, hvort eða hvenær af flutningi spennistöðvarinnar verði. Sé því ekki um að ræða nokkurn grunn til að krefjast skaðabóta og/eða afsláttar vegna atburðarásar, sem kunni að eiga sér stað í framtíðinni. Enn fremur liggi fyrir, að aðalstefnandi hefði aldrei selt eignina á lægra verði en kaupsamningur milli aðila kvað á um. Aðalstefnda byggi skaðabótakröfu sína á 43. gr. laga um fasteignakaup. Skilyrði þess, að þeirri grein sé beitt, sé sönnuð, saknæm háttsemi seljanda. Ekki hafi verið sýnt fram á saknæma háttsemi af hálfu aðalstefnanda, enda telji hún, að hvorki sé um að ræða galla á fasteigninni í skilningi fasteignakaupalaganna, þar sem henni beri ekki skylda til að upplýsa um annað en það, sem viðkomi hinni seldu eign, né heldur að hún beri ábyrgð á órökréttum væntingum kaupanda um fullkomna stöðnun í skipulagsmálum hverfisins eða nýtingu eigna, sem henni hafi ekki verið seldar eða fengnar til ráðstöfunar. Enginn bótagrundvöllur sé því fyrir hendi. Til að kaupandi geti krafizt afsláttar af kaupverði, verður hann að sýna fram á, að umrædd fasteign sé gölluð í skilningi laga um fasteignakaup. Aðalstefnandi telji, að sönnun þar um hafi ekki tekizt. Meintur skortur á upplýsingagjöf, sem varði ekki hina seldu eign, sé ekki galli í skilningi laganna, og því sé grundvöllur til kröfu um afslátt af kaupverði ekki fyrir hendi. Varakröfu sína í gagnsök byggi aðalstefnandi á því, að tjón aðalstefndu sé hvergi nærri eins umfangsmikið og dómkrafa í gagnsök kveði á um. Þá telji aðalstefnandi að líta verði til annarra þátta hins umþrætta deiliskipulags, sem geti valdið hækkun á verði eignarinnar, s.s. þeirri staðreynd, að með deiliskipulaginu sé Mýrargatan færð fjarri eign aðalstefndu. Þá verði enn fremur að líta til sakar aðalstefndu. Verði niðurstaðan sú, að aðalstefnanda hafi borið að upplýsa um skipulagsáætlanir nærliggjandi lóða, hafi aðalstefndu einnig borið að kynna sér þær. Sama gildi um möguleg afnot af næstu lóð við hina seldu fasteign, en aðalstefnda hafi haft allar forsendur til að kynna sér lóðarmörk. Sé því í bezta falli um að ræða skipta sök, sem hafi áhrif á fjárhæð bóta. Aðalstefnandi mótmæli sérstaklega vaxtakröfu aðalstefndu frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Að öðru leyti byggi aðalstefnandi á þeim málsástæðum, sem fram komi í stefnu hennar í aðalsök og þeim gögnum, sem séu fyrirliggjandi í aðalsök. Vísað sé til laga um fasteignakaup nr. 40/2002, sér í lagi 18., 19., 26., 27. og 29. gr. laganna. Þá sé vísað til meginreglna í fasteignakauparétti og kröfurétti. Krafa um dráttarvexti byggist á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1998. IV Forsendur og niðurstaða Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi, sem og Ingileifur Einarsson, löggiltur fasteignasali, og Benedikt Ólafsson, sölufulltrúi hjá Remax. Ekki er í sjálfu sér ágreiningur um kröfu stefnanda í aðalsök, en aðalstefnda byggir sýknukröfu sína á því, sem og kröfur í gagnsök, að hún eigi mun hærri skaðabótakröfu/afsláttarkröfu á hendur aðalstefnanda vegna galla á hinni seldu eign og vísar m.a. til 18., 19., 26. og 27. gr. laga nr. 40/2002. Felist gallinn í því, að samkvæmt breyttu deiliskipulagi, sem enn er ekki komið til framkvæmda, en sem aðalstefnanda var kunnugt um við gerð kaupsamningsins, standi til að færa nálæga spennistöð til bráðabirgða á næstu lóð við hina seldu fasteign. Sú lóð hafi jafnframt staðið eigendum hinnar seldu fasteignar til afnota. Eftir breytinguna muni sú lóð ekki nýtast aðalstefndu, eins og hún hafi mátt vænta. Sú lóð, sem til stendur að færa spennistöðina á samkvæmt deiliskipulagi, er í eigu Reykjavíkurborgar og tilheyrir Nýlendugötu 24c. Er þeirrar lóðar ekki getið í kaupsamningi, sem hluta hinnar seldu eignar. Mátti aðalstefndu vera ljóst, að aðalstefnandi hafði ekki á sínu forræði að selja henni eða lofa afnot af þeirri lóð. Í 2. gr. laga nr. 40/2002 segir svo: „Fasteign samkvæmt lögum þessum telst vera afmarkaður hluti lands, ásamt eðlilegum hlutum þess, lífrænum og ólífrænum, og mannvirki sem varanlega eru við landið skeytt. Með fasteign er einnig átt við eignarhluta í húsi eða öðru mannvirki sem skiptist í fleiri en einn slíkan.“ Með því að umræddri spennistöð er markaður staður á nágrannalóð hinnar umdeildu fasteignar, en ekki á lóð fasteignarinnar sjálfrar, tekur gallahugtak 18. gr. fasteignakaupalaga ekki til þess óhagræðis, sem aðalstefnda telur sér búið af völdum þess, að spennistöðin verði flutt á nágrannalóð, og telst hin selda fasteign þar af leiðandi ekki gölluð í skilningi framangreindra lagaákvæða. Fyrir liggur, að umdeildar breytingar á deiliskipulagi voru auglýstar og kynntar opinberlega, auk þess sem töluvert var fjallað um þær um tíma í fjölmiðlum, en þær tengjast fyrirhugaðri færslu Mýrargötu. Aðalstefnda, sem heldur því fram, að það hafi verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum, og þar með hluti kaupsamnings aðila, að ekki væru fyrirhugaðar skipulagsbreytingar, sem skert gætu verðmæti eignarinnar, setti hvorki fyrirvara þess efnis í kauptilboðið, né bar hún sig eftir því að kynna sér, hvort breytingar væru í vændum á svæðinu. Upplýsingar um deiliskipulag heyra til opinberra gagna, sem aðalstefnda átti kost á að kynna sér, áður en hún gerði tilboð í eignina. Að þessu leyti sinnti hún ekki skoðunarskyldu sinni sem kaupanda eignarinnar og getur ekki byggt á því, að aðalstefnandi hafi leynt hana mikilvægum upplýsingum, hvað varðar deiliskipulag á svæðinu, en ósannað er, að aðalstefnanda hafi verið eða mátt vera kunnugt um framangreindar forsendur aðalstefndu fyrir kaupum á fasteigninni. Þá er ósannað, að aðalstefnandi hafi veitt aðalstefndu rangar upplýsingar um eignina í tengslum við söluna. Samkvæmt framansögðu er því hafnað, að aðalstefnda geti byggt kröfur sínar á 19., 26. eða 27. gr. fasteignakaupalaga. Loks ber að líta til þess, að matsgerð sú, sem aðalstefnda byggir kröfur sínar á um verðmætisrýrnun fasteignarinnar, tekur einungis á því óhagræði, sem kann að fylgja því, að spennistöð verði sett á nágrannalóðina nr. 24c, en ekki er litið til annarra þátta deiliskipulagsins, eða hvort fyrirhuguð heildarbreyting kunni jafnframt að hafa í för með sér jákvæð áhrif á verðmat fasteignarinnar. Er því þegar af þeim sökum ekki unnt að leggja matsgerðina til grundvallar varðandi verðmat fasteignarinnar eða meint tjón aðalstefndu, komi deiliskipulagið til framkvæmda. Að öllu framanrituðu virtu, ber að sýkna aðalstefnanda af öllum fjárkröfum aðalstefndu í gagnsök, en taka kröfur aðalstefnanda í aðalsök til greina að fullu. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu ber að dæma aðalstefndu til að greiða aðalstefnanda málskostnað í aðalsök og gagnsök, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 600.000, þar með talinn virðisaukaskattur. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Aðalstefnda, Ylfa Ýr Steinsdóttir, greiði aðalstefnanda, Lindu Hrönn Kristjánsdóttur, kr. 800.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. desember 2010 til greiðsludags, gegn útgáfu afsals til aðalstefndu, fyrir fasteigninni Nýlendugötu 24b, fastanúmer 200-0365, eignarhluta 01-0101. Aðalstefnandi er sýkn af öllum fjárkröfum aðalstefndu í gagnsök. Aðalstefnda greiði aðalstefnanda í aðalsök og gagnsök kr. 600.000 í málskostnað.
Mál nr. 629/2014
Kærumál Aðfarargerð Málsástæða
Að beiðniL hf. var tilgreindur borvagn tekinn með beinni aðfarargerð úr vörslum Bs ehf.að Hringhellu 8 í Hafnarfirði í júní 2014. B ehf. krafðist ógildingarinnsetningargerðarinnar þar sem beiðninni hefði verið beint að röngum aðila, Bsehf., í stað B ehf., sem hafði verið með umráð borvagnsins og átt haldsrétt íhonum vegna viðgerðarkostnaðar. Í hinum kærða úrskurði var aðfarargerðsýslumanns staðfest. Í Hæstarétti var fallist á með héraðsdómi að B ehf. hefðiekki fært sönnur á að félagið hefði haft umráð borvagnsins á þeim tíma erumrædd innsetningargerð fór fram. Fyrir lá að húsaleigusamningur B ehf. umhluta fasteignarinnar að Hringhellu 8 hafði runnið sitt skeið á enda áður eninnsetningargerðin fór fram auk þess sem lögheimili félagsins væri skráð aðKistumel 18 í Reykjavík. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar tefldi B ehf.fyrst fram þeirri málsástæðu að eftir lok leigusamningsins hefði hannframlengst ótímabundið í samræmi við 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Meðvísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr.150. gr. sömu laga, kom þessi síðbúna málsástæða B ehf. ekki til álita viðúrlausn málsins fyrir Hæstarétti. Að þessu virtu var hinn kærði úrskurðurstaðfestur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari og GuðrúnErlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. september 2014 sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 5. september 2014 þar sem staðfest var aðfarargerð sýslumannsins íHafnarfirði 13. júní 2014 vegna nánar tilgreinds borvagns. Kæruheimild er í 3.mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og aðfarargerðin ógilt. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var borvagn sá sem mál þettasnýst um tekinn úr vörslum Borunar og sprenginga ehf. að Hringhellu 8,Hafnarfirði, 13. júní 2014, en lögheimili og starfstöð þess félags er þar. Íúrskurðinum kemur enn fremur fram að húsaleigusamningur sóknaraðila ogfélagsins Dverghamra ehf. um hluta fasteignarinnar að Hringhellu 8 hafi runniðsitt skeið á enda 14. september 2013, áður en innsetningargerð sú sem krafister ógildingar á, fór fram. Var því hafnað að sóknaraðili hefði fært sönnur á aðhann hefði haft umráð borvagnsins á þeim tíma, en fyrir liggur að lögheimilisóknaraðila er að Kistumel 18, Reykjavík. Í greinargerð sinni til Hæstaréttartefldi sóknaraðili fyrst fram þeirri málsástæðu að eftir lok leigusamningsinshafi ,,hinn tímabundni leigusamningur ... framlengst í samræmi við 59. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994“ og lagði hann fram ,,staðfestingu“ nafngreindslögmanns þar að lútandi. Þessi síðbúna málsástæða sóknaraðila, sem er ekki ísamræmi við málatilbúnað hans í héraði, kemur ekki til álita við úrlausnmálsins fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 4. mgr. 150. gr. sömu laga. Að þessu virtu verður hinn kærðiúrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Borverk ehf., greiði varnaraðila,Lýsingu hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 575/2006
Innlausn Eignarnámsbætur Fullvirðisréttur
Landbúnaðarráðherra heimilaði 10. júlí 2001 innlausn á hluta eigna GB og bræðra hans í jörðinni G. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi 9. maí 2002 mat á þeim eignum sem innlausnin náði til. GB sætti sig ekki við niðurstöðu nefndarinnar og óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta þær eignir sem matsnefndin hafði áður metið, auk ákveðinna atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að krafa GB hefði orðið til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Hefði GB því verið rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Þar sem ekkert var tekið tillit til þessa í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna var það mat dómsins að GB hefði ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Þá var hvorki fallist á kröfu GB um hlut í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur né beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti þar sem GB hafði hvorki stundað mjólkur- né kindakjötsframleiðslu svo sem áskilið er í lögum nr. 99/1993. Þá var hvorki fallist á kröfu GB um bætur vegna kostnaðar við að koma hluta hans í íbúð í upprunalegt horf né bætur vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð GB 7 ár aftur í tímann. Hins vegar var fallist á kröfu GB um hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 29. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 11. október 2006 og áfrýjaði hann öðru sinni 6. nóvember sama ár. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að gagnáfrýjendum verði gert að greiða sér óskipt 1.557.041 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. september 2005 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 251.102 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 17. janúar 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi hefur ekki fært haldbær rök fyrir aðalkröfu sinni um ómerkingu héraðsdóms og verður henni hafnað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli eru rekin hér fyrir dómi tvö önnur samkynja mál á hendur gagnáfrýjendum. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Guðmundur Brynjólfsson, greiði gagnáfrýjendum, Ágústi Sigurðssyni og Ásgerði Pálsdóttur, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfðað af Guðmundi Brynjólfssyni, Blikahólum 6, Reykjavík, 18. ágúst 2005 á hendur Ágústi Sigurðssyni og Ásgerði Pálsdóttur, báðum til heimilis að Geitaskarði, sveitarfélaginu Blönduósi. Málið var tekið til dóms 21. apríl sl. Dómkröfur stefnanda Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða honum 1.557.041 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi 18. ágúst 2005 til greiðsludags að frádreginni innborgun þann 10. júlí 2002 að fjárhæð 251.102 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefnda. Málskostnaðar er krafist eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilfellum krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Málavextir Á árinu 1975 hófu stefndu Ágúst og Ásgerður búskap á jörðinni Geitaskarði í Langadal, A-Húnavatnssýslu. Jörðin var þá í sameign stefnda Ágústs, Sigurðar Sigurðssonar föður hans og Brynjólfs Sigurðssonar föður stefnanda. Á árinu 1982 eignaðist stefndi Ágúst hlut föður síns í jörðinni og átti eftir það ¾ hluta jarðarinnar. Á þessu sama ári afsalaði Brynjólfur Sigurðsson sínum eignarhluta til sex sona sinna sem eftir það áttu í óskiptri sameign 1/4 hluta jarðarinnar eða 4,1667% hver (1/24). Enginn þeirra bræðra hefur stundað landbúnað á jörðinni. Með land- og eignaskiptasamningi gerðum 18. desember 1982 var jörðinni skipt þannig að afmarkaður hluti nyrst á jörðinni skyldi vera eign Brynjólfs Þorbjarnarsonar. Í samningnum er að finna lýsingu á því hvernig fjórðungur Brynjólfs skuli afmarkast. Þá er ákvæði þess efnis að eigendur skyldu setja upp gripahelda girðingu á merkjum og að mannvirki á jörðinni skyldu vera í sameiginlegri eign í hlutfalli við eignarhlut í jörðinni. Einnig er í samningi þessum kveðið á um notkun á íbúðarhúsinu á jörðinni svo og öðru landi jarðarinnar sem ekki var skipt og loks hvernig skuli fara með kostnað vegna viðhalds á mannvirkjum. Hinn 1. maí 1986 gerðu stefndi Ágúst og stefnandi ásamt fimm bræðrum sínum leigu- og afnotasamning er tók til hlutar þeirra bræðra í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Í samningnum er meðal annars lýst þeim afnotum sem stefndi Ágúst mátti hafa af hluta sameigenda sinna. Þá er tekið fram að stefnandi Ágúst skuli greiða skatta og skyldu af hinu leigða, tryggingar, rafmagns- og hitunarkostnað auk þess sem hann skuli bera kostnað af eðlilegu viðhaldi. Aðrar greiðslur skyldi stefndi Ágúst ekki inna af hendi vegna hins leigða. Stefnandi og Jón bróðir hans sögðu samningi þessum upp 29. september 1997. Hinn 13. október sama ár mótmælti stefndi Ágúst uppsögninni með þeim rökum að tveir sameigenda gætu ekki sagt samningnum upp svo bindandi væri fyrir þá alla. Á árinu 1997 hættu stefndu mjólkurframleiðslu og seldu allt greiðslumark sem tilheyrði lögbýlinu. Í kjölfarið höfðuðu Magnús og Jón bræður stefnanda mál á hendur stefndu og fleirum og kröfðust hlutdeildar í söluverði greiðslumarksins. Því máli lauk með dómi Hæstaréttar Íslands 8. mars 2001 þar sem staðfest var að greiðslumark fylgdi lögbýlum. Hinn 13. nóvember 1998 fór stefndi Ágúst þess á leit við landbúnaðarráðherra að heimiluð yrði innlausn á hlut stefnanda og bræðra hans í jörðinni. Innlausn var heimiluð 21. júní 1999. Stefnandi var ósáttur við úrskurð ráðuneytisins og sendi af þeim sökum erindi til Umboðsmanns Alþingis. Álit Umboðsmanns lá fyrir 8. júní 2000 og beindi Umboðsmaður því til landbúnaðarráðherra að taka málið fyrir að nýju. Landbúnaðarráðherra fór að tilmælum Umboðsmanns og nýr úrskurður hans lá fyrir 10. júlí 2001. Í úrskurði þeim var innlausn heimiluð á sameignarhluta í íbúðar- og útihúsum auk þess sem innlausn var heimiluð á landi jarðarinnar sem enn var í óskiptri sameign. Hins vegar var ekki heimilt að innleysa þann part jarðarinnar sem áður hafði verið skipt út með áðurnefndum samningi frá 18. desember 1982. Aðilar náðu ekki samkomulagi um verð fyrir þær eignir sem innlausn var heimiluð á. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi mat á þeim eignum sem innlausn náði til. Mat nefndarinnar lá fyrir 9. maí 2002 og samkvæmt því bar að greiða samtals 1.255.512 krónur fyrir innleystar eignir. Hlutur þeirra bræðra hvers um sig nam 1/6 hluta þeirrar fjárhæðar eða 251.102 krónum. Stefndu hafa þegar greitt þessa fjárhæð en stefnandi tók við henni með fyrirvara og áskildi sér rétt til að afla annars mats um verðmæti eignarinnar. Hinn 5. mars 2003 voru að beiðni stefnanda dómkvaddir tveir matsmenn til að meta allar óskiptar sameignir stefnanda í jörðinni en matsbeiðnin var í 7 liðum og tekur að hluta til þeirra eigna sem matsnefnd eignarnámsbóta hafði áður metið en að hluta til atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Stefnandi hafði sett fram kröfur fyrir matsnefndinni um að fleira yrði metið en þar var að endingu gert en sjónarmið hans höfðu ekki verið tekin til greina. Matsgjörð dómkvaddra matsmanna lá síðan fyrir hinn 21. apríl 2005. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína á því að eignarnámsþoli skuli fá fullt verð fyrir eignir sínar. Hann telur að matsgjörð sú sem áður er getið sýni hið raunverulega tjón hans. Stefnandi byggir á því að honum sé heimilt að bera ágreining um fjárhæð eignarnámsbóta undir dómstóla eftir að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta liggur fyrir. Tjón sitt hafi hann sannað með matsgjörð dómkvaddra matsmanna og þá hafi hann sýnt fram á að eignarnámsbætur hafi verið ranglega metnar. Með mati hinna dómkvöddu matsmanna hafi honum tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar. Stefnandi telur hlutdeild sína í hinni innleystu eign nema 766.000 krónum sem sé í samræmi við matsgjörð dómkvaddra matsmanna og sundurliðist þannig: Íbúð 350.000 krónur, útihús 166.400 krónur, land Skarðsskarðs og Tungubakka án veiðiréttinda 212.400 krónur og hlutdeild í vatns og veiðiréttindum í Laxá og Norðurá 37.440 krónur. (Krafa stefnanda er 240 krónum lægri en þessar fjárhæðir lagðar saman.) Auk þessa byggir stefnandi á því að hann hafi sýnt fram á annað tjón sitt með matsgjörð dómkvaddra matsmanna en stefnandi heldur því fram að matsnefnd eignarnámsbóta hafi ekki fjallað um alla þá þætti sem henni bar í úrskurði sínum. Í fyrsta lagi kveðst stefnandi hafa orðið fyrir tjóni vegna kostnaðar við að koma íbúð á efri hæð íbúðarhússins í upprunalegt horf, þar með talin lagfæring á raf- og pípulögnum og bætur vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir með því að stefndi Ágúst fargaði innréttingum, vaski og eldavél. Stefnandi byggir á að hans hluti tjónsins sé 116.666 krónur. Stefnandi bendir á að stefndi Ágúst hafi viðurkennt að hafa breytt vatns- og raflögnum í eldhúsi og að hann hafi hent eldhúsvaski og eldavél. Hvað þetta varðar byggir stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttarins varðandi skemmdir á þeim eignum sem stefndu höfðu í vörslum sínum og báru ábyrgð á samkvæmt leigusamningi. Tjónið sé alfarið á ábyrgð stefndu sem hafi talið sig þurfa að breyta séreignaríbúð stefnanda og bræðra hans til að hafa af henni önnur not. Afleiðing tjónsins sé sú að ekki sé mögulegt að nýta eldhúsið með hefðbundnum hætti. Raunar telur stefnandi að ef eldhúsið hefði ekki verið eyðilagt með þessum hætti hefði mat á eignarhluta stefnda í íbúðarhúsinu orðið hærra. Í öðru lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum vegna greiðslumarks mjólkur fjögur ár aftur í tímann en hans hluti í þessum greiðslum sé metinn á 325.083 krónur. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á hlutdeild í beingreiðslum til lögbýlisins til samræmis við eignarhluta sinn. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands nr. 279/2000 og þess að gerðar hafi verið kröfur um greiðslu á þessum eignarhluta í kröfugerð hans fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Ekki hafi verið tekið tillit til beingreiðslna sem lögbýlið naut þegar greiðslumarkið var selt frá lögbýlinu og því hafi hann ekki fengið þetta bætt. Stefnandi bendir á að hann hafi haldið kröfu sinni til haga alla tíð. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi hins vegar horft framhjá þessari kröfu í matsgerð sinni. Stefnandi byggir á því að stefndu beri að bæta honum tjón það sem hann varð fyrir með vísan til reglna skaðabótaréttarins. Í þriðja lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum og fullvirðisrétti vegna kindakjöts. Þessa kröfu styður hann við matsgerð dómkvaddra matsmanna. Kveður stefnandi tjón sitt vegna beingreiðslna, að teknu tilliti til hans eignarhluta í lögbýlinu, vera 10.468 krónur fyrir árið 2004, fyrir árið 2003 8.974 krónur, fyrir árið 2002 10.077 krónur og fyrir árið 2001 9.0503 krónur. Samtals nemi tjón hans vegna beingreiðslna í sauðfé fyrir þessi fjögur ár 39.023 krónum. Byggir stefnandi tölulegan útreikning sinn á upplýsingum frá Bændasamtökum Íslands. Stefnandi krefst bóta vegna fullvirðisréttar í sauðfé og kveður hann tjón sitt vegna þess vera 58.269 krónur. Miðar hann þá við að í apríl 2005 hafi hvert ærgildi verið metið á 29.000 krónur en lögbýlinu fylgi 48,3 ærgildi. Varðandi rétt sinn til bóta vegna fullvirðisréttar í sauðfé vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 279/2000. Byggir stefnandi á því að þetta séu eignarréttindi sem hafi horfið með eignarnáminu. Stefnandi kveðst eiga rétt á bótum samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár, sbr. 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976 eða samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins á því verðlagi sem hæst reynist samkvæmt matsgerð og miðað við þær fjárhæðir sem sannanlega hafi verið greiddar til stefnanda. Í fjórða lagi krefst stefnandi bóta vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð hans. Krafan miðast við sjö ár aftur í tímann en hann hafi ásamt öðrum á lögmætan hátt sagt upp húsaleigusamningi við stefnda 29. september 1997. Leiga fyrir þessi ár hafi samkvæmt matsgerð verið metin á 1.512.000 krónur og hans hluti sé því 252.000 krónur. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi tekið íbúðina undir sig og nýtt sem sína eign eftir formlega uppsögn leigusamnings. Stefnandi byggir á því að ekki hafi komið til greina að heimila stefndu afnot íbúðarinnar eftir uppsögn leigusamningsins og því sé honum heimilt að krefja stefndu um gjald eða bætur fyrir töpuð afnot stefnanda frá áramótum 1997/1998. Kröfuna byggir stefnandi á reglum skaðabótaréttarins og því að íbúðin var nýtt í óþökk stefnanda og bræðra hans. Forsendur fyrir tilvist leigusamningsins hafi brostið þar sem tilgangi og notkun eldhúss hafi verið gerbreytt og eignin stórskemmd. Stefnandi bendir á að í leigusamningnum sé tekið fram að ef ekki sé gengið frá ágreiningsatriðum innan þriggja mánaða þá sé allur samningurinn úr gildi fallinn. Með matsgerðinni hafi hann lagt fram sönnur fyrir því hvern arð hann hafi misst eða hefði getað haft af eigninni síðustu sjö árin og beri honum bætur samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: Hlutdeild í heildarverðmæti þess sem tekið var eignarnámi 766.000 krónur Viðgerðarkostnaður á eldhúsi íbúðar 116.666 krónur Hlutdeild í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur 325.083 krónur Hlutdeild í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti 39.023 krónur Hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti 58.269 krónur Bætur vegna tapaðra afnota af íbúð 252.000 krónur Samtals 1.557.041 króna Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu, 17. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976, 38. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu og greiðslumark sauðfjárafurða, 52. og 54. gr. laga nr. 99/1993 varðandi fullvirðisrétt í greiðslumarki mjólkur. Þá vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar. Hvað málskostnað varðar vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Loks er krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun studd við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Kröfu um sýknu reisa stefndu á eftirfarandi málsástæðum: 1. Almenn mótmæli við matsgerð. Stefndu benda á að svo virðist sem stefnandi hafi ætlað sér að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með mati dómkvaddra matsmanna. Þá telja stefndu að stefnandi hafi ætlað dómkvöddum matsmönnum að meta til verðs eignir sem hann taldi að matsnefndin hefði ekki tekið með í mati sínu. Stefndu telja að óljóst sé hvort stefnandi sé að reyna að hnekkja mati matsnefndarinnar í skilningi 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms. Telja stefndu að tilvitnað lagaákvæði verði ekki skilið á annan hátt en að úrskurður matsnefndarinnar sé endanlegur. Vilji menn ekki una matinu verði að hnekkja því í almennu dómsmáli. Ekki verði séð að stefnandi geri athugasemd við gildi eignarnámsins heldur verði að ætla að hann sé ósáttur við fjárhæð bóta til hans. Kröfugerð stefnanda og framsetning matsbeiðninnar sé hins vegar sundurlaus og ekki í samræmi við úrskurð matsnefndarinnar. Stefndu telja að matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem sé reist á rangri og villandi framsetningu, teljist ekki sönnun þess að mati matsnefndar eignarnámsbóta á verðmæti hins innleysta eignarhluta hafi verið hnekkt í skilningi 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms. Niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta sé endanleg um fjárhæðir nema þeim sé hnekkt í dómsmáli. Til að hnekkja mati nefndarinnar verði að nota sambærilegar forsendur við endurmat ella sé verið að bera saman ólíka hluti. Að mati stefndu dregur það úr gildi mats hinna dómkvöddu matsmanna að ekki voru sömu forsendur lagðar til grundvallar við þeirra mat og mat matsnefndarinnar. Stefndu telja að vegna þessara annmarka á matsgerð hafi ekki verið forsendur fyrir þá til að krefjast yfirmats samkvæmt ákvæðum 64. gr. laga um meðferð einkamála. Slíkt mat hefði alltaf verið haldið sömu annmörkum og mat hinna dómkvöddu matsmanna þar sem yfirmatsmenn hefðu þurft að svara sömu röngu spurningum og matsmennirnir gerðu. Þá benda stefndu á að verulegur hluti þess sem stefnandi krafðist mats á séu eignir eða kröfuréttindi sem stefnandi var ekki eigandi að eða féll utan þess sem stefndu fengu innleyst samkvæmt úrskurði landbúnaðarráðherra. Stefndu gera nokkrar athugasemdir við matsgerð dómkvaddra matsmanna. Benda þeir á að í matsbeiðni hafi þess verið óskað að matsandlag verði metið ,,á almennu markaðsverði eins og það getur verið hæst.“ Þá segi í matsgerðinni að útreikningar á byggingarkostnaði og fyrningum komi ekki til greina þótt byggingarkostnaður og aldur mannvirkja kunni að hafa áhrif á markaðsverð. Stefndu telja þessa aðferðafræði ranga og ómarktæka. Matsgerðinni sé væntanlega ætlað að hnekkja fjárhæðum í mati matsnefndar eignarnámsbóta og því hefði verið rétt að miða við verðlag á þeim degi sem sú nefnd byggði á og miðaði við. Auk þess sé alkunna að verð jarða og fasteigna hafi hækkað mikið á undanförnum árum. Því hafi átt að miða verð á innleystum eignarhluta við verðlag ársins 2002 en þá hafi innlausnarverð verið ákveðið. Stefndu benda á að eignarhlutar hafi verið hlutaðir niður í matsgerðinni, enda um það beðið, en ekki metnir sem ein heild eins og þeir telja að rétt hefði verið. Telja stefndu að einstakir matshlutar hafi ekki eignarréttarlegt gildi. Þetta rýrir að mati stefndu gildi matsgerðarinnar, enda sé með þessu beitt annarri aðferðafræði en gert var við ákvörðun eignarnámsbóta. Að mati stefndu eru forsendur matsbeiðninnar augljóslega rangar og því sé matsgerðin ómarktæk og geti af þeim sökum ekki orðið grundvöllur kröfugerðar í dómsmáli. Matsmenn hafi hins vegar verið bundnir af orðalagi matsbeiðninnar og þeir hafi svarað þeim spurningum sem þar voru fram settar. 2. Stefndu halda því fram að í matsbeiðni sé því ranglega haldið fram að kvistherbergi og eldhús geti talist íbúð í venjulegum skilningi þess orðs. Telja stefndu að þetta orðalag hafi átt að villa um fyrir matsmönnum í þeim tilgangi að hækka verð eignarhlutans. Stefndu halda því fram að íbúðarhúsið að Geitaskarði hafi alltaf verið ein heild án sérstakrar afmörkunar. Húsið sé ein fasteign og hafi eitt fastanúmer samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna. Hvorki stefnandi né aðrir sameigendur hans hafi rétt til að loka umræddum herbergjum þannig að stefndu kæmust ekki að sínum eignarhluta í risinu. Kvistherbergi þessi hafi fyrst verið nýtt í tengslum við eldhúsið á árunum milli 1950-1960 og þá aðeins hluta úr ári. Þau not hafi hins vegar lagst af innan fárra ára og eignarhlutinn hafi ekki verið nýttur sem sérpartur af íbúðarhúsinu eftir það. Hvað varðar ástand eignarhlutans og verðmat á honum telja stefndu að niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta hafi síst verið of lág miðað við aðrar eignir sem gengið höfðu kaupum og sölum á þeim tíma þegar matið var framkvæmt. Raunar telja stefndu að matið hefði átt að vera lægra. Stefndu benda sérstaklega á að matsnefndin verðmat eignina miðað við 9. maí 2002. Hafi átt að hnekkja því mati á grundvelli 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms hefði matsbeiðni og matsgerðin í framhaldi af því átt að miða við það tímamark. Á þeim árum sem liðin eru frá 2002 hafi verð eigna hækkað verulega. Auk þessa byggja stefndu á því að þau hafi staðið að viðhaldi og endurbótum eftir að matsnefndin gerði sitt mat. Þau hafi lagt nýtt dren við tvo veggi hússins, sett nýtt klóak og nýja rotþró, auk þess sem húsið hafi verið málað og steypa lagfærð. Vísa þeir sérstaklega til ummæla í mati matsnefndarinnar þar sem tekið er fram að steypa sé öll í molum og þarfnist stöðugs viðhalds. Þessar endurbætur allar hafi verið á kostnað stefndu, enda gerðar eftir að þau voru orðnir einu eigendur hússins með lögmætum hætti. Endurbætur þessar eigi því alls ekki að koma stefnanda til góða í hækkuðu verðmati íbúðarhússins. Að mati stefndu kemur hækkað verð fram í matsgerð vegna þess að matsbeiðni var röng hvað þetta varðar. Þá benda stefndu á að í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé tekið fram að nauðsynlegt sé að klæða húsið að utan til að forðast frekari skemmdir en þessa sé ekki getið í matsgjörð. Þetta ætti að leiða til lækkunar á verði. Af hálfu stefndu er ennfremur bent á að í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé tekið fram að vafasamt sé að eignarhlutinn í íbúðarhúsinu hafi almennt markaðsvirði eins og þarna hátti til. Nefndin hafi talið að rýmið nýttist helst einhverjum sem væri nákominn húsráðanda. Nefndin, sem hafi mikla reynslu í mati sem þessu, hafi talið að virði eignarhlutans væri 1.000.000 króna. Stefndu telja það verð of hátt og telja niðurstöðu dómkvaddra matsmanna upp á 2.100.000 krónur, heildarverð hússins 14.000.000 króna, fjarstæðu en engin rök hafi verið færð fyrir þessari niðurstöðu. Telja stefndu að þessi hækkun skýrist af þeim röngu og villandi forsendum sem gefnar voru í matsbeiðni. Stefndu benda einnig á í þessu sambandi að verðmat dómkvaddra matsmanna eigi sér enga hliðstæðu í nálægum sveitum jarðarinnar Geitaskarðs og langt frá því sem kallast getur markaðsverð. Telja stefndu að hafna beri mati hinna dómkvöddu matsmanna, enda sé það fjarstæðukennt og órökstutt og í engu fallið til að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta. 3. Stefndu mótmæla þeim rangfærslum sem fram koma í matsbeiðni og endurspeglast í matsgerðinni að því er varðar endurbætur á eignarhluta í risi íbúðarhússins. Þá er því harðlega mótmælt að stefndi Ágúst hafi viðurkennt bótaskyldu vegna þessa. Stefndu halda því fram að þau hafi ekki fargað neinum innréttingum, þær standi enn í dag og séu nú þeirra eign. Fyrir liggi að umræddri Rafha-eldavél hafi verið fleygt en það hafi verið gert um 1980. Eldavélin hafi verið árgerð 1955 og ónýt og fleygt áður en stefnandi varð eignaraðili að Geitaskarði. Þannig sé grundvöllur matsbeiðninnar rangur að þessu leyti og ekki hægt að koma rýminu í sama horf og það var 1. maí 1986, þegar leigusamningur var gerður, með því að kaupa nýja eldavél í stað þeirrar sem var löngu horfin. Stefndu neita því ekki að hafa í kringum árið 1987 staðið að ákveðnum breytingum í kringum hurðarop og stigagang. Engu hafi hins vegar verið fargað eða skemmt. Breytingarnar hafi verið gerðar án athugasemda stefnanda og hann og sameigendur hans hafi vitað af framkvæmdunum allan þann tíma sem þær stóðu yfir. Ekki hafi verið gerður ágreiningur um þessar breytingar í 10-12 ár eftir að þeim lauk. Hafi stefnandi átt bótarétt vegna þessa sé hann löngu fallinn niður á grundvelli meginreglna kröfuréttarins um brottfall krafna fyrir tómlæti. Þá benda stefndu á að breytingarnar hafi ekki rýrt eignina heldur frekar aukið verðmæti hennar vegna þess hagræðis og endurnýjunar sem af þeim varð. Í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé sérstaklega tekið fram að nefndin hafi tekið tillit til málflutnings stefnanda fyrir nefndinni hvað þennan lið varðar. Stefndu telja kröfu stefnanda varðandi raf- og pípulagnir fráleita. Ómögulegt sé að sjá hvernig hægt sé að rökstyðja kröfu um bætur við að koma þeim í fyrra horf. Lagnir þessar hafi verið hluti af lögnum hússins. Raflagnirnar séu sennilega lagðar um 1944, fyrir daga jafnstraums. Þá hafi kaldavatnslögnin, ein vatnslögn, að eldhúsvaskinum verið farin að leka. Þessi leki hafi valdið fúaskemmdum á eldhúsinnréttingu. Hefðu stefndu ekki skipt um þessar lagnir hefðu þær valdið öðru afleiddu tjóni á eignum stefndu og stefnda sjálfs. Varðandi rafstöð sem var á Geitaskarði benda stefndu á að hún hafi framleitt jafnstraum en RARIK sé með riðstraum. Á árinu 1976, þegar tekið var í húsið rafmagn frá RARIK, hafi verið skipt um allar raflagnir í húsinu en þá hafi allar raflagnir hússins verið orðnar ólöglegar auk þess sem skemmdir hafi verið á flestum rafleiðslum. Auk þessa hafi eðli máls samkvæmt verið tímabært að skipta um lagnir, enda hafi það verið þáttur í eðlilegu viðhaldi. Þetta viðhald hafi að fullu verið á kostnað stefndu og fráleitt sé að krefja þau um bætur vegna kostnaðar við að koma þessum lögnum í fyrra horf á verðlagi dagsins í dag eins og óskað var eftir í matsbeiðni. Stefndu telja að áætla megi verð stálvasks og blöndunartækis en benda á að vaskurinn sé geymdur í skemmu á Geitaskarði og stefnandi geti sótt hann. Hann sé því í fyrra horfi og hægt að selja hann á markaðsverði sem væntanlega sé ekki neitt. Blöndunartæki hafi hins vegar aldrei verið annað og meira en einn kaldavatnskrani. Stefndu vísa til þess að matsnefnd eignarnámsbóta hafi tekið tillit til þeirra endurbóta og viðgerða sem stefndu hafi framkvæmt á hinu leigða rými. Í matinu sé sérstaklega tekið fram að tillit hafi verið tekið til þess sem sagði í greinargerð stefnanda til nefndarinnar. Mati nefndarinnar hafi í engu verið hnekkt með matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem hafi takmarkað gildi vegna mikilla annmarka. Því telja stefndu að verðmat matsnefndarinnar skuli standa óbreytt. 4. Varðandi gripa- og útihús vísa stefndu til þess að mannvirkin séu upptalin í fasteignamati og lýst í matsgerð matsnefndar eignarnámsbóta. Við þá lýsingu hafi dómkvaddir matsmenn engu haft að bæta. Telja stefndu því að lýsingu matsnefndarinnar verði að leggja til grundvallar í máli þessu. Benda stefndu á að matsnefndin hafi lýst byggingunum skilmerkilega og af þeim lýsingum megi ráða að þær voru flestar mjög lélegar. Nefndin hafi síðan komist að þeirri niðurstöðu að heildarverðmæti þeirra væri 826.449 krónur. Að mati stefndu er óskiljanlegt hvernig dómkvaddir matsmenn gátu nánast fimmfaldað það verð í mati sínu án þess að gera rökstudda grein fyrir þeirri niðurstöðu sinni. Byggja stefndu á því að hafna verði matsgerðinni hvað þetta verðar og að mati matsnefndarinnar hafi því ekki verið hnekkt. Auk þessa benda stefndu á að endurbætur hafi verið gerðar á þaki nokkurra af þessum byggingum eftir að þau eignuðust þær alfarið. Stefnandi geti ekki krafist hlutdeildar í þeim endurbótum. Matsbeiðni hafi hins vegar gert kröfu um að miðað yrði við ástand eignanna á matsdegi en ekki þeim degi sem matsnefnd eignarnámsbóta miðaði við. Einnig telja stefndu rétt að benda á að meiri kostnaður sé af því að eiga þessar byggingar en hagnaður sem þær skili. Stefndu halda því fram að ekkert fengist fyrir þessar byggingar ef reynt yrði að selja þær einar og sér og vísa í því sambandi til lýsingar dýralæknis og úttektar byggingarfulltrúa. Stefndu halda því fram að fjárhagslegt mat á þessum byggingum verði ekki byggt á öðru en þeim notum sem þau voru upphaflega ætluð til. Varðandi rafstöðina sérstaklega segja stefndu að hún hafi verið byggð á tímum vöruskorts og alla tíð borið þess merki. Einu sinni hafi verið skipt um rafal á kostnað stefndu og notkun rafstöðvarinnar hafi verið hætt 1998. Hins vegar hafi verið lítil þörf fyrir rafstöðina eftir 1976 þegar rafmagn frá RARIK var tekið á bæinn. Stefndu byggja á því að ekkert hafi komið fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna sem hnekki mati matsnefndar eignarnámsbóta. Matsmenn telji lýsingu matsnefndarinnar tæmandi en hækka engu að síður verðmatið án röksemda. Telja stefndu að stefnanda hafi ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta varðandi gripa- og útihús. 5. Stefnendur halda því fram að dómkvaddir matsmenn hafi metið allt heimaland Geitaskarðs sem stefnandi telji í matsbeiðni vera 1382 hektara að stærð. Stefndu byggja á því að þeir hafi ekki fengið innleyst útskiptu heimalandi jarðarinnar. Framsetning í matsbeiðni sé því villandi og forsendur matsins rangar. Stefndu halda því fram að í úrskurði landbúnaðarráðherra og í mati matsnefndar eignarnámsbóta hafi ekki verið talað um það land sem tilheyrir Skarðsskarði og Tungubakka sem heimaland. Þetta land sé afréttur og nýtt sem slíkt og fráleitt að meta það sem heimaland í hefðbundnum skilningi þess orðs. Tilgreining á stærð heimalands í matsgerð sé því röng sem síðan endurspeglist í rangri niðurstöðu í matinu. Þá telja stefndu ófært að meta urð og grjót sem beitiland. Stefndu lýsa þeirri skoðun sinni að óvíst sé að þau eigi meiri rétt en beitarafnot á hluta þess lands sem metið var og byggja þá skoðun sína á nýlegum úrskurðum Óbyggðanefndar. Stefndu halda því fram að land sem tilheyrir Skarðsskarði og Tungubakka hafi verið metið í mati matsnefndar eignarnámsbóta ásamt veiði- og vatnsréttindum í Laxá og Norðurá. Nefndin hafi talið landið nýtanlegt sem beitiland og metið það að meðtöldum veiðiréttindum á 1.200.000 krónur. Dómkvaddir matsmenn fimmfaldi þetta verð og meti landið á 6.000.000 króna. Niðurstaða þeirra sé órökstudd og raunar hærri en söluverð bújarða, með vélum og framleiðslurétti, í nágrenni Geitaskarðs. Telja stefndu sem fyrr að mat dómkvaddra matsmanna sé óraunhæft og hafi í engu hnekkt niðurstöðu matsnefndarinnar. 6. Af hálfu stefndu er því haldið fram að því sé ranglega haldið fram í matsgerð að veiðiréttindi í Laxá og Norðurá hafi ekki verið metin af matsnefnd eignarnámsbóta en eins og áður er getið tók nefndin tillit til þessara réttinda í mati sínu. Þessu mati nefndarinnar hafi ekki verið hnekkt en mat dómkvaddra matsmanna sé byggt á röngum forsendum og því verði að hafna því. 7. Stefndu byggja á því að þegar hafi verið dæmt um kröfur stefnanda vegna hlutdeildar í greiðslumarki mjólkur, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 279/2000. Með þeim dómi hafi stefnandi fengið dæmdar bætur vegna sölu greiðslumarks í mjólk frá jörðinni. Þær kröfur hafi fyrir löngu verið gerðar upp að fullu. Stefndu halda því fram að stefndi geti ekki nú, mörgum árum síðar, haft uppi sömu eða nátengdar kröfur sem hann hefði átt að hafa uppi í fyrra dómsmáli, sbr. m.a. 116. gr. laga um meðferð einkamála. Með því að hafa þessa kröfu ekki með í fyrra málinu, ef eitthvað stóð eftir, hafi hann fyrirgert rétti sínum til að gera slíka kröfu nú. Stefndu hafna því að stefnandi geti átt rétt til hlutdeildar í beingreiðslum vegna mjólkurframleiðslu stefndu. Um slíkar greiðslur hafi ekki verið fjallað í nefndum dómi Hæstaréttar sem stefnandi virðist þó byggja rétt sinn á. Dæmt hafi verið að greiðslumark tilheyrði lögbýli og stefnandi hafi fengið greitt í samræmi við dóminn. Stefndu reisa kröfur sínar á því að um beingreiðslur gildi annað en greiðslumark. Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar segi svo: ,,Framleiðandi, hvort sem það er eigandi eða leiguliði á lögbýli fær bein greiðslu í samræmi við greiðslumark þess á meðan á framleiðslu stendur.“ Að mati stefndu komi þarna skýrt fram að rétturinn til beingreiðslna sé bundinn við framleiðanda. Beingreiðsluréttur fylgi því ekki lögbýlinu eins og stefnandi virðist halda fram að segi í títtnefndum dómi. Í þessu sambandi benda stefndu á að stefnandi eða bræður hans hafa aldrei átt aðild að búrekstri á jörðinni. Auk þessa halda stefndu því fram að tilvísun stefnanda til ákvæða 52. og 54. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993 eigi ekki við í þessu máli. Í X. kafla laganna séu ákvæði um að beingreiðslur eigi alfarið að renna til framleiðanda mjólkur. Enda séu beingreiðslur stuðningur við mjólkurframleiðslu samkvæmt tilgangi og markmiði nefndra búvörulaga. Í 1. gr. laganna sé tekið fram að markmið laganna sé að jafna sem best kjör þeirra sem stunda landbúnað við kjör annarra stétta. Í 55. gr. laganna segi að beingreiðsla sé stuðningur við framleiðslu og markað fyrir mjólkurafurðir. Auk þessa séu ákvæði í 28. gr. laganna þess efnis að greiðslur séu lagðar til framleiðanda fyrir innlagðar búvörur og í 51. gr. sé tekið fram að tilgangur með beingreiðslum sé stuðningur við framleiðendur. Stefnandi framleiði ekki búvörur og eigi því ekki rétt til beingreiðslna. Að mati stefndu breytir niðurstaða dómkvaddra matsmanna ekki þeirri staðreynd að stefndu eigi ekki rétt til beingreiðslna vegna mjólkurframleiðslu, enda hafi hann eða bræður hans aldrei verið mjólkurframleiðendur. Stefndu byggja á því að almenna skaðabótareglan eigi ekki við í þessum þætti málsins. Engin saknæm eða ólögmæt háttsemi stefndu hafi valdið stefnanda tjóni. Þau hafi hætt mjólkurframleiðslu á Geitaskarði vegna þess að fyrirséður kostnaður við endurbætur bygginga var svo mikill að ekki borgaði sig að ráðast í hann til að halda framleiðslu mjólkur áfram. Þess vegna hafi verið eðlilegt af stefnendum að selja greiðslumarkið frá jörðinni. Stefndu halda því fram að ef þessi liður kröfu stefnanda verði tekinn til greina beri að horfa til 2. mgr. 27. gr. laga um meðferð einkamála við ákvörðun málskostnaðar vegna hans. Loks telja stefndu að ákvæði 2. mgr. 116. gr. nefndra laga um meðferð einkamála leiði til þess að þessum kröfulið skuli vísað frá dómi ella beri að sýkna þá af honum. 8. Stefndu hafna því að stefnandi geti átt hlutdeild í beingreiðslum vegna fullvirðisréttar í ærgildum. Ekki hafi verið fjallað um slíkar greiðslur í dómi Hæstaréttar sem áður er nefndur nr. 279/2000 en stefndu telja að stefnandi byggi rétt sinn í þessu tilviki á þeim dómi. Um beingreiðslur fyrir kindakjöt vísa stefndu til sömu raka og þegar hafa verið talin varðandi beingreiðslur sem miðast við framleiðslu á mjólk. Þá benda stefndu máli sínu til stuðnings á 28., 36., 38. og 39. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Í 38. gr. sé tekið fram að á hverju lögbýli skuli einungis vera einn framleiðandi sem skráður sé handhafi beingreiðslna. Þegar um sé að ræða fleiri sjálfstæða rekstraraðila með aðskilinn búrekstur geti hver þeirra verið skráður handhafi beingreiðslna. Í 39. gr. laganna séu ákvæði sem mæli fyrir um hver geti verið handhafi beingreiðslna. Til að fá beingreiðslur þurfi handhafi að eiga að lágmarki 0,6 vetrarfóðraðar kindur fyrir hvert ærgildi greiðslumarks árið 2001. Stefnandi, sem aldrei hafi átt neina aðild að búrekstri á jörðinni og hafi þar af leiðandi ekki verið framleiðandi í skilningi laganna, geti því ekki verið handhafi beingreiðslna, enda yrði slíkt í andstöðu við tilgang laganna sem hafi stefnt að því að bæta afkomu sauðfjárbænda. Auk þessa vísa stefndu til 10. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, sbr. 24. gr. eldri ábúðarlaga nr. 64/1976. 9. Varðandi kröfu um bætur fyrir tapaða húsaleigu þá mótmæla stefndu því harðlega að stefnandi geti átt slíka kröfu. Til að stefnandi gæti átt slíka kröfu þurfi að vera fyrir hendi samningsbundinn réttur. Slíkur réttur sé ekki til staðar. Hinn 1. maí 1986 hafi stefnandi og bræður hans gert leigusamning við stefnda Ágúst um eignarhlut þeirra í íbúðarhúsinu. Stefnandi og bræður hans hafi sameiginlega verið leigusali en leigusamningurinn hafi mælt fyrir um að hlutur stefnanda og bræðra hans væri leigður gegn því að stefndu greiddu skatta og gjöld af eigninni. Önnur greiðsla hafi ekki átt að koma fyrir hið leigða. Tveir bræðra stefnanda hans hafi reynt að segja samningnum upp 29. september 1997. Uppsögninni hafi verið hafnað sem marklausri af lögmanni stefndu með bréfi dagsettu 17. október 1999. Að mati stefndu hafi tveir af sex sameigendum ekki getað sagt samningnum upp svo bindandi væri fyrir þá alla. Benda stefndu á meginreglur samninga- og kröfuréttar um samaðild að eignarrétti og einnig til hliðsjónar 18. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndu benda einnig á að umræddur eignarhluti hafi alfarið komist í eigu þeirra með lögmætum hætti eftir að greitt hafði verið fyrir hlutann samkvæmt ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta þann 10. júní 2002. Stefnandi geti því alls ekki átt rétt á húsaleigu eftir þann tíma. Auk þessa telja stefndu sem fyrr að eignarhluti stefnanda og bræðra hans hafi aldrei verið íbúð í venjulegum skilningi þess orðs og alls ekki mögulegt að leigja eignarhlutann á almennum markaði eins og gert sé ráð fyrir í mati dómkvaddra matsmanna. Forsendur sem gefnar hafi verið í matsbeiðni hafi verið rangar og því leitt til rangrar niðurstöðu matsmanna. Af þessum sökum sé ekki unnt að byggja á matinu hvað þetta varðar, sbr. 44. gr. og 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála. Loks telja stefndu, hvað þennan lið kröfu stefnanda varðar, fjarstæðukennt að krefja um leigugreiðslur fyrir sjö ár. Krafa um vangreidda húsaleigu geti ekki verið skaðabótakrafa og engar forsendur til að halda slíku fram. Slík krafa teljist fjárkrafa sem fyrnist á fjórum árum eftir að hún er gjaldkræf, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Varakröfu sína um lækkun krafna stefnanda styðja stefndu sömu rökum og rakin hafa verið varðandi kröfu um sýknu. Í þessu tilfelli er þess krafist að dómurinn taki tillit til eðlilegs markaðsverðs fyrir hina innleystu eignarhluta sem og annarra kröfuliða sem stefnandi setur fram í málinu. Í því sambandi verði höfð hliðsjón af verðmati matsnefndar eignarnámsbóta svo og þeim gögnum sem stefndu hafa lagt fram í málinu. Hvað lagarök varðar vísa stefndu meðal annars til 18., 27., 80., 116. og 129-130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991; 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973; laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, sbr. áður lög nr. 94/1976; 1., 28., 36., 39., 51., 52., 54. og 55. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993; 10. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, sbr. einnig 24. gr. eldri laga um sama efni nr. 64/1976; 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905; III. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Auk þess vísa stefndu til meginreglna leiguréttar um heimildir til eðlilegs viðhalds á sameiginlegum lögnum, meginreglna samninga- og kröfuréttar um sameignir, meginreglna kröfuréttar um brottfall réttinda fyrir tómlæti og eðli máls. Hvað varðar kröfu stefnanda um dráttarvexti telja stefndu að slíka vexti skuli ekki reikna fyrr en frá dómsuppsögu eða frá þingfestingu málsins. Styðja stefndu þá kröfu við III. og IV. kafla nefndra laga um vexti og verðtryggingu. Kröfu sína um málskostnað að skaðlausu reisa stefndu á 129.-131. gr. laga um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndu krefjast málskostnaðar í samræmi við reikning sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur. Stefndu byggja á því að umfang málsins sé mun meira en fjárhagslegir hagsmunir gefa til kynna. Þá telja stefndu stefnanda hafa verið ósamvinnuþýðan í garð þeirra og hann hafi sótt málið af óvægni, ósanngirni og óbilgirni. Í því sambandi benda stefndu á eftirfarandi ummæli í matsgerð matsnefndar eignarnámsbóta: ,,Af hálfu [stefnanda og bræðra hans] hefur mál þetta og aðrar þrætur því tengdar verið sótt af miklu kappi. Þannig hefur verið gerður ágreiningur um fjölmörg atriði, sum smávægileg og langsótt, að mati nefndarinnar.“ Telja stefndu því að sterk rök liggi til þess að álag verði greitt ofan á málskostnað, sbr. 2. mgr. 131. gr. sbr. 4. mgr. sömu greinar laga um meðferð einkamála. Niðurstaða Kröfugerð stefnanda er í nokkrum liðum og má skipta í tvo flokka. Annars vegar er um að ræða kröfur í fjórum liðum sem hann telur að hafi verið vanmetnar af matsnefnd eignarnámsbóta. Hins vegar eru kröfur í sex liðum sem hann kveður matsnefndina ekki hafa tekið til umfjöllunar. Hinn 10. júní 2002 greiddu stefndu stefnanda og bræðrum hans það sem þeim bar samkvæmt ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta. Í kröfugerð sinni dregur stefnandi þessa fjárhæð, 251.102 krónur, frá kröfum sínum á hendur stefndu. Við úrlausn málsins verður leyst sérstaklega úr hverjum lið kröfu stefnanda. Í fyrsta lagi krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu að fjárhæð 350.000 krónur vegna eignarhluta síns í íbúðarhúsi. Matsnefnd eignarnámsbóta mat þennan eignarhluta stefnanda á 166.666 krónur. Stefnandi heldur því fram að með mati dómkvaddra matsmanna hafi honum tekist að hnekkja niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta. Hér verður að horfa til þess að í matsbeiðni er þess óskað að matsmenn meti matsandlagið á ,,almennu markaðsverði eins og það geti orðið hæst.“ Þetta gerðu matsmenn og í matsgjörð mátu þeir fyrst jörðina sem eina heild og síðan áætluðu þeir verðmæti hvers matshlutar eins og óskað var í matsbeiðni. Komust hinir dómkvöddu matsmenn að þeirri niðurstöðu að heildarverðmæti jarðarinnar væri 54.000.000 króna án greiðslumarks í aprílmánuði 2005. Hér verður að horfa til þess að krafa stefnanda varð til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Var stefnanda því rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans í íbúðarhúsi á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Alkunna er að jarðaverð hefur hækkað mikið á undanförnum árum án þess að fyrir liggi hversu mikið það hækkaði frá árinu 2002 til ársins 2005. Þar sem ekkert tillit er tekið til þessa er það mat dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í öðru lagi krefst stefnandi bóta fyrir eignarhluta sinn í útihúsum að fjárhæð 166.400 krónur. Matsnefnd eignarnámsbóta mat eignarhluta stefnanda í úthúsum að fjárhæð 34.435 krónur. Hér á það sama við og rakið er að framan um það tímamark sem miðað er við í matsgjörðinni. Dómkvaddir matsmenn meta útihús sem hlutfall af heildarverðmæti jarðarinnar en það mat þeirra miðaðist við verðlag ársins 2005. Hefur stefnanda því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta hvað þennan lið varðar. Þá er og rétt að hafa í huga að dómkvaddir matsmenn hafa ekkert við lýsingu matsnefndar eignarnámsbóta á útihúsunum að athuga en sú lýsing er í aðalatriðum á þann veg að útihúsin séu nánast ónýt. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í þriðja lagi er krafist bóta fyrir land Skarðsskarðs og Tungubakka án veiðiréttinda. Hér á það sama við og áður er rakið um þau tímamörk sem miðað er við annars vegar í mati matsnefndar eignarnámsbóta og hins vegar í mati dómkvaddra matsmanna. Stefnanda hefur því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar hvað þennan lið varðar. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í fjórða lagi er krafist bóta fyrir hlutdeild í vatns- og veiðiréttindum í Laxá og Norðurá. Enn á ný á hér það sama við og áður er rakið. Matsnefnd eignarnámsbóta mat þessi réttindi með Skarðsskarði og Tungubakka án þess þó að gera sérstaklega grein fyrir því hvers virði þessi réttindi eru. Dómkvaddir matsmenn meta þessi réttindi sem hluta af heildarverðmæti jarðarinnar eins og það var í júlí 2005. Stefnanda hefur því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda samkvæmt þessum lið. Þeir kröfuliðir sem hér koma á eftir voru að sögn stefnanda ekki metnir af matsnefnd eignarnámsbóta. Í fimmta lagi krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu vegna kostnaðar við að koma ,,íbúð“ í upprunalegt horf. Með úrskurði landbúnaðarráðuneytisins hinn 10. júlí 2001 var stefndu heimiluð innlausn á hluta stefnanda og bræðra hans í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Í máli þessu er ekki deilt um lögmæti úrskurðarins þó svo stefnandi hafi verið ósáttur við hann. Matsnefnd eignarnámsbóta mat íbúðarhúsið til verðs eins og henni bar að gera. Ekki verður fallist á með stefnanda að hann eigi rétt á bótum sem nema kostnaði við að koma hluta íbúðarhússins í það horf sem það var í um 1987 en ekki er um það deilt að á þeim tíma gerðu stefndu breytingar á efri hæð hússins. Ef stefnandi telur að verðmæti hússins hafi minnkað við þessar breytingar bar honum að fara þess á leit við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu til verðs mismun á verðmæti hússins fyrir og eftir breytingar. Það hafa þeir ekki gert og er því ósannað að verðmæti hússins hafi rýrnað við þessar breytingar. Þá er og ósannað að sérstök verðmæti séu fólgin í eldavél og vaski sem stefndu virðast hafa fargað fyrir 20 árum. Hér verður einnig að hafa í huga að varðandi þessa kröfu sýndi stefnandi af sér verulegt tómlæti. Þegar stefnandi sagði upp leigusamningi um íbúðarhúsið í lok árs 1997 voru liðin nærri 10 ár frá því að stefndu gerðu þessar breytingar á íbúðarhúsinu. Í sjötta lagi krefst stefnandi bóta fyrir hlut sinn í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur. Byggir stefnandi kröfu sína á mati dómkvaddra matsmanna en þeir gerðu í mati sínu ráð fyrir að greiðslumark það sem var á jörðinni fram til ársins 1997 væri þar enn til staðar. Í framhaldi af því reiknuðu þeir út hversu háar beingreiðslur hefðu komið í hlut framleiðanda á Geitaskarði árin 2001 til og með 2004. Í 47. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum segir að beingreiðsla sé framlag úr ríkissjóði til framleiðanda mjólkur og að hún skuli svara til 47,1% af framleiðslukostnaði mjólkur samkvæmt verðlagsgrundvelli á innleggsdegi. Hún greiðist samkvæmt greiðslumarki hvers lögbýlis. Það er því framleiðandi, hvort sem hann er eigandi eða leiguliði á lögbýli, sem fær beingreiðslu í samræmi við greiðslumark lögbýlisins meðan á framleiðslu stendur. Stefnandi hefur aldrei verið mjólkurframleiðandi á Geitaskarði og hefur því aldrei átt rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði. Verða stefndu því sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í sjöunda lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti fyrir árið 2004. Hér á það sama við og rakið er að framan um beingreiðslur vegna mjólkurframleiðslu. Í 40. gr. nefndra laga nr. 99/1993 segir að beingreiðsla sé framlag úr ríkissjóði til framleiðenda sauðfjárafurða og sem skuli svara til 50% af framleiðslukostnaði kindakjöts. Það greiðist samkvæmt greiðslumarki hvers lögbýlis. Það er því framleiðandi kindakjötsins hverju sinni sem á rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði í samræmi við greiðslumark jarðarinnar. Stefnandi hefur ekki stundað framleiðslu á kindakjöti á Geitaskarði og getur því ekki krafið stefndu um bætur vegna þess og eru stefndu sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í áttunda lagi krefst stefnandi bóta vegna hlutdeildar í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti fyrir árin 2001, 2002 og 2003. Með vísan til þess sem rakið er hér að framan um sjöunda kröfulið stefnanda eru stefndu sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í níunda lagi krefst stefnandi bóta vegna hlutdeildar sinnar í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti. Hér verður að miða við að stefnandi krefjist hlutdeildar í greiðslumarki Geitaskarðs vegna sauðfjárframleiðslu, enda er krafan, og rökstuðningur fyrir henni, þannig fram sett. Stefnandi krafðist þess af matsnefnd eignarnámsbóta að nefndin mæti til verðs fullvirðisrétt í kindakjöti. Nefndin taldi hins vegar að henni bæri ekki að fjalla um kröfuréttindi innlausnarþola er vörðuðu hlutdeild í ærgildum og/eða fullvirðisrétti í kindakjöti og fleiri kröfur sem innlausnarþolar settu fram hjá nefndinni, en um sumar þeirra hefur verið fjallað hér að framan. Fyrir liggur að Hæstiréttur Íslands hefur ítrekað í dómum sínum dæmt að með greiðslumarki hafi skapast takmarkaður réttur til handa framleiðendum búvara, sem geti haft fjárhagslega þýðingu fyrir þá. Þá hefur rétturinn ítrekað dæmt að greiðslumark fylgi lögbýlum. Í þessu sambandi má t.d. benda á dóm réttarins í máli nr. 279/2000 er varðaði sölu á greiðslumarki í mjólk frá Geitaskarði en aðilar þessa máls voru ásamt fleirum aðilar að því máli. Stefndu hafa innleyst eignarhluta stefnanda í jörðinni og á hann því ekki lengur hlut í lögbýlinu Geitaskarði. Rétt eins og þegar greiðslumark mjólkur var selt frá Geitaskarði á sínum tíma og nefnt Hæstaréttarmál nr. 279/2000 fjallar um þá á stefnandi kröfu til að fá greitt fyrir greiðslumark í sauðfé sem fylgir jörðinni. Í matsgjörð dómkvaddra matsmanna kemur fram að 48,3 ærgildi hafi tilheyrt býlinu í apríl 2005. Verðmæti hvers ærgildis sögðu þeir vera 29.000 krónur en þær upplýsingar fengu þeir frá Bændasamtökunum. Ekki þykir óvarlegt að leggja þessar tölur til grundvallar í máli þessu og verður krafa stefnanda hvað þennan lið varðar, að fjárhæð 58.269 krónur tekin til greina að fullu. Hér er rétt að geta þess að í greinargerð stefndu var ekkert fjallað um þennan kröfulið stefnanda og því ekki sett fram nein rök fyrir því að hafna ætti þessari kröfu stefnanda. Dráttarvextir skulu reiknast á kröfuna frá birtingu stefnu hinn 18. ágúst 2005. Í tíunda og síðasta lagi krefst stefnandi bóta fyrir töpuð afnot af séreignaríbúð stefnanda sjö ár aftur í tímann. Fjárhæð kröfunnar miðar stefnandi við mat hinna dómkvöddu matsmanna. Hinn 1. maí 1986 gerði stefnandi ásamt fimm bræðrum sínum leigusamning við stefnda Ágúst um leigu á hlut þeirra bræðra í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Samningurinn var ótímabundinn en uppsegjanlegur af beggja hálfu með þriggja mánaða fyrirvara ella framlengdist hann um eitt ár í senn. Með símskeyti hinn 29. september 1997 sögðu Magnús Björn og Jón bræður stefnanda leigusamningi þessum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Lögmaður stefndu sendi Magnúsi Birni og Jóni bréf dagsett 13. október 1997 þar sem uppsögninni er mótmælt með þeim rökum að þar sem eignarhlutinn sé í óskiptri sameign þurfi allir sameigendurnir að standa að uppsögn leigusamningsins til að uppsögnin teljist gild. Fallast verður á þetta sjónarmið lögmannsins. Magnús Björn og Jón bróðir hans gátu ekki án samþykkis annarra sameigenda sinna sagt upp leigusamningi sem þeir höfðu allir gert á árinu 1986. Uppsögn leigusamningsins var því ekki bindandi fyrir stefndu. Samkvæmt þessu var leigusamningur stefndu við stefnanda og bræður hans í fullu gildi allt þar til stefndu var heimilað að leysa til sín eignarhluta stefnanda og bræða hans í íbúðarhúsinu. Þegar af þessari ástæðu getur stefnandi ekki krafist bóta úr hendi stefndu fyrir tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir við að geta ekki nýtt eignarhluta sinn í íbúðarhúsinu. Verða stefndu því sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málskostnaðar í þessu máli er tekið tillit til þess að tvö önnur sams konar mál voru rekin fyrir dóminum á sama tíma og dæmd í dag. Einnig er tekið tillit til þess að hinn 15. febrúar sl. var kröfu stefndu um frávísun samkynja máls sem rekið var af Magnús Birni bróður stefnanda hafnað. Ákvörðun um málskostnað í þeim þætti málsins var látin bíða efnisdóms en aðila töldu ekki þörf á að flytja þetta mál vegna frávísunarkröfu stefndu. Ekki eru efni til að taka til greina kröfu stefndu um að stefnanda beri að greiða sérstakt álag á málskostnað. Stefnandi fékk hinn 21. desember 2005 gjafsókn vegna reksturs máls þessa og skal gjafsóknarkostnaður hans að fjárhæð 186.750 krónur þar með talin málflutningsþóknun Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns greiðast úr ríkissjóði. Málflutningsþóknun innifelur virðisaukaskatt. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómarans en lögmenn aðila hafa lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins af þeim sökum. Stefndu, Ágúst Sigurðsson og Ásgerður Pálsdóttir, greiði stefnanda Guðmundi Brynjólfssyni 58.269 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2005 til greiðsludags. Stefnandi greiði stefndu 186.750 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 186.750 krónur þar með talin málflutningsþóknun Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns greiðast úr ríkissjóði. Málflutningsþóknun innifelur virðisaukaskatt.
Mál nr. 16/2014
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni G um dómkvaðningu matsmanns í máli J á hendur honum sem rekið væri fyrir Hæstarétti. Vísað var til þess að í málinu lægi fyrir matsgerð dómkvadds manns og að G hefði ekki leitast við að hnekkja niðurstöðu hennar með yfirmati. G var ekki talinn hafa sýnt fram á hvaða tilgangi hin nýja matsgerð ætti að þjóna til sönnunar um atvik svo að þýðingu gæti haft við úrlausn málsins sem rekið væri fyrir Hæstarétti. Var beiðni G því hafnað.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. janúar 2014. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2013 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja sérfróðan mann til að framkvæma umbeðið mat. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar. Til vara gerir hann kröfu um að matið lúti aðeins að nánar greindu skjali og jafnframt að hafnað verði að mat fari fram samkvæmt tveimur tilteknum matsliðum. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Í fyrsta lið matsbeiðni sóknaraðila er óskað eftir að matsmaður skoði tilgreinda tölvu varnaraðila og lýsi því hvort fimm skjöl eða skjöl, sem beri með sér að vera drög að þeim skjölum, finnist í tölvunni eða hvort líklegt sé að þau hafi verið vistuð og unnin í henni. Í öðrum lið beiðninnar er farið fram á að matsmaður yfirfari gögn um rannsókn lögreglu á tölvunni og gögnum úr henni, afli frekari upplýsinga um rannsóknina, leggi mat á hana og geri á nánar tiltekinn hátt samkvæmt fimm stafliðum grein fyrir því hvernig hún var unnin og hvort ákveðin atriði hafi verið rannsökuð. Að lokum er þess beiðst að matsmaður láti í té sérfræðilegt álit á því hvort rannsókn lögreglu á tölvu varnaraðila hafi verið unnin í samræmi við kröfur sem gerðar eru til rannsóknar rafrænna gagnamiðla og nánar er lýst í beiðninni. Af þeim fimm skjölum, sem um ræðir í fyrsta matslið, er fyrst að telja yfirlýsingu 8. febrúar 2008, þar sem nafngreindar systur sóknaraðila, sem jafnframt eru hálfsystur varnaraðila, lýstu því yfir að faðir systranna og sóknaraðila, sem er látinn, hafi gefið varnaraðila „alla landeign sína í Hróarsholtstorfu Flóahreppi Árnessýslu“. Í annan stað er um að ræða afsal og yfirlýsingu systranna 3. maí 2008, þar sem fram kom að þær væru sáttar við að varnaraðili hafi fengið „Hróarsholt 2 spilda, Flóahreppur“ að gjöf frá föður þeirra. Jafnframt var þar kveðið á um að þær afsöluðu sér „öllu tilkalli og eignarrétti“ að landinu til varnaraðila og lýstu hann löglegan eiganda þess. Í þriðja og fjórða lagi er um að ræða tvö umboð 7. febrúar 2008 frá annarri systurinni til hinnar til að undirrita framangreindar yfirlýsingar. Fimmta skjalið er yfirlýsing 20. febrúar 2012 þess efnis að áðurnefndar yfirlýsingar systranna frá 8. febrúar og 3. maí 2008 væru ógildar. Undir það skjal er ritað nafn varnaraðila sem heldur því fram að undirskrift sín sé fölsuð. Sóknaraðili óskaði 9. nóvember 2012 eftir dómkvaðningu sérfróðs manns til að skoða og lýsa undirritun varnaraðila á samanburðargögnum annars vegar og undirritun á fyrrnefnda yfirlýsingu frá 20. febrúar 2012 hins vegar. Þá skyldi matsmaður lýsa mun á þessum undirritunum ef einhver væri. Í öðru lagi ætti matsmaður að leggja mat á hvort undirskrift varnaraðila á yfirlýsingunni væri ósvikin. Í þriðja lagi skyldi matsmaður leggja mat á hvort ætla mætti að varnaraðili hafi vísvitandi ritað undir yfirlýsinguna á þann hátt að draga mætti í efa að undirritunin væri ósvikin. Í matsgerð 22. janúar 2013 komst hinn dómkvaddi maður í fyrsta lagi að þeirri niðurstöðu að fyrirsynjuð undirskrift varnaraðila væri ekki í samræmi við bein og óbein rithandarsýni hans. Skorti hina fyrirsynjuðu nafnritun það skriftarflæði sem samanburðargögnin hafi og eins væri misræmi í formi einstakra stafa. Í öðru lagi var það niðurstaða matsmanns að hin fyrirsynjaða nafnritun varnaraðila bæri merki tæknilegrar fölsunar og væri ekki í skriftarlegu samræmi við samanburðargögnin og gæfi ekki tilefni til að efast um sannleiksgildi fyrirsynjunar hans á ritun hennar. Að lokum sagði í matsgerðinni að matsmaður tæki ekki afstöðu til þess hvort varnaraðili kynni að hafa undirritað skjalið eigin hendi og breytt rithönd sinni með það í huga að synja fyrir hana síðar. Hafi umrædd undirskrift verið gerð á þann hátt væri um teikningu að ræða fremur en skrift og því ekki skriftarlegar forsendur til að ákvarða höfund hennar. Matsmaðurinn kom síðar fyrir dóm þar sem hann staðfesti matsgerðina. Sóknaraðili hefur ekki leitast við að hnekkja niðurstöðu áðurgreindrar matsgerðar með yfirmati, heldur lýtur matsbeiðni hans að atriðum er varða tilurð yfirlýsingarinnar frá 20. febrúar 2012 og þá sérstaklega hvernig lögregla hafi staðið að rannsókn á tölvu varnaraðila í því skyni að leiða í ljós hvort skjalið hafi verið vistað og unnið í henni, en ekki hvort varnaraðili hafi ritað undir yfirlýsinguna. Þá eru yfirlýsingarnar frá 8. febrúar og 3. maí 2008 undirritaðar og vottfestar sem og fyrrnefnd umboð. Er því hvorki borið við af hálfu sóknaraðila að þessi fjögur skjöl séu efnislega röng né að undirritanir á þeim séu falsaðar. Að framangreindu virtu hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á hvaða tilgangi umbeðin matsgerð eigi að þjóna til sönnunar um atvik svo að þýðingu geti haft við úrlausn hæstaréttarmáls nr. 87/2010. Með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest þegar af þeirri ástæðu. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Gísli Guðfinnsson, greiði varnaraðila, Jakobi Adolf Traustasyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Með matsspurningu tvö er farið fram á heimild til að taka viðtöl við lögreglumanninn Steinar Kristján Ómarsson. Hæstiréttur Íslands hafnaði því með dómi 3. júní sl. í máli nr. 321/2013 að matsbeiðanda væri heimilt að leiða Steinar Kristján fyrir dóm til skýrslugjafar sem vitni í vitnamáli sem matsbeiðandi höfðaði gegn matsþola. Dómur Hæstaréttar er bindandi fyrir aðila þessa máls, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Ekki verður annað ráðið af matsspurningunni en að matsbeiðandi fari fram á að matsmaður taki viðtöl við Steinar Kristján um sama efni og til stóð að leiða hann fyrir dóm til að gefa skýrslu um sem vitni. Matsbeiðandi getur ekki komist hjá niðurstöðu þessa dóms Hæstaréttar með því að matsmaður taki viðtöl við umræddan mann. Verður því að hafna kröfu matsbeiðanda um að matsmaður taki viðtöl við Steinar Kristján Ómarsson. Með matsspurningum tvö og þrjú er að öðru leyti í reynd farið fram á að matsmaður endurskoði rannsóknaraðgerð lögreglu. Fyrir slíkri endurskoðun kæranda á rannsóknaraðgerð lögreglu eru engar heimildir í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála, eða öðrum lögum. Verður því að hafna því að dómkvaddur verði matsmaður til að svara þessum matsspurningum. Með vísan til þessa verður að hafna beiðni matsbeiðanda um dómkvaðningu matsmanns í samræmi við matsbeiðni. Eftir þessum úrslitum verður matsbeiðanda gert að greiða matsþola málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 50.000 krónur. Ásbjörn Jónasson, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Kröfu matsþola, Jakobs Adolfs Traustasonar, um frávísun málsins, er hafnað. Umbeðinni dómkvaðningu er hafnað. Matsbeiðandi, Gísli Guðfinnsson, greiði matsþola 50.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 31/2004
Börn Forsjá Gjafsókn
M og K deildu um forsjá þriggja dætra sinna, fæddra 1995, 1997 og 2002. Talið var að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá dætranna, þótt áherslur þeirra í uppeldi virtust nokkuð mismunandi. Af gögnum málsins þótti ljóst að dæturnar stæðu vel að vígi þrátt fyrir áraun af völdum sambúðarslita foreldranna og togstreitu þeirra. Með hliðsjón af áliti þeirra tveggja sálfræðinga, sem komu að málinu, og öðrum gögnum þess varð ekki séð, að nokkurt tilefni væri til að hagga því mati héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að það væri stúlkunum fyrir bestu að búa áfram hjá móður sinni. Á það yrði hins vegar að leggja áherslu að stúlkurnar fengju notið eðlilegrar umgengni við föður sinn og báðir foreldrar kostuðu kapps um að láta ekki ágreining sín í milli bitna á þeim.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Héraðsdómi var áfrýjað 21. janúar 2004. Áfrýjandi krefst þess aðallega, að sér verði dæmd forsjá þriggja dætra málsaðila, þeirra H, f. 1995, L, f. 1997, og D, f. 2002. Til vara krefst áfrýjandi forsjár tveggja eldri stúlknanna. Þá er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Ekki er ágreiningur um málavexti, svo að máli skipti, og er þeim lýst í héraðsdómi. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn og er þeirra á meðal álitsgerð Odda Erlingssonar sálfræðings, sem dómkvaddur var í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. mars 2004 að beiðni áfrýjanda til að athuga og gefa álit á stöðu dætra málsaðila í félagslegu tilliti og afstöðu tveggja hinna eldri til framtíðarbúsetu þeirra. Á matsfundi með lögmönnum aðila 25. mars 2004 óskaði áfrýjandi breytinga á framsetningu matsbeiðninnar og laut athugunin að eftirfarandi þáttum: 1) Tengslum dætranna við félaga og vini í grennd við heimili móður annars vegar og föður hins vegar, 2) afstöðu dætranna til framtíðarbúsetu þeirra og 3) líðan dætranna nú í nýjum skóla og á heimili móður og föður. Eldri dæturnar komu tvisvar til matsmanns á stofu hvor með sínu foreldri og ræddu einslega við hann. Í niðurstöðukafla álitsgerðar sálfræðingsins, sem dagsett er 3. maí 2004, er gerð grein fyrir því, að stúlkurnar hafi báðar eignast nýja vini í [...]skóla, sem þær leiki sér einnig við utan skólans. Eldri systirin sakni gömlu vinkvennanna úr [...]skóla en réttlæti minna samband við þær með því, að hún hafi eignast nýjar vinkonur. Báðar haldi systurnar sambandi við gömlu vinkonurnar, þegar þær séu í umgengni hjá föður. Sú eldri segi með nokkuð afgerandi hætti, að hún vilji hvorki breyta núverandi fyrirkomulagi á búsetu né umgengni við föður og segi þannig óbeint, hvar hún vilji búa. Afstaða hinnar yngri um búsetu sé skýrari, en hún vilji búa hjá móður sinni og engu breyta í umgengni við föður. Eldri systirin sé mjög ánægð með nýja skólann og sérstaklega kennarann, henni líði þar mjög vel og gangi vel að læra. Þeirri yngri líki einnig mjög vel við skólann, bæði kennara og nemendur, og vilji vera áfram í honum. Báðar systurnar séu ánægðar hjá móður sinni og líði þar vel. Tengslin við föður séu þeim báðum mikilvæg og þær vilji engu breyta. Þeim líði oftast vel hjá honum, en virðist frekar sakna móður sinnar þegar þær séu hjá honum en hans þegar þær séu hjá henni. Samband systranna við báða foreldra bendi til innilegra og sterkra tengsla, en ætla megi, að tengsl við móður séu sterkari en við föður. Þær vilji vera með báðum foreldrum sínum, en finnist báðum þær tilheyra móður sinni meira en föður. Þá séu þær mjög samrýndar og hafi stuðning hvor af annarri. Fram er komið, að báðir aðilar eru hæfir til að fara með forsjá dætra sinna, þótt áherslur þeirra í uppeldi virðist nokkuð mismunandi. Af gögnum málsins er ljóst, að dæturnar standa vel að vígi þrátt fyrir áraun af völdum sambúðarslita foreldranna og togstreitu þeirra. Það var niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að það væri stúlkunum fyrir bestu að búa áfram hjá móður sinni, sem hefur annast þær og helgað þeim starfskrafta sína frá fæðingu þeirra. Með hliðsjón af áliti þeirra tveggja sálfræðinga, sem að málinu hafa komið, og öðrum gögnum þess verður ekki séð, að nokkurt tilefni sé til að hagga þessu mati héraðsdóms. Á það verður hins vegar að leggja áherslu, að stúlkurnar fái notið eðlilegrar umgengni við föður sinn og báðir foreldrar kosti kapps um að láta ekki ágreining sín í milli bitna á þeim. Samkvæmt þessu og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Mál þetta var höfðað 31. janúar sl. og dómtekið 21. október sl. Stefnandi er K, [...], Reykjavík. Stefndi er M, [...], Reykjavík. Stefnandi krefst þess að henni verði dæmd forsjá barna aðila, H, kt. [...], L, kt. [...] og D, kt. [...] til 18 ára aldurs þeirra. Þá er krafist máls­­kostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að honum verði dæmd forsjá framangreindra barna til 18 ára aldurs þeirra en til vara að honum verði dæmd forsjá dætranna, H og L. Aðilar málsins bjuggu saman í óvígðri sambúð frá árinu 1994 til mánaðamóta nóvember-desember 2002. Sambúðin var skráð í þjóðskrá 20. nóvember 1995. Í upp­hafi munu aðilar hafa búið í Reykjavík en fluttu fljótlega til X og bjuggu þar fram í febrúar 1999 er þau fluttu aftur til Reykjavíkur og bjuggu þar til loka sam­búð­ar­tím­ans. Á meðan sambúðin stóð fæddust þeim framangreindar þrjár dætur en fyrir átti stefn­­andi son sem fæddur er 1987. Af hálfu stefnanda er svo skýrt frá málavöxtum að sambúðin hafi verið henni erfið. Stefndi hafi starfað sem sjómaður þar til haustið 2002 og lítið verið heima. Stefn­­andi hafi hins vegar verið mikið ein heima og gætt bús og barna enda hafi það verið hennar aðalstarf að annast húsmóðurstörfin. Stefnandi kveður stefnda oft hafa lagt hendur á sig og einnig beitt sig andlegu ofbeldi. Þá hafi hann komið illa fram við son sinn á allan hátt. Stefnandi kveðst hafa óskað eftir aðstoð félagsmálayfirvalda í X í september 1998 við að slíta sambúðinni við stefnda. Stefnanda hafi verið veitt aðstoð til að komast í Kvennaathvarfið í Reykjavík þar sem hún hafi dvalið í nokkra daga en síðan flutt ásamt börnunum á heimili foreldra hennar í Reykjavík. Stefnandi kveður stefnda hafa verið mjög ósáttan við sambúðarslitin og lagt hart að henni að hætta við þau. Hafi hann lofað bót og betrun og að lokum hafi stefnandi fallist á að taka upp sam­­búð að nýju og í febrúar 1999 hafi þau hafið sambúðina aftur í Reykjavík. Stefnandi kveður ástandið á heimilinu ekkert hafa lagast eftir að þau fluttu suður og stefndi hafi haldið áfram uppteknum hætti. Haustið 2002 hafi komið til harkalegra átaka á milli þeirra og í framhaldi hafi komið til afskipta lögreglu og barna­vernd­ar­yfir­valda. Í kjölfarið kveðst stefnandi hafa ákveðið að slíta sambúðinni endanlega og vildi hún að stefndi flytti af heimilinu en þegar hann neitaði því kveðst stefnandi hafa neyðst til að fara með börnin til foreldra sinna þar sem hún hefur búið síðan. Þetta var 4. desember 2002 og daginn eftir fór stefnandi til sýslumanns og tilkynnti um sam­búð­ar­slitin. Jafnframt krafðist hún þess að fá forsjá barna aðila en því hefur stefndi hafnað og er sá ágreiningur til úrlausnar í málinu. Af hálfu stefnda eru gerðar þær athugasemdir við málavaxtalýsingu stefnanda að þótt hann hafi stundað sjómennsku nær allan sambúðartíma aðila hafi hann alla tíð verið mikið heima og sinnt börnunum vel. Fyrstu árin hafi hann stundað nær ein­vörð­ungu dagróðra og þá hafi verið landlegur um helgar og í slæmum veðrum. Eftir að hann hætti því og fór að fara í vikutúra hafi hann verið löng tímabil á milli heima. Haustið 2002 sökk skipið, sem stefndi var skipstjóri á, og hefur hann síðan unnið við fyrir­­tæki fjölskyldunnar. Þá kveður stefndi mjög ofmælt í fullyrðingum stefnanda um of­­beldi af hans hálfu. Þvert á móti kveður hann stefnanda hafa haft frumkvæði að miklu andlegu og líkamlegu ofbeldi gagnvart sér. Af hálfu stefnda er því haldið fram að átökin haustið 2002 hafi fullt eins verið stefn­anda að kenna en aðilar hafi engu að síður ákveðið að reyna að jafna þessi mál og halda áfram sambúðinni. Margt hafi verið á döfinni hjá fjölskyldunni á þessum tíma, m.a. voru þau að leita sér að stærra húsnæði og voru búin að fara í greiðslumat þess vegna. Af hálfu stefnda er því haldið fram að þetta bendi vart til þess að stefnandi hafi á þessum tíma verið búin að ákveða að slíta sambúðinni. Þegar svo til þess kom að stefn­andi hafi ákveðið að fara af heimilinu með börnin kveðst stefndi hafa boðist til þess að fara sjálfur. Stefnandi gæti haft húsið og búið þar með börnunum en það hafi ekki verið við það komandi við hana. Hafi engu skipt þótt stefndi hafi lagt hart að stefnanda að hugsa málið og taka engar ákvarðanir í skyndi. Af gögnum málsins má ráða að margt hefur gengið á í samskiptum aðila eftir að þau slitu sambúð sinni og hafa þau deilt um nánast allt sem um verður deilt, þar á meðal um umgengni við börn þeirra. Svo fór að sýslumaður kvað upp úrskurð um um­­gengnina 8. maí sl. og hefur hún verið í föstum skorðum síðan. Dæturnar búa hjá móður sinni í Breiðholtshverfi og sækja þar skóla, þ.e. þær eldri. En aðra hvora viku eru þær hjá föður sínum í Grafarvogi frá fimmtudegi til þriðjudags. Við aðalmeðferð kom fram að samkomulag aðila er með þeim hætti að stefndi sækir ekki dæturnar á heimili stefnanda heldur skiptast þau á þeim á “hlutlausum stað”. Stefnandi byggir kröfu sína á því að börnunum sé fyrir bestu að hún fái forsjá þeirra. Ennfremur byggir hún á því að vilji eldri telpnanna sé sá að vera hjá henni. Stefnandi bendir á að hún hafi að langmestu leyti séð um uppeldi og umönnun barn­­anna frá fæðingu þeirra og fram á þennan dag. Starfs síns vegna hafi stefndi verið langdvölum að heiman og því hafi foreldrahlutverkið að mestu leyti lent á stefn­anda, bæði inni á heimilunum og eins gagnvart stofnunum þjóðfélagsins. Börnin hafi vanist því að hún sé ávallt til staðar og því séu tengslin milli hennar og barnanna afar sterk. Hlutur stefnda sé aftur á móti mun minni og einnig telur stefnandi að eldri börn­un­um stafi nokkur stuggur af honum vegna þess ofbeldis sem hann hafi sýnt stefn­anda. Stefnandi kveðst hafa verið heimavinnandi allan sambúðartímann utan tveggja ára tímabils frá september 1999 til nóvember 2001 er hún hafi unnið hálfan dag á leik­skóla þar sem eldri dæturnar voru í dagvistun. Nú hafi hún uppi áform um að fara aftur út á vinnumarkaðinn, fyrst með endurhæfingu í Kvennasmiðjunni og síðar í kenn­aranám. Af hálfu stefnda er á því byggt að það sé börnunum fyrir bestu að honum verði falin forsjá þeirra. Hann hafi alla tíð tekið virkan þátt í uppeldi og umönnun barnanna og milli hans og þeirra séu sterk og góð tengsl. Hann kveðst hafa séð um mikilvæga þætti í umönnun þeirra, m.a. að þær tækju þátt í heilbrigðu tómstundastarfi en á því hafi stefnandi engan áhuga haft og frekar latt börnin til þess en hvatt. Þá kveður stefndi aðstæður sínar vera mjög góðar og við fjárskipti aðila muni hann leysa til sín íbúð­ina þar sem fjölskyldan hafi búið á sínum tíma. Aðstæður stefnanda í þessum efn­um séu hins vegar mjög óljósar. Hún dvelji hjá foreldrum sínum og hafi mun lakari tekjumöguleika en stefndi. Algjörlega sé óljóst hvernig hún hyggist standa að rekstri fjölskyldunnar fjárhagslega. Stefndi kveður stefnanda skorta metnað og áhuga fyrir hönd barnanna og uppeldisaðferðir hennar séu mjög vafasamar. Með vísan til fram­angreinds kveður stefndi það þjóna best hagsmunum barnanna að honum verði falin forsjá þeirra til 18 ára aldurs. Í greinargerð matsmannsins kemur fram að hann hafi hafið athugunina í lok maí. Farið hafi verið í heimsóknir til beggja aðila, aðstæður skoðaðar, rætt við heimilisfólk og fylgst með samskiptum. Jafnframt hafi verið rætt ítarlega við báða aðila og lögð fyrir þá sálfræðileg próf til að fá betri mynd af persónuleika þeirra og styrkleika­sviðum. Viðtöl við börnin og tengslaprófun fór fram á sálfræðistofu matsmanns og á heim­ili þeirra. Matsmaðurinn skilaði álitsgerð sinni um miðjan ágúst sl. Samantekt og mat matsmannsins á stefnanda er þetta: "Samkvæmt prófunum er K meðalgreind og í persónuleikaprófi lýsir hún sér sem heilbrigðri. Hún er oftast góð í samvinnu en stundum ber á taugaspennu, kvíða og vantrausti. Svo virðist sem sjálfsmynd K sé ekki traust. Algengt einkenni þeirra einstaklinga sem eru með slaka sjálfsmynd er að tilfinningalíf, lífsskoðanir og hegðun sveiflast talsvert eftir líðan og aðstæðum. Svo virðist vera um K. Samkvæmt því er ekki ólíklegt að K eigi erfitt með að veita forystu í tengslum, stýra þeim. Tengsl hennar við börnin eru þó náin, hún lifir fyrir börnin og er því mjög háð þeim. Uppeldisviðhorf hennar virðast mest byggð á hennar eigin reynslu og eru mikið mótuð af vilja barna fremur en langtíma markmiðum. Vilji K til að sinna og annast börn sín er ein­lægur og góður og hæfni hennar til að fara með forsjá barnanna er ótvíræð. K lýsir vilja til að virða almennar venjur um umgengni barnanna við föður ef hún fær for­sjá þeirra. Elsta barn hennar hefur ekki verið í miklum tengslum við föður sinn og vegna harðrar deilu foreldra nú um forsjá og umgengni er erfitt að meta til fulls hvernig K muni sinna umgengnismálum í framtíðinni. Sumt bendir til að hún eigi erfitt með að treysta barnsfeðrum sínum, að hún eigi erfitt með samskipti við þá, skorti hæfni til að leysa úr ágreiningi varðandi umgengni eða aðra samvinnu um upp­eldi barnanna. Á sama hátt gæti hún átt erfitt með að sætta sig við eða svara mál­efna­lega áliti sérfæðinga og úrskurði yfirvalda." Samantekt og mat matsmannsins á stefnda er þetta: "Um er að ræða 36 ára mann, M, sem deilir um forsjá yfir þremur dætrum sínum. Samkvæmt próf­unum er M vel greindur og persónuleikapróf sýnir að hann er heilbrigður. Allt bendir til að M sé stjórnsamur og metnaðarmikill maður. Hann gerir miklar kröfur til sjálfs sín og til annarra. Kröfur hans til annarra setur hann á stundum fram af mikilli alvöru, festu og stjórnsemi og því ekki ólíklegt að aðrir geti upplifað fram­göngu hans sem frekju, yfirgang og andlegt ofríki. M virðist ekki alltaf hafa gott inn­sæi í viðbrögð annarra við ofangreinda framkomu. Þannig virðist hann vanmeta sinn þátt í þeim erfiðleikum sem komið hafa upp í sambúð hans og K. Athug­un­in bendir ekki til þess að M sé ofbeldishneigður maður. Ekkert bendir til að dætur hans séu þvingaðar eða hræddar í samskiptum við hann heldur sýnast þær eiga auð­velt með samveru við hann. M er metnaðarfullur fyrir hönd dætra sinna og mun sjálfsagt ekkert til spara til að vegur þeirra verði sem mestur. Viðhorf hans til dætranna og tengsla hans við þær eru jákvæð, sterk og gagnkvæm. Hæfni M til að fara með forsjá þeirra er ótvíræð. Viðhorf hans til tengsla og umgengni telpnanna við móður þeirra einkennast af skilningi og því líklegt að hann muni standa við um­gengn­issamninga ef hann fær forsjá dætranna." Samantekt matsmanns eftir viðtöl og athuganir á dætrum aðila er þessi: "Mats­maður telur að H, L og D séu allt myndarlegar og vel gerðar telpur sem bera þess skýr merki að hafa búið við gott atlæti og góða umönnun. Við­horf H og L til foreldra sinna einkennast af jákvæðni, velvild og hlýju. Þær eru báðar ósáttar við skilnað foreldranna og átta sig ekki að fullu á hvernig mál­efn­um er háttað né hvað bíður þeirra. Þær gera ekki upp á milli foreldra sinna og segjast vilja vera jafnt hjá báðum. Hvorug kveður því skýrt á um vilja til þess að lúta fremur forsjá annars aðila fremur en hins. Ef fast er gengið á þær hallast þær nokkuð nær móður sinni, þó er nokkur áherslumunur eftir því hvort þær eru hjá föður eða hjá móður. Matsmaður telur deilu foreldra um börnin mjög hatramma og fátt sparað í þeirri deilu. Þannig hafa báðir aðilar ítrekað reynt að blanda matsmanni inn í deilu um um­gengni. Einnig tekur matsmaður undir álit sýslumanns dags. 8. maí sl. þar sem segir: “Af gögnum málsins er ljóst að mikil togstreita er milli foreldra og að börnunum er ekki haldið utan við þá togstreitu og að þau hafa orðið vitni að togstreitu og átökum foreldra.” Matsmaður er sammála áliti Jóhanns Loftssonar, sálfræðings, sem vitnað er í sbr. úr­skurð sýslumanns dags. 9. maí sl.: “Samkvæmt yfirlýsingu sálfræðingsins kom ekkert fram í því viðtali sem gæfi tilefni til að ætla að vera hjá föður væri eldri systr­un­um erfiðari en sem svarar eðlilegu róti við að fara á milli heimila þar sem foreldrar eru ósáttir. Stúlkan greindi frá þokkalegum samskiptum bæði við föður og móður, mundi vel eftir átökum milli foreldra, en ekki kom fram hjá henni að annað foreldri hefði verið gerandi og hitt þolandi, kvaðst muna eftir drykkju en kvaðst ekki óttast hana hjá föður. Sagði hún þær systur rífast jafnt hvort sem þær eru hjá móður eða föður, væru þó ekki eins óþekkar hjá föður eins og hjá móður.” Greinilegt er að telpurnar búa við talsvert ólík uppeldisviðhorf hjá föður annars vegar og móður hins vegar. Uppeldisviðhorf móður virðast einkennast meira af því að hlusta á börnin og leyfa þeim að ráða miklu um athafnir sínar og hegðun fremur en vera mjög stýrandi eða leiðbeinandi. Faðir aftur á móti virðist telja rétt að stýra og móta börnin með fræðslu, leiðbeiningum og kröfum um athafnir og hegðun. Það er skoðun matsmanns að áherslur beggja hafi nokkuð til síns máls og að hófleg blanda þessara aðferða sé börnum farsælust. Deila og ósætti foreldra virðist auka og magna nei­kvæðar hliðar þessara uppeldisviðhorfa og öfgar þeirra gerðir að umræðuefni. Þannig er hvorugur aðili tilbúinn að horfa á sjónarmið hins eða sýna tillitssemi og um­burð­arlyndi. Þannig tekur matsmaður ekki undir þá skoðun móður að börnin búi við of­beldi og uppeldishörku hjá föður. Á sama hátt tekur matsmaður ekki undir þá skoðun föður að móðir hafi ekki metnað fyrir hönd telpnanna eða vilji ekki veg þeirra sem bestan." Matsmaður ræddi einnig við son stefnanda og foreldra aðila en það hefur ekki þýð­ingu fyrir úrlausn málsins að gera grein fyrir þeim samtölum. Niðurstöður matsmannsins eru þessar og þar með svör hans við framangreindum spurn­ingum: Að dómi matsmanns eru báðir foreldrar hæfir til að fara með forsjá barnanna. Skiln­ingur beggja á þörfum barnanna er ágætur. Faðir á auðveldara með að lýsa mati sínu á þörfum barnanna og virðist metnaðarfyllri fyrir þeirra hönd. Tilfinningalegt samband móður og barnanna er náið og gagnkvæmt. Móðir er afar háð börnunum. Tengsl hennar byggja mikið á umönnunarþáttum enda börn­in enn ung. Tilfinningalegt samband föður og barnanna er einnig náið og gagn­kvæmt og lýsir sér annars vegar í hlýrri og innilegri framkomu og hins vegar í leiðbeiningum og stýringu. Aðstæður foreldra eru ólíkar. Enn ríkir óvissa um eignaskipti og hefur það áhrif á stöðu mála, sérstaklega hjá móður. Móðir býr inni á heimili foreldra sinna en hyggst leigja íbúð fljótlega í [Breiðholti]. Hún er ekki í vinnu en hyggst byrja að vinna á leikskóla í haust. Faðir er nýfluttur í rúmgott ein­býl­is­hús í [Grafarvogi], sem hann leigir. Þar hafa börnin hvert sitt herbergi, sem eru vel búin húsgögnum. Faðir hefur trygga atvinnu og hefur, að eigin sögn, mögu­leika á að haga vinnu sinni eftir þörfum barnanna. Tekjur hans eru góðar. Andleg og líkamleg heilsa beggja foreldra er góð. Bæði búa ein og eru ekki í föstu sambandi við annan aðila. Bæði segjast ekki hafa hug á slíku á næstunni. Eins og er býr móðir hjá foreldrum sínum og ásamt því að hafa aðgang að öll­um þægindum heimilis þeirra hefur hún til umráða herbergi þar sem hún og dæt­urnar sofa. Dæturnar geta leikið sér á heimili afa þeirra og ömmu eins og um væri að ræða þeirra eigið heimili. Móðir hyggst flytja fljótlega og hefur hug á íbúð í [Breiðholti]. Þar yrði stutt í skóla fyrir börnin og vinnu hennar. Faðir leigir einbýlishús í [Grafarvogi] og hafa dæturnar hvert sitt herbergi þar, sem eru vel búin húsgögnum. Allur aðbúnaður og aðstæður á heimilinu eru góðar og vel séð fyrir öllum þörfum barnanna. Stutt er í [...]skóla, þar sem H var í skóla. Móðir býr hjá foreldrum sínum sem styðja hana af heilum hug bæði varðandi hús­næði og annað sem móðir og börn þarfnast. Faðir hefur dyggan stuðning for­eldra sinna og systkina. Foreldrar voru ekki sammála hvernig umgengni skyldi háttað og gaf sýslu­maður út úrskurð til bráðabirgða þann 8. maí sl. Þrátt fyrir það hefur ekki ríkt full­komin sátt og kenna bæði hinu um að virða ekki rétt hins. Sérstaklega hefur móðir þó átt erfitt með að treysta föður. Hún segist þó ætla að virða hefð­bundnar reglur um umgengni fái hún forsjá barnanna en setur þó skilyrði. Sextán ára sonur hennar frá fyrra sambandi hennar, P, hefur ekki verið í reglubundnu sambandi við föður sinn. Faðir hefur lýst yfir vilja til að virða mikla og nána umgengni barnanna við móður ef hann fær forsjá þeirra. Ekki er hægt að álykta annað en að báðir foreldrar séu jafn líklegir til að við­halda umgengni þegar deilu er lokið. Tengsl barnanna innbyrðis virðast góð. Sérstaklega eru H og L nánar og hafa mikinn stuðning hvor af annarri. D er svo ung enn­þá að erfitt er að átta sig á tengslum hennar við systurnar. Ljóst er þó að eldri syst­urnar eru mjög hændar að litlu systur sinni og ætla má að það sé gagn­kvæmt." Eins og venja er í forsjármálum hefur verið lagður fram mikill fjöldi vottorða og bréfa frá fólki, er tengist aðilum. Skýra gögn þessi frá ágæti þess aðila, er þau leggur fram, og á stundum frá ávirðingum og ókostum hins. Það er mat dómsins að það hafi enga þýðingu fyrir úrlausn málsins að gera grein fyrir þessum gögnum. Þá er og rétt að geta þess að lögð hafa verið fram mörg gögn varðandi samskipti aðila við opinbera aðila, skólayfirvöld, barnaverndaryfirvöld svo og læknisvottorð. Þessi gögn varða aðal­lega tímabilið eftir að aðilar slitu sambúð. Þau hafa heldur ekki þýðingu fyrir úr­lausn málsins. Það var niðurstaða matsmannsins að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá dætra sinna. Það er og álit hinna sérfróðu meðdómsmanna að gögn málsins, þ.m.t. skýrslur aðila fyrir dómi, sýni að þeir séu báðir hæfir til að fara með forsjána. Við úr­lausn málsins verður hins vegar að líta til þess að stefnandi hefur alla tíð verið heima­vinn­andi og þar af leiðandi tengst dætrunum meir en stefndi sem vann utan heimilis, aðal­lega á sjó, eins og rakið var. Þá hafa dæturnar búið hjá stefnanda frá sam­búð­ar­slit­um og hefur ekki annað komið fram en að þar uni þær hag sínum vel og hafi þrosk­ast eðlilega. Það hefði því minnsta röskun í för með sér fyrir þær að verða við kröf­um stefnanda og dæma henni forsjána. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að aðilar hafi virt umgengnisrétt eins og hann var ákveðinn í úrskurði sýslu­manns og telur dómurinn því ekki ástæðu til að ætla annað en að svo verði framvegis. Ljóst er af gögnum málsins að allnokkur munur er á aðstöðu aðila fjárhagslega en hann getur ekki ráðið úrslitum, enda ekkert fram komið um að stefnandi hafi ekki séð sóma­samlega um dæturnar. Á sama hátt hefur verið sýnt fram á að stefndi hefur ekki látið sinn hlut eftir liggja í þeim efnum. Með vísun til framanritaðs er það niðurstaða dómsins að ekki séu heldur efni til að verða við varakröfu stefnda um að honum verði dæmd forsjá eldri dætranna, enda verður ekki annað séð en að hér sé um samheldinn systkinahóp að ræða. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að það sé börnum aðila fyrir bestu að móður þeirra, stefnanda, verði falin forsjá þeirra til 18 ára aldurs. Það verður því orðið við kröfu hennar og henni dæmd forsjáin. Stefndi hefur ekki uppi máls­kostn­aðarkröfu á hendur stefnanda og skal því málskostnaður falla niður. Gjaf­sókn­ar­kostnaður stefnanda skal greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanna hennar, Þrastar Þórssonar hdl., er rak málið fyrir hana í fyrstu, samdi stefnu og lagði fram mats­beiðni, 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og Þorbjargar Ingu Jóns­dóttur hrl., er tók við rekstri málsins áður en matsgerð var lögð fram og flutti það, 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóminn kváðu upp Arngrímur Ísberg héraðsdómari og sálfræðingarnir Þorgeir Magnús­son og Þórkatla Aðalsteinsdóttir. Stefnandi, K, skal fara með forsjá H, L og D til 18 ára aldurs þeirra. Málskostnaður fellur niður en gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiddur úr ríkis­sjóði þar með talin þóknun lögmanna hennar, Þrastar Þórssonar hdl., 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og Þorbjargar Ingu Jónsdóttur hrl., 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 459/2001
Dánarbússkipti Umboð Lífsgjöf Veð
Íbúð hjónanna M og Ó var seld í nóvember 1998, en þau létust bæði á árinu 1999. Ó hafði falið syni sínum V, bróður stefnda K, að annast söluna og lá fyrir umboð frá honum þess efnis. Á söludegi veitti V fasteignasölunni umboð fyrir hönd föður síns til að framselja fasteignaveðbréf og taka á móti húsbréfum vegna sölunnar og nota til að greiða upp áhvílandi lán á 1., 2. og 3. veðrétti, en þar var um að ræða lífeyrissjóðslán hans sjálfs, stefnda K og H, eiginkonu V. Fór uppgreiðslan fram í desember 1998. Í skattframtali M 1999, en hún sat í óskiptu búi eftir Ó um tæplega 8 mánaða skeið, voru m.a. tilgreindar kröfur á synina V og K. Var ekki ágreiningur um að þessi tilgreining á skuld K væri til komin vegna greiðslu láns hans, sem að vísu nam töluvert hærri fjárhæð. Hélt K því fram að uppgreiðslan hefði verið gjöf þeirra hjóna í því skyni að jafna aðstöðumun með bræðrunum V og K annars vegar og öðrum erfingjum hins vegar. Talið var að í umboði V til sölu fasteignarinnar hafi einungis falist almenn heimild til fyrirsvars við sölu hennar, undirritunar skjala og móttöku verðmæta. Ekki var sýnt fram á að í umboðinu hafi falist heimild til handa V til að láta fasteignasöluna greiða veðlánin upp af söluandvirðinu, né að í slíkri framkvæmd, þótt heimil hafi verið, hafi falist fyrirheit Ó um gjöf til þeirra H, V og K. Þá þótti takmarkaðra gagna njóta um það, að hjónin hefðu áður veitt öðrum erfingjum sínum fjárhagslega aðstoð, en K hélt því fram að það hefði átt að leiða til þess að Ó hafi viljað greiða upp áhvílandi veðskuldir þeirra H, V og K. Þá þóttu skattframtöl dánarbúsins 1999 og 2000 ekki styðja að um gjöf hafi verið að ræða. Var því ekki talið að K hafi tekist að sanna að uppgreiðsla veðláns hans í desember 1998 hafi falið í sér gjöf til hans úr hendi þeirra M og Ó. Bar honum því að endurgreiða umkrafða fjárhæð til dánarbúsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. desember 2001. Þeir krefjast þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 2.306.131 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. desember 1998 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim tíma til greiðsludags. Áfrýjendur krefjast jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að málskostnaður verði felldur niður milli aðila. Stefndi krefst þess, að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað á grundvelli heimildar í 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. I. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var íbúð hjónanna Margrétar Kristjánsdóttur og Óskars Sumarliðasonar að Ofanleiti 3 í Reykjavík seld 24. nóvember 1998, en þau létust bæði á árinu 1999, Óskar 20. janúar en Margrét 12. september. Óskar fól syni sínum Veigari, bróður stefnda, að annast söluna og liggur fyrir umboð frá honum þess efnis. Þar var Veigari veitt heimild til þess að skrifa undir öll nauðsynleg skjöl vegna sölunnar og jafnframt að framselja fasteignaveðbréf, taka á móti húsbréfum og selja á verðbréfamarkaði, ef þurfa þætti. Veigar veitti fasteignasölunni á söludeginum umboð fyrir hönd föður síns til að framselja fasteignaveðbréf og taka á móti húsbréfum vegna sölunnar og nota til að greiða upp áhvílandi lán á 1., 2. og 3. veðrétti, en þar var um að ræða lífeyrissjóðslán hans sjálfs, eiginkonu hans Hallfríðar Kristjánsdóttur, stefndu í hæstaréttarmáli nr. 458/2001, og stefnda, eins og nánar greinir í héraðsdómi. Uppgreiðsla þessara lána fór fram 4. desember 1998. Í skattframtali Margrétar Kristjánsdóttur 1999, en hún sat í óskiptu búi eftir bónda sinn um tæplega átta mánaða skeið, voru meðal annars tilgreindar kröfur á synina Veigar og Kristján, hvor um sig að fjárhæð 1.500.000 krónur. Ekki er ágreiningur um, að þessi tilgreining á skuld stefnda sé til komin vegna áðurnefndrar greiðslu á lífeyrissjóðslánum hans, sem að vísu nam töluvert hærri fjárhæð. Stefndi heldur því fram, að uppgreiðsla lánsins af söluandvirði fasteignarinnar, sem fór fram í lifanda lífi beggja hjóna, hafi verið með fullu samþykki þeirra og vilja í því skyni að jafna aðstöðumun með Veigari og sér annars vegar og öðrum erfingjum hins vegar. Þessu til sönnunar sé yfirlýsing Rebekku Kristjánsdóttur, móðursystur sinnar, frá 22. október 2000, sem hún staðfesti fyrir dómi, en þar lýsir hún því yfir, að sér hafi vegna samtala við Óskar verið fullkunnugt um þessa fyrirætlun hans. Stefndi segir, að tilgreining fjárhæðarinnar á skattframtali hafi einungis verið af skattalegum ástæðum. Veigar undirritaði skattframtalið fyrir hönd móður sinnar að viðlögðum drengskap. Í skattframtali dánarbúsins árið 2000 er þessara krafna að engu getið. II. Í áðurnefndu umboði Óskars Sumarliðasonar til sonar síns Veigars fólst einungis almenn heimild til fyrirsvars við sölu fasteignarinnar, undirritunar skjala og móttöku verðmæta. Þar sagði ekkert um greiðslu áhvílandi veðskulda, en samkvæmt kaupsamningnum skyldi þeim aflétt fyrir 1. janúar 1999. Engar upplýsingar liggja fyrir um það, hvort stefnda, Veigari og eiginkonu hans hefði verið fært að flytja veðskuldirnar á eigin fasteignir. Hefur hvorki verið sýnt fram á, að í umboðinu hafi falist heimild til handa Veigari til að láta fasteignasöluna greiða veðlánin upp af söluandvirðinu, né að í slíkri framkvæmd, þótt heimil hafi verið, hafi falist fyrirheit Óskars um gjöf til stefnda, Veigars og Hallfríðar. Í málinu nýtur takmarkaðra gagna um það, að Óskar og Margrét hafi áður veitt ekkju sonar síns Hafþórs og syni sínum Magnúsi Jóhanni fjárhagslega aðstoð, sem átt hafi að leiða til þess, að Óskar hafi nú viljað greiða upp áhvílandi veðskuldir stefnda, Veigars og Hallfríðar, en þau höfðu fram til þessa sjálf greitt af lánum sínum. Auk frásagna lántakendanna sjálfra er aðeins áðurnefnd yfirlýsing Rebekku Kristjánsdóttur þessu til stuðnings, en hún verður ekki ein sér talin nægileg til sönnunar án stuðnings við önnur gögn. Í skattframtali dánarbús Margrétar og Óskars vegna ársins 1998 eru tilgreindar kröfur þess á Veigar og stefnda, sem eru ekki jafnháar uppgreiðsluverðmæti veðskuldanna. Þessi tilgreining er sögð hafa verið af skattalegum ástæðum, sem þó hafa ekki verið skýrðar með viðhlítandi hætti. Sá endurskoðandi, sem Veigar og stefndi segja, að hafi veitt leiðsögn um þessa framsetningu á skattframtalinu, hefur ekki komið fyrir dóm. Sjálfir hafa hvorki þeir né Hallfríður viljað leggja fram skattframtöl sín, þrátt fyrir áskoranir, til þess að sýna fram á, að uppgreiðsla veðlánanna hafi falið í sér gjöf þeim til handa, sem þá hefði verið skattskyld samkvæmt 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Við svo búið verður að líta svo á, að skattframtöl dánarbúsins 1999 og 2000 styðji ekki, að um gjöf hafi verið að ræða. Þegar allt er virt, sem fram er komið í málinu, verður ekki talið, að stefnda hafi tekist að sanna, að uppgreiðsla veðláns hans hjá Lífeyrissjóði Félags íslenskra atvinnuflugmanna 4. desember 1998 hafi falið í sér gjöf til hans úr hendi foreldra sinna. Honum ber því að endurgreiða umkrafða fjárhæð, sem rennur til dánarbúsins, er nú sætir opinberum skiptum. Dráttarvextir skulu greiddir, eins og í dómsorði greinir. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Stefndi, Kristján Óskarsson, greiði Bergey Hafþórsdóttur, Finnboga Hafþórssyni, Óskari Hafþórssyni og Magnúsi Jóhanni Óskarssyni vegna dánarbús Margrétar Kristjánsdóttur og Óskars Sumarliðasonar 2.306.131 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. desember 1998 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 10. september sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 20. nóvember 2000 af Óskari Hafþórssyni, kt. 050966-5779, Dúfnahólum 6, Reykjavík, Bergey Hafþórsdóttur, kt. 260569-4499, Fífuseli 14, Reykjavík, Finnboga Hafþórssyni, kt. 170771-4519, Engjaseli 5, Reykjavík, og Magnúsi Jóhanni Óskarssyni, kt. 280941-2129, Funafold 2, Reykjavík, til hagsbóta fyrir dánarbú Óskars Sumarliðasonar, kt. 110720-2469, og Margrétar Kristjánsdóttur, kt. 010221-3829, á hendur Kristjáni Óskarssyni, kt. 200957-5399, Jökulhæð 4, Garðabæ, til heimtu skuldar við dánarbúið. Af stefnenda hálfu er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.306.130,70 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 4. desember 1998 til greiðsludags. Krafist er máls­kostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins, þ.m.t. kostnaður stefnenda af 24,5% virðisaukaskatti, og að dráttarvextir leggist við málskostnaðinn á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 15 dögum eftir dómsuppsögudag. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Í greinargerð stefnda var þess einnig krafist að málinu yrði vísað frá dómi en leyst var úr þeim ágreiningi með úrskurði dómsins 4. maí sl. þannig að frávísunar­kröfunni var hrundið. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsaðilar eru erfingjar hjónanna Óskars Sumarliðasonar, sem lést 20. janúar 1999, og Margrétar Kristjánsdóttur, sem sat í óskiptu búi þar til hún lést 12. september sama ár. Stefnendur Óskar, Bergey og Finnbogi eru börn Hafþórs Óskarssonar, látins sonar hinna látnu, en stefnandi Magnús Jóhann og stefndi eru synir hinna látnu hjóna. Málsatvik eru þau að Óskar Sumarliðason fól syni sínum Veigari að annast sölu á 3ja herbergja íbúð að Ofanleiti 3 í Reykjavík. Í málinu hefur verið lagt fram umboð en í því segir að Óskar veiti Veigari fulla heimild til að skrifa undir öll nauðsynleg skjöl vegna sölu á íbúðinni, skrifa undir kauptilboð, kaupsamning, afsal, veðskuldabréf, fasteignaveðbréf og öll önnur nauðsynleg skjöl vegna sölunnar, framselja fasteigna­veðbréf, móttaka húsbréf og selja á verðbréfamarkaði svo og til þess að móttaka allar aðrar greiðslur vegna sölunnar. Íbúðin var seld samkvæmt kaupsamningi hinn 24. nóvember 1998 og skyldi kaup­verðið, samtals 8.000.000 krónur, greiðast þannig: 800.000 krónur við undirritun kaupsamnings, 800.000 krónur 1. maí 1999, 800.000 krónur 1. nóvember 1999 og með fasteignaveðbréfi 5.600.000 krónur. Með umboði dagsettu sama dag og kaupsamningurinn veitti Veigar fasteigna­sölunni, sem sá um sölu íbúðarinnar, umboð fyrir hönd Óskars Sumarliðasonar til að framselja fasteignaveðbréf og móttaka húsbréf vegna sölu íbúðarinnar og nota til að greiða upp lánin sem hvíldu á 1.-3. veðrétti á íbúðinni. Óumdeilt er að veðin á íbúð­inni voru vegna skuldar Veigars við Lífeyrissjóð verslunarmanna, upphaflega að fjár­hæð 92.300 krónur, en þann 4. desember 1998, þegar það var greitt upp, samtals 305.731 króna, vegna skuldar stefnda við Eftirlaunasjóð Félags íslenskra atvinnu­flugmanna, upphaflega að fjárhæð 2.500.000 krónur, en það var greitt upp sama dag með 2.306.130,70 krónum og vegna skuldar Hallfríðar Kristjánsdóttur við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, upphaflega að fjárhæð 1.400.000 krónur, en var greitt upp sama dag með 1.312.915 krónum. Stefnendur telja að óheimilt hafi verið að nota húsbréfin til að greiða framan­greindar veðskuldir. Þeir fjármunir, sem þannig hefði verið ráðstafað, ættu því í raun að tilheyra dánarbúinu. Gera stefnendur þá kröfu í málinu að stefndi greiði dánarbúinu fjárhæðina sem fór til greiðslu skuldarinnar. Því er mótmælt af hálfu stefnda að umrædd ráðstöfun hafi verið án heimildar Óskars heitins heldur hafi hún þvert á móti verið gerð samkvæmt fyrir­mælum hans. Því er einnig mótmælt að skuld hafi stofnast á hendur stefnda vegna þessa. Málsástæður og lagarök stefnenda Af stefnenda hálfu er málsatvikum lýst þannig að sýslumaðurinn í Reykjavík hafi hinn 6. desember 1999 veitt erfingjum hjónanna Óskars og Margrétar leyfi til einkaskipta. Eignir búsins hafi verið taldar sparisjóðsbók í Árbæjarútibúi Landsbanka Íslands, 3.693,55 krónur, sparisjóðsbók í sama banka, 58.764,10 krónur, og einka­reikningur í sama banka, 1.538.444 krónur. Skuldir hafi verið 303.463 krónur vegna útfararkostnaðar. Erfingjarnir hafi veitt Veigari Óskarssyni umboð til að koma fram af þeirra hálfu og í nafni dánarbúsins í samskiptum við aðra, þar á meðal við ráðstöfun eigna, viðtöku andvirðis þeirra og opinberrar skýrslugerðar og til að taka við tilkynningum í þeirra þágu vegna andlátsins. Einkaskiptum skyldi lokið eigi síðar en 12. september 2000. Þar sem stefnendum hafi þótt margt óljóst um eignir dánarbúsins, og útskýringar stefnda lítt til þess fallnar að eyða efasemdum þeirra um að rétt væri staðið að skiptum, hafi verið óskað eftir opinberum skiptum á dánarbúinu með beiðni dagsettri 19. desember 1999. Við fyrirtöku málsins 17. janúar 2000 hafi verið veittur frestur til að leita sátta milli erfingja um grundvöll einkaskipta. Skriflegum fyrirspurnum hafi verið beint til lög­manns stefnda með bréfi dagsettu 4. febrúar sama ár þar sem óskað hafi verið skýringa á atriðum, sem stefnendur hefðu gert athugasemdir við, einkum ráðstöfun á kaupverði íbúðarinnar að Ofanleiti 3 til greiðslu á persónulegum lánum stefnda, Veigars Óskarssonar og Hallfríðar Kristjánsdóttur án þess að séð væri að skuldir þeirra við dánarbúið, sem þannig hefðu stofnast, hefðu verið endurgreiddar. Einnig hafi verið gerðar athugasemdir við úttektir Veigars af Visa greiðslukorti á nafni Óskars. Skýr­ingar hafi ekki komið fram. Með úrskurði Héraðs­dóms Reykjavíkur 13. mars 2000 hafi dánar­búið verið tekið til opinberra skipta og skiptastjóri skipaður. Á skipta­fundi 14. nóvember 2000 hafi verið bókað að skipta­stjóri myndi ekki halda uppi hagsmunum fyrir hönd dánarbúsins vegna greiðslu ofan­greindra veðskulda en stefnendur hafi óskað eftir að halda þessum hagsmunum uppi fyrir hönd dánarbúsins, því að skaðlausu og búinu til hagsbóta. Stefnendur byggja á því að við sölu á íbúðinni hafi Veigar falið fasteignasölunni að greiða að fullu persónulega skuld stefnda við Eftirlaunasjóð FIA sem hvílt hafi á íbúðinni. Gögn sem skiptastjóri hafi aflað staðfesti að stefndi hafi verið lántaki að umræddu láni frá sjóðnum. Hin látnu, Óskar og Margrét, hafi hvorki verið lántakar né ábyrgðar­menn að láninu. Íbúðin að Ofanleiti 3 hafi aðeins verið til tryggingar á greiðslu lánsins. Stefndi hafi ekki staðið dánarbúi Óskars og Margrétar skil á þessum fjármunum þrátt fyrir tilmæli um slíkt. Umboð Óskars til Veigars hafi aðeins falið í sér heimild til að annast sölu á íbúðinni og til að ljúka nauðsynlegri skjalagerð í tengslum við söluna. Hvergi sé í umboðinu kveðið á um að áhvílandi veðskuldir, sem hafi verið búinu óviðkomandi, skyldu greiddar af eignum búsins. Með áframhaldandi umboði sínu til fasteigna­sölunnar, þar sem kveðið hafi verið á um greiðslu tiltekinna veðskulda, hafi Veigar farið út fyrir umboð sitt frá Óskari. Á grundvelli umboðsins hafi hann veitt fasteigna­sölunni víðtækara umboð en hann sjálfur hafi haft. Stefndi hafi hagnast á þessari háttsemi á kostnað búsins. Verði talið að brýna nauðsyn hafi borið til að greiða upp áhvílandi veðskuldir af eignum búsins til að liðka fyrir sölu íbúðarinnar þá hafi ekki falist í þeirri ráðstöfun uppgjöf á kröfu dánarbúsins á hendur stefnda. Hvorki sé fyrir hendi erfðaskrá frá hinum látnu né gerningur inter vivos sem færi stefnda óafturkræft í hendur þau verðmæti sem stefnukrafan lúti að. Í skattframtali 1999, sem skilað hafi verið eftir andlát Óskars, sé þess sérstaklega getið að stefndi skuldi búinu 1.500.000 krónur. Skattaframtalið hafi Veigar undirritað fyrir hönd Margrétar án þess að hún hafi komið þar nokkuð nærri. Ekki verði beinlínis lesið úr skattaframtalinu um hvaða skuld sé að ræða. Hins vegar megi af gögnum málsins ráða að greidd hafi verið upp skuld stefnda við Eftirlaunasjóð FÍA að fjárhæð 2.264.252,20 krónur. Auk þess hafi verið greiddar tvær gjaldfallnar afborganir. Samtals hafi verið greitt vegna lánsins 2.306.130.70 krónur. Skuld stefnda við búið sé því mun hærri en segi í skattframtalinu. Tilgreining í skattframtali um lægri skuld verði ekki skoðuð sem uppgjöf hinna látnu á hluta krafna búsins á hendur stefnda, enda hafi Margrét hvergi komið næmi skattframtalinu og Óskar þá látinn. Veigar hafi ekki haft umboð til að fella niður eða lækka skuld stefnda við búið með þeim hætti sem virtist gert á skattframtalinu. Í skattframtali 2000 sé ofangreind skuld ekki lengur talin meðal eigna dánarbúsins. Sú háttsemi stefnda að aðhafast ekkert og greiða búinu ekki til baka það sem því sannarlega beri hafi valdið því tjóni. Málshöfðunina byggja stefnendur á 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Varðandi kröfur í málinu er m.a. vísað til ákvæða sömu laga og almennra reglna samninga-, kröfu- og skaðabótaréttar, m.a. um umboð, endurgreiðslu fjárskuldbindinga og bótaskyldu á tjóni af völdum saknæmrar háttsemi. Stefnufjárhæðin nemi uppgreiðslu­verðmæti skuldar stefnda við Eftirlaunasjóð FÍA eins og hún hafi verið 4. desember 1998 og dráttarvaxta sé krafist frá þeim degi til greiðsludags. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að Óskar Sumarliðason hafi látist hinn 20. janúar 1999 og eiginkona hans, Margrét Kristjánsdóttir, hinn 12. september sama ár, en hún hafi setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn. Erfingjar hinna látnu séu stefnendur Óskar Hafþórsson, Bergey Hafþórsdóttir og Finnbogi Hafþórsson, sem taki arf eftir föður sinn, Hafþór Óskarsson, son hinna látnu, en hann hafði fallið frá löngu fyrir andlát foreldra sinna, stefnandi Magnús Jóhann Óskarsson, Veigar Óskarsson og stefndi. Með beiðni um leyfi til einkaskipta, dagsettri 6. desember 1999, hafi erfingjar farið þess á leit við sýslumanninn í Reykjavík að þeim yrði veitt leyfi til einkaskipta. Jafnframt hafi Veigari verið veitt umboð til þess að koma fram af hálfu erfingja í nafni dánarbúsins. Fallist hafi verið á beiðnina 9. desember 1999 en skiptum skyldi ljúka með afhendingu einkaskiptagerðar og erfðafjár­skýrslu eigi síðar en 12. september 2000. Veigar hafi gert erfingjum grein fyrir stöðu dánarbúsins áður en fallist hafi verið á beiðni þeirra um einkaskipti og hafi hann gengið frá hlutauppgjöri til þeirra hinn 13. desember 1999. Stefnendur hafi farið fram á opinber skipti á dánarbúinu með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettri 19. desember 1999, og með úrskurði dómsins, dagsettum 13. mars 2000, hafi Steinunn Guðbjartsdóttir hdl. verið skipuð til að gegna starfi skiptastjóra. Í bréfi skiptastjóra til dómsins, dagsettu 30. maí 2000, þar sem ágreiningi málsaðila sé vísað til dómsins, segi m.a. að á skiptafundi, sem haldinn hafi verið sama dag, hafi komið upp ágreiningur milli erfingja dánarbúsins. Fyrir liggi að við sölu fasteignar hinna látnu að Ofanleiti 3 hafi verið greidd upp lán, samtals að fjárhæð 3.931.074 krónur, sem hafi verið áhvílandi á fasteigninni. Lánin hafi verið tekin af sonum hinna látnu, stefnda og Veigari, og hafi þeir fengið andvirði þeirra. Þar sem söluandvirði eignarinnar hafi verið notað til að greiða upp lánin beri þeim að endurgreiða dánarbúinu fjárhæðina. Um skuld hafi verið að ræða sem m.a. hafi verið getið á skattframtali hinna látnu vegna ársins 1998. Þessari kröfu hafi verið mótmælt af hálfu lögmanns þeirra. Hann hafi sagt að lánin hafi verið greidd upp af söluandvirði fasteignarinnar og að sú uppgreiðsla hafi farið fram í lifanda lífi beggja hjóna og með fullu samþykki þeirra og vilja. Lögmaðurinn hafi hafnað því að þeir skulduðu dánar­búinu fjármuni vegna þessa. Ekki hafi tekist að jafna ágreininginn og sé málefninu beint til Héraðsdóms Reykjavíkur eftir ákvæðum 122. gr. laga nr. 20/1991. Málið hafi verið fellt niður að beiðni stefnenda en þeim hafi verið gert að greiða málskostnað. Hinn 14. nóvember 2000 hafi verið haldinn skiptafundur vegna skipta á dánarbúinu þar sem fjallað hafi verið um framhald skipta og fyrirkomulag málshöfðunar vegna þeirra greiðslna sem inntar hafi verið af hendi fyrir stefnda og Veigar við sölu íbúðarinnar í desember 1998. Sýknukrafa stefnda er studd þeim málsástæðum og lagarökum að stefnendur séu ekki réttir aðilar að máli þessu og því beri að sýkna stefnda, m.a. með vísan til 2. tl. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Svo sem ítrekað hafi komið fram hafi uppgreiðsla umræddra lána átt sér stað í lifanda lífi beggja hjóna með fullu samþykki þeirra og vilja. Ekki sé um það deilt að á þessum tíma hafi þau Óskar og Margrét verið fjár síns ráðandi og hafi þau haft það á valdi sínu að ráðstafa fjármunum sínum. Sönnunarbyrðin um að þeim hafi ekki verið heimilt að ráðstafa andvirði íbúðar sinnar að eigin vild, eins og þau hafi gert, hvíli á stefnendum. Uppgreiðsla lánanna hafi ekki átt sér stað úr dánarbúinu, svo sem ítrekað sé haldið fram af hálfu stefnenda, heldur löngu fyrir fráfall þeirra Óskars og Margrétar. Því sé vandséð á hverjum lagagrunni stefnukröfur geti verið byggðar. Þótt stefnendur haldi því fram að áhvílandi veðskuldir hafi verið greiddar af eignum búsins hafi bæði Óskar og Margrét verið lifandi á þessum tíma. Þau Óskar og Margrét hafi veitt umrædd veðleyfi vegna lánanna, sem greidd hafi verið upp við sölu íbúðarinnar, án þess að skuld hafi stofnast við það á hendur stefnda. Skýringar á þessum ráðstöfunum Óskars heitins væru þær að við fráfall Hafþórs, sonar Óskars og Margrétar, hafi þau veitt ekkju hans fjárhagslegan stuðning við kaup á húsnæði fyrir sig og þrjú ung börn hennar og Hafþórs, þ.e. þau Óskar, Bergey og Finnboga, stefnendur þessa máls, án þess að sú fjárhagsaðstoð hafi verið endurgreidd. Enn fremur hafi þau Óskar og Margrét eftirlátið stefnanda Magnúsi Jóhanni án greiðslu smurstöð, sem þau hafi átt og Óskar hafi rekið. Til þess að leitast við að jafna þá fjárhagslegu aðstoð, sem þau Óskar og Margrét hefðu þannig veitt, hafi þau veitt yngri sonunum, þeim stefnda og Veigari, veðleyfi fyrir hinum umþrættu lánum. Jafnframt hafi það orðið að samkomulagi að stefndi og Veigar greiddu afborganir af lánum þessum þar til íbúðin yrði seld en þá skyldu lánin greiðast upp af söluandvirði eignarinnar. Þetta hafi m.a. Rebekka, systir Margrétar, og aðrir staðfest. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður stefnda er á því byggt að bóta­kröfur stefnanda uppfylli ekki þær lágmarkskröfur sem gera verði til slíkra krafna samkvæmt megin reglum skaðabótaréttarins, svo sem um meinta sök og meinta ólög­mæta háttsemi stefnda. Niðurstöður Óskar heitinn Sumarliðason veitti syni sínum Veigari heimild til að skrifa undir öll skjöl vegna sölu íbúðar hans að Ofanleiti 3 samkvæmt skriflegu umboði sem lagt hefur verið fram í málinu. Í framburði stefnda, Veigars og Rebekku Kristjáns­dóttur fyrir dóminum kom meðal annars fram að Óskar heitinn hafi mælt svo fyrir að þegar íbúðin seldist skyldi nota hluta andvirðis­ins til að greiða upp skuldina vegna lánsins, sem stefndi hafði fengið hjá Eftirlaunasjóði FÍA, og aðrar skuldir vegna lána sem íbúðin var veðsett fyrir og greint hefur verið frá hér að framan. Stefndi heldur því fram að þetta hafi síðan verið gert eftir fyrirmælum Óskars og hafi fasteignasalan annast það í samræmi við umboð dagsett 24. nóvember 1998 þar sem þessu er nánar lýst. Í gögnum málsins eru hvorki vísbendingar um að þetta hafi komið til af öðrum ástæðum en þeim að Óskar hafi gefið fyrirmæli um það né að hann hafi eftir þetta og þar til hann lést 20. janúar 1999 hreyft athugasemdum vegna þessara ráðstafana. Staðhæfingar stefnenda um að Veigar hafi án heimildar Óskars látið greiða umræddar veðskuldir eins og gert var eru hvorki studdar gögnum né rökum og verður að telja þær ósannaðar. Verður með vísan til þessa að líta svo á að farið hafi verið að fyrirmælum Óskars þegar umræddar skuldir voru greiddar eins og hér að framan hefur verið lýst. Í gögnum málsins kemur hvergi fram að Óskar hafi með umræddum ráð­stöfunum gert ráð fyrir að um lán væri að ræða er stefnda bæri að endurgreiða honum. Skuld stefnda, sem talin er á skattframtali Óskars árið 1999, er samkvæmt því sem fram hefur komið vegna greiðslu veðskuldarinnar við Eftirlaunasjóð FÍA. Skatt­framtalið var gert eftir lát Óskars og án samráðs við hann en að sögn stefnda samkvæmt fyrirmælum endurskoðanda. Í bréfi lögmanns stefnda til skiptastjóra dánarbúsins frá 17. apríl 2000 kemur fram að ekki hafi neinar raunverulegar skuldir staðið að baki tilgreindum skuldum stefnda og Veigars Óskarssonar við foreldra sína á skattframtalinu en þær hafi verið færðar þannig af skattalegum ástæðum. Engin önnur gögn hafa verið lögð fram um að stefndi hafi fengið um­rædda fjárhæð að láni hjá Óskari eða að með framangreindri ráðstöfun eða öðrum hætti hafi stofnast skuld stefnda við hann eða dánarbú þeirra hjóna. Þessar færslur á skattframtalinu þykja með vísan til alls framangreinds því ekki vera ótvíræð sönnun þess að um raunverulega skuld hafi verið að ræða. Staðhæfingar stefnenda um að þarna hafi verðið um lán að ræða verður með vísan til alls þessa að telja ósannaðar. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að umrædd krafa hafi stofnast á hendur stefnda af þeim ástæðum sem stefnendur byggja málsóknina á. Ber því að sýkna stefnda af kröfum þeirra í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Kristján Óskarsson, skal sýkn vera af kröfum stefnenda, Óskars Hafþórssonar, Bergeyjar Hafþórsdóttur, Finnboga Hafþórssonar og Magnúsar Jóhanns Óskarssonar vegna dánarbús Óskars Sumarliðasonar og Margrétar Kristjánsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 55/2022
Kærumál Viðurkenningarkrafa Lögmaður Skaðabætur Lögvarðir hagsmunir Vanreifun Frávísunardómur staðfestur
Kærður var dómur Landsréttar þar sem máli A ehf. á hendur H og S hf. var vísað frá héraðsdómi. Ágreiningur málsins fyrir Hæstarétti laut að því hvort A ehf. hefði lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm í máli um viðurkenningu á óskiptri bótaskyldu H og S hf. vegna lögmannsstarfa H fyrir A ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem málatilbúnaður A ehf. um ætlaða lögvarða hagsmuni hans í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 væri ekki í samræmi við áskilnað e-liðar 1. mgr. 80. gr. laganna yrði niðurstaða hins kærða dóms staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen og Sigurður Tómas Magnússon og Helgi I. Jónsson fyrrverandi hæstaréttardómari.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2022 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður er dómur Landsréttar 28. október 2022 þar sem máli sóknaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og að Landsrétti verði gert að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi beggja varnaraðila fyrir Hæstarétti.4. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða dóms og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Fyrir Hæstarétti lýtur ágreiningur aðila að því hvort sóknaraðili hefur lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm í máli um viðurkenningu á óskiptri bótaskyldu beggja varnaraðila vegna lögmannsstarfa varnaraðilans Hróbjarts Jónatanssonar fyrir sóknaraðila. Á því er byggt að til bótaskyldu lögmannsins hafi stofnast þar sem hann hafi ekki lýst kröfu sóknaraðila um ógreidda leigu og sameiginlegan kostnað samkvæmt leigusamningum til slitastjórnar LBI hf. án ástæðulausra tafa. Leiddi það til þess að kröfunni var hafnað vegna vanlýsingar með dómi Hæstaréttar 14. júní 2016 í máli nr. 341/2016.6. Niðurstaða hins kærða dóms byggðist á því að sóknaraðili væri ekki talinn hafa leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna vanlýsingarinnar. Þar með hefði hann ekki sýnt fram á að skilyrðum 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni væri fullnægt og var málinu vísað frá héraðsdómi af þeim sökum.Málsatvik7. Hinn 16. september 2009 var undirritaður samningur milli sóknaraðila sem leigusala og Landsbanka Íslands hf. sem leigutaka um leigu á 3., 4. og 5. hæð fasteignarinnar Austurstrætis 16 í Reykjavík. Samkvæmt grein 2.1 skyldi leigutími hefjast 1. október 2009 og væri alls 36 mánuðir. Um fjárhæð leigu kom fram í grein 4.1 að hún væri 2.000 krónur á mánuði fyrir hvern fermetra. Hið leigða væri alls 1.260 fermetrar og leiga á mánuði því 2.520.000 krónur. Sú fjárhæð væri verðtryggð og skyldi fylgja „neysluvöruvísitölu“ með nánar tilgreindum hætti. Í samningnum kom jafnframt fram í grein 4.3 að frá 1. október 2010 væri leigusala og leigutaka heimilt að óska endurskoðunar á leigufjárhæð til hækkunar. Enn fremur var tiltekið í grein 6 að leigutaki skyldi annast tilgreindan kostnað við viðhald og í grein 7 að leigutaki skyldi greiða nánar tilgreindan rekstrarkostnað.8. Degi síðar, 17. september 2009, var undirritaður annar samningur milli sömu aðila um leigu Landsbanka Íslands hf. á 2. hæð í sama húsi. Samkvæmt grein 2.1 var leigutíminn 12 mánuðir frá 1. október 2009 og skyldi ljúka 30. september 2010 án sérstakrar uppsagnar. Um leigufjárhæð kom fram í grein 4.1 að hún væri 2.000 krónur á mánuði fyrir hvern fermetra. Hið leigða væri alls 420 fermetrar og leiga á mánuði því 840.000 krónur. Að öðru leyti var þessi samningur efnislega hliðstæður samningnum frá 16. september 2009 um réttindi og skyldur leigusala og leigutaka.9. Með framangreindum samningum tók Landsbanki Íslands hf. því á leigu 2. til 5. hæð fasteignarinnar að Austurstræti 16. Heildarstærð hins leigða var tilgreind 1.680 fermetrar og mánaðarleg leiga alls 3.360.000 krónur sem skyldi hækka með fyrrgreindum hætti.0. Samkvæmt gögnum málsins varð verulegur ágreiningur milli sóknaraðila og Landsbanka Íslands hf. um réttar efndir fyrrgreindra leigusamninga. Í tölvubréfi 17. desember 2010 frá starfsmanni bankans til þáverandi fyrirsvarsmanns sóknaraðila sagði að komið hefði í ljós að stærð hins leigða samkvæmt fasteignamati væri alls 1.610 fermetrar en ekki 1.680 fermetrar eins og samningarnir kváðu á um. Þá var því haldið fram að félagið hefði ofgreitt hússjóðsgjöld með nánar tilgreindum hætti. Í tölvubréfinu var krafist endurgreiðslu á hluta þegar greiddrar húsaleigu og á hússjóðsgjöldum sem sóknaraðili varð ekki við. 1. Af gögnum málsins verður ráðið að í kjölfar þessara samskipta hafi orðið hlé á greiðslum frá Landsbanka Íslands hf. á grundvelli leigusamninganna. Með tölvubréfi 8. mars 2011 frá fyrrgreindum starfsmanni bankans til þáverandi fyrirsvarsmanns sóknaraðila var tilkynnt að bankinn myndi frá 1. janúar 2011 greiða leigu sem tæki mið af þeirri forsendu að stærð hins leigða væri 1.610 fermetrar.2. Með greiðsluáskorun 16. ágúst 2011 gerði Jón Þór Ólason, lögmaður á lögmannsstofunni Jónatansson & Co, kröfu fyrir hönd sóknaraðila um greiðslu gjaldfallinnar leigu samkvæmt leigusamningunum. Auk þess kom þar fram það mat sóknaraðila að stærð hins leigða væri allt að 141 fermetra umfram það sem samningarnir kváðu á um. Þessari kröfu hafnaði Landsbanki Íslands hf. með bréfi 22. sama mánaðar. 3. Með tölvubréfi starfsmanns Landsbanka Íslands hf. 10. október 2011 til fyrrnefnds lögmanns var gerð grein fyrir útreikningum Eignamyndunar ehf. þess efnis að hið leigða húsnæði væri minna en leigusamningarnir kváðu á um eða alls 1.577,4 fermetrar. Með bréfi 13. sama mánaðar tilkynnti Landsbanki Íslands hf. umræddum lögmanni að meðan ágreiningur væri um stærð hins leigða myndi bankinn greiða sóknaraðila húsaleigu miðað við þá mælingu.4. Með tölvubréfi 13. mars 2012 staðfesti lögmaðurinn Jón Þór Ólason, fyrir hönd sóknaraðila, að frá og með 1. janúar 2012 skyldu greiðslur samkvæmt leigusamningunum berast til Frjálsa fjárfestingabankans hf. Fram kom að sóknaraðili myndi semja um ágreining við Landsbanka Íslands hf. vegna eldri leigugreiðslna.5. Hinu leigða húsnæði var skilað 2. október 2012. Með innheimtubréfi 8. desember sama ár krafðist sóknaraðili vangoldinna leigugreiðslna miðað við leigusamninga aðila, auk dráttarvaxta og innheimtuþóknunar, og áskildi sér að auki rétt til að krefjast hærra leigugjalds þar sem hið leigða hefði í raun verið stærra en samningar aðila kváðu á um. Í svarbréfi Landsbanka Íslands hf. 14. sama mánaðar var innheimtunni mótmælt með vísan til ágreinings um stærð hins leigða. Jafnframt hefði bankinn greitt ýmis gjöld og viðhaldskostnað umfram skyldu og teldi sóknaraðila vera í skuld við sig af þeirri ástæðu. Ekki varð af frekari samskiptum milli aðila um uppgjör vegna samninganna.6. Sóknaraðili beindi 13. febrúar 2015 kröfulýsingu til slitastjórnar Landsbanka Íslands hf., sem þá bar heitið LBI hf., vegna ógreiddrar kröfu að höfuðstól 21.522.478 krónur sem hann taldi leiða af húsaleigusamningum þeirra. Kröfulýsingin var undirrituð af Eiríki Guðlaugssyni, lögmanni og fulltrúa á lögmannsstofunni Jónatansson & Co, og kemur þar fram að hún væri send „v/ Hróbjarts Jónatanssonar hrl.“. Með bréfi til sóknaraðila 23. sama mánaðar tilkynnti slitastjórn LBI hf. að hún hefði ákveðið að hafna kröfunni með öllu. Vísað var til þess að hún væri vanreifuð og fullnægði ekki skilyrðum 2. og 3. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ekki fengist séð á hvaða forsendum mætti byggja meinta greiðsluskyldu LBI hf. eða önnur grundvallaratriði í mati á réttmæti kröfunnar eins og hún væri sett fram og rökstudd. Auk þess lægi ekki fyrir að grunnskilyrði 5. töluliðar 118. gr. laganna væru uppfyllt.7. Með því að ekki tókst að jafna ágreining aðila var honum beint til héraðsdóms. Með dómi Hæstaréttar 14. júní 2016 í máli nr. 341/2016 var því hafnað að krafan kæmist að við slit LBI hf. þar sem sóknaraðili hefði ekki sýnt fram á að henni hefði verið lýst án ástæðulausra tafa í samræmi við áskilnað 5. töluliðar 118. gr. laga nr. 21/1991.8. Með bréfi lögmanns sóknaraðila 21. maí 2019 til lögmannsstofunnar Jónatansson & Co var því lýst yfir að sú háttsemi að lýsa fyrrgreindri kröfu ekki án ástæðulausra tafa hefði falið í sér skaðabótaskylda háttsemi. Sóknaraðili ætti því kröfu á hendur varnaraðilanum Hróbjarti vegna þessa. Þá gerði sóknaraðili með bréfi 15. júlí 2019 einnig kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu varnaraðilans Sjóvár-Almennra trygginga hf. vegna starfsábyrgðartryggingar varnaraðilans Hróbjarts. Báðir varnaraðilar höfnuðu kröfunum. Í kjölfarið áttu sér stað frekari samskipti milli aðila um réttmæti kröfunnar. Sóknaraðili höfðaði síðan mál þetta á hendur varnaraðilum 29. apríl 2020.Niðurstaða9. Mál þetta er höfðað til viðurkenningar á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir vegna þess athafnaleysis varnaraðilans Hróbjarts Jónatanssonar lögmanns að lýsa ekki kröfu um ógreidda leigu og sameiginlegan kostnað fyrir hönd sóknaraðila til slitastjórnar LBI hf. án ástæðulausra tafa.20. Í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um heimild til að leita dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu, án tillits til þess hvort unnt væri að leita dóms sem mætti fullnægja með aðför. Þessi heimild er þó háð því skilyrði að sá sem höfðar mál hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo að sá sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilgreindu tilefni, geri grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls.21. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu til héraðsdóms greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er.22. Fyrir liggur að slitastjórn LBI hf. hafnaði kröfu sóknaraðila að öllu leyti vegna vanreifunar með vísan til að þar hefði skort tilgreiningu á forsendum meintrar greiðsluskyldu LBI hf. og önnur grundvallaratriði um mat á réttmæti kröfunnar. Sem fyrr segir kom ágreiningur aðila um hana ekki til efnislegrar úrlausnar dómstóla vegna vanlýsingar.23. Sóknaraðila er eins og áður greinir heimilt samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 að leita viðurkenningardóms um skaðabótaskyldu. Í því felst þó ekki að vikið verði frá áskilnaði 1. mgr. 80. gr. laganna um tilgreiningu á kröfum og málsástæðum í stefnu og skýrleika málatilbúnaðar að öðru leyti þegar sóknaraðili markar málinu grundvöll og leiðir líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni. Má um það til hliðsjónar vísa til dóms Hæstaréttar 25. nóvember 2009 í máli nr. 600/2009.24. Í héraðsdómsstefnu er hvergi leitast við að setja fram með skýrum hætti í hverju hið ætlaða tjón felist. Í kafla um málsástæður er einungis vísað til þess almennum orðum að höfuðstóll kröfu sóknaraðila nemi „að minnsta kosti fjárhæð kröfunnar um leiguna að frádregnum innborgunum, eins og lýst er í dómi Hæstaréttar frá 14. júní 2016 í máli nr. 341/2016, en auk dráttarvaxta frá því að kröfu hans var hafnað af dómstólum.“ Af þeim dómi verður þó ráðið að krafan sem þar er lýst sé margþætt og lúti bæði að ógreiddri leigu og ógreiddri hlutdeild LBI hf. í sameiginlegum kostnaði vegna hússins sem einnig var deilt um í málinu. Auk þess er óljóst hvort í stefnu er vísað til kröfu um leigu sem byggist á einhliða ákvörðun sóknaraðila um að leiguhúsnæðið hafi verið stærra en fram kom í leigusamningum eða hvort byggt er á þeim fermetrafjölda sem tilgreindur var í þeim samningum, en þar ber verulega á milli.25. Þá liggur fyrir í málinu að sóknaraðili framseldi Dróma hf. / Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. rétt til að taka við öllum leigugreiðslum frá LBI hf. frá 1. janúar 2012. Samkomulag þar um er ekki meðal gagna málsins og því óljóst hvaða réttindi samkvæmt leigusamningunum sóknaraðili framseldi. Í málsgögnum kemur þó fram að sóknaraðili hygðist semja við LBI hf. um ágreining vegna eldri greiðslna. Samkvæmt dómkröfu sóknaraðila í máli því sem var til úrlausnar í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar krafðist hann engu að síður leigu og hlutdeildar í sameiginlegum kostnaði vegna hússins til 1. september 2012 að frádregnum innborgunum.26. Enn fremur skortir á að sóknaraðili hafi í stefnu gert skýra grein fyrir forsendum að baki því ætlaða tjóni sem hann telur varnaraðilann Hróbjart hafa valdið sér með fyrrgreindu athafnaleysi. Hefði enn frekar verið ástæða til þess þar sem fyrir liggja umfangsmikil gögn um samskipti milli aðila vegna ágreinings þeirra um réttar efndir leigusamninganna. Þar má nefna að sóknaraðili gerði þrívegis sundurliðaða fjárkröfu á hendur Landsbanka Íslands hf. vegna húsaleigu og sameiginlegs kostnaðar: í greiðsluáskorun vegna ógreiddrar leigu 16. ágúst 2011, í innheimtubréfi 8. desember 2012 og í kröfulýsingu til LBI hf. 13. febrúar 2015.27. Vegna þeirrar vanreifunar sem hér hefur verið lýst gengur málatilbúnaður sóknaraðila í berhögg við fyrrgreind lagafyrirmæli um gerð stefnu. Úr þeim annmörkum verður ekki bætt undir rekstri máls enda miðast varnir í héraði við málið eins og það var við þingfestingu þess. Þar sem málatilbúnaður sóknaraðila um ætlaða lögvarða hagsmuni hans í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er ekki í samræmi við áskilnað e-liðar 1. mgr. 80. gr. laganna verður niðurstaða hins kærða dóms staðfest.28. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði dómur er staðfestur.Sóknaraðili, A16 fasteignafélag ehf., greiði varnaraðilum, Hróbjarti Jónatanssyni og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., hvorum fyrir sig, 250.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=05d1259c-3a43-4888-90c6-99949b19296a&verdictid=dadf7d99-b6ad-4f59-9484-daf02a6da14b
Mál nr. 259/2005
Kærumál Lögbann Vörumerki
Mál þetta varðar beiðni um úrlausn ágreinings varðandi þá ákvörðun sýslumannsins á Akureyri frá 29. mars sl., um að synja kröfu sóknaraðila um lögbannsgerð og barst héraðsdómi þann 5. apríl 2005, sbr. 1. mgr. 33. gr. laga nr. 31/1990. Var málið þingfest þann 26. apríl s.l. og tekið til úrskurðar eftir munnlegan málflutning aðila þann 11. maí s.á. Sóknaraðili er Kolbeinn Kristinsson f.h. Myllunnar-Brauð hf. kt. 460963-0289, Skeifunni 19 Reykjavík. Varnaraðili er Kjartan Snorrason f.h. Brauðgerðar Kr. Jónssonar og Co. ehf., kt. 480169-0859, Hrísalundi 3, Akureyri.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 27. maí 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 29. mars 2005 um að synja beiðni sóknaraðila um að lagt yrði lögbann við því að varnaraðili framleiði og selji vöru þar sem orðið „Heimilisbrauð“ er notað sem nafn eða auðkenni. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför eins og henni var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumanninn á Akureyri að leggja lögbann við umræddum athöfnum varnaraðila gegn tryggingu sem ákveðin kunni að verða. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir liggur í máli þessu að varnaraðili muni á árunum 1995 til 1996 hafa framleitt vöru með heitinu „Heimilisbrauð“. Í upphafi árs 1997 gerðu aðilar með sér samning um framleiðslu og dreifingu á vöru með sama heiti, en sóknaraðili kveðst hafa hafið framleiðslu og sölu á þeirri vöru á miðju ári 1996. Í þeim samningi var kveðið á um heimild varnaraðila, þar nefndur kaupandi, til að framleiða samkvæmt uppskrift og vinnsluaðferð sóknaraðila, þar nefndur seljandi, og selja undir sama vöruheiti vöruna „Heimilisbrauð“ á nánar tilgreindu markaðssvæði. Greiddi varnaraðli fyrir afnotin með sérstöku álagi ofan á kaupverð umbúða utan um vöruna, sem sóknaraðili seldi honum, en samkvæmt samningnum bar sóknaraðila að láta framleiða umbúðirnar í samráði við varnaraðila. Sýnishorn umbúða þeirra sem sóknaraðili kveðst sjálfur hafa notað utan um vöruna og þeirra umbúða sem hann seldi varnaraðila samkvæmt samningnum liggja fyrir í málinu og bera þær síðarnefndu áletrun um að varan sé framleidd af varnaraðila með heimild sóknaraðila. Einnig er á þeim að finna merki varnaraðila en að öðru leyti virðast umbúðirnar eins. Var samningur aðila í gildi allt frá janúar 1997 til fyrri hluta árs 2005 þegar samkomulag varð með aðilum um uppsögn hans. Í 6. gr. samningsins sagði meðal annars: „Verði samningnum rift eða sagt upp skuldbindur kaupandi sig til þess að framleiða ekki vöruna Heimilisbrauð.“ Óumdeilt er í málinu að eftir lok samningsins hóf varnaraðili framleiðslu á brauðtegund með heitinu „Heimilisbrauð” og freistar sóknaraðili þess í málinu að fá lagt lögbann við þeirri háttsemi varnaraðila. Ekki verður fallist á með varnaraðila að sóknaraðili hafi látið hjá líða við meðferð málsins hjá sýslumanni að reisa kröfu sína um lögbann á umræddum samningi aðila, en sóknaraðili kveðst leiða rétt sinn af samningnum og skírskotar jafnframt sérstaklega til 6. gr. hans í lögbannsbeiðni. Vara sú sem varnaraðili framleiddi um árabil með leyfi sóknaraðila bar heitið „Heimilisbrauð“. Með samningi aðila var varan skilgreind og henni gefið framangreint heiti og jafnframt skýrt tekið fram að við lok samnings væri varnaraðila óheimilt að framleiða vöruna. Verður að draga þá ályktun að varan „Heimilisbrauð“ hafi öðlast sess á markaði sem ein af framleiðsluvörum sóknaraðila og geti varnaraðili ekki hafa öðlast rétt til hennar á neinn hátt á samningstímanum. Af framansögðu verður einnig að telja að sóknaraðila hafi tekist að gera það nægilega sennilegt að réttur varnaraðila til að nota heitið „Heimilisbrauð“ á framleiðsluvöru sína hafi að líkindum fallið niður vegna samningsins. Eins og samningssambandi aðila var háttað verður ekki fallist á með varnaraðila að heiti þetta sé of almennt til að geta talist sérgreinandi fyrir vöruna og getur ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 13. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki ekki staðið í vegi þeirri niðurstöðu. Samkvæmt framanrituðu kann notkun varnaraðila á margnefndu heiti á framleiðsluvöru sinni eitt og sér að fela í sér brot á samningsskuldbindingu gagnvart sóknaraðila. Þegar af þeim ástæðum sem að framan eru raktar þykir sóknaraðili hafa gert það nægilega sennilegt að háttsemi varnaraðila raski lögvörðum rétti hans samkvæmt framangreindum samningi aðila þannig að réttindi hans muni verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Þar sem öðrum skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 telst fullnægt verður hinum kærða úrskurði hrundið og lagt fyrir sýslumanninn á Akureyri að leggja á varnaraðila lögbann í samræmi við kröfur sóknaraðila gegn tryggingu í samræmi við 1. mgr. 30. gr. laga nr. 31/1990, eins og nánar greinir í dómsorði, enda hefur ekki verið sýnt fram á að ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna eigi við í málinu. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 29. mars 2005 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila, Myllunnar-Brauðs hf., um lögbann á hendur varnaraðila, Brauðgerð Kr. Jónssonar & Co ehf. Lagt er fyrir sýslumann, gegn tryggingu sem hann metur nægilega úr hendi sóknaraðila, að leggja lögbann við því að varnaraðili framleiði og selji vöru þar sem orðið „Heimilisbrauð“ er notað sem nafn eða auðkenni. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 398/2002
Kærumál Gæsluvarðhaldsvist
Hæstiéttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að aflétt yrði takmörkunum á aðgangi X að fjölmiðlum á meðan gæsluvarðhaldsvist hans stæði, sbr. e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. ágúst 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að aflétt yrði takmörkunum á aðgangi hans að fjölmiðlum á meðan gæsluvarðhaldsvist stæði. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði áfram gert að sæta takmörkunum á aðgangi að fjölmiðlum, sbr. e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Hilmar Ingimundarson hrl. hefur krafist þess fyrir hönd gæsluvarðhalds­fangans X aflétt verði fjölmiðlabanni sem hann sætir í gæsluvarðhaldi. X hefur verið í gæsluvarðhaldi frá 4. ágúst sl. og hefur lögreglustjórinn í Reykjavík, sem fer með rannsókn málsins, takmarkað rétt fangans samkvæmt b-, c-, d- og e-liðum 1. mgr. 108. gr. laga um meðferð opinberra mála á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Krafan er rökstudd á þann veg að með bréfi dags. 19. ágúst 2002 til lögreglunnar í Reykjavík hafi þess verið farið á leit að svokölluðu fjölmiðlabanni skv. e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 yrði aflétt. Þessu hafi verið hafnað af hálfu lögreglunnar samkvæmt bréfi dags. 22. ágúst 2002 og aðeins sagt að embættið telji sér ekki fært að aflétta fjölmiðlabanninu að svo komnu. Ekki sé gerð grein fyrir þessu frekar. Í e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 komi fram sú grundvallarregla að gæslufangar megi lesa dagblöð og bækur svo og fylgjast með útvarpi. Þó geti sá sem rannsókn stýri takmarkað aðgang að fjölmiðlum ef nauðsyn beri til í þágu rannsóknar. Í þessu felist að rannsóknari verði að sýna fram á með ótvíræðum hætti þessa nauðsyn að halda gæsluföngum frá allri fjölmiðlun. Nú hafi kærði setið í gæsluvarðhaldi í algjörri einangrun í tæpar þrjár vikur. Þetta hafi tekið verulega á hann bæði andlega og líkamlega. Það myndi því létta einangrunarvistina verulega af fjölmiðlabanninu yrði aflétt. Því sé sú krafa sett fram af hans hálfu að felld verði úr gildi synjun lögreglustjórans í Reykjavík á að aflétta fjölmiðlabanninu eins og farið hafi verið fram á. Af hálfu lögreglustjórans í Reykjavík er þess krafist að kröfu verjandans verði hafnað. Bent er á að kærði sé í gæsluvarðhaldi grunaður um að hafa ásamt tveimur öðrum ráðist á mann og séu sakargiftir mjög alvarlegar. Óheppilegt sé að hann geti fengið fréttir af málinu og geti það ógnað stöðu rannsóknar málsins en lögreglan hafi ekki stjórn á öllum fréttaflutningi. Niðurstaða. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skulu gæsluvarðhaldsfangar sæta þeirri meðferð sem nauðsynleg er til þess að gæslan kom að gagni og góð regla haldist í gæslunni. Varast skal að beita þá hörku eða harðýðgi. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi í um þrjár vikur vegna gruns um alvarlegra líkamsárás framda í félagi við tvo aðra sem einnig sæta gæsluvarðhaldi. Upplýst hefur verið að síðast var tekin af honum lögregluskýrsla 9. ágúst sl. Þegar kærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald 4. ágúst sl., með vísan til a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, var tilhögun gæsluvarðhalds ákveðin með takmörkunum samkvæmt b-, c-, d- og e-liðum 108. gr. laga nr. 19/1991 og er svo enn. Samkvæmt e-lið 108. gr. mega gæslufangar lesa dagblöð og bækur, svo og fylgjast með útvarpi. Þó getur sá sem rannsókn stýrir takmarkað aðgang gæslufanga að fjölmiðlum ef nauðsyn ber til í þágu rannsóknar. Fallast má á með verjanda að takmörkun á aðgangi kærða að fjölmiðlum sé honum verulega íþyngjandi við þessar aðstæður. Verður því að gera þá kröfu að sérstaklega sé rökstudd nauðsyn þess að beita slíkri takmörkun á frelsi í þágu rannsóknar málsins. Þetta á sérstaklega við þegar gæsluvarðhaldsvist hefur staðið svo lengi sem raun ber vitni. Að mati dómara hefur þetta ekki verið gert heldur er af hálfu lögreglu aðeins á það bent að óheppilegt sé að kærði geti fengið fréttir af málinu eins og staða rannsóknar sé. Fellst dómari ekki á að sýnt hafi verið fram á af hálfu lögreglu að nauðsyn beri til að takmarka aðgang kærða að fjölmiðlum. Er því krafa kærða um að aflétt verði takmörkunum á aðgangi hans að fjölmiðlum, samkvæmt e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, tekin til greina. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Krafa gæsluvarðhaldsfangans, X, um að aflétt verði takmörkunum á aðgangi hans að fjölmiðlum, samkvæmt e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, er tekin til greina.
Mál nr. 365/2003
Laun Stjórnsýsla Aðild Kjaramál Launatengd gjöld Ómerking Heimvísun
Í héraðsdómi var meginmálsástæðu J hafnað og Í sýknað af kröfu hans en H var sýknaður vegna aðildarskorts. Talið var að á skorti að héraðsdómari hefði tekið rökstudda afstöðu til annarra málsástæðna, sem J byggði kröfur sínar á og ekki var heldur tekin afstaða til varakröfu hans. Var dómurinn því haldinn þeim annmörkum að óhjákvæmilegt var talið að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Pétur Kr. Hafstein og Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess aðallega að stefndu greiði sér 128.720 krónur með vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist, að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að draga eftirtalin launatengd gjöld frá úthlutunum til sín af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora: Lífeyrisframlag (mótframlag) 11,50%, tryggingagjald 5,23%, tryggingagjald af lífeyrisframlagi 0,60%, mótframlag í séreignasjóð 1%, tryggingagjald af sama 0,05% og önnur launatengd gjöld 1,30%. Til vara krefst áfrýjandi þess, að stefndu skili til lífeyrissjóðs síns 11,5% lífeyrisframlagi og 1% mótframlagi í séreignasjóð af úthlutun til hans af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora fyrir árin 1997, 1998 og 2000. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru raktir í héraðsdómi og eru þeir ágreiningslausir. Ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora var stofnaður með ákvörðun kjaranefndar 2. júlí 1998 og hefur nefndin sett reglur og verklagsreglur um úthlutanir úr honum. Framlög til sjóðsins koma frá stefnda íslenska ríkinu á sérstökum fjárlagalið. Áfrýjanda var tilkynnt um úthlutun úr sjóðnum fyrir árið 2000 með bréfi kjaranefndar 17. ágúst 2001. Nam úthlutunin til hans 1.042.620 krónum og var honum jafnframt tilkynnt að frá þeirri fjárhæð drægjust öll launatengd gjöld, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Að frádregnum þessum fjárhæðum komu 913.900 krónur til útborgunar með launaseðli áfrýjanda 31. ágúst 2001. Mismunurinn, 128.720 krónur, myndar fyrri lið aðalkröfu hans. Formaður kjaranefndar tilkynnti áfrýjanda um þann frádrátt launatengdra gjalda af launum hans, sem um er deilt í málinu. Um er að ræða gjöld sem launagreiðendum ber almennt að greiða og standa skil á, en ekki launþegum. II. Áfrýjandi höfðaði málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í janúar 2003. Í aðalkröfu krefst hann þess í fyrsta lagi að stefndu greiði sér þá fjárhæð sem tekin hafi verið af honum til greiðslu launatengdra gjalda, ásamt vöxtum, og í öðru lagi að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að draga tilgreind launatengd gjöld, samtals 19,68%, frá úthlutunum til hans af heildarframlagi sjóðsins. Til skýringar á því að aðalkrafan er í tveimur liðum bendir áfrýjandi á það, að fjárhæðin, sem dregin var af launum hans, hafi samkvæmt skýringum stefndu vegna mistaka aðeins numið 12,35% af heildarúthlutuninni en í raun átt að nema 19,68%, eins og síðari liðurinn tilgreini. Hann krefst þess til vara að stefndu skili til lífeyrissjóðs síns 11,5% lífeyrisframlagi og 1% mótframlagi í séreignasjóð af úthlutun til hans fyrir árin 1997, 1998 og 2000. Málsástæður og lagarök aðila eru skilmerkilega rakin í héraðsdómi. Svo sem þar greinir kveður áfrýjandi meginmálsástæðu sína vera þá, að launatengdu gjöldin séu gjöld sem stefndu, sem atvinnurekendum og launagreiðendum, beri að greiða án frádráttar frá launum hans, og séu gjöldin honum því óviðkomandi. Með þessu sé hann sem launþegi látinn bera gjöld sem hann eigi ekki að greiða heldur stefndu, launagreiðendur hans. Fyrir því sé engin lagaheimild. Í hinum áfrýjaða dómi var þessari meginmálsástæðu áfrýjanda hafnað og niðurstaða á því reist, að kjaranefnd hafi verið skylt að sjá til þess að launatengdum gjöldum væri skilað til lögmæltra viðtakenda af þeim fjármunum sem hún úthlutaði sem launum og námu árlegu ráðstöfunarfé hennar. Áfrýjandi byggir og á því að tryggingagjald sé skattgreiðsla, sem launagreiðanda beri að inna af hendi og slíkt gjald verði ekki lagt á launþega nema með lögum, sbr. 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvörðun kjaranefndar um að stofna sérstakan sjóð við greiðslu launanna breyti í engu skyldu launagreiðenda til að standa skil á opinberum gjöldum sem á þá eru lögð með lögum. Ennfremur reisir áfrýjandi kröfur sínar á því að kjaranefnd hafi hvorki verið bær um að taka þessa ákvörðun né staðið lögformlega að henni. Hvorki í úrskurði hennar 2. júlí 1998, reglum um ritlauna- og rannsóknasjóð né verklagsreglum frá 3. nóvember 1999 sé að finna heimild til þessa frádráttar. Hlutverk kjaranefndar samkvæmt lögum nr. 120/1992 um Kjaradóm og kjaranefnd sé að ákveða laun og starfskjör en ekki launatengd gjöld, frádrátt þeirra af launum og skil. Formlegur úrskurður nefndarinnar liggi ekki fyrir og bresti hana því heimild til að ákveða þennan frádrátt með tilkynningu formannsins í bréfum til einstakra prófessora. Þá byggir áfrýjandi á því, að hann sem sjóðfélagi í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins greiði lífeyrisiðgjöld af dagvinnulaunum sínum til sjóðsins og þær greiðslur skapi honum lífeyrisrétt og við þau laun miðist mótframlag launagreiðanda. Iðgjaldagreiðslur af úthlutun úr ritlauna- og rannsóknasjóði skapi honum ekki aukinn lífeyrisrétt, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, enda séu laun úr ritlaunasjóðnum ekki laun fyrir dagvinnu heldur aukagreiðslur samkvæmt úrskurði kjaranefndar 2. júlí 1998. Greiðsluskylda í lífeyrissjóð hljóti að vera reist á því að vegna greiðslunnar skapist réttur. Hér liggi fyrir að enginn réttur vinnist við greiðslu. Þar með hafi stefndu auðgast með ólögmætum hætti og skert stjórnarskrárvarin eignarréttindi áfrýjanda. Sömu sjónarmið eigi við um greiðslur í séreignarlífeyrissjóð. Varakrafa áfrýjanda er og reist á þessari málsástæðu. Áfrýjandi bendir sérstaklega á það, og lagði áherslu á í málflutningi sínum fyrir Hæstarétti, að í fyrri úrskurðum kjaranefndar um úthlutanir úr ritlaunasjóðnum, svo og í úthlutunum úr fyrirrennara hans, vinnumatssjóði Háskóla Íslands, hafi launatengd gjöld ekki komið til frádráttar. Kjaranefnd hafi ákveðið hvernig greiðslum í ritlaunasjóðinn skyldi háttað. Ákvörðun hennar um að ákveðið hlutfall af launum færi til sjóðsins hafi ekki tekið mið af heildar launakostnaði launagreiðanda heldur þeim launum sem prófessorar fái greidd mánaðarlega. Vegna þessa og í ljósi fyrri úthlutana nefndarinnar, þ.e. fyrir árin 1997 og 1998, hafi áfrýjandi mátt hafa réttmætar væntingar til þess að úthlutun til hans teldist laun og launatengd gjöld kæmu ekki til frádráttar. Gera verði þá kröfu til úrskurða að þeir séu skýrir og ótvíræðir sé vikið frá fyrri framkvæmd. III. Svo sem áður greinir hafnaði héraðsdómur þeirri meginmálsástæðu áfrýjanda að launatengdu gjöldin hafi ekki mátt draga frá launum hans þar sem hann sé ekki greiðandi þeirra heldur stefndu. Að svo búnu sýknaði hann stefnda íslenska ríkið með þeim forsendum sem þar greinir og bornar voru fram sem mótrök af þessum stefnda, en stefndi Háskóli Íslands var sýknaður vegna aðildarskorts. Hins vegar skortir á að tekin hafi verið rökstudd afstaða til annarra málsástæðna áfrýjanda samkvæmt málatilbúnaði hans í héraði. Ekki var heldur tekin afstaða til varakröfu hans. Samkvæmt því er héraðsdómur haldinn þeim annmörkum að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Stefnandi málsins er Júlíus Sólnes, kt. 220337-2519, Tómasarhaga 32, Reykja­vík, en stefndu eru íslenska ríkið, Arnarhváli, Reykjavík og Háskóli Íslands, kt. 600169-2039, við Suðurgötu í Reykjavík. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 11. janúar 2003, sem árituð var um birtingu af lögmönnum stefndu hinn 20. sama mánaðar. Það var þingfest hér í dómi 28. sama mánaðar. Málið var dómtekið 11. júní sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Aðallega: 1. Að stefndu verði gert að greiða stefnanda 128.720 krónur með vöxtum skv. II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2001 til 28. janúar 2003 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, skv. III. laga nr. 38/2001. 2. Að viðurkennt verði með dómi, að stefndu sé óheimilt að draga eftirtalin launatengd gjöld frá úthlutunum til stefnanda af heildar­framlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora: Lífeyrisframlag 11,50% Tryggingagjald 5,23% Tryggingagjald af lífeyrisframlagi 0,60% Mótframlag í séreignasjóð 1,00% Tryggingagjald af mótframlagi í séreignasjóð 0,50% Önnur launatengd gjöld 1,30% Samtals 19,68% Til vara: Að stefndu verði með dómi gert skylt að skila lífeyrisframlagi, 11,5%, og mótframlagi í séreignasjóði, 1%, af úthlutun til stefnanda af heildarframlagi ritlauna- og rannsóknasjóðs prófessora fyrir árin 1997, 1998 og 2000 til lífeyrissjóðs stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hver sem úrslit málsins verða. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Málavextir eru í aðalatriðum, sem hér segir: Með lögum nr. 150/1996 var sú breyting gerð á 8. gr. laga um Kjaradóm og kjaranefnd nr. 120/1992, að kjaranefnd skyldi ákveða laun og starfskjör prófessora, enda verði talið, að þeir gegni þeim störfum að aðalstarfi, eins og segir í 2. mgr. 8. gr. Hinn 2. júlí 1998 kvað kjaranefnd upp fyrsta úrskurð sinn um launakjör prófessora. Þar var m.a. ákveðið að settur yrði á stofn sérstakur sjóður, ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora (eftirleiðis ritlaunasjóður), sem annast skyldi greiðslur til prófessora fyrir rannsóknir og stjórnun. Sá sjóður tók við af svonefndum vinnumatssjóðum, sem stofnsettir voru á árinu 1989. Í 6. tl. IX. kafla úrskurðarorða kjaranefndar er svohljóðandi ákvæði um ritlaunasjóðinn: Hinn 1. janúar 1999 skal taka til starfa ritlauna- og rannsóknarsjóður prófessora. Prófessorar geta sótt um greiðslu úr sjóðnum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum. Kjaranefnd mun setja reglur um sjóðinn. Ríkissjóður skal leggja til sjóðsins (Sum M+Sum E) x 0.125, þar sem M eru mánaðarlaun prófessors og E-fastar einingagreiðslur prófessors. Fram til 1. janúar 1999 geta prófessorar sótt um greiðslur úr vinnumatssjóðum þeirra háskóla sem þeir starfa við, samkvæmt reglum sem um þá sjóði gilda. Svonefndar matsreglur kjaranefndar fylgdu með úrskurði hennar sem fylgiskjal I. Kjaranefnd samþykkti síðan reglur um úthlutanir úr ritlaunasjóðnum á fundi 3. nóvember 1999. Þar var m.a. tekið fram, að úr sjóðum renni allar greiðslur frá ríkissjóði, samkvæmt ákv. 6. tl. IX. kafla úrskurðarins, að kjaranefnd njóti aðstoðar þriggja manna ráðgjafanefndar við undirbúning úthlutunar úr sjóðnum, og að kjaranefnd úthluti greiðslum úr sjóðnum 1. september ár hvert. Kjaranefnd samþykkti sama dag verklagsreglur um úthlutanir úr sjóðnum. Þar kemur fram, að greiðslur úr sjóðnum skuli miðast við fjölda rannsóknastiga prófessora umfram tíu stig á ári miðað við, að rannsóknaskylda sé 40% af vinnuskyldu þeirra. Sé hlutfall rannsóknaskyldu hærra, hækki lágmarksstigafjöldi hlutfallslega. Hvorki í áðurnefndum úrskurði kjaranefndar né í starfs- og úthlutunarreglum, sem nefndin síðar setti, er vikið að því, að lögbundin launatengd gjöld skuli koma til frádráttar við úthlutun. Ágreiningur málsaðila lýtur eingöngu að því álitaefni. Með bréfi kjaranefndar, dags. 24. nóvember 1999, var stefnanda tilkynnt um úthlutun til hans úr ritlaunasjóðum fyrir árin 1997 og 1998. Úthlutun vegna ársins 1997 nam 362.108 kr., en 46.444 kr. vegna ársins 1998, samtals 408.552 kr. Árið eftir var stefnanda var tilkynnt um það með bréfi kjaranefndar, dags. 9. ágúst 2000, að hann fengi enga úthlutun úr sjóðnum vegna rannsóknarstarfa hans ársins á undan, og ástæður þess tilgreindar (rannsóknastig innan við 10). Í bréfinu kemur fram, að launatengd gjöld skuli dragast frá þeirri upphæð, sem úthlutað sé úr sjóðum til viðkomandi prófessors. Einnig er þess getið, hvaða fjárhæð hafi runnið til sjóðsins af fjárlögum og hvernig henni sé ráðstafað hlutfallslega til umsækjenda. Með bréfi dags. 17. ágúst 2001 var stefnanda tilkynnt um fyrirhugaða úthlutun ársins 2001 vegna rannsóknarstarfa fyrra árs. Þar segir svo orðrétt: Samkvæmt fjárlögum eru 93.700 þúsund krónur til ráðstöfunar í ár. Sú upphæð deilist á 3325,2 stig og greiðast því 28.179 krónur fyrir hvert umreiknað stig. Í yðar hlut koma 1.042.620 krónur, en frá þeirri upphæð dragast öll launatengd gjöld þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Frádráttur sá, sem stefnandi varð að sæta vegna launatengdra gjald, nam 128.720 kr., sem er sú fjárhæð, sem svarar til 1. töluliðs í aðalkröfu hans. Um var að ræða 12,35% þeirrar fjárhæðar, sem stefnandi fékk úthlutað úr ritlaunasjóðnum, en lögbundinn heildarafdráttur vegna launatengdra gjalda skyldi svara til 19,68% úthlutaðs fjár að sögn stefnda ríkisins. Mistök hafi valdið lægri afdrætti en lög mæltu fyrir um í tilviki stefnanda. Þórólfur Þórlindsson formaður Félags prófessora ritaði ríkisbókhaldi bréf, dags. 25. mars 2002, og kvað félagið vefengja lögmæti þeirrar ákvörðunar kjaranefndar að draga lífeyrisframlag og tryggingagjald frá úthlutun úr ritlaunasjóði, þegar viðkomandi prófessor ætti aðild að B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins (LSR). Benti hann á, að greiðslur úr ritlaunasjóðnum tilheyrðu ekki dagvinnu eða vaktaálagi og veittu þær því ekki hlutaðeigandi prófessorum aukin lífeyrisréttindi. Hann vakti einnig athygli á því, að hluti félagsmanna í B-deild LSR nytu svonefndrar 95 ára reglu og auknar greiðslur þeirra til lífeyrisjóðsins hefðu engin áhrif á lífeyrisréttindi þeirra. Í svarbréfi ríkisbókhalds kom fram, að greiðslur úr ritlaunasjóði fari eftir reglum kjaranefndar og það sé því ekki í verkahring launaafgreiðslu ríkisbókhalds að taka afstöðu til erindis Félags prófessora. Formaður Félags prófessora ritaði einnig kjaranefnd 12. september 2002 vegna sama málefnis og mótmælti starfsaðferðum nefndarinnar um frádrátt vegna lífeyrissjóðsiðgjalda og tryggingagjalds. Svarbréf kjaranefndar liggur ekki fyrir. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því, að kjaranefnd hafi verið óheimilt að draga af launum hans launatengd gjöld við úthlutun til hans 1. september 2001. Frádrátturinn sé andstæður lögum og venjum Stefndu beri sem atvinnurekendum að standa skil á öllum þeim gjöldum, sem tilgreind séu í stefnu undir 2. tölulið í aðalkröfu stefnanda. Hvorki í úrskurði kjaranefndar frá 2. júlí 1998, reglum um ritlaunasjóð frá 3. nóvember 1999 né verklagsreglum, dags. sama dag, sé að finna heimild til frá­dráttarins. Hlutverk kjaranefndar samkvæmt lögum nr. 120/1992 sé að ákveða laun og starfskjör, en alls ekki launatengd gjöld eða frádrátt þeirra af launum. Auk þess liggi ekki fyrir lögformlegur úrskurður kjaranefndar um meðferð umræddra gjalda og því bresti nefndina heimild til að ákvarða um frádráttinn. Það verði ekki gert með tilkynningu í bréfum til einstakra prófessora, eins og átt hefur sér stað. Kjaranefnd geti heldur ekki tekið ákvarðanir, sem brjóti gegn skýlausum lagafyrirmælum um mótframlög atvinnurekenda í lífeyrissjóði, skil á tryggingagjaldi til ríkissjóðs og skil á öðrum launatengdum gjöldum, sem séu launamönnum og launagreiðslum til þeirra óviðkomandi. Ekki verði dregnar af launagreiðslum önnur gjöld en iðgjald launamanns til lífeyrissjóðs, og hugsanlega félagsgjald til viðkomandi stéttarfélags, en alls ekki mótframlag atvinnurekanda. Greiðslur úr ritlaunasjóði séu launagreiðslur fyrir vinnu í þágu stefnda, sem lúti ákveðnum afkastahvetjandi reglum. Þeim megi jafna við kjarasamning, enda hafi þær verið ákveðnar með úrskurði kjaranefndar, eins og önnur laun prófessora. Frádrátturinn sé því andstæður 11. gr., sbr. 8. gr. laga nr. 120/1992. Stefnandi bendir á í þessu sambandi, að launatengd gjöld hafi ekki verið dregin af úthlutuðum launum úr vinnumatssjóði, sem var fyrirrennari ritlaunasjóðs, en sama fyrirkomulag hljóti að eiga að gilda um báða sjóðina, enda báðum ætlað að greiða laun fyrir rannsóknarstörf prófessora. Stefnandi byggir enn fremur á því, að frádráttur launatengdra gjalda sé andstæður 40. gr. stjórnarskrárinnar, sem leggi bann við því, að skattar séu lagðir á, nema með lögum. Þau lög, sem stefndi vísi til og byggi heimildir sínar á, varði skyldu atvinnurekanda til að innheimta og standa ríkinu skil á umræddum gjöldum, en snúi ekki að hinum almenna launþega. Frádráttur gjaldanna sé því löglaus af þeirri ástæðu, en feli einnig í sér brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sem mæli svo fyrir, að allir skuli jafnir fyrir lögum, (65. gr. stj.skr.). Þá telur stefnandi, að frádráttur vegna lífeyrisframlags stefnanda af úthlutun til hans brjóti í bága við umburðarbréf fjármálaráðuneytisins, dags. 10. febrúar 1998. Þar sé mælt svo fyrir, að ríkið greiði þetta framlag til LSR, en ekki starfsmenn þess. Stefnandi byggir varakröfu sína á því, að prófessorar greiði lifeyrisiðgjöld af launum ýmist til A- eða B-deildar LSR. Lífeyrisréttur sjóðsfélaga í B-deild miðist alfarið við dagvinnulaun, þannig að iðgjaldagreiðslur af úthlutunum úr ritlauna­sjóðnum skapi engan rétt. Sjóðsfélagar í B-deild greiði lífeyrisframlag sitt einvörð­ungu af dagvinnulaunum og við þau laun miðist mótframlag atvinnurekanda. Frádráttur lífeyrissjóðsframlags af úthlutun úr ritlaunasjóði skapi stefnanda engan viðbótarlífeyrisrétt, þar sem hann greiði til B-deildar sjóðsins og njóti svonefndrar 95 ára reglu. Úthlutun til stefnanda úr sjóðnum sé launagreiðsla fyrir rannsóknir utan dagvinnu og umfram vinnuskyldu, sbr. V. kafla í úrskurði kjaranefndar frá 2. júlí 1998 og verklagsreglur, dags. 3. nóvember 1999. Frádráttur lífeyrissjóðsframlagsins og annarra launatengdra gjalda, sem talin séu upp í 2. tl. aðalkröfu, af umræddum úthlutunum séu því í alla staði ólögmætur og með honum séu úrskurðuð laun stefnanda skert heimildarlaust, og þannig hafi stefndu auðgast með ólögmætum hætti. Samkvæmt reglum ritlaunasjóðsins eigi allar greiðslur frá ríkissjóði að renna úr honum til prófessora. Stefnandi bendir einnig á í þessu sambandi, að ekkert liggi fyrir um það, að afdregin iðgjöld til LSR hafi skilað sér þangað. Málsástæður og lagarök stefnda ríkisins. Stefndi ríkið (eftirleiðis ríkið) bendir á, að kjaranefnd hafi í úrskurði sínum frá 2. júlí 1998 ákveðið að setja á stofn sérstakan sjóð, ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora, sem taka ætti við af vinnumatssjóðum viðkomandi háskóla. Nefndin hafi einnig ákveðið, hvernig standa skyldi að fjármögnun sjóðsins, þ.e. að ríkið greiddi til sjóðsins ákveðið hlutfall af launum prófessora, eins og nánar sé skilgreint í úrskurði nefndarinnar. Niðurlag 1. gr. verklagsreglna nefndarinnar frá 3. nóvember 1999 styðji þennan skilning, en þar segi, að úr sjóðnum renni allar greiðslur frá ríkissjóði samkvæmt þeirri reglu um fjármögnum, sem kveðið sé á um í úrskurði kjaranefndar. Skýra verði úrskurð kjaranefndar þannig, að kostnaður ríkissjóðs vegna ritlaunasjóðs eigi ekki að vera meiri en sem nemi fjármögnun sjóðsins, enda hafi kjaranefndin starfað eftir þeirri reglu. Þessi skilningur og sú framkvæmd, sem tíðkaðist um greiðslur úr vinnumatssjóði Félags háskólakennara, styðji einnig þessa túlkun. Eðlilegt sé að taka mið af þessu, þar sem sá sjóður sé fyrirmyndin að núverandi ritlaunasjóði prófessora. Í báðum tilvikum sé úthlutun úr sjóðunum til einstakra umsækjenda háð því fjármagni, sem sé til ráðstöfunar hverju sinni, og fjölda og rannsóknarafköstum umsækjenda. Úthlutanir úr ritlaunasjóði og vinnumatssjóði Háskóla Íslands teljist til launa, enda sé um greiðslur fyrir vinnuframlag að ræða. Því þurfi að standa skil á launatengdum gjöldum af þessum úthlutunum líkt og öðrum launum. Þau geti verið breytileg milli ára, eins og framlögð gögn beri með sér. Gjöldunum sé skipt í fjóra flokka, þ.e. lífeyrissjóðsframlag, tryggingagjald, mótframlag í séreignalífeyrissjóð og önnur launatengd gjöld. Um lífeyrissjóðsframlag stefnanda gildi ákvæði viðkomandi laga, sbr. 2. mgr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 139/1997. Stefnandi sé í B-deild LSR og gildi ákvæði laga nr. 1/1997 með síðari breytingum, að því er hann varðar. Í 3. mgr. 23. gr. laganna sé kveðið á um iðgjald launagreiðanda til B-deildar sjóðsins, þ.e. 6% af föstum launum fyrir dagvinnu, orlofsuppbót og persónuuppbót. Til viðbótar þessu sé sjóðnum heimilt, samkvæmt 5. mgr. 33. gr. að taka við sérstöku iðgjaldi frá launagreiðanda jafnháu því sem svari iðgjaldi launagreiðanda til A-deildar, eins og það sé ákveðið í 4. mgr. 13. gr., sbr. og ákvæði til bráðabirgða, þ.e. 11,5% af öllum launum. Ákveðið hafi verið að nýta þessa heimild til greiðslu viðbótarframlags til B-deildar LSR, eins og sjá megi nánar í framlögðu umburðarbréfi fjármálaráðuneytisins nr. 1/1998. Lög nr. 113/1990 með síðari breytingum gildi um tryggingagjald. Í 2. gr. sé kveðið á um hundraðshluta tryggingagjaldsins og um gjaldstofninn í III. kafla laganna. Mótframlag í séreignalífeyrissjóð fari eftir ákvæði 4. mgr. 2. gr. áðurnefndra laga um tryggingagjald, sbr. 1. gr. laga nr. 148/1999. Þar sé kveðið á um lögbundið 10% mótframlag vinnuveitanda af framlagi starfsmanns í séreignasjóð, sem dragast skuli frá tryggingaiðgjaldinu. Þá hefi verið samið um framlög launagreiðanda til viðbótar því lögbundna. Kjaranefnd hafi ákvarðað sams konar viðbótarframlög, sbr. kafla 5 í reglum nefndarinnar frá 27. febrúar 2001. Önnur launatengd gjöld séu þau, sem samið hafi verið um í kjarasamningum eða ákvörðuð af Kjaradómi eða kjarnefnd, s.s. orlofssjóðsgjald, sjúkrasjóðsgjald, starfsmenntunarsjóðsgjald o.fl. Sjá megi af framlögðum launayfirlitum, að þessi gjöld séu reiknuð í einu lagi sem tiltekin hundraðshluti af launum. Í tilefni þess, að stefnandi skorar á ríkið að upplýsa um skil á afdregnum gjöldum, er því haldið fram af ríkisins hálfu, að öllum afdregnum gjöldum hafi verið skilað til réttra viðtakenda, bæði að því er varðar lífeyrisiðgjöld og önnur gjöld. Ríkið bendir á, að því er varðar varakröfu stefnanda, að fjárhæðir iðgjalds­greiðslna hafi ekki bein áhrif á ávinnslu lífeyrisréttinda í B-deild LSR. Áunnin réttindi miðist við starfshlutfall og mánaðafjölda í starfi. Fyrir hvert ár í fullu starfi ávinnist 2% og samanlagt hlutfall iðgjaldsgreiðslutímans skapi rétt til lífeyris­greiðslna, sem oftast miðist við áunnið hlutfall af lokalaunum viðkomandi starfsmanns og þeim breytingum, sem þau síðar taka. Þannig sé lítið samhengi milli greiddra iðgjalda og lífeyrisgreiðslna. Allt öðru máli gegni um þá starfsmenn, sem greiði iðgjöld til A-deildar. Þar miðist lífeyrisréttindi við greidd iðgjöld. Ríkið bendir á, að kjaranefnd hafi vald til að ákveða framlög úr ritlaunasjóði. Í úthlutun til stefnanda hafi komið skýrt fram, að frá úthlutaðri greiðslu skyldi draga öll launatengd gjöld, þar á meðal tryggingagjald og framlag ríkisins í lífeyrissjóð. Þessi ákvörðun hafi verið lögmæt í alla staði og innan valdheimilda nefndarinnar. Jafnræðis hafi verið gætt og úthlutunin byggst á því fjármagni, sem sjóðurinn hafði til ráðstöfunar. Stefnandi hafi í raun fengið meira en honum bar, þar sem mistök hafi átt sér stað og frádráttur launatengdra gjalda í tilviki stefnanda verið lægri en lög hafi staðið til. Ríkið telur því með hliðsjón af framansögðu, að sýkna beri það af öllum dómkröfum stefnanda. Stefnandi verði að sæta því sem aðrir í hans sporum, að fé til úthlutunar úr ritlaunasjóði verði einungis sótt í sjóðinn sjálfan. Sjóðurinn verði algjörlega að standa undir sér sjálfur, hvað varði rétthafagreiðslur og óhjákvæmilegar launatengdar greiðslur, sem fylgja þeim. Fyrirkomulagið geri ekki ráð fyrir því, að ríkið greiði umfram umsamin framlög, t.d. frekari framlög til LSR. Stefnandi eigi því ekki kröfu til frekari greiðslna úr sjóðnum og því beri að sýkna stefnda ríkið. Málsástæður og lagarök stefnda Háskóla Íslands Stefndi Háskóli Íslands (hér eftir háskólinn) byggir sýknukröfu sína á því, að ákvörðun um stofnun ritlaunasjóðs og úthlutanir úr honum falli alfarið innan valdheimilda kjaranefnda. Framlög á fjárlögum til sjóðsins séu á sjálfstæðum lið, sem tilheyri ekki háskólanum. Ákvörðun um frádrátt launatengdra gjalda við úthlutanir úr sjóðnum, sé tekin af kjaranefnd. Frádrátturinn reiknist sjálfvirkt í launakerfi ríkisins og skil gjaldanna sé í höndum starfsmanna fjármálaráðuneytisins. Starfsmenn háskólans fái bindandi fyrirmæli frá kjaranefnd um framkvæmd greiðslna úr ritlaunasjóði og hafi engin áhrif á fyrirkomulag þeirra. Háskólinn byggir sýknukröfu sína á því, að kröfum stefnanda sé ranglega að honum beint, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991, bæði að því er varðar aðal- og varakröfu hans. Háskólinn vísar til málsástæðna og lagaraka ríkisins, verði litið svo á, að sýknukrafa hans á grundvelli aðildarskorts fái ekki staðist. Niðurstaða: Ritlauna- og rannsóknasjóður prófessora var settur á stofn með úrskurði kjaranefndar, sem kveðinn var upp 2. júlí 1998, og skyldi taka til starfa 1. janúar 1999. Þá var einnig ákveðið, að ríkissjóður skyldi leggja sjóðnum til fé, sem nema skyldi tilgreindu hlutfalli af launum prófessora. Þar segir enn fremur, að prófessorar geti sótt um greiðslur úr sjóðum fyrir nýsköpun og árangur í rannsóknum og að kjaranefnd muni setja reglur um sjóðinn, sbr. 6. kafla í úrskurðarorðum kjaranefndar, sem áður er getið. Kjaranefnd ákvað síðan á fundi 3. nóvember 1999, hvernig greiðslum úr sjóðnum skyldi háttað. Í 1. gr. þeirra reglna segir, að allar greiðslur frá ríkissjóði skuli renna úr sjóðnum. Greiðslur úr sjóðnum takmarkast því við það fé, sem ríkissjóður leggur sjóðnum til hverju sinni og ákveðið er í fjárlögum sem afmarkaður útgjaldaliður, eftir því sem næst verður komist. Greiðslur til umsækjenda ráðast því af ráðstöfunarfé sjóðsins á hverjum tíma, fjölda umsókna og starfsárangri umsækjanda. Lögbundið verkefni kjaranefndar er að ákveða laun og starfskjör þeirra ríkis­starfsmanna, sem getið er um í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 120/1992 með síðari breytingum. Þær ákvarðanir nefndarinnar, sem hafa í för með sér greiðsluskyldu fyrir ríkissjóð, hafa verið teknar með formlegum hætti í formi úrskurða. Úrskurður kjaranefndar frá 2. júlí 1998, sem hér er til umfjöllunar, tók ákvörðun um framlag ríkissjóðs til ritlauna og rannsóknasjóðs prófessora. Greiðsluskylda stefnda ríkisins takmarkast því, að mati dómsins, af þeirri ákvörðun, enda hefur kjaranefnd ekki breytt þeirri afstöðu sinni, þrátt fyrir að hafa fellt úrskurð um launa­kjör prófessora með úrskurði uppkveðnum 11. desember 2001, eftir að deilur þær upphófust, sem mál þetta varðar. Þau launatengdu gjöld, sem stefnanda var gert að greiða, og mál þetta fjallar um, eru lögbundin. Launagreiðanda ber að standa rétthöfum skil á þessum gjöldum. Framlög úr ritlaunasjóði eru laun fyrir sérgreind störf prófessora, sem kjaranefnd úthlutar til prófessora. Kjaranefnd var því skylt að sjá til þess, að launatengdum gjöldum væri skilað til lögmæltra viðtakenda af þeim fjármunum, sem hún úthlutaði sem launum og nam árlegu ráðstöfunarfé hennar. Nefndin valdi það fyrirkomulag að úthluta til umsækjenda öllu því fé, sem hún hafði yfir að ráða og draga síðan frá launatengd gjöld, í stað þess að úthluta aðeins því fé, sem til ráðstöfunar var eftir greiðslu launatengdra gjalda hverrar einstakrar úthlutunar. Sú aðferð hefur ekki áhrif á lögmæti ákvörðunar kjaranefndar. Með vísan til framangreindra sjónarmiða ber að sýkna stefnda íslenska ríkið af öllum kröfum stefnanda. Stefndi Háskóli Íslands byggir sýknukröfu sína á því, að úthlutun úr ritlaunasjóði sé alfarið á valdsviði kjaranefndar og hann hafi engin áhrif á það, hvernig úthlutunum sé háttað. Kjaranefnd hafi ein ákveðið úthlutunarreglur og hvernig að úthlutun skuli staðið. Fallist er á það, að stefndi Háskóli Íslands geti enga aðild átt að þessu máli, þar sem hann verði að hlýta fyrirmælum kjaranefndar um úthlutun úr ritlaunasjóði og komi þar hvergi að. Því ber að sýkna Háskóla Íslands af kröfum stefnanda á hendur honum. Rétt þykir með vísan til 3. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991 að málsaðilar beri hver um sig kostnað af málinu. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefndu, íslenska ríkið og Háskóli Íslands, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Júlíusar Sólness. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 735/2017
Jörð Forkaupsréttur Nauðungarsala Stjórnsýsla
Jörðin F var boðinn upp til slita á sameign og tilboða leitað í jörðina á almennum markaði með heimild í 41. gr. laga um nauðungarsölu. Við fyrirtöku hjá sýslumanni 4. nóvember 2016 átti F ehf. hæsta boð í jörðina og var félaginu tilkynnt að tilboðinu yrði tekið bærist greiðsla í samræmi við uppboðsskilmála 11. nóvember 2016. Með bréfi 4. nóvember 2016 var Í tilkynnt um lögbundinn forkaupsrétt sinn að jörðinni og gefinn 5 daga frestur til að nýta sér hann með vísan til 28. gr. jarðalaga. Í taldi hins vegar að sér bæri 60 daga frestur samkvæmt 37. gr. náttúruverndarlaga. Féllst sýslumaður á þær athugasemdir og framlengdi frestinn í 60 daga frá þeim tíma er tilboðinu yrði endanlega tekið, eða 11. nóvember 2016. Þann 8. janúar 2017 tilkynnti Í að það hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn og gaf sýslumaður út afsal fyrir jörðinni til Í 15. febrúar sama ár. Höfðaði F ehf. í kjölfarið mál á hendur Í og krafðist þess að afsalið yrði ógilt og Í gert skylt að afsala sér jörðinni gegn greiðslu fjárhæðar sem samsvaraði hæsta boði félagsins í jörðina. Byggði F ehf. einkum á því að frestur Í til að nýta sér forkaupsréttinn hefði þegar verið liðinn 8. janúar 2017. Þannig hefði Í einungis borið 5 daga frestur til þess að nýta sér forkaupsrétt sinn, en jafnvel þótt talið yrði að fresturinn hefði verið 60 dagar, hefði hann engu að síður verið liðinn þegar Í ákvað að nýta sér forkaupsréttinn þar sem miða hefði átt upphaf frestsins við 4. nóvember 2016. Héraðsdómur taldi ljóst að 5 sólarhringa frestur jarðalaga hefði ekki átt við um Í heldur 60 daga frestur náttúruverndarlaga. Taldi héraðsdómur jafnframt að sá frestur hefði ekki byrjað að líða fyrr en 11. nóvember 2016, en þann dag hefði komist á bindandi samningur um sölu eignarinnar. Var Í því sýknað af kröfum F ehf. og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Karl Axelsson, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 27. nóvember 2017. Hann krefst þess að afsal, útgefiðtil stefnda 15. febrúar 2017 af sýslumanninum á Suðurlandi fyrir jörðinni Felli,Hornafirði verði ógilt með dómi og stefnda gert skylt að afsala sér jörðinnigegn greiðslu á 1.520.000.000 krónum til stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaðahans um að sýkna stefnda af kröfu áfrýjanda um að ógilt verði afsal, semsýslumaðurinn á Suðurlandi gaf út til hans 15. febrúar 2017 fyrir jörðinni Felli.Af þeim sökum þarf ekki að taka afstöðu til kröfu áfrýjanda um að stefnda verðigert að gefa út til sín afsal fyrir jörðinni, en athuga ber að þessar tværkröfur geta ekki að réttu lagi farið saman, enda yrði stefndi ekki bær til aðgefa út afsal fyrir jörðinni til áfrýjanda ef afsalið fyrir henni til stefndahefði þegar verið ógilt með dómi.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Fögrusalir ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2017 Mál þetta, sem vardómtekið 27. október sl., var þingfest 6. apríl 2017. Stefnendur eruFögrusalir ehf., Bolholti 8, Reykjavík. Stefndi er íslenskaríkið. Stefnandi krefst þessað afsal, útgefið 15. febrúar 2017 af sýslumanninum á Suðurlandi til stefnda áfasteigninni Felli, landnúmer 160125, 7708, fnr. 218-1875, Hornafirði, verðiógilt með dómi. Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði með dómi gertskylt að afsala jörðinni Felli, landnúmer 160125, 7708, fnr. 218-1875,Hornafirði til stefnanda gegn greiðslu á einum milljarði fimm hundruð ogtuttugu milljónum króna til stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar úr heldistefnda. Stefndi krefst sýknuog málskostnaðar, en til vara að málskostnaður verði látinn falla niður. I Mál þetta snýst umjörðina Fell á Breiðamerkursandi sem tilheyrir sveitarfélaginu Hornafirði.Hluti jarðarinnar, Jökulsárlón á Breiðamerkursandi, er skráður ánáttúruminjaskrá, sbr. VI. kafla laga nr. 60/2013 um náttúruvernd. Ágreiningurvar uppi meðal eigenda jarðarinnar um meðferð á eignarhaldi og nýtingu hennar.Þann 10. mars 2016 tók sýslumaðurinn á Suðurlandi fyrir beiðni tveggja afsameigendum jarðarinnar um að jörðin yrði boðin upp til slita á sameign ágrundvelli 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Var ákveðið aðhefja uppboð á eigninni á skrifstofu sýslumanns fimmtudaginn 14. apríl 2016. Íþeirri fyrirtöku var ákveðið að ráðið skyldi tilhögun sölutilrauna af hálfuembættisins þann 25. apríl 2016. Í fyrirtöku nauðungarsölubeiðninnar þann dagvar ákveðið að tilhögun sölutilrauna yrði á grundvelli 41. gr. laga nr. 90/1991og tilboða leitað á almennum markaði. Enn fremur voru ákveðnir uppboðsskilmálarog mælt fyrir um hvernig greiðslu kaupverðs skyldi háttað. Var ákveðið að viðsamþykki tilboðs skyldi greiða fjórðung kaupverðsins, mánuði síðar annanfjórðung og eftirstöðvar þremur mánuðum eftir samþykki tilboðs. Skyldubjóðendur vera bundnir við tilboð sín í þrjár vikur. Nokkur tilboð bárust íjörðina, meðal annars frá Thule Investments ehf. fyrir hönd óstofnaðshlutafélags, stefnanda. Málið var tekið fyrirhjá sýslumanninum á Suðurlandi 4. nóvember 2016 og þar fjallað um framkomintilboð. Leitað var frekari tilboða í eignina hjá viðstöddum. Stefnandi áttihæsta tilboðið, að fjárhæð 1.520.000.000 króna. Sýslumaður ákvað að takakauptilboði stefnanda. Var honum tilkynnt að tilboði hans yrði tekið bærist„greiðsla í samræmi við uppboðsskilmála kl. 12.00 föstudaginn 11. nóvember 2016með fyrirvara um forkaupsrétt ríkisins“. Þennan sama dag, 4.nóvember 2016, sendi fulltrúi sýslumanns forkaupsréttartilboð til ríkissjóðsÍslands með tölvuskeyti til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og var móttakaerindisins staðfest samdægurs. Í erindi sýslumanns segir meðal annars: „Þann 4.nóvember 2016 var kauptilboði tekið í fasteignina Fell, Suðursveit, landnr. 160125en ríkissjóður Íslands hefur forkaupsrétt á eigninni sbr. 5. mgr. 37. gr. lagaum náttúruvernd nr. 60/2013. [...] Afhending eignarinnar fer fram þegar boðhefur verið samþykkt. Frestur til að taka afstöðu til forkaupsréttarins rennurút kl. 12.00 þann 11. nóvember 2016.“ Starfsmaðurráðuneytisins spurðist þennan dag fyrir um það hjá fulltrúa sýslumanns hvortþað væri rétt að ríkið hefði einungis fimm daga til að taka afstöðu tilforkaupsréttarins. Var því svarað til að þar sem ekki væri sérstaklega vikið aðréttarstöðu forkaupsréttarhafa við nauðungarsölu í náttúruverndarlögum, líkt oggert væri í jarðalögum, bæri að líta til ákvæða jarðalaga sem hefðu sérstaktákvæði um það í 28. gr. Þessari skýringu var mótmælt samdægurs af starfsmannifjármálaráðuneytisins og farið fram á að miðað yrði við 60 daga frest samkvæmt5. mgr. 37. gr. náttúruverndarlaga þar sem fjallað er um forkaupsréttríkissjóðs við sölu jarðar sem er á náttúruminjaskrá. Þann 7. nóvember 2016sendi fulltrúi sýslumanns tölvuskeyti til fjármálaráðuneytisins þar sem fallistvar á lagatúlkun ráðuneytisins varðandi tímafrest ríkisjóðs til að taka afstöðutil forkaupsréttarins. Fram kemur að tilboði hafi verið tekið 4. nóvember oggerðarbeiðendum gefinn vikufrestur til 11. nóvember til að afturkallanauðungarsölubeiðnina ef þeir ætluðu sér að gera það. Boðið yrði því endanlegasamþykkt ef beiðnin hefði ekki verið afturkölluð 11. nóvember kl. 12:00. Þáhæfist 60 daga frestur ríkissjóðs til að taka afstöðu til forkaupsréttar síns,sem rynni út kl.12:00 þann 10. janúar 2017. Þann 8. nóvember 2016mótmælti lögmaður stefnanda því að forkaupsréttarfresturinn hefði verið lengdurí 60 daga. Í svari sýslumanns kemur fram rökstuðningur fyrir lögmætisamþykkisfrestsins. Kemur þar fram að ekki standi heimildir til þess að ákveðaskemmri frest ríkissjóðs til þess að svara forkaupsréttartilboðinu en lög kveðiskýrt á um. Ekki er greint frá því í þessum samskiptum að fresturinn sé til 10.janúar 2017. Þann 11. nóvember2016 var kaupsamningur um jörðina Fell undirritaður. Vegna lengds frests til aðsvara forkaupsréttartilboði var uppboðsskilmálum breytt á þann veg að afhendingskyldi fara fram er afstaða íslenska ríkisins vegna forkaupsréttar skv. 5. mgr.37. gr. laga um náttúruvernd lægi fyrir, þó eigi síðar en kl. 12:00 þann 10.janúar 2017. Jafnframt skyldi stefnandi greiða fyrstu samningsgreiðslu,380.000.000 króna, sama dag þótt ekki lægi fyrir hvort forkaupsréttar yrðineytt. Þá skyldi greiða aðra greiðslu, að fjárhæð 380.000.000 króna, einummánuði eftir samþykki tilboðs enda lægi þá fyrir afstaða íslenska ríkisins tilforkaupsréttar um að forkaupsréttur yrði ekki nýttur. Lægi hún ekki fyrir þáskyldi miðað við tveimur dögum eftir að slík afstaða íslenska ríkisins lægifyrir en að öðrum kosti þó eigi síðar en kl. 12:00 þann 10. janúar 2017. Meðbréfi 8. janúar 2017 tilkynnti fjármála- og efnahagsráðuneytið sýslumanninum áSuðurlandi að ríkissjóður hygðist nýta sér lögbundinn forkaupsrétt sinn ágrundvelli 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 í samræmi við tilgreindagreiðsluskilmála. Sams konar tilkynning var send stefnanda daginn eftir. Stefnandi mótmæltiframangreindri tilkynningu sem of seint fram kominni með bréfi 9. janúar 2017.Taldi stefnandi að frestur forkaupsréttarhafa til þess að taka tilboðinu hefðibyrjað að líða 4. nóvember 2016, en þá hefði tilboðið borist stefnda. Hvernigsem litið væri á málið hefði tímafresturinn verið liðinn 9. janúar þegartilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttarins hefði borist, en hann hefðiverið útrunninn í síðasta lagi 6. janúar 2017. Stefnandi liti því svo á aðforkaupsrétturinn væri fallinn niður. Með bréfisýslumannsins á Suðurlandi 11. janúar 2017 var erindi stefnanda hafnað ogtilkynnt að gengið yrði frá sölu á jörðinni Felli við ríkissjóð og afsal gefiðút honum til handa. Þá yrði það sem þegar hefði verið greitt af hálfu stefnandaendurgreitt ásamt þeim innlánsvöxtum sem fallið hefðu til. Stefnandi mótmæltiákvörðun sýslumanns með bréfi 12. janúar 2017. Var þess krafist að boðað yrðitil fyrirtöku í málinu en ella myndi stefnandi leita úrlausnar héraðsdóms umákvörðun sýslumanns á grundvelli 73. gr., sbr. 47. gr., laga nr. 90/1991. Með úrskurðiHéraðsdóms Suðurlands 6. febrúar 2017 vísaði héraðsdómur frá kröfu stefnanda umað ákvörðun sýslumannsins á Suðurlandi um að afsala jörðinni til stefnda yrðihnekkt. Sú niðurstaða var staðfest með dómi Hæstaréttar 17. mars 2017 í málinunr. 124/2017. Þann 15. febrúar 2017 afsalaði sýslumaðurinn á Suðurlandijörðinni Felli til stefnda. II Stefnandireisir kröfur sínar á því að ekki hafi verið lagaskilyrði fyrir þeirri ákvörðunsýslumannsins á Suðurlandi að hafna því að efna kaupsamning sinn við hann umjörðina Fell og afsala henni þess í stað til stefnda. Forkaupsréttur stefndasamkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd hafi verið fallinnniður þegar tilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttar hafi borist sýslumanni9. janúar 2017. Útgáfa afsals sýslumanns, 15. febrúar 2017, á jörðinni tilstefnda hafi því verið ólögmæt og brotið gegn eignarréttindum stefnanda. Stefndiog sýslumaðurinn á Suðurlandi hafi báðir verið grandvísir um að forkaupsrétturstefnda væri þá fallinn niður. Þeir hafi því tekið höndum saman með þeirriráðstöfun að afsala jörðinni til stefnda að svipta stefnanda með ólögmætum hættieignarrétti sínum að jörðinni sem hann hafi öðlaðast á grundvelli tilboðs hans4. nóvember 2016 og eftirfarandi kaupsamningi. Stefndi þurfi því að þolaógildingu á téðu afsali og þurfi að afsala jörðinni til stefnanda gegn greiðsluþess kaupverðs sem stefnandi hafi boðið í eignina 4. nóvember 2016. Stefnandihafi átt hæsta tilboð í jörðina Fell í Suðursveit 4. nóvember 2016, að fjárhæð1.520.000.000 króna, á grundvelli nauðungarsöluaðgerða sýslumannsins áSuðurlandi til slita á sameign. Samkvæmt uppboðsskilmálum hafi hann veriðbundinn við boð sitt í þrjár vikur. Boði stefnanda í eignina hafi verið tekiðog öðrum boðum hafnað á uppboðsþinginu 4. nóvember 2016. Þannsama dag hafi sýslumaðurinn á Suðurlandi sent tölvupóst til stefnda með bréfiþar sem honum hafi, sem forkaupsréttarhafa samkvæmt 5. mgr. 37. gr.náttúruverndarlaga, verið tilkynnt um tilboð stefnanda í jörðina og um allakaupskilmála þess. Af samskiptagögnum, milli umhverfis- ogauðlindaráðuneytisins annars vegar og sýslumannsins á Suðurlandi hins vegar,megi berlega sjá að veruleg samskipti hafi verið milli þessara aðila allt fráupphafi nauðungarsöluferlis jarðarinnar í apríl 2016. Stefnda hafi því fráöndverðu verið ljóst hvaða skilmálar hafi gilt um nauðungarsölu jarðarinnar. Sýslumaðurhafi, með vísan til 28. gr. jarðalaga nr. 81/2004, ákveðið uppboðsskilmálaþannig að forkaupsréttarfrestur stefnda skyldi vera fimm sólarhringar frámóttöku tilkynningar í ljósi þess að eignin hafi verið seld nauðungarsölu. Hafiþví verið gert ráð fyrir, og sem hluti af uppboðsskilmálum, að afstaða stefndatil nýtingar forkaupsréttarins lægi fyrir áður en formlegur kaupsamningur yrðigerður við stefnanda, 11. nóvember 2016. Þennansama dag, 4. nóvember 2016, hafi stefndi krafist þess að fá 60 daga til þess aðtaka afstöðu til tilboðsins, sbr. tölvupóst starfsmanns fjármála- ogefnahagsráðuneytisins til sýslumanns. Af tölvupóstinum verði ekki annað ráðiðen þess sé krafist að frestur til að taka afstöðu til forkaupsréttarins verði60 dagar frá 4. nóvember 2016 að telja, er tilboðið hafi borist stefnda.Sýslumaður hafi hins vegar ákveðið í bréfi 7. nóvember 2016 að veita stefndafrest til að nýta sér forkaupsréttinn til 10. janúar 2017. Stefnandi hafi ekkiverið hafður með í ráðum um þá ákvörðun. Hann hafi mótmælt því aðuppboðsskilmálum skyldi vera breytt á þann veg að forkaupsréttarfrestur skyldivera 60 dagar í stað fimm sólarhringa eins og áður hafi verið ákveðið. Stefnandibyggi á því að lögbundinn forkaupsréttarfrestur stefnda hafi verið fimmsólarhringar frá þeim degi að telja er honum hafi borist tilboð stefnanda íjörðina. Fresturinn hafi verið löngu liðinn 9. janúar 2017 er stefndi hafitilkynnt sýslumanni um nýtingu forkaupsréttar. Ákvörðun sýslumanns um að veitastefnda 60 daga frest hafi því enga réttarlega þýðingu gagnvart stefnanda. Í5. mgr. 37. gr. náttúruverndarlaga segi: „Ríkissjóður skal hafa forkaupsréttað jörðum og öðrum landareignum sem eru að hluta eða öllu leyti ánáttúruminjaskrá að þeim aðilum frágengnum sem veittur er forkaupsréttur meðjarðalögum. Skal frestur ríkissjóðs til að svara forkaupsréttartilboði vera 60dagar frá því að tilboðið barst. Að öðru leyti gilda um forkaupsréttinn ákvæðijarðalaga.“ Í28. gr. jarðalaga nr. 81/2004 sé kveðið á um tilhögun og framkvæmd á nýtingu forkaupsréttarþegar jörð er seld nauðungarsölu. Þar segi: „Ef jarðir eða aðrar fasteignir sem lög þessi gilda um eruseldar við nauðungarsölu geta forkaupsréttarhafar skv. 27. gr. gengið inn íhæsta boð, enda tilkynni þeir það áður en lokið er að leita boða í eignina viðnauðungarsölu eða innan fimm sólarhringa frá því að þeim er kynnt kauptilboðsem aflað er við nauðungarsölu á almennum markaði.“ Forkaupsréttarhafarsamkvæmt 27. gr. jarðalaga séu ábúendur sem hafi haft ábúðarrétt í sjö ár eðamakar þeirra. Stefnanditelji að skýra beri saman ákvæði náttúruverndarlaga og jarðalaga þannig að þarsem forkaupsréttur ríkisins á eignum á náttúruminjaskrá standi að bakiforkaupsrétti ábúenda, skuli forkaupsréttarfrestur stefnda, þegar eign ánáttúruminjaskrá er seld nauðungarsölu, vera hinn sami og ábúenda, eða fimmsólarhringar þegar kauptilboð er kynnt forkaupsréttarhafa. Slíkur skilningurhelgist enn fremur af því að samkvæmt uppboðsskilmálum sé bjóðandi aðeinsbundinn við boð sitt í þrjár vikur. Til samræmis verði að ganga út frá því aðafstaða forkaupsréttarhafa skuli liggja fyrir áður en bjóðendur séu lausirundan boðum sínum því ella væri nauðungarsalan marklaus. Ágrundvelli þessa hafi sýslumanninum á Suðurlandi verið óheimilt að breytauppboðsskilmálum. eftir að uppboðið hafi átt sér stað og boði stefnanda hafiverið tekið, og veita stefnda 60 daga frest til að taka afstöðu tilforkaupsréttar, hvað þá að miða upphaf frestsins við 11. nóvember 2016, vikueftir að tilboðið hafi borist. Frestur stefnda til að nýta forkaupsrétt sinnhafi því verið útrunninn 11. nóvember 2016. Verðitalið að forkaupsréttarfrestur stefnda hafi ekki aðeins verið fimm sólarhringarheldur 60 dagar, sé byggt á því að sá frestur hafi verið liðinn 9. janúar 2017er sýslumanni hafi borist tilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttarins. Skýrlegakomi fram í 5. mgr. 37. gr. náttúruverndarlaga að almennur frestur stefnda tilað svara forkaupsréttartilboði skuli vera 60 dagar frá því að tilboðið barst. Samkvæmt þessu séupphafstími forkaupsréttarfrestsins þegar tilboð hafi borist stefnda. Stefndahafi borist tilboð stefnanda samdægurs, 4. nóvember 2016, með öllum skilmálumkaupanna. Í bréfi sýslumanns 4. nóvember 2016 þar sem forkaupsréttartilboðiðhafi verið kynnt sé beinlínis tekið fram að kauptilboði stefnanda í jörðinahafi verið tekið þann dag. Forkaupsréttur stefnda að jörðinni hafi þá orðiðvirkur og frestur til að nýta forkaupsréttinn byrjað að líða. Stefndi hafiaftur fengið tilboðið sent frá sýslumanninum 7. nóvember 2016 og þá meðumbeðnum 60 daga fresti. Í síðara bréfinu sé einnig tekið fram að tilboðistefnanda hafi verið tekið 4. nóvember 201. Það bréf breyti því engu um það aðforkaupsrétturinn hafi orðið virkur 4. nóvember 2016. Þá sé það ótvírætt að 60daga fresturinn hafi verið liðinn 9. janúar 2017, er stefndi hafi tilkynntsýslumanni um nýtingu forkaupsréttarins, hvort sem miðað sé við að tilboðiðhafi borist stefnda 4. eða 7. nóvember 2016. Honum hafi lokið 3. eða 6. janúar2017, eftir því við hvora framangreinda dagsetningu sé miðað. Tilkynningstefnda til sýslumanns 9. janúar 2017 hafi þar af leiðandi verið marklaus ogekki skapað neinn rétt fyrir stefnda til jarðarinnar. Sýslumanninum áSuðurlandi hafi mátt vera það ljóst enda hafi mótmæli stefnanda þegar legiðfyrir. Sú ráðstöfun að selja stefnda jörðina hafi því verið löglaus með öllu. Hæstirétturhafi í réttarframkvæmd staðfest þá skýringarreglu lagaákvæða um forkaupsrétt aðóheimilt sé að gefa slíkum ákvæðum rýmra efni en leiði af bókstaflegumskilningi orða þeirra. Það helgist af því að forkaupsrétturinn, sem veittur sé með þessu lagaákvæði, horfi tiltakmörkunar á friðhelgi eignarréttar sem varinn sé af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Afþví leiði að túlka verði orðalag ákvæðis 5. mgr. 37. gr. „frá því er tilboðberst“ með bókstaflegum hætti sem þann tíma sem stefnda barst tilboð stefnandaí hendur án tillits til þess hvort það hafi verið formlega samþykkt eður ei. Ellahefði löggjafanum verið í lófa lagið að kveða á um „samþykkt tilboð“ í lagatextanum. Aðþví marki sem það kynni að hafa þýðingu í þessu sambandi að „tilboð sem berst“sé bindandi fyrir seljanda eignar, þá sé bókað í gerðabók sýslumanns að þann 4.nóvember 2017 hafi sýslumaður tekið tilboði stefnanda „með fyrirvara um forkaupsrétt íslenska ríkisins“ og hafnaðöðrum boðum. Í áðurgreindu bréfi sýslumanns frá 4. nóvember 2016 komi fram súyfirlýsing embættisins að kauptilboði stefnanda í jörðina hafi verið tekið þanndag og því ljóst að báðir síðastnefndu aðilarnir hafi verið skuldbundnir til aðganga til kaupanna á grundvelli tilboðs stefnanda þegar það hafi verið kynntstefnda. Það sé því bersýnilegt að forkaupsréttur stefnda í jörðina hafi orðiðvirkur 4. nóvember 2016. Ákvæði5. mgr. 37. gr. náttúruverndarlaga kveði á um óvenjulega langan frest til handastefnda til að svara til um nýtingu forkaupsréttar. Það eitt og sér sé verulegaíþyngjandi fyrir stefnanda, hvort sem litið sé á málið út frá friðhelgieignarréttar eða frelsi til samninga. Hin óvenjulega lengd svarfrestsins mælimeð því að fresturinn sé skilgreindur með ítrasta þrengjandi hætti og alls ekkirýmra en orðalag lagaákvæðisins kveði bókstaflega á um. Fráþví að stefndi hafi fengið forkaupsréttartilboðið í hendur 4. nóvember 2016 ogþar til hann hafi sent frá sér tilkynningu um nýtingu forkaupsréttar 9. janúar2017 séu meira en 60 dagar. Forkaupsréttur hans hafi þá verið fallinn niður. Afþeim ástæðum hafi sýslumanni verið óheimilt að hafna því að efna kaupsamninginnvið stefnanda og afsala stefnda jörðinni, gegn mótmælum stefnanda. Stefnandihafni því til öryggis (ex tuto) að hafa, í kaupsamningi við sýslumanninn áSuðurlandi, fallist á að stefndi hefði frest allt til 10. janúar 2017 til þessað svara til um nýtingu forkaupsréttar vegna jarðarinnar á grundvelli 5. mgr.37. gr. náttúruverndarlaga. Í fréttatilkynningu sýslumannsins á Suðurlandi semhann hafi sent fjölmiðlum 12. janúar 2017, eftir að kunnugt hafi orðið að deiltværi um hvort forkaupsréttur stefnda hefði fallið niður, hafi sýslumaðurstaðhæft að kaupsamningurinn um jörðina bæri með sér „að frestur forkaupsréttarhafa, ríkissjóðs, rynni út þann 10. janúar2017 og var því ekki mótmælt af [stefnanda] hálfu og mátti því vera fyllilegaljóst frá 11. nóvember 2016 að miðað yrði við þá dagsetningu. Verður því aðmiða við að forkaupsréttartilboðið hafi fyrst haft réttaráhrif þann 11.nóvember 2016 og því sé yfirlýsing ríkissjóðs um nýtingu forkaupsréttarins sembarst þann 9. janúar sl. komin fram innan lögbundins frests“. Íyfirlýsingunni virðist sýslumaður telja að hann og stefnandi hafi sammælst umhver hinn lögbundni frestur stefnda væri. Þessu sé alfarið hafnað. Enginafstaða hafi verið tekin til slíkra tímamarka af hálfu stefnanda enda sé þaðekki hans hlutverk að gera það. Meðsama hætti og sýslumaðurinn á Suðurlandi hafi ekki verið bær til þess að styttalögbundinn forkaupsréttarfrest stefnda skv. 5. mgr. 37. gr. náttúruverndarlagahafi honum verið óheimilt að kveða á um lengri forkaupsréttarfrest til handastefnda en lög kveði á um, ef því hafi verið að skipta. Hvergisé kveðið á um það í kaupsamningi stefnanda og sýslumannsins á Suðurlandi aðstefnandi fallist á að stefndi hafi frest til tiltekins dags til þess að nýtasér forkaupsréttinn. Í kaupsamningnum sé bókað um forkaupsrétt stefnda: „Kaupanda er kunnugt um forkaupsréttarákvæðiíslenska ríkisins.“ Um afhendingu jarðarinnar segi í samningnum að húnskuli fara fram þegar afstaða íslenskaríkisins vegna forkaupsréttar liggi fyrir samkvæmt 5. mgr. 37.gr. laga umnáttúruvernd, en hún liggi fyrir eigi síðar en kl. 12:00 þann 10. janúar 2017.Það sé hvergi tekið fram í kaupsamningnum að stefndi eigi forkaupsrétt tilákveðins dags ellegar að stefnandi hafi fallist á að forkaupsréttarfresturstefnda gilti til tiltekins dags, heldur er aðeins vísað til þess að honum sékunnugt um „forkaupsréttarákvæðiíslenska ríkisins“, sbr. og tilvísun í 5. mgr. 37. gr.náttúruverndarlaga. Hafi það verið skilningur sýslumanns, eins og rauninvirðist hafa verið m.t.t. bréfs hans til stefnda 7. nóvember 2016, að stefndihefði frest á grundvelli 5. mgr. 37. gr. náttúruverndarlaga til 10. janúar 2017til að nýta sér forkaupsrétt að jörðinni, þá hafi sú ákvörðun verið tekineinhliða af sýslumanni og sé stefnda óviðkomandi og óskuldbindandi enda verðurhonum ekki gert annað en að hlíta efnisákvæði 5. mgr. 37. gr.náttúruverndarlaga eins og það verði skýrt og túlkað af dómstólum. Allan vafa áorðalagi samningsins beri að túlka stefnanda í hag enda sé samningurinn saminnaf trúnaðarmanni sýslumannsins á Suðurlandi á grundvelli verksambands þeirra ímilli. Efsvo ólíklega færi að talið yrði að túlka mætti efni kaupsamningsins um jörðinaþannig að í því hafi falist einhvers konar samþykki stefnanda fyrir því aðstefndi hefði frest umfram það sem leiða megi af 5. mgr. 37. gr.náttúruverndarlaga, þá sé ljóst að það efni samningsins sé óskuldbindandi fyrirstefnanda. Beri þá að ógilda slíkt ákvæði á grundvelli ákvæða III. kafla laganr. 7/1936, einkum 36. gr. laganna. Verðiekki fallist á framangreint sé byggt á því að ákvæði 5. mgr. 37. gr.náttúruverndarlaga, sem veiti stefnda 60 daga frest til þess að neytaforkaupsréttar, sé brot á meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og beri að víkjaákvæðinu til hliðar, þar sem það styðjist ekki við málefnaleg rök. Ekki hafiverið gerð rökstudd grein fyrir því við samningu ákvæðisins af hverju stefndiþurfi 60 daga frest til þess að taka afstöðu til forkaupsréttar. Í greinargerðmeð frumvarpi til laga nr. 60/2013 sé 60 daga frestur til handa stefndarökstuddur þannig að það kunni að veratímafrekt fyrir stjórnvöld að afla nauðsynlegra upplýsinga til að geta tekið afstöðutil þess hvort forkaupsréttar skuli neytt. Framangreind rök réttlæti á engan hátt að stefnandi skuli sætaóvissu um tveggja mánaða skeið um hvort hann fái að halda eignarrétti sínum aðjörðinni eður ei. Í áðurgildandi lögum um náttúruvernd nr. 44/1999 hafi í 69.gr. verið kveðið á um forkaupsrétt stefnda að jörðum og jarðarhlutum ánáttúruminjaskrá og um hann að öðru leyti vísað til jarðalaga. Samafyrirkomulag hafi verið í jarðalögum nr. 65/1976. Allarupplýsingar um jörðina hafi legið fyrir við nauðungarsöluna. Stefndi hafi þvígetað nýtt sér forkaupsrétt að jörðinni löngu fyrir 9. janúar 2017, enda hafilagaheimild til þess legið fyrir í desember 2016. Í stað þess að tilkynna um þáafstöðu strax og tilefni hafi verið til þess, hafi stefndi dregið að tilkynnaum afstöðu sína til 9. janúar 2017, algerlega að ófyrirsynju. Stefnandi hafiþví mátt ætla að stefndi hygðist ekki nýta sér forkaupsréttinn. Þessi framkvæmdsýni ljóslega hversu óþarflega langur 60 daga frestur ákvæðisins sé. Engiralmannahagsmunir felist í því að stefndi eignist það land sem skráð er ánáttúruminjaskrá. Um land sem er þar tekið á skrá gildi ákvæðináttúruverndarlaga og um réttaráhrif skráningar á náttúruminjaskrá gildi VII.,VIII. og IX. kafli laganna. Þar komi fram víðtækar heimildir stefnda til þessað stjórna nýtingu einstakra svæða svo sem með friðlýsingu o.fl. auk þess semskipulags- og byggingarlög kveði á um hagnýtingu slíkra svæða. Af þessum sökumsé eignarhald stefnda á engan hátt forsenda fyrir því að lögbundinni náttúruverndverði við komið á jörðinni. Forkaupsréttarákvæði náttúruverndarlaga skorti þaraf leiðandi þá samfélagslegu hagsmuni sem geta réttlætt inngrip af hálfulöggjafans inn í eignarréttindi stefnanda sem felist í framangreindumforkaupsrétti stefnda. Þásé engin fyrirsjáanleg framkvæmd á því hvernig forkaupsréttur stefnda skv.náttúruverndarlögum sé nýttur. Ráða megi að framkvæmdin hafi verið sú að nýtahann ekki. Sem dæmi megi nefna Kerið í Grímsnesi sem hafi verið ánáttúruminjaskrá er það hafi verið selt í árslok 1999. Stefndi hafi ekki nýttsér forkaupsrétt sinn samkvæmt þágildandi 69. gr. laga nr. 44/1999 umnáttúruvernd. Það sé fráleitt að stefndi geti eftir geðþótta og án nokkursfyrirsjáanleika ákveðið að nýta sér forkaupsrétt að svæðum á náttúruminjaskrá.Eðli málsins samkvæmt hljóti öll svæði á náttúruminjaskrá að hafa samanáttúruverndargildi fyrir stefnda og vera undirorpin sömu sjónarmiðum umeignarhald stefnda. Geðþóttaframkvæmd á nýtingu forkaupsréttar samkvæmtnáttúruverndarlögum sé því einnig brot á meginreglu um jafnræði. Ákvörðunum að neyta forkaupsréttar hafi verið stjórnvaldsákvörðun sem beindist aðstefnanda, enda hafi hann verið orðinn eigandi jarðarinnar er ákvörðunin hafilegið fyrir. Stefnda hafi borið að taka þá ákvörðun með málefnalegum hætti, ágrundvelli jafnræðissjónarmiða og að gættum meginreglum stjórnsýsluréttar ummeðalhóf, rannsókn máls og andmælarétt. Það hafi hann ekki gert. Ákvörðuninhafi verið ófyrirsjáanleg og andstæð opinberum yfirlýsingum ríkisstjórnarÍslands við upphaf nauðungarsölumeðferðarinnar um að forkaupsréttur yrði ekkinýttur, sem og venjubundinni framkvæmd á nýtingu ákvæðis náttúruverndarlaga umforkaupsrétt stefnda að landi á náttúruminjaskrá. Stefnandi þekki ekki önnurdæmi þess að forkaupsréttur á grundvelli umrædds ákvæðis náttúruverndarlagahafi verið nýttur af stefnda. III Stefndi byggirsýknukröfu sína á því að meðferð málsins og ákvörðun sýslumannsins á Suðurlandium að gefa út afsal til stefnda vegna jarðarinnar Fells sé í samræmi við lög ogekkert tilefni sé til ógildingar. Stefndi mótmæli því að forkaupsréttur hanshafi verið fallinn niður þegar hann hafi tilkynnt sýslumanni um nýtingu hansmeð bréfi 8. janúar 2017. Farið hafi verið meðnauðungarsöluna á jörðinni Felli eftir ákvæðum VI. kafla laga nr. 90/1991. Umnauðungarsölu á almennum markaði gildi um margt ólíkar reglur því sem gildi umnauðungarsölu á uppboði. Ganga verði út frá því að engin takmörkun sé á nýtinguforkaupsréttar og um hann gildi almennar reglur. Samkvæmt 5. mgr. 32. gr. laganr. 90/1991 veiti forkaupsréttur ekki rétt til að ganga inn í boð sem annarmaður geri í eign sem seld er á uppboði nema sérstaklega sé mælt fyrir í lögum.Í VI. kafla laga nr. 90/1991, sem fjalli um nauðungarsölu á almennum markaði,sé hins vegar ekki að finna sambærilegt ákvæði sem komi í veg fyrir aðforkaupsréttarhafi getið gengið inn í kauptilboð sem fáist í eign við meðferðeftir kaflanum. Stefndi telji því ljóst að 5. mgr. 32. gr. laganna eigi ekkivið og engin takmörkun sé á nýtingu forkaupsréttar. Stefndi telji 5. mgr.37. gr. laga nr. 60/2013 hafa gilt um forkaupsrétt hans, en í ákvæðinu sé aðfinna sérreglu um forkaupsrétt við sölu jarðar sem er á náttúruminjaskrá.Ákvæði jarðalaga um forkaupsrétt eigi hins vegar ekki við. Stefndi mótmæli þvíað forkaupsréttur hans hafi byggst á 28. gr. jarðalaga og að frestur til aðtaka ákvörðun um að ganga inn í kaupin hafi verið fimm sólarhringar. Í ákvæðinukomi fram að við nauðungarsölu geti forkaupsrétthafar samkvæmt 27. gr. lagannagengið inn í hæsta boð enda tilkynni þeir það innan fimm sólarhringa. Ljóst séað ákvæðið fjalli eingöngu um forkaupsrétt ábúenda en ekki forkaupsréttríkisins. Ákvæðið beri yfirskriftina „Forkaupsrétturábúenda“. Ríkissjóður geti ekki undir nokkrum kringumstæðum fallið þarundir. Tilgangur 27. og 28. gr. jarðalaga sé augljóslega að gæta að hagsmunumábúenda sem séu leigutakar jarða þegar landeigendur missi jarðir sínar ánauðungaruppboð. Önnur sjónarmið búi að baki sérákvæðum sem heimiliforkaupsrétt ríkisins. Í 5. mgr. 37. gr.laga nr. 60/2013 um náttúruvernd, þar sem kveðið sé á um forkaupsréttríkissjóðs að landareignum á náttúruminjaskrá, segi að ríkissjóður skuli hafaforkaupsrétt að slíkum jörðum eða landareignum að þeim aðilum frágengnum semveittur sé forkaupsréttur með jarðalögum. Ljóst sé því að fyrst skuli veitaábúendum jarða forkaupsrétt séu þeir til staðar, sbr. 27. gr. jarðalaga. Að þvíloknu skuli veita ríkissjóði forkaupsrétt á grundvelli framangreinds ákvæðis. Í athugasemdum við37. gr. í frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 60/2013 sé lengri fresturríkissjóðs rökstuddur með því að það geti verið tímafrekt fyrir stjórnvöld aðafla nauðsynlegra upplýsinga til að geta tekið afstöðu til forkaupsréttar.Þegar athugasemdirnar séu skoðaðar ásamt 27. og 28. gr. jarðalaga sé ekki hægtað fallast á að stefndi hafi einungis haft fimm daga til að meta hvortforkaupsréttar skyldi neytt. Slík lagatúlkun virðist byggjast á einhvers konarlögjöfnun á gildissviði 28. gr. jarðalaga, en ótækt sé að beita lögjöfnun þegarskýrt sé kveðið á um frest í öðru lagaákvæði. Stefndi taki undir aðóheppilegt hafi verið að upphaflega hafi gætt misskilnings um þetta atriði hjásýslumannsembættinu. Lögin séu hins vegar skýr um að um frestinn skuli faraeftir 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013. Upphafleg túlkun sýslumannsembættisinsbreyti ekki skýru lagaákvæði sem kveði á um 60 daga frest stefnda. Stefndi byggi á þvíað forkaupsréttur hans hafi verið á grundvelli 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013og 60 daga frestur stefnda til þess að ganga inn í kaupin hafi hafist erkauptilboð stefnanda hafi formlega verið samþykkt 11. nóvember 2016. Ágreiningur aðilalúti einkum að því hvenær 60 daga frestur stefnda hafi byrjað að líða.Stefnandi nefni tvær dagsetningar, annars vegar 4. nóvember 2016 þegarkauptilboð stefnanda hafi komið fram og fulltrúi sýslumanns hafi tilkynnttilboðsgjafa að boðið yrði samþykkt 11. sama mánaðar ef greiðsla bærist ísamræmi við uppboðsskilmála. Hins vegar nefni stefnandi 7. sama mánaðar þegarfallist hafi verið á lagatúlkun forkaupsréttarhafa og honum sentforkaupsréttartilboð sem hafi tekið mið af 60 daga fresti. Stefndi mótmæliþessu og telji að miða beri við að 60 daga fresturinn hafi byrjað að líða 11.nóvember 2016. Samkvæmt 5. mgr. 37.gr. laga nr. 60/2013 skuli frestur ríkissjóðs til að svaraforkaupsréttartilboði vera 60 dagar frá því að tilboðið barst. Stefndi teljiljóst að með orðalaginu „60 dagar fráþví að tilboðið barst“ sé átt við 60 daga frá því að samþykktforkaupsréttartilboð hafi borist stefnda. Í athugasemdum við 37. gr. ígreinargerð komi fram að um sé að ræða sérstakt ákvæði sem sé sett um frestríkissjóðs til að svara forkaupsréttartilboði og að hann sé lengri en almennurfrestur samkvæmt jarðalögum. Tímafrekt kunni að vera fyrir stjórnvöld að aflanauðsynlegra upplýsinga til að geta tekið afstöðu til þess hvort forkaupsréttarskuli neytt. Sú meginregla gildisamkvæmt íslenskum rétti að forkaupsréttur verður ekki virkur fyrr en bindandisamningur er kominn á um ráðstöfun eignar, annaðhvort með samþykktu tilboði eðakaupsamningi. Forkaupsréttur geti þar af leiðandi ekki orðið virkur fyrr enbindandi skuldbinding er komin á. Forkaupsréttarhafi geti með engu móti tekiðafstöðu til þess hvort forkaupsrétti verði beitt fyrr en skuldbindandi samningursé kominn á sem tilgreini samningsskilmála með skýrum hætti. Forkaupsrétturvirkist því almennt ekki þótt eigandi forkaupsréttarandlags viðri viðforkaupsréttarhafa áætlanir sínar um að selja forkaupsréttarandlag. Gera verðimun á tilboði og bindandi samningi. Tilboð sé loforð tilboðsgjafa sem krefjistsamþykkis tilboðsmóttakanda. Það sé ekki fyrr en skuldbindandi tilboð sésamþykkt af tilboðsmóttakanda að bindandi samningur liggi fyrir. Kauptilboðstefnanda hafi ekki verið samþykkt fyrr en 11. nóvember 2016. Stefndi hafi fengiðtilkynningu um forkaupsréttartilboð 7. nóvember 2016, þar sem mælt hafi veriðfyrir um 60 daga frest til að taka afstöðu til forkaupsréttar. Kauptilboðstefnanda hafi hins vegar verið samþykkt formlega 11. nóvember 2016. Að matistefnda verði að túlka 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 með þeim hætti aðstefndi hafi haft 60 daga til að svara forkaupsréttartilboði frá því að bindandi tilboð hafi borist í samræmivið þær meginreglur sem gildi um beitingu forkaupsréttar. Forkaupsréttartilboðsem sé sent áður en það taki formlega gildi geti ekki breytt því hvenærformlegur tímafrestur á forkaupsréttartilboðinu byrji að líða. Tilkynningstefnda um nýtingu forkaupsréttar hafi sannanlega legið fyrir áður en 60 dagarhafi liðið frá því að tilboð stefnda hafi verið formlega samþykkt. Ekki verðifram hjá því litið að ekki hafi verið kominn á bindandi samningur millistefnanda og sýslumannsins á Suðurlandi, fyrir hönd landeigenda, þegarforkaupsréttartilboð hafi verið sent til stefnda. Af því leiði aðforkaupsréttur stefnda hafi ekki verið orðinn virkur. Ekki sé hægt aðfallast á túlkun stefnanda þess efnis að í 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 séátt við það tímamark þegar kauptilboð berist án tillits til þess hvort það hafiverið samþykkt af tilboðsmóttakanda. Í slíkri framkvæmd felist ákveðinnómöguleiki enda geti tilboð tekið breytingum allt þar til þau séu samþykkt meðbindandi hætti. Slíkt túlkun gangi einnig gegn meginreglum um forkaupsrétt sembirst hafi í dómaframkvæmd. Skilmálum kauptilboðsins hafi verið breytt 11.nóvember 2016 áður en tilboðið hafi verið samþykkt. Af þeim sökum sé fráleittað ætla forkaupsréttartilboði, sem hafi verið sent áður en endanlegir skilmálarkaupanna hafi verið ákveðnir í endanlegri mynd, réttaráhrif sem slíku. Það hafiekki verið mögulegt fyrir forkaupsréttarhafa að taka afstöðu til kauptilboðsinsfyrr en í fyrsta lagi þegar skilmálar kaupanna hafi legið fyrir í endanlegrimynd. Þegar af þeirri ástæðu sé að mati stefnda ekki hægt að fallast á aðfrestur forkaupsréttarhafa hafi byrjað að líða fyrr en 11. nóvember 2016, endahafi endanlegir skilmálar kauptilboðsins ekki legið fyrir og ekki hafi veriðkominn á bindandi samningur fyrr en þann dag. Stefndi bendi aukþess á að stefnandi virðist hafa óskað eftir greiðslufresti á seinni greiðslukaupverðsins til 10. janúar 2017 þar til afstaða forkaupsréttar stefnda lægifyrir. Samkvæmt upphaflegum skilmálum hafi greiðslan átt að berast 12. desember2016. Með þessu virðist stefnandi hafa sýnt það í verki að frestur til 10.janúar væri samþykktur af hans hálfu. Stefndi mótmæli þvíað með því að miða við að 60 daga frestur hafi byrjað að líða 11. nóvember 2016hafi 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 verið gefið rýmra vægi en leiði afákvæðinu samkvæmt orðanna hljóðan. Því sé jafnframt mótmælt að með túlkun sinniá ákvæðinu hafi stefndi brotið gegn eignarrétti stefnanda eða samningsfrelsihans líkt og fullyrt sé í stefnu. Þá sé því mótmælt semstefnandi haldi fram, að ákvæði 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 sem veiti stefnda60 daga frest til að neyta forkaupsréttar, feli í sér brot á meðalhófsreglustjórnskipunarréttar og því beri að víkja ákvæðinu til hliðar, þar sem þaðstyðjist ekki við málefnaleg rök. Lengri frestur umfram jarðalög hafi veriðrökstuddur í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 60/2013. Það taki tíma aðtaka ákvörðun um hvort ríkissjóður skuli neyta forkaupsréttar eða ekki.Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 123/2015 um opinber fjármál sé almenna reglansú að afla þurfi heimildar í lögum til að kaupa eignir fyrir hönd ríkissjóðs.Heimildar til að kaupa jörðina Fell hafi verið aflað í fjáraukalögum ársins2016, sbr. lið 6.28 í 4. gr. laganna sem breytt hafi 6. gr. fjárlaga 2016 ogheimilað fjármála- og efnahagsráðherra að kaupa jörðina Fell í Suðursveit,ásamt 1.520.000.000 króna fjárheimild á fjárlagalið 09-481. Þar sem afla þurfiheimildar í lögum, annaðhvort í almennum lögum eða fjárlögum, til að kaupaeignir fyrir hönd ríkissjóðs sé mikilvægt að rúmur tími gefist til að takaákvörðun um hvort beita skuli forkaupsrétti við þessar aðstæður. Það taki tímaað undirbúa mál með tilhlýðilegum hætti og afla viðeigandi heimildar fráAlþingi. Stefndi telji 60 daga frest því nauðsynlegan og alls ekki óþarflegalangan. Stjórnvöld hafi metiðþað svo að ríkir almannahagsmunir væru til staðar fyrir því að ríkissjóðurfengi full yfirráð yfir Jökulsárlóni sem jörðin Fell nái að. Jökulsárlón sé einþekktasta náttúruperla landsins og einn fjölsóttasti ferðamannastaðurinn. Áætlamegi að um 500 þúsund gestir heimsæki staðinn í ár. Það skipti því miklu aðinnviðir á svæðinu séu góðir. Jörðin Fell hafi verið á náttúruminjaskrá alltfrá árinu 1975 og sé á svæði nr. 635; Breiðamerkursandur, Jökulsárlón,Jökulöldur við Kvíárjökul og Eystrihvammur. Sérstöðu svæðisins sé lýst þannig ínáttúruminjaskrá: „Jökulsárlón erþekktasta jaðarlón á landinu. Kvíármýrarkambur, Kambsmýrarkambur og aðrarjökulöldur við Kvíárjökul eru einhverjar stærstu og sérstæðustu jökulöldur álandinu. Eystrihvammur er kjarri vaxtinn með tæru stöðuvatni. Mikill ogsérstæður gróður, auðugt fuglalíf og selir.“ Stefndi bendi á aðjörðin Fell sé mjög landmikil. Þrátt fyrir að mest athygli hafi beinst að þeimhluta hennar sem liggi að Jökulsárlóni sé heildarstærð jarðarinnar um 10.528hektarar, auk þess sem Vatnajökulsþjóðgarður sé á jaðri þess til norðurs. Horfthafi verið til Jökulsárlóns sem hugsanlegrar viðbótar við Vatnajökulsþjóðgarð,sbr. almennar athugasemdir við frumvarp það sem hafi orðið að lögum nr. 60/2007um Vatnajökulsþjóðgarð. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið vinni að stækkun ásvæði Vatnajökulsþjóðgarðs, þar sem áformað sé að jörðin Fell verði formlegafriðlýst sem hluti þjóðgarðsins. Ríkisstjórnin hafieinnig samþykkt að unnið verði að tilnefningu Vatnajökulsþjóðgarðs semnáttúruminja á heimsminjaskrá UNESCO og að þjóðgarðurinn verði stækkaður tilsuðurs þannig að hann nái til sjávar sem sé hluti af sömu landslagsheild. Gertsé ráð fyrir að þjóðlendurnar að vestanverðu Jökulsárlóni verði hluti afþjóðgarðinum og sá hluti Jökulsárlóns sem innan þeirra er. Færa megi fyrir þvírök að æskilegt sé að allt lónið fari undir Vatnajökulsþjóðgarð og verði semein heild á heimsminjaskránni. Þessari heild væri þar með hægt að stýra ogskipuleggja án hagsmunaárekstra við aðra eigendur. Stefndi leggi áherslu á aðmeð því að færa jörðina Fell undir þjóðgarðinn yrði verndun og stjórnunsvæðisins tryggð, þar með talið hvað varði umgengni og öryggi ferðamanna.Meginstjórntæki þjóðgarðsins sé stjórnunar- og verndaráætlun þar sem meðalannars séu teknar ákvarðanir um verndaraðgerðir, landnýtingu, mannvirkjagerð ogaðra innviði. Sveitarstjórn sé bundin af efni hennar við gerð skipulags. Því sé mótmælt að umgeðþóttaframkvæmd á nýtingu forkaupsréttar sé að ræða og að ákvörðunin umnýtingu forkaupsréttarins hafi verið ófyrirsjáanleg. Ýmis fordæmi séu fyrir þvíað ríkið hafi beitt forkaupsrétti, kauprétti eða keypt einstakar náttúruperlurlandsins í verndar- og varðveisluskyni. Sem dæmi megi nefna ákvörðun um nýtinguforkaupsréttar á hluta Látrabjargs í Rauðasandshreppi árið 1993, nýtingu slíksréttar á Vestaralandi IV nærri Ásbyrgi árið 2003 og ákvörðun ríkisins um kaup ájörðinni Teigarhorni í Djúpavogshreppi árið 2003. Stefndi hafi einnig nýveriðgert samning við aðra eigendur Geysissvæðisins um kaup ríkisins á svæðinu tilað geta tryggt að því aðgengi, sjálfbæra nýtingu og samhæft skipulag. Af framansögðu teljistefndi ljóst að ríkir almannahagsmunir séu að baki beitingu forkaupsréttarins.Þar af leiðandi hefði það ekki átt að koma stefnanda á óvart að stefndi tæki þáákvörðun að beita lögbundnum forkaupsrétti sínum að jörðinni. Rétt hefði veriðað stefnandi útskýrði frekar grundvöll kröfu sinnar og aðild í því sambandi.Málið sé vanreifað hvað það varði. Stefndi leggi áhersluá að þar sem ekki hafi komist á bindandi kaupsamningur milli sýslumannsins áSuðurlandi, fyrir hönd landeigenda Fells, og stefnanda fyrr en 11. nóvember2016 þegar kauptilboð hafi verið samþykkt, hafi forkaupsréttartilboð ekki haftréttaráhrif fyrr en þann dag. Stefnda, forkaupsréttarhafa, hafi verið nauðsynað geta treyst því að ekki væri um málamyndagerning að ræða og að af sölunniyrði. Yfirlýsing stefnda um nýtingu forkaupsréttarins 8. janúar 2016, sem hafiborist degi síðar, hafi því komið fram innan lögbundins frests. IV Stefnandi byggirkröfur sínar, um ógildingu afsals til handa stefnda vegna jarðarinnar Fells ogskyldu til afsals jarðarinnar til hans gegn greiðslu umsamins kaupverðs, á þvíað tilkynning stefnda um að hann myndi nýta sér forkaupsrétt að jörðinni hafiborist of seint. Forkaupsréttur stefnda hafi verið fallinn niður þegartilkynningin hafi borist og útgáfa afsals til hans hafi því verið ólögmæt.Óumdeilt er að stefndi hafði forkaupsrétt að jörðinni á grundvelli 5. mgr. 37.gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd, en hluti jarðarinnar er ánáttúruminjaskrá. Ágreiningur aðila lýtur einkum að því hversu langur fresturstefnda til að nýta sér forkaupsrétt sinn hafi verið og hvert hafi verið upphafhans. Jörðin Fell var seldnauðungarsölu á almennum markaði, skv. VI. kafla laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Við þær aðstæður varð forkaupsréttur stefnda virkur, svo semráða má af ákvæðum VI. kafla, sbr. 5. mgr. 32. gr. og 4. mgr. 67. gr., laganna,en ekki er ágreiningur um þetta í málinu. Við fyrirtöku málsinshjá sýslumanninum á Suðurlandi 4. nóvember 2016 var ákveðið að taka tilboðistefnanda í jörðina og var bókað að sýslumaður ákvæði að tilboðinu „skuli tekiðberist greiðsla í samræmi við uppboðsskilmála kl. 12:00 föstudaginn 11.nóvember með fyrirvara um forkaupsrétt íslenska ríkisins“. Í kjölfarið varstefnda, sama dag, sent forkaupsréttartilboð, sem gefinn var frestur til 11.nóvember 2016 til þess að taka afstöðu til. Stefndi gerði athugasemdir viðfrestinn og 7. nóvember 2016 var nýtt forkaupsréttartilboð sent stefnda þar semfresturinn hafði verið lengdur til 10. janúar 2017. Stefndi tilkynnti með bréfi8. janúar 2017 að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn. Stefnandi telurtilkynningu stefnda hafa borist of seint og byggir á því að lögbundinnforkaupsréttarfrestur stefnda hafi verið fimm sólarhringar frá þeim degi erhonum hafi borist tilboð stefnanda í jörðina, sbr. 28. gr. jarðalaga nr.81/2004. Samkvæmt framangreindri 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 umnáttúruvernd skal ríkissjóður hafaforkaupsrétt að jörðum og öðrum landareignum sem eru að hluta eða öllu leyti ánáttúruminjaskrá að þeim aðilum frágengnum sem veittur er forkaupsréttur meðjarðalögum. Skal frestur ríkissjóðs til að svara forkaupsréttartilboði vera 60dagar frá því að tilboðið barst. Að öðru leyti gilda um forkaupsréttinn ákvæðijarðalaga. Í framangreindu ákvæði er ekki vikið sérstaklega að þeirri stöðuþegar eign er seld nauðungarsölu. Í 28. gr. jarðalaga, þar sem fjallað er umforkaupsrétt við nauðungarsölu, segir að ef jarðir eða aðrar fasteignir semlögin gilda um eru seldar við nauðungarsölu geti forkaupsréttarhafar skv. 27.gr. laganna gengið inn í hæsta boð, enda tilkynni þeir það áður en lokið er viðað leita boða í eignina við nauðungarsölu eða innan fimm sólarhringa frá því aðþeim er kynnt kauptilboð sem aflað er við nauðungarsölu á almennum markaði. Í27. gr. laganna, sem vísað er til í ákvæðinu, er eingöngu fjallað umforkaupsrétt ábúenda, en ekki minnst á forkaupsrétt ríkissjóðs. Ef framangreindlagaákvæði eru lesin saman er ljóst að þeim er ætlað að tryggja ábúendum jarða,sbr. 27. gr. jarðalaga, forkaupsrétt fram fyrir aðra, en að honum frágengnumhafi ríkissjóður forkaupsrétt. Samkvæmt framangreindu verður að telja að fimmsólarhringa fresturinn í 28. gr. jarðalaga eigi ekki við um stefnda. Stefnanditelur að frestur stefnda til að ganga inn í tilboðið hafi engu að síður veriðliðinn 8. janúar 2017 þar sem 60 daga frestur samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga umnáttúruvernd hafi verið liðinn 3. janúar 2017. Stefnandi byggir á því að upphaffrestsins hafi verið 4. nóvember 2016 þegar tilboð hans hafi verið sentstefnda, með skilmálum kaupanna. Jafnvel þótt miðað yrði við 7. nóvember 2016,þegar tilboðið var sent að nýju með lengdum fresti, hafi fresturinn veriðliðinn, eða 6. janúar 2017. Stefndi telur hins vegar að fresturinn hafi ekkibyrjað að líða fyrr en 11. nóvember 2016. Samkvæmtframangreindu ákvæði 5. mgr. 37. gr. laga um náttúruvernd er frestur stefndatil að svara tilboði um forkaupsrétt 60 dagar frá því tilboð barst. Íforkaupsréttartilboði sem sent var stefnda 4. nóvember 2016 kemur fram aðkauptilboði stefnanda hafi verið tekið í jörðina Fell þann sama dag og er þargefinn frestur til 11. nóvember 2016 til að taka afstöðu til forkaupsréttarins.Samhljóðandi tilboð, með breyttum fresti til 10. janúar 2017, var sent stefnda7. nóvember 2016. Í gerðabók sýslumannsins á Suðurlandi frá 4. nóvember 2016er, eins og að framan greinir, bókað að ákveðið sé að taka tilboði stefnanda beristgreiðsla í samræmi við uppboðsskilmála kl. 12:00 föstudaginn 11. nóvember meðfyrirvara um forkaupsrétt íslenska ríkisins. Eins og áður greinirfór framangreind nauðungarsala fram á almennum markaði, sbr. VI. kafla laga nr.90/1991. Í lokamálslið 3. mgr. 44. gr. laganna kemur fram að við fyrirtökusamkvæmt ákvæðinu skuli sýslumaður ákveða hvort hann taki framkomnu boði ogeftir atvikum hvaða. Er því ekki skylt að samþykkja boð við fyrirtöku ágrundvelli ákvæðisins. Í lögunum kemur jafnframt fram að verði boði tekiðtilkynni sýslumaður að boð verði samþykkt berist greiðsla í samræmi við uppboðsskilmála á tilteknum tíma, sbr. 3.mgr. 39. gr. Samkvæmt framangreindu er gerðurgreinarmunur á því í lögunum hvort tilboði er tekið eða hvort það er samþykktendanlega. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laganna getur gerðarbeiðandi fellt beiðni sína niður hvenær sem er fram að því að boðer samþykkt í eignina. Samkvæmtalmennum reglum um forkaupsrétt verður hann virkur þegar bindandi kaupsamningurum eign er kominn á. Gerðarbeiðendur höfðu frest til 11. nóvember 2016 til þess að afturkallabeiðni sína um nauðungarsölu, en þann dag var tilboð stefnanda samþykkt ogritað var undir kaupsamning með breyttum greiðsluskilmálum. Þar sem bindandisamningur um sölu eignarinnar komst ekki á fyrr en þennan dag gat ekki reynt áforkaupsrétt stefnda fyrr. Verður því að líta svo á að upphaf frests stefnandaskv. 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 hafi verið 11. nóvember 2016. Samkvæmtöllu framangreindu neytti stefndi forkaupsréttar síns innan lögákveðins frests,sbr. 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013. Stefnandi telurframangreint ákvæði laga nr. 60/2013 um náttúruvernd, um 60 daga frest til aðsvara forkaupsréttartilboði, brjóta gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar ogberi að víkja ákvæðinu til hliðar af þeim sökum. Í athugasemdum með frumvarpiþví sem varð að lögum nr. 60/2013 kemur fram að þar sé að finna sérstakt ákvæði um frest ríkissjóðs tilað svara forkaupsréttartilboði. Hann sé lengri en almennur frestur samkvæmtjarðalögum. Þetta helgist af því að tímafrekt kunni að vera fyrir stjórnvöld aðafla nauðsynlegra upplýsinga til að geta tekið afstöðu til þess hvortforkaupsréttar skuli neytt. Fyrir liggur að meðal annars þarf að afla heimildarí fjárlögum til kaupa á eignum fyrir hönd ríkissjóðs. Er ljóst að rúman tímagetur þurft til slíks. Verður ekki séð að um óeðlilega langan tíma sé að ræðaþannig að unnt sé að víkja lagaákvæðinu til hliðar. Þávísar stefnandi til þess að ekki séu fyrir hendi almannahagsmunir fyrir því aðstefndi eignist allt land sem skráð sé á náttúruminjaskrá. Ákvörðun hans um aðnýta forkaupsrétt hafi verið ófyrirsjáanleg og tekin af geðþótta, en það brjótigegn jafnræðisreglu. Stefndi hefur heimild til þess að lögum að neytaforkaupsréttar að jörðum og öðrumlandareignum sem eru að hluta eða öllu leyti á náttúruminjaskrá. Hefur svoverið um langa hríð, en löggjafinn hefur metið það svo að hagsmunir geti staðiðtil þess að stefndi eignist slíkar jarðir meðal annars í verndunarskyni. Ekkieru forsendur til þess að hafna því mati. Þá er ekki hægt að líta svo á að umófyrirsjáanlega geðþóttaákvörðun sé að ræða þótt stefndi hafi ekki ávallt nýttsér þessa heimild, en ekkert liggur fyrir um hversu oft hann hefur afsalað sérforkaupsrétti í slíkum tilvikum. Ljóst er að stefndi hefur þessa heimild aðlögum og metur hverju sinni hvort efni eru til að nýta hana. Stefnandi hefurjafnframt vísað til þess að ekki hafi verið gætt að meginreglumstjórnsýsluréttar um meðalhóf, rannsókn máls og andmælarétt við ákvörðun umnýtingu forkaupsréttar. Engan rökstuðning er að finna í stefnu fyrirframangreindu. Verður því ekki séð að stjórnsýslureglur hafi verið brotnar við meðferðmálsins. Þá hefur stefndi vísað til þess að ákvörðunin hafi verið andstæðopinberum yfirlýsingum um að forkaupsréttur yrði ekki nýttur, en ekkert liggurfyrir í málinu um slíkt. Samkvæmt ölluframangreindu verður ekki fallist á það með stefnanda að tilefni sé til aðógilda afsal jarðarinnar Fells til stefnda og afsala jörðinni til hans. Verðurstefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Eins og atvikumer háttað og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvoraðili beri sinn kostnað af málinu. Barbara Björnsdóttir héraðsdómarikveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Fögrusala ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 29/2010
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 24 september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Finnboga Viðari Finnbogasyni og Ástu Sigríði Einarsdóttur, Sóleyjarima 115, Reykjavík, Arndísi Brynju Jóhannsdóttur og Guðmundi Óla Hartmannssyni, Sóleyjarima 117, Reykjavík, Kristjáni Friðrik Einarssyni og Hönnu Dís Guðjónsdóttur, Sóleyjarima 119, Reykjavík, Sigurði Oddi Einarssyni og Álfheiði Mjöll Sívertsen, Sóleyjarima 121, Reykjavík, Ríkharði Traustasyni og Huldu Karen Auðunsdóttur, Sóleyjarima 123, Reykjavík, gegn Byggingarfélaginu Sögu ehf., Bræðraborgarstíg 15, Reykjavík og Bjarna Bjarnasyni, Nedre Solhellinga 17b, 2050 Jessheim, Noregi og Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, til réttargæslu með stefnu áritaðri um birtingu 30. janúar 2008. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þessar: Þess er krafist að stefnda Bjarna Bjarnasyni verði gert að greiða stefnendum Finnboga Viðari Finnbogasyni og Ástu Sigríði Einarsdóttur 621.054 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þess er krafist að stefnda Bjarna Bjarnasyni verði gert að greiða Kristjáni Friðriki Einarssyni og Hönnu Dís Guðjónsdóttur 924.262 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þess er krafist að stefnda Bjarna Bjarnasyni verði gert að greiða Sigurði Oddi Einarssyni og Álfheiði Mjöll Sívertsen 1.770.078 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 af 721.659 krónum til 19. júlí 2008, en af 1.770.078 krónum frá þeim tíma til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi og taki tildæmdur málskostnaður mið af því að stefnendur eru eigi virðisaukaskattskyldir. Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Dómkröfur stefnda Bjarna Bjarnasonar eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Með úrskurði uppkveðnum 15. desember 2008 var hafnað frávísunarkröfu stefnda í málinu. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum svo í stefnu: Sóleyjarimi 115-123 (oddatölur) eru raðhús sem standa við Sóleyjarima í Grafarvogi í Reykjavík. Húsin eru byggð úr forsteyptum einingum. Stefnendur keyptu hús sín af Byggingarfélaginu Sögu ehf. á tímabilinu 10. mars 2005 til 8. júlí 2005. Húsin voru þá í byggingu. Samkvæmt framlögðum kaupsamningum átti að afhenda húsin í ágúst 2005, fullbúin að utan með grófjafnaðri lóð en rúmlega fokheld að innan sbr. framlagða skilalýsingu. Verklok og afhending húsanna dróst verulega. Stefnendur þrýstu mjög á um efndir með ýmsum hætti, samtölum við forsvarsmenn stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., kvörtunum við fasteignasölu o.fl. Afhendingardrátturinn var mjög bagalegur fyrir stefnendur og olli þeim tjóni. Í því skyni að þrýsta á um framkvæmdir og lagfæringar á atriðum sem stefnendur töldu ekki í lagi fundaði hluti stefnenda m.a. með forsvarsmönnum stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., og fulltrúum fasteignasala þann 4. janúar 2006. Enn dróst afhending auk þess sem ekki voru lagfærð atriði sem stefnendur höfðu bent á að ekki væru í lagi og nauðsynlegt væri að laga. Í byrjun febrúar 2006 kom upp ágreiningur milli stefnenda og stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., um hvort húsin væru þá orðin fokheld. Stefndu óskuðu því eftir úttekt byggingarverkfræðings á húsunum. Var það niðurstaða hans að verulegir annmarkar væru á verkinu, sbr. ástandsskoðun, dags. 15. febrúar 2006. Um ágreining þennan vísast einnig til framlagðs myndbréfs til lögmanns stefndu, Byggingarfélagsins Sögu ehf., dags. 23. febrúar, tölvubréfasamskipta við byggingarfulltrúann í Reykjavík, dags. 28. febrúar og útprentunar úr málaskrá byggingarfulltrúans í Reykjavík. Í kjölfar þessa voru nokkrar viðræður milli aðila um stöðvunarrétt á greiðslum og hugsanlega lausn málsins, sbr. bréf og tölvubréf milli aðila. Ekki náðist samkomulag. Þann 18. apríl 2006 var lögmanni stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., send áskorun um verklok og afhendingu húsanna. Var skorað á stefnda, Byggingarfélagið Sögu ehf., að ljúka tilteknum atriðum innan 10 daga frá móttöku bréfsins, þ.e. frá 28. apríl, til að stefnendur gætu hafið framkvæmdir innanhúss. Þá var skorað á stefnda, Byggingarfélagið Sögu ehf., að ljúka öllum framkvæmdum við húsin í heild fyrir 9. maí s.á. Áskildu stefnendur sér rétt til að flytja inn í húsin án frekari fyrirvara eftir tilgreindan tíma og ljúka við framkvæmdir á kostnað stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf. Eins var óskað eftir samningaviðræðum um bætur vegna afhendingardráttar. Þrátt fyrir framangreint var lítið sem ekkert unnið við húsin og engin viðbrögð bárust frá stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf. Til að takmarka tjón vegna afhendingardráttarins héldu stefnendur áfram framkvæmdum innanhúss og fluttu inn í húsin. Stefnendur miða afhendingu húsanna við 28. apríl 2006 í samræmi við framangreint. Til að tryggja hagsmuni sína héldu allir stefnendur eftir hluta kaupverðs skv. heimild í 44. gr. laga um fasteignakaup nr. 40 frá 2002. Þar sem stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., varð ekki við kröfum stefnenda voru stefnendur tilneyddir að óska eftir mati dómkvadds matsmanns, sbr. matsbeiðni dags. 4. júlí 2006, á hvaða framkvæmdum væri ólokið, hvaða verkþætti þyrfti að vinna upp á nýtt og hvað kostaði að ljúka við og lagfæra þessa verkþætti. Eins var óskað mats á því hvert tjón stefnenda væri vegna afhendingardráttar á íbúðunum. Hinn dómkvaddi matsmaður skilaði ítarlegri matsgerð, dags. 26. febrúar 2007. Var niðurstaða hins dómkvadda matsmanns í grófum dráttum sú að kostnaður við að ljúka óloknum verkum í sameign hússins næmi kr. 10.318.700, tjón vegna afhendingardráttar næmi kr. 5.225.000, og kostnaður við að ljúka óloknum verkþáttum í séreignum og lagfæringar næmi kr. 3.621.000,- sem skiptist misjafnlega niður á einstakar séreignir. Með bréfi, dags. 27. mars 2007, í samræmi við niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns, tilkynntu stefnendur stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., að þeir skuldajöfnuðu eftirstöðvum kaupverðs við kostnað samkvæmt mati hins dómkvadda matsmanns við að ljúka framkvæmdum og lagfæra galla á sameign og einstökum séreignum, áföllnum kostnaði við matsgerð og réttargæslu og tjóni vegna afhendingardráttar. Voru kröfurnar sundurliðaðar fyrir hverja fasteign fyrir sig. Þá kröfðust allir stefnendur, nema Guðmundur og Arndís, skilyrðislausrar útgáfu afsals þar sem kaupverð hefði verið greitt. Stefnendur Guðmundur og Arndís kröfðust útgáfu afsals gegn greiðslu eftirstöðva kaupverðs að teknu tilliti til skuldajöfnunar. Þá kröfðust allir stefnendur, nema Guðmundur og Arndís, greiðslumismunar á eftirstöðvum kaupverðs og tjóns þeirra skv. niðurstöðu matsgerðar. Í bréfinu var stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., tilkynnt að frekari aðkomu þeirra að framkvæmdum við húsin væri hafnað. Greindu bréfi var svarað með bréfi lögmanns stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., dags. 2. apríl 2007. Gerði lögmaður stefnda grein fyrir því að vegna umfangs matsgerðarinnar yrði ekki tekin afstaða til krafna stefnenda en boðað að það yrði gert á næstu dögum. Enn hefur ekki verið tekin afstaða til þeirra krafna né mótmælt skuldajöfnuði. Lögmaður stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., mótmælti hins vegar höfnun stefnenda á frekari aðkomu stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., að byggingarframkvæmdum við húsin. Með bréfi, dags. 17. apríl 2007, áréttuðu stefnendur, að þeir höfnuðu allri frekari aðkomu stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., að framkvæmdum við húsin. Með bréfi til fasteignasölunnar Draumahús ehf., sem annaðist sölu húsanna, þann 17. apríl 2007, kröfðust stefnendur þess að boðað yrði til uppgjörs og útgáfu afsals. Stefnendur og stefndu voru í því skyni boðuð á fasteignasöluna þann 5. júní 2007. Allir stefnendur mættu og skrifuðu undir afsal og uppgjör. Við undirritun afsalanna lögðu stefndu fram bréf, dags. 5. júní 2007. Forsvarsmenn stefndu, Byggingarfélagsins Sögu ehf., mættu ekki og hafa enn ekki ritað undir afsölin. Með bréfi sama dag, 5. júní 2007, skoruðu stefnendur enn á stefnda, Byggingarfélagið Sögu ehf., að rita undir afsölin. Í bréfinu var og gerð grein fyrir því að við uppgjör við gerð afsals vegna Sóleyjarima 117, eignar stefnenda Guðmundar og Arndísar, hefði verið tekið tillit til kostnaðar að fjárhæð kr. 85.000,- sem stefndu Guðmundur og Arndís hefðu orðið fyrir vegna afréttingar á gluggakörmum og hurðum samkvæmt reikningi þar um. Lögmaður stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., hefur gert grein fyrir því að stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., hafi lokið einhverjum verkliðum frá því matsgerðin var unnin. Því hafna stefnendur. Frá því matsgerðin var unnin hefur orðið vatnstjón í húsi stefnenda Sigurðar og Álfheiðar, Sóleyjarima 121, annars vegar vegna leka frá þaki svo og vegna leka undir parket í stofu. Þá hefur komið í ljós að horngluggi á efri hæð í húsi stefnenda Finnboga og Ástu, Sóleyjarima 115, er rangt smíðaður og settur í. Óskað hefur verið eftir viðbótarmati frá hinum dómkvadda matsmanni vegna þess. Áskilja stefnendur Sigurður, Álfheiður, Finnbogi og Ásta sér rétt til að leggja það mat fram á síðari stigum og leiðrétta kröfugerð sína til samræmis við niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns. Með sátt, dags. 31. mars 2009, viðurkenndi stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., ábyrgð sína á göllum, tjóni og afhendingardrætti vegna húsnæðis stefnenda, svo sem rakið er í framlögðum matsgerðum Hjalta Sigmundssonar, dags. 26. febrúar 2007 og 25. janúar 2008. Jafnframt samþykkti stefndi með sáttinni að gefa út afsöl til handa stefnendum fyrir eignunum Sóleyjarrima, 115, 117, 119, 121 og 123, og inna greiðslur af hendi, eins og rakið er í framlagðri sátt aðila. Stefndi Bjarni Bjarnason er ekki aðili að sáttinni og er því málinu haldið áfram á hendur honum af hálfu eigenda Sóleyjarrima, 115, 119 og 121 til greiðslu eftirstöðva bótakrafna. Málsástæður og lagarök stefnenda Skuldajöfnun Stefnendur byggja kröfur sínar um greiðslur á því að þeir eigi kröfur á hendur stefndu um skaðabætur og/eða afslátt vegna afhendingardráttar og galla á fasteignunum að Sóleyjarima 115, 119 og 121. Kröfum þessum sé skuldajafnað við eftirstöðvar kaupverðs. Þar sem kröfur stefnenda, Finnboga og Ástu, Kristjáns og Hönnu, Álfheiðar og Sigurðar, á hendur stefndu séu hærri en sem nemi eftirstöðvum kaupverðs, geri þau kröfur um greiðslu eftirstöðva krafnanna. Varðandi heimild til skuldajöfnunar vísa stefnendur til dómvenjuhelgaðra reglna og eðli máls. Samkvæmt kaupsamningum átti að afhenda stefnendum húsin að Sóleyjarima 115-123 í ágúst 2005, fullbúin að utan með grófjafnaðri lóð en rúmlega fokheld að innan, sbr. framlagða skilalýsingu. Eftir margar áskoranir um að ljúka framkvæmdum og afhenda húsin hafi stefnendur tilkynnt stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., að þeir myndu líta svo á að húsin væru afhent 28. apríl 2006 hvort sem framkvæmdum yrði lokið fyrir þann tíma eða ekki. Stefnendur líta því svo á að húsin hafi verið afhent um 8 mánuðum eftir umsaminn afhendingartíma. Hinn dómkvaddi matsmaður miði við að afhending húsanna samkvæmt kaupsamningum hefði í síðasta lagi átt að vera 31. ágúst 2005. Afhendingin hafi því dregist í 239 daga. Sé það niðurstaða matsmannsins að stefnendur hafi, vegna afhendingardráttarins, orðið fyrir tjóni sem nemi kr. 1.045.000,- á hvert hús fyrir sig, þ.e. hverja séreign fyrir sig. Samkvæmt sátt stefnenda við Byggingarfélagið Sögu ehf. varð samkomulag um að lækka þá bótakröfu í kr. 795.000 á hvert hús. Kröfu um skaðabætur vegna afhendingardráttar byggja stefnendur á 30. og 34. gr. laga um fasteignakaup nr. 40 frá 2002 (hér eftir kölluð fkbl.). Samkvæmt 1. mgr. 34. gr. fkbl. hvíli hlutlæg bótaábyrgð, stjórnendaábyrgð, á seljendum vegna tjóns af völdum afhendingardráttar. Stefnendur byggja kröfur sínar um skaðabætur vegna afhendingardráttar einnig á meginreglum samninga- og kauparéttar um réttar efndir samninga og bætur vegna vanefnda. Þá byggja stefnendur kröfu sína um skaðabætur vegna afhendingardráttar á hinni almennu sakarreglu íslensks réttar og reglunni um húsbóndaábyrgð. Telja stefnendur að forsvarsmenn stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., og aðrir starfsmenn félagsins hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að láta framkvæmdir við húsin og þar með afhendingu þeirra dragast svo lengi sem raunin varð. Eins og fyrir liggi í dómsskjölum og staðreynt hafi verið með mati dómkvadds matsmanns hafi ekki verið búið að ljúka við frágang fjölda atriða í sameign húsanna sem átti að vera lokið við afhendingu þeirra. Þá sé sannað að lagfæra þurfi fjölmörg atriði sem höfðu verið unnin þar sem vinnubrögð og frágangur sé ófullnægjandi, sbr. umfjöllun í matsgerð, einkum um matsliði 1-17. Niðurstaða matsmannsins sé í grófum dráttum eftirfarandi um einstaka matsliði nr. 1-17 og 62-63: 1. Frágangur veggeininga: Eftir að þétta lóðrétt skil, kíttisfúgur ójafnar og illa gerðar, frágangur lóðréttra fúga rangur, loftleki milli útveggjaeininga og gólfplatna, tenging á sorptunnuskýlum ófullnægjandi og ófrágengin, lekaskemmdir á flestum húsa vegna ófrágenginna fúga. Niðurstaða matsmanns sé að þetta þurfi að lagfæra. 2. Skemmdir/gallar á einingum: Matsmaður staðfestir að nokkuð sé um skemmdir á einingunum, brotið úr þeim, þær sprungnar, kantar ekki nógu vel steyptir, steypa í kringum glugga illa frágengin, frávik frá stærð meira en eðlilegt er, rafmagnsdósir ranglega staðsettar. Erfitt að gera við einingar þannig að ekki sjáist en steypa má í skemmdir og fylla í sprungur. Ekki hægt að gera við frávik á stærðum eininga. 3. Frágangur á þaki: Gerð og frágangur dúks ekki í samræmi við teikningar, frágangur þakkanta víða ófaglegur, laufrist ófullnægjandi, gerð og frágangur einangrunar ekki í samræmi við uppdrætti, efsta lag einangrunar illa frá gengið og ófaglega, síudúk vantar yfir einangrun, malarfari ójafnt dreift, steinastærð ójöfn og umframþyngd á þaki. Lagfæra þurfi og leiðrétta teikningar. 4. Festing og frágangur hornglugga: Eftir að ganga frá þéttingum við hornglugga og gera við skemmdir vegna leka. 5. Frágangur annarra glugga: Frágangur glugga á ýmsan hátt ófullnægjandi. 6. Lofttúður á þaki: Lofttúður á þaki yfir loftrásum og fallpípum ranglega staðsettar og vantar. Á við um svo til allar lofttúður. M.a. þarf að leggja lofttúður frá salernum á neðri hæð, fjarlægja umfram lofttúður, loka þeim, leiðrétta teikningar o.fl. 7. Frágangur á þakrennum: Vantar niðurföll, teikningum ekki fylgt, bæta þarf við niðurföllum og breyta rörum til samræmis við teikningar, breyta teikningum vegna niðurfalla á suðurhlið, breyta teikningum af frárennslislögnum, breyta regnvatnslögnum og búa til tengingar á 5 stöðum. 8. Ruslageymslur: Vantar þak, samsetning ekki eins og teikningar sýna, útfæra tengingu á hornum, breyta teikningu og lagf. skemmdir. 9. Svalahandrið: Handrið upp sett en ekki í samræmi við teikningar, styrkur handriða ekki nægur til að þola álag skv. stöðlum. Taka þurfi handrið niður og setja ný. 10. Hreinsun lóðar og grófjöfnun: Frágangur einangrunar á sökklum ófagleg og ófullnægjandi, hæð á lóð ýmist minni eða meiri en samrýmist grófjafnaðri lóð, fjarlægja stagfestu og ýmiskonar rusl og byggingarafganga. 11. Frágangur útihurðar og dyraumbúnaðar: Frágangur á ýmsan hátt ófullnægjandi og hurðir og karmar skemmdir. Setja þurfi nýjar hurðir og karma, lagfæra skemmdir vegna leka o.fl. 12. Frágangur garð- og svalahurða og dyraumbúnaðar: Frágangur á ýmsan hátt ófullnægjandi, óvandaður og ófaglegur. Taka þurfi allar hurðar úr og lagfæra á ýmsan hátt. 13. Viðarklæðning á veggi og undir svalir: Vantar klæðningu á veggfleti á skilum húsanna. Breyta þurfi sérteikningum og aðalteikningum. 14. Gluggar í samræmi við byggingarlýsingu: Gluggar í samræmi við byggingarlýsingu skv. samþykktum uppdráttum. 15. Lagnarör fyrir fótósella fyrir útiljós: Matsliður felldur niður. 16. Hvort nauðsynlegt sé að skipta út byggingarstjóra og meisturum: Getur ekki staðfest að skipta þurfi út byggingarstjóra og meisturum en gerist þess þörf tilgr. matsm. kostnað við það kr. 12.700. 17. Vatnskrani út í garð: Lagnaleið fyrir garðkrana vantar í útvegg frá gólfi. Gera þurfi rauf í útvegg og bora gat. 62. Loftnetsrör: Ídráttarrör eru stífluð eða þau vantar í öllum húsunum. Finna þurfi fyrirstöðu, brjóta og lagfæra. 63. Gólfhitalagnir: Grennri en teikningar gera ráð fyrir en ekki þörf úrbóta. Leiðrétta þurfi teikningar. Eins og fram komi á bls. 88 í matsgerð hins dómkvadda matsmanns meti hann heildarkostnað við lagfæringar og lok framkvæmda á sameign stefnenda kr. 10.318.700,-. Gerð sé nánar grein fyrir því hvernig sá kostnaður skiptist á einstaka matsliði á bls. 74-79 í matsgerð. Vísast nánar um það til matsgerðarinnar. Heildarkostnaður vegna lagfæringar á sameigninni skiptist jafnt á allar séreignirnar þ.e. kr. 2.063.740,- á hverja séreign. Rétt sé að árétta að í þeirri tölu sé ekki gert ráð fyrir tjóni vegna afhendingardráttarins. Auk framangreinds hafi hinn dómkvaddi matsmaður staðreynt að ólokið væri frágangi eða lagfæra þyrfti fjölda atriða í séreign hvers húss, sbr. umfjöllun í matsgerð einkum um matsliði 19-61. Niðurstaða hins dómkvadda matsmanns varðandi kostnað við lagfæringar og verklok á hverri séreign sé eftirfarandi: Varðandi niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns varðandi einstaka matsliði nr. 19-61 vísast nánar til matsgerðar bls. 47-72. Um sundurliðun kostnaðar hvers matsliðar og matshluta vísast til bls. 80-88 í matsgerð. Frá því matsgerðin var unnin hafi orðið vatnstjón í húsi stefnenda Sigurðar og Álfheiðar, Sóleyjarima 121, annars vegar vegna leka frá þaki svo og vegna leka undir parket í stofu. Hafa kröfur þeirra vegna galla verið hækkaðar um kr. 400.000,- vegna þess. Þá hafi komið í ljós að horngluggi á efri hæð í húsi stefnenda, Finnboga og Ástu, Sóleyjarima 115, sé rangt smíðaður og settur í. Hafa kröfur þeirra verið hækkaðar um kr. 250.000,- vegna þess. Óskað hafi verið eftir viðbótarmati frá hinum dómkvadda matsmanni vegna þessa. Stefnendur, Sigurður, Álfheiður, Finnbogi og Ásta áskilja sér rétt til að leiðrétta kröfugerð sína til samræmis við niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns. Stefnendur byggja á því að fasteignirnar Sóleyjarimi 115, 119 og 121 hafi við afhendingu verið gallaðar í skilningi 18., 19., 20., 37. og 43. gr. fkpl. Eignirnar hafi ekki staðist þær kröfur um gæði og búnað sem leiði af fkpl., kaupsamningum þeirra og skilalýsingu vegna ólokinna verka, óvandaðra vinnubragða og skemmda á húseiningum, gluggum, hurðum o.fl. Minnt sé á að um neytendakaup sé að ræða og stefnendur voru að festa kaup á alveg nýjum fasteignum. Gallaþröskuldurinn sé því mjög lágur. Þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir og fjölda tækifæra hafi stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., ekki sinnt skyldu sinni til úrbóta né leitast við að ljúka framkvæmdunum. Kröfur stefnenda um skaðabætur vegna galla nema kostnaði við að gera nauðsynlegar úrbætur og lagfæringar á þeim göllum sem voru á séreignum og sameignum húsanna við afhendingu þeirra samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns. Vísa stefnendur, kröfum sínum til frekari rökstuðnings, til ÍST 51:2001 um byggingarstig húsa. Stefnendur byggja kröfu sína um skaðabætur jafnframt á hinni almennu sakarreglu íslensks réttar og reglunni um húsbóndaábyrgð. Eftirliti við byggingu húsanna hafi augljóslega verið verulega ábótavant af hálfu stefnda og þeirra sem störfuðu á hans vegum. Verði ekki fallist á að stefnendur eigi rétt til skaðabóta byggja stefnendur á því að þeir eigi rétt til afsláttar af húsunum í samræmi við niðurstöður hins dómkvadda matsmanns og fyrirliggjandi gagna um kostnað við að bæta úr göllunum. Vísa stefndu um þá kröfu sína einkum til ákvæða 37. gr. og 41. gr. fkpl. Kröfu sína á hendur stefnda, Bjarna Bjarnasyni byggingarstjóra, byggja stefnendur einkum á 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73 frá 1997 og almennu sakarreglu íslensks réttar. Með 51. gr. skipulags- og byggingarlaga og tengdum ákvæðum séu lagðar þær skyldur á byggingarstjóra að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir, þar á meðal að þeir sem að framkvæmdunum koma fyrir hans atbeina sinni sínum skyldum og að framkvæmdin sé með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Vanræki byggingarstjóri þessa umsjónar- og eftirlitsskyldu sína með saknæmum hætti geti hann orðið skaðabótaskyldur gagnvart eiganda mannvirkis vegna tjóns sem af því hljótist. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns komi víða fram að frágangur og vinnubrögð séu ófullnægjandi, ófagleg, ekki í samræmi við teikningar o.fl. Staðreynt sé að margt hafi farið úrskeiðis við byggingu húsanna. Þá sé augljóst að gallar á eignunum séu mun meiri en eðlilegt eða venjulegt geti talist. Stefnendur telja að við framkvæmdina hafi ekki verið gætt fullnægjandi faglegra vinnubragða og skort hafi á eftirlit. Það verði að virða byggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast. Stefndi Bjarni Bjarnason, byggingarstjóri hússins, sé því ábyrgur gagnvart stefnendum vegna þess tjóns sem af þessu hefur hlotist. Í ljósi þess hve umfangsmiklir gallarnir séu og þess að erfitt sé að greina á milli í mörgum liðanna hvort galla sé að rekja til ófullnægjandi eða ófaglegra vinnubragða, eða hvort framkvæmdum sé ekki lokið, sé á því byggt að stefndi Bjarni Bjarnason og stefndi Byggingarfélagið Saga ehf. séu ábyrg fyrir göllunum og afhendingardrættinum insolidum. Samkvæmt niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns og fyrirliggjandi gagna sundurliðast kröfur stefnenda á eftirfarandi hátt. Sóleyjarimi 115 / Finnbogi og Ásta Sóleyjarimi 119 / Kristján og Hanna Dís Sóleyjarimi 121 /Álfheiður og Sigurður Dráttarvaxtakrafa stefnenda, Sigurðar O. Einarssonar og Álfheiðar Mjallar Sívertsen, er byggð á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist af kr. 721.659,- frá 27. apríl 2007, þ.e. mánuði eftir að stefnda var send matsgerð hins dómkvadda matsmanns með kröfubréfi dags. 27. mars 2007 og af heildarfjárhæðinni, kr. 1.770.078,- frá 19. júlí 2008, þ.e. mánuði eftir að stefndu var afhent viðbótarmatsgerð hins dómkvadda matsmanns í þinghaldi 19. júní 2008. Dráttarvaxtakrafa stefnenda er byggð á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist frá 27. apríl 2007, þ.e. mánuði eftir að stefndu var send matsgerð hins dómkvadda matsmanns með kröfubréfi dags. 27. mars 2007. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 33. gr. og 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um aðild sóknar- og varnarmegin vísa stefnendur til heimildar 1. mgr. 19. gr. um samlagsaðild þar sem kröfur séu af sama uppruna, sama atvikalýsing eigi við, þær séu studdar sömu röksemdum og sönnunargögnum. Um aðild réttargæslustefnda, Varðar trygginga hf., vísa stefnendur til 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Réttargæslustefndi sé tryggingaraðili stefnda, Bjarna Bjarnasonar byggingarstjóra. Málskostnaðarkrafa stefnenda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður stefnda Bjarna Bjarnasonar Rök stefnda, Bjarna Bjarnasonar, fyrir sýknu eru í fyrsta lagi aðildarskortur að stórum hluta kröfugerðar stefnenda og svo að það sem raunverulega kunni að hafa verið missmíð á byggingunum sem hann beri ábyrgð á sem byggingarstjóri sé þegar greitt með skuldajöfnuði stefnenda með kaupsamningsgreiðslum sem þeir hafa haldið eftir. Að því er varðar Sóleyjarima 115 séu dómkröfur stefnenda þeirra lægri fjárhæð heldur en nemur kröfu um bætur vegna afhendingardráttar. Sú fjárhæð sé í öllum tilvikum 795.000 kr. eftir umsamda lækkun við stefnda Byggingarfélagið Sögu ehf. Án þess að afstaða sé tekinn til réttmætis þeirrar kröfugerðar sem slíkrar af hálfu Bjarna sé á því byggt að engum blöðum sé um það að fletta að hann beri ekki ábyrgð á þeim kröfum og því beri að sýkna hann af þeim vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hann hafi á engu tímamarki undirgengist samningsskuldbindingu gagnvart stefnendum um afhendingardag fasteignanna. Að þessari kröfu frádreginni standi ekkert eftir af fjárkröfum eigenda fasteignarinnar Sóleyjarrima 115 og beri að sýkna stefnda þegar af þessari ástæðu af kröfum stefnendanna, Finnboga Viðars Finnbogasonar og Ástu Sigríðar Einarsdóttur, vegna Sóleyjarima 115. Í tilviki stefnendanna, Kristjáns Friðriks Einarssonar og Hönnu Dísar Guðjónsdóttur, vegna Sóleyjarima 119 og Sigurðar Odds Einarssonar og Álfheiðar Mjallar Sívertsen vegna Sóleyjarima 121 sé fjárhæð dómkröfunnar hærri en bótakrafan vegna afhendingardráttar en að mati stefnda beri samt að sama brunni í tilviki þeirra. Sú fjárkrafa sem sé umfram bótakröfuna hverfi svo að fullu þegar frá séu dregnir þeir þættir kröfugerðar stefnendanna er lúti að óloknum verkþáttum og framkvæmdum samkvæmt matsgerð. Það skorti á hugtaksskilyrði lögboðinnar ábyrgðar byggingarstjóra í slíkum tilvikum. Byggingarstjóri beri ábyrgð á framkvæmd þeirra verka sem unnin séu. Gegni hann ekki öðru og víðtækara hlutverki en byggingastjórn séu engar forsendur til að draga hann til ábyrgðar fyrir því að byggingaframkvæmdum sé ekki lokið og umsömdu afhendingarástandi ekki náð af þeim sökum. Í slíkum tilvikum geti verið um að véla öfl sem byggingarstjóri hafi engin tök á eins og til dæmis fjármögnun framkvæmdanna. Stefndi Bjarni sé í engum þeim tengslum við meðstefnda að til kasta slíkrar ábyrgðar geti komið. Auk þess sem stefndi verði ekki dreginn til ábyrgðar vegna afhendingardráttar eða seilst til hans fjár vegna ólokinna verka, þá verði einnig að krefjast sýknu vegna matsliða er lúta að vanbúnaði og missmíð sem geti á engan hátt fallið undir ábyrgð byggingarstjóra. Byggingarstjóra sé ekki tækt að kanna það af eigin raun að allir iðnmeistarar sem að verkinu koma vinni sín verkefni af heilindum þannig að honum verði lagt til lasts ef einhver frágangur sem ekki sé sýnilegur sé ekki í lagi. Sérstaklega sé áréttað í þessum efnum að húsin sem mál þetta varðar séu smíðuð úr forsteyptum einingum sem komi tilbúnar með flestum gluggum og öllum lögnum sem í þeim veggjum eigi að vera. Stefndi, sem byggingarstjóri, hafi af þessum sökum engin tök á því að staðreyna það eða hafa áhrif á það að einingaverksmiðjan, sem steypir hinar forsteyptu einingar með lögnum, gluggum og einangrun, standi að sínu verki með fullnægjandi hætti. Stefndi, sem byggingarstjóri, eigi enga aðkomu að þeim verkum sem unnin séu fjarri byggingarstað. Krafist sé sýknu af öllum þeim kröfuliðum sem rót eigi að rekja til verka sem unnin séu með þessum eða sambærilegum hætti. Stefndi, sem byggingarstjóri, beri ekki hlutlæga ábyrgð á því að fasteignirnar við Sóleyjarima, sem mál þetta lúti að, séu ekki haldnar göllum. Ábyrgð hans sé háð saknæmi af hans hálfu. Það komi til ef hann hafi ekki rækt eftirlitsskyldur sínar með fullnægjandi hætti af ásetningi eða gáleysi þannig að útaf hafi brugðið við byggingaframkvæmdir til tjóns fyrir stefnendur. Á því sé byggt af hálfu stefnda að engri slíkri sök sé til að dreifa í mörgum af þeim tilvikum sem matsmaður tók til skoðunar og mats. Að auki sem þeir þættir kröfugerðar stefnenda sem fallið geta undir hugtaksskilyrði sakarreglunnar, þannig að honum teljist hafa orðið á bótaskyld mistök, séu þegar greiddir sem einnig leiði til sýknu af kröfugerð stefnenda. Áréttað sé að stefnendur hafi þegar ráðstafað því sakarefni á hvern hátt farið sé með það fé sem stefnendur hafi nýtt til skuldajöfnunar. Í öllum tilvikum sé framsetningin slík að fyrst séu nefndar bótakröfur vegna ágalla sem taldir séu sameiginlegir með öllum húsunum, síðan bótakröfur vegna ágalla á einstökum séreignum. Síðan sé rakið meint tjón vegna afhendingardráttar. Í samræmi við þessa framsetningu sé skuldajöfnunarfénu fyrst ráðstafað upp í sameiginlegu hagsmunina og síðan séreignarhagsmuni. Það sem útaf standi séu þá fjárkröfur vegna afhendingardráttar. Þessi framsetningarmáti stefnendanna sé í góðu samræmi við viðtekna venju og framgangsmáta á sviði kröfuréttar. Fyrst sé greitt af fjárkröfu sem elst sé en síðan kröfur með nýrri gjalddaga. Óumdeilt sýnist, miðað við framsetningu stefnenda, að sameiginlega fjártjónið hafi fallið fyrst til en að því frágengnu aðrir kröfuliðir er lúta að byggingunni sem slíkri. Þetta tjón, að því marki sem það sé raunhæft, hafi fallið til á byggingartíma sem að langstærstum hluta var áður en afhending átti að fara fram. Af síðar tilkomnu kröfunum, svo sem vegna afhendingardráttar, beri að sýkna eins og áður gat vegna aðildarskorts en þá standi jafnframt ekkert eftir af fjárkröfu stefnendanna. Vaxtakröfur stefnenda beri að sama brunni og aðrar kröfur. Fyrir hafi legið, allt frá því að matsgerðin var samin, að raunverulegar kröfur stefnenda væru að fullu greiddar. Því verði vaxtakröfum ekki haldið uppi gagnvart stefnda, Bjarna Bjarnasyni. Niðurstaða um sýknu stefnda, Bjarna Bjarnasonar, hafi ætíð blasað við frá því að matsgerð dómkvadds matsmanns var afhent. Í því ljósi sýnist engum blöðum um það að fletta að dæma beri honum málskostnað samhliða sýknudómi. Um efnislega réttarstöðu stefnda sem byggingarstjóra vísar stefndi til laga nr. 73/1997. Krafa um málskostnað sé studd við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en jafnframt sé krafist álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti. Stefndi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá dæmt álag er þeim skatti nemi ú hendi stefnenda með vísan til laga nr. 50/1988. Niðurstaða Með sátt dags. 31. mars 2009, sem lögð var fram í dómi 5. maí sl., viðurkenndi stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., ábyrgð sína á göllum, tjóni og afhendingardrætti vegna húsnæðis stefnenda, svo sem rakið er í framlagðri matsgerð Hjalta Sigmundssonar, dags. 26. febrúar 2007, sbr. og viðbótarmatsgerð, dags. 25. janúar 2008. Jafnframt samþykkti stefndi að gefa út afsöl til handa stefnendum fyrir eignunum Sóleyjarrima, 115, 117, 119, 121 og 123, og inna greiðslur af hendi, eins og rakið er í framlagðri sátt aðila. Fyrir liggur að afsöl hafa verið gefin út fyrir tilgreindum eignum í samræmi við sáttina, en greiðslur samkvæmt henni, sem stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., átti að inna af hendi í síðasta lagi 17. apríl 2009 fóru ekki fram. Stefndi Bjarni Bjarnason er ekki aðili að sáttinni. Í samræmi við sáttina hafa stefnendur fallið frá kröfum á hendur stefnda Byggingarfélaginu Sögu ehf. Þá var málssóknin felld niður af hálfu Arndísar Brynju Jóhannsdóttur og Guðmundar Óla Hartmannssonar þar sem kröfur þeirra voru allar uppgerðar með sáttinni. Stefnendur Ríkharður Traustason og Hulda Karen Auðunsdóttir, ákváðu einnig að fella málssóknina niður fyrir sitt leyti þar sem krafa þeirra nemur ekki nema 49.881 krónu. Með hliðsjón af þeirri lækkun krafna sem stefnendur samþykktu með sáttinni, þ.e. að lækka kröfur vegna tafa á afhendingu um 250.000 krónur hjá hverjum stefnanda fyrir sig, hafa aðrir stefnendur ákveðið að lækka kröfurnar á hendur stefnda Bjarna Bjarnasyni á sama hátt og samþykkt var með dómssáttinni. Þá hafa stefnendur ákveðið að lækka kröfu sína á hendur stefnda Bjarna Bjarnasyni sem nemur uppgjöri vegna fasteignagjalda. Samkvæmt framansögðu er kröfugerð stefnenda á hendur stefnda, Bjarna Bjarnasyni, sem hér segir: Sóleyjarimi 115 / Finnbogi og Ásta Sóleyjarimi 119 / Kristján og Hanna Dís Sóleyjarimi 121 /Álfheiður og Sigurður Til athugunar kemur að hvaða marki stefndi, Bjarni Bjarnason byggingarstjóri, beri skaðabótaábyrgð vegna þeirra kostnaðarliða sem tilgreinir eru í kröfugerð vegna greindra eigna, sbr. 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 267/2005 var því slegið föstu að á byggingarstjóra hvíldi ekki aðeins að sjá til þess að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur einnig skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir. Ber hann þannig ábyrgð á því að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi. Ekki er fallist á þær málsástæður stefnda að sýkna beri hann sérstaklega af kröfum stefnenda um bætur vegna afhendingardráttar eða að til frádráttar bótakröfum skuli koma þeir kröfuþættir er lúta að óloknum verkþáttum. Bótakröfur hafa verið viðurkenndar að öllu leyti og í heild sinni af meðstefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., og eftirstöðum kaupverðs skuldajafnað upp í þær án nokkurrar sundurgreiningar eða forgangsröðunar. Kröfur stefnenda á hendur stefnda eru settar fram sem óskilgreindar eftirstöðvar af þeirri heild. Verður því að fara fram sjálfstætt mat á því að hvaða marki stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum vegna starfa sinna sem byggingarstjóri. Fallist er á að greind matsgerð sé lögð til grundvallar bótakröfum á hendur stefnda. Verður nú fjallað um einstaka liði matsgerðar, sem til álita koma að þessu leyti, í samræmi við kröfugerð stefnenda. Verður fyrst fjallað um matsliði er varða öll húsin. Samkvæmt matsgerð er í matslið 1 fjallað um samsetningu og frágang forsteyptra eininga. Telur matsmaður að frágangur þéttinga á milli útveggjaeininga sé á ýmsan hátt ófullnægjandi og ábótavant og að lekaskemmdir séu vegna þess. Þar kemur fram að til að ljúka frágangi hluta þéttinga þurfi að losa frá þakniðurföll og setja upp aftur. Leiðrétta og lagfæra illa gerðan og rangan frágang á fúgum. Lagfæra loftleka undir steyptar einingar og gera við lekaskemmdir vegna ófullnægjandi frágangs á þéttingum forsteyptra eininga. Ljóst er að vinna við frágang þéttinga hefur ekki verið unnin með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti.Bótaskylt tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjóranser samkvæmt matsgerð 228.000 + 100.000 + 225.000 + 21.000+ 21.000 + 21.000 + 21.000 = 673.000 kr. m.VSK. og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 529.161 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 2 fjallað um hvort skemmdir/gallar séu á hinum forsteyptu einingum. Staðfestir matsmaður að nokkuð er um skemmdir og galla á forsteyptum einingum og telur hann að þær hafi orðið við tilfærslu í verksmiðju, í flutningi, og/eða við uppsetningu. Steyptar einingar eru byggingarhluti sem framleiddar eru í verksmiðju og koma tilbúnar til uppsetningar á verkstað. Við undirbúning að uppsetningu og uppsetningu eininga eiga gallar sem lýst er í matsgerð greinilega að koma í ljós. Það er því ljóst að gallaðir byggingarhlutar voru fluttir á verkstað og þeir notaðir gallaðir og/eða skemmdir í meðförum, sbr. matsgerð. Fallist er á rök stefnda að hann hafi ekki haft möguleika á að staðreyna að verksmiðjuframleiddir byggingarhlutar, unnir fjarri byggingarstað, hafi verið unnir með fullnægjandi hætti. Hins vegar er ljóst að gallar og skemmdir á forsteyptum einingum máttu vera stefnda sýnilegar strax og byggingahlutinn kom á verkstað. Telja verður að stefndi, sem byggingarstjóri, hafi því með saknæmri vanrækslu að þessu leyti fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 541.000 kr.m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 451.462 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 3 fjallað um frágang á þaki. Þar kemur fram að gerð og frágangur þakdúks sé ekki í samræmi við teikningar. Í matsgerð segir „Frágangur þakkanta er víða ófaglegur og ófullgerður auk þess að vera ekki í samræmi við teikningar. ... Gerð og frágangur einangrunar á þaki er ekki í samræmi við teikningar.“ Telja verður að stefndi sem byggingarstjóri hafi því með saknæmri vanrækslu að þessu leyti fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 4.160.000 kr. og tilheyrir sameign.Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 3.658.193 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 4 fjallað um frágang hornglugga. Telur matsmaður að frágangi hornglugga að utan og innan sé ekki lokið. Um er að ræða ólokin verkþátt sem stefndi sem byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 5 fjallað um frágang glugga. Telur matsmaður að frágangur glugga í húsinu sé á ýmsan hátt ófullnægjandi.Niðurstaðan er sú að taka þarf fög úr og lagfæra, enn fremur yfirfara og lagfæra glerlista og föls.Ljóst er að vinna við glugga ogglerjun hefur ekki verið unnin með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti.Bótaskylt tjón, sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjóranser samkvæmt matsgerð 635.000 + 255.000 = 890.000 kr. og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 717.811 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 6 fjallað um lofttúður á þaki. Þar kemur fram að matsmaður hefur staðreynt með samanburði við teikningar að mikill meirihluti útloftanna og loftrása er ranglega staðsettur eða vantar alveg. Þetta á við svo til allar lofttúðurnar á þakinu. Fallist er á að með þessari vanrækslu hafi stefndi, sem byggingarstjóri, fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 531.000 kr. og tilheyrir að hluta séreign sem deilist jafnt á eignarhluta og sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 452.285 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 7 fjallað um frágang á niðurföllum. Samkvæmt niðurstöðu matsmanns hefur teikningum ekki verið fylgt við frágang og uppsetningu á niðurföllum. Þetta eru liðir 7.4 og 7.5, þ.e. 144.000 og 185.000 krónur..Bótaskylt tjón, sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjórans,er samkvæmt matsgerð 329.000 kr.m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 298.104 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 8 fjallað um hvort lokið sé við að setja upp ruslageymslu. Telur matsmaður að ruslageymslu vanti að hluta. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi sem byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 9 fjallað um handrið á svalir. Er niðurstaða matsmanns sú að gerð handriða sé ekki í samræmi við teikningar og gerð þeirra ekki til þess fallin aða taka við þeirri áraun sem ætlast er til samkvæmt reglugerð. Taka þurfi handrið niður og setja upp ný sem þola staðalálag. Fallist er á að með þessari vanrækslu hafi stefndi, sem byggingarstjóri, fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 1.000.000 kr.m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 950.803 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 10 fjallað um hvort lokið sé við að hreinsa lóðir og grófjafna þær. Enn fremur er fjallað um frágang á einangrun á sökkulveggjum. Grófjöfnun og hreinsun lóðar er ólokinn verkþáttur sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt niðurstöðum matsmanns er frágangur einangrunar á sökklum ófaglegur og ófullnægjandi sem og í sumum tilvikum ekki í samræmi við teikningar. Endurvinna þarf hluta einangrunar og frágangs. Bótaskylt tjón, sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjórans,er samkvæmt matsgerð 1.020.000 kr.m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 901.928 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 11 fjallað um frágang útihurða. Telur matsmaður að frágangur útihurða sé á ýmsan hátt ófullnægjandi og hurðir og karmar hafi verið skemmd þegar reynt hafi verið að lagfæra þau. Niðurstaðan er sú að taka þurfi hurðir og karma úr með öllu og setja í nýjar sem eru í samræmi við teikningar og fyrirmæli á teikningum. Ljóst er að vinna við hurðir og ísetningu hefur ekki verið unnin í samræmi við teikningar og/eða með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti.Tjón sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjóransað þessu leyti er samkvæmt matsgerð 1.641.000 kr.m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 1.566.614 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 12 fjallað um frágang garð- og svalahurða og dyraumbúnað þeirra. Telur matsmaður að frágangur garð- og svalahurða sé á ýmsan hátt ófullnægjandi, óvandaður og ófaglegur og hurðir og karmar hafi verið skemmd. þegar reynt hefur verið að lagfæra þau. Niðurstaðan er sú að taka þurfi hurðir úr og lagfæra. Ljóst er að vinna við hurðir og ísetningu hefur ekki verið unnin með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti.Tjón sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjóransað þessu leyti er samkvæmt matsgerð 300.000 kr.m.VSK og tilheyrir séreign og skiptist jafnt á eignarhluta. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 260.964 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 13 fjallað um hvort lokið sé við að setja viðarklæðningu á vegg undir svalir. Telur matsmaður að ekki hafi átt að vera viðarklæðning undir svölum, hins vegar hafi hún átt að vera á veggflötum við skil húsa en vanti. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 16 fjallað um hvort nauðsynlegt sé að skipta út byggingarstjóra og iðnmeisturum sem séu skráðir á húsið. Matsmaður getur ekki staðfest nauðsyn þess. Verði þess þörf er um að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 17 fjallað um kostnað við frágang garðkrana. Telur matsmaður að lagnaleið hafi átt að vera tilbúin en hana vanti og þurfi því að útbúa lagnaleið í áður frágenginn vegg. Ljóst er vöntun á lagnaleið leiðir til tjóns sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjóransað þessu leyti. Tjón er samkvæmt matsgerð 28.000 kr.m.VSK og tilheyrir séreign og skiptist jafnt á eignarhluta. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 23.080 kr. Verður þá fjallað um einstaka matsliði er að séreignum lúta. Séreign Sóleyjarimi 115 Samkvæmt matsgerð er í matslið 19 fjallað um hvort lokið sé við frágang á sökkulskauti. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 21 fjallað um hvort skemmdir eru á eldhúslofti. Matsmaður telur að skemmdir séu vegna leka frá samskeytum útveggjaeininga. Vísað er í matslið 1. Samkvæmt matsgerð er í matslið 22 fjallað um hvort skemmdir eru í kring um útidyrahurð. Matsmaður telur að skemmdir séu vegna leka frá hurð. Vísað er í matslið 11. Samkvæmt matsgerð er í matslið 23 fjallað um hvort lokið sé við frágang með niðurfalli á svölum. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 24 fjallað um hvort skemmdir eru í kring um svalahurð. Matsmaður telur að skemmdir séu óverulegar. Séreign Sóleyjarimi 119 Matsliður 33. Niðurfall og loftun frá baði á efri hæð. Matsmaður telur ekki þörf á niðurfalli, útloftun tekin undir matslið 6. Samkvæmt matsgerð er í matslið 34 fjallað um hvort lokið sé við að flota bílskúrsgólf. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 35 fjallað um hvort frágangur bílskúrshurðar og dyraumbúnaðar sé fullnægjandi. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 36 fjallað um kostnað við frágang og lagfæringu á stífluðu rafmagnsröri. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 37 fjallað um hvort tengill hafi átt að vera við uppþvottavél í eldhúsi. Matsmaður gat ekki staðfest að lagnaleið vantaði. Matsliður 38. Frágangur skolplagnar í eldhúsi. Vísað í matslið 33. Samkvæmt matsgerð er í matslið 41 fjallað um staðsetningu lofttúðu í ysta svefnherbergi. Matsmaður telur að staðsetning sé ekki í samræmi við teikningar. Vísað er í matslið 6. Samkvæmt matsgerð er í matslið 42 fjallað um rúðu í ysta svefnherbergi. Vísað er í matslið 5. Samkvæmt matsgerð er í matslið 43 fjallað um hvort skemmdir eru á vegg í sjónvarpsherbergi. Matsmaður telur að skemmdir séu vegna leka frá samskeytum útveggjaeininga. Vísað er í matslið 1. Samkvæmt matsgerð er í matslið 44 fjallað um hvort rafmagnsdósir í vegg hjónaherbergis séu rétt staðsettar m.v. uppdrætti. Telur matsmaður að staðsetning sé hliðruð m.v. teikningar. Ljóst er að ekki hefur verið unnið eftir teikningum og hefur það leitt til tjóns sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjórans. Tjón er samkvæmt matsgerð 11.000 kr.m.VSK og tilheyrir séreign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 9.032 kr. Séreign Sóleyjarimi 121 Samkvæmt matsgerð er í matslið 45 fjallað um hvort lokið sé við að flota bílskúrsgólf. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 47 fjallað um lagningu vatnslagna og niðurfalls á baðherbergi. Telur matsmaður að ekki sé lokið við gerð lagnaleiðar. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 48 og 49 fjallað um fyrirstöðu í raflögnum að dyrasíma og lögnum í stofulofti. Telur matsmaður að ekki hafi mátt verða vart við stíflur í rörum fyrr miðað við eðlilegan framgangsmáta. Tjón er því ekki hægt að rekja til vanrækslu byggingarstjórans. Matsliður 53. Öndun fyrir minna klósett. Í samræmi við teikningar. Ólokið að setja einstreymisventil sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Ónúmeraðir matsliðir. Metinn var kostnaður við verkþætti sem þegar hafa verið unnir og matsmanni var ekki unnt að sannreyna að væru haldnir ágöllum. Ekki tekið með í umfjöllun. Samtals gera ofangreindir liðir sem tilheyra sameign 11.097.000 kr. m.VSK. Að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á verkstað er samtala ofangreindra liða 9.810.405 kr. Kostnaður á hverja séreign er því 1.962.081 kr. að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á verkstað. Kostnaður þessi er verulega hærri en óbætt tjón stefnenda samkvæmt endanlegri kröfugerð þeirra. Stefndi Bjarni Bjarnason ber skaðabótaábyrgð vegna þessa gagnvart stefnendum og verða því fjárkröfur stefnenda á hendur honum teknar til greina, eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum sameiginlega málskostnað, sem ákveðst 896.400 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts og útlagðan kostnað samkvæmt reikningum og yfirliti að fjárhæð 1.478.082 krónur eða alls 2.374.482 krónur. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdóms­mönnunum Ásmundi Ingvarssyni og Helga S. Gunnarssyni byggingaverkfræðingum. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Bjarni Bjarnason, greiði stefnendum, Finnboga Viðari Finnbogasyni og Ástu Sigríði Einarsdóttur, 621.054 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, Kristjáni Friðriki Einarssyni og Hönnu Dís Guðjónsdóttur 924.262 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, Sigurði Oddi Einarssyni og Álfheiði Mjöll Sívertsen 1.770.078 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 af 721.659 krónum til 19. júlí 2008, en af 1.770.078 krónum frá þeim tíma til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi greiði stefnendum sameiginlega 2.374.482 krónur í málskostnað. S é r a t k v æ ð i Ásmundar Ingvarssonar Ég er samþykkur atkvæði meirihluta dómenda hvað varðar niðurstöður í liðum 3, 4, 6, 8, 9, 13 og 16 er snúa að sameignarþáttum ásamt öllum niðurstöðum í séreignarþáttum. Ég tel hins vegar liði 1, 2, 5, 7, 10, 11, 12 og 17 vera þess eðlis að hér sé lokafrágangi ólokið og byggingarstjóri geti því ekki borið ábyrgð á efndum seljenda að þessu leyti. Samkvæmt matsgerð er í matslið 1 fjallað um frágang eininga og því lýst m.a. að eftir sé að fúga milli nokkurra eininga, eftir sé að fjarlægja uppstillingarklossa og fleira. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 2 fjallað um skemmdir í forsteyptum einingum. Matsmaður staðfesti að skemmdir væru á einingum sem rekja mætti til framleiðslu, flutnings og uppsetningar. Þegar lítilsháttar skemmdir verða á einingum í þessu ferli er eðlilegt að viðgerð á þeim fari fram eftir að uppsetningu lýkur. Þeim verkþætti er ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 5 fjallað um frágang glugga þar sem m.a. á eftir að hreinsa steypuklepra í einhverjum tilfellum, laus fög eru stíf í falsi og eftir er að ganga frá þéttilistum. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 7 fjallað um þakniðurföll og þakniðurfallsrör og því lýst að eftir sé að setja upp einhver þakniðurfallsrör, eftir sé að tengja þau við regnvatnslagnir ásamt því að einhverjar breytingar hafi verið gerðar á þakniðurföllum. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 10 fjallað um að grófjöfnun lóðar sé ekki lokið, tiltekt og brottakstri byggingarafganga sé ólokið, eftir sé að múrhúða sökkuleinangrun og að nauðsynlegt sé að fjarlægja efsta hluta sökkuleinangrunar og setja nýja. Ég tel að byggingarstjóri beri ábyrgð á ófullnægjandi vinnubrögðum varðandi sökkuleinangrun en í kostnaðarmati matsmanns er viðgerðarkostnaður tekinn með kostnaði við múrhúðun sem er verkþáttur sem er ólokið og því ekki hægt að sjá hver kostnaður er vegna þess þáttar sem byggingarstjóri ber ábyrgð á. Samkvæmt matsgerð er í matslið 11 fjallað um frágang útihurða og því lýst að eftir sé að þétta með körmum, karmar passi ekki vel, einhverja glerfalslista vanti, einhverjar skemmdir tilgreindar og fleira. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 12 fjallað um frágang svalahurða og því lýst að eftir sé að sponsa yfir festingar, einhverja glerfalslista vanti, ranglega tekið úr fyrir járnum og fleira. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 17 fjallað um lagnaleið fyrir garðkrana. Matsmaður staðreyndi að þessi lagnaleið var ekki til staðar og lít ég svo á að hér sé um ólokinn verkþátt að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á. Samtals gera þeir liðir í sameignarhluta sem ég tel að byggingarstjóri beri ábyrgð á (3, 6 og 9) kr. 5.061.281 og liður 44 í séreign húss nr. 119 kr. 9.032 þegar tekið hefur verið tillit til þess hluta vsk. sem fæst endurgreiddur. Samkvæmt þessu tel ég að niðurstaða skuli breytast í samræmi við þetta þannig að kostnaður á hverja séreign verði kr. 1.012.256.
Mál nr. 405/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Í málinu er álit tveggja geðlækna, þeirra B og C, um það að sóknaraðili hafi að undanförnu verið haldinn geðrofsgeðklofa með miklum ranghugmyndum. Að sögn B hefur dregið úr einkennum sjúkdómsins að undanförnu en hann kveður A þó enn vera í geðrofi. Enn sé þó ekki óhætt að aflétta nauðungarvistuninni og því brýnt að hún sæti henni áfram til þess að veita megi meðferð við sjúkdóminum og koma í veg fyrir að hún veikist aftur. Dómarinn telur ljóst af þessu áliti læknanna að brýnt sé að sóknaraðili vistist á sjúkrahúsi um sinn til þess að hann fái meðferð við alvarlegum geðsjúkdómi. Ber því að synja kröfu hans og ákveða að fyrrgreind ákvörðun ráðuneytisins skuli haldast.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 8. sama mánaðar um nauðungarvistun hennar á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind krafa verði tekin til greina, en staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um þóknun verjanda síns. Þá krefst hún þóknunar til handa verjanda sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þess að þóknun talsmanns síns fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði. Með samþykki innanríkisráðuneytisins 8. júní 2015 var sóknaraðili vistuð á sjúkrahúsi gegn vilja sínum í allt að 21 sólarhring frá þeim tíma. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, og talsmanns varnaraðila, Árna Ármanns Árnasonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur til handa hvorum um sig, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 480/2011
Kærumál Innsetningargerð Börn Gjafsókn
Þetta mál barst héraðsdómi 6. maí sl. með aðfararbeiðni dagsettri 4. sama mánaðar. Það var þingfest 13. maí en tekið til úrskurðar 18. júlí sl. að aflokinni aðalmeðferð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. ágúst 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júlí 2011, þar sem varnaraðila var heimilað að liðnum sex vikum frá uppsögu úrskurðarins að fá dóttur aðilanna tekna úr umráðum sóknaraðila og afhenta sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að beiðni varnaraðila um aðfarargerð verði hafnað. Til vara krefst hún þess að frestur til afhendingar barnsins verði lengdur og ákveðinn allt að þremur mánuðum. Þá krefst hún málskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem nánar segir í dómsorði. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðila, M, er heimilt að liðnum sex vikum frá uppsögu þessa dóms að fá [...] tekna úr umráðum sóknaraðila, K, og afhenta sér með beinni aðfarargerð hafi sóknaraðili ekki áður fært hana til Danmerkur samkvæmt því sem nánar er mælt fyrir um í hinum kærða úrskurði. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.
Mál nr. 631/2006
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að afplána 315 daga eftirstöðvar af 21 mánaða refsingu þar sem skilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 þóttu uppfyllt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. desember 2006, þar sem varnaraðila var gert að afplána 315 daga eftirstöðvar af 21 mánaða fangelsisrefsingu, sem hann hlaut með dómum Héraðsdóms Norðurlands eystra 25. febrúar og 2. júní 2005 og dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2005. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta, barst dóminum 17. nóvember sl. með bréfi sýslumannsins á Akureyri, dags. sama dag. Var málið tekið til úrskurðar að loknu þinghaldi fyrr í dag. Krefst sýslumaður þess að X, [kt. og heimilisfang] verði með úrskurði gert að afplána 315 eftirstöðva 21 mánaða fangelsisrefsingar sem hann hlaut með þremur dómum, uppkveðnum 25. febrúar 2005, 2. júní 2005 og 14. október 2005. Þann 8. maí 2006 var varnaraðila veitt reynslulausn í 2 ár á eftirstöðvum ofannefndra refsinga af Fangelsismálastofnun ríkisins. Skipaður verjandi varnaraðila krefst þess að kröfu sýslumannsins verði hafnað, enda sé skilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49, 2005 ekki fullnægt þá krefst verjandinn hæfilegrar þóknunar sé til handa úr ríkissjóði. Sýslumaður byggir kröfu sína á 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49, 2005 um fullnustu refsinga. Byggt er á því að varnaraðili hafi gróflega rofið almenn skilyrði reynslulausnar með því að hafa ásamt félaga sínum brotist inn í Glerárskóla á Akureyri þann 16. nóvember sl. þar sem þeir hafi ollið miklu tjóni og stolið m.a. peningum, 5 fartölvum, 2 skjávörpum, hörðum tölvudiski, digital myndavél ásamt fleiru. Við yfirheyrslu hjá lögreglu þann 16. nóvember sl. hafi kærði játað nefnt innbrot og hafi þýfinu að mestu verið komið til skila til umsjónarmanns í Glerárskóla í framhaldi af því. Brot þau sem varnaraðili sé með rökstuddum grun um talinn hafa framið varði við 244. gr. almennra hegningarlaga og geti varðað allt að 6 ára fangelsi. Álit dómsins. Í máli þessu liggja fyrir lögregluskýrslu þ.á.m. skýrsla varnaraðila hjá lögreglu dags. 16. nóvember 2006, en þar játar hann að öllu verulega umrætt þjófnaðarbrot. Varnaraðili staðfesti skýrslu þessa fyrir dómi í dag. Að þessu virtu þykir vera fyrir hendi sterkur rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um alvarlegt þjófnaðarbrot í félagi við annan aðila, sbr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 Ekki þykir unnt að byggja á yfirlýsingum sóknaraðila fyrir dómi um að nú séu til rannsóknar fleiri mál á hendur varnaraðila vegna ætlaðra þjófnaðarbrota, án gagnaframlagninga, þar sem vafi leikur á að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49, 2005, hvað þau ætluðu brot varðar. Fyrir liggur staðfesting Fangelsismálastofnunar ríkisins, dags. 17. nóvember 2006, um að varnaraðila hafi verið veitt reynslulausn á eftirstöðum 315 daga á 21. mánaða fangelsisrefsingu skv. áðurnefndum dómum. Er til þess að líta að samkvæmt síðasta dóminum, uppkveðnum 14. október 2005 var við ákvörðun refsingar m.a. litið til 71. 72. og 255. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Varnaraðili kom til dómþings fyrr í dag í fylgd lögreglu, en hann hafði skömmu áður verið handtekinn. Dómari telur að ofangreindu virtu skilyrði 1. málsliðar, 2. mgr., 65. gr. laga nr. 49, 2005 um fullnustu refsingar séu uppfyllt og með vísan til þess fellst dómurinn á þá kröfu að varnaraðili skuli afplána 315 daga eftirstöðva 21 mánaða fangelsisrefsingar sem hann hlaut með áðurnefndum dómum. Málskostnaður greiðist úr ríkissjóði, eins og í úrskurðarorði greinir. Úrskurð þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Varnaraðili, X, afpláni 315 daga eftirstöðva 21 mánaða fangelsisrefsingar sem að hann hlaut með dómum Héraðsdóms Norðurlands eystra frá 25. febrúar 2005, dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra uppkveðnum 2. júní 2005 og dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 14. október 2005. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Arnars Sigfússonar hdl. kr. 62.250, greiðist úr ríkissjóði og er þá virðisaukaskattur meðtalinn
Mál nr. 226/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Tilhögun gæsluvarðhalds
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. Þá var einnig staðfestur úrskurður héraðsdóms um að tilhögun á gæslu X sætti takmörkunum samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kærum 26. apríl 2006, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærðir eru tveir úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur 26. apríl 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. maí 2006 kl. 16 og hafnað var kröfu hans um að takmörkunum samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála yrði aflétt. Málin voru sameinuð með ákvörðun Hæstaréttar 28. apríl 2006. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði gæsluvarðhaldsúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þurfi hann að sæta gæsluvarðhaldi krefst hann þess að vistin verði án þeirra takmarkana sem greinir í e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Sóknaraðili hefur lagt nokkur viðbótargögn fyrir Hæstarétt. Með vísan til forsendna hinna kærðu úrskurða verða þeir staðfestir. Dómsorð: Hinir kærðu úrskurðir eru staðfestir.
Mál nr. 83/2015
Fasteign Sameign Gjaldtaka Lögbann
Í er eigandi landspildu í Haukadal í Bláskógabyggð, en innan þeirrar spildu eru meðal annars hverirnir Geysir, Strokkur, Blesi og Litli Geysir. Umhverfis landspilduna er að finna afgirt sameignarland jarðanna Haukadals II, Tortu, Bryggju og Laugar, en síðastnefnda jörðin er í eigu Í. Árið 2006 hófust viðræður milli eigenda framangreindra jarða um kaup Í á hlutum annarra í sameignarlandinu, en þeim lauk án árangurs tveimur árum seinna. Á árinu 2011 var Í kynnt sú hugmynd sameigenda sinna að stofnað yrði félag eigendanna allra til að sinna stjórnun sameignarlandsins, umsjón, viðhaldi og uppbyggingu þess og fóru slíkar viðræður fram fyrri hluta árs 2012 án þess að niðurstaða fengist. Í september sama ár var L ehf. stofnað af sameigendum Í sem í framhaldinu gerðu þjónustusamning við félagið þar sem því var falið að annast rekstur á svæðinu. Tekið var fram að eigendur landsins legðu ekki fé til framkvæmda eða reksturs, en til að standa straum af slíku væri L ehf. heimilt að innheimta gjald af gestum svæðisins og myndi stjórn félagsins setja gjaldskrá vegna þessa. Þá kom fram að L ehf. ætti að „greiða landeigendum hlutdeild af framlegð félagsins í formi leigugreiðslna“. Í september 2013 tilkynnti L ehf. Í að félagið myndi í byrjun árs 2014 hefja innheimtu gjalds af gestum svæðisins. Þessu mótmælti Í sem í kjölfarið krafðist þess að lagt yrði lögbann við þessum fyrirætlunum L ehf. Eftir að lögbannið hafði verið lagt á höfðaði Í mál þetta til viðurkenningar á því að L ehf. væri óheimilt að innheimta gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið og að lögbannið yrði staðfest. Í dómi Hæstaréttar kom fram að um sameignarlandið giltu óskráðar reglur íslensks réttar um sérstaka sameign, þar á meðal um hvernig ákvörðun yrði tekin um nýtingu þess. Af þeim reglum leiddi að til óvenjulegra ráðstafana varðandi nýtingu sameignar eða ráðstafana, sem væru meiri háttar þótt venjulegar gætu talist, þyrfti samþykki allra sameigenda. L ehf. hefði einn í skjóli heimildar frá sameigendum Í ákveðið að hefja gjaldtökuna. Ákvörðun um að áskilja greiðslu fyrir aðgang að svæðinu myndi leiða til breytingar frá því sem verið hafði að minnsta kosti um langt árabil. Breyting þessi væri meiri háttar þegar þess væri gætt að með henni væri stefnt að því að mynda tekjur af sameigninni, ekki aðeins til að standa straum af kostnaði af henni heldur einnig til arðs fyrir eigendurna, í stað þess að landsvæðið stæði öllum opið án endurgjalds. Þegar af þeirri ástæðu væri ákvörðun um þessa breytingu af þeim toga að fyrir henni hefði þurft samþykki allra eigendanna, en að auki fengi þessi ákvörðun ekki staðist án samþykkis Í í ljósi þess að innan sameignarlandsins væri spilda sem tilheyrði Í einum og hvorki L ehf. né sameigendur Í væru bærir til að taka ákvörðun um. Væri L ehf. því óheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að landsvæðinu. Loks var talið að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. væru fullnægt til að leggja lögbann við gjaldtöku L ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2015. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins seldu eigendur jarðanna Haukadals og Laugar í þáverandi Biskupstungnahreppi 9. apríl 1894 erlendum manni spildu úr landi þeirra, 50 faðma að breidd og 130 faðma að lengd, en á henni voru hverirnir Geysir, Strokkur, Blesi og Litli Geysir, öðru nafni Óþerrishola. Í afsali fyrir spildunni, sem lesið var á manntalsþingi 2. júní 1894, var tekið fram að bóndinn í Haukadal skyldi hafa umsjón með hverunum „fyrir hæfilega borgun“ þegar kaupandinn væri fjarverandi, bóndinn „sitji fyrir allri hestapössun“ og nytu seljendurnir forkaupsréttar að spildunni. Annar erlendur maður, sem virðist hafa eignast spilduna á árinu 1925, seldi hana stefnda 30. ágúst 1935, en í afsali hans, sem var þinglýst 17. mars 1944, var á sama hátt og áður var getið mælt fyrir um að bóndinn í Haukadal ætti að hafa umsjón með hverunum gegn greiðslu, svo og að hann skyldi sitja fyrir allri hestapössun. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að ágreiningur hafi komið upp um afmörkun þessarar spildu, sem var orðið umlukin óskiptu landi jarðanna Haukadals II, Tortu, Bryggju og Laugar, en síðastnefnda jörðin var komin í eigu stefnda. Fyrir atbeina sýslumanns tókst sátt um þennan ágreining 4. febrúar 1999 með því að landeigendurnir árituðu uppdrátt frá 5. janúar sama ár um samþykki sitt. Inn á þann uppdrátt hafði spildan verið teiknuð með hnitasettum hornmörkum og var hún 94,15 m að breidd og 244,8 m að lengd eða 23.048 m2. Utan um spilduna var jafnframt afmarkað svæði með óreglulegu lagi, 199.574 m2 að stærð, og var tiltekið á uppdrættinum að þetta væri land „innan mældrar girðingar“. Af honum má ráða að inni í þessu flatarmáli svæðisins hafi verið falið flatarmál spildunnar og taldist því svæðið að frátalinni spildunni samkvæmt þessu 176.526 m2 að stærð. Í málatilbúnaði áfrýjanda er gengið út frá því að eignarhluti stefnda sem eiganda Laugar í svæði þessu að undanskilinni spildunni sé 25,28% og hefur það ekki sætt sérstökum andmælum. Ráðið verður af gögnum málsins að viðræður hafi farið í hönd á árinu 2006 um kaup stefnda á hlutum annarra í afgirta svæðinu umhverfis landspildu hans, en þeim mun hafa lokið án árangurs í maí 2008. Á árinu 2011 var stefnda kynnt sú hugmynd sameigenda sinna að stofnað yrði félag eigendanna allra til að sinna stjórnun afgirta svæðisins, umsjón, viðhaldi og uppbyggingu þess, en 6. janúar 2012 óskuðu sameigendurnir bréflega eftir því að stefndi tilnefndi fulltrúa til viðræðna um þetta. Slíkar viðræður fóru eftir gögnum málsins fram fyrri hluta árs 2012 án þess að niðurstaða fengist. Sameigendur stefnda boðuðu að því búnu til fundar 5. september 2012 um stofnun Landeigendafélags Geysis ehf., áfrýjanda í máli þessu. Sá fundur var haldinn án þátttöku stefnda og var félagið stofnað þar með gerð stofnsamnings og samþykkta fyrir það, auk þess sem kjörin var stjórn. Í samþykktunum kom meðal annars fram að tilgangur félagsins væri „að leigja af landeigendum í Haukadal sameignarland þeirra, hverasvæðið í Haukadal ... að byggja upp og reka svæðið, stuðla að umhverfisvænni nýtingu svæðisins þar sem sjálfbærni verði höfð að leiðarljósi, að varðveita náttúruminjar svæðisins og þjónusta ferðamenn.“ Var þar einnig tekið fram að við rekstur svæðisins skyldi „arðsemissjónarmiða gætt.“ Samkvæmt samþykktunum var hlutafé í áfrýjanda 661.100 krónur, en stjórn hans var heimilað að hækka það um 338.900 krónur og skyldu hluthafar ekki njóta forkaupsréttar að slíkri aukningu. Heimild þessi til hækkunar hlutafjárins mun hafa tekið mið af því að stefndi kynni síðar að vilja eignast hlut í félaginu, en samkvæmt gögnum um stofnun þess var gengið út frá því að eignarhluti stefnda í öllu afgirta svæðinu, að meðtalinni spildu hans, væri 33,89%. Í framhaldi af stofnun áfrýjanda voru stefnda kynnt drög að þjónustusamningi við hann um rekstur og uppbyggingu afgirta svæðisins, en ráðgert mun hafa verið að stefndi ætti ásamt sameigendum sínum hlut að þeim samningi. Drög þessi liggja ekki fyrir í málinu, en af öðrum gögnum verður ráðið að þar hafi komið fram að gjald yrði tekið fyrir aðgang að svæðinu, svo og að stefndi hafi ekki fellt sig við það. Fór svo að sameigendur stefnda gerðu fyrir sitt leyti þjónustusamning við áfrýjanda 1. júní 2013, þar sem honum var falið að annast rekstur á svæðinu, hafa umsjón með því, sinna gerð og viðhaldi göngusvæða og girðinga og veita ferðamönnum leiðsögn. Tekið var fram að eigendur landsins legðu ekki fé til framkvæmda eða reksturs, en til að standa straum af slíku væri áfrýjanda „heimilt að innheimta hóflegt gjald af þeim sem heimsækja svæðið og notið geta leiðsagnar um náttúru þess“ og myndi stjórn hans setja gjaldskrá vegna þessa. Þá kom fram að áfrýjandi ætti að „greiða landeigendum hlutdeild af framlegð félagsins í formi leigugreiðslna“ og færi um þann rétt hvers þeirra „eftir hlutfallslegri eign“. Áfrýjandi tilkynnti stefnda 15. september 2013 að hann myndi í byrjun árs 2014 „hefja rekstur á hverasvæðinu án aðkomu íslenska ríkisins.“ Hefði áfrýjandi jafnframt í hyggju „að innheimta gjald af gestum svæðisins í þeim tilgangi að standa straum af rekstrinum og nauðsynlegri uppbyggingu.“ Þessu mótmælti stefndi með bréfi 6. janúar 2014. Áfrýjandi kynnti síðan 10. febrúar 2014 þá fyrirætlan sína að taka frá 10. mars sama ár gjald fyrir aðgang að svæðinu. Samkvæmt ákvörðun stjórnar áfrýjanda 9. febrúar 2014 skyldi gjald þetta nema 600 krónum úr hendi hvers ferðamanns, sem hefði náð 17 ára aldri, en ekki yrði krafist gjalds af þeim sem yngri væru. Stefndi ítrekaði mótmæli sín með bréfi 12. febrúar 2014, en 6. mars sama ár krafðist hann þess að lagt yrði lögbann við því að áfrýjandi „innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið“. Sýslumaður tók kröfu þessa fyrir 11. mars 2014, en hafnaði henni næsta dag og leitaði stefndi úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun 14. sama mánaðar. Henni var hrundið með úrskurði héraðsdóms 14. apríl 2014 og lagði sýslumaður lögbannið á 29. sama mánaðar samkvæmt kröfu stefnda. Í framhaldi af því fékk stefndi útgefna réttarstefnu í máli þessu 2. maí 2014 og krefst hann þess að lögbannið verði staðfest, svo og að áfrýjanda verði bannað að innheimta gjald af ferðamönnum fyrir aðgang að umræddu svæði. II Landsvæðið við Geysi, sem áfrýjandi hugðist samkvæmt framangreindu selja ferðamönnum aðgang að, er sem fyrr segir í sameign stefnda og eigenda þriggja jarða, sem eru hluthafar í áfrýjanda og gerðu við hann þjónustusamning 1. júní 2013, en innan þessa svæðis er jafnframt spilda, sem tilheyrir stefnda einum. Um landsvæði þetta gilda óskráðar reglur íslensks réttar um sérstaka sameign, þar á meðal um hvernig ákvörðun verði tekin um nýtingu þess. Af þeim reglum leiðir að til óvenjulegra ráðstafana varðandi nýtingu sameignar eða ráðstafana, sem eru meiri háttar þótt venjulegar geti talist, þarf samþykki allra sameigenda, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 676/2013. Eigendur landsvæðisins ákváðu ekki allir sín á milli að taka upp þann hátt að krefja ferðamenn um greiðslu fyrir aðgang að því, heldur var það áfrýjandi einn, en í ljósi áðurgreindra ákvæða í samþykktum fyrir hann og þjónustusamningnum frá 1. júní 2013 má líta svo á að þetta hafi hann gert í skjóli heimildar frá sameigendum stefnda. Ákvörðun um að áskilja greiðslu fyrir aðgang að svæðinu myndi hafa leitt til breytingar frá því, sem verið hafði að minnsta kosti um langt árabil. Breyting þessi var meiri háttar þegar þess er gætt að með henni var stefnt að því að mynda tekjur af sameigninni, ekki aðeins til að standa straum af kostnaði af henni heldur einnig til arðs fyrir eigendurna, í stað þess að landsvæðið stæði öllum opið án endurgjalds. Þegar af þeirri ástæðu var ákvörðun um þessa breytingu af þeim toga að fyrir henni hefði þurft samþykki allra eigendanna, en að auki fengi þessi ákvörðun ekki staðist án samþykkis stefnda í ljósi þess að innan svæðisins, sem hún varðaði í heild, er spilda, sem tilheyrir honum einum og hvorki áfrýjandi né sameigendur stefnda voru bærir til að taka ákvörðun um. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að áfrýjanda sé óheimilt að innheimta gjald fyrir aðgang að landsvæðinu við Geysi, sem málið varðar. Ekki liggur annað fyrir en að áfrýjandi hafi verið byrjaður að krefja ferðamenn um aðgangseyri að fyrrgreindu landsvæði þegar lögbann var lagt við þeim athöfnum hans 29. apríl 2014. Þessar athafnir brutu gegn réttindum, sem stefndi naut yfir landsvæðinu sem einn af eigendum meginhluta þess og einkaeigandi að hinum hlutanum, og voru þær fallnar til að spilla þeim réttindum svo að teljandi væri, enda fólu þær í sér að áfrýjandi tók án heimildar í sínar hendur forræði á ákvörðun um hvort fénýta ætti þessi réttindi. Samkvæmt þessu var fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. til að leggja lögbann við athöfnum áfrýjanda, sem hér um ræðir, en með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms eru ekki efni til að líta svo á að ákvæði 3. mgr. sömu lagagreinar hafi staðið lögbanni í vegi. Skal því einnig vera óröskuð niðurstaða héraðsdóms um kröfu stefnda um staðfestingu lögbanns. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Landeigendafélag Geysis ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 31. október 2105. Mál þetta, sem tekið var til dóms 5. september 2014 að lokinni aðalmeðferð, er höfðað með réttarstefnu birtri án dagsetningar, en málið var þingfest 7. maí 2014. Stefnandi er Ríkissjóður Íslands, kt. [...], Arnarhváli, Reykjavík. Stefndi er Landeigendafélag Geysis ehf., kt. [...], Haukadal, Bláskógabyggð. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði að stefnda, Landeigandafélagi Geysis ehf., sé óheimilt að innheimta gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð. Stefnandi krefst þess jafnframt að lögbann, sem sýslumaðurinn á Selfossi lagði við því að forsvarsmaður Landeigandafélags Geysis ehf. innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð, þann 25. apríl 2014, verði staðfest. Að auki krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, að mati réttarins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Stefndi krefst þess ennfremur að lögbann, sem sýslumaðurinn á Selfossi lagði við því að forsvarsmaður Landeigendafélags Geysis ehf. innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð, þann 25. apríl 2014, verði fellt úr gildi. Þá krefst stefndi þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts, samkvæmt mati dómsins. Í greinargerð stefnda kemur fram að lögmaður stefnda kveðst jafnframt reka málið fyrir aðra eigendur sameignarlands við hverasvæðið kringum Geysi, en þeir eru tilteknir í greinargerðinni þannig; Suðurgafl ehf., kt. [...], Vorsabæ 1, Reykjavík, eigandi 14,4675% sameignarlandsins, Már Sigurðsson, kt. [...], Haukadal 4, Bláskógabyggð, eigandi 14,4675% sameignarlandsins, Þórir Sigurðsson ehf., kt. [...], Haukadal 3, Bláskógabyggð, eigandi 14,4675% sameignarlandsins, Kristín Sigurðardóttir, kt. [...], Haukadal 2, Bláskógabyggð, eigandi 14,4675% sameignarlandsins, Minningarsjóður Ársæls Jónassonar, kt. [...], Réttarholti 6, Selfossi, eigandi 5,6168% sameignarlandsins, Vigdís Guðfinnsdóttir, kt. [...], Asparfelli 6, Reykjavík, eigandi 2,8083% sameignarlandsins, Pétur Guðfinnsson, kt. [...], Strikinu 2, Garðabæ, eigandi 2,8083% sameignarlandsins, Margrét Sigríður Pálsdóttir, Brúnavegi 3, Reykjavík, eigandi 2,8083% sameignarlandsins og Ingibjörg Guðmundsdóttir, kt. [...], Bröttugötu 1, Kópavogi, vegna db. Gunnlaugs Pálssonar, kt. [...], eigandi 2,8083% sameignarlandsins. Í greinargerð stefnda segir að stefndi „og þeir sem hann sækir rétt sinn til“, sem ætla verður að séu ofangreindir aðrir eigendur sameignarlandsins, geri þær kröfur að verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Stefndi „og þeir sem hann sækir rétt sinn til“ krefjist þess ennfremur að lögbann, sem sýslumaðurinn á Selfossi lagði við því að forsvarsmaður Landeigendafélags Geysis ehf. innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð, þann 25. apríl 2014, verði fellt úr gildi. Í máli þessu er aðeins stefnt Landeigendafélagi Geysis ehf. og öðrum ekki. Gerir stefnandi ekki kröfur í málinu á hendur öðrum en stefnda, Landeigendafélagi Geysis ehf. Þá hafa hvorki ofansagðir aðrir sameigendur né aðrir stefnt sér inn í málið, sbr. 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður ekki litið frekar til þessara annarra eigenda sameignarlandsins og verður byggt á því við úrlausn málsins að aðilar þess eru Ríkissjóður Íslands sem stefnandi og Landeigendafélag Geysis ehf. sem stefndi, og aðrir ekki. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Hvorki voru leidd vitni við aðalmeðferð, né gefnar skýrslur af hálfu aðila. Málavextir Stefnandi er eigandi landspildu í Haukadal, Bláskógabyggð, sem ber nafnið Geysir, landnr. 167191, sbr. útprentun úr Þjóðskrá, afsal dags. 30. ágúst 1935, og sátt um afmörkun landsins, dags. 4. febrúar 1999. Landspilda þessi er í stefnu sögð 23.048 fm. og afmarkast eins og sýnt er á uppdrætti Landform, dags. 5. janúar 1999, sem liggur fyrir í málinu. Innan þeirrar spildu eru m.a. hverirnir Geysir, Strokkur, Blesi og Litli Geysir, sem öðru nafni er nefndur Óþerrishola, eða Óþverrahola. Stefnandi er jafnframt eigandi jarðarinnar Laugar, landnr. 167137. Sem eigandi jarðarinnar Laugar er stefnandi einn af sameigendum landspildu sem umlykur landspildu þá sem að framan er getið og sem er séreign stefnanda. Sameignarland þetta er afmarkað með girðingu. Sameignarlandið er sagt um 176.525 fm. að stærð skv. frásögn stefnanda, þegar dregið hefur verið frá því séreignarland stefnanda sem fyrr var lýst. Stefndi kveður sameignarlandið vera 176.952 fm. að stærð. Í greinargerð stefnda kemur fram að hluti eigenda sameignarlandsins hafi dregið í efa fullan eignarrétt stefnanda að séreignarlandinu, en hvorki kemur fram í greinargerð á hvaða grundvelli þær efasemdir byggi, né heldur hvort stefndi deili þeim efasemdum með umræddum hluta eigenda sameignarlandsins. Sameignarlandið og séreignarland stefnanda ná yfir hverasvæðið í Haukadal og er saman gjarnan kallað Geysissvæðið. Sameigendur stefnanda að sameignarlandi þessu eru eigendur jarðanna Haukadals II, sem stefnandi kveður að finnist ekki í Þjóðskrá, Bryggju (landnr. 178475) og Tortu (landnr. 167177). Óumdeilt er að stefnandi á a.m.k. 22% hlut í því sameignarlandi sem er óskipt sameign greindra aðila. Sameigendur stefnanda að sameignarlandinu hafa stofnað með sér einkahlutafélagið „Landeigandafélag Geysis ehf.“ sem er stefndi í máli þessu. Er forsvarsmaður félagsins Bjarni Karlsson, stjórnarformaður. Stefnandi er hvorki eigandi né aðili þessa félags. Samkvæmt samþykktum fyrir félagið er tilgangur þess að leigja af landeigendum í Haukadal sameignarland þeirra, hverasvæðið í Haukadal „(Geysissvæðisins innan girðingar)“, að byggja upp og reka svæðið, stuðla að umhverfisvænni nýtingu svæðisins þar sem sjálfbærni verði höfð að leiðarljósi, að varðveita náttúrminjar svæðisins og þjónusta ferðamenn. Jafnframt kemur fram að arðsemissjónarmiða skuli gætt. Kveður stefndi að meðferð og framtíðarnýting sameignarlandsins skipti eigendur þess miklu. Stefndi kveður að í aðdraganda félagsstofnunarinnar í ágúst 2012 hafi verið haldinn kynningarfundur um stofnun landeigendafélagsins. Ráðuneytisstjórum umhverfisráðuneytis og fjármálaráðuneytis hafi verið send fundarboð kynningarfundarins, en enginn fulltrúi stefnanda hafi sótt kynningarfundinn. Á fundinum hafi verið kynnt áform landeigenda um að uppbygging og rekstur svæðisins yrðu kostuð með gjaldtöku. Stofnfundur var haldinn 5. september 2012 og sat fulltrúi Umhverfisstofnunar fundinn sem áheyrnarfulltrúi. Á fundinum kveður stefndi að hafi verið kynnt áform landeigenda um að uppbygging og rekstur svæðisins yrðu kostuð með gjaldtöku. Allir eigendur sameignarlandsins, að stefnanda undanskildum, gerðust stofnaðilar að stefnda. Kveður stefndi að hann og stjórn hans komi fram fyrir hönd hluthafa félagsins og gæti hagsmuna þeirra. Stefndi og stjórn hans hafi fullt og ótakmarkað umboð ofangreindra eigenda sameignarlandsins til að koma fram fyrir hönd þeirra allra. Hlutafé stefnda er kr. 661.100.- sem samsvarar 66,11% eignarhluta stofnenda félagsins í heildarsvæðinu innan girðingar. Stjórn félagsins er heimilt að hækka hlutafé um allt að kr. 338.900.-. Til þessarar heimildar kveður stefndi að stofnað hafi verið til að stefnandi gæti gerst aðili að félaginu en hlutfallsleg eign stefnanda í svæðinu innan girðingar sé 33,89%, þegar séreignarlandið sé meðtalið. Stefndi kveður landeigendur hafa gert stefnanda tilboð um sölu sameignarlandsins til stefnanda þann 30. apríl 2008, en stefnandi ekki tekið því þar sem stefnandi hafi ekki treyst sér ekki til að kosta og leggja hitaveitu að löndum viðsemjenda sinna eins og um hafi verið samið. Kveður stefndi að að frumkvæði landeigenda hafi verið haldinn fundur í umhverfisráðuneytinu í nóvember 2011 þar sem kynntar hafi verið hugmyndir landeigenda um stofnun rekstrarfélags um Geysissvæðið og að uppbygging þess og rekstur yrðu fjármögnuð með gjaldtöku. Óskað hafi verið tilnefningar ráðuneytisins á fulltrúa til viðræðna við landeigendur, en slík tilnefning hafi ekki borist. Í ársbyrjun 2012 kveður stefndi að lögmaður landeigenda hafi sent fjármálaráðuneytinu bréf og óskað eftir að stefnandi samþykkti að sameignarlandið yrði gert að sérstakri lóð með sérstöku landnúmeri. Erindinu hafi fylgt tillaga að stofnskjali sem fyrir liggur í málinu, en ekki hafi stefnandi viljað undirrita stofnskjalið og liggur ekki fyrir að það hafi verið gert. Þá kveður stefndi að að frumkvæði landeigenda hafi verið haldinn fundur í umhverfisráðuneytinu í febrúar 2012, þar sem ræddar hafi verið hugmyndir landeigenda um rekstrarfélag um Geysissvæðið og hugmyndir landeigenda um uppbyggingu svæðisins og að framkvæmdir og rekstur yrðu fjármögnuð með gjaldtöku. Fundinn hafi einnig setið fulltrúar fjármálaráðuneytisins. Fulltrúar stefnanda hafi óskað eftir tækifæri til að kynna málið fyrir ráðherrum viðkomandi ráðuneyta og að því loknu yrðu landeigendur boðaðir til nýs fundar, en af þeirri fundarboðun hafi ekki orðið. Í mars 2012 hafi fjármálaráðuneytið svarað ítrekun lögmanns landeigenda og í svarinu komið fram efasemdir stefnanda um aðild að rekstrarfélagi landeigenda og að til stæði að taka upp að nýju viðræður við landeigendur um kaup ríkisins á sameignarlandinu. Í sama mánuði hafi ráðuneytisstjóri umhverfisráðuneytisins svarað fyrirspurn lögmanns landeigenda um aðild stefnanda að rekstrarfélagi landeigenda á þann veg að til stæði að kynna landeigendum fljótlega hugmyndir ríkisins um kaup sameignarlandsins, en aldrei hafi sú kynning farið fram. Þá kveður stefndi að að frumkvæði stefnda hafi verið haldinn fundur með fjármála- og efnahagsráðherra og starfsmönnum ráðuneytisins í september 2012, þar sem ræddar hafi verið hugmyndir um hugsanlegt samstarf aðila um framtíðaruppbyggingu. Fulltrúar stefnda hafi kynnt hugmyndir félagsins um að uppbygging og rekstur svæðisins yrðu kostuð með gjaldtöku. Í desember 2012 kveður stefndi að að frumkvæði fjármála- og efnahagsráðherra hafi verið boðað til fundar með fulltrúum landeigenda og oddvita Bláskógabyggðar og hafi fulltrúar stefnda kynnt drög að þjónustusamningi landeigendafélagsins, jarðareigenda og stefnanda. Ráðherra hafi falið starfsmönnum ráðuneytisins að fara yfir drögin. Í janúar 2013 kveður stefndi að ítrekað hafi verið óskað eftir afstöðu ríkisins til þjónustusamningsins. Í lok febrúar hafi verið haldinn annar fundur með fjármála- og efnahagsráðherra þar sem hann hafi boðað að væntanleg væri viljayfirlýsing ríkisins um samstarf aðila, en sú yfirlýsing hafi aldrei borist. Kveður stefndi að í apríl 2013 hafi verið kynnt sú afstaða fjármála- og efnahagsráðuneytisins að stefnandi gæti ekki skrifað undir þjónustusamning þar sem gert væri ráð fyrir gjaldtöku. Boðað hafi verið að fulltrúar stefnanda kæmu með drög að viljayfirlýsingu eða samstarfssamningi á næsta fundi, en engin drög hafi verið kynnt stefnda. Stefndi kveðst hafa kynnt áform sín um uppbyggingu og rekstur sameignarlandsins fyrir ráðherra ferðamála í júní 2013. Í sama mánuði undirrituðu landeigendur, aðrir en stefnandi, þjónustusamning við stefnda, en gert var ráð fyrir að íslenska ríkið gæti gerst aðili að samningum síðar. Framangreindur þjónustusamningur, dagsettur 1. júní 2013, liggur fyrir í málinu. Kemur fram að samkvæmt honum taki stefndi að sér fyrir landeigendur að standa, í samráði við sveitarstjórn Bláskógabyggðar, fyrir hugmyndasamkeppni um framtíðarskkipulag svæðisins. Jafnframt að annast rekstur svæðisins innan girðingar, veita leiðsögn um svæðið og tryggja að umgengni verði í samræmi við þol þess. Segir í þjónustusamningnum að félaginu sé í þessu skyni heimilt að innheimta hóflegt gjald af þeim sem heimsækja svæðið. Að fumkvæði stefnda og Bláskógabyggðar var í september 2013 auglýst eftir tillögum í hugmyndasamkeppni um skipulag og hönnun Geysissvæðisins í Haukadal. Í lýsingu verkefnisins segir m.a: Keppendur taki í tillögum sínum mið af mögulegri gjaldtöku í framtíðinni og nauðsynlegri aðgangsstýringu. Fjármála- og efnahagsráðuneytið tilnefndi formann dómnefndar. Þann 15. september 2013 tilkynnti stefndi stefnanda að stefndi myndi hefja rekstur á hverasvæðinu við Geysi í Haukadal í byrjun árs árið 2014. Til að standa straum af uppbyggingu og rekstri svæðisins hygðist stefndi innheimta gjald af gestum svæðisins. Kveðst stefndi hafa tilkynnt þetta líka til hagsmunaaðila. Með bréfi til stefnda, dags. 6. janúar 2014, mótmælti umhverfis- og auðlindaráðuneytið, fyrir hönd stefnanda, fyrirhugaðri gjaldtöku stefnda af gestum svæðisins. Var m.a. vísað til þess að stefnandi væri eigandi verulegs hluta lands innan girðingar á Geysissvæðinu og því lýst að gjaldtaka geti ekki talist lögmæt. Stefndi getur þess að þegar tilkynnt hafi verið um áform stefnda um gjaldtökuna hafi Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, forsætisráðherra, verið spurður um það í útvarpsviðtali 27. janúar 2014 hvað honum fyndist um gjaldtökuna. Hafi hann svarað því til að það væri í sjálfu sér ekkert óeðlilegt og að það þekktist erlendis að rukkað væri inn á staði sem væru mun síður merkilegir en Geysir. Í byrjun árs 2014 sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf, dags. 12. febrúar 2014. Í bréfinu var mótmælt áformum félagsins og eða sameigenda stefnanda um gjaldtöku af ferðamönnum á svæðinu og var óskað eftir viðræðum við aðila. Stefndi svaraði bréfi þessu með bréfi, dags. 17. febrúar 2014, þar sem gerð var grein fyrir sjónarmiðum stefnda og lýst yfir vilja til viðræðna við stefnanda. Aðilar funduðu um málið. Í kjölfarið sendi stefnandi stefnda drög að samkomulagi um málið, en stefnandi kveður sér ekki hafa borist viðbrögð stefnda við þeim drögum. Stefnandi kveður að fyrir tilviljum hafi sér borist bréf stefnda til ferðaþjónustuaðila, dags. 3. mars 2014. Í bréfinu er vísað til frétta og tilkynninga stefnda, og tilkynnt að stefndi muni hefja gjaldtöku af ferðamönnum sem heimsækja Geysissvæðið frá og með mánudeginum 10. mars 2014. Gjaldið átti skv. bréfinu að vera kr. 600 (4 evrur) fyrir 17 ára og eldri. Var ferðaþjónustufyrirtækjum boðið að kaupa aðgöngumiða að svæðinu fyrirfram og eða vera í reikningsviðskiptum við stefnda. Stefndi kveður að 27. febrúar 2014 þegar ljóst hafi verið að gjaldtakan hæfist 10. mars hafi verið brugðist við af hálfu stefnanda og forsvarsmenn stefnda verið boðaðir á fund. Í framhaldi af þeim fundi hafi borist drög að samkomulagi, sem gert hafi ráð fyrir að landeigendur afsöluðu sér allri stjórn sameignarlandsins í hendur fjögurra manna samráðshóps, þar sem landeigendur hefðu einn fulltrúa þrátt fyrir að eiga mikinn meirihluta landsins. Stefnda, sem beðið hafi viðbragða stefnanda frá árinu 2011 og átt von á jákvæðum samstarfssamningi eða viljayfirlýsingu, hafi verið brugðið við þessa tillögu. Aldrei hafi hvarflað að stefnda að boðuð viljayfirlýsing eða samstarfssamningur stefnanda myndi birtast með þeim hætti, að ríkið færi fram á að stefndi afsalaði sér endurgjaldslaust yfirráðum lands síns næstu tvö árin, en á seinna árinu ætli ríkið að hefja gjaldtöku af ferðamönnum með svokölluðum náttúrupassa, sem stefndi eigi ekki að fá neina hlutdeild í. Eftir þetta óskaði stefnandi eftir því, með beiðni dags. 6. mars 2014, að sýslumaðurinn á Selfossi legði lögbann við innheimtu stefnda inn á svæðið. Stefndi ákvað að fresta innheimtu gjaldsins á meðan sýslumaður hafði ekki tekið afstöðu til lögbannskröfu stefnanda. Þann 12. mars 2014 hafnaði sýslumaðurinn á Selfossi kröfu stefnanda um lögbann og þann 15. mars 2014 hóf stefndi innheimtu gjalds inn á svæðið. Með bréfi 13. mars 2014 tilkynnti stefnandi sýslumanni að hann myndi ekki una ákvörðun sýslumanns um að hafna lögbanninu og þann 14. mars 2014 kærði stefnandi niðurstöðu sýslumanns til Héraðsdóms Suðurlands. Með úrskurði, uppkveðnum 14. apríl 2014 snéri Héraðsdómur Suðurlands ákvörðun sýslumanns við og lagði fyrir sýslumanninn á Selfossi að leggja lögbann á innheimtu stefnda inn á hverasvæðið við Geysi. Þann 14. apríl 2014 óskaði stefnandi bréflega eftir því við sýslumann að hann legði lögbann við innheimtunni í samræmi við úrskurð héraðsdóms. Sama dag hætti stefndi innheimtu gjalds inn á svæðið. Sýslumaður tók málið fyrir þann 16. apríl 2014. Varð samkomulag með aðilum að fresta gerðinni. Með bréfi, dags. 23. apríl 2014, óskaði stefndi eftir samstarfi við sameigendur stefnanda um framkvæmdir og landvörslu á Geysissvæðinu til að tryggja varðveislu þess og öryggi gesta. Þann 25. apríl 2014 var lögbannsmálið tekið fyrir á ný hjá sýslumanni og lagði sýslumaður þá lögbann við gjaldtöku stefnda í samræmi við úrskurð héraðsdóms. Stefndi krafðist þess að stefnandi legði fram tryggingu að lágmarki að fjárhæð kr. 225.000.000,- áður en lögbann næði fram að ganga. Sýslumaður ákvað að stefnandi skyldi leggja fram tryggingu að fjárhæð kr. 59.667.330,- eigi síðar en kl. 10.00 þann 30. apríl 2014. Þann 29. apríl 2014 greiddi stefnandi trygginguna inn á reikning sýslumanns sem staðfesti móttöku greiðslunnar með tölvuskeyti sama dag. Stefndi hefur ekki lýst því yfir að hann hafi endanlega hætt innheimtu gjalds inn á svæðið eða uni lögbanninu án þess að höfðað verði mál til staðfestingar lögbannsins. Stefndi kærði ekki úrskurð Héraðsdóms Suðurlands í málinu. Stefndi kveður í lýsingu sinni á málavöxtum að ljóst sé að allt frumkvæði að uppbyggingu, verndun og hagfelldum rekstri sameignarlandsins á Geysisvæðinu hafi að öllu leyti komið frá landeigendum og félagi þeirra. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að innheimta stefnda á umræddu gjaldi inn á svokallað Geysissvæði í Haukadal, Bláskógabyggð, brjóti gegn lögvörðum rétti stefnanda. Ástæða þess sé að gjaldtakan skerði heimildir stefnanda til nota og ráðstöfunar á sameignarlandi hans, umferðarrétti um sameignarlandið og rétt stefnanda til þátttöku í ákvarðanatöku varðandi afnot, fyrirkomulag og uppbyggingu á svæðinu. Gjaldtakan feli í sér grundvallarbreytingu á nýtingu og tilgangi sameignarsvæðisins sem fara þurfi um til að skoða helstu hveri svæðisins, en stefnandi kveður umrædda hveri, sem eru á séreignarlandi stefnanda, vera þau náttúrufyrirbæri sem dragi að gesti. Þá gangi umrædd gjaldtaka gegn lögvörðum rétti stefnanda yfir séreignarlandi sínu hvort heldur sem er til nýtingar eða aðgengis að landinu. Innheimta gjalds inn á svæðið kveður stefnandi að skaði framtíðarafnot og hagsmuni stefnanda sem eiganda svæðisins. Þá sé umrædd innheimta í andstöðu við ákvæði laga um náttúrvernd nr. 44/1999 og lög nr. 73/2005 um skipan ferðamála. Kveður stefnandi að meirihluti eigenda sameignarlandsins sé með þessu að reyna að þvinga stefnanda til þess að taka þátt í einkahlutafélaginu og breyta þannig samskiptareglum eigenda og reglum um ákvarðanatöku um meðferð eignarinnar. Bendir stefnandi á að verði ekki fallist á kröfur stefnanda geti stefndi innheimt fé af landi stefnanda og ráðstafað því að vild án aðkomu stefnanda og án tryggingar um að féð skili sér í uppbyggingu svæðisins eða til eigenda þess. Stefnandi kveður að sömu málsástæður og lagarök búi að mestu að baki kröfum stefnanda um viðurkenningu á efnisrétti stefnanda sem og um staðfestingu lögbannsins. Beri að líta svo á að lagarök og málsástæður stefnanda eigi við um báðar kröfur stefnanda, nema annað sé sérstaklega tekið fram. Stefnandi gerir grein fyrir málsástæðum sínum í númeraðri röð og verður þeirri framsetningu fylgt hér. 1. Stefnandi vísar til þess að hann sé einkaeigandi helstu hvera á svæðinu þ.e. Geysis, Strokks o.fl., sem og landspildu í kringum þá hveri. Um sé að ræða þá hveri og það svæði sem séu helsta aðdráttarafl Geysissvæðisins. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi engar heimildir til að innheimta gjald fyrir umferð inn á séreignarland stefnanda og gjald fyrir að skoða þá hveri og það svæði sem séu á séreignarlandi stefnanda, en það hafi stefndi gert og muni gera áfram verði ekki fallist á kröfur stefnanda. 2. Stefnandi byggir á því að stefndi eigi engin bein eignarréttindi á svæðinu. Þess vegna hafi stefndi enga heimild að lögum til að innheimta gjald vegna umferðar ferðamanna inn á Geysissvæðið, hvorki inn á séreignarland stefnanda né sameignarlandið. Bendir stefnandi á að stefndi sé ekki eigandi lands á svæðinu og geti því ekki tekið neinar ákvarðanir um umferð eða gjaldtöku inn á svæðið. Geti í því efni engu breytt að hluti eigenda sameignarlandsins sé jafnframt eigendur stefnda enda sé stefndi sjálfstæður lögaðili. 3. Þá kveður stefnandi að samningur stefnda við hluta landeigenda veiti stefnda hvorki heimild til að innheimta gjald inn á séreignarland stefnanda eða sameignarland stefnanda. Stefnandi kveður að stefndi muni hafa gert „þjónustusamning“ við alla eigendur sameignarlandsins, aðra en stefnanda, þann 1. júní 2013. Stefnandi keður sér ekki hafa verið kunnugt um samninginn fyrr en hann hafi verið lagður fram í héraðsdómi þann 26. mars 2014. Með umræddum samningi hafi stefndi tekið að sér að; 1) standa að hugmyndasamkeppni um framtíðarskipulag svæðisins, 2) annast rekstur svæðisins, 3) veita leiðsögn um svæðið, 4) tryggja að umgengni um svæðið verði í samræmi við þol þess, 5) hafa samráð við opinbera aðila um rekstur svæðisins og þær framkvæmdir sem ráðist verði í. Kveður stefnandi vafalaust að hvað varði séreignarland stefnanda þá geti slíkur samningur, sem stefnandi eigi ekki aðild að, ekki veitt stefnda rétt til að innheimta gjald eða aðhafast nokkuð á séreignarlandi stefnanda. Hvað varði sameignarlandið kveður stefnandi að samningurinn geti ekki veitt stefnanda frekari rétt en viðsemjendur hans eigi þ.e. aðrir landeigendur en stefnandi. Bendir stefnandi á að sameignarlandið á Geysissvæðinu sé í óskiptri sameign stefnanda og sameigenda hans. Allar ákvarðanir um hina sérstöku sameign lúti þess vegna óskráðum reglum um sérstaka sameign. Ekki hafi verið sett heildarlög um sérstaka sameign, en reglur séu þó í lögum um afmarkaða flokka sérstakrar sameignar, sbr. t.d. lög um fjöleignarhús nr. 26/1994. Um afnot og ráðstöfun verðmæta og eigna sem séu í sérstakri sameign gildi sú regla að hver sameigandi hafi eingöngu heimild til að gera takmarkaðar ráðstafanir varðandi sameign upp á eindæmi sitt. Til annarra ráðstafana þurfi samþykki meirihluta eigenda eða allra eigenda. Ef afnot eða ráðstafanir teljist vera bagalegar, verði ekki leiddar af tilgangi við stofnun sameignar eða heimilar skv. reglum um óbeðinn erindisrekstur þarfnist slík afnot eða ráðstöfun annað hvort samþykkis meirihluta sameigenda eða allra sameigenda. Kveður stefnandi augljóst að innheimta gjalds inn á svæðið og afnot vegna þess séu stefnanda bagaleg vegna þeirrar stefnu og venju sem tíðkast hafi á Íslandi um aðgang ferðamanna og almennings að náttúruperlum landsins. Það ráðist af heildarmati á öllum aðstæðum hvort ráðstöfun eða afnot þarfnist samþykkis meirihluta sameigenda eða allra sameigenda. Litið hafi verið svo á samþykki allra eigenda óskiptrar sameignar sé áskilið ef ráðstöfun eða afnot breyta tilgangi sameignar, séu meiriháttar eða ef ráðstöfun eða afnot eru óvenjuleg. Við mat þess hvort verið sé að breyta tilgangi sameignar þeirrar sem hér um ræðir, eða afnotum, verði að líta til þess hvernig nýtingu eignarinnar hafi verið háttað hingað til. Enginn samningur sé til um afnot eignarinnar milli eigenda hennar. Í innheimtu gjalds af þeim sem fara um svæðið væri fólgin grundvallarbreyting á afnotum svæðisins og tilgangi miðað við það sem verið hafi. Aðgangur almennings hafi hingað til verið óhindraður og án gjaldtöku. Gjaldtakan feli jafnframt í sér þá grundvallarbreytingu að hún komi í veg fyrir nýtingu eins eiganda svæðisins, þ.e. stefnanda, á séreignarlandi sínu, sem umlukið sé sameignarlandinu og hafi staðið almenningi opið eins og sameignarlandið. Gjaldtaka fæli því í sér grundvallarbreytingu á afnotum og tilgangi svæðisins. Hvað varði hin breyttu afnot þ.e. gjaldtöku og hindrun umferðar um svæðið, telur stefnandi að óháð fjárhæð gjaldsins verði að líta á ákvörðun um gjaldtöku sem meiriháttar breytingu m.t.t. þess að umferð um svæðið hafi verið öllum heimil hingað til án greiðslu. Þá kveður stefnandi jafnframt augljóst að gjaldtaka sé óvenjuleg ráðstöfun á íslenskan mælikvarða þar sem slík gjaldtaka landeiganda tíðkist almennt ekki á Íslandi. Að ofansögðu virtu verði ákvörðun um gjaldtöku vegna umferðar um svæðið ekki tekin nema samþykki allra sameigenda þ.m.t. stefnanda liggi fyrir. Samþykki stefnanda liggi ekki fyrir og telur stefnandi að af þeirri ástæðu beri að fallast á kröfur hans. Vegna þessarar málsástæðu kveðst stefnandi einnig vísa til rökstuðnings Héraðsdóms Suðurlands um sömu málsástæðu í úrskurði í ágreiningi aðila um lögbann. 4. Þá kveður stefnandi að þó svo að talið yrði að meirihluti óskiptrar sameignar gæti tekið þá ákvörðun sem um er að tefla, sé í öllu falli ljóst að það verði ekki gert nema að undangenginni fullnægjandi málsmeðferð. Boða þyrfti sameigendur til fundar með sannanlegum hætti þar sem slík tillaga væri kynnt. Í framhaldinu yrði að afgreiða slíka tillögu á formlegum fundi sameigenda. Kveður stefnandi að um þetta gildi sömu sjónarmið og meginreglur og varðandi fjöleignarhús þó þær séu óskráðar, sbr. ákvæði laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, sbr. m.a. ákvæði III. kafla laganna. Enginn slíkur fundur hafi verið haldinn. Sé innheimta gjaldsins því a.m.k. ólögmæt á þeirri forsendu og leiði það til þess að fallast beri á kröfur stefnanda í málinu. Ekki sé um það að ræða að stefndi hafi einhliða og án samráðs við stefnanda heimild til að ráðast í einhvers konar óbeðinn erindisrekstur á svæðinu. Bendir stefnandi í því samhengi í fyrsta lagi á að stefndi hafi engar slíkar heimildir þar sem hann sé ekki eigandi svæðisins. Í öðru lagi sé ljóst að bera þyrfti slíkt mál áður upp á lögmætum fundi sameigenda enda logi ekki eldar á svæðinu. Þá sé í þriðja lagi ekkert það ástand á svæðinu að kalli á slíkan óbeðinn erindisrekstur. Í fjórða lagi bendir stefnandi á að hann hafi boðist til að ráðast í bráðabirgðaaðgerðir á svæðinu til að tryggja vernd og öryggi þar til hægt verði að ráðast í varanlegar og umfangsmeiri framkvæmdir á grundvelli endanlegrar útfærslu verðlaunatillögu úr skipulagssamkeppni sem haldin hafi verið um svæðið. Þá hafi stefnandi boðist til að annast gæslu svæðisins í heild. 5. Stefnandi byggir á því að hann eigi umferðarrétt um sameignarlandið sem einn af eigendum þess. Hann telur sig auk þess hafa eignast fyrir hefð umferðarrétt fyrir almenning að séreignarlandi sínu um þá stíga sem um landið liggi. Þann umferðarrétt geti stefndi ekki skert án samþykkis stefnanda. Stefnandi bendir á að skilyrði fyrir hefð sé 20 ára óslitið eignarhald á fasteign skv. 2. gr. laga um hefð nr. 46/1905. Samkvæmt 7. gr. sömu laga skapi notkun með samsvarandi skilyrðum og þeim er gildi um eignarhefð afnotarétt. Umferðarréttur sé slíkur afnotaréttur. Samkvæmt 6. gr. laganna þurfi hefðandi ekki að styðjast við sérstaka eignarheimild fyrir réttindum sínum aðra en hefðina. Stefnandi kveður ljóst að ótakmarkaður umferðarréttur hafi verið við lýði um svæðið langt umfram fullan hefðartíma sem sé 20 ár. Í því sambandi bendir stefnandi einnig á að hann hafi kostað og annast þær framkvæmdir sem ráðist hafi verið í á svæðinu vegna umferðarréttarins, þ.m.t. lagningu göngustíga o.fl. Með innheimtu gjalds af ferðamönnum sé þessi réttur stefnanda takmarkaður á ólögmætan hátt. Beri því að fallast á kröfur stefnanda. 6. Þá kveður stefnandi innheimtu stefnda á hinu umþrætta gjaldi einnig vera í andstöðu við ákvæði laga um náttúruvernd nr. 44/1999. Í málinu sé ekki deilt um það að hverasvæðið sé á náttúruminjaskrá, sbr. 1. mgr. 67. gr. laga um náttúruvernd nr. 44/1999, og teljist því til svokallaðra náttúruverndarsvæða sbr. og b-lið 8. töluliðar 3. gr. laganna. Samkvæmt 28. gr. náttúruverndarlaga hafi Umhverfisstofnun umsjón með náttúruverndarsvæðum. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laganna sé stofnuninni heimilt að fela einstaklingum eða lögaðilum umsjón og rekstur náttúruverndarsvæða, að undanskildum þjóðgörðum, að fenginni staðfestingu ráðherra. Í slíkum tilvikum skuli gera sérstakan samning um umsjón og rekstur sem ráðherra staðfesti. Í slíkum samningi skuli þá m.a. kveða á um heimild til gjaldtöku eigi hún að vera fyrir hendi. Þegar þannig hátti til geri 32. gr. náttúruverndarlaga einnig ráð fyrir heimild til gjaldtöku. Samkvæmt 2. mgr. 32. gr. skuli þá slíkum tekjum varið til uppbyggingar svæðisins eða aðkomu að því. Þá sé Umhverfisstofnun eða öðrum umsjónaraðilum slíks náttúruverndarsvæðis samkvæmt 4. mgr. 32. gr. laga nr. 33/1999 heimilt að setja sérstakar reglur um umferð manna og dvöl sem og önnur atriði er greini í III. kafla, sbr. og 60. gr. laganna. Hvorki hafi Umhverfisstofnun falið stefnda umsjón og rekstur hverasvæðisins né ráðherra staðfest slíka umsjón. Gjaldtakan og eða reglur eða takmörkun á umferð um svæðið sé því jafnframt ólögmæt með vísan til ákvæða náttúrverndarlaga. Þá telur stefnandi að stefndi geti ekki, a.m.k. ekki án aðkomu stefnanda, á grundvelli 2. málsl. 1. mgr. 14. gr. laga um náttúrvernd nr. 44/1999, takmarkað umferð um svæðið. Um slíka ákvörðun, þ.e. takmörkun umferðar um landið, gildi sömu sjónarmið og rakin eru að framan varðandi ákvarðanir um sérstaka sameign. 7. Stefnandi telur innheimtu stefnda á gjaldi inn á svæðið í andstöðu við ákvæði laga nr. 73/2005 um skipan ferðamála. Kveður stefnandi að samkvæmt 1. mgr. 28. gr. nefndra laga sé ráðherra heimilt að ákveða, að fenginni umsögn Ferðamálastofu, að greitt skuli sanngjarnt gjald fyrir þjónustu sem veitt sé á ferðamannastöðum enda sé fé það sem þannig safnast, að frádregnum innheimtukostnaði, eingöngu notað til verndar, fegrunar og snyrtingar viðkomandi staðar og til að bæta aðstöðu til móttöku ferðamanna. Samkvæmt 2. mgr. taki ákvæðið ekki til þjóðgarða eða annarra svæða á vegum Umhverfisstofnunar nema samþykki hennar komi til. Hvorki ráðherra né Umhverfisstofnun hafi veitt leyfi til hinnar umþrættu gjaldtöku. 8. Þá vísar stefnandi í heild til rökstuðnings sem fram kemur í niðurstöðukafla úrskurðar Héraðsdóms Suðurlands í lögbannsmáli aðila. Stefnandi gerir þó athugasemd við að hann hafi ekki mótmælt atvikalýsingu stefnda í málinu frá 2008 til 2013. Kveður stefnandi ástæðu þess að ekki hafi orðið af uppbyggingu eða friðlýsingu Geysisvæðisins vera þá að samkomulag hafi ekki orðið með eigendum þess um slíka uppbyggingu eða lagfæringar á svæðinu. Mótmælir stefnandi því að allt frumkvæði um verndun og uppbyggingu hafi komið frá öðrum landeigendum en stefnanda og að stefnandi hafi með einhverjum hætti staðið í vegi fyrir uppbyggingu svæðisins. 9. Að því leyti sem lýtur að lögbanninu sjálfu og staðfestingu þess telur stefnandi ljóst að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. fyrir því að lagt hafi verði lögbann við því að forsvarsmenn stefnda innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysisvæðið. Telur stefnandi ljóst að fyrsta skilyrði ákvæðisins sé uppfyllt þar sem innheimtan hafi hafist. Þá hafi stefndi hvorki viljað lýsa því yfir að hann hafi endanlega hætt innheimtu gjaldsins né að hann uni lögbanninu án þess að höfðað verði mál til staðfestingar lögbannsins. Nauðsynlegt sé því að krefjast staðfestingar þess. Með vísan til alls framangreinds sé einnig ljóst að umrædd innheimta stefnda, sem eigi engin réttindi á svæðinu, brjóti gegn lögvörðum réttindum stefnanda um afnot af séreignarlandi sínu, sameignarlandi, umferðarrétti um sameignarlandið og réttinum til ákvörðunartöku um uppbyggingu á svæðinu. Með innheimtu umrædds gjalds af ferðamönnum, sem fari um svæðið, sé stefndi að afla sér tekna af eign sem hann eigi engin réttindi yfir og hvíli engin skylda á að ráðstafa til verndar svæðinu eða til eigenda þess. Með innheimtu þessari sé breytt afnotum stefnanda af svæðinu sem hingað til hafi staðið ferðamönnum opið til umferðar og skoðunar. Innheimta gjaldsins muni skaða framtíðarafnot og hagsmuni stefnanda af svæðinu sem eins vinsælasta og frægasta náttúrufyrirbrigðis á Íslandi. Þá geti gjaldtaka á umræddu svæði orðið til þess að skaða ímynd og orðspor svæðisins og Íslands varanlega og um langa framtíð. Þá kveður stefnandi ljóst að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur geti ekki tryggt hagsmuni stefnanda og að háttsemi stefnda verði varla talin refsiverð háttsemi sbr. 1. tl. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Þá verði gjaldfrjáls réttur til umferðar og skoðunar á landi ekki bættur með skaðabótum og enn síður tjón á ímynd Íslands sem ferðamannalands. Samkvæmt yfirlýsingum stefnda sjálfs eigi stefndi enga fjármuni og sé því ófær um að greiða stefnanda skaðabætur valdi hin fyrirhugaða gjaldtaka tjóni. Þá bendir stefnandi á að hagsmunir stefnda af því að geta hafið innheimtu gjaldsins séu ekki verulegir, enda hafi hingað til ekki verið innheimt gjald af svæðinu. Hagsmunir stefnda séu eingöngu fjárhagslegir og verði því að fullu tryggðir með tryggingu og/eða skaðabótakröfu á hendur stefnanda komi í ljós að stefnandi hafi ekki haft lögmætar forsendur fyrir gerðinni. Stefnandi bendir á að hann hafi boðist til að leggja fram fjármuni til uppbyggingar og verndar svæðisins og kosta landvörslu a.m.k. næstu tvö árin. Þá liggi einnig fyrir að stefnandi sé að vinna að því að finna leið til að bregðast á heildstæðan hátt við ágangi ferðamanna á viðkvæm landsvæði. Séu því hagsmunir stefnanda stórfellt meiri en hagsmunir stefnda af því að innheimta gjaldið, sbr. 2. tölulið 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Auk framangreindra ákvæða í lögum um kyrrsetningu og lögbann o.fl. nr. 31/1990 kveðst stefnandi vísa til IV - VI. kafla laganna. Um nauðsyn málshöfðunar vísar stefnandi til VI. kafla laga um kyrrsetningu og lögbann o.fl. nr. 31/1990 einkum til 1., 2. og 5. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 39. gr. Í 1. mgr. 36. gr. komi fram að lýsi gerðarþoli lögbanns því ekki yfir við gerðina að hann uni við gerðina án málshöfðunar, verði gerðarbeiðandi, þ.e. stefnandi í þessu máli, að höfða dómsmál til staðfestingar gerðinni, en ella falli gerðin niður sbr. 1. mgr. 39. sömu laga. Þá sé stefnanda jafnframt nauðsynlegt og skylt að höfða samtímis mál um efnisrétt sinn skv. 2. mgr. 36. gr. greindra laga. Til stuðnings viðurkenningarkröfu sinni vísar stefnandi til 2. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um heimild til að sækja kröfur sínar á hendur stefnda í sama máli vísar stefnandi til 1. mgr. 27. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Ljóst sé að kröfur þær sem sóttar eru í máli þessu eigi rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu og löggernings. Jafnframt vísar stefnandi til 1., 2. og 5. mgr. 36. gr. laga um kyrrsetningu og lögbann o.fl. nr. 31/1990. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 36. gr. laga um kyrrsetningu og lögbann o.fl. nr. 31/1990. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnandi við í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um aðild og fyrirsvar vísar stefnandi til 16. gr. og 4. og 5. mgr. 17. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveður mál þetta fyrst og fremst varða þá hagsmuni landeigenda og félags þeirra að fá að innheimta umrætt gjald. Sameignarlandið sé að meirihluta í þeirra eigu og sé hún nauðsynleg til þess að landeigendur geti framkvæmt endurbætur á landinu og haldið því við á sómasamlegan hátt. Kveður stefndi að í gildandi náttúruverndaráætlun 2009 – 2013 komi fram að Umhverfisstofnun hafi ekki hafið friðlýsingarferli á Geysissvæðinu, en að í gögnum Umhverfisstofnunar komi fram að Geysissvæðið sé fjölsóttur ferðamannastaður. Sé áætlað að allt að 70% af ferðamönnum, sem heimsæki landið komi að Geysi, eða allt að 400.000 manns á ári. Vegna álags á svæðið hafi Umhverfisstofnun sett svæðið á lista yfir þau 10 verndarsvæði á Íslandi sem séu í hættu að tapa verndargildi sínu og sé það á „rauða listanum“. Gert sé ráð fyrir að um 600.000 ferðamenn heimsæki Geysissvæðið á þessu ári og búist við að ferðamenn sem sæki Ísland heim verði ein milljón innan tveggja til þriggja ára, en þá verði ferðamenn á Geysissvæðinu um 700.000. Sé mikilvægt að mæta þeirri aukningu með viðeigandi aðgerðum. Í málinu sé það óumdeilt að svæðið innan girðingar þoli ekki alla þá umferð ferðamanna, sem skipulagslaust fari um svæðið. Ljóst sé að umferð muni aukast til muna á komandi árum gangi spár eftir. Kveður stefndi að landeigendur telji því afar brýnt að grípa strax til aðgerða til að annast stýringu ferðamanna og endurbætur og lagfæringar sem löngu séu tímabærar. Hafi af þessu tilefni verið efnt til hugmyndasamkeppni um skipulag svæðisins og tillögur verið kynntar 6. mars 2014. Stefndi kveðst vona að höfundum verðlaunatillögu verði falið að vinna deiliskipulag svæðisins, en það muni kosta peninga. Hundruð milljóna muni fara í framkvæmdir og rekstur svæðisins eins og landeigendur sjái hann fyrir sér. Þá hafi verið gerð öryggisáætlun fyrir svæðið, en ekkert af þessu geti orðið án peninga en landeigendur og félag þeirra hafi ekki yfir slíku fé að ráða og stefndi hafi hvorki sýnt frumkvæði né vilja til að standa að uppbyggingu svæðisins. Sé Geysir á góðri leið að eyðileggjast vegna átroðnings. Þegar gjaldtakan hafi verið að hefjast hafi stefnandi boðist til að kosta minniháttar framkvæmdir og til að hafa einn starfsmann að staðaldri á svæðinu. Þau framlög muni vart standa undir kostnaði við gerð deiliskipulags svæðisins og sé stefnandi nánast að leggja til að svæðið verði áfram óaðlaðandi forarsvæði, en það vilji stefndi ekki. Á sama tíma hafi stefnandi ákveðið að skera niður landvörslu um helming. Stefndi bendir á að stefnandi hafi víðtækar heimildir til innheimtu gjalds af ferðamannastöðum og nýti þær að hluta, en stefnandi hafi tryggt sér lagagrundvöll til sambærilegrar gjaldtöku með margvíslegum hætti, en slíkar heimildir séu í ýmsum lögum og nefnir stefndi ýmis dæmi þess í greinargerð sinni, s.s. 28. gr. laga um skipan ferðamála nr. 73/2005, 32. gr. laga um náttúruvernd nr. 44/1999 auk nýrra laga um náttúruvernd sem taka muni gildi á næsta ári, 1. mgr. 7. gr. laga um þjóðgarðinn á Þingvöllum nr. 47/2004, 6. gr. reglugerðar nr. 848/2005 um þjóðgarðinn á Þingvöllum, verndun hans og meðferð, auglýsingu forsætisráðuneytisins nr. 184/2013 um staðfestingu reglna Þingvallanefndar um gestagjöld vegna köfunar og fyrir yfirborðsköfun í Silfru innan þjóðgarðsins, 21. gr. laga um Vatnajökulsþjóðgarð nr. 60/2007, auk reglugerðar nr. 130/2013 um gjaldtöku vegna tjaldstæða og þjónustu í Vatnajökulsþjóðgarði. Af þessu sjáist að stefnanda sé heimilt að innheimta gestagjöld eða fasta fjárhæð fyrir dagsdvöl í þjóðgörðum stefnanda til að mæta kostnaði við þjónustuna og eftirlit með dvalargestum. Stefnandi hafi boðið rekstur Vatnshellis á Snæfellsnesi út í janúar 2014 og komi fram í útboðslýsingu að markmið útboðsins sé m.a. að tryggja að almenningur geti notið Vatnshellis gegn hæfilegu gjaldi, en það muni vera kr. 2000. Þá hafi stefnandi veitt einstaklingum heimild til að selja aðgang að Þríhnúkagíg, sem sé í eigu stefnanda, en gjaldið sé kr. 49.000.-. Ofangreindu til viðbótar muni stefnandi hafa um það áform að taka upp sérstakan „náttúrupassa“ þar sem stefnt sé að gjaldtöku þeirra sem vilji skoða og njóta náttúru landsins, en í frumvarpi um hann sé gert ráð fyrir að allir sem um landið ferðist greiði fyrir aðgang að landinu. Þá bendir stefndi á að nú þegar selji einkaaðilar aðgang að svæðum sem ferðamenn heimsækji, s.s að Kerinu í Grímsnes- og Grafningshreppi. Þá bendir stefndi á töku gjalds í Bláa lóninu sem gestir þurfi að greiða þó þeir komi aðeins til að skoða sig um. Öll séu þessi gjöld innheimt án afskipta stefnanda. Auk þessa sé í rauninni seldur aðgangur að Geysissvæðinu af þeim sem markaðsetji og skipuleggi ferðir á Geysissvæðið. Sameignarréttindi stefnanda og stefnda. Stefndi kveður að í beiðni um lögbann hafi stefnandi byggt á því að landeigendur eða félag þess geti ekki tekið ákvarðanir um ráðstöfun sameignar án samþykkis allra eigenda sameignarinnar. Síðar hafi stefnandi skyndilega byggt á að hann sé í sameignarfélagi með stefnda, félagi sem hann hafi með skýrum hætti neitað aðild að. Á grundvelli félagafrelsisákvæðis 74. gr. stjórnarskrárinnar og til að ráða hagsmunum sínum hafi allir landeigendur, að stefnanda undanskildum, stofnað Landeigendafélag Geysis ehf. Stefnandi hafi ákveðið að standa utan þessa félags og sé það frjálst. Kveður stefndi að í greinargerð [sic.] stefnanda sé aðallega byggt á að stefndi eigi engin réttindi á svæðinu og geti ekki innheimt gjald af landi sem félagið eigi ekki. Þetta kveður stefndi vera rangt, enda hafi landeigendur, að stefnanda undanskildum, sem allir séu hluthafar í stefnda gert þjónustusamning við stefnda í júní 2013. Í samningi þessum taki stefndi að sér ýmis verkefni landeigenda, og annist rekstur svæðisins innan girðingar. Stefndi kveður það rangt að stefnanda hafi ekki verið kunnugt um þennan samning fyrr en hann hafi verið lagður fram fyrir héraðsdómi. Bendir stefndi á að samningur þessi hafi verið kynntur stefnanda snemma árs 2013 og bendir jafnframt á að í apríl sama ár hafi stefnandi kynnt þá afstöðu sína að hann gæti ekki gerst aðili að þjónustusamningi, þar sem gert yrði ráð fyrir gjaldtöku. Í samningi þessum sé ekki gert ráð fyrir að landeigendur leggi til fé til framkvæmda eða reksturs. Hins vegar sé stefnda, skv. samningnum heimilt að taka gjald af gestum á svæðinu til að standa straum af framkvæmdum og rekstri. Hófleg gjaldtaka hafi verið ákveðin af stjórn stefnda 9. febrúar 2014. Vísar stefndi til þess að hann komi þannig fram fyrir alla landeigendur, að stefnanda undanskildum. Allir landeigendurnir, að stefnanda undanskildum, líti á sig sem stefnda í máli þessu og séu allar ákvarðanir stjórnar stefnda teknar innan ramma þjónustusamningsins og í fullu umboði allra þessara landeigenda. Ekkert banni landeigendum að bindast félagi sem komi fram fyrir þeirra hönd. Kveðst stefndi þannig fara með tímabundin óbein eignarréttindi yfir sameignarlandi „stefnda“ [sic.]. Stefndi kveður stefnanda á óbilgjarnan hátt hafa komið í veg fyrir að landeigendur setji hlutdeild sína í sameignarlandinu inn í félagið. Landeigendur hafi óskað eftir að sameignarlandið verði gert að sérstakri lóð sem fái sérstakt landnúmer og liggi fyrir stofnskjal lóðar sem landeigendur hafi sent stefnanda með tillögu um að sameignarlandið yrði gert að sérstakri lóð, en stefnandi ekki svarað því. Stefndi kveðst hafa litið svo á að stefnandi væri með einum eða öðrum hætti í félagi með landeigendum, hvort sem það væri að vilja stefnanda eða ekki. Stefnandi sem minnihlutaeigandi sameignarlandsins verði að virða vilja mikils meirihluta landeigenda. Það geri stefnandi með samstarfi við stefnda um uppbyggingu, verndun og rekstur sameignarlandsins en ekki með því að stuðla að frekara athafnaleysi og eyðingu svæðisins. Stefnandi hafi með skýrum og afgerandi hætti hafnað tillögum stefnda um gjaldtöku strax í apríl 2013, þegar hann hafi tilkynnt stefnda að hann gæti ekki gert þjónustusamning um rekstur sameignarsvæðisins, þar sem gert væri ráð fyrir gjaldtöku. Því verði ekki haldið fram að stefnanda hafi ekki gefist kostur á að koma skoðunum sínum og sjónarmiðum á framfæri og að taka þátt í ákvörðunartöku. Vandamálið felist í því að stefnandi kunni ekki að vera minnihlutaaðili í félagi. Stefndi kveður að í málflutningi stefnanda hafi því verið haldið fram að stefndi kunni að nýta tekjur af gjaldtöku til annarra hluta en uppbyggingar svæðisins. Nánast sé stefnandi með þessu að gefa í skyn óheiðarleika og að óviðkomandi rekstur verði stundaður eða fjármagnaður af landeigendum. Kveður stefndi að stefnandi sé í sameignarfélagi með félagi landeigenda og muni hafa allan aðgang að tekjum, kostnaði og ráðstöfun fjárins og þurfi ekki að hafa frekari orð um það. Stefndi kveður að við meðferð lögbannsmálsins hafi verið reynt að sverta landeigendur og halda því fram að ástæða þess að ekki hafi orðið af uppbyggingu eða friðlýsingu Geysissvæðisins sé að samkomulag hafi ekki orðið með eigendum þess um slíka uppbyggingu. Stefndi kveðst ekki kannast ekki við að til viðræðna hafi verið stofnað af hálfu stefnanda um friðlýsingu Geysissvæðisins eftir að stefnandi hafi fallið frá kaupum landsins árið 2008. Stefndi vísar til þess að samkvæmt gögnum Umhverfisstofnunar sé Geysir á náttúruminjaskrá og fari stofnunin með hagsmuni ríkisins á svæðinu. Í stefnu sé því haldið fram að Umhverfisstofnun sé að lögum umsjónaraðili svæðisins og að stofnunin hafi ekki falið stefnda umsjón og rekstur hverasvæðisins né ráðherra staðfest slíka umsjón. Kveður stefndi að með þessu sé landeigendum sýnd fádæma lítilsvirðing. Eignir landeigenda verði ekki af þeim teknar og afhentar öðrum nema að undangengnu eignarnámi en engin slík heimild sé til staðar. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar sé eignarrétturinn friðhelgur og standi landeigendur vörð um þessi réttindi sín. Stefndi muni að sjálfsögðu sjá til þess að starfsmenn Umhverfisstofnunar og þeir sem sækja svæðið á þeirra vegum hafi óheftan aðgang að svæðinu. Stefndi kveður stefnanda byggja á því að tryggja beri áfram aðgang almennings, óhindrað og án gjaldtöku. Kveður stefndi að það virðist stefnandi vilja gera með áframhaldandi óskipulagðri áníðslu svæðisins. Stefnandi viti vel að stefndi geti ekki sinnt skyldum sínum gagnvart ferðamönnum nema til þess komi fjármagn og það fjármagn verði ekki sótt til annarra en þeirra sem skoða vilji svæðið og njóta náttúru þess. Stefndi kveður það vera yfirlýsta stefnu stefnanda að taka upp gjaldtöku með svokölluðum „náttúrupassa“ þannig að almennt gjald verði tekið af þeim sem vilja njóta náttúru landsins. Svo virðist sem gjaldtakan eigi að vera á forsendum stefnanda en ekki þeirra landeigenda sem eiga verðmætar náttúruminjar. Ákvörðun stefnda um að taka nú upp gjaldtöku geti hvorki talist íþyngjandi fyrir stefnanda né raskað réttindum hans. Um réttindi eigenda sameignarlandsins og rétt stefnda til séreignarlandsins. Stefndi kveður að Geysissvæðið hafi ekki verið friðað samkvæmt náttúruverndarlögum nr. 44/1999, en svæðið sé samkvæmt upplýsingum Umhverfisstofnunar á náttúruminjaskrá. Samkvæmt 2. mgr. 14. gr. náttúrverndarlaga nr. 44/1999, sbr. 8. tl. 3. gr., sbr. 67. gr. laganna sé umferð um náttúruverndarsvæði háð samþykki eiganda þess eða rétthafa. Þetta lagaákvæði sé skýrt og komi í veg fyrir venjuhelgun eins og stefnandi vilji halda fram og sé öllum slíkum vangaveltum harðlega mótmælt. Meirihlutaeigendur sameignarlandsins hafi fullan og lögvarinn rétt til að stjórna aðgangi að landi sínu og taka gjald af þeim sem skoða vilja það og njóta náttúru þess. Landeigendur hafi sem meirihlutaeigendur sameignarlandsins fullan rétt að lögum til að takmarka eða banna umferð um land þeirra. Í lögbannsbeiðninni komi fram að stefnandi hafi eignast séreignarland innan sameignarlandsins með afsali 1935. Þann 9. apríl 1894 hafi Greipur Sigurðsson, bóndi að Haukadal, fyrir sína hönd og sameignarmanna sinna selt Herra James Craig (junior) á Írlandi hverina Geysi, Strokk, Blesa og Litla Geysi, sem öðru nafni nefnist Óþverrahola, ásamt landspildu sem nánar sé lýst í afsalinu. Á heimasíðu Umhverfisstofnunar komi fram að Írinn hafi rukkað fyrir aðgang að svæðinu. Í afsalinu segi að „bóndinn í Haukadal hafi rétt til að hafa umsjón með hverunum fyrir hæfilega borgun þegar kaupandinn sjálfur eða menn hans eru fjarverandi“. Þetta ákvæði sé tekið orðrétt upp í afsalið til stefnanda árið 1935. Aðilar stefnda sæki rétt sinn til bóndans í Haukadal og hafi eignast þau réttindi sem hann áður hafi haft, þar á meðal að selja aðgang að séreignarlandi stefnanda. Kveður stefndi rétt að geta þess að stefnandi hafi aldrei selt aðgang að Geysi en það hafi bóndinn í Haukadal gert alla tíð meðan Geysir gaus. Hafi hann haft nokkurn kostnað af en bóndinn hafi sett sápu í hverinn til að framkalla gos. Slíkt gos hafi ekki verið framkallað nema gegn endurgjaldi. Engar heimildir séu til um að stefnandi hafi greitt bóndanum gjald fyrir umsjón hveranna. Afkomendur Greips séu aðilar að félagi landeigenda, s.s Bjarni Sigurðsson, Suðurgafli, Már Sigurðsson, Þórir Sigurðsson og Kristín Sigurðardóttir, ekkja Greips Sigurðssonar. Sjónarmið stefnanda um sérstaka sameign. Stefndi kveður það vera meginmálsástæðu stefnanda, að um samskipti stefnanda og stefnda/landeigenda gildi óskráðar meginreglur um sérstaka sameign og að allir landeigendur verði því að samþykkja gjaldtökuna. Þau rök séu færð fyrir þessari málsástæðu stefnanda að ákvörðun um gjaldtöku sé meiriháttar ákvörðun, hún sé óvenjuleg, að gjaldtakan feli í sér grundvallarbreytingu á afnotum og tilgangi svæðisins og hún sé bagaleg fyrir stefnanda og ásýnd svæðisins og Íslands sem ferðamannalands. Stefndi kveður að ákvörðun um að innheimta gjald af ferðamönnum sé ekki óvenjuleg. Það sé meginregla í íslenskri löggjöf að heimilt sé að innheimta gjald af ferðamönnum. Stefnandi hafi sjálfur með skýrum hætti tryggt sér slíkar heimildir og nýti þær að hluta. Eins og fram komi í greinargerð með frumvarpi til laga um skipulag ferðamála sé sambærileg innheimta alþekkt í öðrum löndum og löggjafinn hafi sett fram þá skoðun að eðlilegra sé að þeir greiði sem njóti heldur en að rekstur og viðhald sé kostað af skattfé. Þá byggir stefndi á því að ákvörðun um gjaldtöku á Geysissvæðinu sé ekki meiriháttar ákvörðun. Stefnandi hafi með skýrum hætti tryggt sér heimildir til að innheimta gjald af ferðmönnum sem heimsækja sérstaka náttúrustaði. Innheimta gjalds á Geysissvæðinu sé jafn eðlileg og innheimta gjalds í Vatnshelli sem sé í eigu stefnanda. Eini munurinn sé að fleiri gestir heimsæki Geysissvæðið en Vatnshelli. Þá sé gjaldtaka á Geysissvæðinu mjög hófleg eða kr. 600 meðan þeir sem heimsæki Vatnshelli stefnanda verði að greiða kr. 2000. Stefnandi hafi verið hafður með í ráðum áður en ákvörðun um gjaldtökuna hafi verið tekin. Fyrir stefnanda hafi verið lögð drög að þjónustusamningi í ársbyrjun 2013. Stefnandi hafi hafnað því að gerast aðili að þjónustusamningum þar sem gert hafi verið ráð fyrir gjaldtöku. Stefnandi geti ekki byggt á því að hann hafi ekki verið hafður með í ráðum eða honum hafi ekki gefist kostur á að vera með í ákvörðunartöku um gjaldtökuna. Innheimta gjalds á Geysissvæðinu sé smávægileg ákvörðun í samanburði við þá tillögu sem stefnandi hafi sjálfur kynnt með svokölluðum náttúrupassa, þar sem öllum sem um landið ferðast verði gert að greiða fyrir aðgang að landinu. Þá vísar stefndi til þess að ákvörðum um gjaldtökuna feli ekki í sér grundvallarbreytingu á afnotum og tilgangi svæðisins. Tilgangur gjaldtökunnar sé að gera landeigendum og félagi þeirra kleift að kosta lagfæringar á Geysissvæðinu, byggja svæðið upp og kosta viðhald þess og rekstur. Eina grundvallarbreytingin sem um verði að ræða sé að svæðinu verði breytt og það gert aðlaðandi fyrir þá sem þangað koma og njóta vilja náttúru svæðisins. Stefndi kveður að gjaldtakan geti ekki verið bagaleg fyrir stefnanda. Gjaldtökunni sé ætlað að standa undir nauðsynlegum framkvæmdum á Geysissvæðinu og leiði til þess að ekki verði nauðsynlegt fyrir stefnanda að leggja skattfé almennings til þessara sérstöku framkvæmda. Auk þess vísar stefndi til þess að stefnandi geri kröfu til þess að greiddur verði virðisaukaskattur af aðgangseyri og geti sú ráðstöfun ekki talist bagaleg eða íþyngjandi fyrir stefnanda. Vegna tilvísunar stefnanda til meginreglna laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, um að samþykki allra þurfi til meiriháttar og óvenjulegra ráðstafana, kveður stefndi að þær reglur byggi á því sjónarmiði að með slíkum samþykktum sé verið að taka íþyngjandi ákvarðanir sem almennt leiði til kostnaðar sameigenda eða verðrýrnunar eignarinnar. Af meginreglunni leiði að þeir sem ekki hafi verið hafðir með í ákvörðunartökunni verði ekki krafðir um þátttöku í kostnaði. Í því tilviki sem hér sé til meðferðar sé málum á annan veg háttað. Ákvörðunin feli í sér að kostnaði sé létt af eigendum sameignarlandsins, ákvörðunin feli í sér að hægt verði að byggja svæðið upp og gera það aðlaðandi fyrir þá sem það heimsækja. Stefndi kveður að hann/landeigendur geti ekki staðið undir framkvæmdum við uppbyggingu Geysissvæðisins, viðhald þess og rekstur nema til komi fjármagn. Það fjármagn sæki stefndi ekki til annarra en þeirra sem heimsæki svæðið og séu reiðubúnir að greiða fyrir aðganginn. Skilyrði laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. ekki uppfyllt. Stefndi byggir á því að til þess að lögbann nái fram að ganga verði stefnandi að sanna eða gera sennilegt að athöfnin brjóti gegn lögvörðum rétti hans og réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Stefndi telur ljóst að fella beri lögbannið úr gildi og kveðst styðja það eftirfarandi rökum: Í fyrsta lagi muni gjaldtakan ekki leiða til þess að sameignarlandið verði fyrir spjöllum. Þvert á móti sé henni ætlað að stuðla að uppbyggingu og verndun svæðisins. Í öðru lagi muni stefnandi ekki verða fyrir fjártjóni við gjaldtökuna. Þvert á móti muni gjaldtakan spara stefnanda fjárútlát til uppbyggingar og verndar svæðisins. Stefnandi muni hafa beinar tekjur af gjaldtökunni með úthlutun arðs af eignarhluta sínum verði sameignarsvæðið rekið með hagnaði, eins og að sé stefnt. Þá muni stefnandi hafa tekjur í formi skatta af þeim starfsmönnum sem ráðnir verði til starfa af stefnda. Þá hafi stefnandi þegar gert kröfu um að greiddur verði virðisaukaskattur af aðgangseyri. Að þessu virtu verði því ekki haldið fram að það sé lögvarinn réttur stefnanda að hafa sameignarlandið áfram í því ástandi sem það nú sé. Í þriðja lagi kveður stefndi að lögbann verði ekki lagt við athöfn, sbr. 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga 31/1990, ef sýnt þykir að stórfelldur munur sé á hagsmunum stefnda af því að athöfn fari fram og hagsmunum stefnanda af því að fyrirbyggja hana. Stefndi, eigendur sameignarlandsins, hafi af því verulega hagsmuni að lögbannið verði fellt úr gildi. Gjaldtaka sé eina leið stefnda til að standa að uppbyggingu svæðisins og verndun þess með tryggum hætti. Mikið fjármagn þurfi til að snúa vörn í sókn og gera svæðið aðlaðandi fyrir þá sem það sæki. Landeigendur geti ekki sótt fjármagn til almennings eins og stefnandi geri með margvíslegum hætti. Hagsmunir stefnda af því að lögbannið verði fellt úr gildi séu margfalt meiri en hagsmunir stefnanda að lögbannið standi. Það sé ætlun stefnda og þeirra eigenda sameignarlandsins, sem verjist lögbanni stefnanda að Geysissvæðið verði sem fyrst tekið af rauða listanum. Loks kveður stefndi að fella beri lögbannið úr gildi þar sem stefnandi hafi ekki brugðist við yfirvofandi athöfnum stefnda í tíma. Stefnanda hafi verið kunnugt í ársbyrjun 2013 að til stæði að stefndi gerði þjónustusamning við landeigendur þar sem gert væri ráð fyrir gjaldtöku til að standa undir kostnaði við framkvæmdir og rekstur Geysissvæðisins. Stefnandi hafi hafnað því að gerast þátttakandi í þjónustusamningnum á fundi 8. apríl 2013. Að öðru leyti hafi hann ekki brugðist við yfirvofandi athöfnum stefnda. Þá hafi stefnanda verið sent bréf 15. september 2013 þar sem tilkynnt hafi verið að gjaldtaka hæfist í ársbyrjun 2014. Það hafi fyrst verið 6. mars 2014 eða 4 dögum áður en gjaldtakan skyldi hefjast sem stefnandi hafi krafist þess að sýslumaðurinn á Selfossi legði lögbann við fyrirhugaðri gjaldtöku. Að mati stefnda leiði aðgerðarleysi stefnanda við fyrirhuguðum athöfnum stefnda til þess að fella beri lögbannið úr gildi. Um niðurstöðu og ákvörðun sýslumanns. Stefndi kveður niðurstöðu og ákvörðun sýslumannsins á Selfossi um að synja kröfu stefnanda um lögbann hafa verið vel upp byggða og rökstudda. Hafi þar verið fallist á þau sjónarmið sem fram hafi verið sett af stefnda: 1. Stefndi hafi um allt að tveggja ára skeið reynt að ná saman um það með stefnanda að gripið yrði til aðgerða sem hann hafi nú boðað. 2. Vart verði því sagt að um slíkt ástand sé að ræða að ekki hefði verið unnt að grípa til annarra aðgerða á þeim tíma. 3. Einnig verði að ætla að hin boðaða innheimta sé með það hóflegum hætti að hún ætti ekki að skerða aðgengi ferðamanna að svæðinu. 4. Að hagsmunir af því að vernda svæðið teljist ríkari en þeir að hver geti farið um það eftirlitslaust að vild og það muni halda áfram að láta á sjá. Stefndi kveðst vísa til þessara forsendna sýslumanns og telur dóminum beri að meta hvort hagsmunir stefnda, að innheimta hóflegt gjald til að standa undir nauðsynlegum framkvæmdum, vegi ekki þyngra en hagsmunir stefnanda að hafa sameignarlandið í óbreyttri mynd. Um úrskurð héraðsdóms. Stefndi kveður úrskurð héraðsdóms virðast byggja á því sjónarmiði að stefndi/landeigendur eigi að afhenda stefnanda eignarréttindi sín, sameignarlandið, fela Umhverfisstofnun umsjón eignar þeirra og fela stefnanda uppbyggingu svæðisins og kostun landvörslu. Stefndi/landeigendur kveðast telja að dómurinn hafi algjörlega sniðgengið og horft framhjá stjórnarskrárvörðum eignarrétti þeirra og að sá réttur skuli meira metinn en dómurinn gerir. Stefndi/landeigendur kveðast ætla sjálfir að ráða eign sinni og sú ráðstöfun landsins sem dómurinn byggi á standi ekki til boða af hálfu stefnda. Þá verði ekki ráðist í neinar framkvæmdir innan sameignarlandsins án aðkomu stefnda og þá með þeim hætti að honum verði gefinn kostur á að afla sér fjár til framkvæmdanna. Stefndi kveðst byggja mál sitt á meginreglum félagaréttar, reglum um sameign, náttúrverndarlögum og öðrum ofangreindum lögum og reglugerðum. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir á 130. gr, sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Það er óumdeilt í málinu að stefnandi er eini eigandi lands þess sem umræddir hverir standa á, þ.e. lands nr. 167191, en það land er rúmir 23 þúsund fermetrar, en í fullyrðingum aðila málsins skeikar 2 fermetrum um stærð landsins. Það er jafnframt óumdeilt í málinu að stefnandi og nokkrir aðrir landeigendur eiga í óskiptri sameign landspildu sem umlykur hina minni landspildu. Er stærri landspildan, þ.e. sameignarlandið, sögð vera 176.525 fermetrar í frásögn stefnanda, en 176.952 fermetrar í frásögn stefnda, en hvort tveggja er að frádreginni hinni minni spildu sem er í séreign stefnanda. Raunar víkur stefndi að því í greinargerð sinni að hluti eigenda sameignarlandsins dragi í efa fullan eignarrétt stefnanda að hinni minni spildu, en ekki kemur fram á hverju það byggi og hvort stefndi hafi slíkar efasemdir sjálfur. Verður í málinu byggt á því að stefnandi sé eini eigandi minni spildunnar. Í greinargerð stefnda er á því byggt að hluti stefnanda í sameignarlandinu sé 25,28% en í stefnu er á því byggt að eignarhluti stefnanda sé a.m.k. 22% af sameignarlandinu. Er eignarhluti stefnanda stærsti einstaki eignarhlutinn í sameignarlandinu. Ytri mörk sameignarlandsins eru afmörkuð með girðingu, en innan þess er séreignarland stefnanda, sem er ekki afmarkað með sýnilegum hætti. Er allt landið innan girðingar af aðilum ýmist kallað „Geysissvæðið“ eða „Geysissvæðið innan girðingar“. Stefndi er ekki meðal eigenda sameignarlandsins. Hins vegar hafa eigendur sameignarlandsins, aðrir en stefnandi, með samningi, heimilað stefnda að innheimta gjald af þeim sem vilja koma inn á sameignarlandið. Í 4. gr. samningsins segir að stefndi hafi það hlutverk að byggja upp og reka „Geysissvæðið innan girðingar“, en jafnframt kemur þar fram að stefnda sé heimilt að innheimta hið umþrætta gjald. Í 1. gr. samningsins kemur fram að hluti svæðisins innan girðingar sé séreign stefnanda, eða um 2,3 hektarar eins og segir í samningnum. Heimildir þær sem landeigendur, að frátöldum stefnanda, veita stefnda til gjaldtökunnar miðast við sama svæði, þ.e. allt land innan girðingar. Er ekki að sjá á samningnum að gerður sé greinarmunur á sameignarlandinu annars vegar og séreignarlandi stefnanda hins vegar varðandi þær heimildir og skyldur sem samningurinn færir stefnda, þ. á m. heimildir til gjaldtökunnar, en ekki verður annað ráðið af gögnum og málatilbúnaði en að greiðsla gjaldsins veiti gestum heimild til að fara um allt land innan girðingar. Stefnandi byggir á því að þar sem stefndi sé ekki meðal landeigenda geti hann ekki haft heimildir til að innheimta gjald af þeim sem vilja koma inn á svæðið. Á þetta sjónarmið stefnanda er ekki unnt að fallast. Stefndi byggir ætlaðan rétt sinn til gjaldtökunnar á umræddum samningi og getur hann þannig hvorki öðlast minni né meiri rétt til gjaldtökunnar en þeir landeigendur sem veita honum meintan rétt með umræddum samningi. Verður því að leysa úr því hvort aðrir landeigendur umrædds svæðis hafi rétt til gjaldtökunnar þannig að þeir geti veitt stefnda heimild til gjaldtöku. Um sérstaka sameign gilda meginreglur eignaréttar sem eru að mestu óskráðar þó svo að hluta til megi ráða þær af settum lögum, t.a.m. lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994. Til eru þær ráðstafanir og nýting sem hver sameigenda fyrir sig getur ákveðið á sitt eindæmi. Fyrir öðrum ráðstöfunum þarf samþykki eigenda meirihlutans. Enn aðrar ráðstafanir eru þess eðlis að þær verða ekki gerðar að réttu lagi án þess að ákvörðun um þær sé tekin af öllum sameigendum. Samkvæmt almennum reglum gildir sú meginregla um sérstaka sameign að samþykki allra sameigenda þarf til óvenjulegra ráðstafana og ráðstafana sem eru meiriháttar, þótt venjulegar geti talist. Má hafa hér til hliðsjónar A lið 1. mgr. 41. gr. áður nefndra laga nr. 26/1994, t.d. töluliði 2 og 7. Í sjálfu sér byggir stefnandi ekki á því að sú ráðstöfun annarra sameigenda sameignarlandsins að gera umræddan þjónustusamning við stefnda, með því innihaldi sem áður hefur verið lýst, hafi verið óheimil ráðstöfun vegna reglna um sérstaka sameign og verður niðurstaða því ekki byggð á því. Stefnandi vísar hins vegar til þess að ákvörðun annarra sameigenda um að standa fyrir gjaldtöku hafi ekki verið heimil vegna reglna um sérstaka sameign og þar af leiði að stefnda sé gjaldtakan ekki heimil. Kveður stefnandi að ákvörðun um gjaldtöku sé þess eðlis að hún verði ekki tekin nema með samþykki allra sameigenda. Að auki vísar stefnandi til þess að jafnvel þó svo að talið yrði að meirihluti gæti tekið slíka ákvörðun án atbeina allra sameigenda, að þá hafi ekki verið gætt réttra aðferða við töku þeirrar ákvörðunar. Umrætt svæði er meðal helstu náttúruperla landsins og heimsækir fjöldi fólks svæðið á hverju ári og hefur svo verið um langan aldur. Er hverinn Geysir heimsþekktur, svo að heiti hans er orðið að alþjóðlegu hugtaki yfir þetta náttúrufyrirbæri. Aldrei hefur það áður verið, svo að vitað sé, að gjalds hafi verið krafist af þeim sem koma á svæðið til að skoða og njóta náttúru þess. Stefndi hefur bent á dæmi þess að krafist sé gjalds af þeim sem skoða og heimsækja ýmsa staði í náttúru Íslands, s.s. Kerið, Þríhnjúkagíg og Vatnshelli. Er þó ljóst að slík gjaldtaka tíðkast almennt ekki á Íslandi og verður því að teljast vera óvenjuleg þó svo að dæmi séu um hana og löggjafinn hafi gert ráð fyrir því að hún geti verið heimil. Hvað varðar Geysissvæðið er jafnframt ljóst að sögulega séð er gjaldtaka mjög svo óvenjuleg ráðstöfun enda aldrei áður verið tíðkuð þar, en ekki getur það talist sambærilegt að á árum áður hafi gestir greitt fyrir það ef gos var framkallað í Geysi með því að setja sápu í hverinn. Má þannig slá því föstu að umrædd gjaldtaka sé óvenjuleg ráðstöfun. Þá er það jafnframt mat dómsins að það að krefjast gjalds af þeim sem heimsækja svæðið, í því augnamiði m. a. að gæta arðsemissjónarmiða, sé veruleg grundvallarbreyting á hagnýtingu sameignarlandsins sem hingað til hefur ávallt verið opið þeim sem skoða vilja og án endurgjalds. Getur ekki breytt þessu að að stefndi kveðist munu nota aðgangseyrinn, eða a.m.k. hluta hans, til endurbóta á svæðinu. Breytir að mati dómsins engu um þetta að ekki liggi fyrir að umrædd gjaldtaka leiði til sérstaks kostnaðar fyrir stefnanda. Þá skiptir fjárhæð gjaldsins ekki sérstöku máli í þessu sambandi. Stefndi hefur vísað til þess að innheimta gjaldsins geti ekki verið bagaleg fyrir stefnanda, bæði vegna þess að hún leiði ekki til fjárútláta fyrir stefnanda en einnig þar sem talið hafi verið að innheimta gjaldsins væri virðisaukaskattskyld. Á þetta er ekki unnt að fallast að mati dómsins. Til margra áratuga hefur umrætt svæði verið opið almenningi án endurgjalds. Sú breyting sem gjaldið felur í sér er að mati dómsins bagaleg fyrir stefnanda sem fer með almannavald í umboði þess almennings sem vill heimsækja svæðið og hefur átt þess kost án endurgjalds. Þá er ekki unnt að horfa fram hjá því að innheimta gjaldsins nær í rauninni líka til séreignarlands stefnanda, bæði skv. umræddum þjónustusamningi sem og að virtu því að séreignarsvæðið er innan sameignarsvæðisins og ekki afmarkað á neinn hátt. Er að mati dómsins augljóst að það er bagalegt fyrir stefnanda að stefndi selji aðgang inn á svæði sem er í einkaeigu stefnanda, án þess að hafa fengið til þess nokkra heimild frá stefnanda sem eiganda svæðisins. Er stefnda augljóslega óheimilt að krefjast aðgöngueyris inn á landsvæði sem er í einkaeigu stefnanda, gegn vilja hans. Eins og áður greinir hefur stefnandi vísað til þess að jafnvel þó að meirihluti gæti tekið ákvörðun um þá gjaldtöku sem um er deilt, að þá hafi verið ranglega staðið að töku ákvörðunarinnar. Hefur stefndi mótmælt þessu og vísað til þess að stefnanda hafi verið kynntar hugmyndir um gjaldtöku áður en til hennar hafi komið. Ekki liggur þó fyrir að sérstaklega hafi verið boðað til löglega haldins fundar með sameigendum öllum um sérstaka tillögu og töku ákvörðunar um að krefjast gjalds þess sem um er deilt í málinu, á þann veg sem gera verður ráð fyrir um slíka ráðstöfun skv. meginreglum um sérstaka sameign. Stefndi kveður það vera mikla hagsmuni landeigenda og hagsmuni sína að fá að innheimta umrætt gjald. Landeigendurnir, sem stefndi vísar til, eru ekki aðilar að þessu dómsmáli og er að mati dómsins af þeim sökum ekki unnt að líta sérstaklega til meintra hagsmuna þeirra við úrlausn málsins. Ekki hefur verið sérstaklega gerð grein fyrir því af hálfu stefnda hverjir eru hinir miklu hagsmunir stefnda sjálfs af því að umrædd gjaldtaka fari fram. Hvað sem því líður geta þeir hagsmunir sem stefndi vísar til, en sem varða fyrst og fremst landeigendurna, ekki vikið til hliðar framanlýstum meginreglum sem gilda um sérstaka sameign og töku ákvarðana um ráðstöfun hennar, jafnvel þó stefndi kveði að þær framkvæmdir muni verða kostnaðarsamar sem nauðsynlegar séu á svæðinu. Þá hefur stefndi vísað til þess að stefnandi hafi tryggt sér heimildir til gjaldtöku í ýmsum lögum. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að líta til þrískiptingar ríkisvaldsins og geta þess að framkvæmdavaldið, sem fer með eignir stefnanda í málinu, hefur ekki og getur ekki staðið fyrir setningu lagaheimilda. En jafnvel þó svo að til staðar séu heimildir til gjaldtöku í lögum, þá breytir það ekki því að við ákvörðun um slíka gjaldtöku er óhjákvæmilegt að fara að þeim réttarreglum sem um gilda, sbr. meginreglur um sérstaka sameign, sbr. það sem áður sagði um gjaldtöku sem stunduð er t.a.m. við Kerið. Þá er haldlaus sú málsástæða stefnda að þegar sé seldur aðgangur að Geysissvæðinu af þeim sem markaðssetji og selji ferðir þangað, en ekkert liggur fyrir um þetta í málinu, auk þess sem ætla verður að gjaldið sé þá tekið fyrir ferðina sem slíka en ekki fyrir aðganginn sjálfan. Stefndi hefur vísað til ákvæða 74. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, vegna félagafrelsis. Það er álit dómins að þessi tilvísun geti engu breytt. Að réttu er mönnum heimil stofnun félags, þ. á m. félags eins og stefnda, en ekki getur það breytt því að við töku ákvarðana eru bæði félög og eigendur félaga bundnir af þeim réttarreglum sem um gilda á hverju sviði og í hverju tilviki. Snýst málið heldur ekki um heimildir landeigenda til stofnunar stefnda, heldur um heimildir stefnda til hinnar umdeildu gjaldtöku, en gjaldtakan hefur ekkert með félagafrelsi stjórnarskrárinnar að gera. Þá hefur stefndi vísað til eignarréttarákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar. Það er mat dómsins að með lögbanni því sem á var lagt hafi í engu verið hróflað við eignarrétti landeigenda að umræddu sameignarlandi, en þess er hér enn að geta að stefndi er ekki meðal þeirra. Þá skerðir það að mati dómsins í engu eignarrétt sameigenda stefnanda að um eignina gildi reglur um sérstaka sameign, en óhjákvæmilegt er að nefna í þessu sambandi að eignarréttur stefnanda er varinn af nefndu stjórnarskrárákvæði, til jafns við eignarrétt sameigenda stefnanda. Stefndi hefur vísað til þess að nauðsyn sé að ráðast í endurbætur á Geysissvæðinu og að stefnandi hafi verið dragbítur í þeim efnum og af völdum stefnanda hafi umhirðu svæðisins ekki verið sinnt sem skyldi. Að mati dómsins skiptir þetta ekki máli fyrir úrlausn málsins, en að auki þá telur dómurinn þetta ósannað þó svo að fyrir liggi að ágreiningur hafi verið uppi og að ekki hafi náðst samkomulag um hvernig standa skuli að umhirðunni. Þá getur það ekki heldur skipt máli að ekki hafi sameignarlandið verið gert að sérstakri lóð með sérstöku landnúmeri og enn síður geta úrslit málsins oltið á því hver orsök þess kunni að vera. Hugmyndir stjórnvalda um „náttúrupassa“ hafa heldur ekki áhrif á niðurstöðu málsins. Að framangreindu virtu þykir bera að fallast á kröfu stefnanda um að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt að innheimta umrætt gjald eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnandi hefur krafist þess að staðfest verði það lögbann sem lagt var á innheimtu hins umdeilda gjalds eins og nánar greinir í stefnu. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. nr. 31/1990 má leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Þá kemur það fram í 3. mgr. 24. gr. laganna að lögbann verði ekki lagt við athöfn ef talið verði að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmunanna tryggi þá nægilega og ef sýnt þykir að stórfelldur munur sé á hagsmunum gerðarþola af því að athöfn fari fram og hagsmunum gerðarbeiðanda af að fyrirbyggja hana, enda setji gerðarþoli eftir atvikum tryggingu fyrir því tjóni sem athöfnin kann að baka gerðarbeiðanda. Ljóst er að uppfyllt er það skilyrði að athöfn sú sem lögbann var lagt við var byrjuð eða yfirvofandi enda liggur fyrir að gjaldtakan var hafin og að fyrirætlanir stefnda voru um að halda henni áfram, en ekki hefur komið fram af hálfu stefnda að hann hafi horfið frá fyrirætlan sinni um gjaldtökuna. Að framan er lýst því mati dómsins að stefnda sé gjaldtakan ekki heimil þar sem hún gangi gegn rétti stefnanda sem einkaeiganda hinnar minni spildu og sem sameiganda að hinni stærri. Er samkvæmt því ljóst að uppfyllt er það skilyrði að gjaldtakan, sem lögbannið var lagt við, brjóti gegn lögvörðum rétti stefnanda sem landeiganda. Þá er jafnframt fullnægt því skilyrði að hafist hafi verið handa um gjaldtökuna og að réttindi stefnanda til yfirráða yfir eign sinni fari forgörðum meðan stefndi innheimtir gjaldið og meinar fólki aðgang að svæðinu nema það greiði gjaldið. Ekki getur breytt þessu að innheimta gjaldsins muni ekki leiða til spjalla á umræddu landi og stefnandi verði ekki fyrir beinu fjártjóni vegna innheimtunnar. Mögulegar skatttekjur og innheimta virðisaukaskatts geta heldur ekki breytt þessu. Stefndi kveður að fella beri lögbannið úr gildi þar sem stórfelldur munur sé á hagsmunum stefnda og stefnanda af því annars vegar að gjaldið verði innheimt og hins vegar af því að svo verði ekki. Ekki er unnt að fallast á þetta með stefnda, enda liggur ekki fyrir hverja hagsmuni stefndi hefur af innheimtu gjaldsins, en eins og að framan greinir verður niðurstaða málsins ekki byggð á meintum hagsmunum sameigenda stefnanda enda eru þeir ekki aðilar að málinu. Jafnvel þó litið yrði til hagsmuna þeirra hefur stefndi ekki sýnt fram á að hagsmunir þeirra af innheimtunni séu stórfellt meiri en hagsmunir stefnanda af því að innheimta gjaldsins fari ekki fram. Þá verður að telja að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna stefnanda tryggi ekki þá hagsmuni. Bæði er að ekki liggur fyrir á hvern handa máta innheimtan gæti verið refsivert réttarbrot af hálfu stefnda, en jafnframt hitt að erfitt er að meta hagsmuni stefnanda í málinu til fjár, auk þess að skv. yfirlýsingum stefnda sjálfs er honum fjár vant og því ólíklegt að hann stæði undir greiðslu skaðabóta. Stefndi kveður að fella beri lögbannið úr gildi vegna tómlætis stefnanda. Á þetta er ekki unnt að fallast að mati dómsins. Bæði er til þess að líta að ekki verður talið að óeðlilega langur tími hafi liðið þangað til stefnandi krafðist þess að lögbannið yrði lagt á, en jafnframt hins að skv. yfirlýsingu stefnda sjálfs sendi hann stefnanda bréf í september 2013 þar sem boðað var að gjaldtakan hæfist í byrjun árs 2014, en allt að einu fór ekki svo og hófst ekki innheimtan fyrr en í mars árið 2014 og hafði því stefnandi réttmæta ástæðu til að efast um að stefndi myndi gera alvöru úr gjaldtökunni. Þá verður ekki séð að sérstök tímamörk séu lögð á lögbannsbeiðanda að þessu leyti, enda má geta þess að ekki þarf lögbannsbeiðandi að gera kröfu sína fyrr en athöfn er byrjuð. Umfjöllun stefnda í greinargerð um niðurstöðu sýslumannsins á Selfossi um að synja lögbanni og um úrskurð Héraðsdóms Suðurlands, sem sneri þeirri ákvörðun við, getur ekki breytt þessu, enda ekki hlutverk dómsins í þessu máli að endurskoða ákvörðun sýslumanns eða úrskurð héraðsdómsins. Verður samkvæmt framansögðu að staðfesta lögbann það sem sýslumaðurinn á Selfossi lagði á innheimtu umrædds gjalds eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum málsúrslitum ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað og er hann ákveðinn kr. 800.000 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Viðurkennt er að stefnda, Landeigandafélagi Geysis ehf., er óheimilt að innheimta gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð. Staðfest er lögbann, sem sýslumaðurinn á Selfossi lagði við því að forsvarsmaður Landeigandafélags Geysis ehf. innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð, þann 25. apríl 2014. Stefndi greiði stefnanda, ríkissjóði Íslands, kr. 800.000 í málskostnað.
Mál nr. 135/2000
Hjón Skilnaðarsamningur Meðlag Börn Fjárslit milli hjóna Brostnar forsendur Tómlæti Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Ó og B fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng 23. apríl 1993. Samkvæmt samningi þeirra um skilnaðarkjör fékk B forsjá tveggja sona þeirra og átti Ó að greiða einfalt meðlag frá 1. apríl 1993 til 18 ára aldurs þeirra. Gerðu B og Ó með sér skriflegt samkomulag, sem ekki var lagt fyrir sýslumann, um að B leysti til sín tilteknar eignir við fjárslit þeirra og að meðlag Ó gengi upp í kaupverðið. Taldist meðlagið að fullu greitt með þeim hætti og B skuldbatt sig til að innheimta ekki meðlag fyrir milligöngu opinberra aðila. Í kjölfar fjárhagserfiðleika leitaði B til Tryggingastofnunar ríkisins í lok árs 1997 um að fá greitt meðlag úr hendi Ó og fékk frá byrjun árs 1998. Ó höfðaði mál til viðurkenningar á því að hann hefði í samræmi við nefndan samning þegar greitt meðlag að fullu. Til vara krafðist hann viðurkenningar á að B hefði með samningnum tekið yfir framfærsluskyldu hans með sonunum. Til þrautavara krafðist Ó ógildingar á skilnaðarsamningum og endurgreiðslu frá B samkvæmt helmingaskiptareglunni. B höfðaði gagnsök og krafði Ó um greiðslu meðlags frá 1. apríl 1993 til 1. janúar 1998. Var kröfum beggja hafnað í héraðsdómi, en fallist var á kröfu B um lögskilnað. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm að því er kröfu B varðaði. Hún var talin hafa glatað kröfu til meðlags frá 1. apríl 1993 fyrir tómlæti með því að hafa allt til ársloka 1997 hagað gerðum sínum eins og samkomulag um eingreiðslu meðlags væri bindandi fyrir báða aðila. Fyrir Hæstarétti féll Ó frá aðalkröfu og varakröfu fyrir héraðsdómi og hélt aðeins til streitu þrautavarakröfu um ógildingu samninga aðilanna um skilnaðarkjör frá héraðsdómi. Hæstiréttur vísaði henni frá vegna misræmis í rökstuðningi fyrir kröfugerð Ó.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 20. janúar 2000, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 8. mars sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hann á ný 31. mars 2000. Hann krefst þess að skilnaðarsamningur aðilanna og samkomulag frá apríl 1993 verði fellt úr gildi og gagnáfrýjanda gert að greiða sér 1.305.935 krónur ásamt meðalvöxtum óverðtryggðra útlána samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands frá 1. febrúar 1998 til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 18. júlí 2000. Hún krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 1.224.636 krónur ásamt meðalvöxtum óverðtryggðra útlána samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands af nánar tilteknum fjárhæðum frá 1. janúar 1994 til 24. mars 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.224.636 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap 1978 og eignuðust tvo syni, annan fæddan 1983 og hinn 1985. Gagnáfrýjandi mun á árinu 1989 hafa byrjað að reka sem einkafirma sitt líkamsræktarstöð í Njarðvík með heitinu Æfingastúdíó. Frá árinu 1990 mun aðaláfrýjandi jafnframt hafa starfað þar uns aðilarnir slitu samvistum á árinu 1992. Sýslumaðurinn í Keflavík veitti þeim leyfi til skilnaðar að borði og sæng 23. apríl 1993. Sagði meðal annars í leyfisbréfi sýslumanns að samkomulag væri um fjárskipti aðilanna samkvæmt samningi 19. apríl 1993, svo og að gagnáfrýjandi færi með forsjá sona þeirra, sem aðaláfrýjandi skyldi greiða einfalt meðlag með frá 1. sama mánaðar til fullnaðs 18 ára aldurs. Í samningnum, sem vísað var til í leyfisbréfinu, var meðal annars mælt fyrir á sama hátt og áður greinir um forsjá sona aðilanna og greiðslu meðlags, en einnig um umgengni sonanna við aðaláfrýjanda. Varðandi fjárslit milli aðilanna var þar ákveðið að gagnáfrýjandi fengi í sinn hlut íbúð að Brekkustíg 35c í Njarðvík, en tæki jafnframt að sér nánar tilgreindar áhvílandi veðskuldir að fjárhæð alls 5.451.549,90 krónur. Átti gagnáfrýjandi einnig að fá í sinn hlut áðurnefnt einkafirma ásamt öllu, sem tilheyrði rekstrinum, en þess var getið að firmað væri „nokkuð skuldsett“. Aðaláfrýjandi átti hins vegar að fá við fjárslitin 1/8 hluta sumarbústaðar í landi Þórsstaða í Grímsnesi. Aðilarnir áttu hvort um sig að bera þær fjárskuldbindingar, sem þau stofnuðu til eftir 1. ágúst 1992, og greiða opinber gjöld af tekjum sínum á árinu 1993. Samhliða þessum samningi gerðu aðilarnir skriflegt samkomulag, þar sem fram kom að þau hefðu samið um að gagnáfrýjandi keypti af aðaláfrýjanda „eignarhluta“ hans í fasteigninni að Brekkustíg 35c og firmanu Æfingastúdíó með öllu, sem því tilheyrði. Væri samkomulag um að meðlag aðaláfrýjanda með sonum þeirra allt til 18 ára aldurs gengi upp í kaupverðið, sem teldist þar með greitt að fullu. Lýsti gagnáfrýjandi sig skuldbundna til að innheimta ekki meðlag með sonunum fyrir milligöngu Tryggingastofnunar ríkisins og Innheimtustofnunar sveitarfélaga, enda teldist það greitt með því að hún hefði umræddar eignir til fullrar ráðstöfunar frá undirritun samkomulagsins að telja. Í niðurlagi þess sagði síðan eftirfarandi: „Samkomulag þetta undirritum við að vel íhuguðu máli. Hvorugt okkar telur ástæðu til þess að frekara mat fari fram á þeim verðmætum sem við hér erum að ráðstafa og grundvallast sú ákvörðun á þeirri afstöðu undirritaðs Ólafs, að þótt verðmæti fyrirtækisins Æfingastudío, tækja og búnaðar o.fl. ásamt eignarhluta í fasteigninni sé meira en sem nemur verðmæti framreiknaðs meðlags með drengjunum til 18 ára aldurs þá hafi það ekki áhrif til breytinga á þeim vilja mínum, Ólafs, að eignauppgjör okkar hjónanna vegna skilnaðarins fari fram með þessum hætti ...“. Óumdeilt er að þetta samkomulag var ekki lagt fyrir sýslumann þegar aðilarnir leituðu skilnaðar að borði og sæng. Fram er komið í málinu að við gerð þeirra samninga, sem hér var getið, lá fyrir mat Eignamiðlunar Suðurnesja frá 22. mars 1993 á íbúðinni að Brekkustíg 35c, en þar var söluverð hennar talið nema 8.700.000 krónum. Einnig hefur verið lagt fram í málinu handrituð samantekt frá aðaláfrýjanda um verðmæti líkamsræktarstöðvarinnar, sem var sundurliðað og talið alls 9.200.000 krónur, en ekki var þar vikið að skuldum vegna rekstrarins. Aðaláfrýjandi kveður þessa samantekt hafa verið gerða undir samræðum aðilanna þegar þau lögðu drög að skilnaði. Gagnáfrýjandi hefur hins vegar ekki kannast við að hafa átt hlut að gerð þessarar samantektar, en segir að aðilarnir hafi á þessum tíma talið að söluverð líkamsræktarstöðvarinnar gæti verið um sjö til átta milljón krónur. Þá hefur verið lagt fram í málinu yfirlit um fjárhæð meðlags með sonum aðilanna frá og með apríl 1993 og þar til þeir hafa hvor um sig náð 18 ára aldri, en hún sé í heild 2.554.981 króna. Því er ekki haldið fram í málinu að þetta yfirlit hafi legið fyrir við samningsgerð aðilanna, en þau eru sammála um að áþekkar upplýsingar hafi verið fyrir hendi á þeim tíma. Eftir hjónaskilnað aðilanna mun aðaláfrýjandi hafa dvalist erlendis við störf allt til ársins 1997. Á því tímabili kveðst gagnáfrýjandi hafa haldið áfram rekstri líkamsræktarstöðvarinnar, en illa hafi gengið. Samkvæmt skattframtali gagnáfrýjanda 1994 var halli á rekstrinum á árinu 1993 1.006.973 krónur. Þá voru eignir vegna rekstrarins í lok ársins 1993 að andvirði alls 2.335.224 krónur, en skuldir samtals 2.912.458 krónur eða 577.234 krónur umfram eignir. Gagnáfrýjandi kveðst hafa árangurslaust reynt að selja líkamsræktarstöðina um langt skeið, en loks hætt rekstrinum 1997 og komið í verð eignum í tengslum við hann. Hún hafi einnig orðið að selja áðurnefnda íbúð í Njarðvík í nóvember 1995 fyrir 8.350.000 krónur. Þá hafi hún á tímabilinu frá febrúar 1995 til loka árs 1998 fengið greiddar frá vátryggingafélagi bætur vegna slysa að fjárhæð alls 4.100.179 krónur. Þessum bótum ásamt söluverði fyrrnefndra eigna hafi að nær öllu leyti verið varið til greiðslu skulda. Fyrir liggur í málinu að gagnáfrýjandi leitaði til Tryggingastofnunar ríkisins 9. desember 1997 um að fá greitt meðlag úr hendi aðaláfrýjanda með sonum þeirra. Tryggingastofnunin varð við þeirri málaleitan og tilkynnti aðaláfrýjanda 22. desember 1997 að honum bæri að greiða meðlag frá 1. næsta mánaðar. Þessu mótmælti aðaláfrýjandi í bréfi til tryggingastofnunarinnar 9. janúar 1998 með vísan til áðurnefndra samninga aðilanna. Vegna þessara mótmæla ákvað tryggingastofnunin að stöðva greiðslu meðlags til gagnáfrýjanda frá 1. febrúar 1998 að telja. Þeirri ákvörðun skaut gagnáfrýjandi til tryggingaráðs 12. mars 1998, sem með úrskurði 15. maí sama árs felldi ákvörðunina úr gildi. Hefur meðlag verið greitt gagnáfrýjanda síðan og aðaláfrýjandi krafinn um endurgreiðslu þess. II. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi með stefnu 5. febrúar 1999 og var það þingfest 24. sama mánaðar. Dómkröfur hans samkvæmt stefnunni voru aðallega að viðurkennt yrði að meðlag hans með sonum aðilanna allt til 18 ára aldurs þeirra hefði verið greitt gagnáfrýjanda að fullu með áðurgreindum ráðstöfunum samkvæmt samningi þeirra og samkomulagi í tengslum við skilnað að borði og sæng. Til vara krafðist aðaláfrýjandi þess að viðurkennt yrði að gagnáfrýjandi hefði með sömu löggerningum tekið yfir framfærsluskyldu hans með sonum aðilanna til 18 ára aldurs. Til þrautavara krafðist aðaláfrýjandi þess að umræddur samningur aðilanna og samkomulag yrðu felld úr gildi að öllu leyti og gagnáfrýjanda gert að „endurgreiða ... skv. helmingaskiptareglu hjúskaparlaga kr. 7.208.669,00 ásamt meðalvöxtum óverðtryggðra útlána skv. ákvörðun Seðlabanka Íslands frá og með 1. maí 1993 til greiðsludags.“ Í öllum tilvikum krafðist aðaláfrýjandi þess jafnframt að sér yrði fengin forsjá sona aðilanna. Áðurgreind þrautavarakrafa aðaláfrýjanda var skýrð þannig í héraðsdómsstefnu að um endurgreiðslukröfu væri að ræða vegna fjármuna, sem gagnáfrýjandi hafi fengið á árinu 1993 til greiðslu meðlags með sonum þeirra. Ef ekki yrði fallist á aðalkröfu eða varakröfu væru brostnar forsendur fyrir því samkomulagi, sem aðilarnir gerðu í tengslum við skilnað að borði og sæng. Endurgreiðslukrafa aðaláfrýjanda tæki mið af því að endurskoða yrði fjárskipti milli aðilanna á grundvelli helmingaskipta. Fjárhæð í þrautavarakröfu skýrði aðaláfrýjandi þannig að gagnáfrýjandi hefði fengið í sinn hlut íbúðina að Brekkustíg 35c, að andvirði 8.700.000 krónur, en áhvílandi veðskuldir í lok árs 1992 hefðu numið 3.165.662 krónum samkvæmt skattframtali. Hefði gagnáfrýjandi fengið með þessu verðmæti sem svari 5.534.338 krónum og aðaláfrýjandi þannig afsalað sér helmingi þess, 2.767.169 krónum. Þá hefði gagnáfrýjandi haldið líkamsræktarstöðinni, sem aðilarnir hefðu verið sammála um að væri 9.200.000 króna virði. Helmingi þeirrar fjárhæðar, 4.600.000 krónum, hefði aðaláfrýjandi afsalað sér. Á móti kæmi að hann hefði fengið við fjárslitin eignarhlut í sumarbústað, sem aðilarnir hefðu á sínum tíma metið á 317.000 krónur. Helming þeirrar fjárhæðar, 158.500 krónur, ætti því að draga frá samtölu þess, sem aðaláfrýjandi hefði afsalað sér samkvæmt áðursögðu. Niðurstaðan væri þá að hallað hefði á hann við fjárslitin sem nam 7.208.669 krónum. Í greinargerð fyrir héraðsdómi krafðist gagnáfrýjandi sýknu af framangreindum kröfum. Hún höfðaði gagnsök í málinu 22. mars 1999, þar sem hún krafðist þess annars vegar að sér yrði með dómi veittur lögskilnaður við aðaláfrýjanda og hins vegar að honum yrði gert að greiða sér 1.224.636 krónur með vöxtum frá 1. janúar 1994. Í stefnu í gagnsök var fjárkrafa þessi skýrð með því að um væri að ræða meðlag með sonum aðilanna fyrir tímabilið frá 1. apríl 1993 til 1. janúar 1998. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi féll aðaláfrýjandi frá kröfu sinni um að fá forsjá sona aðilanna. Hann lækkaði einnig fjárhæð í þrautavarakröfu sinni í 6.065.725 krónur. Þá breytingu skýrði hann með því að hann féllist á að andvirði íbúðarinnar að Brekkustíg 35c, sem gagnáfrýjandi fékk í sinn hlut, yrði ákveðið með tilliti til fjárhæðar áhvílandi veðskulda samkvæmt skilnaðarsamningi þeirra, 5.451.549 krónur, í stað þess að miða við áðurgreinda fjárhæð samkvæmt skattframtali. Með hinum áfrýjaða dómi var öllum kröfum aðaláfrýjanda hrundið, svo og kröfu gagnáfrýjanda um greiðslu meðlags. Fallist var hins vegar á kröfu gagnáfrýjanda um lögskilnað. III. Aðaláfrýjandi kveðst með dómkröfu sinni fyrir Hæstarétti hafa fallið frá aðalkröfu og varakröfu fyrir héraðsdómi. Haldi hann þannig aðeins til streitu þrautavarakröfu sinni í héraði, sem hafi þó tekið lækkun að því er fjárhæð varðar. Sem fyrr haldi hann fram að gagnáfrýjandi hafi með fráviki frá helmingaskiptum fengið verulega meira í sinn hlut en sem svaraði meðlagi með sonum þeirra. Fjárhæð kröfunnar sé hins vegar nú miðuð við samanlagðar meðlagsgreiðslur aðaláfrýjanda frá 1. febrúar 1998 að telja til þess tíma, sem hvor sona aðilanna um sig nær 18 ára aldri. Sé þar lögð til grundvallar fjárhæð meðlags eins og hún var við upphaf þessa tímabils. Sem fyrr segir reisti aðaláfrýjandi kröfur sínar í héraði aðallega á því að samkomulag aðilanna um fullnaðargreiðslu meðlags úr hendi hans með sonum þeirra væri skuldbindandi fyrir gagnáfrýjanda. Í þrautavarakröfu var hins vegar krafist ógildingar samninga aðilanna varðandi skilnaðarkjör og gerð fjárkrafa á þeirri forsendu. Krafa á þeim grunni stendur nú ein eftir í málinu af hálfu aðaláfrýjanda, þótt málsókn hans hafi í öndverðu aðallega verið byggð á röksemdum fyrir því gagnstæða. Í dómkröfum aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti segir meðal annars að hann krefjist að „skilnaðarsamkomulag og viðbótarsamningur sem gerður var í apríl 1993, verði felldur úr gildi að öllu leyti“. Þrátt fyrir að krafist sé samkvæmt orðanna hljóðan ógildingar þessara samninga í heild, lýtur málatilbúnaður aðaláfrýjanda nú að því einu að fá efni þeirra breytt um afmarkað atriði, en hvergi er þó skýrlega kveðið þar á um hver ættu að verða afdrif annars þess, sem samningarnir tóku til. Eins og áður kom fram var fjárhæð þrautavarakröfu aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi reist á því að með henni yrði hann eins settur að eigin mati og ef helmingaskiptum hefði verið beitt við fjárslit milli aðilanna. Með málsástæðum á þeim grunni markaði aðaláfrýjandi farveg fyrir málatilbúnað sinn jafnt sem gagnáfrýjanda. Fjárhæð dómkröfu aðaláfrýjanda er hins vegar nú byggð á öðrum og um margt frábrugðnum grundvelli. Þá verður og að líta til þess að krafa aðaláfrýjanda um ógildingu samninga aðilanna er rökstudd með því að forsendur fyrir þeim hafi brostið vegna þess að gagnáfrýjandi hafi í andstöðu við það, sem samið var um, knúið á um að fá meðlag með sonum þeirra, sem aðaláfrýjandi telur þegar greitt að fullu með afhendingu eigna til gagnáfrýjanda. Með þessu er því í raun borið við að vanefndir gagnáfrýjanda á samningum aðilanna eigi að leiða til ógildingar þeirra vegna brostinna forsendna, sem fær þó ekki staðist að lögum. Í sömu andrá gerir aðaláfrýjandi kröfu um greiðslu, sem ætti í reynd að gera hann eins settan og ef samningar aðilanna væru gildir og gagnáfrýjandi hefði efnt þá fyrir sitt leyti. Gætir í þessu slíks misræmis að efnisdómur verður ekki felldur á kröfur aðaláfrýjanda. Þegar litið er til alls þess, sem að framan greinir, gætir slíkra annmarka á málatilbúnaði aðaláfrýjanda að ekki verður komist hjá að vísa kröfum hans í aðalsök í héraði sjálfkrafa frá héraðsdómi. IV. Eins og aðilarnir haga kröfum sínum fyrir Hæstarétti er ekki til endurskoðunar ákvæði hins áfrýjaða dóms um lögskilnað þeirra. Skal héraðsdómur því standa óraskaður um það efni. Gagnáfrýjandi krefst sem áður segir að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 1.224.636 krónur. Er þetta sama krafa og hún gerði í fyrrnefndri gagnsök í héraði um meðlag með sonum aðilanna fyrir tímabilið frá 1. apríl 1993 til 1. janúar 1998. Af gögnum málsins verður ekki séð að gagnáfrýjandi hafi haldið þeirri kröfu fram fyrr en með höfðun gagnsakarinnar 22. mars 1999. Allt til desembermánaðar 1997 hagaði hún gerðum sínum eins og samkomulag aðilanna um eingreiðslu meðlagsins væri bindandi fyrir sig. Þegar þáttaskil urðu í þessu efni með beiðni gagnáfrýjanda hinn 9. þess mánaðar til Tryggingastofnunar ríkisins var kröfu hennar um greiðslu meðlags markaður tími frá 1. janúar 1998. Í skýrslu fyrir héraðsdómi skýrði gagnáfrýjandi svo frá að um þær mundir hafi hún í símtali borið upp við aðaláfrýjanda hvort hann vildi greiða fjárhæð samsvarandi meðlagi inn á bankareikning sem eins konar menntunarstyrk handa sonum þeirra. Hann hafi hafnað því. Gagnáfrýjandi kvaðst þá hafa sagt eftirfarandi við aðaláfrýjanda: „Ég er að hugsa um að sækja um meðlag, ekkert aftur í tímann, bara frá og með deginum í dag. Ég vildi bara láta þig vita, þá geri ég það.“ Með þessu gaf gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda ótvírætt tilefni til að ætla að aðgerðarleysi hennar um margra ára skeið um að leita eftir greiðslu meðlags fæli í sér að hún hygðist ekki hafa slíka kröfu uppi. Verður því að fallast á með héraðsdómara að gagnáfrýjandi hafi glatað rétti til að halda fram þeirri kröfu, sem hér um ræðir, og sýkna aðaláfrýjanda af henni. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfum aðaláfrýjanda, Ólafs Arnbjörnssonar, í aðalsök í héraði er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms skulu vera óröskuð um lögskilnað aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda, Bergþóru Bertu Guðjónsdóttur, og um sýknu aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda um greiðslu á 1.224.636 krónum. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. október 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 11. október sl., var þingfest 3. mars 1999. Aðalstefnandi er Ólafur Arnbjörnsson, kt. 220257-3399, Vatnsholti 20, Keflavík. Aðalstefnda er Bergþóra Berta Guðjónsdóttir, kt. 050955-3549, Sóleyjarhlíð 3, Hafnarfirði. Endanlegar dómkröfur aðalstefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði að meðlag hans með sonum hans, Guðjóni, kt. 190283-4299 og Herði, kt. 081185-3449, hafi verið að fullu greitt stefndu til 18 ára aldurs drengjanna með skilnaðarsamningi og samkomulagi sem gert var við skilnað að borði og sæng í apríl 1993. Til vara krefst stefnandi viðurkenningar á því að stefnda hafi yfirtekið framfærsluskyldu hans til 18 ára aldurs sona þeirra, með skilnaðarsamningi og samkomulagi frá apríl 1993. Til þrautavara gerir stefnandi kröfu um að skilnaðarsamkomulag og viðbótarsamningur sem gerður var í apríl 1993, verði felldur úr gildi að öllu leyti og stefndu verði gert að endurgreiða stefnanda samkvæmt helmingarskiptaeglu hjúskaparlaga 7.208.669 krónur ásamt meðalvöxtum óverðtryggðra útlána samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands frá og með 1. maí 1993 til greiðsludags. Í öllum tilfellum er krafist málskostnaðar. Aðalstefnda krefst sýknu og málskostnaðar í aðalsök. Í gagnsök krefst gagnstefnandi Bergþóra Berta að sér verði með dómi veittur lögskilnaður frá gagnstefnda samkvæmt ákvæðum hjúskaparlaga. Þá krefst gagnstefnandi þess að gagnstefndi verði dæmdur til þess að greiða sér 1.224.636 krónur ásamt meðalvöxtum óverðtryggðra útlána samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands sem hér segir:Af 185.400 krónum frá 1.1.1994 til 1.1.1995, af 432.600 krónum frá þeim degi til 1.1.1996, af 689.680 krónum frá þeim degi til 1.1.1997, af 948.736 krónum frá þeim degi til 1.1.1998, en af 1.224.636 krónum frá þeim degi til 24. mars 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar í gagnsök að mati dómsins ásamt virðisaukaskatti og þess að gagnsökin verði sameinuð aðalsökinni. Gagnstefndi Ólafur krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum fjárkröfum gagnstefnanda í gagnsök. Til vara er þess krafist að gagnstefndi verði sýknaður að hluta. Gagnstefndi getur fyrir sitt leyti fallist á kröfu um lögskilnað, svo framarlega sem kröfur hans í aðalsök verða teknar til greina. Þá krefst gagnstefndi málskostnaðar í gagnsök að mati dómsins ásamt virðisaukaskatti. Aðalsök og gagnsök hafa verið sameinuð og voru sótt og varin sem eitt og sama mál. I. Aðilar skildu að borði og sæng í apríl 1993. Gerðu þau með sér skilnaðarsamkomulag þar sem segir m.a.: ,,2. gr. 3. gr. 1. Byggingasj. ríkisins dags. 20.07.1989 upphafl. kr. 1.941.000.- að eftirstöðvum kr. 2.447.243.38. 2. Byggingasj. ríkisins dags. 24.01.1990 upphafl. kr. 2.142.000.- að eftirstöðvum kr. 2.484.306.52. 3. Sparisjóðurinn í Njarðvík dags. 18.09.1991 upphafl. kr. 475.000.- að eftirstöðvum kr. 45.000.- 4. Sparisjóðurinn í Keflavík dags. 28.09.1992 upphafl. kr. 500.000.- að eftirstöðvum um kr. 475.000.-. Fasteignin kemur í hlut konunnar, sem ábyrgist ein greiðslu áhvílandi veðskulda á eigninni. 4. gr. 1 / 8 hluti sumarbústaðar í landi Þórsstaða í Grímsnesi kemur í hlut mannsins. 5. gr. Á grundvelli þessa samnings gaf sýslumaður út leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng þann 23. apríl 1993. Til viðbótar skilnaðarsamkomulaginu gerðu aðilar með sér sérstakt samkomulag í apríl 1993 sem ekki var lagt fram hjá sýslumanni og hlaut því ekki staðfestingu hans. Það er svohljóðandi: "Við undirrituð, Bergþóra Berta Guðjónsdóttir, kt. 050955-3549 til heimilis að Brekkustíg 35, Njarðvík og Ólafur Arnbjörnsson, kt. 220257-3399, til heimilis að Mávabraut 2g, Keflavík: Samkomulag er um það okkar á milli, að undirrituð Berta kaupir eignarhluta undirritaðs Ólafs í fasteigninni Brekkustíg 35c, Njarðvík og í firmanu Æfingastúdíó Njarðvíkur með tæknibúnaði, tækjum og öllum því sem því tilheyrir. Samkomulag er um það okkar á milli að meðlagsgreiðslur Ólafs með drengjunum Guðjóni, kt. 190283-4299 og Herði, kt. 081185-3449,- sem lúta forsjá Bertu,- til fullnaðs 18 ára aldurs drengjanna gangi upp í kaupverð eignarhluta Ólafs og telst kaupverðið með því greitt að fullu. Undirrituð Berta skuldbindur sig til að innheimta ekki meðlag með drengjunum til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra fyrir milligöngu Tryggingastofnunar ríkisins og Innheimtustofnunar sveitarfélaga, enda telst meðlag greitt með því að Berta hefur eignarhluta Ólafs til fullrar ráðstöfunar frá og með undirritun þessa samkomulags, sbr. skilnaðarsamning okkar dags. í apríl 1993 og staðfestur hjá sýslumanninum í Keflavík hinn 19. apríl 1993. Hér er miðað við fjárhæð meðlags skv. ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins er samkomulag þetta er undirritað. Samkomulag þetta undirritum við að vel íhuguðu máli. Hvorugt okkar telur ástæðu til þess að frekara mat fari fram á þeim verðmætum sem við hér erum að ráðstafa og grundvallast sú ákvörðun á þeirri afstöðu undirritaðs Ólafs, að þótt verðmæti fyrirtækisins Æfingastúdíó, tækja og búnaðar o.fl. ásamt eignarhluta á fasteigninni sé meira en sem nemur verðmæti framreiknaðs meðlags með drengjunum til 18 ára aldurs þá hafi það ekki áhrif til breytinga á þeim vilja mínum, Ólafs, að eignaruppgjör okkar hjónanna vegna skilnaðarins fari fram með þessum hætti, sbr. framangreint." Í málinu hefur verð lagt fram mat fasteignasalans Sigurðar V. Ragnarssonar um að fasteign aðila að Brekkustíg 35c, Njarðvík hafi verið metin á 8.700.000 krónur í mars 1993. Þá hefur verið lagður fram í málinu útreikningur frá þessum tíma þar sem firmað "Æfingastúdíó," sem var líkamsræktarstöð, er metið á kr. 9.200.000 krónur. Fram hefur einnig komið að aðilar létu reikna út fyrir sig meðlag barnanna til 18 ára aldurs þeirra til þess að hafa til hliðsjónar við skiptin. Stefnandi segir að eftir samkomulagi aðila hafi stefnda fengið fasteign þeirra hjóna, sem metin var á 8.700.000 krónur. Áhvílandi uppreiknaðar veðskuldir samkvæmt skattframtali 1993 hafi verið 3.165.662 krónur. Nettóvirði eignarinnar hafi því numið a.m.k. 5.534.338 krónum. Firmað "Æfingastúdíó" í Njarðvík var líkamsræktarstöð sem hjónin höfðu rekið saman. Á fundi hjá lögmanni konunnar hafi þau metið firmað á 9.200.000 krónur. Stefnda hafi fengið allan reksturinn og lausafé sem honum fylgdi í sinn hlut. Það eina sem stefnandi hafi fengið hafi verið hlutur í sumarbústað að fasteignamati 317.000 krónur. Samkomulag hafi verið um það með aðilum að með þessari skiptingu væri stefnandi einnig að greiða meðlag með sonum aðila til 18 ára aldurs þeirra. Stefnandi kveður stefndu hafa virt samkomulag aðila þar til 9. desember 1997 að stefnda sótti um það hjá Tryggingastofnun ríkisins að fá greitt meðlag. Gerði stefnda það á grundvelli skilnaðarleyfisbréfs. Almannatryggingar í Hafnarfirði úrskurðuðu 22. desember 1997 um greiðslu meðlags frá 1. janúar 1998 og með bréfi 9. s.m. krafðist stefnandi þess að úrskurðinum yrði breytt. Almannatryggingar stöðvuðu greiðslur til stefndu sem stefnandi kærði til tryggingaráðs. Í úrskurði tryggingaráðs segir m.a.: "Í leyfisbréfi til skilnaðar að borði og sæng dags. 23. apríl 1993 féll forræði yfir sonum hjóna til móður og skuldbatt faðir sig til þess að greiða einfalt meðlag með hvorum drengjanna frá 1. apríl 1993 til 18 ára aldurs þeirra. Samkvæmt 19. gr. barnalaga tilheyrir meðlag barni og er talið óheimilt að svifta barnið þeim rétti meðlagsins. Í framkvæmd hefur verið litið svo á að annað foreldri geti afsalað sér rétti til að krefjast meðlags úr hendi hins. Hefur þessi ráðstöfun verið rökstudd með því að annað foreldri sé að semja um yfirtöku á framfærsluskyldum hins. Það er hins vegar ekki á færi Tryggingastofnunar ríkisins að taka afstöðu til breyttrar samningsskyldu hjóna, ef upp koma deilur. Skv. 15. gr. barnalaga nr. 20/1992, sbr. 59. gr. almannatryggingalaga nr. 117/1993, var Tryggingastofnun fortakslaust skylt að greiða Bergþóru Bertu meðlag með sonum hennar og Ólafs Arnbjörnssonar eins og kveðið var á um í leyfisbréfi skilnaðar, enda hafði Bergþóra Berta forræði drengjanna og setti fram kröfur þar að lútandi. Er það niðurstaða tryggingaráðs að stöðvun á meðlagsgreiðslum til Bergþóru Bertu frá og með 1. febrúar s.l. eigi sér ekki lagastoð." II. Stefnda bendir á að í skilnaðarsamkomulagi séu áhvílandi uppreiknaðar skuldir á fasteigninni Brekkustíg 35c, Njarðvík taldar 5.451.549 krónur en ekki 3.165.662 krónur eins og í stefnu greinir. Fasteignamatsverð eignarinnar hafi þá verið 6.555.000 krónur. Í skattframtali 1993 hafi skuldir alls verið 6.449.259 krónur. Á þessum tíma hafi fasteignaverð almennt verið mjög lágt, ekki síst í Njarðvík og nágrenni. Í framtali 1993 sé einnig að finna efnahags- og rekstrarreikning "Æfingastúdíós" sem stefnda rak. Samkvæmt efnahagsreikningi hafi eigið fé verið neikvætt um 577.234 krónur. Fyrir dómi sagði stefnda að hún hefði unnið fulla vinnu úti öll sín hjúskaparár. Hún hefði rekið snyrtistofu í 7 ár en síðar byrjað að kenna ,,erobik” í leigusal. Tveimur árum síðar, eða 1989, hefði hún opnað líkamsræktarstöðina "Æfingastúdíó" og hefði reksturinn gengið vel. Stefnandi hefði stundað sjómennsku en á þessum tíma hefði hann farið í land og stofnað fyrirtækið "Sjófisk". Sá rekstur hefði gengið illa og endað með gjaldþroti fyrirtækisins og stefnanda persónulega. Á árinu 1990 hefði stefnandi byrjað að vinna með stefndu í líkamsræktarstöðinni. Hefði stefnandi séð um daglegan rekstur en stefnda kennt ,,erobik” og sinnt heimilinu. Þegar ljóst var orðið á miðju ári að sambúðarslit blöstu við hefðu þau reynt að selja fyrirtækið en án árangurs. Hún hefði þá tekið þá ákvörðun að reka fyrirtækið áfram þar sem hún bar ein ábyrgð á skuldum þess. Hún hefði áfram reynt að selja en mikill samdráttur hefði verið í þjóðfélaginu á þessum tíma. Hefði hún verið tilbúin að selja fyrir 2.000.000 krónur en engin kaupandi fundist. Að lokum hefði hún ekki treyst sér til þess að halda rekstri áfram vegna gífulegrar vinnu sem kom niður á heimilisstörfum og uppeldi barnanna, en stefnandi var þá fluttur til Afríku. Hefði hún lokað stöðinni í júní 1997 og selt það sem hægt var að selja, þ.á.m. íbúðina til þess að greiða upp skuldir. Hefði hún fengið inni í félagslegri íbúð í Hafnarfirði þar sem hún byggi nú með börnunum. III. Málsástæður stefnanda í aðalsök eru þær að með viðbótarsamkomulagi aðila varðandi skipti eigna við skilnað að borði og sæng hafi verið áskilið að með afhendingu þessara eigna til konunnar hefði stefnandi greitt að fullu meðlag með sonum þeirra tveimur, Guðjóni og Herði, til 18 ára aldurs þeirra. Hafi sérstaklega verið tekið fram í samkomulagi þessu, sem lögmaður konunnar gerði fyrir aðila, að stefnanda væri ljóst að hann væri að afhenda eignir að verðmæti sem næmi mun hærri fjárhæðum en framreiknuðu verðmæti meðlags með drengjunum tveimur. Þessi afhending fjármuna hafi verið í samræmi við 1. mgr. 19. gr. barnalaga. Stefnandi hafi afhent stefndu þessa fjármuni til greiðslu meðlags og hún tekið við þeim sem lögráðamaður drengjanna. Hafi henni borið að nota fjármunina til framfærslu þeirra eins og tilgangur meðlags sé. Stefnda hafi forsjá barnanna og því einnig fjárhald þeirra þar sem þeir voru ólögráða fyrir æsku sakir, sbr. 26. gr. þágildandi lögræðislaga nr. 68/1984. Henni hafi borið að varðveita og ávaxta það fé sem hún fékk í hendur fyrir þeirra hönd með afhendingu eignanna sem um ræddi, sbr. 33. og 38. gr. þágildandi lögræðislaga. Eignarhluti stefnanda í fasteigninni, sem afhentur var stefndu, hafi verið skráður á hennar nafn en ekki drengjanna. Hafi þó í raun verið um meðlagsgreiðslur vegna þeirra að ræða, þar sem nafnabreyting hefði haft í för með sér að samþykki yfirlögráðanda hefði þurft til allra ráðstafana og skuldbindingar en veð voru áhvílandi á eigninni. Stefnda hafi hins vegar eignina, lausafé og rekstrarmuni í sinni vörslu og hafi haft lögmæta ráðstöfunarheimild yfir þessum fjármunum fyrir drengjanna hönd. Ekkert sé því til fyrirstöðu að meðlag sé greitt fyrirfram með einni heildargreiðslu að mati fræðimanna á sviði sifjaréttar. Meðlag hafi því verið að fullu greitt. Stefnanda sé því nauðsynlegt að fá viðurkenningardóm um fullnaðargreiðslu meðlags með sonum sínum, þannig að ekki verði um tvöfaldar meðlagsgreiðslur hans að ræða, þar sem hann hafi þegar uppfyllt skyldur sínar skv. III. kafla barnalaga nr. 20/1992. Varakrafa stefnanda byggist á sömu sjónarmiðum og aðalkrafa. Verði ekki talið að meðlag hafi verið að fullu greitt með afhendingu eignanna, sé a.m.k. ljóst að stefnda hafi með samningi þeim sem gerður var, yfirtekið með bindandi og varanlegum hætti framfærsluskyldu stefnanda til 18 ára aldurs drengjanna. Það hafi verið forsenda samningsins um að stefnda fékk sem móðir drengjanna afhentar nær allar eigur stefnanda að ekki yrði innheimt frekara meðlag með þeim. Þannig hafi stefnda yfirtekið framfærsluskyldu stefnanda auk þess sem hún hafi sjálf borið framfærsluskyldu gagnvart þeim. Stefnda hafi þannig leyst stefnanda undan framfærsluskyldu sinni og staðið við samning sinn fyrstu 5 árin eftir skilnaðinn. Þar sem Tryggingarráð hafi ekki treyst sér til að taka afstöðu í deilu aðila um framfærsluskyldu hafi innheimta verið hafin á hendur stefnanda og hafi svo verið frá því að úrskurður ráðsins gekk. Þrautavarakrafa stefnanda sé endurgreiðslukrafa á hendur stefndu vegna þeirra fjármuna sem henni hafi verið afhentir 1993 til greiðslu meðlags með drengjunum tveimur. Verði ekki fallist á að með afhendingu þessara fjármuna til stefndu hafi verið greitt meðlag að fullu og meira en það, til 18 ára aldurs sona þeirra, séu forsendur brostnar fyrir því samkomulagi sem stefnandi og stefnda gerðu þegar gengið var frá skilnaði þeirra að borði og sæng. Sé stefnanda þá nauðsynlegt að endurkrefja stefndu um þá fjármuni sem hún fékk til ráðstöfunar sem meðlagsgreiðslur, þar sem samningur aðila sé þá úr gildi fallinn og nauðsynlegt að endurskoða skipti milli hjóna miðað við venjulega helmingaskiptareglu í samræmi við ákvæði C-þáttar XIV. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993, enda ljóst að fella þurfi samkomulagið og samninginn úr gildi í samræmi við reglu 95. gr. A-þáttar XIV. kafla hjúskaparlaga. Stefnandi vísar um málatilbúnað sinn til ákvæða barnalaga nr. 20/1992, einkum III. og VI. kafla svo og VIII. kafla varðandi réttarreglur um forsjármál. Vísað er til ákvæða eldri lögræðislaga nr. 68/1984, einkum V. kafla, sbr. einnig núgildandi lögræðislög nr. 71/1997. Vísað er til ákvæða hjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum XIV. kafla þeirra laga. Ennfremur er vísað til almennra reglna fjármunaréttar og kröfuréttar varðandi áhrif brostinna forsendna á samningssamband. Stefnda byggir á að miða eigi við fasteignamat eignarinnar Brekkustígs 35c, Njarðvík þegar eignarstaða sé metin við skilnað. En jafnvel þó að mat fasteignasalans sé lagt til grundvallar komi í ljós að stefnda hafi aðeins borið lítillega meira úr býtum við skiptin, sem sé alls ekki óeðlilegt þar sem hún hafi haldið áfram að reka heimili sitt og sona aðila. Afsal á meðlagi með drengjunum um alla framtíð hafi því verið bersýnilega ósanngjarnt. Eins og sjáist á efnahags- og rekstrarreikningi fyrirtækisins hafi eigið fé verið neikvætt um 577.234 krónur. Mat aðila að eignin væri 9.200.000 króna virði, hafi verið fjarstæðukennt. Forsendur séu því brostnar fyrir samkomulagi aðila í apríl 1993. Verðmæti þau er hún átti að fá hafi reynst mun minni en samkomulag gerði ráð fyrir. Gagnsök. Kröfu sína um lögskilnað byggir gagnstefnandi á ákvæðum hjúskaparlaga. Gagnkrafa er að öðru leyti sú fjárhæð sem nemur andvirði meðlags með börnum aðila frá 1. apríl 1993 til 1. janúar 1998. Gagnstefnandi Ólafur styður sýknu í gagnsök þeim rökum að hann hafi nú þegar greitt meðlag að fullu með sonum sínum eins og rakið sé í aðalsök. Í öðru lagi ber gagnstefndi fyrir sig tómlæti og að krafa gagnstefnanda sé fyrnd sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Þessi krafa um greiðslu meðlags komi ekki fram fyrr en sex árum eftir samning aðila. IV. Aðilar voru í hjúskap í 15 ár. Aðalstefnda vann úti alla tíð og aðalstefnandi stundaði sjómennsku. Á árinu 1989 fór aðalstefnandi í land og stofnaði fyrirtæki sem síðar varð gjaldþrota. Aðalstefnandi varð einnig gjaldþrota sjálfur og seldu aðilar þá raðhús sitt og keyptu íbúð í fjölbýli. Þau slitu samvistum um mitt ár 1992 og skildu að borði og sæng 23. apríl 1993. Fljótlega upp úr því fluttist aðalstefnandi til Afríku þar sem hann bjó næstu 4 ár. Við skilnað aðila fékk aðalstefnda allar eignir þeirra fyrir utan hlut í sumarbústað að fasteignamatsverði 317.000 krónur, sem rann til aðalstefnanda. Aðalstefnda fékk því íbúð að Brekkustíg 35c, Njarðvík í sinn hlut og líkamsræktarstöðina ,,Æfingastúdíó". Þegar aðilar gengu til skipta reyndu þau að gera sér grein fyrir verðmæti eigna sinna og létu einnig uppreikna meðlagsgreiðslur til 18 ára aldurs barnanna. Þau deila nú um þetta mat sitt. Þannig mótmælir aðalstefnda mati fasteignasala á íbúðinni að fárhæð 8.700.000 krónur. Segir aðalstefnda að þetta mat hafi ekki verið fengið með hennar samþykki og fasteignasalinn sé reyndar frændi aðalstefnanda. Þá hefur verið lagt fram handskrifað mat á fyrirtækinu. Kemur þar fram að lausafé, innréttingar og tæki eru metin á 9.200.000 krónur. Eru stefnukröfur á þessu mati byggðar. Fram hefur komið í málinu að þetta handskrifaða plagg er frá aðalstefnanda komið og segir hann að aðilar hafi í sameiningu metið fyrirtækið með þessum hætti. Aðalstefnda mótmælir þessu en segist þó hafa talið fyrirtækið um 7-8.000.000 króna virði. Dómurinn telur að rétt sé að miða við að verðmæti íbúðarinnar hafi verið 8.200.000 krónur við skilnað aðila. Stefnda seldi íbúðina á því verði 1997 en á árunum þar á undan stóð fasteignaverð víðast hvar í stað. Samkvæmt skilnaðarsamkomulagi námu uppreiknaðar skuldir áhvílandi á fasteigninni 5.451.549 krónum. Verður talið að nettóeign í íbúðinni hafi því numið 2.745.451 krónu. Hlutur hvors var því 1.372.725 krónur miðað við helmingaskiptaregluna. Mikið ber á milli aðila varðandi mat á fyrirtækinu. Eru kröfur aðalstefnanda miðaðar við 9.200.000 krónur, en aðalstefnda heldur því aftur á móti fram að fyrirtækið hafi ekki hrokkið fyrir skuldum þegar upp var staðið. Frásögn aðalstefndu af rekstri fyrirtækisins og sölutilraunum er studd ýmsum gögnum. Segir aðalstefnda að hún hafi reynt að selja en engin kaupandi fengist. Hún hafi því ekki séð aðra lausn en að halda áfram rekstri, enda fyrirtækið nokkuð skuldsett og hún ein ábyrg fyrir skuldum. Þegar útséð var með að kaupandi fyndist, þrátt fyrir að verðið væri komið niður í 2.000.000 króna, hefði hún ákveðið að loka í júní 1997. Hefði hún selt það sem unnt var að selja af lausafé og hefði það runnið upp í skuldir. Verður þessi frásögn lögð til grundvallar enda styðst hún við efnahagsreikning fyrirtækisins 31. desember 1993, en þar er eigið fé talið neikvætt um 577.234 krónur og skuldir taldar 2.604.578 krónur. Endanlegt mat á fyrirtæki er jafnan það verð sem fæst við sölu þess. Þykir aðalstefnda hafa fært sönnur á að verðmætamat aðila á fyrirtækinu við skilnað hafi byggst á alltof mikilli bjartsýni og reynst óraunhæft. Að fenginni þessari niðurstöðu þykir í ljós leitt að þegar upp var staðið fékk aðalstefnda í raun aðeins um 1.400.000 króna umfram aðalstefnanda við skiptin og er þá ekki tekið tillit til sumarbústaðrins. Verður því fallist á með aðalstefndu að forsendur hafi brostið fyrir samningi aðila um að aðalstefnda afsalaði sér meðlagi með dengjunum um alla framtíð. Þykir heldur ekki óeðlilegt að aðalstefnda beri eitthvað meira úr býtum við skiptin þar sem hún hafði og hefur fyrir börnum þeirra að sjá. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. barnalaga nr. 20/1992 tilheyrir framfærslueyrir barni. Kjósi meðlagsskylt foreldri að fullnægja framfærsluskyldu sinni með því að greiða fúlgu við skilnað þá skal varðveita fúlguféð með þeim hætti sem mælt er fyrir um í lögræðislögum eða með greiðslu í verðtryggðum ríkisskuldabréfum. Þá segir í 17. gr. barnalaga að samningur um framfærslueyri með barni sé því aðeins gildur að sýslumaður staðfesti hann. Í samningi aðila við skiptin var horft fram hjá þessum ákvæðum barnalaga. Réttur barnanna til framfærslueyris var ekki tryggður heldur bundinn við óraunhæfar og óljósar væntingar aðila um sölu eigna, sem síðar brugðust. Þá var þessi samningur ekki staðfestur af sýslumanni eins og áskilið er í 17. gr barnalaga. Samningurinn telst því þegar af þeirri ástæðu óskuldbindandi fyrir stefndu. Samkvæmt ofansögðu verður aðal-, vara- og þrautavarakrafa aðalstefnanda í aðalsök ekki tekin til greina. Í gagnsök krefst gagnstefnandi þess að henni verði veittur lögskilnaður frá gagnstefnda. Samkvæmt 2. tl. 113. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. 2. mgr. 41. gr. ber að fallast á þá kröfu, enda kemur ágreiningur um framfærslueyri ekki í veg fyrir að skilnaður verði veittur, sbr. 2. mgr. 44. gr. hjúskaparlaga. Í gagnsök krefst gagnstefnandi þess einnig að gagnstefndi verði dæmdur til þess að greiða meðlag með drengjunum frá 1. janúar 1994. Það var ekki fyrr en í gagnstefnu, sem fram var lögð 22. mars 1999, að gerð var krafa um meðlag aftur í tímann. Vor þá tæp 6 ár liðin frá því að skilnaðarsamkomulagið var undirritað. Þykir því bera að hafna þessari kröfu gagnstefnanda vegna tómlætis. Niðurstaða í málinu verður því sú að í aðalsök verður stefnda sýknuð af öllum kröfum stefnanda í málinu. Í gagnsök verður krafa gagnstefnanda um lögskilnað tekin til greina. Gagnstefndi verður sýknaður af kröfu um framfæruslueyri aftur í tímann. Eftir þessari niðurstöðu verður málskostnaður ákveðinn fyrir báðar sakir, þannig að aðalstefnandi greiði aðalstefndu 240.000 krónur í málskostnað. Ekki er þá tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Aðalstefnda, Bergþóra Berta Guðjónsdóttir, skal vera sýkn af öllum kröfum aðalstefnanda, Ólafs Arnbjörssonar, í aðalsök. Gagnstefnanda, Bergþóru Bertu Guðjónsdóttur, er veittur lögskilnaður frá gagnstefnda, Ólafi Arnbjörnssyni, frá deginum í dag að telja. Gagnstefndi er sýknaður af kröfu gagnstefnanda um greiðslu framfærslueyris með börnum aðila frá 1. apríl 1993 til 1. janúar 1998. Aðalstefnandi Ólafur greiði aðalstefndu Bergþóru Bertu 240.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 486/2006
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði áfram bönnuð för úr landi á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. september 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. september 2006, þar sem varnaraðila var bönnuð för úr landi allt til fimmtudagsins 21. september 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði einungis gert að setja tryggingu samkvæmt 109. gr. laga nr. 19/1991. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er grunaður um alvarleg brot gegn 50. gr., sbr. 5. tl. 2. mgr. 52. gr. höfundarlaga nr. 73/1972 og 13. gr., sbr. 26. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins, en brot gegn þessum ákvæðum geta varðað fangelsisrefsingu. Fyrir hendi þykja vera skilyrði til að varnaraðili verði látinn sæta áfram farbanni samkvæmt 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, þann tíma sem ákveðinn var í hinum kærða úrskurði. Má ráða af gögnum málsins að sá tími muni duga til að ljúka rannsókn á hendur varnaraðila og taka ákvörðun um saksókn verði sú raunin. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess, með vísan til 110 gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, og b-liðar 1. mgr. 103. gr. sömu laga, að X, [kt.], verði bönnuð brottför af landinu allt til fimmtudagsins 21. september 2006 kl. 16:00. Í greinargerð ríkislögreglustjóra kemur fram að Efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjórans hafi nú til rannsóknar meint brot kærða á höfundalögum nr. 73/1972 og lögum nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Í þágu rannsóknar málsins sætti kærði farbanni til klukkan 16:00 28. ágúst s.l. og áframhaldandi farbanni til kl. 16:00 7. september s.l., sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 20. ágúst og 28. ágúst sl. Um málsatvik vísast til krafna efnahagsbrotadeildar um leit, handtöku þann 10. ágúst sl. og um farbann þann 20. ágúst og 28. ágúst sl. svo og úrskurða héraðsdóms af því tilefni. Rannsókn málsins sé vel á veg komin. Tölvurannsókn stendur enn yfir á 250 gígabæta færanlegum gagnamiðli (harður diskur) sem kærði hefur við yfirheyrslur játað að hafa afritað gögn á af netþjóni Y. Við skoðun á efnisyfirliti disksins kom í ljós að um mun fleiri gögn var að ræða en í fyrstu var talið. Rannsókn beinist nú m.a. að nánari greiningu á þeim gögnum sem kærði hefur játað að hafa yfirfært á gagnamiðlinn sem og meðferð þeirra gagna m.t.t. hvort þau hafi síðar verið afrituð. Í tengslum við rannsókn mun efnahagsbrotadeild þurfa að yfirheyra kærða aftur. Nauðsynlegt er því að tryggja nærveru kærða svo ljúka megi rannsókn málsins og taka ákvörðun um hvort af saksókn verði. Kærði sé spænskur ríkisborgari. Hann hafi ekki atvinnu á Íslandi og engin þau tengsl við landið sem telja megi að komi í veg fyrir að hann fari af landi brott. Þar sem hætta sé á að kærði geti komið sér undan málsókn, sbr. b-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 með því að vera ekki tiltækur við rannsókn málsins er því nauðsyn að hefta ferðafrelsi hans eins og 110. gr. laga nr. 19/1990 mælir fyrir um. Með vísan til þess sem að framan er rakið er þess krafist að dómari leggi fyrir ákærða að halda sig á Íslandi allt til fimmtudagsins 21. september kl. 16:00. Kærði er erlendur ríkisborgari, sem grunaður er um verulegt brot á 50. gr. höfundarlaga og 13. gr. laga um eftirlit með óréttmætum viðskiptum og fleira. Ekki verður séð að hann hafi nein tengsl við landið sem séu líkleg til að valda því að hann yfirgefi ekki landið og komi sér ekki undan saksókn. Rannsókn málsins er ekki lokið og ákvörðun um saksókn hefur enn ekki verið tekin. Ber því að verða við kröfu ákæruvaldsins og ákveða með heimild í b-lið 1. mgr. 103. gr. oml. að banna kærða för af landi brott til fimmtudagsins 21. september nk. kl. 16.00. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærða, X, [kt.], er bönnuð för úr landi allt til fimmtudagsins 21. september 2006, kl. 16:00.
Mál nr. 432/2005
Sjúkrahús Læknir Miskabætur Sératkvæði
H og B kröfðu Í og Þ um bætur vegna andláts sonar þeirra, sem lést rúmum fjórum sólarhringum eftir að hann fæddist. Dánarorsökin var alvarlegur súrefnisskortur vegna blæðingar frá æð í fósturyfirborði fylgjunnar, sem hafði laskast við legvatnsástungu, sem Þ framkvæmdi u.þ.b. fjórum klukkustundum áður en drengurinn fæddist. Ekki var ágreiningur um bótaskyldu en Í og Þ töldu kröfu H og B of háa. Niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var staðfest um að seint og illa hefði verið brugðist við vísbendingum um alvarlega fósturstreitu og gruns um blæðingarlosts hjá fóstrinu og að það yrði að meta sem stórkostlegt gáleysi í skilningi 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Áttu H og B því rétt á miskabótum samkvæmt ákvæðinu og voru Í og Þ dæmd sameiginlega til greiðslu þeirra auk tímabundinna þjáningarbóta. Ósannað þótti hins vegar að H hefði orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni í kjölfar andlátsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson, Guðrún Erlendsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 4. og 5. október 2005. Báðir áfrýjendur krefjast þess að dómkröfur stefndu verði lækkaðar og málskostnaður í héraði felldur niður. Áfrýjandi íslenska ríkið krefst þess að málskostnaður fyrir Hæstarétti verði felldur niður, en áfrýjandi Þóra F. Fischer krefst þess að sér verði dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með tilvitnun í 18. gr. a. læknalaga nr. 53/1988, sbr. 2. gr. laga nr. 68/1998, sendi lækningaforstjóri Landspítala-háskólasjúkrahúss landlækni tilkynningu 19. nóvember 2002 um óvæntan skaða í sambandi við læknismeðferð. Þar sagði: „Björk Baldursdóttir ... gekk með sitt þriðja barn og greindist immunisering með anti D og anti C í upphafi meðgöngu. Fyrri tvær meðgöngur, ´91 og ´98 áfallalausar. Hún var í mæðravernd í Miðstöð mæðraverndar hjá Þóru Fischer sem sér um rhesus varnir. Vegna hækkandi títera var gerð legvatnsástunga 28.10.02, framkvæmd af Hildi Harðardóttur sem hljóp í skarðið vegna veikinda Þóru Fischer. Legvatnsástungan gekk áfallalaust og sýndi ekki merki um anemíu barns (delta OD lágt, á zone 1 á Liley kúrfu). Fyrirhuguð var endurtekin ástunga eftir tvær vikur samkvæmt protokol. Í millitíðinni hækkuðu títerar enn frekar og var ástungu flýtt og gerð föstudaginn 08.11.02. Þóra Fischer framkvæmdi ástunguna og kom fram blæðing í legvatn sem hún taldi lítilvæga. Delta OD var enn lágt í zone 1, þ.e. barn ekki affecterað þrátt fyrir hækkandi títera. Konan var sett í monitor á meðgöngudeild og síðar komu fram streitumerki í riti sem leiddi til ákvörðunar um fæðingu með bráðakeisaraskurði. Kl. 16:59 fæðist drengur með anemíu og asphyxíu sem leiddi til dauða þriðjudaginn 12.11.02. ...” Nánari greinargerðir fylgdu í kjölfar þessarar tilkynningar. Kom fram að stefnda Björk hafði fætt sveinbarn með keisaraskurði 8. nóvember 2002 í kjölfar legvatnsástungu sem gerð var sama dag vegna blóðflokkamisræmis. Sveinbarnið sýndi strax einkenni um alvarlegan súrefnisskort í fæðingunni og lést fjórum dögum síðar. Ástæða súrefnisskortsins hjá barninu, sem leiddi til andláts þess, var blæðing frá æð í fósturyfirborði fylgjunnar sem laskast hafði við legvatnsástunguna. Dánarorsök var því fylgikvillar bráðs blæðingalosts eftir blæðingu í legi. Meðal gagna, sem fylgdu í kjölfar tilkynningar lækningaforstjórans, var greinargerð dr. Reynis Tómasar Geirssonar prófessors og yfirlæknis kvennadeildar Landspítala–háskólasjúkrahúss frá 13. desember 2002, sem rakin er í héraðsdómi. Í niðurlagi hennar segir: „Hér varð óhappatilvik sem læknirinn uppgötvaði samstundis. Hún gerði ráðstafanir til að fylgjast með framvindu málsins, en áttaði sig ekki nægilega fljótt á því hve ástand barnsins var alvarlegt, enda hægt að túlka fósturhjartsláttarritið innan eðlilegra marka, a.m.k. 2 fyrstu klst eftir ástunguna. Þá virtist sem blæðingin hefði stöðvast. Þegar henni varð ljóst að fósturköfnun gat verið yfirvofandi og að gera þyrfti bráðan keisaraskurð vegna vaxandi teikna um fósturstreitu, þá var það undirbúið, en ástandið metið þannig að tími væri til að lágmarka áhættu af aðgerð fyrir konuna. Miðað við hversu sjaldgæft er að atburður sem þessi með bráðu blóðtapi fósturs gerist, er álitamál hversu rétt er að ætlast til þess að læknirinn hafi á þeim tíma átt að geta áttað sig til fullnustu á hversu alvarlegt ástand barnsins var.” Landlæknisembættið aflaði álits dr. Sæmundar Guðmundssonar, dósents og yfirlæknis kvennasjúkdómadeildar háskólasjúkrahússins í Malmö til undirbúnings álitsgerðar um atburð þennan. Fram kemur af bréfi aðstoðarlandlæknis 23. mars 2004 að leitað var til Sæmundar þar sem hann hafði aldrei unnið á kvennadeild Landspítalans og starfað erlendis eftir að hann lauk sérfræðinámi. Af álitsgerð Sæmundar verður ráðið að hann hafi haft gögn málsins undir höndum. Þar segir meðal annars að stefnda Björk sé í 0 blóðflokki, Rh neikvæðum, en hafi ekki haft einkenni um mótefnamyndun þegar hún gekk með fyrri drengi sína tvo. Samkvæmt ómskoðun við 19. viku meðgöngu, þeirrar sem hér um ræðir, hafi fæðingartími verið áætlaður 12. desember 2002. Við fyrstu vitjun til mæðraverndar 7. júní það ár hafi blóðsýni verið tekið og það sýnt jákvæða svörun við blóðflokkamótefnum. Aukin blóðflokkamótefnamyndun geti leitt til blóðleysis hjá barninu. Björk hafi því verið tekin í sérstakt eftirlit. Auk venjulegs mæðraeftirlits hafi áætlanir verið gerðar um nýjar mótefnarannsóknir á blóði og ómskoðanir til að greina einkenni hjartabilunar fósturs vegna blóðleysis. Engin einkenni um hjartabilun hafi verið sjáanleg við ómskoðanir og mótefnagildi í blóði voru óbreytt og lág þar til 24. október að aukning greindist. Ómskoðun var hins vegar áfram eðlileg. Venjulega sé mælt með legvatnsástungu til að greina blóðleysi hjá fóstri. Mæld séu niðurbrotsefni rauðra blóðkorna í legvatni með svokallaðri ljósþéttnimælingu, sem gefi vísbendingu um hvort um sé að ræða aukningu á niðurbrotsefnum rauðra blóðkorna og þar með hugsanlegu blóðleysi fósturs. Þessi greiningaraðferð hafi verið notuð í meira en 40 ár. Áhætta við legvatnsástungu sé lítil, sérstaklega á seinni hluta meðgöngu. Hún aukist þó nokkuð þurfi að stinga í gegnum fylgjuna. Líkur á að gera þurfi bráðakeisaraskurð vegna aukaverkana séu á bilinu 1/150–300 stungur. Mjög sjaldgæft sé að barnið deyi eftir slíka aðgerð. Algengasta aukaverkun við stungu í gegnum fylgju sé blæðing, sem oftast stöðvist á skömmum tíma. Ákvörðun um legvatnsstungu á stefndu Björk hafi verið á rökum reist. Aðgerðin sem framkvæmd var 28. október hafi verið án aukaverkana. Stungið hafi verið gegnum fylgjuna þar sem ekki hafi annarra kosta verið völ. Niðurstaða ljósþéttnimælingar legvatns hafi ekki gefið til kynna að blóðkorn væru að skemmast hjá fóstrinu. Við nýja mótefnamælingu 8. nóvember á 35. viku meðgöngu hafi mótefni í blóði stefndu reynst hafa aukist verulega. Þetta gat haft áhrif á fóstrið. Ómskoðun hafi ekki sýnt einkenni um vökvasöfnun í fóstrinu og því verið mælt með nýrri legvatnsástungu til að dæma um blóðleysi hjá fóstrinu. Aftur hafi verið stungið í gegnum fylgjuna þar sem ekki var kostur á öðru. Í kjölfar stungu hafi verið lýst blæðingu frá stungustað, sem ekki sé óalgengt. Stefnda hafi því verið sett í hjartsláttarsírita og gefið 12 mg betametason til að flýta fyrir þroskun lungna fóstursins þyrfti barnið að fæðast fyrir tímann vegna blóðleysis. Hjartsláttarsíritið hafi í byrjun sýnt grunnlínu sem var nokkuð lág, en með eðlilegum breytileika og hröðun fyrstu 30 mínúturnar. Milli kl. 14.00 og 14.50 hafi hjartsláttur fóstursins aukist upp í 130-150 slög á mínútu. Góður breytileiki hafi verið í ritinu og eðlilegar hraðanir. Um kl. 15.30 hafi hjartsláttur fóstursins aukist enn frekar og legið á bilinu 150-160. Telja megi ritið eðlilegt fram að þessum tíma, utan aukningar á hjartslætti, sem verið gat fyrsta einkenni um súrefnisskort fósturs. Hjartsláttartíðnin hafi þó verið innan eðlilegra marka. Eftir kl. 15.30 hafi hjartslátturinn breyst til muna. Breytileikinn hafi minnkað, hjartsláttur vaxið og dýfur sést á ritinu. Stefnda hafi einnig haft samdrætti og kvartað undan minnkandi hreyfingum fósturs. Stefnda hafi verið tekin úr ritinu kl. 15.53 og gerð ómskoðun, sem sýnt hafi blæðingu milli fylgju og legveggs á stungustað. Stefnda hafi þá verið sett í sírita að nýju kl. 15.57 og áætluð bráðaaðgerð ef ástand versnaði. Hjartsláttarritun hafi verið haldið áfram til kl. 16.13 og tíðni hjartsláttar verið vaxandi. Stefnda hafi komið á skurðstofu kl. 16.40. Barnið hafi fæðist kl. 16.59 og sýnt þá einkenni um alvarlegan súrefnisskort. Í sérfræðiálitinu segir síðan að af tiltækum gögnum verði ekki lesið hvað olli því að það tók 46 mínútur frá því að stefnda var tekin úr síritanum þar til að barnið fæddist en tímalengdin sé óeðlileg með hliðsjón af því sem sást af hjartsláttarsíritinu. Af framangreindri yfirferð var það skoðun sérfræðingsins að meðferðin í mæðravernd hafi verið rétt og ákvörðunin um legvatnsástunguna rétt og tímabær. Í kjölfar stungunnar hafi orðið blæðing, sem sé sjaldgæf og óvænt aukaverkun. Viðbrögðin við því hafi verið rétt, það er að fylgst hafi verið með líðan fóstursins með hjartsláttarsírita. Ritið hafi hins vegar gefið til kynna versnandi líðan fóstursins. Tíminn frá því að stefnda var tekin úr síritanum og búin undir aðgerð hafi hins vegar verið langur sé tillit tekið til þess að um bráðaástand var að ræða. Á grundvelli þessa álits sérfræðingsins samdi landlæknisembættið álitsgerð 8. apríl 2003 og var það niðurstaða þess að rétt hefði verið staðið að meðgöngueftirliti stefndu, þar með talinni ákvörðun um legvatnsástunguna 8. nóvember 2002. Rétt hafi verið þau byrjunarviðbrögð við blæðingunni að fylgjast með líðan fóstursins með hjartsláttarsírita. Ritið hafi hins vegar sýnt versnandi líðan fósturs að minnsta kosti 11/2 klukkustund fyrir fæðingu með keisaraskurði. Það ásamt því sem vitað var að blæðing hafði orðið inn í vatnsbelg ásamt minnkandi hreyfingum fóstursins hefði átt að leiða til skjótari viðbragða en raun varð á. Óeðlilega langur tími hafi liðið þar til barnið var tekið með keisaraskurði. Sérstaklega var í álitsgerðinni gerð athugasemd við hversu langur tími leið frá því að ákvörðun var tekin um keisaraskurð þar til hann var gerður, eða um þrír stundarfjórðungar. Að fengnu áliti landlæknis féllst áfrýjandi íslenska ríkið fyrir sitt leyti á skaðabótaskyldu þar sem óeðlilega langur tími hafi liðið þar til barnið var tekið með keisaraskurði. Gerðu stefndu því næst kröfur á hendur ríkinu en sættir náðust ekki um bótafjárhæðina. Afstaða áfrýjandans kom fram í bréfi ríkislögmanns 9. október 2003. Sagði þar að ljóst sé að mikill munur sé á hugmyndum aðila um fjárkröfur stefndu. Taldi ríkislögmaður í fyrsta lagi að ekki hafi verið nægjanlega sýnt fram á vinnutap stefnda Helga. Í öðru lagi að hugmyndir um miskabætur á grundvelli 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, séu óraunhæfar. Jafnvel sé það verulegt álitamál hvort um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða af hálfu starfsfólks Landspítala-háskólasjúkrahúss, en það sé skilyrði bótaábyrgðar samkvæmt greindu ákvæði. Afstaða þessa áfrýjanda hefur verið óbreytt síðan. Í héraði fór ríkislögmaður með málið einnig fyrir hönd áfrýjandans Þóru, sem stefndu sóttu einnig til ábyrgðar á tjóni sínu. Málsástæður áfrýjenda féllu því saman í héraði og gera það að mestu einnig hér fyrir dómi, þótt áfrýjandinn Þóra láti nú flytja málið sérstaklega fyrir sig. Áfrýjendur fallast á niðurstöðu héraðsdóms um þjáningabætur. Kröfu fyrir vinnutap stefnda Helga mótmæla þeir sem ósannaðri, en miskabótakröfum með því að andlát barnsins verði ekki rakið til stórkostlegs gáleysis þeirra. Verði hins vegar talin lagaskilyrði fyrir því að dæma stefndu miskabætur mótmæla þeir fjárhæð þeirra, svo sem þær eru ákveðnar í héraðsdómi. Áfrýjandinn Þóra hefur lagt fyrir Hæstarétt umsögn sína um héraðsdóminn, svo og umsögn nokkurra starfsfélaga sinna. Þá hefur áfrýjandinn íslenska ríkið lagt fyrir dóminn athugasemdir dr. Reynis Tómasar Geirssonar prófessors varðandi röksemdir héraðsdóms. Ljóst er að umsagnir þessar eru ekki sönnunargögn í málinu. II. Að framan er það rakið að áfrýjendur hafa viðurkennt bótaskyldu. Viðurkenning íslenska ríkisins hefur frá upphafi byggst á greinargerð dr. Reynis Tómasar Geirssonar og álitsgerð landlæknis frá 8. apríl 2003, sem eins og áður er sagt byggðist á sérfræðiláliti dr. Sæmundar Guðmundssonar. Af þessum umsögnum og þeim gögnum sem fyrir liggja verður ekki séð að ágreiningur sé um atvik málsins. Hins vegar deila aðilar um hvort aðgerðir og athafnaleysi áfrýjandans Þóru, sem sinnti læknismeðferð stefndu Bjarkar, og annars heilbrigðisstarfsfólks, sem áfrýjandinn íslenska ríkið ber einnig ábyrgð á, hafi verið með þeim hætti að meta verði til stórkostlegs gáleysi þeirra í skilningi 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Við mat á því verður að líta til þess vandamáls sem uppi var og hvernig við því var brugðist. Meta verður ferlið í heild, svo sem gert var af dr. Sæmundi Guðmundssyni og rakið er að framan. Verður að telja fram komið að áfrýjandinn Þóra hafi ekki gert sér grein fyrir hversu alvarleg blæðingin var sem upphófst við legvatnsstunguna, en vegna þess sem segir í áliti Sæmundar og greinargerð Reynis Tómasar verður henni ekki lagt það til lasts og ekki fallist á það að sýnt hafi verið fram á að hættan hafi ekki getað dulist henni. Verður ekki annað séð en að aðgerðir hennar og annars starfsfólks hafi verið forsvaranlegar allt þar til hjartsláttarsíritinn sýndi upp úr kl. 15.30 merki um alvarlega fósturstreitu og grun um blæðingarlost hjá fóstrinu sem staðfestist við ómskoðun um kl. 15.45. Eins og málið liggur fyrir verður að telja sýnt að eftir það hafi verið ranglega brugðist við og grípa hafi átt til neyðarkeisaraskurðar þegar í stað fremur en til þess sem í gögnum málsins er nefnt bráðakeisaraskurður og framkvæmdur mun vera innan klukkustundar frá því að hann er ákveðinn. Hefur héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, metið það svo að þessi merki hafi verið svo augljós að stórkostlega gáleysislegt hafi verið að bregðast svona seint og illa við. Hefur það ekki verið hrakið fyrir Hæstarétti. Ekki hefur verið sýnt fram á það að barnið hefði ekki getað spjarað sig ef réttilega hefði verið brugðist við. Skilja verður málflutning áfrýjandans íslenska ríkisins svo að það telji sig ábyrgt fyrir skaðabótagreiðslum til stefndu, óháð því hvort sök starfsfólks spítalans verður metin til gáleysis eða stórkostlegs gáleysis. Verða stefndu dæmd in solidum til greiðslu miskabóta samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þykir fjárhæð bótanna hæfilega metin 1.500.000 krónur til stefndu Bjarkar en 1.200.000 krónur til stefnda Helga. Er sá munur gerður vegna tengsla andláts barnsins við fæðingu þess, svo og að teknu tilliti til gagna um andlegt áfall stefndu Bjarkar. Krafa stefndu um þjáningarbætur er eins og að framan greinir viðurkennd. Stefndi Helgi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tímabundu atvinnutjóni og verður því krafa hans um það ekki tekin til greina. Niðurstaðan samkvæmt framansögðu er því sú að dæma ber áfrýjendur in solidum til að greiða stefnda Helga 1.285.500 krónur og stefndu Björk 1.620.950 krónur, hvort tveggja með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjendur greiði stefndu málkostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, íslenska ríkið og Þóra F. Fischer, greiði óskipt stefnda, Helga Magnúsi Hermannssyni, 1.285.500 krónur með 4,5% ársvöxtum af 85.500 krónum frá 12. nóvember 2002 til 28. september 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.285.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags, og stefndu, Björk Baldursdóttur, 1.620.950 krónur með 4,5% ársvöxtum af 120.950 krónum frá 12. nóvember 2002 til 28. september 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.620.950 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjendur greiði stefndu sameiginlega 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er sammála meirihluta dómenda um allt annað en ákvörðun fjárhæðar miskabóta til handa stefndu samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Miski samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga verður ekki mældur á peningalegan mælikvarða. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 37/1999 segir að lögð sé áhersla á að fjárhæðir bóta samkvæmt greininni eigi að ákvarðast samkvæmt því sem sanngjarnt þykir hverju sinni. Hafa skuli meðal annars í huga umfang tjóns, sök tjónvalds og fjárhagsstöðu hans. Ber að ákvarða fjárhæð miskabóta meðal annars með þessi sjónarmið í huga, en einnig hlýtur að eiga að hafa hliðsjón af því að skilyrði fyrir bótum samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga er að um ásetning eða stórfellt gáleysi sé að ræða af hálfu tjónvalds. Áfrýjandinn íslenska ríkið hefur lýst sig ábyrgt fyrir skaðabótagreiðslum til stefndu, verði þær dæmdar og ljóst er að missir stefndu er mikill og sár. Að framanrituðu gættu tel ég rétt að meta fjárhæð miskabóta 2.500.000 krónur til stefndu Bjarkar en 2.000.000 króna til stefnda Helga, en ég er sammála meirihlutanum um að mun megi gera á stefndu vegna tengsla andláts barnsins við fæðingu þess, svo og að teknu tilliti til gagna málsins um andlegt áfall stefndu Bjarkar. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júlí 2005. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 7. og 22. september 2004, þingfest 28. s.m. og dómtekið 24. f.m. Stefnendur eru hjónin Helgi Magnús Hermannsson og Björk Baldursdóttir, Laugavegi 76 B, Reykjavík. Stefndu eru íslenska ríkið og Þóra F. Fischer, Sörlaskjóli 24, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða þeim 11.638.450 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. nóvember 2002 til greiðsludags auk málskostnaðar. Af hálfu stefndu eru gerðar þær dómkröfur að kröfur stefnenda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. I Málið fjallar um það að legvatnsástunga, sem gerð var í Landspítala - háskólasjúkrahúsi á stefnandanum Björk þann 8. nóvember 2002, leiddi til þess að sonur stefnenda, sem fæddist með keisaraskurði fjórum klukkustundum síðar, lést rúmum fjórum sólarhringum eftir það. Hér verður greint í meginatriðum frá lýsingu málsatvika í stefnu. Síðari hluta árs 2002 gekk Björk með þriðja barn þeirra hjóna og var áætlaður fæðingardagur 12. desember 2002. Þar sem blóð hennar var rhesus mínus en barnsins rhesus plús þurfti að huga sérstaklega að því á meðgöngunni að hún myndaði ekki mótefni sem gæti reynst hættulegt lífi ófædds barns hennar og jafnvel hennar eigin. Var sérstaklega fylgst með þessum áhættuþætti alla meðgönguna og sem líður í slíku eftirliti voru framkvæmdar á henni tvær legvatnsstungur, sú fyrri þann 28. október 2002. Hildur Harðardóttir læknir framkvæmdi þá legvatnsstungu. Á sérstakt eyðublað sést hvar læknirinn hefur fyllt út skýringarmyndir varðandi það hvar fylgjan var staðsett og hvar stungið var í gegnum fylgjuna í legvatnsstungunni. Eftir þessa legvatnsstungu brýndi læknirinn, Hildur, vel fyrir Björk að fylgjast grannt með hreyfingum barnsins og láta strax vita ef þær hreyfingar yrðu minni eða fátíðari þar sem slíkt gæti verið hættumerki. Var Björk sett í sírita eftir þessa legvatnsstungu. Stuttu seinna, eða þann 8. nóvember 2002, vildi læknirinn Þóra F. Fischer framkvæma aðra legvatnsstungu vegna ótta um að enn væri að myndast mótefni í blóði Bjarkar. Þá legvatnsstungu framkvæmdi Þóra F. Fischer síðan ofangreindan dag. Hún stakk í gegnum fylgju Bjarkar og við þá ástungu kom strax í ljós að hún hefði stungið í gegnum æð í fylgjunni þar sem blóð kom í sprautuna. Skýringarmyndir voru ekki fylltar út eins og gert hafði verið áður, sbr. hér að framan. Við framkvæmd stungunnar varð lækninum að orði eitthvað á þá leið að nú hefði orðið óhapp því að blóð hefði komið í sprautuna. Stefnendur hafi strax farið að lýsa áhyggjum sínum vegna þessa og Björk hafi brostið í grát en Þóra hafi sagt að þetta væri ekkert til að hafa áhyggjur af, slíkar blæðingar stoppuðu yfirleitt af sjálfu sér. Eftir stunguna hafi Björk verið sett inn í svokallað monitorherbergi rétt eins og eftir fyrri ástunguna og skynjarar verið tengdir við hana. Stefnendur telja að starfsmenn spítalans í monitorherberginu hafi ekki vitað að Björk hafi verið að koma úr legvatnsstungu og að þess vegna væri verið að fylgjast með henni fyrr en þau sögðu ljósmæðrunum það sjálf og telja þau að læknirinn hafi ekki látið starfsmennina í monitorherberginu vita af því. Af fyrri reynslu af legvatnsstungum hafi stefnendum verið ljóst að Björk þyrfti að fylgjast vel með hreyfingum barnsins (fóstursins) og láta vita ef hreyfingar væru minni en venjulega. Þetta hafi Þóra F. Fischer þó ekki tjáð þeim í umrætt sinn. Frá upphafi þess að Björk var tengd við mælitæki inni í monitorherbergi hafi hún kvartað yfir því að hún fyndi ekki fyrir hreyfingum hjá barninu og beðið um að læknir yrði sóttur en því hafi ekki verið sinnt. Eftir ítrekaðar kvartanir stefnenda um hreyfingarleysi barnsins hafi ljósmóðir farið að reyna að hreyfa við því. Björk hafi fengið sprautu af Betametasol en stefnendum hafi verið tjáð að það væri vegna þess að þau ættu að koma aftur daginn eftir til frekari skoðunar. Þegar stefnendum hafi orðið ljóst að senda ætti þau heim hafi þau þrábeðið um að læknirinn yrði sóttur. Þóra F. Fischer hafi þá loksins verið sótt til að skoða Björk og hafi ákveðið að setja hana í sónarskoðun. Mynd úr þeirri sónarskoðun liggi ekki fyrir í gögnum málsins en hún sýni “skugga” sem gefi til kynna blæðingu í leginu. Eftir þessa sónarskoðun og þrátt fyrir að hún sýndi blæðingu í leginu sem alvarlegt hættumerki hafi Þóra F. Fischer ákveðið að enn um sinn skyldi bíða en framkvæma brákeisaraskurð á stefnanda ef ástandið versnaði. Það hafi verið kl. 16 og Björk þá búin að vera í sírita frá því upp úr kl. 13. Björk hafi öðru sinni verið tengd við sírita frá kl. 15.57 til kl. 16.10. Síðan hafi verið framkvæmdur bráðakeisaraskurður og sonur fæðst kl. 17. Við aðalmeðferð málsins gáfu einungis stefnendur skýrslur og staðfestu þau það ferli sem greinir hér að framan. Stefnandinn Helgi Magnús var við hlið eiginkonu sinnar allan tímann að því undanskildu að hann var í hliðarherbergi er keisaraskurður var gerður. II Í málinu liggur frammi greinargerð Reynis Tómasar Geirssonar, prófessors/yfirlæknis kvennadeildar LSH-H, dags. 13 desember 2002, um meðgöngueftirlit og fæðingu barns stefnanda þ. 8. nóvember 2002. Þar segir m.a.: “. . . Hjartsláttarritun af fóstrinu hefst kl. 13:29 skv. því sem skráð er á fósturritanum. Unnur Baldvinsdóttir, ljósmóðir á meðgöngudeildinni hefur skrifað síðari athugasemd (dags. 27.11.2002) um að konan hafi komið í fósturhjartsláttarritið kl. 13:25 og að “örfáum mínútum” eftir að hún var sett í ritið hafi önnur ljósmóðir á deildinni, Aðalbjörg Þórey Ólafsdóttir, náð í fæðingalækni á deildinni (Þóru Steingrímsdóttur) sem ráðlagði að konan ætti að vera áfram í ritinu. Þóra Steingrímsdóttir taldi að ritið vera innan eðlilegra marka. Um einni klukkustund síðar hafi verið haft samband við Þóru Fischer, sem kom og skoðaði ritið. Um kl. 15:30 hafi ljósmæðurnar tvær á deildinni verið “mjög óánægðar” með ritið, þar sem engar hreyfingar voru til staðar hjá barninu og greinilegar hjartsláttardýfur sjáanlegar að þeirra mati. Haft var þá samband við Þóru Fischer sem fór með konuna í ómskoðun kl. 15:45. Fósturritinn hefur verið athugaður og er tímaskráning á fósturritanum um 5 (fimm) mínútum á undan réttri klukkustund og mínútum. Í öllu eftirfarandi verður að taka mið af því (skráð hér á eftir sem -5 mín). Hjartsláttarritið sýnir grunnlínu, sem er um 110-120 slög/mínútu með eðlilegum breytileika og 6-7 hröðunum fyrstu 30 mínúturnar. Hraðanirnar eru breiðar og fremur óvanalegar. Þó sýnist rétt að túlka ritið svo að grunnlína sé innan eðlilegra marka með hröðunum sem fara upp í slagbilið 140-160. Rétt upp úr kl. 14:00 (-5 mín) eykst grunnhraðinn upp í u.þ.b. 130-140 slög/mín. og hækkar aðeins enn, upp í 140-150/mín, fram til kl: 14:26. Á þessum tíma, frá kl. 14:00 til 14:26 er grunnbreytileiki heldur minni en verður þó að teljast innan eðlilegra marka. Því næst eykst grunnhjartsláttarhraðinn upp undir 150 slög/mín. Eðlilegur grunnhjartsláttarhraði er á bilinu 120-160 á þessum tíma meðgöngu. Þóra Steingrímsdóttir, fæðingalæknir, mun hafa litið á hjartsláttarritið milli kl. 13:30 og 14:00 og talið það innan eðlilegra marka. Hjartsláttarritið fer síðan hægt upp á við og grunnhraðinn fer upp í 150-160 slög/mín. upp úr kl. 14:40 (-5 mín). Um kl. 14:48 (-5 mín) kemur lítil dýfa í ritið. Á þessum tíma öllum hefur konan ekki merkt neinar fósturhreyfingar á ritið og engar fósturhreyfingar sjást í sjálfkrafa færslu á ritinu (getur verið tæknilegt atriði líka) nema hvað ein hreyfing er merkt af konunni í kringum kl. 14:30 (-5 mín) og önnur laust fyrir kl. 14:50 (-5 mín). Þriðja hreyfingin er merkt um kl. 15:03 (-5 mín), þegar grunnhjartsláttur fóstursins hafði aftur farið niður undir 140 slög/mín. Stuttu síðar fer hjartslátturinn aftur upp undir 160 og kl. 15:23 (-5 mín) upp í bilið milli 160-170 og er þar síðan og heldur fyrir ofan 160 á tímabilinu frá kl. 15:30 til kl. 15:50 (-5 mín) þegar ritun er hætt. Á tímabilinu frá kl. 15:20 og fram til 15:50 (- 5 mín) breytist grunnlínan þannig að grunnbreytileiki verður mun víðari (skammtímabreytileiki, microvariability) og ritið fær form sem kallað hefur verið “sagtennt sinusoidal” rit, sem erfitt getur verið að átta sig á, en hefur verið tengt yfirvofandi fósturköfnun eða gjöf slævandi lyfja með áhrif á miðheila og stjórnstöðvar hjartsláttar í fóstri. Þetta hjartsláttarmunstur hefur einnig verið tengt blóðleysi í fóstrinu, t.d. í tvíburameðgöngum þar sem blóðtilfærsla verður frá einu fóstri til annars. Upp úr kl. 15:30 (-5 mín) koma einnig til þrjár dýfur, hvar af tvær eru greinilegar og teljast þær vera seinar dýfur, þar sem þær koma í kjölfar mesta samdráttarkraftsins, sem mælist á ritinu (“lag-time um 30-60 sek.). Ritinu lýkur í kringum 15:50 (-5 mín), en rúmum 7 mínútum síðar er ritið aftur sett í samband og liggur grunnlína hjartsláttarins þá í 170 slögum/mín. og breytileiki er minnkaður með aðkenningu að sagtenntu sinusoidal riti og tveim dýfum sem sennilega teljast seinar. Ritbút þessum lýkur kl. 16:13 (-5 mín) skv. skráningu á ritið. Kl. 16:00 hefur Þóra Fischer læknir skrifað í dagál deildarinnar um ástunguna og segir þar að ástungan hafi verið gerð kl. 13:00 í gegnum fylgjuna til hliðar á kviðnum, en greinilega hafi verið farið í æð með nálina, þannig að blæðing varð inn í vatnsbelginn. Þess vegna hafi konan verið sett í fósturhjartsláttarritið (sírita, monitor), en erfitt hafi verið að meta ritið með fáum hröðunum og konan fundið litlar hreyfingar. Ný ómskoðun sem gerð var um kl. 16:00 þegar ritinu sleppti, sýndi nú að mati Þóru Fischer blæðingamerki í móður-yfirborði fylgjunnar rétt undir belgjunum þar sem stungið var, en ekki sást áframhaldandi blæðing. Blóðflæðimæling sést á stakri mynd sem er merkt kl. 15:41 og sýnir eðlilegt blóðflæði en merki um blóð virðist vera á myndinni í legholinu. Blóðið virðist að hluta til storkið. Þóra Fischer getur þess síðan að vaxandi samdrættir hafi komið, sem sjást á hjartsláttarritinu frá kl. 15:35 (-5 mín) þar til konan er tekin úr ritinu vegna ómskoðunarinnar og sjást þegar hún var aftur sett í ritið, á þeim bút sem tekinn var milli kl. 15:57 og 16:13 (-5 mín). Samkvæmt ritinu stóðu samdrættirnir í um eina mínútu og 2-3 mínútur eru á milli þeirra, þannig að slaki varð á leginu, sem bendir ekki til blæðingar milli fylgju og legveggs. Þóra hefur skrifað í skýrsluna að konan verði nú lögð inn vegna blæðingar við fylgjuna eftir ástunguna og áformuð sé rúmlega og áframhaldandi síritun og bráðakeisaraskurður ef ástandið versni. Jafnframt var Blóðbankinn látinn vita m.t.t. þess að blóð væri til í barnið og móðurina ef til keisaraskurðar og fæðingar barnsins kæmi. Kl. 16:15 er færsla á fæðingagangi um að konan komi “beint frá legvatnsástungu á sónardeild með tilliti til bráðakeisaraskurðar” (hér er greinilega ekki réttur skilningur þar sem konan hafði í millitíðinni verið á dagannastofu meðgöngudeildar). Konan hafði verið undirbúin undir keisaraskurð og hjartsláttur heyrðist hjá fóstrinu við ytri hlustun, um 170/mín. Ekki er kvittað fyrir færsluna, en um var að ræða ljósmóðurina Önnu Harðardóttur, sem tók á móti konunni á Fæðingargangi. Í mæðraskránni er stutt rit (u.þ.b. 4 mín) af hjartslætti barnsins upp úr kl. 16:30 og virðist hann staðfesta hjartslátt um 170/mín með 2 samdráttum sem sjást á því bili. Í fæðingarlýsingu Þóru Fischer rekur hún fyrst aðdraganda aðgerðarinnar og hvernig blæðing sást frá vatnsbelgsyfirborðinu á stungustað. Hafi því þótt ástæða til að fylgjast með fóstrinu og konan var sett í fósturhjartsláttarrit (síritun) á meðgöngudeildina 22-B. Ritið hafi verið þannig að lítil viðbrögð komu frá fóstrinu (“reactionslítið”) og erfitt hafi verið að meta það og konan var því höfð áfram í ritinu. Síðan segir að konan hafi fundið áberandi lítið fyrir hreyfingum og svo farið að fá samdrætti. Þóra segir þá að hún hafi ómskoðað konuna aftur (laust fyrir kl. 16:00) og greindi hún þá “nokkuð vænt” hematom (blóðsöfnun) milli vatnsbelgs og fylgjuvefs. Hjartsláttarritið hafi líka verið “flatt og hækkandi basal frekvens” og því hafi verið ákveðið að taka konuna í bráðakeisaraskurð. Greining fyrir aðgerðina hafi verið “Blæðing inn í vatnsbelg eftir ástungu, rhesusnæming og fyrirburafæðing”. Samkvæmt hjúkrunarblaði kom konan á skurðstofuna kl. 16:40 og deyfing (spinal deyfing), sem gefin var af Svajunas Statkevicius, deildarlækni í sérnámi í svæfingum, undir umsjón Hjördísar Smith, svæfingalæknis. Á svæfingarblaðinu er skrifaður tíminn 17:40 o.s.frv., sem augljóslega á að vera 16:40 o.s.frv., en samræmi er í tímasetningu að öðru leyti. Aðgerðin hófst samkvæmt hjúkrunarskýrslu kl. 16:53 og barnið fæddist kl. 16:59. Gerður var venjulegur þverskurður með Pfannenstiel aðferð og mikið magn af töluvert blóðugu legvatni kom að sögn Þóru Fischer, sem gerði aðgerðina ásamt Brynju Ragnarsdóttur, deildarlækni. Kolli barnsins var náð upp með fæðingarspaða eins og oft er gert og þrýst á legbotninn til að ná kolli barnsins út um sárið og síðan fæddist barnið auðveldlega. Barnið var lifandi og að sögn Þóru Fischer tók það strax andköf og var með góða vöðvaspennu (“tónus”) í byrjun, en áberandi fölt. Klippt var á naflastrenginn og barn fært barnalækni. . . .” Í niðurlagi greinargerðarinnar segir: “Hér varð óhappatilvik sem læknirinn uppgötvaði samstundis. Hún gerði ráðstafanir til að fylgjast með framvindu málsins en áttaði sig ekki nægilega fljótt á því hve ástand barnsins var alvarlegt enda hægt að túlka fósturhjartsláttarritið innan eðlilegra marka, a.m.k. 2 fyrstu klst. eftir ástunguna. Þá virtist sem blæðingin hefði stöðvast. Þegar henni varð ljóst að fósturköfnun gat verið yfirvofandi og að gera þyrfti bráðan keisaraskurð vegna vaxandi teikna um fósturstreitu þá var það undirbúið en ástandið metið þannig að tími væri til að lágmarka áhættu af aðgerð fyrir konuna. Miðað við hversu sjaldgæft er að atburður sem þessi með bráðu blóðtapi fóstur gerist er álitamál hversu rétt er að ætlast til þess að læknirinn hafi á þeim tíma átt að geta áttað sig til fullnustu á hversu alvarlegt ástand barnsins var.” Í greinargerð Atla Dagbjartssonar, yfirlæknis vökudeildar Barnaspítala Hringsins, dags. 11. desember 2002, segir m. a. : “. . . Um kl. 16.00 þann 12. nóvember, þegar drengurinn var um það bil 4ra sólarhringa gamall, var ástandið orðið mjög alvarlegt þannig að ekki tókst að halda uppi hjá honum blóðþrýstingi, blóðgös versnuðu þrátt fyrir öndunarhjálp og við skoðun var sýnt að drengurinn var kominn með verulega aukinn intracranial þrýsting. Þá var gerð ómskoðun af höfði sem þegar í stað sýndi mikla blæðingu í heila. Þá var rætt við foreldrana og þeim tjáð að líkur á bata væru engar og að drengurinn myndi ekki lifa af þetta áfall sem hann hafði orðið fyrir. Foreldrar fengu umþóttunartíma við sjúkrabeð drengsins svo og í einrúmi áður en meðferðin var stöðvuð. Drengurinn var aftengdur öndunarvélinni kl. 22.20 og hann lést kl. 23.15. Foreldrarnir samþykktu að krufning yrði gerð.” Lík drengsins var krufið 15. nóvember 2002 í rannsóknastofu Háskólans í meinafræði. Í niðurlagi krufningarskýrslu Þóru Steffensen, dags. 11. febrúar 2003, segir: “Í samantekt er þannig um að ræða eðlilega skapað sveinbarn með eðlilegan þroska innri líffæra og án ummerkja um “hemolytic disease of the newborn”. Glerhimnusjúkdómur í lungum var vægur og hefði einn og sér ekki átt að hafa marktæk áhrif á heilsu barnsins. Ekkert sást er benti til krónísks fósturstress á meðgöngu. Fylgjan sýndi engin merki um fetal anemiu. Krufningin staðfesti klínískar greiningar barnalækna um DIC og blæðingar í fjölmörg líffæri sem complication af akút hemorrhagísku losti eftir intrauterine blæðingu. Fylgjuskoðun sýndi rof í bláæð í chorionic plate eftir amniocenthesis og er það upptökustaður intrauterine blæðingarinnar.” Frammi liggur “Álitsgerð Landlæknisembættisins í máli Bjarkar Baldursdóttur, at. 220967-5659, og Hermanns Kára Helgasonar, f. 08.11.2002 – d. 12.11.2002”, sem er dagsett 8. apríl 2003 og undirrituð af Hauki Valdimarssyni aðstoðarlandlækni. Þar segir í upphafi: “Hinn 20.11.2002 barst Landlæknisembættinu bréf frá Jóhannesi M. Gunnarssyni lækningaforstjóra Landspítala háskólasjúkrahúss, dags. 19.11.2002. Um er að ræða tilkynningu samkvæmt 18. gr. a. Laga nr. 53/1988 um óvæntan skaða í sambandi við læknismeðferð. Hinn 29.11.2002 barst Landlæknisembættinu bréf frá Sigríði Rut Júlíusdóttur lögmanni, dags. 27.11.2002. Bréfið inniheldur ósk um gagnaöflun og rannsókn á sama máli. Í fyrrgreindum bréfum kemur fram að Björk Baldursdóttir hafði hinn 08.11.2002 undirgengist keisaraskurð á Landspítalanum í kjölfar legvatnsástungu sem gerð var sama dag vegna blóðflokkamisræmis. Sveinbarnið sem fæddist með keisaraskurði sýndi einkenni um alvarlegan súrefnisskort í fæðingunni og lést fjórum dögum síðar. Ástæða súrefnisskorts hjá barninu (fósturköfnunareinkenna) og síðan þess sem leiddi til andláts barnsins fjórum dögum síðar var blæðing frá æð í fósturyfirborði fylgjunnar sem laskast hafði við legvatnsástungu sama dag. Dánarorsök var með öðrum orðum fylgikvillar bráðs blæðingar-losts (akút hemorrhagískt lost) eftir blæðingu inn í legi (intra-uterine blæðing).” Helstu gögn, sem fyrir lágu hjá Landlæknisembættinu, eru afrit úr sjúkraskrá, þ.m.t. meðgöngu- og mæðraskrá, ljósmæðraskrá, greinargerð Reynis Tómasar Geirssonar prófessors/yfirlæknis og álitsgerð sérfræðings auk athugasemda af hálfu stefnenda og afrit bréfaskipta þeirra og forstjóra og lækningaforstjóra Landspítala - háskólasjúkrahúss. Eftir að greint hefur verið frá málsatvikum segir í álitsgerðinni: “Samantekt: Blæðing varð inn í vatnsbelg (amnion) eftir legvatnsástungu sem gerð var við 35 vikna meðgöngu vegna blóðflokkamisræmis. Um er að ræða þekkta er fremur sjaldgæfa aukaverkun. Áhættur við legvatnsástungur eru litlar, sérstaklega á seinni hluta meðgöngu. Þær aukast nokkuð ef stinga þarf í gegnum fylgjuna eins og þurfti í þessu tilfelli. Líkur á því að gera þurfi bráðan keisaraskurð vegna aukaverkana eftir legvatnsástungu er á bilinu 1/150-300 stungur. Blæðing sem verður við stungu í gegnum fylgju stöðvast oftast af sjálfu sér á skömmum tíma. Niðurstaða: Rétt var staðið að meðgöngueftirliti Bjarkar Baldursdóttur, þar með talin ákvörðunin um legvatnsástungu sem framkvæmd var 08.11.2002. Viðbrögð við blæðingunni voru í byrjun rétt, þ.e.a.s. fylgst var með líðan fósturs a.m.k. 1 ½ klukkustund fyrir fæðingu með keisaraskurði. Það ásamt því að vitað var um að blæðing hefði orðið inn í vatnsbelg ásamt minnkandi hreyfingum fósturs hefði átt að leiða til skjótari viðbragða er raun varð á. Óeðlilega langur tími leið þar til barnið var tekið með keisaraskurði. Sérstaklega er gerð athugasemd við hversu langur tími leið frá því ákvörðun var tekin um keisaraskurð þar til hann var gerður, eða um þrír stundarfjórðungar.” III Í Morgunblaðinu 19. mars 2004 birtist eftirfarandi yfirlýsing frá öllum læknum sem starfa á kvennadeild Landspítala - háskólasjúkrahúss: “Vegna fjölmiðlaumfjöllunar um þann hörmulega atburð sem átti sér stað á Kvennadeild Landspítala – háskólasjúkrahúss í nóvember 2002 þegar dauðsfall nýbura varð í kjölfar nauðsynlegrar greiningaraðgerðar á sjúkrahúsinu viljum við koma eftirfarandi á framfæri. Greiningaraðgerð á borð við legvatnsástungu á seinni hluta meðgöngu er aldrei gerð nema brýna nauðsyn beri til og er hún ávallt gerð með fullu samþykki verðandi foreldra þar sem vel er þekkt að slík aðgerð er ekki án áhættu fyrir ófædda barnið. Vegna þess að aðgerðin er áhættusöm er hún á höndum fárra lækna sem öðlast mikla reynslu í slíkum aðgerðum. Umræddur læknir er sá reyndasti hérlendis í slíkum aðgerðum. Enn fremur er þessi læknir með allra reyndustu fæðingarlæknum landsins, hefur hugsað um þúsundir fæðandi kvenna og komið börnum þeirra heilum í heiminn á löngum og farsælum starfsferli. Við samstarfslæknar hennar berum til hennar fullt traust og hörmum þá aðför sem hefur verið gerð að hennar mannorði og starfsheiðri í fjölmiðlum undanfarin misseri. Við vonumst til þess að fjölmiðlar sjái sóma sinn í því að stöðva einhliða umfjöllun um þetta mál og önnur skyld þar sem vel er þekkt að læknar og annað heilbrigðisstarfsfólk getur ekki tjáð sig um einstök mál vegna þagnarskyldu við skjólstæðinga sína.” Í kjölfar þessa ritaði stefnandi, Helgi Magnús, grein í Mbl. 9. maí 2004 sem Reynir Tómas Geirsson svaraði með grein í Mbl. 16. maí 2004 og veitti Helgi Magnús þeim skrifum andsvör með grein í Mbl. 30. maí 2004. Með bréfi, dags. 15. apríl 2004 til lögmanns stefnenda, upplýsir Hulda Guðmundsdóttir, félagsráðgjafi, grúppuanalysti og psychotherapisti, að Halldóra Ólafsdóttir geðlæknir hafi vísað stefnendum til sín til viðtalsmeðferðar vorið 2003. Tilvísunarástæðan hafi verið mikil sálræn vanlíðan, depurð og álagseinkenni (post-traumatic stress disorder) eftir sviplegan missi barns þeirra mjög skömmu eftir fæðingu þess. Þá liggur frammi staðfesting vinnuveitanda um að stefnandinn Björk hafi verið fjarverandi frá vinnu frá og með 8. nóvember 2002 til 1. febrúar 2003. Frammi liggur svohljóðandi bréf lögreglustjórans í Reykjavík, dags. 30. maí 2005, til lögmanns stefnenda: “Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur haft til meðferðar ofangreint mál er varðar bréf yðar, dags. 4. nóvember 2003, þar sem þess er óskað að lögreglan rannsakaði andlát barnsins Hermanns Kára Helgasonar á Landspítala þann 12. nóvember 2002 og hvort starfsfólk Landspítala hafa brotið gegn lögum með því að tilkynna ekki andlátið til lögreglu. Með bréfi, dags. 12. júlí sl., var yður tilkynnt að rannsókn málsins sem fram fór á grundvelli 3. mgr. 66. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 hefði verið hætt. Þá ákvörðun kærðuð þér til ríkissaksóknara. Með bréfi, dags. 17. ágúst s.á., féllst ríkissaksóknari á að atvik er varðar andlát barnsins hefði sætt fullnægjandi rannsókn samkvæmt nefndu ákvæði laganna en fann að því að ekki hefði verið tekin afstaða til þess hvort ákært yrði í þeim þætti málsins er varðaði tilkynningu til lögreglu. Í þessu sambandi vísaði ríkissaksóknari til 112. gr. laga nr. 19/1991. Af þessu tilefni tilkynnist yður það hér með að af hálfu embættisins er ekki krafist frekari aðgerða í máli þessu. Unnt er að kæra ákvörðun þessa til ríkissaksóknara.” Með tölvupósti ríkislögmanns til lögmanns stefnenda 11. ágúst 2003 var viðurkennd bótaskylda í málinu. Lögmaður setti fram bótakröfu í bréfi til ríkislögmanns 24. september 2003. Tekið er fram að auk þess að krefja ríkið um bætur á grundvelli húsbóndaábyrgðar áskilji stefnendur sér allan rétt til að krefja að auki lækninn og/eða aðra starfsmenn spítalans in solidum um bætur fyrir tjón sitt. Samtals nam bótakrafan 11.713.450 krónum og var þannig sundurliðuð: Beint fjártjón 75.000 krónur, miskabætur 10.000.000 króna (5.000.000 kr. til handa hvoru), vinnutekjutap stefnandans Helga Magnúsar Hermannssonar 1.432.000 krónur og þjáningabætur samtals til beggja að upphæð 206.450 krónur. Í svarbréfi ríkislögmanns 9. október 2003 er staðfest viðurkenning íslenska ríkisins á bótaskyldu gagnvart stefnendum. Því er hins vegar lýst að um fjárkröfur sé mjög mikill munur á hugmyndum stefnenda og þeim hugmyndum sem embætti ríkislögmanns byggi á. IV Stefnendur byggja á því að þau hafi orðið fyrir beinu fjártjón og miska vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna stefnda, íslenska ríkisins, sem beri vinnuveitendaábyrgð á starfsmönnum sínum. Lækninum, sem gerði mistökin og olli þar með tjóni stefnenda, er einnig stefnt í málinu. Um bótagrundvöll vísa stefnendur m.a. til almennu skaðabótareglunnar. Að auki vísa stefnendur til 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Byggt er á því að starfsmaður eða starfsmenn spítalans og þá aðallega læknirinn stefnda Þóra F. Fischer hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með hátterni sínu gagnvart stefnendum og að það hafi orsakað mistökin sem leiddu til dauða sonar stefnenda, Hermanns Kára. Einnig er vísað til a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Á því er byggt að álitsgerð Landlæknis verði ekki skilin öðruvísi en svo að um stórkostlegt gáleysi og margþætt mistök hafi verið að ræða af hálfu starfsmanns eða starfsmanna stefnda. Þá verði ekki fram hjá því litið að stefnda Þóra F. Fischer sé ekki einungis sérfræðingur í ljósi þess að hún sé læknisfræðilega menntuð heldur sé hún að auki sérfræðingur á þessu tiltekna sviði lækninga. Ábyrgð beggja stefndu skuli skoðast í þessu ljósi og metin enn strangar fyrir þær sakir. Þar sem íslenska ríkið hafi viðurkennt bótaskyldu í málinu sé ljóst að viðurkennt sé að um hafi verið að ræða stórkostlegt gáleysi af hálfu læknisins. Bótakrafa stefnenda sundurliðast þannig. 1. Þjáningabætur Bjarkar kr. 120.950 2. Þjáningabætur Helga kr. 85.500 3. Vinnutap Helga kr. 1.432.000 4. Miskabætur Helga og Bjarkar kr. 10.000.000 Samtals kr. 11.638.450 1 – 2. Þjáningabætur. Því var lýst yfir við munnlegan málflutning að fallist væri á þessa kröfuliði af hálfu stefndu og eru því ekki efni til að gerð sé grein fyrir hvernig þeir eru fundnir. 3. Vinnutap. Stefnandi Björk fékk greidd laun í veikindafríi og eru því ekki gerðar kröfur um vinnutap hennar. Stefnandi Helgi Magnús er hins vegar sjálfstætt starfandi atvinnurekandi og var hann einnig frá vinnu frá fæðingu Hermanns Kára og fram í febrúar en út febrúar og mars var hann eingöngu í hálfu starfi. Þar sem Helgi Magnús er sjálfstætt starfandi fékk hann ekki greidd laun í veikindafríi. Við kröfu um vinnutap er í aðalkröfu miðað við meðaltekjur viðskiptafræðinga og annarra sérfræðinga í viðskiptagreinum samkvæmt ársfjórðungsniðurstöðum kjararannsóknarnefndar fyrir lokaársfjórðung 2002. Samkvæmt niðurstöðum kjararannsóknarnefndar voru mánaðarlaun viðskiptafræðinga og annarra sérfræðinga í viðskiptagreinum kr. 358.000 á mánuði á höfuðborgarsvæðinu. Stefnandi var á þeim tíma löggiltur fasteignasali og að auki langt kominn með löggildingu verðbréfamiðlara. Hann rak fasteignasölu frá 1. júní 1997 og starfar jafnframt sem ráðgjafi á því sviði. Að auki hefur Helgi Magnús starfað sem stjórnarmaður í tveimur öðrum fyrirtækjum. Stefnandi Helgi var alveg frá vinnu í þrjá mánuði og er gerð krafa um kr. 1.074.000 (358.000 x 3) og hann var eingöngu í hálfu starfi næstu tvo mánuði þar á eftir og er því að auki gerð krafa um kr. 358.000 ((358.000/2 x 2). Varakrafa stefnenda er við það miðuð að við útreikning vinnutekjutaps stefnanda Helga Magnúsar skuli miða við þær lágmarkstekjur sem uppgefnar eru í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þ.e. 1.200.000 krónur á ársgrundvelli. Er því varakrafa stefnenda miðuð við að vinnutekjutap stefnanda Helga Magnúsar sé 400.000 krónur. 4. Miskabætur. Stefnendur gera hvort um sig kröfu um miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna eða samtals 10.000.000 króna. Áður hefur verið gerð grein fyrir meginrökstuðningi stefnenda. Stefnendur byggja á því að aukið miskatjón hafi falist í háttsemi starfsmanna spítalans í kjölfar andláts sonar þeirra og valdið þeim auknum og óþarfa harmi. Þar beri fyrst að nefna sífelldar tilraunir starfsfólks til að koma á fundi með stefnendum og lækninum Þóru F. Fischer, að sögn að beiðni læknisins; engu hafi breytt þó að stefnendur hefðu frá fæðingu barnsins tekið það skýrt fram að þau vildu alls ekki ræða við lækninn Þóru. Þá hafi stefndi (svo) sent stefnendum spurningalista eftir andlát sonar þeirra varðandi viðhorf þeirra til þjónustu á sængurlegudeild og bréfið hafist á hamingjuóskum með nýfætt barn þeirra. Starfsfólki spítalans hafi láðst að láta sjúkrahúsprestinn vita af því að sonur þeirra hefði látist og hafi það komið í hlut þeirra sjálfra að láta hann vita af því. Við brottför úr spítalanum þann 12. nóvember eftir andlát sonar þeirra hafi þeim verið tjáð að koma ekki síðar en 14. eða 15. nóvember til saumatöku. Þau hafi haft samband við spítalann þann 14. nóvember og fengið bókaðan tíma daginn eftir. Þegar þau hafi mætt á þeim tíma til saumatökunnar hafi starfsfólki þar ekki verið tjáð að barn stefnenda hefði látist og þau verið spurð að því hvar barnið væri og hvort því liði ekki vel. Sama hjúkrunarkona hafi síðan ætlað að senda stefnendur inn á sængurkvennadeild til að láta stefnanda Börk í svokallaða mjaltavél þrátt fyrir að hafa verið tjáð að barn stefnenda hefði látist. Stefnendum hafi naumlega tekist að afstýra því enda hafi þau engan veginn treyst sér til að vera innan um þungaðar konur og nýfædd börn á þeim tíma. Öll ofangreind atriði hafi valdið stefnendum auknu álagi og aukinni vanlíðan. Einnig er á því byggt að aukinn miski sé fólginn í því að stefnandi Björk þjáðist af svokallaðri mótefnamyndun eða immunisering með anti D og anti C. Slík mótefnamundun versni yfirleitt við hverja meðgöngu. Þetta muni því hafa áfram veruleg áhrif á heilsu hennar. Í janúar hafi hún alið fjórða barn þeirra stefnenda. Vegna mótefnamyndunar á háu stigi hafi orðið að skipta um blóð í barninu í móðurkviði en slík aðgerð sé áhættusöm og valdi miklu álagi. Þá er byggt á því að aukinn miski sé fólginn í því að læknar LSH, þ.á m. Reynir T. Geirsson, hafi fjallað um málið í fjölmiðlum, vænt þar stefnendur um ósannindi og farið frjálslega með staðreyndir málsins opinberlega. Þessi framkoma læknanna hafi valdið stefnendum auknum sárindum og vanlíðan. Telja verði víst að sonarmissirinn komi til með að hafa veruleg og varanleg áhrif á líf stefnenda. Sama máli gegni um framkomu lækna og annars starfsfólks LSH í kjölfar fæðingar og dauða sonar þeirra. V Í greinargerð stefndu segir að þau telji ekki nauðsynlegt að taka afstöðu til málavaxtalýsingar stefnenda þar sem stefndi, íslenska ríkið, hafi þegar viðurkennt bótaskyldu vegna andláts sonar stefnenda og boðist til að greiða þeim bætur. Þá segir að viðurkenning stefnda, íslenska ríkisins, á bótaskyldu byggist á greinargerð Reynis Tómasar Geirssonar yfirlæknis dags. 13. desember 2002 og áliti landlæknis frá 8. apríl 2003. Málflutningur stefndu verður skilinn þannig að það, sem hér var sagt um viðhorf stefnda, íslenska ríkisins, eigi einnig við um stefndu, Þóru F. Fischer. Áður er fram komið um viðurkenningu á þjáningabótakröfum stefnenda á grundvelli skaðabótalaga. Kröfu um bætur fyrir vinnutap stefnanda, Helga Magnúsar, er mótmælt sem vanreifaðri og sé útilokað að meta hana að álitum. Telji stefnandi sig hafa orðið fyrir vinnutapi hljóti hann að geta sýnt fram á tjón sitt með eðlilegum samanburði milli ára eða tímabila á grundvelli framtalsgagna. Það hafi hann ekki gert en vísi til meðaltalstekna viðskiptafræðinga í launarannsóknum kjararannsóknarnefndar. Að mati stefndu geta launarannsóknir kjararannsóknarnefnda, sem sýni meðaltalstekjur viðskiptafræðinga, ekki verið nægileg heimild til að dæma stefnanda bætur vegna ætlaðs vinnutaps Fleira þurfi til að koma til og þar vegi einstaklingsbundnar aðstæður þyngst. Stefndu mótmæla miskabótakröfu stefnenda. Vísað er til þess að hún byggist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laganna sé heimilt að láta þann, sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi valdi dauða annars manns, greiða maka, börnum eða foreldrum miskabætur. Stefndu mótmæla því að þessi tilteknu skilyrði miskabóta séu fyrir hendi í málinu. Stefndu hafi viðurkennt bótaskyldu. Hins vegar hafi þau ekki viðurkennt stórfellt gáleysi og mótmæla þeirri fullyrðingu stefnenda í málatilbúnaði þeirra að viðurkenning á bótaskyldu samsvari viðurkenningu á stórfelldu gáleysi. Fjárhæð miskabótakröfu stefnenda er sérstaklega mótmælt sem of hárri. Í lögskýringargögnum með 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, séu sjónarmið á bak við lagaákvæðið rakin ítarlega. Lögð sé áhersla á að reglan sé matskennd og að það sé lagt í hendur dómstóla að ákveða hæfilegar bætur og að bætur séu ákveðnar á grundvelli sanngirni. Í því sambandi verði með öðru að hafa í hafa sök tjónvalds. Gert sé ráð fyrir því að bótum sé stillt í hóf og m.a. að aldrei verði hægt að bæta aðstandendum miska þann sem hér um ræðir. Í stefnu sé lýst tilraunum stefndu, Þóru F. Fischer, til að ná tali af stefnendum og sagt frá dæmum um misskilning sem upp hafi komið á spítalanum milli starfsfólks og stefnenda. Stefndu mótmæla því að þessi tilgreindu dæmi eigi að leiða til bótaskyldu enda séu engar lagalegar forsendur til þess. Af hálfu stefndu er vaxtakröfum svo og öllum tölulegum viðmiðunum stefnenda mótmælt í heild sinni. VI A Samkvæmt samþykki stefndu verða stefnendum tildæmdar þjáningabætur; 120.950 krónur til handa Björk og 85.500 krónur til handa Helga Magnúsi. B Á það er fallist með stefndu að viðhlítandi sönnur séu ekki færðar að tjóni stefnanda, Helga Magnúsar, vegna vinnutekjutaps samkvæmt aðalkröfu hans. Þar sem varakrafa hans um 400.000 krónur sætir hins vegar ekki andmælum af hálfu stefndu verður hún tekin að fullu til greina. C Viðurkenning á bótaskyldu felur í sér skírskotun til ábyrgðar stefndu, Þóru F. Fischer, samkvæmt almennu skaðabótareglunni og stefnda, íslenska ríkisins, samkvæmt reglu skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Stefndu andmæla því að í viðurkenningu á bótaskyldu felist viðurkenning á því að um stórfellt gáleysi hafi verið að ræða. Vandséð er að bótaábyrgð stefndu geti að lögum, og án þess að sérstakt samþykki komi til, grundvallast á öðru en miskabótum samkvæmt 2. mgr. (tilvísun í a. lið 1. mgr. á ekki við um efni málsins) 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þ.e. vegna þess að dauða sonar stefnenda hafi verið valdið af stórfelldu gáleysi. Ex tuto verður tekin afstaða til álitaefnis um stórfellt gáleysi. Samkvæmt mæðraskránni gekk meðgangan eðlilega fyrir sig nema hvað mótefni fóru hækkandi og þann 28.10.02 var eftirfarandi skráð í mæðraskrána: “Hækkandi titer með 1:132 f anti D. Gerð ástunga í dag og síðan frh. eftir þeirri niðurstöðu. H.H.” Þessi ástungu / aðgerð gekk vel og var án eftirkasta og er ítarlega lýst með texta og myndum á ómskoðunarblaði en Björk var þá gengin 33 og 1/2 viku. Eftir ástunguna var henni um tíma fylgt eftir með sírita (monitor), en síðan send heim. Þann 31.10.02 var eftirfarandi skráð í mæðraskrá: “OD í Zone 1 le...graph. Ástunga aftur eftir viku” Björk kom síðan til fyrrgreindrar endurástungu þann 08.11.02 og var ástungan framkvæmd af Þóru F. Fischer lækni. Á ómskoðunarblaðinu stendur “35 vikur, einburi. Hjartsl fyrir+” og í dálkinn “athugasemdir” er eftirfarandi skráð: “ transplasentalt-blæðir inn í amnion!” Í dagál læknis þennan sama dag hefur Þóra F. Fischer læknir jafnframt skráð eftirfarandi: “Meðgöngulengd 35 vikur. Anti-D (+C) immuniseruð hratt vaxandi titer. Var gerð ástunga fyrir 12 dögum = OD í Zone 1. Gerð ástunga nú. Eðlilegt útlit fósturs – bjúgur eða acitis. En blæðing frá stungustað: Plan: steraprofylax 8/11 kl 13 15 gefið KB. Mat m.t.t. gangs eftir niðurstöðu OD Þ.F.” Kl. 16 þennan sama dag skrifaði Þóra F. Fischer enn fremur í dagál læknis: “Ástunga var gerð kl 13:00 . Gerð transplacentalt á lateral svæði, en greinilega farið í æð—blæðir inn í amníon. Sett þess vegna í monitor- rit erfitt að meta m. fáum hröðunum og konan finnur litlar hreyfingar. Ómskoðun nú sýnir haematom v fylgju þar sem stungið var. Fær síðan vaxandi samdrætti sem líða vel úr á milli. Innlögn v. Blæðingar v fylgju e. ástungu. Plan: rúmlega, síritun, acute sectio ef versnandi ástand. Blóðbanki látinn vita Þ.F.” Björk var flutt inn í svokallað eftirlitsherbergi eftir ástunguna. En þar var hún sett í fóstursírita og látin fylgjast með hreyfingum með sérstakri merkjagjöf. Engin sérstök munnleg né skrifleg fyrirmæli virðast hafa verið gefin af Þóru F. Fischer aðgerðarlækni til þeirra ljósmæðra sem sáu um eftirlitið þennan umrædda dag, þótt vitað væri að legvatn væri blóðlitað og því grunur um blæðingu hjá fóstrinu og yfirvofandi hættuástand sem bæri að taka alvarlega. Stefnendur segjast sjálfir hafa upplýst eftirlitsljósmæðurnar um ástandið og alvarleika málsins og margítrekað að hreyfingar færu minnkandi og kalla yrði tafarlaust til lækni, en ekki orðið við bón þeirra. Samkvæmt skýrslu, undirritaðri af Unni Baldursdóttur ljósmóður, var þó brugðist við kvörtun þeirra með eftirfarandi hætti: “kl. 13:25 kemur Björk í monitor vegna legvatnsástungu v/Rh neg immuniseringu, gengin 35 vikur. Örfáum mínútum eftir að Björk er sett í rit nær Þórey í sérfræðinginn á deildinni v? bradicarediu (Þóru Steingrímsdóttur, sem segir hafa hana lengur í riti. Ca 1 klst seinna er haft samband við Þóru Fischer, sérfræðing sem gerði ástunguna og kom hún og leit á ritið. Kl. 15:30 erum við Þórey mjög óánægðar með ritið, s.s. engar hreyfingar og greinilegar dýfur í riti að okkar mati. Haft samband við Þóru aftur, og hún kom þegar hún var búin að sinna konu sem hún var með í sónar. Hún tók Björk síðan í sónar kl 15:45.” Athygli vekur að framangreind lýsing er skráð nokkru eftir umræddan atburð, eða 27. nóvember 2002, og hefur ekki verið staðfest fyrir dómi. Gefin var sterasprauta og þegar stefnendum var ljóst að til stæði að senda þau heim og Björk yrði látin koma daginn eftir í aðra sprautu, kröfðust þau þess að aðgerðarlæknirinn Þóra F. Fischer yrði kölluð til og látin meta ástandið. Þóra F. Fischer kom svo og mat ástandið eins og rakið er í dagál hennar, sem er tímasettur kl 16, og lagði upp plan um rúmlegu, áframhaldandi síritun og acute sectio “ef versnandi ástand”. Þegar ritið er skoðað í heild sinni frá kl 13 fram til þess tíma er Þóra F. Fischer kemur og endurmetur ástandið má sjá í því merki um fósturstreitu með hækkandi grunntíðni og minnkandi breytileika eftir því sem lengra líður frá ástungunni og seinum dýfum sem sjást upp úr kl. 15.30 og á sama tíma kvartar Björk undan minnkandi hreyfingum; hvort tveggja er merki um bráða hættu fóstursins í ljósi þess er undan var gengið og hefði átt að framkvæma tafarlaust keisaraskurð á þessum tímapunkti en ekki að bíða og sjá til eins og Þóra F. Fischer ákvað kl. 16. Þar sem klínist ástand fóstursins (barnsins) fór greinilega versnandi var ákveðinn bráða keisaraskurður, eða eins og stendur í aðgerðalýsingu Þóru F. Fischer “Undir. ómskoðaði þá konuna aftur og greindi nokkuð vænt haematom milli amnion og fylgju. Rit var líka flatt og hækkandi basal sequenses og því ákv. taka konuna í acute keisaraskurð.” Það er athyglisvert að Þóra F. Fischer talar um acute keisaraskurð, þegar þetta augljósa hættuástand var orðin staðreynd. Engu að síður fær konan mænudeyfingu í stað svæfingar fyrir aðgerðina sem eykur blæðingaráhættuna og lengir undirbúningstímann fyrir aðgerðina verulega. Eins og áður er fram komið fæddist barnið alvarlega veikt vegna blóðleysis og súrefnisskorts og lést þann 12.11.2002 af völdum þessara áverka. Niðurstöður á grundvelli framanritaðs: 1) Konan var heilbrigð í byrjun meðgöngu og rétt og eðlilega var staðið að mæðraeftirlitinu. 2) Er á leið meðgönguna kom fram við blóðrannsóknir mótefnamyndun gegn blóði (blóðkornum) fóstursins og var því legvatnsástunga ákveðin, sem framkvæmd var, þegar hún var gengin 33 og ½ viku. Sú ástunga gekk vel, en niðurstöður bentu til að endurtaka þyrfti þá ástungu innan fárra daga og var það fullkomlega réttlætanleg ákvörðun. 3) Seinni ástungan var svo framkvæmd 12 dögum síðar eða þann 08.11.´02. Eins og við fyrri ástunguna þurfti að stinga gegnum fylgjuna, þar sem hún var á framvegg legsins. Við þessa ástungu kom fram blóð í legvatnssýninu sem benti til að stungið hefði verið í fylgjuæð, en við það skapaðist hætta um blóðtap hjá fóstrinu, sem þegar var verið að rannsaka vegna gruns um blóðleysi. 4) Konan var sett í eftirlit með sírita og látin merkja við fósturhreyfingar. Engin skrifleg né munnleg fyrirmæli um strangt eftirlit með konunni og fóstrinu virðast hafa verið gefin af aðgerðarlækninum Þóru F. Fischer, þrátt fyrir yfirvofandi bráða hættu fyrir fóstrið. 5) Seint var brugðist við þráfelldum ábendingum verðandi foreldra um minnkaðar fósturhreyfingar og þótt eftirlitsljósmæður merktu alvarleg merki um fósturstreitu í sírita og létu aðgerðarlækni af því vita var ekki strax við því brugðist. 6) Þegar aðgerðarlæknir gerði sér síðan grein fyrir alvarleika málsins og staðfesti með ómun “ vænt haematom milli amnion og fylgju” var enn ákveðið að bíða og sjá til. 7) Þegar síðan var ljóst að fóstrið var í lífsháska og ákveðinn bráðakeisari var ákveðið að deyfa konuna í stað svæfingar þannig að tíminn frá ákvörðun um bráðakeisara fram að fæðingu barnsins var um þrír stundarfjórðungar auk þess sem blæðingaráhætta var aukin. Slíkt getur engan veginn fallist undir bráða aðgerð (acute sectio) og verður drátturinn ekki réttlættur en eðlileg tímamörk hefðu verið undir 20 mínútum við þessar aðstæður. Prófessor Reynir Tómas Geirsson færir fram eftirfarandi skýringu í greinargerð sinni um málið:”Hún [Þóra Fischer] mat ástandið stuttu síðar þannig að eðlilegs undirbúnings fyrir keisaraskurð ætti að gæta með tilliti til öryggis móðurinnar”. Vegna þessa skal tekið fram að ótvírætt er af gögnum málsins að það var barnið, ekki móðirin, sem var í bráðri hættu. Ljóst er af framangreindu að eftirliti eftir legvatnsástungu með blæðingu með augljósri hættu fyrir fóstrið var mjög ábótavant. Þegar síðan klár merki um alvarlega fósturstreitu og grun um blæðingalost hjá fóstrinu komu fram var seint og illa við þeim brugðist. Það leiddi til þess að þegar barnið fæddist með keisaraskurði var það bráðveikt af blæðingalosti og lést fjórum dögum síðar. Hér verður því að telja að um stórfellt gáleysi í skilningi 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, hafi verið að ræða. Á hinn bóginn er fallist á það með stefndu að fyrir því sé ekki lagastoð að mistök af hálfu starfsfólks umræddrar stofnunar í samskiptum við stefnendur eftir hið sviplega andlát og vöntun á tilhlýðilegri aðgát geti verið grundvöllur miskabóta. Samkvæmt þessu er fallist á að dæma beri stefnendum miskabætur sem eru ákveðnar 3.500.000 krónur til handa hvoru þeirra um sig. Niðurstaða dómsins er samkvæmt framangreindu sú að dæma beri stefndu óskipt til að greiða stefnanda, Helga Magnúsi Hermannssyni, 3.985.500 (85.500 + 400.000 + 3.500.000) krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði og stefnanda, Björk Baldursdóttur, 3.620.950 ( 120.950 + 3.500.000) krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu til að greiða stefnendum málskostnað sem er ákveðinn 750.000 krónur. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Benedikt Ó. Sveinsson og Konráð Lúðvíksson, sérfræðingar í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp. D ó m s o r ð: Stefndu, íslenska ríkið og Þóra F. Fischer, greiði óskipt stefnanda, Helga Magnúsi Hermannssyni, 3.985.500 krónur með 4,5% ársvöxtum af 485.500 krónum frá 12. nóvember 2002 til 28. september 2004 en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.985.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags og stefnanda, Björk Baldursdóttur, 3.620.950 krónur með 4,5% ársvöxtum af 120.950 krónum frá 12. nóvember 2002 til 28. september 2004 en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.620.950 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnendum 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 255/1999
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Talið var að F hefði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af því að fá ógilta ákvörðun FR um að synja um aðilaskipti að greiðslumarki, en FR hafði síðar samþykkt ráðstöfun F og aðilaskipti að greiðslumarkinu farið fram. Var staðfestur úrskurður héraðsdómara um að vísa máli F gegn FR frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 1999, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila og íslenska ríkinu var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka kröfur hans gegn varnaraðila til efnismeðferðar, en kveðst una niðurstöðu hins kærða úrskurðar hvað varðar kröfur, sem hann gerði í héraði á hendur íslenska ríkinu. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara höfðaði sóknaraðili málið gegn varnaraðila og íslenska ríkinu í því skyni að fá ógilta ákvörðun varnaraðila 26. maí 1998 um að samþykkja ekki leigu á greiðslumarki mjólkur samkvæmt samningi, sem sóknaraðili gerði 23. mars sama árs. Í héraðsdómsstefnu kemur fram að sóknaraðili og viðsemjendur hans hafi ekki viljað una þessari ákvörðun varnaraðila og því gert með sér nýjan samning 14. ágúst 1998 um greiðslumarkið. Heldur sóknaraðili fram að þessi síðari samningur hafi falið í sér leigu greiðslumarksins með sama hætti og sá fyrri. Í málinu er óumdeilt að varnaraðili samþykkti aðilaskipti samkvæmt síðari samningnum og mun viðsemjandi sóknaraðila nú taka við beingreiðslum í samræmi við það. Samkvæmt því, sem nú hefur verið rakið, hefur varnaraðili samþykkt ráðstöfun sóknaraðila á framangreindu greiðslumarki og hafa aðilaskipti þegar orðið að því. Sóknaraðili hefur með engum hætti gert grein fyrir því hverju það varði fyrir hann að fá ógilta áðurnefnda ákvörðun varnaraðila frá 26. maí 1998 að öðru leyti en að með efnisdómi fengist skorið úr almennu lagalegu álitaefni. Að þessu virtu verður fallist á með héraðsdómara að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr málinu að efni til. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Friðjón Guðmundsson, greiði varnaraðila, Framleiðsluráði landbúnaðarins, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 469/1999
Verksamningur Aðild
G tók að sér umfangsmikla viðgerð á skipi í eigu V. Þar sem G hafði ekki yfir að ráða slipp aflaði hann tilboðs um slipptöku hjá S. S taldi sig hafa samið við G um verkið og krafði það um greiðslu þess, en G bar fyrir sig að kröfunni ætti að beina að V. Talið var að engum stoðum hefði verið skotið undir þá staðhæfingu að S hefði samþykkt að V kæmi í stað G í því samningssambandi, sem stofnað var til. Háttsemi G eftir að verkið hefði verið hafið hefði ennfremur gefið S tilefni til að treysta því að ekki væri ágreiningur um aðild hins fyrrnefnda að samningi um viðgerð skipsins. Var niðurstaða héraðsdóms um að fallast bæri á kröfur S staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 1999 og krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi var því lýst yfir að hann reki véla- og viðgerðarþjónustu í Reykjavík. Megi rekja aðdraganda málsins til þess að forsvarsmaður Vesturskips ehf. hafi beðið sig um að annast umfangsmikla viðgerð á fiskiskipi félagsins, sem hafi meðal annars falist í því að taka það í slipp. Þar sem áfrýjandi hafi ekki haft yfir slipp að ráða hafi hann orðið að fá tilboð um slipptöku hjá stefnda. Er meðal skjala málsins tilboð stefnda til áfrýjanda 18. júní 1998 um að taka skipið upp og sjósetja að nýju, svo og að vinna tilgreind verk við það, sem fólust einkum í botnþvotti, botnmálningu og öxuldrætti. Kveður stefndi fulltrúa áfrýjanda hafa samþykkt tilboðið munnlega, sem sé alvanalegt í þessari starfsemi. Hinn síðarnefndi mótmælir því að hafa samþykkt tilboðið. Segist hann hafa hætt við að taka að sér verk fyrir útgerðarmanninn og því beðið stefnda að gera tilboð í allt verkið. Hafi hann afhent tilboð stefnda útgerðarmanninum, sem hafi samþykkt það. Stefndi neitar hins vegar að hafa átt í nokkrum samningaviðræðum við útgerðarmanninn, enda hefði ekki komið til álita að vinna verkið fyrir hann án fullkominna trygginga vegna bágrar fjárhagsstöðu hins síðarnefnda, sem stefnda hafi verið kunnugt um. II. Útgerðarmaður skipsins lét færa það til stefnda 4. júlí 1998 og var það síðan tekið í slipp. Í bréfi stefnda til áfrýjanda 7. sama mánaðar var vakin athygli á að í áðurnefndu tilboði hafi verið tekið fram að 25% tilboðsfjárhæðarinnar skyldi greitt í upphafi verks. Greiðslan hafi ekki enn borist og var óskað eftir að 450.000 krónur yrðu inntar af hendi samdægurs. Í niðurlagi bréfsins sagði: „Það skal skýrt tekið fram að Stálsmiðjan hf. lítur á Gjörva hf. sem verkkaupa.“ Stefnda barst greiðsla sömu fjárhæðar frá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. tveim dögum síðar. Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi kvaðst fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafa sagt útgerðarmanninum hvað greiða bæri og hann hafi gengið frá því máli. Af hálfu áfrýjanda var ekki með öðrum hætti brugðist við bréfi stefnda. Svo sem áður er rakið beindi stefndi tilboði sínu að áfrýjanda. Hefur engum stoðum verið skotið undir þá staðhæfingu að stefndi hafi samþykkt að útgerðarmaðurinn kæmi í stað áfrýjanda í því samningssambandi, sem stofnað var til. Háttsemi áfrýjanda eftir að verkið var hafið gaf stefnda ennfremur tilefni til að treysta því að ekki væri ágreiningur um aðild hins fyrrnefnda að samningi um viðgerð skipsins. Að þessu virtu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest, enda er varakrafa áfrýjanda engum rökum studd. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Gjörvi ehf., greiði stefnda, Stálsmiðjunni hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 19. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Stálsmiðjunni hf., kt. 620269-1079, Austurbakka v/Brunnarstíg, Reykjavík, á hendur Gjörva ehf., kt. 470581-0269, Grandagarði 18, Reykjavík, með stefnu sem birt var 13. apríl 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.735.300 kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. ágúst 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda skv. gjaldskrá Lögmanna Mörkinni 1 sf. að fjárhæð 354.930 kr. og að auki þing-festingargjald, 3.500 kr., eða samtals 358.430 kr. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Jafnframt verði stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu skv. mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi reisir kröfu sína á níu reikningum vegna viðgerða á Erni ÍS. Reikningarnir eru allir dags. 24. júlí 1998 og eru samtals að fjárhæð 2.185.300 kr. Af hálfu stefnanda er tjáð að stefndi hafi greitt inn á skuld sína við stefnanda 4. ágúst 1998 eða áður en lögfræðilegar innheimtuaðgerðir hófust og hafi verið tekið tillit til þess í kröfugerð stefnanda. Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig: Stefndi, sem rekur m.a. véla- og viðgerðarverkstæði hér í borg, var til þess kvaddur af forsvarsmanni Vesturskips ehf. „eiganda og útgerðaðila Ernis BA, skipaskrárnr. 1410 (ex/áður Dagrún ÍS) að annast umfangsmikla viðgerð á skipinu, sem fólst m.a. í því að taka varð skipið í slipp." Stefndi hefði ekki haft yfir slipp að ráða og hafi hann orðið að fá tilboð í slipptökuna frá stefnanda. Síðar hafi komið í ljós að stefnda var ekki kleift vegna anna að taka að sér verkið, hafi hann þá boðist til þess að senda fyrirspurn til stefnanda um verðtilboð fyrir allt verkið. Og með tilboði 18. júní 1998 hafi stefnandi boðist til að taka að sér allt verkið. Stefndi hafi látið eiganda skipsins fá tilboð stefnanda og síðan ekki haft frekari afskipti af málinu. Af hálfu stefnda er byggt á því að hann sé ekki réttur aðili að málinu, málsatvik leiði ekki til þess að stefnandi eigi lögvarða kröfu á hendur stefnda til greiðslu þeirra reikninga sem hér um ræðir og vísar hann til 2. tl 16. gr. laga nr. 91/1991 í því sambandi. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu krefst hann þess að stefnukröfur verði verulega lækkaðar og að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Við flutning málsins var fullyrt af hálfu stefnanda að forráðamenn stefnanda hefðu ekki ætlað annað en stefndi væri samningsaðili þeirra varðandi slipptöku skipsins Ernis BA. Staðhæft var að ekkert í gögnum málsins benti til annars. Af hálfu stefnanda, Stálsmiðjunnar hf., hefði aldrei verið fallist á að gera við skipið einungis á ábyrgð eiganda þess ef á það hefði reynt. Verkið hefði verið unnið að frumkvæði stefnda, í trausti þess að stefndi væri verkkaupandinn og bæri skyldu til að greiða stefnanda fyrir verkið. Og stefnda væri skylt að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð að fullu, hvorki rök né forsendur væru fyrir öðru. Lögmaður stefnanda benti sérstaklega á að í bréfi frá stefnanda til stefnda, dags. 7. júlí 1998, (dskj. nr. 16), sé tekið fram að stefnandi líti á stefnda sem verkkaupa. Taldi hann að stefndi hefði ekki hreyft tímanlega andmælum gegn þessu viðhorfi stefnanda og reyndar ekki tjáð stefnanda fyrr en viðgerðinni var lokið og skipið sett niður að honum bæri að leita til eiganda skipsins en ekki til stefnda um greiðslu fyrir verkið. Af hálfu stefnda var ítrekað að stefndi hefði einungis haft milligöngu um það að skipið Ernir BA var tekið til viðgerðar af stefnanda. Forráðamenn stefnda hefðu hvorki formlega né á annan hátt samþykkt tilboð stefnanda, sem fram kemur á dskj. nr. 15 um viðgerð á skipinu, heldur aðeins framvísað tilboðinu til eiganda skipsins. Viðgerð skipsins hjá stefnanda hefði síðan farið fram án þess að forsvarsmenn stefnda hefðu afskipti af því verki. Ekkert hefði komið fram í málinu sem sýndi eða sannaði neitt annað. Eiríkur Brynjólfur Böðvarsson, forsvarsmaður Vesturskips ehf., en félagið var eigandi skipsins Ernis BA á þeim tíma sem hér um ræðir, kom fyrir réttinn. Hann kvaðst hafa leitað eftir því við verkefnastjóra Stálsmiðjunnar hf. að skipið yrði tekið í slipp á árinu 1998 og hafi það gerst með venjulegum hætti slíkra viðskipta. Fljótlega hafi hins vegar komið í ljós að stefnandi hafði ekki tíma til að vinna við skipið, skipið hafi verið fært úr slippnum og ágreiningur hafist milli hans og stefnanda meðan skipið lá í höfn án viðgerðar. Hann hafi síðan orðið að leita annað til að fá viðgerðum lokið enda hafi hann ekki fengið stefnanda til að taka skipið upp aftur. Hann sagði að Steinar Viggósson hafi verið talsmaður stefnanda í viðræðum við hann um viðgerðir stefnanda á skipinu. Kvaðst hann hafa greitt stefnanda 450.000 kr. [9. júlí 1998] vegna verksins, fjárhæðin hafi verið færð út af reikningi hans hjá Sjóvá. Ekki hafi þó verið um uppgjör á tjóni að ræða. Aðspurður kvað hann samkomulag sitt við stefnanda um viðgerðir skipsins vera fólgið í samþykki sínu á tilboði stefnanda sem stílað var á stefnda [dskj. nr.15]. Steinar Viggósson, rekstrarstjóri hjá stefnanda, bar vitni í málinu. Hann sagði að haft hefði verið samband við sig frá Gjörva og þess óskað að gert yrði tilboð (um viðgerð) og umrætt skip yrði tekið í slipp. Þá hafi ekki verið ljóst á hvaða tíma þetta ætti að vera, en á þeim tíma sem tilboðið var gert hefði slippurinn verið laus til 12. eða 13. júlí. Engin spurning hafi verið um það að tilboðinu var beint til Gjörva. Hann sagði að honum hefði borist símleiðis svar frá Gjörva um að gengið yrði að tilboðinu. Ekkert hefði komið fram annað en Gjörvi væri að taka tilboðinu í eigin nafni. Hann neitaði því að hafa samið við forsvarsmann eiganda skipsins, Eirík Brynjólf Böðvars­son, um viðgerðina. Hann sagði að enginn skriflegur samningur hefði verið gerður, samn­ingurinn hafi falist í því að forsvarsmenn Gjörva hefðu tjáð honum að tilboðið væri ásættanlegt. Hann sagði að á þessum tíma hefði staðið yfir viðræður milli stefnanda, Reykjavíkurhafnar og Gjörva um það að stefnandi tæki skip í slipp fyrir þá síðarnefndu vegna viðskiptavina þeirra, sem þörf hefðu á slíkri aðstöðu. Ætlað hefði verið að stefnanda bæri að taka upp skip fyrir þá gegn eðlilegu gjaldi. Hefði hann ályktað að hér væri á ferðinni fyrsta verkefni stefnanda á þeim nótum. Þannig hafi hann gengið út frá því að stefndi væri verkkaupandi og bæri ábyrgð á greiðslu fyrir verkið. Ágúst Einarsson, sem var forstjóri stefnanda, Stálsmiðjunnar hf., á þeim tíma sem hér um ræðir, kom fyrir réttinn. Hann sagði m.a. að ástæðan fyrir því að hann tiltekur í bréfi sínu til stefnda [dskj. nr. 16], dags. 7. júlí 1998, að stefnandi líti á stefnda sem verkkaupa hafi verið sú, að forsvarsmenn stefnda höfðu haft samband við hann og reynt „að ýta ábyrgðinni af sínum öxlum yfir á útgerð skipsins”. Hann hafi ekki ljáð máls á því og raunar talið það fráleitt vegna þess að honum hafi verið kunnugt um að útgerðin stóð ekki traustum fótum fjárhagslega. Einu ástæðuna fyrir því að skipið hafi verið tekið upp í slipp án tryggingar fyrir greiðslu sagði Ágúst vera þá staðreynd að stefndi var kaupandi verksins en ekki útgerðin. Helgi Eiríksson, stjórnarmaður stefnda, bar fyrir rétti að útgerðarmaður Ernis hafi leitað til þeirra varðandi viðhald á skipinu og spurt hvort stefndi hefði aðgang að slipp. Hann hafi tjáð honum að stefndi væri með samning við stefnanda í þá veru. Stefndi hafi beðið stefnanda um tilboð í verkið með það í huga að stefndi ynni verkið, allt nema slipptökuna sjálfa. Tilboð stefnanda hafi borist þeim en þá hefðu aðstæður verið þannig að stefndi hafði ekki lengur tök á að sinna þessu verkefni vegna anna svo að þeir höfðu tjáð Eiríki [Brynjólfi Böðvarssyni] að það væri best fyrir hann að taka tilboðinu. Síðan myndi stefndi sjá um verkefni varðandi viðgerð á skipinu sem ekki kæmu slipptökunni við. Vilhjálmur Óskarsson, stjórnarmaður stefnda, bar fyrir rétti að stefndi hefði ekki samþykkt tilboð stefnanda. Hann sagði að fyrirspurn stefnda til stefnanda hefði ekki alls kostar verið til að fá stefnanda til að vinna verkið, ætlunin hefði öllu heldur verið að fá verðmat stefnanda á verkinu. Niðurstaða: Fallast verður á það með stefnanda að tilboð hans, að taka skip það er hér um ræðir í slipp, botnþvo, botnmála og öxuldraga o.fl. svo sem segir í tilboðinu, hafi einungis beinst að stefnda. Gegn mótmælum stefnanda verður ekki talið sannað að forráðamenn stefnanda hafi mátt vera það ljóst að Vesturskip ehf., eigandi og útgerðaraðili skipsins á þeim tíma, væri verkkaupandinn en ekki stefndi. Að vísu var tilboðið ekki formlega samþykkt af stefnda. En telja verður jafngildi þess liggi í afhendingu forráðamanna stefnda á tilboðinu til eiganda skipsins án samráðs eða samþykkis stefnanda og færslu skipsins til viðgerðar á grundvelli tilboðsins án þess að sannarlega liggi fyrir að stefnanda hafi á þeim tíma mátt vera kunnugt um að stefndi ætlaði sér ekki að vera verkkaupandinn. Eins og málum var hér háttað mátti forráðamönnum stefnda vera það ljóst að þeim bæri milliliðalaust og tímanlega, áður en skipið var tekið til viðgerðar af stefnanda, að upplýsa stefnanda að stefndi væri ekki verkkaupandi skv. tilboðinu heldur útgerðaraðili skipsins. Verður stefndi að bera hallann af því tómlæti. Engum tölulegum ágreiningi er í raun fyrir að fara í málinu og verður stefndi dæmdur til að greiða dómkröfur stefnanda eins og greint verður frá í dómsorði. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem hæfilegur þykir 300.000 krónur alls. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Gjörvi ehf., greiði stefnanda, Stálsmiðjunni hf., 1.735.300 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. ágúst 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur alls í málskostnað.
Mál nr. 324/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, nú á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10. júlí 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 43/1999
Vörumerki Framsal
J og L létu skrá vöru­merk­i í vörumerkjaskrá og notaði J það við rekstur söluturna. Hann seldi S rekstur eins söluturnsins með þeim skilmálum að honum væri heimilt að nota vörumerkið og auglýsa verslunina með því en heimild þessi væri bundin við nafn kaupanda og honum væri óheimilt að selja nafnið með versluninni ef til sölu kæmi. S seldi G og K verslunina og héldu þau rekstri söluturnsins áfram undir sama nafni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 4. febrúar 1999. Þeir krefjast þess, að stefndu verði bönnuð notkun vörumerkisins „Skalli” og gert að fjarlægja allar merkingar með nafngiftinni „Skalli” af verslunarhúsnæðinu að Hraunbæ 102 í Reykjavík. Þeir krefjast þess einnig, að stefndu verði dæmd til að ónýta auglýsingaefni, bréfsefni, reikningseyðublöð og umbúðir, klæðnað og annað sambærilegt, sem þau kunni að hafa undir höndum og auðkennt er með nafngiftinni „Skalli”, en til vara sviptingar þess. Þá krefjast áfrýjendur þess, að stefndu verði dæmd til að greiða sér 4.680.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá stefnubirtingardegi. Loks krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hafa stefndu frá miðju ári 1985 rekið verslun í verslunarhúsnæði að Hraunbæ 102 í Reykjavík undir vörumerkinu „Skalli”, en áfrýjendur hafa verið skráðir eigendur þess frá 5. febrúar 1979. Áfrýjandinn Jón hafði f.h. Lækjarbarsins hf. selt Dagmar J. Heiðdal og Sævari Karlssyni verslunina 1. janúar 1985. Var í kaup- og leigusamningi þeirra tekið fram, að þeim væri heimilt að nota og auglýsa verslunina undir nafninu „Skalli”, en heimildin næði eingöngu til þeirra og væri þeim óheimilt að selja verslunina með þessu nafni. Um mitt ár 1985 seldu Dagmar og Sævar stefndu verslunarreksturinn. Áfrýjandinn Jón seldi síðan húsnæðið 21. nóvember sama ár Smára Vilhjálmssyni. Í H-lið kaupsamnings þeirra er tekið fram, að kaupanda sé kunnugt um leigusamning frá 1. október 1985 milli áfrýjandans Jóns og stefndu og að stefndu hafi fallið frá forkaupsrétti að fasteigninni með yfirlýsingu 19. nóvember 1985. Í yfirlýsingunni, sem undirrituð er af áfrýjandanum Jóni og stefndu, er tekið fram, að stefndu falli frá forkaupsrétti að húsnæðinu, „sem verzlunin Skalli er staðsett í”. Málsókn áfrýjenda byggir á því, að stefndu hafi notað firmanafnið í heimildarleysi. Stefnda Guðlaug bar fyrir dómi, að hún hefði gengið inn í framangreindan samning við Dagmar og Sævar og haft heimild til að nota nafnið „Skalli”. Þegar litið er til þess, sem að framan er greint, er ljóst, að áfrýjandinn Jón hafi frá upphafi vitað um notkun stefndu á firmanafninu og látið það viðgangast athugasemdalaust. Verður að líta svo á, að stefndu hafi sama leyfi til að nota nafnið og Dagmar og Sævar höfðu samkvæmt áðurgreindum samningi. Málsókn áfrýjenda er ekki byggð á samningnum, og ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af kröfum áfrýjenda. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur um annað en málskostnað, en áfrýjendur greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjendur, Jón Viðar Magnússon og Leifur Þ. Aðalsteinsson, greiði stefndu, Guðlaugu Steingrímsdóttur og Jóni Ólafssyni persónulega og fyrir hönd sameignarfélagsins Barmahlíðar, 200.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 10. nóvember s.l. er höfðað með stefnu útgefinni 23. febrúar s.l. og birtri 27. febrúar s.l. Stefnendur eru Jón Viðar Magnússon, kt. 151244-4719, Vatnsendabletti 5, Kópa­vogi og Leifur Aðalsteinsson, kt. 310160-2539, Dofrabergi 11, Hafnarfirði. Stefndu eru Guðlaug Steingrímsdóttir, kt. 050445-2679, Fjarðarási 11, Reykjavík og Jón Ólafsson, kt. 211247-4019, Breiðabakka, Hellu, persónulega og fyrir hönd sam­eign­­arfélagsins Barmahlíð s/f (Söluturninn Hraunbæ 102), kt. 690174-0309, Hraunbæ 102, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði með dómi bönnuð notkun vöru­merk­­isins "Skalli". Þá er þess krafist að stefndu verði gert að fjarlægja allar merkingar með nafngiftinni "Skalli" af verslunarhúsnæðinu að Hraunbæ 102 í Reykjavík. Þess er jafn­framt krafist að stefndu verði dæmd til að ónýta auglýsingaefni, bréfsefni, reikn­ings­eyðu­blöð og umbúðir, klæðnað og annað sambærilegt sem stefndu kunna að hafa undir hönd­um og er auðkennt með nafngiftinni "Skalli", en til vara til sviptingar þess. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnendum kr. 4.680.000 ásamt drátt­ar­vöxtum frá stefnubirtingardegi skv. III. kafla vaxtalaga. Að lokum er krafist máls­kostn­aðar að skaðlausu. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af dómkröfum stefnenda og dæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi þeirra. Í greinargerð var gerð krafa um frá­vísun en fallið var frá þeirri kröfu undir rekstri málsins. Málavextir. Málavöxtum er svo lýst í stefnu að stefnendur hafi 31. ágúst 1978 látið skrá vöru­merk­ið "Skalli" í vörumerkjaskrá, en heiti þetta er notað við rekstur söluturna á höfuð­borg­arsvæðinu og víðar og ýmist reknir af stefnendum eða öðrum sem stefnendur hafa gert sérstakan samning við. Stefnandi Jón Viðar mun um alllangt skeið hafa rekið sölu­turn með heitinu "Skalli" að Hraunbæ 102 hér í borg. Stefnandi Jón seldi 1. janúar 1985 þeim Sævari Karlssyni og Dagmar J. Heiðdal rekstur verslunarinnar að Hraunbæ 102. Í 7. gr. kaupsamningsins var tekið fram að kaup­endum væri heimilt að nota og auglýsa verslunina undir nafninu "Skalli" en heimild þessi væri eingöngu bundin við nöfn kaupenda og þeim væri óheimilt að selja nafnið með versluninni ef til sölu kæmi. Jafnframt var kaupendum óheimilt að selja eða leigja út verslunina með umræddu nafni. Sævar og Dagmar seldu verslunina 12. júlí 1985 að sögn stefnenda og var hún til­greind í kaupsamningi sem Sælgætisverslunin Hraunbæ 102 í Reykjavík. Kaupendur voru stefndu Guðlaug og Jón. Stefnandi Jón Viðar var þó enn eigandi húsnæðisins og leigði það stefndu þar til hann seldi húsnæðið 21. nóvember 1985. Stefnendur segjast hafa snúið sér aðallega að öðrum hlutum allt til ársins 1993 en á miðju því ári gengust þeir af fullum krafti í að markaðssetja vörumerkið "Skalli". Frá þeim tíma hafa stefn­end­ur ítrekað reynt að komast að samkomulagi við stefndu um notkun vörumerkisins en án árangurs. Var stefndu boðið að reka verslunina undir vörumerkinu "Skalli" með því skilyrði að gengið yrði frá samkomulagi svo einsleitni í markaðssetningu yrði náð. Ekki náðist samkomulag með aðilum og var einna helst ágreiningur um þann ís sem seldur var í verslunum Skalla og fjármögnun á markaðssetningu vörumerkisins. Stefndu Guðlaugu var ritað bréf 20. maí 1997 þar sem athygli var vakin á því að stefn­endur hefðu skráð vörumerkið "Skalli" og að stefndu væri með öllu óheimil notkun þess. Jafnframt var þess krafist að að stefndu létu þegar af notkun sinni á vörumerkinu. Upp­lýst er í málinu að stefnda Guðlaug hefur haldið áfram notkun vörumerkisins og aug­lýst rekstur sinn undir heitinu "Skalli". Þá er húsnæði stefndu að Hraunbæ 102 merkt með nafninu "Skalli". Samkvæmt útskrift úr vörumerkjaskrá var vörumerkið skráð 5. febrúar 1979 og gildir skráningin til 5. febrúar 1999. Málsástæður og lagarök. Stefnendur byggja á því að stefndu hafi með háttsemi sinni stórlega brotið á lög­vernd­uðum einkarétti stefnenda til notkunar á vörumerkinu "Skalli", sbr. 4. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki, enda hafi þeir verið skráðir eigendur vörumerkisins allt frá ár­inu 1979. Með vísan til 42. gr. laganna sé því nauðsynlegt að banna með dómi notkun stefndu á vörumerkinu. Þar sem stefndu hafi með saknæmum hætti brotið gegn lög­vörð­um rétti stefnenda og hagnast á því, hafi stofnast réttur til handa stefnendum til hæfi­legs endurgjalds fyrir hagnýtingu vörumerkisins, kr. 1.440.000, auk skaðabóta kr. 2.880.000, sbr. 43. gr. sömu laga. Verði ekki fallist á að 1. mgr. 43. gr. laganna eigi við beri stefndu að greiða ávinning sinn af notkun vörumerkisins, sbr. 2. mgr. 43. gr. lag­anna. Fjárhæð kröfu fyrir hagnýtingu, kr. 1.440.000, segjast stefnendur finna út með hlið­sjón af skilmálum fyrir notkun firmanafnsins, en þar er gert ráð fyrir því að leyfishafi greiði kr. 30.000 á mánuði fyrir notkunina. Hæfilegt endurgjald fyrir notkun í fjögur ár væri kr. 1.440.000, en stefnendur hafi allt frá árinu 1993 lagt gífurlega vinnu og fjár­magn í markaðssetningu vörumerkisins. Stefnendur segja skaðabótakröfuna vera tvö­falda þá fjárhæð sem hæfileg þykir sem endurgjald fyrir hagnýtingu vörumerkisins. Stefn­endur telja nauðsynlegt til að fyrirbyggja frekari misnotkun stefndu á vörumerkinu að stefndu verði dæmd til að ónýta eða vera svipt auglýsingaefni, bréfsefni, reikn­ings­eyðu­blöðum, umbúðum, klæðnaði og öðru því er stefndu kunni að hafa undir höndum og auðkennt er með nafninu "Skalli", sbr. 44. gr. laga nr. 45/1997. Stefndu byggja á því að frá þeim degi er þau keyptu verslunina að Hraunbæ 102 í júlí 1985 hafi þau rekin hana undir nafninu "Skalli" án athugasemda af hálfu stefnenda. Hafi stefnendur ekkert hirt um þetta nafn þar til málarekstur þessi hófst og stefndu stundað rekstur sinn undir þessu einkenni átölulaust af hálfu stefnenda vel yfir tíu ár. Stefndu hafi því öðlast ákveðinn rétt yfir orðinu "Skalli" sem verði ekki frá þeim tekinn með þeim hætti sem stefnendur geri nú tilraun til. Ljóst sé að með sölu verslunarinnar að Hraunbæ 102 og með löggerningum í framhaldi af sölunni hafi stefnendur afsalað sér nafn­inu "Skalli". Stefnendur hafi ekki gætt þeirra skilyrða sem lög áskilja til að geta nú rúm­lega 10 árum síðar gert slíkar kröfur er varða rekstur stefndu að Hraunbæ 102. Stefndu byggja á að vörumerkið "Skalli" sé tæpast vörumerki, heldur nánast staðarheiti, sem öðlast hafi ríkan sess í hugum þess fólks sem býr í Árbænum. Stefndu mótmæla skaða­bótakröfum þar sem ekkert liggi fyrir um að stefndu hafi sýnt af sér saknæmt at­hæfi. Þá verði tjón ekki sannað með þeirri tölulegu útlistun sem fram kemur í stefnu. Stefndu benda í greinargerð á að lög nr. 45/1997 hafi ekki öðlast gildi fyrr en árið 1997 og geti því ekki náð yfir þann ágreining sem hér er til úrlausnar. Við munnlegan flutn­ing málsins var fallið frá þessari málsástæðu. Stefndu styðja sýknukröfur sínar við réttarreglur kröfuréttarins um traustfang og tóm­læti. Þá vísa stefndu til grunnraka III. kafla laga nr. 47/1968 og meginreglna um einka­leyfi. Við aðalmeðferð málsins kom fyrir dóm til skýrslugjafar Dagmar Jóhanna Heiðdal, kt. 280857-3439. Hún kvaðst hafa rekið verslunina undir vörumerkinu "Skalli" í 8 mán­uði, en þá kvaðst hún hafa keypt verslun Skalla í Lækjargötu. Hún kvaðst hafa virt fram­salsbannið í kaupsamningi og selt fyrirtækið sem sælgætis- og tóbaksverslunina Hraun­bæ 102 og ekki selt nafnið "Skalli". Hún þorði ekki að fullyrða að hún hafi gert kaup­endum grein fyrir því að henni væri óheimilt að framselja nafnið "Skalli". Stefnandi Jón Viðar skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi farið að nota nafnið "Skalli" árið 1973. Hann kvaðst hafa hætt rekstrinum um tíma en hafið afskipti af hon­um aftur árið 1993. Hann kvað bréfið sem ritað var stefndu Guðlaugu 20. maí 1997 hafa verið fyrsta skrefið sem stigið var til að stöðva notkun nafnsins. Stefnda Guðlaug skýrði svo frá fyrir dómi að samkvæmt samningi hafi henni verið heimilt að nota vörumerkið "Skalli" ótakmarkað. Hún kvað það nýtilkomið að stefndi Jón hafi viljað koma í veg fyrir notkun hennar á nafninu og taldi skýringuna aðallega vera ágreining milli þeirra um það hvaða ístegund ætti að selja í versluninni. Umræddur samningur hefur ekki verið lagður fram í málinu og taldi stefnda Guðlaug hann hafa glatast. Við munnlegan flutning málsins byggðu stefndu á því að gögn málsins bentu til þess að stefnendur hefðu umræddan samning undir höndum og bæri því að styðjast við frásögn stefndu Guðlaugar um efni hans, sbr. 67. og 68. gr. laga nr. 91/1991. Stefnendur mótmæltu þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Forsendur og niðurstaða. Telja verður upplýst í máli þessu að stefndu hafi allt frá miðju ári 1985 rekið verslun í verslunarhúsnæði að Hraunbæ 102 hér í borg undir vörumerkinu "Skalli". Sam­kvæmt vörumerkjaskrá hafa stefnendur verið skráðir eigendur þessa vörumerkis frá 5. febrúar 1979. Engin gögn hafa verið lögð fram í málinu sem benda til þess að stefn­endur hafi heimilað stefndu þessa nafnnotkun, en ekki er annað í ljós leitt en að stefn­endur hafi frá upphafi vitað um notkun stefndu á nafninu allan þennan tíma. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnendur hafi gert reka að því að gæta réttar síns fyrr en með bréfi til stefndu Guðlaugar 20. maí 1997. Þegar virt er 12 ára samfelld notkun stefndu á umræddu vörumerki, sem látin var átölulaus af hálfu stefnenda, verður að telja að stefn­endur hafi fyrirgert rétti sínum fyrir tómlætis sakir. Verða stefndu því sýknuð af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu kr. 150.000 í málskostnað. Dómsorð: Stefndu, Guðlaug Steingrímsdóttir og Jón Ólafsson, persónulega og fyrir hönd sam­eignarfélagsins Barmahlíð s/f, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnenda, Jóns Viðars Magnússonar og Leifs Aðalsteinssonar í máli þessu. Stefnendur greiði stefndu kr. 150.000 í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan.
Mál nr. 217/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 15. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. mars 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 5. apríl 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 15. mars 2016. Héraðssaksóknari hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, fæddur [...], verði gert að sætaáfram farbanni þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 12. apríl 2016, kl. 16.00, með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr.og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Verjandi kærða mótmælirkröfunni og krefst þess að henni verði hafnað en til vara að farbanni verðimarkaður skemmri tími. Ígreinargerð héraðssaksóknara segir að þann 22. september sl. hafi meðkærði, Y,komið hingað til lands ásamt erlendri konu á bifreiðinni [...]með ferjunni [...].Hafi lögreglan haft eftirlit með bifreiðinni þar sem henni var ekið tilReykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september.Föstudaginn 25. september hafi Y farið með flugi frá Íslandi, en skiliðbifreiðina eftir á bifreiðastæði við Keflavíkurflugvöll. Y hafi komið aftur tillandsins þann 28. september og sótt bifreiðina. Kærði, X, hafi einnig komið meðflugi til landsins þennan sama dag og hafi þeir ekið á sitt hvorri bifreiðinnisem leið lá inn í [...] á [...] að gistiheimili við [...] í [...]. Þar hafihann hitt meðkærða Y og hafi báðir verið handteknir af lögreglu stuttu eftirkomu þeirra í húsnæðið. Bifreiðin sem meðkærði Y ók hafi verið haldlögð aflögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni ogrúmlega 2,5 kg af kókaíni sem var búið að fela í bifreiðinni. Alls hafi fjóriraðilar verið handteknir vegna málsins og hafi þeir allir sætt gæsluvarðhaldi íþágu rannsóknar þess.Framkemur að X hafi neitað sök við fyrstu skýrslutöku hjá lögreglu, en hafi nújátað það að hafa tekið þátt í því að flytja inn ofangreinda bifreið en hannhafi ekki vitað að í bifreiðinni væru falin fíkniefni. X hafi nú lýst fyrirlögreglu hvernig skipulagningu innflutningsins hafi verið háttað og að hannhafi áður tekið þátt í sambærilegum innflutningi. X hafi greint lögreglu fráþví að tveir Hollendingar hafi átt þátt í skipulagningu innflutningsins.Aðspurður hafi X sagt hlutverk sitt hafa verið að koma til landsins, fjarlægjaþað sem var í bifreiðinni, og afhenda aðila við Bláa Lónið. Hann hafi síðan áttað fá skilaboð varðandi peningagreiðslu fyrir sinn þátt. Kærði hafi einnigupplýst lögreglu um að hann hafi nokkrum sinnum hitt samverkamenn sína á fundumí Hollandi, áður en haldið var til Íslands, þar sem ferðin var skipulögð. Vísarhéraðssaksóknari nánar varðandi framburð kærða til gagna málsins. Kærðiþykir vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Að mati lögreglu sé meint aðild kærða mikil en hún er talin tengjastskipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé um mjög mikiðmagn hættulegra fíkniefna að ræða. Metur lögregla það svo að skilyrðum 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér umræðir en staða kærða þykir sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málumsbr. mál Hæstaréttar nr. 736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli almannahagsmuna þegar legið hefur fyrir sterkur grunur um beinaaðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Kærðihefur sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, núsíðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-[...]/2015, en sá úrskurðurhafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem kærði sætti gæsluvarðhaldií 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafi lögregla talið,í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að úrskurðahann áfram í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafiverið farið fram á og kærði í kjölfarið úrskurðaður í farbann og hafi sáúrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar. Síðan hafi Hæstiréttur tvisvarstaðfest úrskurði um áframhaldandi farbann yfir kærða, sbr. dóma nr. 49/2016 og128/2016. Sé því farið fram á að kærði verði úrskurðaður í áframhaldandifarbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en á því er byggt að skilyrði 2.mgr. 95. gr. séu uppfyllt eins og áður hafi verið rakið. Jafnframt teljistfyrir hendi skilyrði til að úrskurða kærða í farbann á grundvelli b. liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Kærði sé erlendur ríkisborgari og hafi enginsérstök tengsl við landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hann reyni aðkomast úr landi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar. Að matihéraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveru kærða á meðan mál hans er tilmeðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gertað sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Nánarsegir í greinargerð að rannsókn lögreglu hafi að hluta til verið unnin ísamstarfi við erlend yfirvöld þar sem óskað hafi verið eftir húsleitum ogskýrslutökum. Rannsókn lögreglu sé nú lokið og hafi málið verið sent tilhéraðssaksóknara til ákærumeðferðar þann 7. mars sl. og bíði nú ákvörðunar umsaksókn. Héraðssaksóknaritelur brot kærða varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamtsíðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til aðúrskurða kærða í farbann er vísað til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95.gr. sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til allsframangreinds og framlagðra gagna málsins sé þess beiðst að krafalögreglustjóra um farbann nái fram að ganga.Meðdómi Hæstaréttar þann 18. febrúar 2016 í máli nr. 128/2016, var kærða gert aðsæta farbanni til dagsins í dag á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008,sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir tilþess að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til að kærða verði gert að sætafarbanni, en rannsókn málsins, sem hefur verið mjög umfangsmikil, mun vera álokastigi og var málið sent héraðssaksóknara í síðustu viku til ákvörðunar umsaksókn. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfu héraðssaksóknara umáframhaldandi farbann, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennankveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta farbanniallt til þriðjudagsins 5. apríl 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 640/2010
Ráðningarsamningur Uppsögn
U starfaði hjá F og í ráðningarsamningi hennar var kveðið á um að heimili hennar skyldi vera vinnustaður hennar. Með bréfi 16. apríl 2009 var U tilkynnt um ákvörðun stjórnar F þess efnis að öll skrifstofustarfsemi félagsins yrði flutt á einn stað, að Hátúni 10b. Með bréfi 29. apríl sama ár var U sagt upp störfum með vísan til þess að hún hefði verulega vanefnt starfsskyldur sínar. Deila aðila fyrir Hæstarétti laut að því hvort U hefði verið sagt upp þannig að henni hefði borið laun í uppsagnarfresti eða hvort F hefði mátt rifta ráðningarsamningnum. Þá deildu aðilar um hvort F hefði verið heimilt að skuldajafna skaðabótakröfu sinni við kröfu U. Hæstiréttur féllst á með U að samningur við F um að heimili hennar skyldi vera vinnustaðar hennar væri hluti ráðningarkjara, sem ekki yrði breytt nema að undangenginni uppsögn. U bæri því réttur til launa í uppsagnarfresti, sem hefði verið einn mánuður samkvæmt þágildandi kjarasamningi stéttarfélags hennar. Þá var F talið heimilt að skuldajafna skaðabótakröfu sinni við kröfu U.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar samkvæmt áfrýjunarstefnu sem lögð var fyrir skrifstofu Hæstaréttar 25. september 2010 en gefin út 27. sama mánaðar. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 10. nóvember 2010 og var málinu, með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, áfrýjað öðru sinni 16. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.019.229 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. apríl 2009 til greiðsludags, að frádregnum innborgunum 129.125 krónur 17. júlí 2009, 229.460 krónur 4. ágúst 2009, 114.730 krónur 1. desember 2009 og 343.640 krónur 2. júlí 2010. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram hjá málsaðilum að stefndu í héraði, Fríðuhús-dagvistun minnissjúkra, Drafnarhús-félag og Maríuhús-dagþjálfun væru í raun sérstakar deildir í stefnda Félagi áhugafólks og aðstandenda alzheimersjúklinga og annarra skyldra sjúkdóma og lytu stjórn þess félags. Voru málsaðilar sammála um að fella niður aðild þessara deilda stefnda að málinu. II Eins og fram kemur í héraðsdómi hafði áfrýjandi verið starfsmaður stefnda í tæplega þrjú ár er henni var sagt upp störfum í apríl 2009 á þeim grunni að hún hefði verulega vanefnt starfsskyldur sínar. Áfrýjandi fékk hvorki greidd laun fyrir þann mánuð né í uppsagnarfresti. Hún taldi uppsögnina ólögmæta. Gerði hún kröfu um að fá greidd laun fyrir aprílmánuð 2009 og laun í uppsagnarfresti sem hún kvað hafa verið þrír mánuðir miðað við 1. maí 2009. Þá krafðist hún greiðslu vegna útlagðs skrifstofukostnaðar. Stefndi krafði áfrýjanda á hinn bóginn um greiðslu skaðabóta sökum þess að áfrýjandi hefði ekki skilað stefnda tölvubúnaði í eigu stefnda, sem áfrýjandi hefði haft til afnota við störf sín. Með hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi verið heimilt að rifta ráðningarsamningnum án greiðslu launa í uppsagnarfresti og einnig var fallist á kröfu stefnda vegna tölvubúnaðarins að fjárhæð 229.614 krónur. Á hinn bóginn var áfrýjandi talin eiga rétt á launum fyrir allan aprílmánuð 2009 að fjárhæð 502.317 krónur, þó riftun hafi verið talin taka gildi 29. þess mánaðar. Jafnframt var fallist á að áfrýjandi hafi átt rétt til greiðslu útlagðs skrifstofukostnaðar vegna frímerkja og blekhylkis að fjárhæð 9.990 krónur. Þá var málskostnaður felldur niður. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms greiddi stefndi áfrýjanda skuldina samkvæmt dómsorðinu, 282.693 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. maí til 30. júní 2010. Stendur þá eftir sá ágreiningur hvort áfrýjanda hafi verið sagt upp með ólögmætum hætti þannig að henni hafi borið laun í uppsagnarfresti og hvort stefnda hafi verið heimilt að skuldajafna skaðabótakröfu sinni við kröfu áfrýjanda. III Fram er komið að áfrýjandi var ráðin til starfa hjá stefnda um haustið 2006. Var starf hennar fólgið í að vera aðstoðarmaður Hauks Helgasonar þáverandi framkvæmdastjóra stefnda. Haukur er faðir áfrýjanda. Vegna aukins umfangs í starfsemi stefnda ákvað stjórn hans að ráða um vorið 2008 til viðbótar annan framkvæmdastjóra, Ernu Björk Jónsdóttur. Átti hún að starfa við hlið Hauks en annast störf er lutu ekki beinlínis að þeim húsum sem fyrr voru nefnd. Til samræmis við framangreint mun hafa verið gerð breyting á umfangi starfs áfrýjanda, sem þó var áfram sérstakur aðstoðarmaður Hauks. Var þá fyrst gerður skriflegur ráðningarsamningur við áfrýjanda en í honum kemur fram að hann hafi verið kynntur á stjórnarfundi stefnda 7. maí 2008. Í samningnum var verksviði áfrýjanda lýst þannig: „Annast starf samkvæmt fyrirliggjandi starfsheiti „skrifstofumaður“.“ Þá var að finna ákvæði um laun áfrýjanda og um greiðslu fyrir akstur, 300 km fyrir hvern mánuð. Loks var kveðið á um að samningurinn skyldi gilda frá 1. júlí 2008 og vera „uppsegjanlegur samkvæmt kjarasamningum viðkomandi starfsmanns og stéttarfélags hans.“ Í gögnum málsins er að finna starfslýsingu áfrýjanda, sem einnig var kynnt á fundi stjórnar stefnda 7. maí 2008. Þar kemur meðal annars fram að næsti yfirmaður áfrýjanda sé framkvæmdastjóri sá sem annast eigi starfsemi húsa stefnda. Í starfslýsingunni eru þættir starfs áfrýjanda taldir upp í mörgum liðum og voru þeir meðal annars fólgnir í að útbúa reikninga fyrir Tryggingastofnun ríkisins, setja upp launakerfi í svokölluðu dk-hugbúnaðarkerfi, ganga frá og senda út launaseðla, annast skilagreinar til lífeyrissjóða og stéttarfélaga, annast vefskil á skatti, setja upp skjöl til bókhalds, útbúa og senda út reikninga. Auk þessa gerði Haukur Helgason skriflegan samning við áfrýjanda 15. júlí 2008, með gildistíma frá 1. þess mánaðar „um vinnuaðstöðu“. Í samningnum segir að áfrýjandi leggi til húsnæði, ljós, hita og búnað fyrir þá vinnu sem hún inni af höndum. Erna Björk Jónsdóttir lét af störfum fyrir stefnda um áramótin 2009 og var Svava Aradóttir ráðin framkvæmdastjóri í hennar stað. Fram er komið að gert hafi verið ráð fyrir að Haukur Helgason skyldi vera Svövu innan handar við upphaf starfa hennar. Í byrjun mars 2009 veiktist Haukur á hinn bóginn alvarlega og gat ekki sinnt störfum sínum eftir það. Fól stjórn stefnda því Svövu að annast einnig þá starfsemi stefnda sem heyrt hafði undir Hauk. Í héraðsdómi eru að nokkru rakin samskipti Svövu og áfrýjanda í mars og apríl 2009 og segir í dóminum að áfrýjandi hafi ekki svarað bréfum og fyrirspurnum Svövu eftir 7. apríl 2009. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn lagt fyrir Hæstarétt ný gögn sem bera með sér að bréfleg samskipti hafi átt sér stað milli þeirra Svövu eftir þann tíma. Til að mynda segir í bréfi áfrýjanda til framkvæmdastjóra stefnda 14. apríl 2009, sem var fyrsti virkur dagur eftir páska það ár: „Sæl Svava, ég verð upp á spítala með dótturinni í dag. Hef samband í fyrramálið.“ Þá lýsir áfrýjandi í bréfi til Svövu 24. apríl spítalavist dóttur sinnar og vilja sínum til að sinna störfum með þeim orðum að „allt verður komið í eðlilegt horf núna á allra næstu dögum.“ Áfrýjandi lagði fram fyrir Hæstarétt vottorð um læknismeðferð langveikrar dóttur sinnar til loka apríl 2009. Stefndi hefur ekki andmælt efni þessara gagna, að öðru leyti en því að ekki sé tekið undir þá fullyrðingu sem fram kemur í áðurnefndu bréfi áfrýjanda 24. apríl 2009 að hún hafi ítrekað sent Svövu skrifleg skilaboð gegnum síma. Eins og fram kemur í héraðsdómi sendi María Th. Jónsdóttir formaður stefnda bréf til áfrýjanda 16. apríl 2009 þar sem segir: „Á fundi sínum þann 15. apríl 2009 samþykkti stjórn FAAS eftirfarandi bókun: „Stjórn ákvað að öll starfsemi félagsins verði tafarlaust og ekki seinna en 25. apríl nk. flutt á einn stað, það er í Þjónustusetrið í Hátúni 10b og full skrifstofustarfsemi félagsins hefjist frá þjónustusetrinu frá og með 30. apríl 2009“. Þetta þýðir að öll þau gögn og tækjabúnaður í eigu FAAS sem nú eru í notkun á heimili þínu að Einivöllum 5 í Hafnarfirði, eiga að vera flutt í húsnæði Þjónustusetursins innan ofangreindra tímamarka. Þar með fer öll skrifstofuvinna félagsins - þar með talin þín vinna - fram á skrifstofu félagsins að Hátúni 10, b frá og með 25. apríl nk. ...“ Áfrýjandi brást ekki sérstaklega við bréfi þessu, en fram er komið að henni barst ekki bréfið fyrr en 27. apríl 2009. Þá sendi stefndi áfrýjanda bréf 29. apríl 2009, en þar segir meðal annars svo: „Vegna vanrækslu og brotthlaups úr starfi ert þú ekki lengur starfsmaður FAAS-félags áhugafólks og aðstandenda Alzheimersjúklinga og annarra skyldra sjúkdóma og ber þér að skila af þér öllum gögnum og tækjabúnaði í eigu félagsins sem eru í vörslu á heimili þínu ... í síðasta lagi föstudaginn 8. maí 2009 kl. 16.00.“ IV Þrátt fyrir að málsaðila greini á um hvort framangreint bréf stefnda 27. apríl 2009 eða bréf hans 16. sama mánaðar hafi falið í sér riftun á ráðningarsamningi við áfrýjanda, eru aðilar sammála um að áfrýjanda hafi borist bæði þessi bréf fyrir lok apríl 2009. Reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn raunar á því að henni hafi verið sagt upp störfum þegar hinn 16. apríl 2009. Eins og áður greinir kvað framangreindur samningur 15. júlí 2008 á um að áfrýjandi skyldi inna starf sitt af hendi frá heimili sínu. Fram kom í skýrslu Maríu Th. Jónsdóttur, formanns stjórnar stefnda, fyrir héraðsdómi að hún hafi vitað að áfrýjandi sinnti starfinu frá heimili sínu. Er ekkert annað fram komið í málinu en að umsamin vinnutilhögun hafi verið sú sem áfrýjandi heldur fram. Verður því ekki fallist á fullyrðingar stefnda í aðra veru. Af því sem fram er komið er fallist á með áfrýjanda að samningur við stefnda um að heimili hennar skyldi vera vinnustaður hennar sé hluti af ráðningarkjörum sem ekki verði breytt nema að undangenginni uppsögn. Verður því talið að bréf stefnda 16. apríl 2009, er áfrýjanda barst 27. þess mánaðar, hafi falið í sér fyrirvaralausa uppsögn á ráðningarsamningi áfrýjanda. Ekki eru efni til að telja að skrifleg andmæli áfrýjanda 22. næsta mánaðar hafi komið of seint fram og að líta beri til þess við niðurstöðu málsins, eins og stefndi byggir á. Þá skiptir þegar af framangreindum ástæðum ekki máli hvort stefndi hafi fært sönnur á að áfrýjandi hafi vanefnt starfskyldur sínar svo verulega að réttlætt hafi riftun á ráðningarsamningi hennar með síðara bréfi stefnda 29. apríl 2009. Af framansögðu leiðir að áfrýjanda bar réttur til greiðslu launa í uppsagnarfresti, en fallist er á með stefnda að sá frestur hafi verið einn mánuður samkvæmt þágildandi kjarasamningi stéttarfélags hennar Verkalýðsfélagsins Hlífar við Samtök atvinnulífsins. Andmæli stefnda við fjárhæð mánaðarlauna áfrýjanda er felast í almennri kvörtun um að laun áfrýjanda hafi hækkað um þriðjung frá ráðningarsamningi áfrýjanda 7. maí 2008 og til mars 2009 eru óljós og hafa ekki þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Hinar samningsbundnu greiðslur samkvæmt ráðningarsamningi áfrýjanda vegna maímánaðar 2009, 502.317 krónur, féllu í gjalddaga 1. júní 2009. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 skulu dráttarvextir eftir 1. mgr. 6. gr. laganna reiknast frá þeim tíma og til greiðsludags. Af þeim samningum sem að framan eru raktir um ráðningarkjör áfrýjanda og öðrum gögnum málsins verður ekki séð að um hafi samist milli málsaðila að umþrættur tölvubúnaður skyldi vera í hennar eigu, en verðmæti búnaðarins er óumdeilt og bar áfrýjanda að afhenda stefnda búnaðinn líkt og hann krafðist. Verður því niðurstaða héraðsdóms staðfest um þetta atriði. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Félag áhugafólks og aðstandenda alzheimersjúklinga og annarra skyldra sjúkdóma, greiði áfrýjanda, Unni Aðalbjörgu Hauksdóttur, 502.317 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. júní 2010. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms 22. júní sl., er höfðað með áritun á stefnu hinn 6. júlí 2009 og með áritun á gagnstefnu hinn 1. október 2009. Aðalstefnandi er Unnur A. Hauksdóttir, kt. 100758-2109, Burknavöllum 17, Hafnarfirði. Aðalstefndu eru Félag aðstandenda alzheimersjúklinga, kt. 580690-2389, Hátúni 10B, Reykjavík, Fríðuhús-dagvistun minnissjúkra, kt. 430101-3580, Austurbrún 31, Reykjavík, Maríuhús, dagþjálfun, kt. 531107-1010, Blesugróf 27, Reykjavík, og Drafnarhús, félag, kt. 490605-0450, Strandgötu 75, Hafnarfirði, sem jafnframt er gagnstefnandi. Dómkröfur í aðalsök. Endanlegar dómkröfur aðalstefnanda eru þær að aðalstefndu verði dæmd in soldium til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.019.258 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 16. apríl 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 129.125 krónum frá 17. júlí 2009, 229.460 krónum frá 4. ágúst 2009 og 114.730 krónum frá 1. september 2009. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi lögmanns auk álags er nemi virðisaukaskatti af honum úr hendi aðalstefndu. Aðalstefndu krefjast sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda og að aðalstefndu verði dæmdur málskostnaður úr hendi aðalstefnanda að mati dómsins að teknu tilliti til þess að stefndu eru ekki virðisaukaskattskyld. Dómkröfur í gagnsök: Gagnstefnandi, Drafnarhús, félag, kt. 490605-0450, Strandgötu 75, Hafnarfirði, krefst þess að gagnstefnda, Unnur A. Hauksdóttir, greiði gagnstefnanda 229.614 krónur með vöxtum sem eru tveir þriðju hlutar vaxta sem Seðlabanki Íslands ákveður og birtir skv. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 29. apríl 2009 til 3. ágúst 2009 en frá þeim degi með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags. Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar úr hendi gagnstefndu samkvæmt mati dómsins að teknu tilliti til þess að gagnstefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Gagnstefnda krefst sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda og að henni verði dæmdur málskostnaður úr hendi gagnstefnanda að viðbættum virðisaukaskatti. II. Aðalstefnandi kveður málsatvik vera þau að stefnandi hafi verið ráðin til starfa hjá aðalstefndu, Félagi aðstandenda alzheimersjúklinga (FAAS) og undirstofnana þess Drafnarhúsi og Fríðuhúsi árið 2006, en Maríuhús hafi verið stofnað ári síðar. Á þeim tíma er aðalstefnandi hafi verið ráðin hafði starfsemi félaganna vaxið mjög og þáverandi framkvæmdastjóri aðalstefnda FAAS og faðir aðalstefnanda, Haukur Helgason, hafi því fengið heimild til að ráða aðalstefnanda sér til fulltingis. Aðalstefnandi hafi tekið að sér ýmsa skrifstofu- og bókhaldsvinnu í þágu þessara félaga. Aðalstefnandi hafi lagt til allan búnað sem nauðsynlegur hafi verið til starfans, m.a. heimilistölvu sína og prentara sem hún hafi átt. Hafi um það verið samið þegar í upphafi að aðalstefnandi innti störf sín af hendi heima hjá sér, en það hafi hentað henni vel þar sem hún sé og hafi verið bundin heima við yfir langveiku barni. Frá haustinu 2007 til júní 2008 hafi aðalstefnandi þó unnið í þágu aðalstefnda FAAS tvo daga í viku, fjóra tíma í senn á skrifstofu félagsins að Hátúni 10, Reykjavík. Það hafi aðalstefnandi gert að sérstakri ósk Maríu T. Jónsdóttur stjórnarformanns aðalstefndu Fríðuhúss, Drafnarhúss og Maríuhúss, og Hauks Helgasonar, tímabundið. Þar hafi aðalstefnandi verið við símsvörun og móttöku minningarskeyta og fleira. Hafi aðalstefnandi þannig jafnan haft frjálsar hendur um það hvenær hún skilaði vinnu sinni yfir daginn, utan þess tímabils er hún hafi tekið að sér að vera á skrifstofu aðalstefnda FAAS. Vorið 2008 hafi verið ákveðið að brjóta upp rekstur aðalstefnda FAAS og skilja á milli starfsemi þess félags og reksturs aðalstefndu Fríðuhúss, Drafnarhúss og Maríuhúss. Hafi Haukur Helgason tekið framkvæmdastjórn húsanna að sér en hætt sem framkvæmdastjóri FAAS. Hafi þá verið um það samið sérstaklega að hann nyti áfram starfskrafta aðalstefnanda vegna reksturs húsanna. Aðalstefnandi hafi eftir það ekki verið starfsmaður FAAS, en þá hafi á sama tíma verið ráðinn annar framkvæmdastjóri fyrir það félag, Erna Björk Antonsdóttir. Í tilefni af þessum breytingum á starfsvettvangi aðalstefnanda hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við aðalstefnanda. Samkvæmt þeim samningi skyldi aðalstefnandi starfa í þágu hinna þriggja aðalstefndu Fríðuhúss, Drafnarhúss og Maríuhúss en ekki aðalstefnda FAAS. Í samningnum hafi verið kveðið á um með hvaða hætti félögin skiptu með sér launakostnaði aðalstefnanda. Þá hafi og komið fram í þeim samningi að greitt yrði fyrir heimasíma og nettengingu á heimili stefnanda að hluta. Starfssamningur aðalstefnanda og starfslýsing hennar hafi verið kynnt á stjórnarfundi stefnda FAAS þann 7. maí 2008. Aðalstefnandi hafi frá upphafi ráðningar sinnar lagt sjálf til allan tækjabúnað, tölvu, prentara og skrifstofutæki án endurgjalds utan þess að sími hafi verið greiddur að hluta. Þann 15. júlí 2008 hafi verið gengið frá sérstökum samningi við aðalstefnanda um greiðslur fyrir afnot af búnaði og tækjum sem hún hafi lagt til á heimili sínu vegna starfa sinna. Í upphafi árs 2009 hafi svo verið komið að tæki aðalstefnanda hafi ekki lengur staðið undir þeirri vinnslu sem stefnandi hafi þurft að inna af hendi. Hafi því verið ráðist í endurnýjun þessa búnaðar og skyldi aðalstefnandi fá þau tæki, tölvu og prentara til eignar í stað hinna eldri tækja. Framkvæmd ráðningarsamnings aðalstefnanda hafi gengið með ágætum árið 2008. Erna Björk Jónsdóttir framkvæmdastjóri aðalstefnda FAAS hafi látið af störfum um áramótin 2009 og Svava Aradóttir verið ráðin í hennar stað. Svava hafi verið í starfi nokkra daga í upphafi árs en orðið þá frá að hverfa til útlanda af persónulegum ástæðum. Af þessum ástæðum hafi Haukur Helgason gengið í hennar störf á meðan. Í fyrstu viku marsmánaðar hafi Haukur orðið alvarlega veikur af heilablóðfalli. Eins og sakir stóðu hafi öll skipulagsmál félaganna verið í uppnámi, enda nýráðinn framkvæmdastjóri aðalstefnda FAAS ekki í starfi. Svava Aradóttir hafi komið til starfa hjá aðalstefnda FAAS um miðjan mars. Með bréfi, dags. 28. mars 2009, hafi Svava tilkynnt starfsmönnum aðalstefndu FAAS, Fríðuhúss, Drafnarhúss og Maríuhúss að hún hefði tekið við störfum framkvæmdastjóra og þar með myndi hún meðal annars ganga frá launagreiðslum til starfsmanna um næstkomandi mánaðamót. Fljótlega eftir að Svava tók til starfa hafi farið að bera á núningi í samskiptum hennar og aðalstefnanda. Hafi samskipti þeirra að mati aðalstefnanda einkennst af því að framkvæmdastjórinn hafi ekki vitað gjörla hverjar starfsskyldur og starfssvið aðalstefnanda væru. Með bréfi, dags. 16. apríl 2009, hafi aðalstefnanda verið tilkynnt að stjórn aðalstefnda FAAS hefði ákveðið á fundi sínum daginn áður að öll skrifstofustarfsemi félagsins yrði færð á einn stað, að Hátúni 10b, frá og með 30. apríl 2009. Hafi sérstaklega verið tekið fram að frá og með 25. apríl 2009 væri ætlast til þess að aðalstefnandi ynni starf sitt þar en ekki heima við, eins og ráðningarsamningur hennar gerði ráð fyrir. Um líkt leyti hafi verið lokað á aðgengi aðalstefnanda að þeim tölvuskrám sem hún hafi haft aðgang að til að sinna starfi sínu og henni þannig gert ómögulegt að inna starf sitt af hendi. Aðalstefnandi kveðst ítrekað hafa reynt að fá upplýsingar og leita sátta um framhald starfa sinna með framkvæmdastjóra aðalstefnda FAAS, en þær tilraunir hafi ekki borið annan árangur en þann að hinn 5. maí 2009 hafi aðalstefnanda verið sent annað bréf. Hafi því nú verið haldið fram að aðalstefnandi hefði vanrækt starfsskyldur sínar og hlaupist á brott úr starfi og að af fyrrgreindum ástæðum liti aðalstefndi FAAS svo á að hún væri ekki lengur starfsmaður félagsins. Með bréfi lögmanns aðalstefndu, dags. 12. maí 2009, hafi riftun aðalstefndu á ráðningu aðalstefnanda verið ítrekuð. Í því bréfi hafi aðalstefnandi verið krafin um skil á gögnum og tækjum í eigu félaganna innan sex daga en að öðrum kosti mætti vænta þess að aðalstefndu leituðu fulltingis sýslumanns eða dómstóla. Enginn listi yfir þau gögn sem þar um ræddi hafi fylgt bréfi þessu eða nánari útlistun á því hvaða gögn, tæki eða meintar eigur aðalstefndu um væri að ræða. Með bréfi lögmanns aðalstefnanda, dags. 22. maí 2009, hafi riftun ráðningarsamnings aðalstefnanda verið mótmælt sem ólögmætri uppsögn. Öllum ávirðingum á hendur henni um brot í starfi hafi og verið mótmælt sem röngum og ósönnuðum og skorað á aðalstefndu að gera upp laun við stefnanda í samræmi við rétt hennar samkvæmt ráðningar- og kjarasamningi. Aðalstefnandi hafi um þetta leyti skilað öllum bókhaldsgögnum, skrifstofuvörum og eigum félagins til endurskoðanda félaganna. Aðalstefnandi hafi þó haldið eftir tölvu og prentara þar sem hún hafi talið þessa hluti sína eign, enda þótt þeir hlutir hafi verið endurnýjaðir í upphafi árs 2009 í samkomulagi við hana. Ekki sé um það deilt að umþrættur búnaður hafi verið keyptur af aðalstefndu. Aðalstefnandi hafi starfað í þágu aðalstefndu frá árinu 2006 og allan þann tíma hafi hún ekki einasta lagt til alla vinnuaðstöðu heldur og tæki og búnað án nokkurs endurgjalds. Það hafi því orðið að samkomulagi milli hennar og framkvæmdastjóra að þegar þörf hafi verið orðin á að endurnýja tækjakostinn, þar sem hann hafi ekki lengur ráðið við þá vinnslu sem krafist hafi verið, að aðalstefndu myndu leggja til ný tæki, aðalstefnanda að kostnaðarlausu. Með bréfi lögmanns aðalstefnda, dags. 11. júní 2009, hafi öllum kröfum aðalstefnanda verið hafnað og áréttað að aðalstefndu litu svo á að aðalstefnandi hefði vanrækt svo störf sín að varðaði fyrirvaralausri brottvikningu. Af þessu hafi verið ljóst að aðalstefndu hyggjast ekki greiða kröfu stefnanda og aðalstefnanda hafi því verið nauðugur sá kostur að leita fulltingis dómstóla til að ná fram kröfu sinni. Krafa aðalstefnanda sé um greiðslu launa og kostnaðar í samræmi við samninga aðalstefnanda við aðalstefndu þar um, auk útlagðs kostnaðar samkvæmt nótu. Í apríl 2009 hafi tímakaup stefnanda numið 2.320 krónum. Samkvæmt samningi hafi aðalstefnandi átt að fá 45 stundir greiddar mánaðarlega frá stefnda Fríðuhúsi, 60 stundir frá stefnda Maríuhúsi og 60 stundir frá stefnda Drafnarhúsi. Alls hafi aðalstefnandi því átt að fá laun fyrir 165 vinnustundir mánaðarlega og miðist krafa hennar við það. Aðalstefnandi hafi ekki fengið greidd laun fyrir aprílmánuð en riftun ráðningar hennar hafi átt sér stað þann 16. apríl 2009. Gerð sé krafa um laun út þann mánuð og laun í þrjá mánuði á uppsagnarfresti. Þá sé gerð krafa um 13,04% orlof af launum aðalstefnanda og krafa um greiðslu vegna aksturs í samræmi við fyrrgreindan samning, alls 300 kílómetra á mánuði á 92 krónur á kílómetra, sem aðalstefnandi kveður vera akstursgjald ferðakostnaðarnefndar. Sé gerð krafa um greiðslu þessa út tímabil uppsagnarfrests. Þá sé gerð krafa um greiðslu kostnaðar samkvæmt samningi við aðalstefnanda um vinnuaðstöðu. Samkvæmt þeim samningi skyldi aðalstefnandi hafa alls 42.000 krónur mánaðarlega fyrir vinnuaðstöðu, búnað og tæki er hún hafi lagt til starfa sinna og sé gerð krafa um greiðslu þessa kostnaðar út uppsagnarfrest. Nánari sundurliðun kröfunnar sé eftirfarandi: Vangoldin laun í fjóra mánuði, 165 x 2.320,- = 382.800,- x 4 1.531.200 kr. Orlof af vangoldnum launum, 13,04% af 1.531.200 kr. 199.668 kr. Akstur 300 km x 92,- = 27.600,- x 4 110.400 kr. Greiðslur kostnaðar 42.000,- x 4 168.000 kr. Útlagður kostnaður skv. nótum 9.990 kr. Samtals 2.019.258 kr. Samtals nemi krafa aðalstefnanda 2.019.258 krónum, sem sé dómkrafa máls þessa auk dráttarvaxta og kostnaðar, allt að frádregnum innborgunum. Krafist sé vaxta frá 16. apríl 2009 en þá hafi öll krafa stefnanda gjaldfallið vegna verulegra vanefnda stefnda. Aðalstefndu séu Félag aðstandenda alzheimersjúklinga og þrjú félög sem stofnuð hafi verið um rekstur dagþjálfunar fyrir alzheimersjúklinga og heilabilaða, Fríðuhús, Maríuhús og Drafnarhús. Aðalstefnandi hafi upphaflega verið ráðin til aðalstefnda FAAS en með sérstökum samningi árið 2008 hafi ráðningu aðalstefnanda verið breytt þannig að hún hafi eftirleiðis verið starfsmaður aðalstefndu Fríðuhúss, Drafnarhúss og Maríuhúss og ekki lengur þegið greiðslur frá stefnda FAAS. Þrátt fyrir það hafi aðalstefnandi haldið áfram að vinna í þágu aðalstefnda FAAS að sérstakri ósk Hauks Helgasonar, framkvæmdastjóra aðalstefndu Fríðuhúss, Drafnarhúss og Maríuhúss. Þrátt fyrir þessa breytingu á ráðningarsamningi aðalstefnanda hafi aðalstefndi FAAS litið svo á að stefnandi væri starfsmaður sinn, enda hafi sami framkvæmdastjóri verið yfir öllum hinum aðalstefndu félögum frá því í mars 2009. Í samræmi við þetta hafi aðalstefndi FAAS haft sig í frammi gagnvart aðalstefnanda sem atvinnurekandi hennar og aðalstefnandi í raun litið á það félag sem einn af sínum atvinnurekendum sakir þess nána samstarfs sem með félögunum hafi verið í reynd. Þá hafi aðalstefndu Fríðuhús, Drafnarhús og Maríuhús viðurkennt í raun að aðalstefndi FAAS hafi komið fram fyrir þeirra hönd með bréfi lögmanns þeirra á dskj. nr. 9. Af þessum ástæðum sé þessum félögum öllum stefnt in solidum til greiðslu kröfu aðalstefnanda. Mál þetta sé höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til 38. og 35. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en aðalstefnandi sé búsett í Hafnarfirði og starfsstöð hennar hafi verið á heimili hennar. Aðalstefndu mótmæla málavaxtalýsingu stefnanda. Málavöxtum verði nú lýst eins og þeir horfi við aðalstefndu: Til að byrja með sé rétt að taka fram að aðalstefnandi hafi ekki unnið fullt starf fyrir stefndu fyrr en árið 2008 en ekki 2006 eins ráða megi af stefnu. Þá sé það ekki rétt að aðalstefnandi hafi átt að eignast þau tæki sem aðalstefndu keyptu í febrúar 2009, eins og nánar verði rakið síðar. Aðalstefndu mótmæla því að ráðningarsamningur aðalstefnanda hafi gert ráð fyrir því að aðalstefnandi ynni starf sitt heima við. Í samningi aðila og starfslýsingu sem kynnt hafi verið á stjórnarfundi hinn 7. maí 2008 sé ekki gert ráð fyrir því að aðalstefnandi vinni heima við heldur komi þvert á móti fram að starfsheiti aðalstefnanda sé skrifstofumaður. Að ósk aðalstefnanda sjálfrar hafi hún þó fengið að vinna starf sitt að mestu leyti að heiman frá sér. Það fyrirkomulag hafi að engu leyti verið hagræði fyrir aðalstefndu sem séu með fullbúna skrifstofu fyrir skrifstofustarfsfólk sitt og því óþarfi að greiða fyrir aðra skrifstofu. Rétt sé að benda á að samningur aðalstefnanda og starfslýsing hafi verið kynnt á stjórnarfundi aðalstefndu en samningur um vinnuaðstöðu hafi eingöngu verið gerður milli aðalstefnanda og Hauks Helgasonar, föður aðalstefnanda, án vitundar stjórnar. Eins og áður segi hafi aðalstefnandi fengið að vinna starf sitt heima hjá sér en það hafi því miður leitt til þess að erfitt hafi reynst að ná í aðalstefnanda. Þetta samskiptaleysi hafi komið niður á starfsemi félagsins. Samskiptin hafi sífellt orðið minni og erfiðara hafi orðið fyrir aðra starfsmenn aðalstefndu að ná í aðalstefnanda. Í mars og apríl 2009 hafi verið svo erfitt að ná í aðalstefnanda að stjórnendur aðalstefndu hafi ekki talið ganga lengur að aðalstefnandi ynni heima hjá sér. Af þessum sökum, en einnig þar sem talið hafi verið nauðsynlegt að samræma yfirstjórn aðalstefndu á einn stað, hafi verið ákveðið að skrifstofustarfsemi aðalstefndu færi fram á einum stað. Við framangreind samskiptavandamál hafi svo bæst að aðalstefnandi hafi ekki innt af hendi þau störf sem henni hafi borið að sjá um. Í ljós hafi komið að aðalstefnandi hafði ekki sent skilagreinar til stéttarfélaga og lífeyrissjóða. Auk þess hafi margar greiðslur verið rangt færðar og oft engin afrit til af reikningum, gíróseðlum eða öðrum bókhaldsgögnum. Þetta hafi oft gert aðalstefndu ómögulegt að halda utan um greiðslur til félagsins og fá yfirsýn yfir rekstur félagsins, t.d. vanskil. Þegar stefndu höfðu ekki náð í aðalstefnanda í langan tíma, og á sama tíma hafði aðalstefnandi ekki innt störf sín af hendi, hafi komið að því að aðalstefndu hafi ekki getað annað en litið svo á að aðalstefnandi hefði hætt störfum fyrir félögin. Með bréfi aðalstefndu, dags. 29. apríl 2009, hafi aðalstefnanda verið tilkynnt að aðalstefndu litu svo á að aðalstefnandi væri ekki lengur starfsmaður félagsins. Á sama tíma hafi verið nauðsynlegt að grípa inn í þau störf, sem aðalstefnandi hafi átt að sjá um, m.a. til þess að starfsmenn félaganna fengju greidd laun um mánaðamót apríl og maí 2009. Hinn 12. febrúar 2009 hafi aðalstefndu keypt nýjan tölvubúnað fyrir rekstur félagsins. Tækjabúnaðurinn hafi verið í eigu aðalstefndu en geymdur á heimili aðalstefnanda. Óumdeilt sé að frá og með 29. apríl 2009 hafi aðalstefnandi ekki lengur gegnt störfum fyrir aðalstefndu. Í lok bréfsins, dags. 29. apríl 2009, hafi enda verið gerð krafa um að aðalstefnandi skilaði eigum aðalstefndu. Lögmaður aðalstefndu hafi ítrekað kröfuna um að aðalstefnandi skilaði öllum gögnum, tækjum og öðrum eignum, með bréfi, dags. 12. maí 2009. Krafan hafi enn verið ítrekuð, með bréfi, dags. 11. júní 2009. Samskipti lögmanna aðila hafi einnig farið fram með tölvupósti og með tölvupósti lögmanns aðalstefndu, dags. 3. júlí 2009, hafi fylgt reikningur stefndu fyrir tölvubúnaðinum. Þar sem aðalstefnandi hafi neitað að skila tækjunum en hefur höfðað mál gegn aðalstefndu telji aðalstefndi og gagnstefnandi, Drafnarhús, félag, rétt að höfða gagnsök til að leysa að öllu leyti úr réttarsambandinu milli aðila. Aðalstefnandi kom fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Einnig gáfu aðilaskýrslu fyrir dóminum Sigrún Svava Aradóttir, framkvæmdastjóri allra aðalstefndu, og María Theodóra Jónsdóttir, stjórnarformaður aðalstefnda FAAS. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Helgi Hauksson, bróðir aðalstefnanda, og Viðar Elísson, endurskoðandi. III. Aðalstefnandi kveðst byggja á ráðningarsamningi aðila og rétti aðalstefnanda til endurgjalds fyrir vinnu sína í þágu stefnda. Þá kveðst aðalstefnandi byggja kröfu sína á meginreglu samningaréttar um að efna skuli gerða samninga. Aðalstefnandi kveðst byggja á því að með bréfi, dags. 16. apríl 2009, hafi aðalstefndu rift ráðningarsamningi hennar með ólögmætum hætti. Aðalstefnanda beri því réttur til bóta úr hendi aðalstefndu sem nemi launum út tímabil uppsagnarfrests auk annarra greiðslna sem hún hafði samið sérstaklega um við aðalstefndu. Aðalstefnandi kveðst byggja á því að það hafi verið sérstaklega umsamin forsenda ráðningar hennar að hún innti vinnuframlag sitt af hendi heiman frá sér. Slíkur háttur hafi verið á ráðningu hennar allt frá því árið 2006 með tímabundinni undantekningu er aðalstefnandi hafi verið tvisvar í viku á skrifstofu aðalstefnda FAAS, fjóra tíma í senn. Samningar aðalstefndu við aðalstefnanda beri þetta með sér og af þessum samningum hafi stefndu verið bundin. Það hafi því ekki verið á færi aðalstefndu að breyta einhliða ráðningarkjörum stefnanda þannig að hún skyldi með fárra daga fyrirvara flytja starfsstöð sína af heimili sínu í Hafnarfirði til Reykjavíkur. Slík einhliða breyting á ráðningarkjörum þýði í raun uppsögn ráðningarsamnings og sé um leið tilboð um nýjan ráðningarsamning. Af þeirri ástæðu hafi aðalstefndu borið að segja fyrrgreindum ráðningarkjörum upp með þeim uppsagnarfresti sem aðalstefnandi eigi rétt til. Það hafi hins vegar ekki verið gert í þessu tilviki og þá hafi aðalstefndu ekki verið til viðtals við aðalstefnanda um fyrrgreint boð um breytt ráðningarkjör. Aðalstefnanda hafi engin skylda borið til að koma nánast fyrirvaralaust til starfa á skrifstofu í öðru sveitarfélagi, og það að krefjast þess feli í sér sjálfstætt brot á ráðningarsamningi aðalstefnanda af hálfu aðalstefndu. Aðstæður aðalstefnanda, sem einstæðs foreldris langveiks barns, hafi gert það að verkum að henni hafi verið útilokað að koma til móts við þessar kröfur aðalstefndu. Hafi hún því ekki verið reiðubúin að una þessum afarkostum. Hafi aðalstefnandi reynt ítrekað að ná sambandi og samningum við aðalstefndu um framhald starfa sinna en án árangurs. Þann 20. apríl hafi aðalstefndu lokað fyrir öll tölvusamskipti við heimatölvu stefnanda og gert henni þannig ómögulegt að rækja starfa sinn heiman að frá sér. Með þessu ráðslagi hafi aðalstefndu brotið svo gróflega gegn ráðningarsamningi aðalstefnanda að ekki verði virt á annan veg en þann að um einhliða ólögmæta riftun ráðningar af hálfu aðalstefndu hafi verið að ræða. Sú riftun fái enda staðfestingu í bréfi lögmanns aðalstefndu, dags. 12. maí 2009, þar sem riftun á ráðningu aðalstefnanda sé ítrekuð berum orðum. Þá kveðst aðalstefnandi byggja á því að krafa um að hún kæmi til starfa í Reykjavík og öll viðbrögð stefndu við tilraunum aðalstefnanda til þess að ná samningum við stefndu eftir 16. apríl 2009, hafi miðað að því einu að gera stefnanda óvært í starfi án þess að til greiðslu uppsagnarfrests kæmi eða annarra samningsbundinna greiðslna henni til handa. Allur málatilbúnaður aðalstefndu beri þessa merki, þar sem ýmist sé á því byggt að aðalstefnandi hafi hlaupist á brott úr starfi eða gerst svo brotleg í störfum að varði fyrirvaralausri brottvikningu. Hvoru tveggja sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Í bréfi aðalstefnda FAAS, dags. 29. apríl 2009, sé því lýst yfir af hálfu félagsins að aðalstefnandi hafi hlaupist á brott úr starfi með vísan til meintrar vanrækslu stefnanda í starfi. Þessum fullyrðingum aðalstefnda sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Í fyrsta lagi eigi meintar ávirðingar um vanrækslu starfa aðalstefnanda ekki við rök að styðjast og engin sönnun verið lögð fram um meint brot aðalstefnanda í þessu efni. Í öðru lagi hafi aðalstefndu lagt stein í götu aðalstefnanda þannig að aðalstefnandi hafi ekki getað, þrátt fyrir vilja til að rækja starf sitt, innt störf sín af hendi í samræmi við samning sinn við aðalstefndu. Af þessum ástæðum geti aðalstefndu ekki byggt á því gagnvart aðalstefnanda að hún hafi brotið þannig gegn ráðningarsamningi að hún hafi fyrirgert rétti til launa í uppsagnarfresti. Þá kveðst aðalstefnandi ennfremur byggja á því að fyrrgreint bréf sé til þess eins sett fram að losa stefndu undan greiðsluskyldu á uppsagnarfresti. Aðalstefndu hafi á þessum tíma þegar verið í sambandi við stéttarfélag aðalstefnanda og hafi því fengið bakþanka vegna bréfsins frá 16. apríl 2009, að þar hafi aðalstefndu farið offari gegn stefnanda. Það megi því ljóst vera að hér sé um að ræða tilraun aðalstefndu til eftiráskýringar á því frumhlaupi. Með bréfi lögmanns aðalstefndu, dags. 12. maí 2009, hafi verið lýst yfir ítrekun riftunar samninga aðalstefndu við aðalstefnanda, vegna meintar vanrækslu aðalstefnanda í starfi um „langa hríð“ en einkanlega þó í mars og apríl 2009. Hafi þar og verið látið að því liggja að aðalstefnandi hefði ofgreitt sjálfri sér laun og tekjur. Þessum fullyrðingum sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Engin rök né sönnur hafa verið lagðar fram um meint vinnusvik aðalstefnanda og þá síður um ofgreiðslu launa. Samstarf aðalstefnanda og beggja fyrrverandi framkvæmdastjóra stefndu hafi verið með ágætum, en faðir aðalstefnanda hafi gegnt því starfi í reynd allt fram til 4. mars 2009. Það hafi ekki verið fyrr en Svava Aradóttir tók við störfum framkvæmdastjóra að farið hafi að bera á samstarfsörðugleikum milli aðalstefnanda og hennar. Að mati aðalstefnanda hafi samskipti framkvæmdastjórans strax frá upphafi einkennst af meinbægni í garð aðalstefnanda auk þess sem framkvæmdastjórinn hafi ekki virst þekkja til þess hver starfi aðalstefnanda í raun væri hjá stefndu. Sem dæmi um það séu ávirðingar í garð aðalstefnanda um sjálftöku launa, en aðalstefnandi hafi aldrei á starfsferli sínum haft prókúru fyrir aðalstefndu eða nokkra heimild til þess að fara með fjármuni þess. Hún hafi því á engum tímapunkti verið í aðstöðu til nokkurrar sjálftöku eða fjárdráttar. Þannig hafi aðalstefnandi ekki séð um að greiða laun, heldur aðeins um að reikna út laun í samráði við framkvæmdastjóra. Framkvæmdastjórinn hafi jafnan yfirfarið þá vinnu aðalstefnanda sem annað og sjálfur greitt launin. Í samræmi við það verklag hafi það verið framkvæmdastjóri aðalstefndu, Svava Árnadóttir, sem greitt hafi út laun, m.a. laun aðalstefnanda, fyrir marsmánuð 2009. Sú launagreiðsla hafi verið innt af hendi án athugasemda af hálfu aðalstefndu, en hefðu stefndu viljað endurskoða þá samninga sem að baki þeim launaútreikningum lágu eða útreikningana sem slíka hefði þeim verið rétt að gera það áður en til þessarar launagreiðslu kom. Það hafi hins vegar ekki verið gert en þess í stað hafi aðalstefnandi verið borin þungum sökum mánuðum síðar að ósekju. Byggi aðalstefnandi þannig á því að aðalstefndu hafi í verki viðurkennt þau launakjör sem aðalstefnandi byggi kröfu sína á. Sama eigi við um kröfur aðalstefnanda um greiðslur fyrir kostnað sem aðalstefndu hafa samþykkt í orði og verki um margra mánaða skeið án athugasemda. Aðalstefnandi kveðst ennfremur byggja á því að ekki hafi verið tilefni til riftunar á ráðningu hennar. Aldrei fyrr en með bréfi stefndu, dags. 29. apríl 2009, hafi verið gerð athugasemd við störf hennar eða útreikninga hennar á launum starfsmanna, hvorki hennar né annarra, né hafi henni verið veitt áminning vegna brota í starfi. Megi því ljóst vera að mati aðalstefnanda að riftunin hafi haft þann eina tilgang að koma aðalstefnanda úr starfi og losa aðalstefnda undan greiðsluskyldu á uppsagnarfresti. Tilefni riftunar hafi skort með öllu og hún því verið ólögmæt. Þá kveðst aðalstefnandi byggja á því að riftunin hafi ekki einasta verið ólögmæt þar sem forsendur hennar hafi ekki átt við rök að styðjast, heldur og vegna þess að skilyrðum brottvikningar hafi ekki verið fullnægt. Fyrirvaralaus uppsögn eða brottvikning verði að byggjast á verulegri vanefnd af hálfu starfsmannsins og fyrir slíkri vanefnd bera stefndu sönnun. Engar sannanir hafi verið lagðar fram um meint brot aðalstefnanda né umfang þess. Þá hafi aðalstefnandi aldrei verið áminnt vegna brots í starfi að viðlögðum brottrekstri sem einnig sé forsenda brottvikningar, enda hafi aðalstefnandi aldrei gerst brotleg á nokkurn hátt í starfi sínu. Hins vegar hafa aðalstefndu með hinni ólögmætu riftun bakað aðalstefnanda tjón sem nemi launum út kjarasamningsbundinn uppsagnarfrest auk annarra greiðslna sem aðalstefnanda beri á grundvelli sérstakra samninga þar um við aðalstefndu og sé því krafist bóta í samræmi við það. Gerður hafi verið skriflegur ráðningarsamningur við aðalstefnanda og samkvæmt honum hafi aðalstefnandi átt rétt til uppsagnarfrests í samræmi við ákvæði kjarasamnings. Aðalstefnandi hafi unnið skrifstofustörf og fari því um kjör hennar að lágmarki samkvæmt kjarasamningi Verslunarmanna og Samtaka atvinnulífsins. Í 12. kafla þess samnings sé fjallað um uppsagnarfrest en eftir sex mánuði í starfi skuli uppsagnarfrestur vera þrír mánuðir og miðast við mánaðamót, sbr. ákvæði 12.1. Aðalstefnandi hafi starfað frá því árið 2006 í þágu stefndu er starfslok hennar hafi orðið og beri henni því réttur í samræmi við fyrrgreint ákvæði kjarasamnings. Kröfur stefnanda í þessu efni séu um lágmarkskjör og sé vísað í því sambandi til 1. gr. laga nr. 55/1980, sbr. 7. gr. laga nr. 80/1938. Tímalaun aðalstefnanda hafi verið ákveðin með samningi við aðalstefndu og hafi hækkanir á launum hennar verið ákveðnar með hliðsjón af meðaltalshækkunum launa VR samkvæmt launakönnunum félagsins og að ákvörðun framkvæmdastjóra. Á sama hátt hafi orlof aðalstefnanda verið ákveðið 13,04% og greitt í samræmi við það. Svo hátt orlof hafi verið ákveðið til handa aðalstefnanda þar sem enginn hafi leyst störf hennar af hendi þegar hún hafi farið í orlof heldur hafi aðalstefnandi orðið að inna verkin af hendi áður eða eftir að til orlofstökunnar kom. Um fjárhæðir þessar byggi stefnandi á samningi sínum við fyrrverandi framkvæmdastjóra aðalstefndu, sem kynntur hafi verið stjórn stefndu í maí 2008, svo og athugasemdalausri framkvæmd þeirra frá þeim tíma til þess dags er ráðningarsamningi hennar hafi verið rift með ólögmætum hætti. Aðalstefnandi kveðst byggja sýknukröfu sína í gagnsök í fyrsta lagi á því að hún hafi gert samkomulag um það við framkvæmdastjóra að umræddur búnaður kæmi í stað þeirra tækja sem aðalstefnandi hafði sjálf lagt til við störf sín og ekki þegið endurgjald af aðalstefndu fyrir. Af því samkomulagi sé aðalstefndi, Drafnarhús, félag, bundinn. Byggi aðalstefnandi á því að framkvæmdastjórinn hafi haft vald til slíkra ákvarðana, sbr. skipurit félaganna sem samþykkt hafi verið á stjórnarfundi árið 2005. Samkvæmt því annist framkvæmdastjóri allar fjárreiður sem og gerð ráðningarsamninga við einstaka starfsmenn. Að sönnu sé sá framkvæmdastjóri faðir aðalstefnanda. Þá sé það og staðreynd að hann hafi sett það sem skilyrði fyrir því að hann sinnti framkvæmdastjórastarfi að aðalstefnandi væri honum til aðstoðar í starfi fyrir félögin. Þessar staðreyndir telji aðalstefnandi ekki að eigi að hafa nein áhrif á skyldur aðalstefnda, Drafnarhúss, félags, gagnvart henni, enda hafi félagið ásamt hinum stefndu félögum samþykkt og gengið að þessu öllu vísu. Aðalstefnandi kveðst byggja á því að krafa aðalstefnda, Drafnarhúss, félags, um endurgreiðslu á umþrættum búnaði eigi sér ekki málefnalegar stoðir heldur sé um að ræða meinbægni í hennar garð. Ágreiningur hafi verið í stjórnum félaganna sem m.a. hafi lotið að ráðningu hennar sem aðstoðarmanns föður síns í starfi. Aðalstefnandi hafi hins vegar aldrei verið aðili að þeim ágreiningi þannig að hún gæti haft áhrif þar á, enda ekki í stjórn neins af þeim félögum sem um ræði. Staðreyndin hvað aðalstefnanda varði sé sú að aðalstefnandi hafi gert samninga um kjör sín og vinnuaðstæður við framkvæmdastjórann. Þeim samningum hafi hún treyst, enda aldrei verið gefið tilefni til annars fyrr en eftir að framkvæmdastjórinn varð veikur í mars 2009. Aldrei fyrr en eftir það hafi verið hafðar uppi athugasemdir við vinnu hennar heima við né hún krafin um endurgjald fyrir búnaðinn. Byggir aðalstefnandi á því að með kröfu sinni um endurgjald fyrir tækjabúnaðinn sé gangstefnandi aðeins að freista þess að lækka kröfu aðalstefnanda vegna þess tjóns sem aðalstefndu hafi bakað henni með ólögmætri uppsögn. Þessi krafa um endurgjald fyrir tækjabúnaðinn sé sérlega ómakleg í garð aðalstefnanda þar sem framkvæmdastjórinn Haukur Helgason, sem gert hafi samninga við aðalstefnanda, sé málstola eftir heilablóðfall í mars 2009 og eigi því bágt með að koma fyrir dóm og bera um það sem milli hans og aðalstefnanda fór í þessu efni. Aðalstefnandi kveður fráleita þá fullyrðingu aðalstefnda, Drafnarhúss, félags, um að hún hafi ekki fært neinar sönnur fyrir því að hún hafi lagt fram tæki við vinnu sína áður en umþrættur búnaður var keyptur. Óumþrætt sé að aðalstefnandi hafi unnið að tölvuverkefnum heima fyrir allt frá því í árslok 2006. Vinna hennar frá upphafi hafi verið með þeim hætti að hún hafi aðstoðað föður sinn heima við og notað sína heimilistölvu til þess, enda sé starf hinna stefndu félaga upphaflega byggt á hugsjónavinnu sem faðir aðalstefnanda hafi snemma komið að og byggt upp. Starfið hafi undið upp á sig og smám saman hafi vinna aðalstefnanda orðið umfangsmeiri og að lokum hafi verið gerður við hana ráðningarsamningur. Að mati aðalstefnanda standi það aðalstefnda, Drafnarhúsi, félagi, nær að sýna fram á að allan ráðningartímann hafi aðalstefndu lagt henni til tól og tæki til starfa hennar en að hún leggi fram reikninga fyrir keyptum búnaði í upphafi. Staðreyndin sé sú að aðalstefnandi hafi átt tölvubúnað heima, sem hún hafi notað í þágu aðalstefnda, Drafnarhúss, félags, án nokkurs endurgjalds. Sá búnaður hafi gengið úr sér, enda hafi vinna hennar stöðugt orðið umfangsmeiri og ný tölvukerfi hafi verið sett upp svo hún gæti sinnt þeim verkefnum, sem henni hafi verið falin. Svo hafi farið að heimilistölva aðalstefnanda hafi ekki ráðið við þessi verkefni. Af þeirri ástæðu hafi verið keyptur nýr búnaður fyrir aðalstefnanda. Þá bendir aðalstefnandi á að ætlað tjón aðalstefnda, Drafnarhúss, félags, af því að hafa ekki umráð þess búnaðar sem hann geri kröfu til, sé í raun tilkomið vegna hans eigin athafna. Aðalstefndi, Drafnarhús, félag, hafi með framgöngu sinni, þ.e. með ólögmætri riftun ráðningar aðalstefnanda, bakað henni ekki einasta fjárhagslegt tjón heldur og valdið verulegri röskun á stöðu hennar og högum. Krafa aðalstefnda, Drafnarhúss, félags, um að fá afhenta heimilistölvu aðalstefnanda hafi enn frekar valdið henni óþægindum, en eins og alkunna sé fari margvísleg samskipti manna nú til dags fram með tölvum. Aðalstefnandi hafi frá því að henni hafi verið vikið úr starfi reynt að takmarka tjón sitt með öllum mögulegum leiðum og hafi í því skyni þurft m.a. að nýta tölvuna til samskipta. Afhending hennar hefði því haft í för með sér enn meiri óþægindi og tjón fyrir aðalstefnanda en orðið hafi. Af fyrrgreindum ástæðum og með vísan til málsástæðna í aðalsök beri að sýkna aðalstefnanda af kröfum aðalstefnda, Drafnarhúss, félags, í gagnsök. Aðalstefnandi kveðst byggja kröfu sína í aðalsök á rétti hennar til endurgjalds fyrir vinnu sína í þágu aðalstefndu. Um greiðsluskyldu aðalstefndu sé vísað til meginreglna vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglna samningaréttar um skyldu til að efna samninga, auk laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og laga nr. 30/1987 um orlof. Kröfur um vexti og vaxtavexti styðjist við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Að því er varðar sýknukröfu í gagnsök byggir aðalstefnandi á almennum reglum vinnuréttar og samningaréttar, sem og meginreglum skaðabótaréttar um sönnun tjóns og orsakasamband. Krafa um málskostnað í bæði aðal- og gagnsök styðjist við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þar sem aðalstefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur sé einnig krafist álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti skv. lögum nr. 50/1988. IV. Aðalstefndu kveða aðalstefnanda hafa óskað eftir því að vinna heima hjá sér. Aðalstefndu hafi fallist á það um tíma en augljós forsenda fyrir slíku fyrirkomulagi hafi verið að aðalstefnandi væri við á skrifstofutíma þannig að hægt væri að ná sambandi við hana með einum eða öðrum hætti. Sé þannig ekki rétt sem fram komi í stefnu að aðalstefnandi hafi haft algjörlega frjálsar hendur um það hvenær og hvernig hún innti störf sín af hendi. Stjórnendur aðalstefndu hafi lítið sem ekkert náð í aðalstefnanda í nokkrar vikur fyrir starfslok hennar. Samkvæmt starfslýsingu hafi aðalstefnandi átt að ganga frá launaseðlum og senda út, annast skilagreinar til lífeyrissjóða og stéttarfélaga. Það hafi aðalstefnandi ekki gert með fullnægjandi hætti í marga mánuði fyrir starfslok hennar. Aðalstefndu hafi verið komin í veruleg vandræði vegna vanefnda aðalstefnanda og þar sem ekki hafi náðst í hana og hún verið hætt að vinna störf sín þá hafi aðalstefndu ekki getað litið öðruvísi á en að hún hefði hlaupist á brott úr starfi. Ekki skipti máli hvor hafi í raun átt frumkvæðið að því að ljúka ráðningarsambandinu. Háttsemi aðalstefndu sé jafn lögmæt hvort sem litið verði svo á að aðalstefnandi hafi sjálf hætt störfum eða að aðalstefndu hafi rift ráðningarsambandinu. Háttsemi aðalstefnanda hafi verið með þeim hætti að aðalstefndu hafi verið í fullum rétti til að líta svo á að aðalstefnandi hefði hætt störfum. Þá hafi vanefndir aðalstefnanda verið slíkar að þær réttlættu riftun ráðningarsamnings milli aðilanna. Aðalstefndu vísa til meginreglna vinnuréttar um brotthlaup starfsmanna úr starfi og rétt vinnuveitenda til að rifta ráðningarsambandi. Verði aðalstefndu ekki sýknuð krefjast aðalstefndu þess að krafa stefnanda verði lækkuð. Lækkunarkrafan felist í aðalkröfunni um sýknu og styðjist við sömu málsástæður og lagarök en einnig beri að líta til eftirfarandi til stuðnings varakröfu um lækkun: Aðalstefnandi hafi verið félagsmaður í verkalýðsfélaginu Hlíf á meðan hún starfaði fyrir aðalstefndu. Komi þetta bersýnilega í ljós á launaseðlum aðalstefnanda. Sé þannig engin stoð fyrir því að aðalstefnandi miði uppsagnarfrest sinn við kjarasamning VR og SA. Réttur hennar til uppsagnarfrests fari eftir kjarasamningi Hlífar en samkvæmt honum eigi aðalstefnandi aðeins rétt á eins mánaðar uppsagnarfresti. Sama niðurstaða fáist samkvæmt 1. gr. laga nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Að framan sé rakið að uppsagnarfrestur stefnanda hafi aðeins verið einn mánuður og verði þannig strax að lækka launakröfuna sem því nemi og einnig kröfu um orlof af vangoldnum launum. Kjör aðalstefnanda fari eftir kjarasamningi Verkalýðsfélagsins Hlífar en ekki VR. Áskilji aðalstefndu sér rétt til að koma síðar að útreikningi á launahækkunum og öðrum kjörum samkvæmt samningi Hlífar. Það hafi verið starf aðalstefnanda að reikna út laun, m.a. sín eigin, og sá sem greitt hafi stefnanda launin hafi verið framkvæmdastjórinn, faðir aðalstefnanda. Sé því ekki hægt að fallast á að aðalstefndu hafi borið að yfirfara útreikning launa og heldur ekki að aðalstefndu hafi í verki samþykkt launahækkanir, óeðlilega háar orlofsgreiðslur og viðbótarsamninga um kjör aðalstefnanda. Sé þessum kröfuliðum þannig mótmælt. Aðalstefnandi eigi ekki rétt á að fá greitt fyrir útlagðan kostnað, sem aðalstefnandi hafi aldrei lagt út. Þannig geti hún ekki krafist þess að fá greitt fyrir akstur og annan kostnað fyrir tímabil þar sem hún hafi sannanlega ekki verið að leggja út kostnað vegna starfa fyrir aðalstefndu. Skipti þar engu máli þótt greiddar hafi verið fastar greiðslur vegna útlagðs kostnaðar en ekki byggt á útlögðum kostnaði samkvæmt nótum. Forsenda föstu greiðslnanna er ávallt að aðalstefnandi sé að vinna fyrir aðalstefndu. Aðalstefnandi eigi ekki rétt á að fá greiddan útlagðan kostnað samkvæmt nótum, enda sé hér um að ræða útgjöld sem falli innan þess fasta kostnaðar sem kveðið sé á um í dómskjali nr. 5. Þar sem krafa aðalstefnanda sé um vangoldin laun sé aðalstefnandi að krefjast þess að verða jafnsett og hún hefði verið ef ráðningarsambandi aðila hefði lokið með greiðslum á uppsagnarfresti. Aðalstefnandi hefði þurft að greiða skatta af launum sínum og því verði að draga staðgreiðslu skatta frá kröfu aðalstefnanda. Aðalstefnandi hafi ekki sýnt fram á að hún hafi reynt að takmarka tjón sitt með því að ráða sig í aðra vinnu. Aðalstefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hún hafi gert allt sem í hennar valdi standi til að takmarka tjónið. Verði fallist á kröfur aðalstefnanda að einhverju leyti sé þess krafist að til skuldajafnaðar gagnvart kröfu aðalstefnanda komi gagnkrafa aðalstefndu vegna tölvubúnaðar. Sé hér um að ræða sömu kröfu og gerð sé í gagnstefnu. Kröfu aðalstefnanda beri að lækka sem nemi kröfu aðalstefndu að andvirði 229.614 krónur með vöxtum sem séu tveir þriðju hlutar vaxta sem Seðlabanki Íslands ákveði og birti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. apríl 2009 til 3. ágúst 2009 en frá þeim degi með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Aðalstefndu hafi keypt tölvubúnað fyrir 229.614 krónur skömmu áður en ráðningarsambandi milli aðila lauk. Tækjabúnaðurinn hafi verið keyptur í þeim tilgangi að nota hann í starfsemi aðalstefndu og búnaðurinn sé eign aðalstefndu. Fyrir liggi að tækjabúnaðurinn hafi verið geymdur á heimili aðalstefnanda, enda hafi hún unnið vinnu sína þaðan. Aðalstefnandi hefur neitað að afhenda búnaðinn þrátt fyrir að starfa ekki lengur í þágu aðalstefndu. Aðalstefnandi hafi hvorki sýnt fram á að hún hafi útvegað tæki fyrir vinnu sína fyrir aðalstefndu né hafi aðalstefnandi sýnt fram á að hún eigi rétt á því að halda tækjunum. Þvert á móti hafi aðalstefnandi lagt fram skjalið „Samningur um vinnuaðstöðu“ þar sem hvergi sé minnst á tölvubúnað, en af því megi gagnálykta að aðalstefnandi hafi ekki lagt búnaðinn til. Aðalstefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að hún eigi rétt til að halda tækjunum. Aðalstefndu hafi orðið fyrir tjóni við það að fá ekki tölvubúnaðinn afhentan. Krafan sé miðuð við það tjón sem aðalstefndu hafi orðið fyrir við það að tapa þessum eigum sínum. Aðalstefndu hafi þurft að kaupa nýjan búnað og sé enduröflunarverð búnaðarins a.m.k. hið sama og kaupverð tækjanna, enda hafi þau verið keypt nýlega. Ef eitthvað sé þá hafi verð á búnaðinum hækkað frá því að aðalstefndu keyptu hann, enda hafi gengi íslensku krónunnar lækkað og verðbólga sé mikil. Krafan byggi á almennu skaðabótareglunni og séu öll skilyrði hennar uppfyllt: Háttsemi stefnanda sé saknæm og ólögmæt og hafi valdið stefndu tjóni. Tjón stefndu sé í orsakasambandi við háttsemi stefnanda og sennileg afleiðing af henni. Aðalstefnanda hafi borið að skila eignum aðalstefndu þegar ráðningarsambandi þeirra lauk. Hin skaðabótaskylda háttsemi hafi þannig hafist hinn 29. apríl 2009 og verið viðvarandi síðan. Sé því krafist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá og með þeim degi sem hin ólögmæta háttsemi hófst. Með tölvupósti, dags. 3. júlí 2009, hafi aðalstefndu gert grein fyrir verðmæti búnaðarins og samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sé gerð krafa um dráttarvexti frá og með mánuði síðar. Því sé krafist dráttarvaxta skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá og með 3. ágúst 2009 til greiðsludags. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda sé mótmælt, enda sé hann rangur og algerlega óútskýrður af hálfu aðalstefnanda. Krafa aðalstefnanda hafi ekki gjaldfallið hinn 16. apríl 2009 enda byggi aðalstefnandi málatilbúnað sinn á vangoldnum launum. Þau laun hafi greiðst mánaðarlega og aðalstefnandi hafi ekki öðlast rétt til launa fram í tímann. Verði fallist á kröfu um dráttarvexti verði þeir fyrst dæmdir af kröfum stefnenda frá dómsuppsögudegi. Kröfugerð sé öll óljós og stefndu hafi fullt tilefni til að taka til varna. Ekki sé hægt að gera ráð fyrir því að stefndu hefðu getað lagt mat á kröfuna fyrr en dómur fellur, fari svo að stefndu verði dæmd til greiðslu að einhverju leyti. Ósanngjarnt sé að stefnandi njóti þess í formi dráttarvaxta. Vísa aðalstefndu að þessu leyti til 9. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa aðalstefndu og gagnstefnanda, Drafnarhúss, félags, eigi sér stoð í 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa aðalstefndu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Aðalstefndu séu ekki virðisaukaskattskyld og því sé nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Um heimild til að hafa uppi kröfu í gagnsök er vísað til 2. gr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V. Fram hefur komið í málinu að hinn 11. mars 2009 tók Sigrún Svava Aradóttir við sem framkvæmdastjóri Félags aðstandenda alzheimersjúklinga, svo og Fríðuhúss-dagvistunar minnissjúkra, Drafnarhúss, félags, og Maríuhúss, dagþjálfunar. Bar hún um það hér fyrir dómi að félagið og áðurgreind hús væru rekin sem ein heild og að sama stjórn væri yfir þeim öllum. Verður því að líta svo á að aðalstefndu eigi öll aðild að málinu. Óumdeilt er að aðalstefnandi vann störf sín í þágu aðalstefndu að mestu leyti á heimili sínu í Hafnarfirði, en ekki á skrifstofu aðalstefndu í Hátúni 10B í Reykjavík. Í ráðningarsamningi aðalstefnanda og aðalstefndu á dskj. nr. 3 „vegna starfa hjá Fríðuhúsi, Drafnarhúsi og Maríuhúsi“, eins og segir í samningnum, er ekki kveðið á um það hvar aðalstefnandi skuli inna starfið af hendi. Þykir ósannað að það hafi verið forsenda fyrir ráðningu aðalstefnanda hjá aðalstefndu að aðalstefnandi innti starfið af hendi á heimili sínu en ekki á skrifstofu aðalstefndu. Hefur aðalstefnandi enda sjálf borið um það að hún hafi verið ráðin að tilhlutan föður síns og að störfum hennar hafi verið hagað eftir því sem best hentaði þörfum hans, en fram hefur komið að faðir hennar átti við veikindi að stríða og sinnti því framkvæmdastjórastarfinu að mestu á heimili sínu. Með hliðsjón af framangreindu bar aðalstefnanda því að hlíta þeirri ákvörðun stjórnar aðalstefndu frá 15. apríl 2009 um að flytja skyldi alla skrifstofustarfsemi félagsins á einn stað, þ.e. á skrifstofuna að Hátúni 10b í Reykjavík eigi síðar en 25. apríl og að full skrifstofustarfsemi félagsins skyldi hefjast þar frá og með 30. apríl. Hreyfði aðalstefnandi enda engum mótmælum við þessari ákvörðun aðalstefndu fyrr en með bréfi lögmanns hennar rúmum mánuði síðar eða hinn 22. maí 2009. Með bréfi, dags. 29. apríl 2009, tilkynnti stjórn aðalstefnda Félags aðstandenda alzheimersjúklinga að aðalstefnandi væri ekki lengur starfsmaður félagsins vegna vanrækslu og brotthlaups úr starfi. Jafnframt var aðalstefnanda tilkynnt að henni bæri að skila öllum gögnum og tækjabúnaði í eigu aðalstefndu, sem hún væri með í vörslum sínum, í síðasta lagi föstudaginn 8. maí 2009. Í bréfinu segir að þrátt fyrir margítrekaðar ábendingar hafi aðalstefnandi ekki sinnt þeim verkefnum sem henni hafi borið að sinna og hún þegið laun fyrir. Er þar sérstaklega tilgreint að félagið sé í vanskilum með skilagreinar til stéttarfélaga og lífeyrissjóða, í sumum tilvikum allt frá ágústmánuði 2008. Hafi þetta komið óorði á félagið sem launagreiðanda auk þess sem félagið hafi orðið fyrir kostnaði vegna vanskilanna. Einnig er tilgreint að innheimta gjalda fyrir dagþjálfun hafi dregist og greiðsluseðlar hafi í sumum tilvikum verið útfylltir með ófullnægjandi hætti. Loks er tilgreint í bréfinu að ítrekað hafi verið óskað eftir upplýsingum frá aðalstefnanda, sem hún ein hafi undir höndum, en án árangurs. Einnig að ekki hafi verið hægt að ná sambandi við aðalstefnanda svo dögum og vikum skipti. Líta verður svo á að áðurgreind tilkynning feli í sér riftun á ráðningarsamningi aðalstefnanda vegna vanefnda hennar, sem taka skyldi gildi þá þegar. Í starfslýsingu aðalstefnanda frá maí 2008, sbr. dskj. nr. 4, segir að um sé að ræða almennt skrifstofustarf. Helstu þættir starfsins eru tilgreindir m.a. þeir að ganga frá launaseðlum og senda þá út, gefa út reikninga og gíróseðla með þeim og senda út, fylgjast með greiðslum og senda ítrekun ef við á. Einnig að annast skilagreinar lífeyrissjóða og stéttarfélaga og senda til réttra aðila, annast samskipti við aðstandendur vegna reikninga eftir óskum og ábendingum forstöðukvenna, snúningar, póstur, sækja reikninga og gögn og annað sem á þurfi að halda vegna starfsins og að lokum að leysa af hendi önnur þau störf sem framkvæmdastjóri felur aðalstefnanda. Á meðal gagna málsins eru tilkynningar frá hinum ýmsu lífeyrissjóðum, dagsettar í mars, apríl og maí 2009, um að skilagreinar vanti, í sumum tilvikum allt frá janúarmánuði 2009. Einnig ítrekaðar tilkynningar, greiðsluáskoranir og innheimtubréf frá lögmanni vegna vangreiddra iðgjalda, félagsgjalda o.fl., í sumum tilvikum allt frá því í september 2008. Þá eru á meðal gagna málsins útprentanir af samskiptum framkvæmdastjóra aðalstefndu og aðalstefnanda í tölvupósti frá 20. mars til 27. apríl 2009. Má þar sjá fjölmargar fyrirspurnir og tilmæli frá framkvæmdastjóranum varðandi starfsemina, sem aðalstefnandi svarar seint og í mörgum tilvikum alls ekki. Má þar nefna að fyrirspurn og tilmælum framkvæmdastjórans frá 20. mars svarar aðalstefnandi ekki fyrr en sex dögum síðar. Í tölvupósti framkvæmdastjórans frá 26. mars kemur fram að hún bíði enn eftir listum yfir lífeyrissjóði og stéttarfélög, og yfir starfsmenn og bankareikninga þeirra, en hún hafi beðið aðalstefnanda um listana níu dögum fyrr. Í þessum sama pósti biður hún um ráðningarsamninga og síðustu launaseðla allra þeirra sem greiða eigi laun um næstu mánaðamót og að helst verði hún að fá þessi gögn strax. Í tölvupósti aðalstefnanda frá 30. mars kemur fram að hún hafi komið með launaseðlana á skrifstofuna þann sama dag eða fjórum dögum eftir að hún var beðin um að skila þeim. Á tímabilinu 1. apríl til 27. apríl 2009 komu fjölmargar ábendingar frá framkvæmdastjóranum í tölvupósti, m.a. um að starfsmaður hefði ekki fengið greidd rétt laun, að upplýsingar um reikningsnúmer hjá starfsmanni og lífeyrissjóði hefðu verið rangar, að tiltekinn starfsmaður hefði ekki fengið sendan launaseðil vegna febrúar og að skilagreinar til lífeyrissjóða vanti. Einnig ábendingar um villur í skilagreinum til lífeyrissjóða og stéttarfélaga og að beðið sé eftir réttum upplýsingum um skilagreinarnar frá aðalstefnanda. Í tölvupósti frá 1. og 2. apríl er bent á að fara þurfi fram uppgjör launa vegna starfsmanns, sem hætt hafi störfum 31. mars og að hraða þurfi uppgjörinu. Þau tilmæli eru ítrekuð 7. mars og tekið fram að beðið sé eftir uppgjörinu. Í tölvupósti frá 18. apríl má sjá að aðalstefnandi hefur enn ekki sinnt þessari beiðni framkvæmdastjórans frá 1. apríl. Einnig kemur fram að enn vanti réttar upplýsingar varðandi skilagreinar til lífeyrissjóða og stéttarfélaga og að möppur með fylgiskjölum hafi enn ekki skilað sér á skrifstofuna. Ítrekar framkvæmdastjórinn jafnframt beiðni sína um að aðalstefnandi komi með fylgiskjölin á skrifstofuna. Tveimur dögum síðar ítrekar framkvæmdastjórinn enn beiðni sína varðandi fylgiskjölin. Í tölvupósti frá 3. apríl biður framkvæmdastjórinn aðalstefnanda um að hringja til baka þegar hún hefur lesið inn skilaboð á símsvara aðalstefnanda. Einnig segir að ekki sé gott hversu erfitt sé að ná í aðalstefnanda. Í tölvupósti frá 8. apríl kemur fram að framkvæmdastjórinn hafi ítrekað reynt að ná í aðalstefnanda, en án árangurs. Einnig að aðalstefnandi hafi ekki svarað í síma. Í lok tölvupóstsins segir: „Þetta gengur náttúrulega ekki svona Unnur, ég er þó búin að margræða við þið hversu bagalegt það er að ég geti ekki ná á þér (svo). Það verða að koma til önnur vinnubrögð.“ Í tölvupósti frá 18. apríl segir framkvæmdastjórinn að hún hafi ítrekað reynt að ná sambandi við aðalstefnanda síðustu vikur en hún hafi ekki svarað í síma og engin viðbrögð hafi verið við þeim bréfum sem hún hafi sent aðalstefnanda. Í lok tölvupóstsins segir: „Þá staðreynd að þú hefur ekki verið við síðan fyrir Páska (svo) túlka ég sem að þú hafir tekið þér frí, en bendi þér á að það frí var ekki í samráði við vinnuveitanda þinn FAAS.“ Í tölvupósti frá 23. apríl segir að framkvæmdastjórinn hafi ítrekað reynt að ná í aðalstefnanda í rúman hálfan mánuð og sömuleiðis reynt að hringja í aðalstefnanda en án árangurs. Í tölvupóstinum segir síðan orðrétt: „16. apríl var þér sent bréf með pósti sem ekki hefur borist svar við. Ég get ekki skilið vöntun á viðbrögðum frá þér öðruvísi en að þú ætlir þér ekki að sinna þeim verkefnum sem þú ert ráðin til að sinna. Þar sem þú hefur ekki tilkynnt vinnuveitanda þínum um þá ákvörðun er fjarvera þín flokkuð sem brotthlaup úr starfi og mun stjórn FAAS bregðast við í samræmi við það. Eins og ég hef margoft tilkynnt þér hefur þú gögn heima hjá þér sem sárlega hefur vantað og hafa ómæld vandræði hlotist af vöntun á upplýsingum frá þér og efndum á vinnuframlagi. Ég hvet þig til að hafa samband tafarlaust og ekki seinna en föstudag 24. apríl fyrir kl. 16.00.“ Í tölvupósti frá 27. apríl var aðalstefnanda gefinn lokafrestur til 29. apríl 2009 kl. 16.00 til að gera grein fyrir nánar tilgreindum atriðum í bréfinu og til að skila gögnum og tækjabúnaði aðalstefndu, sem staðsettur væri á heimili hennar. Á tímabilinu frá 20. mars til 27. apríl sendi framkvæmdastjórinn aðalstefnanda hátt í 30 tölvupósta, sem svarað var með alls fimm tölvupóstum aðalstefnanda, þar af var svar aðalstefnanda einu sinni „geri það“ og í annað skipti lét aðalstefnandi eingöngu í té bankanúmer, sem síðar reyndist vera rangt. Eins og áður greinir var aðalstefnanda tilkynnt að öll skrifstofustarfsemi félagsins yrði flutt á einn stað, þ.e. á skrifstofuna að Hátúni 10B eigi síðar en 25. apríl 2009. Einnig að öll gögn og tækjabúnaður í eigu FAAS, sem væru í notkun á heimili hennar, skyldu flutt á skrifstofuna innan áðurgreindra tímamarka og að öll skrifstofuvinna félagsins, þ.m.t. vinna aðalstefnanda færi fram á skrifstofu félags að Hátúni 10B frá og með 25. apríl 2009. Upplýst er að aðalstefnandi fór ekki að þessum fyrirmælum aðalstefndu. Ljóst er af framangreindu að aðalstefnandi vanrækti verulega starfsskyldur sínar í starfi sínu hjá aðalstefndu. Þá þykir fram komið að framkvæmdastjóri aðalstefnda áminnti og aðvaraði aðalstefnanda vegna vanrækslu hennar í starfi eins og áðurgreindur tölvupóstur frá 8., 18. og 23. apríl ber með sér. Í tölvupósti frá 27. apríl kemur og skýrlega fram að aðalstefnanda er veittur lokafrestur til að bæta úr vanhöldum sínum og til að gefa skýringar á nánar tilgreindum atriðum til 29. apríl kl. 16.00. Þrátt fyrir þessar aðvaranir framkvæmdastjórans komu engin viðbrögð frá aðalstefnanda, en síðasti tölvupóstur frá henni til framkvæmdastjórans er dagsettur 7. apríl. Með vísan til framangreinds var aðalstefndu rétt að rifta ráðningarsamningi aðalstefnanda vegna verulegra vanefnda aðalstefnanda á starfsskyldum sínum. Fram hefur komið að aðalstefnandi hefur fengið greidd laun til 1. apríl 2009. Þar sem riftunin tók ekki gildi fyrr en 29. apríl 2009 þykir rétt að taka til greina kröfu aðalstefnanda um laun fyrir þann mánuð að fjárhæð samtals 502.317 krónur (382.800+49.917+ 27.600+ 42.000), en rétt þykir að miða við tímagjald sem aðalstefnanda hafði verið greitt án athugasemda af hálfu aðalstefndu. Þá er fallist á útlagðan kostnað vegna frímerkja og blekhylkis samtals að fjárhæð 9.990 krónur. Ber aðalstefndu því að greiða aðalstefnanda samtals 512.307 krónur vegna aprílmánaðar. Ósannað er að svo hafi um samist að tölvubúnaður sem gagnstefnandi Drafnarhús, félag keypti fyrir rekstur félagsins og staðsettur var á heimili gagnstefndu skyldi verða eign hennar við starfslok. Fram hefur komið að gagnstefnda hefur neitað að skila aðalstefndu búnaði þessum, sem samkvæmt framlögðum gögnum er að verðmæti 229.614 krónur. Er fallist á með gagnstefnanda að félagið hafi orðið fyrir tjóni af völdum þessarar ólögmætu og saknæmu háttsemi aðalstefnanda. Er því fallist á bótakröfu gagnstefnanda. Við aðalmeðferð kom fram af hálfu gagnstefnanda að yrðu kröfur aðalstefnanda teknar til greina að einhverju leyti væri þess krafist að gagnkrafan kæmi til skuldajöfnunar á móti kröfum aðalstefnanda á hendur aðalstefndu og var þeirri kröfu ekki mótmælt sérstaklega af hálfu gagnstefndu. Með vísan til framangreinds er niðurstaða málsins sú að aðalstefndu er gert að greiða aðalstefnanda 282.693 krónur (512.307-229.614) með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Með hliðsjón af málsúrslitum þykir rétt að hvor aðila um sig beri sinn kostnað af málinu. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Aðalstefndu, Félag aðstandenda alzheimersjúklinga, Fríðuhús-dagvistun minnissjúkra, Drafnarhús, félag, og Maríuhús, dagþjálfun, greiði aðalstefnanda, Unni A. Hauksdóttur, 282.693 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2009 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 453/2016
Veðskuldabréf Veðleyfi Ábyrgð Ógilding samnings
Í málinu kröfðust GO og GU að fellt yrði úr gildi veð sem þau upphaflega veittu í fasteign sinni að M, sem var þinglýst eign GO, með samþykki á veðskuldabréf útgefnu af syni þeirra. Með yfirlýsingu var veðið síðar flutt á þinglýsta eign þeirra beggja að L. Töldu GO og GU að L hefði brotið gegn samkomulagi um notkun ábyrgða frá árinu 2001 og af því leiddi að það færi í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að L bæri fyrrgreint samþykki fyrir sig. Í dómi Hæstaréttar kom fram að GO og GU hefðu undirritað staðfestingu þess efnis að þau hefðu kynnt sér skjal sem bar yfirskriftina ábendingar og var beint til þeirra sem heimiluðu lántaka að veðsetja eign sína. Var því talið að þau gætu ekki byggt á því að ætlaðir gallar á greiðslumati á lántaka ætti að leiða til þess að upphafleg veðsetning í M væri ógild. Þá var ekki talið að hið nýja veð er varðaði eignarhluta GO yrði ógilt á grundvelli laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þar sem lögin ættu ekki við þegar veð væru flutt af einni eign yfir á aðra í eigu sama veðsala til tryggingar efndum á sama lánssamningi. Að lokum var því hafnað að felld yrði úr gildi veðsetning á eignarhluta GU þar sem að L hefði ekki framkvæmt nýtt greiðslumat á lántaka. Var meðal annars vísað til þess að flutningur veðsins hefði verið að frumkvæði og í þágu GO og GU og að ætluð vanræksla á gerð þess í tilefni af veðflutningi hefði enga þýðingu haft um þá ákvörðun GU að setja að veði eignarhluta sinn í íbúðinni að L. Var L því sýknað af kröfum GO og GU.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Viðar MárMatthíasson og Davíð Þór Björgvinsson settur hæstaréttardómari.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. júní 2016. Þau krefjast þessaðallega að fellt verði úr gildi veð sem þau veittu í fasteign sinni að Lundi 3í Kópavogi og stæði í bílageymslu með undirritun yfirlýsingar 22. janúar 2010um nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 50534 og að stefnda verði gertað aflýsa veðskuldabréfinu. Til vara krefjast þau þess að fellt verði úr gildifyrrnefnt veð í eignarhluta áfrýjandans Guðrúnar Einarsdóttur í fasteigninni. Íbáðum tilvikum krefjast þau aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstaréttien til vara að hann verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IAtvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Einsog þar greinir setti áfrýjandinn Gottskálk þann 10. september 2008 að veðifasteign sína að Mávanesi 21 í Garðabæ til tryggingar láni að fjárhæð25.000.000 krónur, sem stefndi veitti syni áfrýjenda í því augnamiði að geraíbúðarhæft hús sem lántaki og eiginkona hans höfðu fest kaup á. Áfrýjendurrituðu samþykki sitt fyrir veðsetningunni á veðskuldabréf sem lántaki gaf úttil stefnda sama dag, áfrýjandinn Gottskálk sem þinglýstur eigandi, enáfrýjandinn Guðrún sem maki þinglýsts eiganda. Í nóvember 2009 keyptuáfrýjendur íbúð að Lundi 3 í Kópavogi ásamt stæði í bílageymslu. Í kjölfariðvar veðið flutt að beiðni lántaka af fasteigninni að Mávanesi á hina nýju eignmeð samþykki stefnda og var yfirlýsingu 22. janúar 2010 um veðflutning vegnalánsins þinglýst á eignina. IIÁfrýjendur halda því meðal annars fram aðveðsetning á fasteign þeirra að Mávanesi hafi verið ógild þar sem tilgrundvallar lánveitingu stefnda til sonar þeirra hafi legið rangt greiðslumat.Af því eigi að leiða að veðsetning á fasteign þeirra að Lundi í Kópavogi hafieinnig verið ógild. Greiðslumatið hafi verið ófullnægjandi af tveimur ástæðum.Í fyrsta lagi hafi það verið andstætt lántökuskilyrðum stefnda sjálfs að taka miðaf tekjum maka lántaka jafnframt tekjum lántaka sjálfs. Í annan stað hafiforsendur matsins verið rangar þar sem tekjur maka lántaka hafi verið ofmetnar,auk þess sem skuldir hafi verið vantaldar.Í samræmi við skilmála stefnda fyrir lánveitingum,sem í gildi voru á þeim tíma þegar lánið var upphaflega veitt, lagði lántakifram í aðdraganda lánveitingarinnar greiðslumat sem unnið var af viðskiptabankahans, Byr sparisjóði. Á grundvelli greiðslumatsins, sem einnig tók mið aftekjum og fjárhagsstöðu maka hans, var talið að lántaki, ásamt maka sínum,hefði nægar tekjur til að greiða af umræddu láni. Greiðslumatið var unnið aðbeiðni lántaka og byggt á launaseðlum og skattframtölum sem hann lét í té, aukþess sem hann veitti viðskiptabanka sínum umboð til að kanna frekar eigna- ogskuldastöðu sína. Kom stefndi hvergi nærri gerð greiðslumatsins. Áfrýjendum varog kynnt skjal sem ber yfirskriftina „Ábendingar“ sem beint er til þeirra semheimila lántaka að veðsetja eign sína. Í ábendingum þessum var gerð grein fyrirþeim skuldbindingum sem í slíkri veðsetningu felast og þeirri áhættu sem hennigetur verið samfara. Í 6. tölulið var tekið fram að skilyrði lántöku, þegarsetja skyldi að veði fasteign annars en lántaka sjálfs, maka hans, aðila semhann væri í sambúð með eða staðfestri samvist, sé að lántaki leggi framgreiðslumat banka eða annarrar viðurkenndrar lánastofnunar og að sá er hyggstlána fasteign sína til veðsetningar geti kynnt sér niðurstöður þess. Áfrýjendurstaðfestu með undirritun á skjal þetta 10. september 2008 að þau hefðu kynntsér þessar ábendingar. Við svo búið geta þau ekki borið fyrir sig að ætlaðirgallar á greiðslumatinu, sem stefndi gerði ekki sjálfur, eigi samkvæmt 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga, eða öðrum lagareglum, sem þau byggja kröfu sína á, eigi aðleiða til þess að litið verði svo á að upphaflega veðsetningin í húseignáfrýjandans Gottskálks að Mávanesi í Garðabæ hafi verið ógild. Af því leiðirjafnframt að veðsetning á íbúð áfrýjenda að Lundi í Kópavogi verður ekki ógiltaf þeirri ástæðu.Áfrýjendur byggja einnig á þeirri málsástæðu, aðmeð flutningi lánsins af húsinu að Mávanesi í Garðabæ á íbúðina að Lundi íKópavogi í janúar 2010 hafi verið veittnýtt veð. Því hafi þurft að meta greiðslugetu lántaka að nýju samkvæmt lögumnr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, sbr. einkum 1. mgr. 4. gr. laganna en þau tókugildi 4. apríl 2009. Í 1. gr. laga nr. 32/2009 segir aðmarkmið þeirra sé að setja reglur um ábyrgðir einstaklinga, draga úr vægi ábyrgðaog stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hanseigin tryggingar.Þá segir í 1. mgr. 2. gr. að lögin gildi um lánveitingarstofnana og fyrirtækja þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingarefndum lántaka. Ennfremur kemur þar fram að meðal stofnana og fyrirtækja semvísað er til séu lífeyrissjóðir. Þá segir í 2. mgr. 2. gr. lagannaað með ábyrgðarmanni sé átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eðaveðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðinekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings.Skýra verður ákvæði laga nr. 32/2009, einkum 1. og 2. mgr. 2. gr., svo að lögineigi fyrst og fremst við þegar til ábyrgðar er upphaflega stofnað með því aðannar aðili en lántaki sjálfur gengst í persónulega ábyrgð eða setur eign sínaað veði til tryggingar efndum á lánssamningi lántaka. Þau eiga á hinn bóginnekki við þegar veð er flutt af einni eign yfir á aðra í eigu sama veðsala tiltryggingar efndum á sama lánssamningi.Þegar lánið sem um ræðir í máli þessu var veitt samþykkti áfrýjandinn Gottskálk að fasteign hans aðMávanesi yrði sett að veði til tryggingar greiðslu lánsins, en hann var þá einnþinglýstur eigandi. Áfrýjandinn Guðrún veitti samkvæmt 60.gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 samþykki sitt fyrir veðsetningunni sem maki þinglýsts eiganda,enda var um að ræða íbúðarhúsnæði þeirra hjóna. Lög nr. 32/2009 tóku gildi 4. apríl2009. Í 12. gr. þeirra segir að lögin taki til ábyrgða sem stofnað hefur veriðtil fyrir gildistöku laganna, að frátöldum 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8.gr. Af þessari ástæðu, og vegna þess að þegar lánið var upphaflega veitt láeinnig fyrir greiðslumat frá viðurkenndri lánastofnun, þótt lagaskylda stæðiekki til þess, verður krafa um ógildingu veðsetningarinnar, að því er varðareignarhluta áfrýjandans Gottskálks, hvorki reist á að fyrirmælum 1. mgr. 4. gr.laga nr. 32/2009 né því að öðrum fyrrnefndum ákvæðum laganna hafi ekki veriðfylgt. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðruleyti verður niðurstaða hans um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjenda staðfest. IIIVarakrafa áfrýjenda er að felld verði úr gildi veðsetning áeignarhluta áfrýjandans Guðrúnar í íbúðinni að Lundi ásamt stæði í bílageymslu.Krafan er studd þeim rökum aðallega að með undirritun sinni á yfirlýsingu umveðflutning 22. janúar 2010 hafi hún gengist í ábyrgð fyrir láni sem hún hafiekki verið ábyrg fyrir áður. Hafi því við veðflutninginn átt að fylgja ákvæðumlaga nr. 32/2009 í einu og öllu gagnvart henni. Það hafi ekki verið gert og þvíberi að fella úr gildi veðsetninguna í eignarhluta hennar.Fyrr er rakið að áfrýjandinn Gottskálk var einn þinglýstureigandi að eigninni að Mávanesi og að áfrýjandinn Guðrún samþykkti þáveðsetningu sem maki þinglýsts eiganda. Á hinn bóginn var eignin að Lundi íKópavogi í eigu þeirra beggja og þau bæði þinglýstir eigendur. Í samræmi viðþetta ritaði áfrýjandinn Guðrún undir yfirlýsingu um veðflutning sem þinglýstureigandi. Verður að líta svo á að með þessari yfirlýsingu hafi áfrýjandinnGuðrún orðið ábyrgðarmaður að umræddu láni í skilningi laga nr. 32/2009, sem hún var ekki áður. Lög nr. 32/2009 höfðu tekið gildi þegar áfrýjandinn Guðrúngekkst í umrædda ábyrgð. Í II. kafla laganna er að finna ákvæði um stofnun,efni og form ábyrgðarsamninga. Í 1. mgr. 4. gr. segir að lánveitandi skuli metahæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst íábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Greiðslumat skuli byggt á viðurkenndumviðmiðum. Þá kemur fram í 2. mgr. 4. gr. að lánveitandi skuli með skriflegumhætti ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat bendir tilþess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar og í 3. mgr. sömu greinarað lánveitandi skuli með sama hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangastábyrgð ef aðstæður ábyrgðarmanns gefa tilefni til.Þá segir í 5. gr. að fyrir gerð ábyrgðarsamningsskuli lánveitandi upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð ersamfara. Í því felist meðal annars að veita upplýsingar um almennar reglur semum ábyrgðir gilda, greiðslugetu lántaka,lán það sem ábyrgð er ætlaðað tryggja,gildistíma ábyrgðar,höfuðstól ábyrgðar og fleira. Þásegir í 2. mgr. 5. gr. að ábyrgðarmaður eigi rétt á að fá afhent eintak afábyrgðarsamningi og lánssamningi, sem ábyrgðin stendur til tryggingar á, áðuren hann gengst í ábyrgð. Í 6. gr. segir síðan að ábyrgðarsamningur skuli veraskriflegur og í honum getið þeirra upplýsinga sem nefndar eru í 5. gr. ogskoðist þær sem hluti samningsins.Óumdeilt er að umræddur veðflutningur var að frumkvæðiáfrýjenda þar sem áfrýjandinn Gottskálk þurfti að létta veðinu af húsinu aðMávanesi. Í tengslum við veðflutninginn undirrituðu áfrýjendur ábyrgðarsamning29. janúar 2010. Með samningnum fylgdu upplýsingar til eigenda íbúðarhúsnæðissem heimila veðsetningu, og eru þær einnig undirritaðar af áfrýjendum. Verðurlitið svo á að með þessu hafi verið fullnægt skilyrðum í 5. og 6. gr. laganna.Á hinn bóginn var hvorki lagt fram nýtt greiðslumat né fylgt fyrirmælum 2. og3. mgr. 4. gr. laganna.Kemur þá til skoðunar hvort þetta eigi að valdaógildi veðsetningarinnar, að því er varðar eignarhluta áfrýjandans Guðrúnar. Ílögum nr. 32/2009 segir ekki með skýrum hætti um afleiðingar þess fyrir ábyrgðarsamning ef fyrirmælum laganna umstofnun ábyrgðar er ekki hlýtt. Alla jafnan verður þó að gera ráð fyrir að þaðeigi að hafa afleiðingar að lögum, enda yrði markmiðum laganna tæpast náð meðöðrum hætti. Í skýringum við 5. gr. laganna í greinargerð með frumvarpi til þeirrasegir að vanræksla lánveitanda við samningsgerðgeti leitt til þess að ábyrgðarmaður sé ekki bundinn við samning sinn, aðminnsta kosti ekki ef vitneskja um atriði hefði getað haft áhrif á ákvörðunábyrgðarmanns um að takast á hendur ábyrgð. Þótt tilvitnuð athugasemd eigi viðum 5. gr. laganna verður í ljósi meginreglunnar um samningsfrelsi að telja að sömusjónarmið eigi við um ætlaða vanrækslu á að fylgja ákvæðum 4. gr.laganna.Við mat á því hvort sú staðreynd, að nýtt greiðslumat var ekki lagt framvið veðflutninginn, eigi að leiða til ógildingar á veðsetningu á eignarhluta áfrýjandansGuðrúnar, er þess að gæta að flutningur veðsins var að frumkvæði og í þáguáfrýjenda, sem vildu losa veðið af eign áfrýjandans Gottskálks við Mávanes. Súveðsetning var gerð að undangengnu greiðslumati eins og fram hefur komið og meðsamþykki áfrýjandans Guðrúnar sem maka þinglýsts eiganda í samræmi viðfyrirmæli 60. gr. laga nr. 31/1993. Af yfirlýsingu 29. janúar 2010, semundirrituð var af áfrýjendum, verður ráðið að stefndi hafi óskað eftir aðlántaki færi í greiðslumat vegna fyrirhugaðs veðflutnings, en áfrýjendur lýstuþví sérstaklega yfir að þau óskuðu eftir að hann gerði það ekki. Þá höfðu áfrýjendurfyrir veðflutninginn samþykkt skilmálabreytingu 13. febrúar 2009 og mátti þannigvera ljóst að lántaki átti í erfiðleikum með að greiða af láninu í samræmi viðupphaflega skilmála þess. Þegar litið er til aðdraganda veðsetningarinnar ogsíðar veðflutningsins, og þá einkum fyrrnefndrar yfirlýsingar, sem og annarraatvika, þykir mega ganga út frá að ætluð vanræksla á gerð sérstaks greiðslumatsí tilefni af téðum veðflutningi hafi enga þýðingu haft um þá ákvörðunáfrýjandans Guðrúnar að setja að veði eignarhluta sinn í íbúðinni að Lundifyrir skuld lántaka. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaðadóms að öðru leyti verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af varakröfuáfrýjenda staðfest. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð: Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Gottskálk Eggertsson og Guðrún Einarsdóttir, greiðistefnda, Lífeyrissjóði verzlunarmanna, óskipt 500.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars2016. Þetta mál, sem var tekið tildóms 9. febrúar 2016, er höfðað af Gottskálk Egg­erts­syni, kt. 080534-4429, ogGuðrúnu Einarsdóttur, kt. 110136-4479, báðum til heim­­ilis að Lundi 3,Kópavogi, með stefnu birtri 16. desember 2014, á hendur Líf­eyris­sjóði verzl­un­ar­manna,kt. 430269-4459, Húsi verslunarinnar, Kringlunni 7, Reykjavík. Stefnendurkrefjast þess aðallega að felldur verðiúr gildi sá veðsamningur sem þau gerðu við stefnda þegar þau veittu honum veð ífasteign sinni að Lundi 3, Kópa­vogi, íbúð 02-0704, með fastanúmerið 229-2425,og stæði í bíla­geymslu 03-B020, með fastanúmerið 229-2458, með undirritunsinni á yfirlýsingu um nýja veð­setn­ingu vegna flutnings á láni nr. 50534,dagsettu 22. janúar 2010. Þaukrefjast þess einnig að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 50534af fasteigninni Lundi 3, Kópavogi, íbúð 02-0704, með fastanúmerið 229-2425, ogstæði í bíla­geymslu 03-B020, með fastanúmerið 229-2458. Tilvara krefjast stefnendur þess að viðurkenndur verði réttur þeirra til fullrabóta úr hendi stefnda vegna þeirrar háttsemi stefnda við að afla veðs frástefnendum, til trygg­ingar veðskuldabréfi nr. 50534, útgefnu af Eggerti Þ.Gottskálkssyni til Líf­eyr­is­sjóðs verzl­un­ar­manna, sem fólst í því saknæmaathafnaleysi stefnda að meta ekki greiðslu­getu lántakans Eggerts Þ.Gottskálkssonar að neinu leyti og afla ekki greiðslu­mats frá fjár­málastofnunsem staðfesti greiðslugetu hans. Tilþrautavara krefst stefnandi, Guðrún, þess að felldur verði úr gildi sá veð­samn­ingursem hún gerði við stefnda þegar hún veitti honum veð í hlutdeild sinni í fast­eignstefnenda að Lundi 3, Kópa­vogi, íbúð 02-0704, með fastanúmerið229-2425, ogstæði í bíla­geymslu 03-B020, með fastanúmerið 229-2458, með undirritun sinni áyfir­lýs­ingu um nýja veð­setn­ingu vegna flutnings á láni nr. 50534, dagsettu22. janúar 2010. Íöllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af aðalkröfu stefnenda. Stefndikrefst þess að varakröfu stefnenda verði vísað frá dómi en ella sýknu af henni. Hannkrefst sýknu af þrautavarakröfu stefnanda Guðrúnar. Hannkrefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnenda óskipt að teknu tilliti tilskyldu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.Málsatvik HjóninEggert Þ. Gottskálksson og Erna Jóhannesdóttir keyptu í desember 2007 fokhelthús að Gnitakór í Kópavogi. Fyrir áttu þau fullbúið hús við Laxalind. Þaðreyndu þau að selja árið 2008 en tókst ekki að selja fyrir það verð sem þauvildu fá. Eggertgreiddi í Lífeyrissjóð verslunarmanna og átti því rétt á láni frá sjóðnum. Þaðátti Erna hins vegar ekki þar eð hún greiddi í annan sjóð. Þegar ljóst varð aðhúsið að Laxalind myndi ekki seljast sótti Eggert því um 25.000.000 kr. lán hjáLíf­eyris­sjóðnum, 28. ágúst 2008, til þess að þau gætu gert húsið að Gnitakóríbúðarhæft. Í umsókn­inni kemur fram að sett verði að veði einbýlishús íMávanesi. Það var þá íbúð­ar­hús foreldra hans, stefnenda í þessu máli. Egg­erthafði áður tekið lán hjá sjóðnum, sem var tryggt með veði í Laxa­lind og þaðvar í skilum. Hann hafði einnig tekið bíla­lán svo og ýmis smærri lán hjáviðskiptabanka sínum. Þegar hann sótti um lánið í ágúst 2008 nam höfuðstóllþeirra lána sem hann greiddi þá af að minnsta kosti 115.000.000 krónum. Stefndihafði ekki krafið lántaka um mat á greiðslugetu þeirra. Frá og með 24. júlí2008 var auglýst á heimasíðu stefnda að lántökuskilyrði væru fjögur. Í einuþeirra sagði að: Ef fasteign sem settskal til tryggingar láni er ekki í eigu lántaka, maka hans eða aðila sem hanner í óvígðri sambúð eða staðfestri sam­vist með, skal lán­taki leggja framgreiðslumat banka eða annarrar viðurkenndrar fjár­mála­stofnunar sem staðfestirgreiðslu­getu lántaka. Miða skal við hefðbundið greiðslu­mat banka. Með sam­þykkilán­taka getur eigandi viðkomandi fasteignar kynnt sér nið­ur­stöður greiðslu­mats. Ummitt ár 2008 hóf sjóðurinn að krefja lántaka um greiðslumat fengi lántaki veð íeigu annarra til tryggingar láni. Sjóðurinn vann ekki greiðslumat sjálfurheldur fór fram á það við lán­taka að hann aflaði greiðslumats fráviðskiptabanka sínum. LántakiEggert fór í viðskiptabanka sinn, Byr sparisjóð, og óskaði eftir því að matyrði lagt á greiðslugetu hans. Þar lagði hann fram launaseðla og skattframtölsíð­ast­lið­inna ára og rit­aði jafnframt undir umboð þar sem hann heimilaðibankanum að afla sér frekari upp­lýs­inga um fjárhagsstöðu sína. Að sögnEggerts afhenti Byr honum ekki greiðslumatið heldur sendi stefnda það milli­liða­laust. Starfsmannistefnda barst í tölvupósti 1. september 2008 greiðslu­mat frá Byr spari­sjóðiþar sem greiðslugeta Eggerts og Ernu var metin saman. Samkvæmt matinu áttu þau122.896 kr. í afgang mánaðarlega þegar tekið hafði verið tillit til mánaðar­legrargreiðslubyrði af lánum, annars fasts kostnaðar og framfærslukostnaðar. Ígreiðslu­matinu eru tekjur Ernu sagðar 350.000 kr. Með þeim tekjum varð þettagreiðslu­mat sem Byr vann jákvætt en það hefði ekki verið jákvætt hefði aðeinsverið miðað við tekjur Eggerts, sem tók einn lánið hjá stefnda. Vitnið Eggertbar að hann og eigin­kona hans teldu saman fram til skatts. BrynjaHauksdóttir, deildarstjóri lánadeildar lífeyrissjóðsins á þessum tíma, barfyrir dómi að stefnandi Gottskálk hefði komið á skrifstofu sjóðsins, 9.september 2008, áður en lánið var veitt og samþykkt að veita stefnda veð í húsifjölskyldunnar í Máva­nesi. Þetta er einnig skráð á veðbókarvottorðeignarinnar. Eggertgaf út veðskuldabréf til stefnda 10. september 2008, upphaflega nr. 50534, aðfjárhæð 25.000.000 kr. Áður en Eggert gaf út veðskuldabréfið gáfu stefn­endursamþykki sitt fyrir veðsetningu fasteignarinnar að Mávanesi 21, Garðabæ, tiltrygg­ingar láninu. Þau rituðu síðan bæði undir veðskuldabréfið til sam­þykkisveð­setn­ing­unni hann sem þinglýstur eigandi og hún sem maki þinglýstseiganda. Þareð lántakinn Eggert fékk fasteignaveð að láni til tryggingar greiðslu afhentistefndi honum skjalið Ábending með veðskuldabréfinuforeldrum hans og veð­sölum til upp­lýsingar. Þar var þeim bent á hvað fælist íveðsetningunni og hvaða afleið­ingar van­skil á láninu gætu haft fyrir þau. Meðundirritun sinni á það 10. september 2008 stað­festu stefnendur að þau hefðuskilið ábendingarnar í skjal­inu. Fram kom í 6. töluliðábendingarinnar að það væri skilyrði lántöku hjá stefnda, þegar setja ættifasteign annars en lántaka sjálfs að veði, að lántaki legði fram greiðslu­matbanka eða annarrar viðurkenndrar fjár­mála­stofn­unar sem staðfesti greiðslu­getulántaka. Einnig var tekið fram að benti niðurstaða greiðslu­mats til þess aðlán­taki gæti ekki efnt skuldbindingar sínar en eigandi fast­eignar vildi enguað síður veita veð skyldi hann staðfesta það sérstaklega skriflega. Meðtölvupósti til Brynju, starfs­manns stefnda, 11. febrúar 2009 lýsti lántakinnEggert fjárhagsstöðu þeirra hjóna og ástæðum þess að þau ósk­uðu eftir því aðfá að „frysta“ lánið í eitt ár. Greiðsluskilmálum veð­skulda­bréfsins varbreytt 13. febrúar 2009 þannig að hvorki skyldi greiða neinar afborganir afhöfuðstól né vexti í eitt ár. Eggert og Erna rit­uðu undir skilmálabreytingunasvo og stefnendur, án nokk­urra athuga­semda. Stefnendurkeyptu fasteign að Lundi í Kópa­vogi 10. nóvember 2009. Í kjöl­farið óskuðu þaueftir því að stefndi heimilaði veð­flutn­ing á framan­greindu láni af fast­eigninnií Mávanesi, Garðabæ, yfir á fasteignina að Lundi, í Kópa­vogi. Stefndi sam­þykktibeiðnina gegn því skilyrði að lán samkvæmt áhvíl­andi veð­skulda­bréfi nr.50534 yrði greitt niður um 3.000.000 kr. Eggerti var til­kynnt það í tölvu­pósti20. nóv­em­ber 2009. Fjár­hæðin var greidd inn á lánið 21. janúar 2010. Stefnditil­kynnti Egg­erti, sem hafði milli­göngu um veð­flutn­ing­inn, 25. janúar2010 að skjöl vegna veð­flutn­ings­ins væru tilbúin í þjónustuveri stefnda. Íbréfinu stóð: Þú ferð með þá íþinglýsingu til sýslumannsins í Kópavogi þegar allar undirskriftir eru komnarauk votta. Þegar þinglýsingu lýkur kemur þú aftur með veðflutningspappírana tilokkar (auk Upplýsingablaðsins, Ábyrgðar­samn­ing­inn, Yfir­lýs­ing­una og nýttveðbókarvottorð yfir Lund) og færð afhenta veð­bands­lausn vegna Mávanessinssem þú þinglýsir hjá Sýslumanninum í Hafnarfirði. Málsaðilagreinir á um það hvenær skjölin Yfirlýsingum nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 50534 og Veðbandslausn, lán nr. 50534 voruundirrituð. Bæði skjölin eru dagsett 22. janúar 2010. Yfirlýsing um nýjaveðsetningu er móttekin til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Kópavogi 28.janúar 2010 og veðbandslausn mót­tekin til þinglýsingar hjá sýslumanninum íHafnarfirði 1. febrúar 2010. Einsog fram er komið afhenti stefndi Eggerti, sem hafði milligöngu um veð­flutn­inginn,skjölin Yfirlýsing, þar semstefnendur óska ekki eftir því að lántakinn fari í greiðslumat, Ábyrgðarsamningur vegna veðflutnings og Upplýsingablað þar sem bent er á hvaðfelist í veðsetningunni og hvaða afleiðingar það hafi fyrir veðsala verði van­skilá láninu. Þessi þrjú skjöl eru dagsett 29. janúar 2010 og rituðu stefnendurundir þau. Stefnendurtaka fram að stefndi hafi ekki óskað eftir því við þau að Eggert færi ígreiðslu­mat vegna veðflutningsins. Þvert á móti óskaði stefndi aðeins eftirþví að stefn­endur rituðu undir þá yfir­lýsingu að þau óskuðu ekki eftir því aðlántakinn færi í greiðslu­mat án þess að útskýra fyrir þeim hvað í því fælist. Þegarstefndi hafði tekið við ofangreindum skjölum ritaði starfsmaður hans undir veð­bands­lausnsem móttekin var til þinglýsingar 1. febrúar 2010. Greiðsluskilmálumveðskuldabréfsins var breytt 21. apríl 2010 þannig að van­skilum var bætt viðhöfuðstól. Stefnendur samþykktu skilmálabreytinguna athuga­semda­laust.Greiðsluskilmálum veðskuldabréfsins var breytt enn á ný 23. októ­ber 2013þannig að vanskilum var bætt við höfuðstól. Stefnendur samþykktu þessa skil­mála­breyt­ingusem fyrr án athugasemda. Lögmaðurstefnenda krafðist þess með bréfi dagsettu 12. maí 2014 að stefndi sam­þykktikröfu stefnenda um að veðsetning á íbúðinni að Lundi 3 í Kópavogi væri fallinúr gildi og að stefndi myndi aflétta veðskuldabréfi nr. 50534 af eigninni. Þvíhafn­aði stefndi í bréfi til lögmanns stefnenda dagsettu 7. október 2014. StefnandiGottskálk bar að hann hefði lesið um það í blöðum snemma árs 2014 að lögmennfæru yfir það hvort lánastofnanir hefðu staðið rétt að við það að veita lán ogfá veðsala til að veita lánsveð. Hann hafi leitað til lögmanns þar eð hann hafiviljað vita hvort rétt hefði verið staðið að verki þegar hann veitti veðið íseptember 2008. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendurbyggja á því að sá samningur sem þau gerðu við stefnda um að veita honum veð ísameiginlegri íbúð þeirra 22. janúar 2010 sé ógildur. Hann sé í fyrsta lagiógildur einn og sér og í öðru lagi á grund­velli þess að veðsetningin hafitekið við af veð­setn­ingu ann­ars stefnenda og fasteignar hans en sú veð­setninghafi jafn­framt verið ógild. Síðari veðsetningunni hafi verið komið á vegnarangra og brost­inna for­sendna stefn­enda en þau hafi gengið út frá því að hinupp­haf­lega veðsetning væri gild og þess vegna veitt hið síðara veð.Fyrriveðsetningin Stefnendurvísa fyrst til þess að stefnandi Gottskálk hafi ritað undir skilmála skjals­insÁbend­ing sem stefndi hafði útbúið. Í6. tölulið þess komi fram að það væri skil­yrðilántöku hjá sjóðnum, þegar setja á fasteign annars en lán­taka sjálfs, makahans eða aðila sem hann er í óvígðri sambúð eða staðfestri sam­vist með aðveði, að lán­taki leggi fram greiðslumat banka eða annarrar viður­kenndrar fjár­mála­stofn­unnar,er staðfestir greiðslugetu lántaka. Jafnframt segi í 2. mgr. 6. tölu­liðarábend­ing­ar­innar að Með samþykkilántaka getur sá er hyggst lána fast­eign sína til veð­setn­ingar kynnt sérniðurstöðu greiðslumats. Ef niðurstaða greiðslu­mats bendir til að lán­takigeti ekki efnt skuldbindingar sínar en eigandi fast­eignar vill engu að síðurveita lán­taka veð, skal hann staðfesta það skriflega. Þessilántökuskilyrði lífeyrissjóðsins hafi einnig verið auglýst á heimasíðu hans áþessum tíma en þar sagði undir fyrirsögninni Skilyrði í umfjöllun um lán stefnda: Ef fast­eign sem sett skal til tryggingar láni er ekki í eigu lántaka,maka hans eða aðila sem hann er í óvígðri sambúð eða staðfestri samvist með,skal lántaki leggja fram greiðslu­mat banka eða annarrar viðurkenndrar fjármálastofnunarsem staðfestir greiðslu­getu lántaka. Stefnendurtelja að með þessu hafi sjóðurinn skuldbundið sig til að afla eða fá mat ágreiðslu­getu og lýst því yfir að sjóð­ur­inn myndi ekki veita lánið nemagreiðslu­matið stað­festi greiðslu­getu lán­tak­ans. Annars vegar hafigreiðslumatið þurft að stað­festa greiðslu­getuna og hins vegar hafi þurft aðstaðfesta greiðslugetu lántakans sjálfs. Hefði greiðslu­mat ekki stað­festgreiðslu­getu lántakans hefði honum samkvæmt fram­an­greindu ekki átt að verakleift að fá lán hjá sjóðnum þar sem það var skilyrði lán­töku. Sjóðurinnfékk sent greiðslumat frá Byr Sparisjóði átta dögum áður en ritað var undirveðskuldabréfið og skilmála Ábendingarinnar.Í tölvupósti starfs­manns Byr sagði að sent væri greiðslumatið fyrir Eggert og Ernu. Í viðhengi var sjálft greiðslu­matiðog þar eru tilgreindar Hreinar tekjurEggerts og Ernu. Ernahafi hins vegar ekki tekið lán hjá lífeyrissjóðnum heldur hafi Eggert tekiðþað. Samkvæmt skilmálum lífeyrissjóðsins skyldi lántaki leggja fram greiðslu­matsem stað­festi greiðslugetu hans en ekki greiðslugetu hans og annars ein­stakl­ings.Í því greiðslu­mati sem lífeyrissjóðurinn lagði til grundvallar hafi því veriðgerð þau grund­vall­ar­mis­tök að taka með tekjur eiginkonu Eggerts vegna lánssem hann tók einn en hjón beri ekki ábyrgð á skuldum hvort annars. Greiðslu­matiðsé einblöðungur og það taki ekki langa stund að átta sig á því að væru tekjurErnu ekki reiknaðar með væri greiðslumatið verulega nei­kvætt. Hreinar tekjurhennar séu sagðar 350.000 kr. á mánuði en afgangur eftir að tekið hafi veriðmið af greiðslubyrði Eggerts af lánum, föstum kostnaði og fram­færslu­kostnaðisé 122.896 kr. Væru tekjur Ernu ekki reiknaðar með væri greiðslumatið hinsvegar nei­kvætt um 227.104 kr. Greiðslumatiðsé þar að auki verulega rangt þar eð tekjur bæði Eggerts og Ernu séu rangar.Tekjur þeirra hafi ekki verið nærri svo háar sem tilgreint sé í greiðslu­mat­inuog liður­inn Arðgr. Pr. Mánuð aðfjárhæð 150.000 kr. styðjist ekki við nein rök. Útreikn­ingur um greiðslubyrðilána sé einnig rangur þar sem afborgun af því láni sem Egg­ert tók hjálífeyrissjóðnum að fjárhæð 25.000.000 kr. sé sögð 140.000 kr. í útreikn­ingiByr en afborgunin var 170.000 kr. eins og sagði í sviga þar fyrir aftan. Áðuren Eggert fékk lánið hjá lífeyrissjóðnum hafi heildarskuldir hans numið115.000.000 kr. en með hinu nýja láni orðið 140.589.413 kr. sem séu gríð­ar­legaháar skuldir fyrir einstakling. Því séu enn sterkari rök fyrir því að lífeyris­sjóðnumhafi átt að vera ljóst að eitthvað var bogið við greiðslumatið. Annarstefnenda, Gottskálk, hafi upphaflega veitt veð í fasteign sinni og hafi treystþví að lántakinn hefði staðist greiðslumat, þ.e.a.s. að fyrir hendi væristaðfesting á greiðslugetu hans á því láni sem hann tók að fjárhæð25.000.000 kr. Gottskálk hafi með réttu mátt gera ráð fyrir slíkum vinnubrögðumstefnda. Það hafi í fyrsta lagi verið aug­lýst á heimasíðu stefnda og í öðrulagi tekið fram í skjal­inu Ábendingusem stefn­endur voru beðnir að rita undir. Stefn­andi Gott­skálk hafi treystþví að stefndi hefði vandað til verka og að lántakinn Eggert hefði fram­vísaðgreiðslu­mati sem hefði stað­fest greiðslugetu hans. Það hafi verið í samræmivið það að Gott­skálk hefði ekki verið beð­inn að staðfesta veðleyfiðsérstaklega á þeim grund­velli að Egg­ert, lántakinn, hefði ekki staðistgreiðslumatið. Þegarstefndi hafi sent stefnendum gögn vorið 2014 hafi komið í ljós að það greiðslu­matsem stefndi lagði til grundvallar var verulegum annmörkum háð. Helsti ann­markiþess verði að teljast að greiðslumatið tók ekki aðeins til lántakans Egg­erts,heldur einnig til tekna eiginkonu hans. Að auki hafi tekjur þeirra beggja veriðrangt til­greindar. Lán­tak­inn hefði aldrei staðist greiðslumat hefði einungisverið tekið mið af tekjum hans. Hefði stefnandi Gottskálk vitað að lántakinnhefði ekki staðist greiðslu­mat hefði hann aldrei veitt veð í fasteign sinnifyrir láninu. Hið sama eigi við um stefn­anda Guðrúnu. Hún hefði aldrei ritaðundir sem maki þinglýsts eig­anda hefði lán­tak­inn ekki staðist greiðslu­mat. Stefnendurbyggja á því að stefndi hafi brotið gegn eigin skilmálum, sem stefn­endur hafimeðal annars verið beðnir að rita undir og voru auglýstir á heima­síðu stefnda.Stefndi hafi þar með vanrækt verulega að fram­fylgja eigin skyldum. Það eigi aðleiða til þess að sú veðsetning sem stefnendur rituðu undir sé fallin úr gildimeð stoð í 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Þær skyldur sem stefndi vanræktihafi verið megin­skyldur hans gagnvart stefn­endum. Greiðslu­geta lán­taka hafiskipt þau mestu máli og hafi stefndi mátt vita að van­ræksla á skyldu hans tilað kanna það hefði úrslita­áhrif á það hvort þau veittu veð í fasteigninni. Sérí lagi þegar það liggi fyrir að hefði rétt verið staðið að verki hefðilántakinn ekki staðist greiðslu­matið og með því hefði stefnda verið skylt aðfá stefnanda Gott­skálk til þess að stað­festa það sér­stak­lega skrif­lega aðhann hygð­ist þrátt fyrir það veita veð í fast­eign sinni til trygg­ingar lán­inu. Þessivinnubrögð hafi verið stefnda óheimil með vísan til skilmála þeirra sem hannkynnti stefnendum og voru auglýstir á heimasíðu stefnda. Stefnda hafi veriðóheim­ilt að brjóta gegn þeim skilmálum skv. 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármála­fyrir­tæki, 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verð­bréfa­við­skipti,5. gr. laga nr. 57/2005 og óskráðra meginreglna samninga- og kröfuréttar. Stefnendurbyggja á því að sú veðsetning sem var veitt sé með vísan til fram­an­greindsógild skv. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda lög­gern­inga.Það hafi verið ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að berasamninginn fyrir sig gagnvart stefnendum. Þarsem hin síðari veðsetning hafi verið gerð á þeirri röngu og brostnu forsendu aðstefndi hefði gildan veðrétt í húsnæði stefnanda Gottskálks sé hin síðari veð­setning22. janúar 2010 jafnframt ógild. Stefnendur hefðu aldrei veðsett þá fast­eignhefðu þeir vitað að fyrri veðsetningin væri ógild.Samkomulag umábyrgðir Stefnendurvísa næst til þess að á þessum tíma hafi lífeyrissjóðum meðal ann­ars borið aðstarfa í samræmi við lög nr. 57/2005 sem þá hétu lög um eftirlit með órétt­mætumvið­skipta­háttum og gagnsæi markaðarins. Sam­kvæmt 5. gr. laganna hafi fyrir­tækjumverið óheimilt að hafast nokkuð það að sem bryti í bága við góða við­skipta­hættií atvinnu­starfsemi eins og þeir væru tíðkaðir eða gera eitt­hvað sem værióhæfi­legt gagn­vart hagsmunum neytenda. Þessa skyldu megi meðal annars leiðaaf þeirri reglu að líf­eyris­sjóðnum hafi verið skylt að kanna greiðslu­getuog/eða skulda­stöðu lántaka þegar þriðji maður hygðist veita veð í fast­eignsinni. Slík vinnu­brögð hafi verið í sam­ræmi við góða viðskiptahætti endatíðkist hjá flestum lán­veit­endum að láta meta greiðslu­getu lántaka. Á þessumtíma hafi þegar mynd­ast venja á lána­mark­aði enda sjö ár frá því fyrrasamkomulag um notkun ábyrgða á skuldum ein­stakl­inga tók gildi (1998) ogfjögur ár frá því hið síðara sam­komu­lag tók gildi (1. nóv­em­ber 2001). Meðþví að láta ekki meta greiðslugetu skuld­ar­ans eins heldur skuld­ar­ans ogannars aðila hafi líf­eyris­sjóð­ur­inn brotið gegn ofan­greindu ákvæði. Sjóðurinnhafi samkvæmt eigin lánaskilmálum skuldbundið sig til að kanna skulda­stöðu oggreiðslugetu lántakans, hann hafi svarað því út á við að það væri hans vinnu­lag,það hafi verið tíðkanleg venja og meginregla lánveitanda á þessum tíma að látafara fram greiðslumat, og hann var skuldbundinn til að láta vinna það með vísaní ofan­greindar reglur. Fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 3/2003 mælti fyrir um aðléti líf­eyr­is­sjóður hjá líða að kanna greiðslugetu skuldara væri það á hanseigin áhættu. Enn fremur komi fram í dómum Hæstaréttar, t.d. í máli nr.630/2013, að skyldan til að meta greiðslu­getu lán­taka bygg­ist á óskráðummeginreglum. Stefnendurbyggja á því að stefndi hafi brotið gegn lögum nr. 57/2005 um eftir­lit með við­skipta­háttumog markaðssetningu, sér í lagi 5. og 6. gr. þeirra, með því að fara ekki aðþeim skilmálum sem hann auglýsti á heima­síðu sinni 24. júlí 2008 og þeimskilmálum sem hann hafði tilkynnt stefnendum um í skjalinu Ábend­ingu, að leggja til grundvallar greiðslumat sem stað­festigreiðslugetu lán­tak­ans. Veð­setn­ingin sé því ógild á þeim grundvelli skv.36. gr. samningalaga.Veðflutninguryfir á fasteignina að Lundi, Kópavogi Stefnendurbyggja að auki á því að veðflutningurinn sem fór fram í janúar árið 2010 hafiverið ólögmætur. Stefnendur rituðu undir yfirlýsingu um nýja veð­setn­ingu 22.janúar 2010 vegna flutnings á láni nr. 50534. Veðið hafi verið sett á fasteignað Lundi, Kópa­vogi, íbúð og stæði í bílageymslu. Þegarstefnendur hafi veitt stefnda nýtt veð vegna skuldar Eggerts hafi stefnda boriðað fylgja lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn sem tóku gildi 4. apríl 2009. Stefn­andiGott­skálk hafi átt þá fasteign sem fyrst var sett að veði að Mávanesi. Þeirriveð­setn­ingu hafi verið létt af eigninni og nýtt veð veitt vegna skuldaEggerts í fasteign stefn­enda beggja. Samkvæmt2. gr. laga nr. 32/2009 gildi lögin í þeim tilvikum þegar ábyrgðar­maðurgangist í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka en tekið sé fram að lögin takitil líf­eyris­sjóða. Með ábyrgðarmanni sé átt við einstakling sem gangist í per­sónu­legaábyrgð eða veð­setji tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka. Fast­eignstefn­enda að Lundi, Kópa­vogi, hafi því verið sett að veði til tryggingarefndum lántaka, Egg­erts, og lögin hafi því átt við um veðsetningu hennar. Sérí lagi úr því nýr ábyrgð­ar­maður hafi komið að hluta til þar sem fast­eigninað Lundi, Kópavogi, var einnig í eigu Guðrúnar, eigin­konu Gott­skálks. Samkvæmt4. gr. laganna sé lánveitanda skylt að meta hæfi lán­taka til að standa ískilum með lán í þeim tilvikum þegar ábyrgðarmaður gangist í ábyrgð tiltrygg­ingar efndum lántaka. Greiðslumat skyldi byggt á viðurkenndum við­miðum.Í lög­unum segi að lán­veit­andi skuli skriflega ráða ábyrgðarmanni frá því aðgang­ast í ábyrgð bendi greiðslu­mat til þess að lántaki geti ekki efnt skuld­bind­ingarsínar. Í athuga­semdum greinargerðar við 4. gr. laganna segi að forsenda þessað lán­veit­andi geti rækt skyldur sínar gagnvart ábyrgðarmanni sé að hann hafilagt mat sitt á greiðslu­getu lántaka. Samkvæmtþessu hvíli sú skylda á lánveitanda að láta meta greiðslu­getu lán­taka þegarábyrgð er veitt en ekki þegar lán sé veitt. Í yfir­lýs­ingu dags. 22. janúar2010 um nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 50534 sé tekið fram aðþetta sé „ný veð­setn­ing“ en fleiri hafi veitt það veð en þeir sem veittufyrra veðið. Því verði að telja að skylda 4. gr. laga nr. 32/2009 hafi átt viðum stefnda á þessum tíma. Ístað þess að láta meta greiðslugetu skuldarans eins og fortakslaus laga­skyldamælti fyrir um hafi stefndi beðið ábyrgðarmennina, stefnendur, að skrifa undiryfir­lýs­ingu þar sem þau óskuðu ekki eftir að greiðslugeta skuldarans yrðimetin. Stefnendur byggja á því að sú yfirlýsing hafi ekkert gildi því á stefndahafi hvílt bein laga­skylda til þess að láta meta greiðslugetu lántaka. Stefndahafi þar með verið óheim­ilt að biðja ábyrgð­ar­menn að rita undir skjal þarsem þeir óskuðu ekki eftir því að greiðslugeta skuld­ara yrði metin. Þar aðauki hafi stefndi ekki upplýst stefnendur um efni skjalsins sem þau rituðuundir. Stefn­endur hafi verið 74 og 76 ára þegar þetta var. Með því að láta þauskrifa undir blað sem átti að firra þau rétti án þess að upplýsa þau um hvað íþví stóð hafi stefndi brotið gegn 5. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með við­skipta­háttumog mark­aðs­setningu. Stefnendur byggja einnig á því að undir­ritun þeirra áþessa yfir­lýs­ingu sé ógild skv. 30. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936um samn­ings­gerð umboð og ógilda löggerninga. Stefnendurbenda á að í eldra samkomulagi um notkun sjálf­skuldar­ábyrgða hafi sagt í 8.gr. að miða bæri við að aldur ábyrgðarmanna væri ekki hærri en 70 ár. Stefn­endurhafi verið 74 ára og 76 ára þegar þau gengust í ábyrgð 22. janúar 2010. Sam­kvæmt3. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 skyldi lánveitandi ráða ábyrgðarmanni frá þvíað gang­ast í ábyrgð gæfu aðstæður ábyrgðarmanns tilefni til. Stefnendur byggjaá því að stefnda hafi borið að ganga úr skugga um að þau væru í stakk búin tilþess að skilja þá skuld­bind­ingu sem þau gengust undir í samræmi við skyldu 3.mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 í ljósi hás aldurs þeirra. Þess í stað hafistefndi látið stefn­endur rita undir yfir­lýs­ingu þar sem þeir óskuðu ekkieftir því að lántakinn yrði greiðslumetinn og það án þess að stefnendur vissuhvað þau væru að skrifa undir. Þessi háttsemi stefnda sé veru­lega sak­næm. Stefnendurbenda einnig á að yfirlýsingin sé dagsett 29. janúar 2010. Þá hafi sjö dagarverið liðnir frá því að stefnendur gengust í ábyrgð og veittu veð í fast­eignsinni, 22. janúar 2010. Þessi yfirlýsing hafi því ekkert gildi þar sem stefn­endurhöfðu þá þegar tekið á sig ábyrgðina. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 32/2009 skulilán­veit­andi meta greiðslugetu lántaka og ráða ábyrgð­ar­manni frá því gefigreiðslu­matið til kynna að lántakinn geti ekki efnt skyldur sínar. Með samahætti skuli lánveitandi ráða ábyrgð­ar­manni frá því að gang­ast í ábyrgð gefiaðstæður ábyrgð­ar­manns tilefni til. Greiðslu­matþurfi ávallt að gera áður en ábyrgðarmenn gangist í ábyrgð enda væri greiðslu­matiðað öðru leyti til­gangs­laust fyrir ábyrgðar­menn. Þetta komi jafn­framt fram ísamkomulaginu frá 1. nóv­em­ber 2001. Þar sé skýrt tekið fram að tryggt sé aðábyrgð­ar­maður gæti kynnt sér niður­stöðu greiðslumatsins áður en hanngeng­ist í ábyrgð­ina. Úrskurðarnefnd um við­skipti við fjármálafyrirtæki hafimargoft lýst ábyrgðir ógildar á þeim grundvelli einum að greiðslumat hafi veriðgert eftir að ábyrgð var veitt, hvort sem greiðslumatið er jákvætt eða nei­kvætt.Fyrir liggi að stefndi van­rækti skyldu sína, skv. 4. gr. laga nr. 32/2009,þegar með því að stefn­endur geng­ust í ábyrgð 22. janúar 2010. Stefndi getiekki, svo gilt sé að lögum, bætt fyrir það lög­brot sitt með því að látastefnendur rita undir þá yfir­lýs­ingu sjö dögum síðar að þeir óski ekki eftirþví að stefndi vinni greiðslumat. Það sé þýð­ing­ar­laust í þessu sam­hengi þareð stefndi hafi þá þegar brotið gegn fram­an­greindu ákvæði. Eins og segi ígrein­ar­gerð með frumvarpi til 4. gr. laganna sé forsenda þess að lán­veit­andiræki skyldu sína gagn­vart ábyrgð­ar­manni sú að hann hafi lagt mat sitt ágreiðslu­getu lán­taka. Í5. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn sé mælt fyrir um skyldu lánveitanda tilað upplýsa ábyrgðarmann skriflega um áhættuna sem sé samfara ábyrgð og sé til­tekiðnánar hvað eigi að upplýsa um en í 6. gr. segir að ábyrgðarsamningur skuli veraskrif­legur. Þar segi að upplýsa eigi um almennar reglur sem um gildi ábyrgðiren engin slík tilvísun eða umfjöllun sé í þeim samningi sem stefnendur vorubeðnir að skrifa undir. Jafnframteigi að upplýsa um greiðslugetu lántaka skv. b-lið 5. gr. en í ábyrgð­ar­samn­ingnumsem stefnendur voru beðnir að skrifa undir sagði: Við gerð samnings þessa liggur fyrirgreiðslumat um líklega getu lántaka til að standa skil á skilvísum greiðslumþess láns sem veðið á að tryggja. Greiðslumatið er byggt á forsendum sem ætlaðer að gefa mynd af núverandi fjárhagsstöðu lántaka og mögu­leikum hans til aðgreiða lánið að teknu tilliti til annarra útgjalda og styðst við viður­kenndviðmið. Sjá meðfylgjandi yfirlýsingu frá veðsala. Undirliðnum Framkvæmd mats sagði: Sjá meðfylgjandi yfirlýsingu frá veð­salaog undir liðnum Niðurstaða mats varvísað til sama svars og við Framkvæmdmats. Samkvæmtþessu hafi verið verulegur annmarki á ábyrgðarsamningum. Stefndi stað­hæfi aðfyrir liggi greiðslumat sem sýni getu lán­tak­ans til að standa skil á skil­vísumgreiðslum. Staðreyndin sé sú að ekkert mat hafi verið lagt á greiðslu­getu lán­takavegna veð­setn­ing­ar­innar. Stefndi vísi í kjölfarið til yfirlýsingar veðsalaþar sem segi að veð­salar óski ekki eftir því að gert verði greiðslumat. Þettasé veru­lega mót­sagna­kennd fram­setning stefnda sem samrýmist ekki 4. og 5.gr. laga um ábyrgð­ar­menn. Samkvæmt 4. gr. laganna hafi stefnda borið að metagreiðslu­getu lán­tak­ans, Egg­erts, og skv. b-lið 5. gr. laganna hafi stefndaborið að upp­lýsa ábyrgðar­menn­ina, stefn­endur, um greiðslu­getu lántakans.Stefndi virðist með ofan­greindu orða­lagi hafa blekkt veð­sal­ana, Gottskálkog Guðrúnu, og látið þau halda að greiðslu­geta skuldarans hefði verið metinvegna veðsetningarinnar. Hafistefndi með orðalagi 4. gr. ábyrgðarsamningsins átt við það greiðslumat sem vargert árið 2008 verði að telja ólögmætt að notast við svo gamalt greiðslu­mat,enda sé það ekki í samræmi við að greiðslumat sé byggt á viður­kenndum við­miðum.Það séu ekki viðurkennd viðmið að notast við 1½ árs gamalt greiðslu­mat, sér ílagi þar eð í millitíðinni hafi skuldarinn óskað eftir frystingu afborg­ana íeitt ár en það hefði átt að vekja stefnda til umhugsunar um það hvort greiðslu­matiðgæfi rétta mynd af getu lán­tak­ans til að standa í skilum með lánið. Greiðslumatfrá árinu 2008 sé að auki ekki til þess fallið að meta hæfi lán­taka sbr. 4.gr. eða upplýsa ábyrgðarmann um greiðslugetu lántaka þar eð greiðslu­matið frásept­ember 2008 hafi verið miðað við tekjur lántaka og annars aðila. Hafi þaðgreiðslu­mat verið notað til viðmiðunar hefði stefndi átt að sjá að miðað viðtekjur lán­tak­ans hefði hann ekki staðist greiðslumatið og þar með hefðistefnda borið að ráða ábyrgð­ar­mönn­unum, stefnendum, frá því skrif­lega aðgang­ast í ábyrgð þar sem greiðslu­matið benti til að lántakinn gæti ekki efntskuld­bind­ingar sínar, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Samkvæmt9. gr. ábyrgðarsamningsins hafi átt að fylgja með b. Greiðslumat um lík­lega greiðslu­getu lántaka en ekkert slíktfylgdi með ábyrgðarsamningnum. Það sem virð­ist hafa fylgt með séu upplýsingarum skuldarann af vef Creditinfo. Slíkt full­nægi ekki skilyrðum 4. gr. laga nr.32/2009 um að metið hafi verið hæfi lántakans til að standa í skilum með láneða að í því felist greiðslumat sem byggt skuli á viður­kenndum við­miðum einsog ákvæði 4. gr. laga nr. 32/2009 mælir fyrir um. Stefnendurbenda á að ábyrgðarsamningur sem stefndi bað þau að rita undir sé dag­settur29. janúar 2010. Hið sama eigi við um skjalið Upp­lýs­ingar til eig­enda íbúð­ar­húsnæðis sem heimila veðsetningu tiltryggingar láni frá Líf­eyris­sjóði verzl­un­ar­manna. Í 5. gr. laga nr.32/2009 segi að fyrir gerð ábyrgð­ar­samn­ings skyldi lán­veit­andiupplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem væri samfara ábyrgð. Sam­kvæmtfram lögðu upplýsingaskjali hafi upplýsingarnar verið veittar stefn­endum ásama tíma og ábyrgð­ar­samningurinn var gerður og þar af leiðandi hafi stefndibrotið gegn ákvæði 5. gr. laga nr. 32/2009. Stefnendurbenda einnig á að ábyrgðarsamningurinn hafi verið gerður 29. janúar 2010 en þaðsé sjö dögum eftir að stefnendur gengust í ábyrgð. Lán­veit­anda hafi borið aðgera ábyrgð­ar­samning og upplýsa ábyrgðarmann um áhættu ábyrgðar áður en hanngengst í ábyrgðina. Þá skyldu megi leiða af ákvæði 5. og 6. gr. laga nr.32/2009 sem og með hlið­sjón af markmiðsákvæði laganna skv. 1. gr. og 4. gr.lag­anna. Það sé þýðingar­laust að upplýsa ábyrgðarmann um áhættu þess aðgangast í ábyrgð eftir að hann hafi gert það. Ábyrgðstefnenda, sem fólst í veðsetningu fasteignar þeirra að Lundi, Kópa­vogi, séógild með vísan til framangreindra brota stefnda við hina síðari veð­setn­ingu22. janúar 2010.Brot gegn lögumnr. 121/1994 um neytendalán Þessutil viðbótar byggja stefnendur á því að stefnda hafi borið að fara að þágild­andilögum nr. 121/1994 um neytendalán. Þau gögn sem stefnendur fengu frá stefndasýni að ekki hafi verið fullnægt ákvæði 6. gr. laganna í ýmsum veigamiklumatriðum. Þannig vanti upplýsingar tilgreindar í 4. tölulið (heildar­lán­töku­kostnaðí krónum), 5. tölulið (árlega hlut­falls­tala kostn­aðar), 6. tölulið(heildarupphæð sem greiða skal), 7. tölulið (fjöldi ein­stakra greiðslna, fjár­hæðþeirra og gjalddagar) og 8. tölulið (gildistími og skilyrði upp­sagnar) 6. gr.laga nr. 121/1994. Lántaki og ábyrgð­ar­maður hafi ekki fengið upplýsingar umþessi atriði. Það sé veiga­mikið brot gegn þeim reglum sem stefnda beri aðstarfa eftir og leiða eigi eitt og sér til þess að veð­setn­ing stefnanda séógild.Niðurlag Stefnendurbyggja á því að hver og ein málsástæða og brot stefnda, sem þau hafi vísað til,eigi að leiða til ógildingar veðsamningsins. Þau byggja einnig á því að þegarþau brot séu öll virt saman eigi þau að leiða til ógildingar veð­setn­ingarstefn­enda með stoð í 36. gr. samningalaga. Einsog áður var rakið byggja þau á því að fyrri veðsetningin sem veitt var 10. sept­ember2008 sé ógild með stoð í 36. gr. samningalaga. Með því sé seinni veð­setn­ingeinnig ógild þar eð hún var gerð í beinu framhaldi og í beinu samhengi viðfyrri veð­setninguna. Síðari veðsetningin sé gerð á þeirri forsendu að hinfyrri sé gild. Þar eð sú forsenda hafi verið röng og brostin sé síðari veð­setn­inginógild með því sama. Jafnframter á því byggt að síðari veðsetningin sé ógild ein og sér. Stefndi hafi brotiðgegn ákvæðum laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn sem leiða eigi til þess að veð­setn­inginsé ógild með stoð í 36. gr. samningalaga.Varakrafa umviðurkenningu á bótaskyldu Stefnendurbyggja á því að framangreind háttsemi stefnda sé saknæm og ólög­mæt og þau eigiþví rétt til bóta á grundvelli almennu sakarreglunnar. Hin sak­næma hátt­semisé tvenns konar. Þegar stefnandi Gottskálk hafi veitt veð í fast­eign sinni 10.sept­em­ber 2008 hafi hin sak­næma og ólögmæta háttsemi falist í athafna­leysistefnda við að kalla eftir greiðslu­mati á lántakanum. Þegar stefn­endur veittuveð í fast­eign sinni 22. janúar 2010 hafi sak­næma og ólög­mæta háttseminfalist í því að axla ekki laga­skyldu sína og láta vinna mat á greiðslugetulántaka og upp­lýsa stefn­endur um stöðu sína áður en þeir gengust í ábyrgð. Þaðhafi einnig verið saknæmt og ólög­mætt af stefnda að láta stefnendur rita undirþá yfirlýsingu að ekki yrði gert greiðslumat á lántaka án þess að gera þeimgrein fyrir efni hennar. Stefn­endur hafi þar af leiðandi ekki verið upplýstirum að þeir væru að rita undir slíkt. Réttarsambandaðila hafi byggt á því að stefndi veitti sérfræðiþjónustu. Gera megi ríkarkröfur til stefnda því á honum hvíli sérfræðiábyrgð. Hin sérstaka beit­ingsakar­reglunnar á sviði sérfræðiábyrgðar felist í fyrsta lagi í að gerðar eruríkari kröfur til hins hlutlæga þáttar, þ.e. ríkari kröfur um tilteknarathafnir, eða meiri aðgæslu eða vand­virkni. Í öðru lagi séu gerðar meirihuglægar kröfur til tjónvalds, sé hann sér­fróður og vel menntaður eigi hannfrekar að geta gert sér grein fyrir hætt­unum og líkum á tjóni og í þriðja lagisé hægt að beita sönnunarreglum með sér­stökum hætti, þ.e. að hliðrað sé til umsönnun, tjónþola í vil, sem leiði til strangari ábyrgðar en samkvæmt almennumreglum. Stefndihafi brugðist þeirri skyldu sinni að meta greiðslugetu, greiðsluhæfi eða kallaeftir skuldastöðu lántakans sem leiddi til þess að áhætta og ábyrgð stefnandavarð til muna meiri en ella. Stefnandi Gottskálk hefði ekki sett fasteign sínaað veði upp­haf­lega hefði hann vitað að stefndi hefði lagt til grundvallargreiðslumat sem tók til tekna lán­tak­ans og annars aðila sem leiddi til þessað greiðslumatið var jákvætt þegar það hefði með réttu átt að vera neikvætt.Stefndi hafi farið út fyrir þær reglur sem hann aug­lýsti á heima­síðu sinni ogtilkynnti stefnanda sérstaklega um í hinni svo­köll­uðu Ábendingu. Stefndi hafi einnig brotið í bága við almennar reglur,skráðar og óskráðar, eins og útskýrt er og rökstutt hér að framan. Meðframangreindu verklagi hafi stefndi sýnt af sér ásetning eða í það minnsta stór­kost­legtgáleysi. Þar sem stefndi mat ekki greiðslugetu lántakans eða aflaði upp­lýs­ingaum skuldastöðu hans eða greiðsluhæfi varð áhætta stefnanda til muna meiri.Stefnandi Gottskálk hefði aldrei veitt fasteign sína að veði til tryggingarskuld lán­tak­ans hefði hann vitað að stefndi hefði brotið gegn þeim reglum semhann hafði kynnt stefnanda. Stefndi mátti vita að svo væri. Stefnendurbyggja einnig á því sem sjálfstæðri málsástæðu að með veð­flutn­ingnum hafistefndi gerst brotlegur við hina almennu sakarreglu skaðabótaréttar. Stefndihafi með athafna­leysi sínu brugðist lögbundinni skyldu sinni til þess að kannagreiðslu­getu lán­tak­ans, Eggerts Gottskálkssonar. Stefndi hafi einnig meðathöfnum sínum látið stefn­endur rita undir yfirlýsingu án þess að kynna þeimhvers efnis hún væri. Yfirlýsingin var til þess gerð að firra stefndalögbundinni skyldu sinni en hann upp­lýsti stefnendur ekki um það en þeir voru74 og 76 ára þegar þeir skrifuðu undir. Þetta sé sak­næm og ólögmæt háttsemisam­kvæmt reglu 31. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, skv. 19. gr.þágildandi laga nr. 161/2002 um fjár­mála­fyrir­tæki, skv. 5. gr. laga nr.57/2005, 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðar­menn þar sem ekki var metið hæfilántakans til að standa í skilum með lán. Tjónstefnenda felist í því veði sem nú hvílir á fasteign stefnenda. Fyrir liggi aðlántakinn geti ekki haldið láninu í skilum og fyrr eða síðar þurfi stefn­endurað taka lánið yfir á sig til að koma í veg fyrir að fasteign þeirra verði seldtil fullnustu láninu. Tjónið sé bein afleiðing af saknæmu verklagi stefnda. Þvíkrefjist stefnendur viður­kenn­ingar á rétti sínum til bóta úr hendi stefnda. Stefnendurbyggja kröfu sína á ákvæðum samkomulags frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgðaá skuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3., og 4. gr., og ákvæðum sam­komu­lagsum sjálfskuldarábyrgðir frá 27. janúar 1998, laga nr. 32/2009 um ábyrgð­ar­menn,laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr., þágildandi laga nr.33/2003 um verðbréfaviðskipti, einkum 4. gr. og 6. gr., laga nr. 7/1936 um samn­ings­gerð,umboð og ógilda löggerninga, einkum 33.gr., 36. gr. og 38. gr., laga nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætumviðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins, laga nr. 121/1994 um neytendalán ogólögfestu meginreglum samningaréttar. Einnig er byggt á fordæmum Hæstaréttar,sér í lagi í málum nr. 3/2003, 163/2005, 169/2012, 4/2013, 127/2013, 376/2013og 569/2013. Umlagarök vegna viðurkenningarkröfu vísar stefnandi til meginreglna skaða­bóta­réttarum hina almennu sakarreglu, meginreglna skaðabótaréttar um bótaábyrgð og sök ogmeginreglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Vegna viður­kenn­ing­ar­kröfu ívarakröfu vísa stefnendur til 2. mgr. 25. gr. laga um með­ferð einka­mála nr.91/1991, auk d-liðar 80. gr. sömu laga. Kröfuum málskostnað byggja stefnendur á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Að auki er vísað til laga nr. 50/1988 um virðis­auka­skatt ámálskostnað. Heimild stefnenda til að höfða mál þetta saman styðst við 18. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísast til 33. gr. sömulaga.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að til þeirrar veðsetningar sem krafist er ógild­ingará hafi verið stofnað á löglegan og réttan hátt og að ekkert sé fram komið semeigi að leiða til þess að ógilda beri hana og gera stefnda skylt að aflýsa veð­skulda­bréfi,upphaflega nr. 50534, af fasteigninni Lundi 3 í Kópa­vogi, með fasta­númer229-2425. Vegnavarakröfu stefnenda byggir stefndi aðallega á því að stefnendur hafi ekkilögvarða hagsmuni af því að fá dóm um varakröfu sína því ekki séu uppfyllt skil­yrðifyrir beit­ingu 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þessefnis að sá sem höfði mál, leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni af nánar til­teknu til­efni og geri grein fyrir því í hverju tjóniðfelist. Því beri að vísa vara­kröfu stefn­enda frá dómi. Til vara byggirstefndi á því að sýkna beri hann af vara­kröfu stefn­enda og vísar því tilstuðnings til röksemda fyrir sýknu af aðalkröfu stefn­enda.Útgáfaveðskuldabréfs nr. 50534 Stefndivísar til þess sem áður greinir að sonur stefnenda, Eggert, hafi sótt um lánhjá stefnda 28. ágúst 2008 að fjár­hæð 25.000.000 kr. í þeim til­gangi að komaþeirri fast­eign sem hann og eiginkona hans, Erna S. Jóhannsdóttir, hafi keyptí desember 2007 að Gnita­kór í Kópavogi úr fok­heldu í íbúð­ar­hæft ástand. Áðuren Eggert gaf út veðskuldabréfið 10. september 2008, sem upp­haf­lega var nr.50534, vegna töku lánsins hjá stefnda hafi stefnendur, Gottskálk og Guð­rún,sam­þykkt að veðsetja fasteignina að Máva­nesi, Garðabæ, til trygg­ingar lán­inu.Þau hafi bæði ritað undir veð­skulda­bréfið til sam­þykkis veðsetningunni. Þauhafi einnig ritað undir yfirlýsinguna Ábend­inguþar sem þeim var bent á hvað fælist í veð­setn­ing­unni og hvaða afleið­ingarþað gæti haft kæmi til van­skila á lán­inu. Í samræmi við heiti þess sé ískjalinu ábend­ing þar sem brýnt sé fyrir þeim sem veiti öðrum veð í eign sinniað kynna sér vel hvað í því felist og ígrunda hvort treysta megi þeim sem færveðið lánað. Stefnandi Gott­skálk hafi auk þess komið á fund starfs­mannsstefnda, Brynju Hauksdóttur, dag­inn áður, 9. sept­em­ber 2008, þar sem Brynjafór yfir láns­um­sókn Eggerts og hvað í henni og veð­setn­ingu fast­eignar­innarað Máva­nesi 21 fæl­ist. Ílántökuskilyrðum stefnda frá þessum tíma og Ábendingunnisé tekið fram að lán­taka beri að leggja fram greiðslumat frá banka eða viður­kenndrifjármálastofnun eigi að setja að veði fasteign annars en lántaka sjálfs, makaeða sam­búðar­maka. Í sam­ræmi við þetta hafi lántaki lagt fram, 1. september2008, greiðslu­mat unnið af BYR – spari­sjóði, sem var viðskiptabanki Eggertsog Ernu en í því sé greiðslugeta þeirra beggja metin saman. Stefndibyggir á því að eins og á stóð hafi verið fullkomlega eðlilegt að taka til­littil tekna maka lántaka við mat á greiðslu­getu enda hafi Erna beinlínis hafthags­muni af lán­tök­unni sem varðaði sameig­in­legt heimili þeirra ogfjölskyldunnar og þau voru sam­eiginlega að koma upp. Í því sam­bandi vísarstefndi einnig til þess að Erna hafi ásamt Eggerti borið ábyrgð á framfærslufjölskyldu sinnar, sbr. ákvæði hjú­skapar­laga nr. 31/1993. Íframangreindum reglum stefnda um greiðslumat vegna lánveitingar felist ekki aðein­göngu sé heimilt að taka tillit til tekna lántaka, eins og stefnendur haldifram, heldur komi ávallt til greina að meta tekjur maka einnig og það séfullkomlega eðli­legt þegar lán varði sameiginlegt húsnæði hjóna. Almennt sébeinlínis gert ráð fyrir því, sbr. t.d. nú 5. mgr. 6. gr. reglugerðar nr.920/2013 um láns­hæfis- og greiðslu­mat. Stefndivísar í þessu sambandi einnig til þess að reglur hans um greiðslu­mat vegnalánveitinga hafi ekki grundvallast á lagaskyldu heldur hafi stefndi sett þærsjálfur og framfylgt þeim eins og hann taldi rétt og eðlilegt miðað viðaðstæður hjá við­komandi lántaka, eins og gert hafi verið í þessu máli. Stefndihafi þess vegna ekki með því brotið gegn neinum lagafyrirmælum eða reglum. Lántakihafi lagt umrætt greiðslumat fram eins og reglur gerðu ráð fyrir, og taki tiltekna hans og eiginkonu hans. Matið sé unnið af viðurkenndri fjár­mála­stofnunsem jafnframt sé viðskiptabanki lántaka og maka hans. Það hafi því verið ósklántaka að þau yrðu greiðslumetin saman og viðskiptabanki þeirra talið eðli­legtað meta greiðslu­getu þeirra í þessu tilfelli sameiginlega. Stefnendurhaldi því fram að þetta greiðslumat sé verulega rangt þar eð tekjur bæðiEggerts og Ernu séu rangar. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á því, hafi lántakiog/eða maki hans lagt fram rangar upp­lýs­ingar um tekjur sínar sem hafi leitttil þess að niður­staða greiðslumatsins varð röng. Greiðslu­matið sé unnið afviður­kenndri fjár­mála­stofnun sem hafi einnig aflað allra gagna vegna þess. Íþví sambandi vísar stefndi einnig til þess að stefnendur þekktu vel tilaðstæðna lán­taka og maka hans, sbr. aftar. Stefndiáréttar að hann hafi hvorki átt aðild að hinu fyrra samkomulagi um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1998, né heldur því síðara frá 2001 og hafiekki skuld­bundið sig til að hlíta þeim reglum. Stefnda hafi því ekki borið aðleggja mat á greiðslugetu lán­taka samkvæmt þeim reglum og venjum sem honum barað fylgja á þessum tíma og almennt giltu um lántökur af þessu tagi. Stefndihafnar því jafn­framt að hægt sé að leiða þá skyldu af 5. gr. laga nr. 57/2005um eftirlit með órétt­mætum viðskiptaháttum, né öðrum lagaákvæðum semstefnendur vísa til, að honum hafi verið skylt að kanna greiðslu­getu og/eðaskuldastöðu lántaka þegar veita ætti veð í fasteign þriðja manns. Þrátt fyrirofangreint hafi stefndi gert sér far um að vanda vel til verka í þessum efnumog fylgja slíkum megin­sjónar­miðum. Það hafi hann gert í því máli sem hér ertil meðferðar, eins og rakið hefur verið. Stefndivísar einnig til þess að í Ábendingunni,sem stefnendur undirrituðu, komi að auki fram að með samþykki lántaka geti sáer hyggist lána fasteign sína til veð­setn­ingar kynnt sér niðurstöðugreiðslumats. Stefnendum hafi því átt að vera ljóst að slíkt greiðslumat lægifyrir og að þau gætu óskað eftir því að kynna sér efni þess. Stefn­endur verðiað bera ábyrgð á því hafi þau ekki kynnt sér niðurstöðu greiðslu­mats­ins. Íumræddri Ábendingu séu veðsalarhvattir til að kynna sér vel hvað felist í því að lána veð í fasteign sinni. Íþessu sambandi vísar stefndi einnig til þess að lánið sé til 40 ára, eins ogstefnendur vissu fyrir fram, og því þeim mun meira áríð­andi að þau treystulántaka, enda miðist það greiðslumat sem gert var við stöðu og greiðslu­getulántaka og maka á þeim tíma er matið er gert. Ofangreintsýni að stefndi hafi hvorki brotið gegn eigin skilmálum, gild­andi lögum eðareglum, né sýnt af sér verulega vanrækslu við að fram­fylgja eigin skyldum viðútgáfu veðskuldabréfsins eins og stefnandi haldi fram. Ágrundvelli framangreinds haldi stefndi því fram að veðsetning stefnenda áhúsinu að Máva­nesi í Garðabæ hafi aldrei verið ógildanleg á grundvelli 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða annarra ákvæðaþeirra laga og stefnendur vísa til, né heldur annarra réttarreglna. Þessberi að geta í tengslum við þetta að stefnendur séu foreldrar Egg­erts. Hann séjafnframt framkvæmdarstjóri í fyrirtæki fjölskyldu sinnar þar sem stefn­andi,Gott­skálk, sé forstjóri og stefnandi, Guðrún, ein af stofnendum. Lík­legtverði því að telja að stefnendur hafi vitað eða mátt vita hvaða tekjur Egg­erthefði sem og aðrar fjár­hags- og fjölskylduaðstæður.Veðflutninguryfir fasteign að Lundi, Kópavogi Stefndihafnar þeirri málsástæðu stefnenda að flutningur veðs af fasteign að Máva­nesií Garðabæ á fasteign þeirra að Lundi í Kópavogi hafi verið ólög­mætur. Viðflutn­ing veðs fyrir láninu yfir á fasteignina að Lundi, í janúar 2010, hafilegið fyrir a) greiðslu­matið frá 1. september 2008, b) sú yfirlýsing stefn­endaað þau ósk­uðu eftir að ekki færi fram nýtt greiðslumat og c) ábyrgðar­samn­ingurundir­rit­aður af stefn­endum ásamt viðauka þar sem sérstaklega sé fjallað umþá áhættu sem sé sam­fara veð­setn­ingu. Skilyrðum laga nr. 32/2009 hafi þvíverið full­nægt við veð­flutn­inginn og hann geti því ekki verið ólögmætur. Stefndihafnar því að ólögmætt hafi verið fyrir stefnda að styðjast við ofan­greintgreiðslu­mat, enda hafi þetta ekki verið ný lántaka og þannig aukin skuld­bind­inglán­taka eða stefnenda, heldur flutningur veðs til tryggingar láni sem veitthafði verið tæpu einu og hálfu ári áður. Til þeirrar fjárskuldbindingar hafiþegar verið stofnað og veð­réttar til trygg­ingar henni sem stefnendur höfðubæði samþykkt við upp­haf­lega lán­töku og engir annmarkar voru á. Stefndimótmælir því sérstaklega að upphafleg veðsetning stefnenda Gott­skálks á eignsinni að Mávanesi í Garðabæ hafi verið ógild og því geti forsenda stefn­endaekki hafa brostið þegar þau fluttu veðrétt stefnda á eign sína að Lundi í Kópa­vogi,sem var gert samkvæmt sérstakri ósk þeirra. Þóttannar stefnenda, Guðrún, hafi við veðflutninginn verið skráð 50% eig­andi íbúð­ar­innarað Lundi þýði ekki að rétt sé að líta á hana sem nýjan ábyrgðar­mann í skiln­ingilaga nr. 32/2009. Hún, sem maki stefn­anda Gott­skálks, hafi veitt sam­þykkisitt fyrir veðsetningu hússins í Mávanesi við upphaflega lántöku. Það hafi húngert á grund­velli hjúskaparréttar síns, en þar hafi hún meðal annars haldiðheimili. Líta verði til þess að hefði komið til fjárskipta milli stefn­endahefði hún, sem maki Gott­skálks, átt til­kall til hluta andvirðis fast­eign­ar­innarað Mávanesi. Persónuleg og efna­hags­leg áhrif þess að samþykkja veð­setn­ing­unaí upp­hafi á framangreinda fasteign hafi því verið sam­bæri­leg fyrir Guðrúnuog Gott­skálk. Staða stefnenda beggja hafi ekki versnað við það að veðiðfluttist á eignina að Lundi og það jafn­vel þótt Guð­rún hafi þá verið skráðfyrir hluta fasteignarinnar. Í raun hafi staðan batnað því lánið lækk­aði um3.000.000 kr. vegna þeirrar inn­borg­unar sem stefndi setti sem skil­yrði fyrirsam­þykki veð­flutn­ingsins. Í 1. mgr. 4. gr. reglu­gerðar nr. 920/2013 um láns­hæfis-og greiðslu­mat sé nú sú regla að hvorki sé skylt að vinna láns­hæfis- négreiðslu­mat sé skil­mála­breyt­ing láns­samn­ings, sem sé tryggður með ábyrgðeða veði í eign ábyrgðar­manns, ábyrgð­ar­manni ekki í óhag. Þessi regla séleidd af 2. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2009 sem eigi við í þessu tilviki. Þráttfyrir það sem að framan sé rakið hafi það verið ósk stefnda að lagt yrði mat ágreiðslu­getu lántaka í tengslum við veðflutninginn. Stefnendur hafi hins vegaróskað eftir því að það yrði ekki gert og undirritað yfirlýsingu þess efnis ogafhent stefnda til þess að afstaða þeirra lægi fyrir skriflega. Stefndi hafnarþví alfarið að hafa ekki upp­lýst stefn­endur um „... hvað þau voru að skrifaundir“ eða að stefndi hafi „... látiðstefn­endur skrifa undir blað sem átti að firra þau rétti ...“ eins ogstefnandi haldi fram. Stefndi hafnar því alfarið að hann hafi sýnt af sér „...verulega saknæma hátt­semi ...“ í tengslum við veð­flutn­inginn. Í samskiptumstefnda við stefnendur hafi ekk­ert komið fram sem gaf stefnda til­efni til aðætla að stefnendur væru ekki fær um að skilja þá skuld­bind­ingu sem þau geng­ustundir. Þvert á móti hafi stefn­andi Gott­skálk gefið til kynna í samskiptumsínum við starfsmann stefnda að hann gerði sér fyllilega grein fyrir þeirriráðstöfun að veðsetja eign þeirra fyrir láni sonarins. Stefndi bendir í því sam­bandieinnig á að stefnandi hafi langa reynslu sem stjórnandi í við­skipta­lífinu. Stefnditelur fráleita þá mótbáru stefnenda að þau hafi ekki vitað hvað þau voru aðskrifa undir með þeirri yfirlýsingu sinni að þau óskuðu eftir að ekki færi framnýtt greiðslumat á lántakanum, Eggert syni þeirra. Stefndi bendir á að efniskjalsins sé ekki flókið og skýri sig í raun alveg sjálft. Fram­an­greindyfirlýsing, sem stefnendur undirrituðu, sé komin til vegna óskar þeirra sjálfraum að ekki færi fram greiðslumat í tengslum við veðflutninginn, en hann hafikomið til vegna beiðni þeirra þar sem þau höfðu fest kaup á nýrri íbúð sem þauætl­uðu að flytja í og þá jafnframt flytja heimili sitt frá Mávanesi í Garðabæ.Hags­munir stefn­enda hafi því verið þeir að stefndi samþykkti ofangreindanveðflutning. Eins og fyrr segi hafi veðflutningurinn hvorki verið stefnendumóhagfelldur né hafi staða stefnda batnað við hann. Stefndihafnar því, með vísan til þess sem að framan greinir, að ofangreind yfir­lýsing„... hafi ekkert gildi þar sem stefnda hafi borið bein lagaskylda til þess aðláta greiðslumat fara fram“. Þá hafnar stefndi því að yfirlýsingin sé ógild þarsem hún sé dagsett sjö dögum síðar en yfirlýsing stefnenda um veðflutninginn. Íþví sambandi vísar stefndi til þess að veðsetningarskjalið hafi verið dagsettfyrir fram, þ.e. 22. janúar 2010, en stefnendur hafi látið sækja skjalið síðarog því hafi það ekki getað verið undirritað af þeim þann dag. Í þessu sambandivísar stefndi jafnframt til þess sem að framan greinir, að flutt hafi verið veðtil tryggingar fjárskuldbindingu sem þegar hafði verið stofnað til ogstefnendur höfðu bæði samþykkt við upp­haf­lega lán­töku. Stefndi útbjó skjölvegna veðflutningsins sem stefnendur sóttu til hans til und­ir­rit­unar og komuað því loknu til stefnda sem afhenti þá yfirlýsingu um veð­bands­lausn sem varþing­lýst. Líta verði á veðflutninginn sem eitt ferli og undir­rit­anir á nauð­syn­legskjöl í því samhengi. Ofangreind yfirlýsing sé gefin í tengslum við veð­flutn­inginnog áður en yfirlýsing stefnda um veðbandslausn, sem lýkur því ferli sem veð­flutn­ingurinner, er móttekin til þinglýsingar. Stefndi hafi því ekki verið að bæta fyrir„... lögbrot ...“ með því að „... láta stefnendur skrifa undir yfirlýsingu sjödögum síðar ...“ eins og haldið er fram í stefnu. Sú staðhæfing stefnenda séfráleit. Stefndihafnar því að ábyrgðarsamningur og viðauki við hann hafi verið ann­mörkum háðireins og stefnandi haldi fram. Við veð­flutn­inginn hafi legið fyrir þaðgreiðslu­mat sem gert var í upphafi og jafnframt ofangreind yfirlýsing stefn­endaþess efnis að þau óskuðu eftir því að lántaki yrði ekki greiðslumetinn sér­stak­legaí tengslum við veðflutninginn. Til þessara skjala sé vísað í ábyrgðar­samn­ingnumog því hafni stefndi því alfarið að sú framsetning hafi verið mót­sagn­ar­kennd.Hann hafnar því jafnframt að hafa „... blekkt ...“ stefnendur og „... látið þauhalda að gert hafi verið greiðslu­mat ...“ vegna veðflutningsins eins og þauhaldi fram. Þvert á móti hafi stefn­endur vitað að ekki yrði gert sérstaktgreiðslumat vegna veð­flutn­ings­ins, sbr. fram­an­greinda yfirlýsingu þeirraþess efnis að slíkt greiðslumat yrði ekki fram­kvæmt. Líta verði til þess aðveðflutningurinn hafi ekki komið til vegna breyttra aðstæðna hjá lán­takaheldur vegna fyrirhugaðs flutnings stefnenda frá Máva­nesi 21 í Garðabæ í eignað Lundi 3 í Kópavogi. Veðflutningurinn hafi verið að þeirra ósk og ein­ungisþjónað hags­munum þeirra. Stefndi hafnar því einnig að ólögmætt hafi verið aðmiða við greiðslu­matið frá 1. september 2008 þrátt fyrir að það hafi verið rúm­legaeins árs gamalt. Hvað varðar dagsetningu ábyrgðarsamningsins og viðaukans vísarhann til þess sem að framan greinir, að líta verði á veðflutninginn sem eittferli og jafn­framt að und­ir­ritanir stefn­enda á veðsetningarskjalið hafiverið síðar en dag­setn­ing skjals­ins gefur til kynna, eins og áður greinir. Stefndimótmælir því alfarið að hann hafi beitt stefnendur óheið­ar­legum vinnu­brögðumí tengslum við framangreindar ráð­staf­anir, eins og stefnendur haldi fram.Hann mót­mæli því sérstaklega að hann hafi „látið“ stefn­endur rita undir þauskjöl sem til­heyrðu veðsetningunni og veð­flutn­ingnum eða beitt þau ein­hverjumblekk­ingum. Þau hafi ritað undir skjölin að eigin frumkvæði og af fúsum ogfrjálsum vilja og hafi stefndi ekki haft nein áhrif á ákvörðun þeirra um það.Lög 121/1994 umneytendalán Stefnandihaldi því fram að stefnda hafi borið að fara að þágildandi lögum um neyt­enda­lánsem upphaflega voru nr. 30/1993 en voru endurútgefin sem lög nr. 121/1994, sbr.15. gr. laga nr. 101/1994. Í greinargerð með frumvarpi til laganna segi aðfrumvarpið taki til lánssamninga sem séu gerðir við lántaka af hálfu versl­ana,fram­leið­enda og þjónustuaðila með vissum undantekningum. Jafnframt segir aðtil­gangur frum­varps­ins sé meðal annars að bæta möguleika lántaka á því aðbera saman mis­mun­andi tilboð lánveitenda. Í c-lið 2. gr. laganna segi að þeirlánssamningar þar sem lán sé veitt gegn lægra gjaldi en almennt gerist ogstandi almenningi ekki til boða séu undan­þegin lögunum. Stefndisé ekki þjónustuaðili í þeim skilningi að hann veiti almenningi þjón­ustu.Starfsemi stefnda sé lögbundin og felist í því að taka við (og ávaxta) iðgjaldtil greiðslu lífeyris vegna elli til æviloka eða örorku eða andláts. Meðiðgjalda­greiðslum til öflunar lífeyrisréttinda ávinni sjóðfélagi sér, makasínum og börnum, eftir því sem við á, rétt til elli-, örorku-, maka- ogbarnalífeyris. Sjóðfélagar ávinni sér einnig með greiðslu iðgjalda rétt tillántöku á betri kjörum en almennt gerist. Undan­tekn­ing­ar­ákvæði c-liðar 2.gr. laganna eigi því við lánssamninga stefnda og séu þeir því und­an­þegnirlögunum. Stefndibyggir einnig á því að lánsskilmálar hafi legið fyrir í upp­hafi og auð­velthafi verið fyrir lántaka og stefnendur að átta sig á þeim og því hvort mögu­leikarværu á hagstæðari lántöku annars staðar. Að auki hafi hvorki lántaki né stefn­endurgert athuga­semd við lánsskilmála, hvorki vexti né annan lántökukostnað. Meðvísan til 14. og 15. gr. laganna byggi stefndi á því að brot gegnupplýsingaskyldu eða skortur á upp­lýs­ingum samkvæmt þessum lögum geti aldreivaldið ógildingu veð­setn­ingar stefn­enda. Stefndiheldur því fram og byggir á því að engir þeir annmarkar hafi verið á upp­lýsingagjöfhans í tengslum við þá lánveitingu sem hér er til umfjöllunar sem valdið getiþví að veðréttur hans teljist ógildur og því beri að hafna aðalkröfu stefn­enda.Tilkynningar til stefnenda Stefnditelur ranga þá fullyrðingu stefnenda að hann hafi aldrei sent þeim bréf fyrirutan upp­lýs­ingar um áramótastöðu í byrjun árs 2014. Stefndi hafi sent stefn­endumbréf 17. febrúar 2011, 20. janúar 2012, 4. febrúar 2013 og 25. mars 2014 þarsem meðal annars hafi verið tilgreindar uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins ogbent á að hafa samband við stefnda með fyrirspurnir eða athugasemdir. Stefn­endurhafi einnig ávallt skrifað undir allar skilmálabreytingar, síðast 23. október2013, og þannig fengið upp­lýsingar um stöðu lánsins. Framangreint sýni aðstefndi hafi ekki van­rækt upp­lýs­inga­skyldu sína gagnvart stefnendum. Stefndiítrekar það sem áður hefur komið fram að stefnendur séu foreldrar lán­tak­ans,Eggerts. Eggert sé jafnframt framkvæmdarstjóri í fyrirtæki fjölskyldu sinnarþar sem stefnandi, Gottskálk, sé forstjóri og stefnandi, Guðrún, einnstofnenda. Lík­legt verði því að telja að stefnendur hafi á hverjum tíma vitaðeða mátt vita hverjar aðstæður Eggerts voru. Íþessu sambandi vísar stefndi einnig til þess sem fyrir liggur og áður er nefntað stefnendum hafi verið fullkunnugt um að lántakinn hafi nokkrum sinnum fariðfram á skilmála­breyt­ingu á umræddu láni og þar með að greiðslur af láninufóru ekki fram í sam­ræmi við upphaflega lánaskilmála. Í öll skiptin hafistefnendur samþykkt breytta lána­skil­mála fyrir sitt leyti sem veðsalar ánnokkurra athugasemda eða fyrirvara. Þessar skil­mála­breyt­ingar hafi veriðgerðar bæði fyrir og eftir umræddan veð­flutn­ing. Meðvísan til alls þess sem rakið hafi verið haldi stefndi því fram að ekkert í mál­inueigi að leiða til þess að aðalkrafa stefnenda um ógildingu og aflýs­ingu veð­réttarstefnda verði tekin til greina. Slík niðurstaða verði hvorki byggð á ákvæðumsamn­inga­laga nr. 7/1936 né öðrum lagareglum sem stefnendur vísi til ogstefndi hafnar því alfarið að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri við­skipta­venjuað hann byggi á gildri veðsetningu stefnenda á fasteign þeirra að Lundi 3 íKópa­vogi. Þess vegna beri að sýkna stefnda.Varakrafa stefnenda um viðurkenningu bótaskyldu Stefndikrefst þess aðallega að varakröfu stefnenda verði vísað frá dómi. Þá kröfubyggir hann á því að skil­yrði til beitingar heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála um viður­kenningardóm séu ekki fyrir hendi. Í dóma­fram­kvæmdHæstaréttar hafi verið lagt til grundvallar að beiting heimildar 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 sé háð því skil­yrði að sá, sem mál höfðar, leiði nægarlíkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni og gerigrein fyrir því í hverju tjónið felist. Það hafi stefnendur ekki gert. Reyndarliggi fyrir að stefnendur hafi ekki orðið fyrir tjóni og ekki sé laga­grund­völlurtil þess að fá viðurkenningardóm um skaða­bóta­skyldu vegna tjóns sem ekki hafiorðið. Því beri að vísa viður­kenn­ing­ar­kröfu stefn­enda frá dómi. Tilstuðnings varakröfu sinni um sýknu af viðurkenningarkröfu stefnenda vísarstefndi til málsástæðna og raka fyrir kröfu sinni um sýknu af aðalkröfum stefn­endasem fram koma hér að framan. Stefndi hafi ekki á nokkurn hátt brotið gegn stefn­endumsem gæti leitt til bótaskyldu hans gagnvart þeim. Stefndivísar til meginreglna veð- og kröfuréttar, meðal annars um skuld­bind­ing­ar­gildisamn­inga. Stefndi vísar einnig til laga nr. 121/1994, einkum 14. og 15. gr. oglaga nr. 32/2009, einkum 6. gr. Þá vísar hann til 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 um með­ferð einka­mála. Krafa hans um málskostnað styðst við 1. mgr.130. gr. sömu laga. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað styðst við ákvæðilaga nr. 50/1988.Niðurstaða Sonurog tengdadóttir stefnenda tóku lán hjá stefnda, Lífeyrissjóði verzlunar­manna,10. september 2008. Til tryggingar því láni veitti stefnandi Gottskálk veð í fast­eignsinni í Garðabæ og eiginkona hans ritaði undir veðskuldabréfið sem maki þing­lýstseiganda. Veðsalarnir fluttu í eign í Kópavogi í nóvember 2009. Stefndi sam­þykktiþá að færa veðréttinn sem hann átti í húsinu að Mávanesi yfir á nýja eign stefn­endaað Lundi í Kópavogi. Stefnendurbyggja kröfur sínar um ógildi veðsamningsins um íbúðina í Kópa­vogi í fyrstalagi á því að veðsamningur sem gerður var 10. sept­em­ber 2008 sé ógildur. Þaðsé hann fyrir þá sök að greiðslugeta lántakans Eggerts og eigin­konu hans hafiverið metin saman en ekki einvörðungu greiðslugeta Eggerts. Samkvæmtlántökuskilyrðum stefnda bar lántaka, væri fasteign sem sett var að veði ekki íeigu hans, að afhenda lífeyrissjóðnum mat á greiðslu­getu sinni sem unnið varaf banka eða annarri viðurkenndri lánastofnun og staðfesti greiðslugetu lán­tak­ans.Lán­tak­inn bar að hann hefði afhent Byr sparisjóði, viðskiptabanka sínum,launa­seðla og skatt­fram­töl og veitt sparisjóðnum umboð til þess að kannafrekar eigna- og skulda­stöðu hans. Að sögn lántakans afhenti Byr honum ekkigreiðslumatið heldur stefnda, líf­eyr­is­sjóðnum, milliliðalaust. Aðmati dómsins er nægjanlega leitt í ljós að greiðslumatið byggði á röngumforsendum. Ber þar fyrst að nefna að tekjur Ernu, eiginkonu lántakans, erusagðar 350.000 kr. á mánuði en voru um 16.000 kr. Jafnframt verður ekki annaðséð en að inn í yfirlit skulda vanti skuld við LÍN sem nam ríflega 4.500.000kr. og skuld vegna bíla­láns tæplega 2.700.000 kr. Vegna þessara rönguforsendna var niðurstaða greiðslu­mats­ins röng. Eins og staðan var hafðilántakinn ekki nægar tekjur til þess að greiða af þessu láni til viðbótar öllumþeim sem þegar hvíldu á honum. Þvíverður ekki svarað hér hvernig stendur á þessari skekkju í greiðslumatinu. Lán­tak­innber ábyrgð á þeim upplýsingum sem hann veitti Byr en sá sparisjóður hlýtur aðbera ábyrgð á úrvinnslu sinni úr þeim upplýsingum. Að mati dómsins verðurábyrgðin á því að forsendur greiðslumatsins eru rangar því ekki lögð á stefndahvað þá heldur röng niðurstaða þess. Þegarhorft er til þess að Eggert og Erna áttu húsið að Gnitakór til jafns og lániðvar tekið til þess að gera húsið íbúðarhæft fyrir fjölskylduna þykir fylli­legaeðli­legt að greiðslu­geta beggja væri metin saman þegar greiðslugeta lántakavar metin. Þar eð Erna hafði ekki greitt í lífeyrissjóð verslunarmanna var ekkihægt að skrá hana sem lántaka með Eggerti. Dóm­ur­innfellst því ekki á að hafna hefði átt greiðslu­matinu fyrir þá sök að tekjureigin­konu lántakans voru þar reikn­aðar með. Dómurinn fellst því ekki heldur áað stefndi hafi brotið gegn eigin reglum eða skilmálum með því að hafna ekkigreiðslu­mat­inu. Stefnendurtelja starfsmenn stefnda hafa með vinnubrögðum sínum beitt órétt­mætumviðskiptaháttum. Því til stuðnings vísa stefnendur til 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármála­fyrir­tæki, 4. og 6. gr. þágild­andi laga nr. 33/2003 umverð­bréfa­við­skipti, 5. gr. laga nr. 57/2005 sem hétu á þessum tíma lög umeftirlit með óréttmætum við­skipta­háttum og gagnsæi markaðar­ins, svo ogóskráðra meginreglna samninga- og kröfu­réttar. Þessiákvæði varða öll bann við óréttmætum viðskiptaháttum. Þótt sum þeirra takisérstaklega til fjármálafyrirtækja, sem stefndi er ekki, taka önnur vafalausttil hans. Engu að síður verður ekki talið að það hafi verið óréttmætirviðskiptahættir stefnda að taka við greiðslumati frá við­skipta­banka lán­taka,þar sem lántaki og eigin­kona hans voru samanlagt talin hafa næga greiðslu­getutil þess að bæta enn einu láni á lána­stafl­ann enda mátti stefndi gera ráðfyrir að viðskiptabanki lántakans hefði vandað sig við gerð greiðslumatsins ogað lántakinn hefði afhent bankanum réttar og full­nægj­andi upp­lýs­ingar umfjárhagsmálefni sín og eiginkonu sinnar til að vinna úr. Veðskuldabréfvegna lánsins er dagsett 10. september 2008. Á þing­lýs­ingar­vott­orð vegnahúseignar stefnenda að Mávanesi er skráð að veðgeigandi hafi komið í líf­eyris­sjóðinnog gefið samþykki sitt fyrir veðsetningu hússins 9. september 2008. Aðmati dómsins hafa stefnendur ekki bent á neitt í verklagi starfsmanna stefndavið undirbúning og veitingu láns 10. september 2008 sem getur valdið ógildi veð­samningssem stefnandi gerði við stefnda þegar hann setti húsið að Mávanesi 21 að veðimeð undirritun sinni undir veð­skulda­bréf með númerinu 50534. Stefnendurbyggja næst á því að þegar veðið var flutt af húsinu í Mávanesi á íbúð­ina aðLundi hafi stefnendur veitt nýtt veð. Af þeim sökum hafi þurft að meta greiðslu­getulántakans Eggerts að nýju í samræmi við lög nr. 32/2009 um ábyrgð­ar­menn semtóku gildi 1. októ­ber 2009. Þráttfyrir að í skjalinu þar sem veðréttur stefnda er fluttur af húsinu í Máva­nesiá íbúðina að Lundi standi að þetta sé ný veðsetning vegna flutnings á láni varþað þó ekki reyndin. Veðréttur stefnda (trygging stefnda í eignum stefnenda)var ekki nýr þótt veð­and­lagið (sú eign stefnenda sem stóð stefnda tiltryggingar) kunni að hafa verið nýtt. Þetta orðaval í veðflutningsskjalinugetur því ekki skákað réttinum eins og hann var í reynd. Sútrygging fyrir greiðslu láns sonar síns sem stefn­endur veittu stefnda með þvíað setja honum húsið í Máva­nesi að veði féll því ekki niður þegar trygginginvar færð yfir á íbúðina að Lundi, í janúar 2010. Stefnendur veittu stefnda þáekki nýjan veð­rétt í þeirri íbúð. Stefnendurbyggja á því að í öllu falli sé stefnandi Guðrún nýr ábyrgðar­maður að láninuþegar veðréttur bankans var fluttur yfir á nýja eign stefnenda að Lundi 3, Kópa­vogi. Guðrúnsam­þykkti veðsetningu hússins að Mávanesi 21, Garðabæ, 10. sept­em­ber 2008sem maki þing­lýsts eiganda. Þá átti hún í reynd helmingshluta í húsinu. Þaðvarð því ekki nein efnis­leg breyting þegar ritað var á kaupsamning um íbúðinaað Lundi 3 að hún ætti hana til helminga á móti eiginmanni sínum. Að matidómsins er því ekki hægt að líta á hana sem nýjan ábyrgðarmann að láninu. Árétta má að við veðflutninginnvar ekki tekið nýtt lán. Það var ekki heldur skipt um skuld­ara að láninu.Veðsalarnir voru þeir sömu og áður. Það eina sem breytt­ist var að þau fengu aðbjóða fram aðra tryggingu/­veð­and­lag. Þóttveðsalarnir flytji getur það ekki virkjað til réttaráhrifa lög sem ekki hefðuhaft nein réttaráhrif á réttarsamband lánveitanda og veðsala hefðu veðsalarnirekki flutt. Veðið (réttur stefnda til tryggingar í eign stefnenda) var íupphafi veitt fyrir setn­ingu laga nr. 32/2009. Það þótt veðsalinn fái að bjóðafram nýtt veðandlag getur ekki kallað fram þau réttaráhrif sem stefnendurbyggja á. Af þeim sökum verður ekki séð að stefnda hafi borið, á grund­vellilaga nr. 32/2009 um ábyrgð­ar­menn, að meta greiðslu­getu lántakans að nýju.Því hefur engin réttaráhrif þótt stefnendur hafi ritað undir yfir­lýs­ingu þessefnis að þau óskuðu ekki eftir því að greiðslugeta lántakans væri metin og jafn­framter þýð­ing­ar­laust af hvaða ástæðu þau rituðu undir skjalið. Sama gildir umskjalið „Upp­lýs­ingar til eigenda íbúðarhúsnæðis sem heimila veð­setn­ingueignarinnar til tryggingar láni frá Lífeyrissjóði verslunarmanna“. Afsömu sökum hvíldi ekki lagaskylda á stefnda að gera við stefnendur „Ábyrgð­ar­samningvegna veðflutnings“ heldur nægði undirritun þeirra á skjalið „Yfir­lýs­ing umnýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 50534“. Af sömu ástæðum hefur ekkiheldur þýðingu hvenær viðkomandi skjöl voru undirrituð. Stefnendurbyggja einnig á því að þegar þau veittu veðið hafi þau verið eldri en gert hafiverið ráð fyrir samkvæmt eldra samkomulagi um notkun sjálf­skuldar­ábyrgða semmiðaði við að ábyrgðarmenn væru ekki eldri en sjötugir. Gottskálk hafi hinsvegar verið 74 þegar hann veitti veðið í september 2008 og Guðrún þá 72. Einsog fram er komið átti stefndi hvorki aðild að hinu fyrra samkomulagi um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1998, né heldur því síðara frá 2001 og varþví ekki skuld­bundinn til að hlíta þeim reglum. Þar fyrir utan hafa stefnendurekki leitt neinar líkur að því að vitsmunalegri getu þeirra og ályktunarhæfnihafi verið ábótavant þegar þau veittu veðið í upphafi. Því getur það ekki skiptmáli þótt stefndi hafi ekki gætt að þessum atriðum áður en þau veittu veðið. Stefnendurbyggja á því að stefndi hafi brotið gegn lögum nr. 121/1994 um neyt­enda­lán.Að mati dómsins geta þau lög ekki haft nein réttaráhrif í þessu máli. Megin­tilgangurþeirra er að tryggja neytendum, sem taka lán í tengslum við kaup á vöru ogþjónustu, ákveðin lágmarksréttindi og ákveðnar lágmarksupplýsingar áður en þeirtaka ákvörðun um lántökuna. Lögin varða hins vegar ekki réttarsamband lán­veit­andasem veitir lán til fasteignakaupa og veðsala sem veitir veð í eign sinni til trygg­ingarslíku láni. Dómurinnfær því ekki séð að stefnendur hafi fært fram nokkur rök til stuðn­ings því aðmögulegt sé að ógilda flutning veðréttar stefnda af einni fasteign stefnenda áaðra sem fór fram í janúar 2010. Þvíverður að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnenda beggja sem og af þrauta­vara­kröf­unnisem stefnandi Guðrún gerir ein. Stefnendurkrefjast þess til vara að viðurkennt verði að verklag bankans þegar stefn­endurveittu veð í eign sinni hafi verið saknæmt og ólögmætt þannig að það veitistefn­endum rétt til bóta úr hendi stefnda á grundvelli sakarreglunnar. Fallister á það með stefnda að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að þau hafi enn semkomið er orðið fyrir neinu tjóni vegna veðsamningsins við stefnda. Skilyrði 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er því ekki fullnægt og þvíværi unnt að vísa kröfunni frá dómi. Hinsvegar hafa stefnendur að mati dómsins hvorki sýnt fram á að verklag starfs­mannastefnda hafi verið saknæmt og ólögmætt þegar lánið var tekið í upphafi ogstefnda veitt veð í húsinu að Mávanesi né þegar veðréttur stefnda var færður afþví húsi á íbúðina að Lundi. Þess vegna verður stefndi sýknaður afviðurkenningarkröfu stefn­enda. Dómurinnhefur því hafnað öllum málsástæðum og öllum dómkröfum stefnenda. Meðvísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um með­ferðeinkamála, verður ekki hjá því komist að dæma stefnendur til að greiða stefndamáls­kostnað, óskipt (in solidum) sem þykir, að teknu til­liti til virð­is­aukaskattsá mál­flutn­ings­þóknun, hæfi­lega ákveðinn 500.000 krónur. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndi,Lífeyrissjóður verslunarmanna, er sýkn af kröfum stefnenda, Gott­skálks Egg­erts­sonarog Guðrúnar Einarsdóttur. Stefnendurgreiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað, óskipt (in solidum).
Mál nr. 601/2006
Kærumál Matsgerð
Úrskurður héraðsdóms um að A væri skylt að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að bílskúr í hans eigu, svo unnt væri að meta hann til verðs í samræmi við matsbeiðni H, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2006, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert skylt að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að bílskúr að Mávahlíð 43 í Reykjavík til þess að meta hann til verðs. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað og honum gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ásgeir Halldórsson, greiði varnaraðila, Halldóri J. Ingimundarsyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta barst dóminum með bréfi lögmanns matsbeiðanda, Halldórs J. Ingimundarsonar, dags. 3. mars sl. Hinn 20. júní sl. var málinu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar Íslands uppkveðnum 16. ágúst sl. var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir dómara að taka kröfu sóknaraðila, Halldórs J. Ingimundarsonar, til efnislegrar meðferðar. Hinn 18. október sl. var málið tekið til úrskurðar á ný. Dómkröfur matsbeiðanda eru að úrskurðað verði um skyldu matsþola og eftir atvikum umráðamanns bílskúrsins á lóðinni nr. 43 við Mávahlíð til að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að bílskúrnum svo meta megi hann til verðs, allt í samræmi við fyrirliggjandi matsbeiðni. Þá er krafist málskostnaðar. Matsþoli gerir þær dómkröfur að hafnað verði kröfu matsbeiðanda um skyldu matsþola/umráðamanns bílskúrsins (sem stendur á lóðinni nr. 43 við Mávahlíð í Reykjavík) til að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að nefndum bílskúr svo meta megi hann til verðs, allt í samræmi við fyrirliggjandi matsbeiðni. Þá er krafist málskostnaðar. I Í tilvitnuðu bréfi matsbeiðanda kemur fram að þann 1. júlí 2005 hafi Guðrún Árnadóttir löggiltur fasteignasali verið dómkvödd til að meta til verðs bílskúr sem stendur á lóðinni nr. 43 við Mávahlíð í Reykjavík. Við boðun á matsfund hafi lögmaður matsþola tilkynnt að ekki yrði veittur aðgangur að bílskúrnum og á matsfundi sem haldinn hafi verið þann 21. nóvember sl. hafi ekki verið mætt af hálfu matsþola og því ekki verið unnt að framkvæma skoðun á bílskúrnum. Með rafbréfi sem sent hafi verið samdægurs til lögmanns matsþola hafi verið óskað eftir upplýsingum um það hver væri umráðamaður bílskúrsins, en hann sé þinglýst eign matsþolans Ásgeirs Halldórssonar. Ekkert svar hafi borist en matsbeiðandi viti ekki annað en að eigandi bílskúrsins sé jafnframt umráðamaður hans. Matsbeiðandi vísar til 3. tl. 62. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 til stuðnings beiðni sinni. II Matsþoli kveður Héraðsdóm Reykjavíkur hafa fallist á dómkvaðningu matsmanns gegn andmælum matsþola. Matsþoli hafi verið þinglýstur eigandi íbúðar á 1. hæð að Mávahlíð 41 ásamt umræddum bílskúr sem standi við Mávahlíð 43. Ágreiningur málsaðila eigi rætur sínar m.a. að rekja til þess að matsbeiðandi sem á íbúð í húsinu nr. 43 við Mávahlíð hafi viljað kaupa bílskúrinn á verði sem hafi verið óásættanlegt fyrir matsþola. Hinn 11. desember 2004 hafi matsþoli farið þess á leit við matsbeiðanda að hann félli formlega frá forkaupsrétti vegna fyrirhugaðrar sölu á bílskúrnum. Þeirri beiðni hafi verið hafnað. Með bréfi dagsettu 22. s.m. hafi matsþoli boðið matsbeiðanda bílskúrinn til kaups á kr. 6.000.000 en hann hafi hafnað því boði. Hinn 10. janúar 2005 hafi matsbeiðandi boðið kr. 3.800.000 í bílskúrinn. Matsþoli sem hafi verið erlendis hafi hafnað kauptilboðinu símleiðis. Matsþoli hafi eftir heimkomuna haft sambandi við matsbeiðanda sem hafi sagst ætla að koma með nýtt og hærra tilboð í bílskúrinn. Í lok mars hafi matsþoli aftur haft samband við matsbeiðanda sem staðfesti að til stæði að koma með betra boð í bílskúrinn. Hinn 22. apríl hafi matsþoli fengið kauptilboð/gagntilboð í íbúð sína að Mávahlíð 41 og bílskúr hans á lóðinni nr. 43 við Mávahlíð. Hafi tilboðið verið gert með þeim fyrirvara að bílskúrinn fylgdi með í kaupunum. Matsþoli hafi kynnt matsbeiðanda tilboðið og boðið honum að ganga inn í kaupin á bílskúrnum. Með bréfi lögmanns matsbeiðanda dags. 4. maí 2005 hafi hann tilkynnt fyrir hönd matsbeiðanda að þeir hygðust nýta sér rétt sinn til að kaupa bílskúrinn með stoð í 22. gr. a. laga nr. 26/1994 og teldu sanngjarnt kaupverð vera 3.800.000 staðgreitt. Með bréfi matsþola dags. 17. s.m. hafi verið litið á svar þetta sem höfnun á forkaupsrétti. Matsþoli hafi síðan gengið til samninga við tilboðsgjafa m.a. um sölu bílskúrsins. Þar sem matsþoli hafi ekki viljað una við framkomna athugasemd þinglýsingastjórans í Reykjavík vegna sölunnar, sendi lögmaður hans tilkynningu til sýslumanns dags. 30. júní 2005. Hinn 18. júlí 2005 hafi síðan verið þingfest ágreiningsmál m.a. milli aðila þessa máls þar sem matsbeiðandi krafðist þess að lagt yrði fyrir þinglýsingastjórann í Reykjavík að kaupsamningur matsþola við Klöru Geirsdóttur og Braga V. Emilsson um umræddan bílskúr, sem móttekinn var til þinglýsingar 7. júní 2005 og innfærður í þinglýsingabók með athugasemd þann 16.06.2005, yrði afmáður úr þinglýsingabók. Úrskurði Héraðsdóms í málinu hafi verið kærður til Hæstaréttar. Í niðurstöðu dóms Hæstaréttar segi m.a.: Er þinglýsing hins umdeilda kaupsamnings, þó með athugasemd sé, því í andstöðu við skýr fyrirmæli 7. mgr. 22. gr. a. laga nr. 26/1994, þar sem gögn þau, sem fyrir sýslumanni lágu, sýndu ekki svo að óyggjandi væri að gætt hefði verið þeirra formreglna, sem kveðið er á um í 1., 2., 5. og 6. mgr. ákvæðisins. Af þessum sökum verður krafa sóknaraðila tekin til greina og lagt fyrir sýslumanninn í Reykjavík að afmá kaupsamninginn úr þinglýsingabók. Hinn umdeildi kaupsamningur hafi verið afmáður úr þinglýsingabók. Ekki sé um það deilt að matsþoli er þinglýstur eigandi hins umdeilda bílskúrs og umráðamaður hans. Með framangreindum dómi Hæstaréttar sé staðfest að matsþoli gætti ekki formreglna gagnvart matsbeiðanda með því að bjóða honum bílskúrinn ekki til kaups með óyggjandi hætti. Dómurinn hafi breytt forsendum fyrir því að matsbeiðandi geti krafist mats á eign matsþola, þar sem hann hafi ekki lögvarinn rétt til að krefjast slíks mats. Því síður geti matsbeiðandi þvingað matsþola til þess að hleypa matsmanni inn í eign sína gegn afdráttarlausri neitun matsþola. Forsenda þess að matsbeiðandi geti knúið á um mat á eign matsþola sé að matsbeiðanda hafi verið boðin eignin til kaups og ágreiningur sé uppi um kaupverðið, sbr. m.a. 1.-3. mgr. 22. gr. a. laga nr. 26/1994, sbr. 5. gr. l. nr. 136/1995 um breytingu á þeim lögum. Matsþoli hafi ekki boðið matsbeiðanda eignina til kaups skv. dómi Hæstaréttar og þar af leiðandi geti matsbeiðandi hvorki beðið um mat á eign matsþola né þvingað hann til að hleypa matsmanni inn í eignina gegn vilja matsþola. Því síður geti matsbeiðandi með hliðsjón af málsatvikum þvingað matsþola til þess að selja sér eign sína vilji hann ekki selja. Lögvarinn réttur matsbeiðanda til að kaupa eign matsþola og eftir atvikum að óska eftir mati o.s.frv. byggir á vilja matsþola til þess að selja eign sína. Með hliðsjón af framangreindu sé ljóst að vilji matsþola eins og staðan sé nú standi ekki til þess að selja eign sína. Þar af leiðandi svo sem ítrekað hafi verið geti matsbeiðandi ekki knúið matsþola til þess að opna eign sína fyrir matsmanni matsbeiðanda, vilji hann það ekki. Nái sjónarmið matsbeiðanda fram að ganga í máli þessu þá verði ekki betur séð en að slíkt brjóti gegn stjórnarskrárvörðum eignarrétti matsþolans þar sem hann væri þvingaður til þess að veita þriðja manni aðgang að eign sinni gegn vilja sínum. Niðurstaða: Matsþoli, sem er þinglýstur eigandi og umráðamaður bílskúrs á lóðinni nr. 43 við Mávahlíð í Reykjavík, hefur meinað matsmanninum, Guðrúnu Árnadóttur löggiltum fasteignasala, sem var hinn 1. júlí 2005 dómkvödd til að meta bílskúrinn til verðs, um aðgang að bílskúrnum. Krefst matsbeiðandi þess að matsþoli verði úrskurðaður til að veita matsmanninum aðgang að umræddum bílskúr. Samkvæmt 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er þeim, sem hefur umráð þess sem matsgerð lýtur að, skylt að veita matsmanni aðgang að því nema hann megi skorast undan vitnaskyldu um matsatriði eða sé óheimilt að bera vitni um það. Í máli þessu er þess krafist að matsmaður meti umræddan bílskúr til verðs. Þá er þess óskað að matið verði rökstutt og hvaða þætti matsmaður leggi til grundvallar verðmatinu og sömuleiðis við hvaða kjör verðmatið miði. Ekki verður séð að matsþoli gæti, sem vitni, skorast undan vitnaskyldu um matsatriðin eða að honum væri óheimilt að bera vitni um þau, sbr. 51. og 52. gr. laga nr. 91/1991. Ber matsþola því, samkvæmt tilvitnuðu ákvæði 62. gr. laga nr. 91/1991, skylda til að veita matsmanninum aðgang að bílskúrnum að Mávahlíð 43 í Reykjavík eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Matsþoli greiði matsbeiðanda 100.000 krónur í málskostnað. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Matsþola, Ásgeiri Halldórssyni, er skylt að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að bílskúr á lóðinni nr. 43 við Mávahlíð svo meta megi hann til verðs, allt í samræmi við fyrirliggjandi matsbeiðni. Matsþoli greiði matsbeiðanda, Halldóri J. Ingimarssyni, 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 18/2011
Líkamsárás Neyðarvörn Miskabætur
B var sakfelld fyrir þjófnað, eignaspjöll og sérstaklega hættulega líkamsárás, og var síðastnefnda brotið talið hafa falist í því að B hafi veist að A og stungið hana tvisvar í höfuðið með hníf með þeim afleiðingum að hún hlaut skurði og kúlu á höfði. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna, var refsing ákærðu ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Brot ákærðu samkvæmt eldri dómi höfðu ítrekunaráhrif í málinu og var refsing hennar tiltekin eftir reglum 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var ákærða dæmd til að greiða J nánar tilgreindar skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærðu, en refsing verði þyngd. Ákærða krefst aðallega sýknu af 2. lið ákæru, en til vara refsimildunar. Þá krefst hún þess að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi. Fyrir Hæstarétti hefur brotaþoli ekki gert kröfu um breytingu á ákvæði héraðsdóms um miskabætur henni til handa. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður dæmd til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærða, Bergþóra Guðmundsdóttir, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 344.559 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 5. nóvember 2010, var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 27. september 2010, á hendur Bergþóru Guðmundsdóttur, kt. 161161-3069, Vífilsgötu 6, Reykjavík, fyrir eftirfarandi hegningarlagabrot: Brot ákærðu samkvæmt 1. ákærulið telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, brot samkvæmt 2. ákærulið telst varða við 2. mgr. 218. gr. sömu laga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og brot samkvæmt 3. ákærulið við 1. mgr. 257. gr. sömu laga, sbr. 135. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kt. [...], er þess krafist að ákærða verði dæmd til greiðslu miskabóta að fjárhæð 800.000 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 22. ágúst 2009 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærðu verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Ákærða játar sök samkvæmt 1. og 3. ákæruliðum, en neitar sök samkvæmt 2. ákærulið. Verjandi ákærðu krefst þess að ákærða verði sýknuð af 2. ákærulið, en að öðru leyti dæmd til vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er þess krafist að kröfu um miskabætur verði vísað frá dómi. Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá laugardeginum 22. ágúst 2009, barst tilkynning klukkan 10:07 um að kona hefði verið stungin með hnífi á mótum [...] og [...] í Reykjavík. Á vettvangi hittu lögreglumenn fyrir A, sem sat þar á stól og leituðust vegfarendur við að hlúa að henni. A var alblóðug og í miklu uppnámi. Hún reyndist vera með áverka á hnakka sem blæddi talsvert úr. Sagði hún ákærðu hafa stungið sig með hnífi í íbúð að [...]. Var A flutt með sjúkrabifreið á slysadeild. C reyndist hafa umráð íbúðarinnar sem um ræðir og voru þær ákærða staddar þar er lögreglumenn bar að garði. Kemur fram að íbúðin hafi borið þess merki að neysla vímuefna hefði átt sér þar stað um langt skeið. Ákærða viðurkenndi að hafa lent í átökum við A inni í íbúðinni. Sagði hún þær hafa verið að rífast og hefði A slegið sig í höfuðið með steikarpönnu. Ákærða sagðist þá hafa stungið A í hnakkann með handfangi á matskeið. C bar í megindráttum á sama veg um atburðarásina, en sagðist telja að ákærða hefði tekið hníf úr hnífaparaskúffu og beitt honum gegn C. Rætt var við C á slysadeild og sagði hún ákærðu hafa beitt stórum hníf með silfruðu haldi. Slíkur hnífur fannst í hnífaparaskúffu í íbúðinni og var hann blautur líkt og hann væri nýþveginn. Var hnífurinn haldlagður og fylgja ljósmyndir af honum skýrslu lögreglu. Um er að ræða búrhníf úr stáli með bjúgblaði sem mældist 18,30 cm á lengd, en skefti 10 cm á lengd. Fyrir liggur læknisvottorð Steinunnar G.H. Jónsdóttur, sérfræðings á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, dagsett 22. ágúst 2009, þar sem kemur fram að A hafi við komu á sjúkrahús verið með meðvitund, en í geðshræringu og líklega undir áhrifum slævandi lyfja eða áfengis. Hún hefði verið með kúlu ofarlega á hnakka og tvö sár þar við. Annað sárið hefði virst vera skurðsár, 2 cm að lengd, en hitt 1 cm að lengd. Útlit sáranna benti til þess að hvasst áhald hefði verið notað við árásina sem hún hafi orðið fyrir. Voru sárin saumuð, en frekari meðferðar reyndist ekki þörf. Í gögnum málsins er að finna ljósmyndir sem teknar voru af áverkum A á slysadeild. Þá er í gögnum málsins skýrsla Jóns Aðalsteins Jóhannssonar læknis um réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærðu eftir handtöku 22. ágúst 2009. Kemur fram að ákærða var með ferskt u.þ.b. 0,5 cm langt sár á höfði sem blæddi úr. Var sárið saumað með 1 til 2 sporum. Ljósmyndir af áverkanum fylgja skýrslunni. Við aðalmeðferð málsins sagði ákærða þær A hafa verið að rífast í umrætt sinn og hefði það endað með slagsmálum. Ákærða sagði A hafa veist að sér þar sem hún sat í stól og slegið sig með buffhamri og steikarpönnu. Þá hefði A stungið sig með einhverju oddhvössu í hvirfilinn. Áður hefði A ógnað henni með hnífi. Ákærða sagðist hafa risið á fætur og gripið það næsta sem fyrir varð til að verja sig, en það hefði reynst vera hnífur. Hún hefði stungið A tvívegis með hnífnum. Þegar þetta gerðist hefði A setið á rúmi og hallað sér að C sem hún var að tala við. Ákærða sagðist aðeins hafa verið að svara fyrir sig og hefði hún unnið verkið í sjálfsvörn. Aðspurð sagði ákærða það ekki vera rétt sem hún hefði sagt við skýrslutöku hjá lögreglu, að hún hefði verið að hefna sín á A. A sagði þær ákærðu hafa verið að kýta og hefði það orðið til þess að hún réðst á ákærðu með steikarpönnu og buffhamri að vopni. A sagðist hafa slegið ákærðu með pönnunni í höfuðið og sennilega líka með buffhamrinum. Hún tók fram að þær þrjár sem voru í íbúðinni hefðu allar verið undir miklum áhrifum lyfja. Þær hefðu verið að steikja kjöthakk og beikon í pönnunni sem hún sló ákærðu með. Hefði ákærða orðið að tína kjötið úr hári sínu á eftir. A sagðist hafa sagt við ákærðu að hún væri ekki hrædd við ofbeldi, en síðan sest á rúmið og farið að reima skóna sína. Þá hefði ákærða sagt við hana: „Ég skal sýna þér hvað ofbeldi er.“ Hún hefði fundið að hún fékk þrjú högg á höfuðið, sem síðar reyndust vera hnífsstungur. Við þetta hefði hún fengið tvö sár á höfuðið og hnífurinn farið í gegnum höfuðbeinið. A sagði áverka á höfði ákærðu tilkominn af því er hún sló hana með buffhamrinum. Hún hefði ekki stungið ákærðu í höfuðið með neinu oddhvössu. A tók fram að þær ákærðu væru góðar vinkonur í dag. Þær hefðu rætt þetta atvik sín á milli og bæri hún ekki kala til ákærðu vegna málsins. Við aðalmeðferð málsins upplýsti sækjandi að vitnið C væri nú látin. Lögregla tók skýrslu af C í kjölfar atviksins hinn 22. ágúst 2009. Var skýrsla vitnisins jafnframt tekin upp á hljóð- og myndband og er sú upptaka meðal gagna málsins. Mun dómari taka skýrsluna til greina sem sönnunargagn, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Við skýrslutökuna greindi C svo frá að ákærða og A hefðu verið gestkomandi hjá henni þennan dag og hefðu þær farið að kýta. Að því hefði komið að A hefði gripið sleif eða hníf og ógnað ákærðu, en ekkert hefði orðið frekar úr því. Síðan hefði það gerst að A hefði gripið pönnu af eldavélinni og slegið ákærðu með henni, þar sem hún sat í stól. Ákærða hefði reiðst við þetta og ráðist á A, sem þá var sest á rúmið. Þær hefðu tekist eitthvað á, en það fjarað út og ákærða sest aftur í stólinn. A hefði farið að tala um að yfirgefa íbúðina. Sagðist C hafa setið í rúmi sínu og A hálfkropið yfir henni þar, þegar hún hefði skyndilega orðið þess vör að ákærða stóð hjá A. Hún hefði fundið fyrir einhverju eins og kaffi hefði hellst yfir hné hennar, en síðan séð að þetta var blóð frá A. Hún hefði ekki séð hvað ákærða gerði A. Þá hefði hún ekki tekið eftir neinu í höndum ákærðu. Sækjandi málsins upplýsti við aðalmeðferðina að jafnhliða höfðun sakamáls á hendur ákærðu hefði verið gefin út ákæra á hendur A fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa í umrætt sinn veist að ákærðu og slegið hana í höfuðið með steikarpönnu, með þeim afleiðingum að hún hlaut skurð á höfuð, sem að framan greinir. Ákæra hafi hins vegar verið afturkölluð á síðari stigum, þar sem málið var ekki talið líklegt til sakfellis, en A hafði ekki notið réttarstöðu sakbornings við skýrslutökur hjá lögreglu vegna málsins. Niðurstaða Ákærða játar sök samkvæmt 1. og 3. ákærulið. Við skýrslutöku hjá lögreglu 16. apríl 2010 hafði B uppi refsikröfu á hendur ákærðu vegna þeirrar háttsemi sem í 3. ákærulið greinir. Sannað er með játningu ákærðu og öðrum gögnum málsins að ákærða er sek um þá háttsemi sem henni er gefin að sök í þessum ákæruliðum og eru brot hennar rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærða hefur viðurkennt að hafa stungið A tvisvar sinnum í höfuðið með hnífi svo sem í 2. ákærulið greinir, en heldur því fram að hún hafi unnið verkið í neyðarvörn og að sýkna eigi af þeim sökum, sbr. 12. gr. almennra hegningarlaga. Af framburði ákærðu og vitnanna A og C, sem að framan er rakinn, verður ráðið að atlaga A var yfirstaðin þegar ákærða veittist að henni með hnífnum. Var því ekki um það að ræða að verkið hefði verið nauðsynlegt til þess að verjast eða afstýra árás, sem var byrjuð eða yfirvofandi, svo sem í 12. gr. almennra hegningarlaga greinir. Verður því ekki fallist á það með ákærðu að verknaður hennar hafi réttlæst af neyðarvörn. Sannað er með játningu ákærðu, sem er í samræmi við gögn málsins að öðru leyti, að ákærða er sek um þá háttsemi sem henni er gefin að sök í 2. ákærulið. Ákærða stakk A ítrekað í höfuð með hnífi og var árás hennar stórhættuleg. Verður ákærða sakfelld samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt færð til refsiákvæða. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærða er fædd í nóvember 1961 og á hún sér allnokkurn sakaferil, allt aftur til ársins 1992. Frá því ári til ársins 1999 hlaut ákærða 7 refsidóma fyrir skjalafals og ýmis auðgunarbrot. Árið 1998 var hún dæmd í þriggja mánaða fangelsi fyrir líkamsárás. Hinn 14. júní 2001 var ákærða í Hæstarétti Íslands dæmd í 12 ára fangelsi fyrir manndráp og rán. Ákærðu var hinn 12. júní 2008 veitt reynslulausn í 3 ár á 1440 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt síðastnefndum dómi. Með brotum samkvæmt 1. og 2. ákæruliðum rauf ákærða skilorð reynslulausnarinnar. Var henni gert að afplána eftirstöðvar refsingarinnar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2009. Í máli þessu er ákærða sakfelld fyrir þjófnaðarbrot, eignaspjöll og sérstaklega hættulegra líkamsárás. Brot ákærðu samkvæmt fyrrnefndum dómi Hæstaréttar hafa ítrekunaráhrif í málinu, sbr. 71. gr., 1. mgr. 218. gr. b. og 255. gr. almennra hegningarlaga. Sem fyrr segir var atlaga ákærðu að A stórhættuleg og gat hending ráðið því að ekki hlutust alvarlegri afleiðingar af. Þótt A hafi áður slegið ákærðu í höfuðið með steikarpönnu og hugsanlega buffhamri gat það ekki gefið ákærðu tilefni til jafn hættulegrar árásar svo að virða megi henni til málsbóta við refsiákvörðun. Refsing verður tiltekin eftir reglum 77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Af hálfu A er þess krafist að ákærða verði dæmd til greiðslu miskabóta að fjárhæð 800.000 krónur auk vaxta og bóta vegna málskostnaðar. Brotaþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærðu á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja bæturnar hæfilega ákveðnar 400.000 krónur ásamt vöxtum sem í dómsorði greinir. Inga Lillý Brynjólfsdóttir héraðsdómslögmaður var tilnefnd réttargæslumaður brotaþola við lögreglurannsókn málsins, en við aðalmeðferð málsins var Brynjólfur Eyvindsson héraðsdómslögmaður skipaður réttargæslumaður í hennar stað. Verður ákærða dæmd til greiðslu þóknunar réttargæslumanna. Ákærða verður dæmd til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, 188.250 krónur og þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 62.750 krónur. Þá verður ákærða dæmd til að greiða þóknun réttargæslumannanna Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur og Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanna, 75.300 krónur til hvors um sig. Loks greiði ákærða 125.548 krónur í annan sakarkostnað. Þóknun lögmanna er tiltekin að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Karl Ingi Vilbergsson aðstoðarsaksóknari. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærða, Bergþóra Guðmundsdóttir, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Ákærða greiði A miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 22. ágúst 2009 til 27. nóvember 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærða greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, 188.250 krónur, þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 62.750 krónur og þóknun réttargæslumannanna Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur og Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanna, 75.300 krónur til hvors um sig. Ákærða greiði 125.548 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 181/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Verðbréfaviðskipti Skaðabætur Tómlæti Kröfugerð
S, Þ og B stóðu árið 2005 sameiginlega að viðskiptum fyrir milligöngu G hf. um kaup á óskráðu dönsku félagi, V A/S, sem átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, með því að danskt félag, N A/S, í eigu íslensku félaganna O ehf., H ehf. og B ehf., sem S, Þ og B voru í forsvari fyrir, festi kaup á öllum hlutum í V A/S. Voru kaupin að mestu leyti fjármögnuð með láni frá dótturfélagi G hf. í Lúxemborg. Í framhaldi af kaupunum lenti V A/S í erfiðleikum með afborganir af lánum, en tengdir einstaklingar og lögaðilar höfðu tekist á hendur ábyrgðir á skuldbindingum þess. V A/S var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010. Þ og H ehf. lýstu sameiginlega kröfum við slit G hf. sem reistar voru á því að starfsmenn G hf. hafi ekki veitt fullnægjandi upplýsingar í aðdraganda viðskiptanna og hefðu Þ og H ehf. beðið tjón af þeim sökum vegna tapaðra fjárframlaga til kaupanna og skuldbindinga sem enn hvíldu á þeim vegna ábyrgða á lánum í tengslum við kaupin eða rekstur V A/S og dótturfélaga þess. Þ og H ehf. reistu jafnframt kröfur sínar á því að samkvæmt 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti hefði starfsmönnum G hf. verið óheimilt að bjóða Þ að taka þátt í viðskiptunum. Slitastjórn G hf. hafnaði því að viðurkenna kröfurnar og var úrlausn um ágreining þar að lútandi vísað til héraðsdóms, þar sem komist að sömu niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Í dómi Hæstaréttar voru raktir nánar tilgreindir annmarkar sem verið höfðu á kröfugerð Þ og H ehf. á mismunandi stigum málsins. Að endingu taldi Hæstiréttur, án þess að nokkuð þyrfti frekar að gæta að því hvort Þ og H ehf. kynnu, annað eða bæði, að hafa eignast kröfu í tilefni af áðurgreindum viðskiptum, sem að auki yrði réttilega beint að G hf., að þau hefðu sýnt af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við G hf. vegna þessara verðbréfaviðskipta á meðan enn gæti hafa talist raunhæft að hlutabréf í V A/S hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, sbr. dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Með því hefðu Þ og H ehf. brugðist tillitsskyldu sinni gagnvart G hf., sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002, og þar með glatað fyrir tómlæti sérhverjum rétti sem þau gætu hafa átt á hendur G hf. af þessu tilefni. Var því þegar af þeirri ástæðu hafnað að viðurkenna kröfur þeirra við slit G hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur, sem sóknaraðilar lýstu við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilinn Þórir Jónsson krefst þess að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 7.700.000 danskar krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009 og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilinn Herkúles ehf. krefst þess að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur með sömu vöxtum og stöðu í réttindaröð og að framan greinir. Þá krefjast báðir sóknaraðilar þess að viðurkenndar verði kröfur sínar um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af áðurgreindum fjárhæðum frá 22. apríl 2009 til greiðsludags og þeim skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þeir krefjast þess einnig hvor fyrir sitt leyti að viðurkennt verði að þeir „geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum“ samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Loks krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðilinn Herkúles ehf. stofnað í september 1992. Í framlögðu vottorði úr hlutafélagaskrá kemur fram að sóknaraðilinn Þórir hafi frá öndverðu átt sæti í stjórn félagsins auk þess sem hann gegndi stöðu framkvæmdastjóra þess og fór með prókúruumboð fyrir það á þeim tíma, sem hér skiptir máli. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði bárust starfsmanni varnaraðila, Hilmari S. Sigurðssyni, upplýsingar 31. maí 2005 frá erlendu dótturfélagi varnaraðila, ISB Luxembourg S.A., um að danskt félag, VG Investment A/S, sem ekki var skráð á verðbréfamarkaði en átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, væri til sölu og ætti kaupverð að nema 105.000.000 dönskum krónum. Hilmar kynnti þetta 10. júní sama ár Sigurjóni Sighvatssyni, tengdasyni sóknaraðilans Þóris, sem sýndi því áhuga og óskaði eftir frekari upplýsingum, en félag sem hann fór fyrir, Ofanleiti ehf., hafði 6. október 2004 gert samning um einkabankaþjónustu við varnaraðila. Í orðsendingum, sem fóru milli Hilmars og Sigurjóns í framhaldi af þessu, kom meðal annars fram að kaupandi að erlenda félaginu þyrfti að leggja til um 200.000.000 íslenskar krónur af eigin fé, en gæti fengið um 800.000.000 krónur að láni hjá fyrrnefndu dótturfélagi varnaraðila. Í byrjun júlí 2005 hófust að tilhlutan Sigurjóns samskipti vegna þessara ráðagerða milli Hilmars annars vegar og sóknaraðilans Þóris, og sonar sóknaraðilans, Birgis Hannesar Þórissonar, hins vegar. Um það leyti hafði Sigurjón jafnframt fengið danskan lögmann sér til aðstoðar og fór hann ásamt sóknaraðilanum Þóri og Hilmari í ferð til Kaupmannahafnar meðal annars til að skoða fasteignir í eigu félagsins. Að þessu gerðu undirritaði sóknaraðilinn Þórir kauptilboð 7. júlí 2005 fyrir hönd Ofanleitis ehf., sóknaraðilans Herkúlesar ehf. og félags með heitinu Blikanes ehf., sem Birgir var í forsvari fyrir, en tekið var fram að í stað þessara þriggja félaga gæti komið danskt dótturfélag þeirra. Tilboðið, sem var ritað á bréfsefni varnaraðila og beint til dansks félags með heitinu Investate A/S, var gert í alla hluti í félaginu VG Investment A/S ásamt dótturfélögum þess og hljóðaði á 93.000.000 danskar krónur. Hafði það að geyma ýmsa fyrirvara, þar á meðal um að kaupanda tækist að afla lánsfjár til kaupanna og fram færi áreiðanleikakönnun ásamt athugun á ástandi fasteigna, húsaleigusamningum og rekstri VG Investment A/S, auk þess sem tekið var fram að varnaraðili myndi veita kaupanda aðstoð í viðskiptunum en tæki þó enga ábyrgð á þeim. Þetta tilboð mun hafa verið samþykkt með þeirri breytingu að kaupverð yrði 98.000.000 danskar krónur. Eftir samþykki tilboðsins munu hafa farið fram margvíslegar athuganir í samræmi við áðurgreinda fyrirvara, svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði, en að þeim munu hafa komið ýmsir ráðgjafar í Danmörku og hér á landi. Þá gaf ISB Luxembourg S.A. út yfirlýsingu 23. ágúst 2005, þar sem fram kom að þetta dótturfélag varnaraðila væri reiðubúið til að veita nýju dönsku félagi, sem yrði að 80% í eigu Ofanleitis ehf., 10% í eigu Blikaness ehf. og 10% í eigu sóknaraðilans Herkúlesar ehf., lán að fjárhæð allt að 80.000.000 danskar krónur til að standa straum af hluta kaupverðs á VG Investment A/S, en það yrði að lágmarki að nema 98.000.000 dönskum krónum og mismunurinn að greiðast af eigin fé kaupandans. Lán þetta yrði til eins árs og bæri vexti sem yrðu grunnvextir bankans með 3% álagi, en til tryggingar endurgreiðslu yrði að setja að veði hlutabréfin sem kaupa ætti ásamt atkvæðisrétti, sem fylgdi þeim, svo og ábyrgðir áðurnefndra þriggja íslenskra einkahlutafélaga og eigenda þeirra, sem yrðu að tiltölu. Í málinu er ágreiningur um hvort áskilnaður hafi verið um þessar ábyrgðir í upphaflegri gerð yfirlýsingarinnar eða hvort texta hennar hafi síðar verið breytt. Að þessu öllu loknu var gerður ítarlegur samningur um kaupin 26. september 2005, en samkvæmt honum var kaupandi danskt félag með heitinu Newco af 2 September 2005 A/S, sem Sigurjón og sóknaraðilinn Þórir undirrituðu samninginn fyrir. Samhliða því mun hafa verið undirritaður samningur um lán til þessa danska félags frá ISB Luxembourg S.A. með þeirri fjárhæð og þeim kjörum, sem áður var getið, þar á meðal veði og ábyrgðum til tryggingar skuldinni. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila kom í ljós í framhaldi af þessum kaupum að rekstraráætlanir fyrir VG Investment A/S hafi ekki staðist, ýmis önnur gögn, sem byggt hafi verið á við kaupin, hafi ekki reynst rétt og uppi hafi verið málaferli, sem ekki hafi verið upplýst um. Félagið hafi einnig átt í erfiðleikum með afborganir af lánum þótt rekstrarforsendur hafi ekki breyst eftir kaupin. Newco af 2 September 2005 A/S hafi jafnframt verið rekið með tapi frá byrjun og eigendur orðið að leggja félaginu til aukið fé. Af gögnum málsins verður ráðið að ISB Luxembourg S.A. veitti dótturfélagi VG Investment A/S með heitinu SD-Karréen A/S lán 31. janúar 2006 til eins árs að fjárhæð 22.000.000 danskar krónur til að greiða upp skuld við tvo erlenda banka, en til tryggingar þessu láni virðast meðal annars hafa verið gefnar út yfirlýsingar um ábyrgðir að tiltölu af hendi Ofanleitis ehf., Blikaness ehf., sóknaraðilans Herkúlesar ehf. og hluthafa í þeim félögum. Þá virðist hafa verið samið um að gjalddaga á fyrrnefndu láni Newco af 2 September 2005 A/S að fjárhæð 80.000.000 danskar krónur yrði seinkað til 15. desember 2006, en vanskil hafi þá orðið á greiðslu. Eins virðast hafa orðið vanskil á láninu, sem SD-Karréen A/S tók 31. janúar 2006. Í janúar 2008 voru gerðir samningar milli dótturfélags varnaraðila, sem hét orðið Glitnir Bank Luxembourg S.A., og dönsku félaganna tveggja um breytingar á lánssamningum þeirra. Í samningi um þetta við Newco af 2 September 2005 A/S var kveðið á um að greiddir yrðu upp vextir af láninu, sem féllu til fram að 1. febrúar 2008, skuldin yrði greidd niður svo að eftir stæðu 55.000.000 danskar krónur af henni og gefnar yrðu út nýjar yfirlýsingar um ábyrgðir hluthafa, en að uppfylltum þessum og öðrum nánar tilgreindum skilyrðum yrði nýr gjalddagi skuldarinnar 1. febrúar 2011. Þá var í samningnum við SD-Karréen A/S mælt fyrir um samsvarandi skilyrði um greiðslu vaxta og nýjar yfirlýsingar um ábyrgðir, en að því fullnægðu yrði gjalddagi skuldarinnar einnig færður til 1. febrúar 2011. Að auki gerðu báðir sóknaraðilar samning 31. janúar 2008 við Glitnir Bank Luxembourg S.A. um ábyrgð á framangreindum skuldbindingum Newco af 2 September 2005 A/S og SD-Karréen A/S, en ábyrgðin, sem var óskipt milli þeirra innbyrðis, tók til 10% af þessum skuldbindingum. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja stjórn varnaraðila frá störfum, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd. Varnaraðili var í framhaldi af því tekinn til slita 22. apríl 2009. Við slitin lýstu sóknaraðilar 26. nóvember sama ár kröfu, sem slitastjórn varnaraðila virðist ekki hafa tekið afstöðu til fyrr en með bréfi 1. nóvember 2010, en í því var hafnað að viðurkenna kröfuna, sem væri bæði vanreifuð og efnislega röng. Á þessu tímabili var bú VG Investment A/S tekið til gjaldþrotaskipta 30. júní 2010, en af gögnum málsins virðist mega ráða að svo hafi einnig farið fyrir félaginu Newco af 2 September 2005 A/S. Ekki tókst að jafna ágreining um hvort viðurkenna ætti kröfur sóknaraðila við slit varnaraðila og var honum beint til héraðsdóms 26. apríl 2012, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 22. maí sama ár. II Í upphafi fyrrnefndrar kröfulýsingar 26. nóvember 2009 kom fram að hún væri gerð fyrir sóknaraðila, sem voru nafngreindir en þó allt að einu nefndir „kröfuhafi“, og væri lýst kröfu á hendur varnaraðila að fjárhæð samtals 52.196.698 krónur. Krafan var sundurliðuð í höfuðstól, 22.787.000 krónur, og dráttarvexti, 29.409.698 krónur, og gerð sú athugasemd að „umreiknun í íslenskar krónur miðast við sölugengi dkk eins og það var skráð af Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009“. Þá sagði að aðalkrafa væri „að auki krafa um ógildingu á löggerningum og vangildisbætur“, en varakrafa væri um skaðabætur. Greint var síðan frá því að sóknaraðilinn Þórir fyrir sína hönd og sóknaraðilans Herkúlesar ehf. lýsi kröfu vegna tjóns „sem hann varð fyrir vegna viðskipta“ við varnaraðila, en þau hafi verið „tilkomin í gegnum son hans Birgi Þórisson sem var með samning við bankann um einkabankaþjónustu.“ Einnig var tekið fram að varnaraðili hefði „á þessu ári annast sölu á fasteignafélagi í eigu kröfuhafa en viðskiptasamband hans var ekki af öðrum toga“, svo og að „kröfuhafi“ væri ekki og hefði aldrei verið svonefndur fagfjárfestir. Í framhaldi af því sagði: „Kröfuhafar skv. kröfulýsingu þessari eru Þórir Jónsson og Herkúles ehf., sem er í hans eigu, en um er að ræða kröfur vegna tiltekinna viðskipta í Danmörku, nánar tiltekið kaup á fasteignafélagi í Danmörku. Rökstuðningur fyrir kröfum kröfuhafa er að meginreglu hinn sami enda eru kröfurnar samrættar.“ Að þessu gerðu voru rakin atvik í tengslum við fyrrgreind kaup á VG Investment A/S og eftirmál þeirra, en síðan málsástæður sóknaraðila, sem í meginatriðum snerust um að starfsmenn varnaraðila hafi bakað honum skaðabótaskyldu með því að hafa án viðhlítandi upplýsingagjafar boðið sóknaraðilanum Þóri, sem ekki hafi verið fagfjárfestir, kaup á „óskráðum hlutum í hlutafélagi í Danmörku ... og lánað kröfuhafa stórt lán með sjálfskuldarábyrgð“, sem hafi verið saknæmt og ólögmætt. Í niðurlagi kröfulýsingarinnar var gerð nánari grein fyrir kröfum sóknaraðila. Þar kom fram um aðalkröfu að „kröfuhafi“ krefðist þess „vegna ofangreindra brota og ábyrgðar Glitnis að umrædd kaup á hinu óskráða hlutafélagi verði látin ganga tilbaka ... og lánagerningurinn látinn niður falla fyrir ólögmæti og ógildi ásamt sjálfskuldaábyrgð kröfuhafa.“ Þá sagði að „kröfuhafi“ krefðist þess að varnaraðili „greiði vangildisbætur þannig að hann og félag hans verði sett þannig eins og umræddur gerningur hefði aldrei átt sér stað“. Í því skyni væri gerð krafa um 1.000.000 danskar krónur, sem hafi 22. apríl 2009 svarað til 22.722.000 íslenskra króna, og 26.744.911 krónur í dráttarvexti til þess dags frá ótilgreindum upphafstíma. Þessu til viðbótar væri krafist 2.664.786 króna í dráttarvexti frá 23. apríl til 26. nóvember 2009 og 650.000 króna í lögmannskostnað, en samkvæmt þessu næmi krafa sóknaraðila alls 52.196.698 krónum. Um varakröfu sagði eftirfarandi: „Varakrafa kröfuhafa er skaðabótakrafa vegna þess tjóns sem hlotist hefur vegna umræddra kaupa sem kröfuhafi hafi verið ginntur til að ganga frá og á grundvelli þess tjóns, sem hann hefur orðið fyrir vegna þátttöku í umræddum kaupum, sem Glitnir ber ábyrgð á ... Tjón kröfuhafa samanstendur af öllum þeim fjármunum, sem hann hefur lagt til kaupanna. Tjón kröfuhafa telur einnig það lán Glitnis í Lúxembourg sem var dótturfélag Glitnis hf á Íslandi. Byggir krafa þessi ennfremur á því að söluaðili hafi verið Glitnir hf. Íslandi og dótturfélagið í Lúxembourg ... Felur skaðabótakrafa þessi í sér sem nemur upphæð eftirstöðva lánanna frá Glitni hf., sem eru í Glitni Lúxembourg í dag. Upphafleg fjárhæð lánanna er í dag 55.000.000 dkk og 22.000.000 dkk. eða samtals dkk. 77.000.000,- auk áfallinn vaxta og kostnaðar til dagsins í dag. Ekki fékkst uppgefið vegna bankaleyndar í Lúxembourg hver nákvæm staða þeirra er í dag, en kröfuhafi áskilur sér réttinn til að leggja fram gögn um stöðu þeirra á síðasti tímapunkti og gerir ennfremur kröfu um að Glitnir gefi upp stöðuna.“ Að þessu sögðu var gerð grein fyrir fjárhæð og sundurliðun varakröfu, sem var sú sama og aðalkröfunnar. Tekið var að endingu fram í sérstökum kafla um varakröfu að „kröfuhafi“ áskildi sér rétt til „að skuldajafna öllum kröfum sínum á hendur Glitni á móti gagnkröfum Glitnis hf., dótturfélagsins Glitnir SA. og eftir atvikum Íslandsbanka hf.“ Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var dómkröfum lýst á þann hátt að „sóknaraðili“ krefðist þess að viðurkenndar yrðu „kröfur hans“ um skaðabætur úr hendi varnaraðila, annars vegar að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur og hins vegar 7.700.000 danskar krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009 og væri þess krafist að þeim yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá var þess krafist að viðurkennd yrði krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá síðastgreindum degi til greiðsludags með rétthæð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þess var jafnframt krafist að viðurkennt yrði að „sóknaraðili geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum skv. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991“, svo og að varnaraðila yrði gert að greiða málskostnað. Í hinum kærða úrskurði eru í löngu máli raktar málsástæður, sem sóknaraðilar báru fyrir sig í greinargerðinni, en sérstakar skýringar þar á fjárhæð dómkröfu lutu ekki að öðru en því að saknæm og ólögmæt ráðgjöf og kynning varnaraðila í tengslum við fjárfestingu í VG Investment A/S hafi orðið til þess að „sóknaraðili og aðrir kaupendur undirrituðu lánasamning að fjárhæð dkk. 77.000.000,- sem þeir báru hlutfallslega ábyrgð á. Sóknaraðili bar 10% ábyrgð, sem gera 7.700.000,- dkk. í fjártjón.“ Í bókun, sem sóknaraðilar lögðu fram við munnlegan flutning málsins í héraði, var dómkröfum þeirra breytt á þann hátt að sóknaraðilinn Herkúles ehf. krefðist þess að viðurkennd yrði krafa sín á hendur varnaraðila að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur, en sóknaraðilinn Þórir að viðurkennd yrði krafa sín að fjárhæð 7.700.000 danskar krónur. Þeir kröfðust báðir vaxta á sama hátt og í greinargerð, svo og rétthæðar krafna sinna og málskostnaðar, en að auki sagði að „sóknaraðili“ gerði kröfu um að viðurkennd yrði heimild sín til að draga skuld við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum. Eftir 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, sem gildir samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 við slit varnaraðila, skal í kröfulýsingu tekið fram í hvers þágu hún sé gerð svo ekki verði um villst og skulu kröfur tilteknar eins skýrt og verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum. Eins og ráðið verður af áðursögðu var engan veginn skýrt af orðalagi kröfulýsingarinnar, sem mál þetta er sprottið af, hvort hún hafi verið gerð í þágu beggja sóknaraðila eða aðeins annars þeirra og þá hvors. Verður þó að ætla að líta hafi átt svo á að krafan, sem lýst var, tilheyrði sóknaraðilum í sameiningu, þótt alls sé óljóst hvernig það hafi getað átt við í einstökum atriðum. Þótt sama fjárkrafa sóknaraðila hafi án viðhlítandi skýringa bæði verið talin aðalkrafa þeirra og varakrafa fullnægði framsetning hennar fyrrnefndum áskilnaði 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 að því er varðar tilgreiningu höfuðstóls, vaxta og kostnaðar. Það verður á hinn bóginn ekki sagt um kröfu um ógildingu kaupa og sjálfskuldarábyrgða, sem sóknaraðilar virðast hafa ætlast til að fælist einnig í kröfugerð sinni. Í kröfulýsingu var síðan eins og áður greinir jafnframt gerð krafa um viðurkenningu á heimild til skuldajafnaðar, en þó eingöngu í umfjöllun um varakröfu. Mál þetta, sem er rekið eftir ákvæðum 5. þáttar laga nr. 21/1991, snýr að því einu að fá leyst úr ágreiningi um hvort og þá eftir atvikum hvernig viðurkenna eigi kröfuna, sem sóknaraðilar lýstu samkvæmt framansögðu við slit varnaraðila. Fyrir dómi verða því ekki hafðar uppi auknar kröfur frá þeim, sem gerðar voru í kröfulýsingu, sbr. einnig 118. gr. laga nr. 21/1991, en úr kröfum geta aðilarnir á hinn bóginn dregið fyrir dómi og bætt úr annmörkum á þeim á sama hátt og gera mætti undir rekstri einkamáls eftir almennum reglum. Í greinargerð fyrir héraðsdómi gerðu sóknaraðilar ekki kröfu um viðurkenningu sömu fjárkröfu og greindi í kröfulýsingu, heldur kröfðust þeir þess að viðurkennd yrði krafa þeirra að fjárhæð samtals 8.700.000 danskar krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009. Hvorki var höfuðstóll kröfunnar settur fram í íslenskum krónum né voru vextir tilgreindir með ákveðinni fjárhæð, svo sem bar að gera vegna áðurnefndra fyrirmæla 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Á þessari kröfugerð var þó sá megingalli að fjárhæðin, sem sóknaraðilar kröfðust að viðurkennd yrði, nam margfaldri þeirri fjárhæð sem lýst var kröfu um, en hún svaraði sem fyrr segir til 1.000.000 danskra króna auk vaxta. Getur að virtu öllu áðurgreindu ekki komið til frekari álita í máli þessu hærri fjárhæð kröfu sóknaraðila en sú, sem tilgreind var í kröfulýsingu þeirra. Í greinargerð fyrir héraðsdómi var ekki gerð krafa um ógildingu kaupa eða sjálfskuldarábyrgðar, sem þó virðist hafa verið gerð í kröfulýsingu. Verður því að líta svo á að sóknaraðilar hafi undir rekstri þessa máls fallið frá slíkum kröfum. Að því leyti, sem dómkröfur sóknaraðila hafa á ýmsum stigum málsins í héraði og hér fyrir dómi verið auknar frá því, sem nú hefur verið greint, verður að virða slíkar breytingar að vettugi. III Eins og sóknaraðilar hafa lagt mál þetta fyrir verður að líta svo á að þeir reisi kröfur sínar í öllum meginatriðum á þeim grunni að starfsmenn varnaraðila hafi boðið sóknaraðilanum Þóri, sem ekki var fagfjárfestir, að taka þátt í kaupum á óskráðum hlutabréfum í danska hlutafélaginu VG Investment A/S, sem óheimilt hafi verið að gera samkvæmt 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Starfsmenn varnaraðila hafi jafnframt brotið gegn sömu lögum með því að hafa ekki í þessu sambandi veitt sóknaraðilanum viðhlítandi upplýsingar og ráðgjöf. Beri varnaraðili skaðabótaskyldu af þessum sökum á tjóni, sem sóknaraðilinn Þórir eða eftir atvikum báðir sóknaraðilar hafi beðið vegna tapaðra fjárframlaga til þessara hlutabréfakaupa og skuldbindinga, sem enn hvíli á þeim öðrum eða báðum vegna ábyrgða á lánum í tengslum við kaupin eða rekstur VG Investment A/S og dótturfélags þess. Án þess að nokkuð þurfi frekar að gæta að því hvort sóknaraðilar, annar eða báðir, kunni að hafa af framangreindu tilefni eignast kröfu, sem að auki yrði réttilega beint að varnaraðila, verður að líta til þess að kaupin á VG Investment A/S voru gerð með samningi 26. september 2005. Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að þeir haldi því fram að margháttaðir annmarkar hafi komið fram á hinu selda í beinu framhaldi af kaupunum, en af gögnum málsins verður ekki séð að þeir hafi nokkru sinni fyrr en með kröfulýsingu 26. nóvember 2009 hreyft þessu eða að starfsmenn varnaraðila hafi brotið gegn skyldum sínum eftir samningi eða lögum í skiptum við sóknaraðila í tengslum við kaupin. Sóknaraðilar sýndu að þessu virtu af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við varnaraðila vegna þessara verðbréfaviðskipta. Eftir meginreglum kröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, getur annar samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem vísað var til í dómi Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013 var þess getið í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 33/2003, að tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, enda geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum. Hér verður jafnframt að gæta að því að sóknaraðilar báru ekki upp athugasemdir við varnaraðila vegna kaupa á hlutabréfunum í VG Investment A/S á meðan enn gat talist raunhæft að þau hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, en það hefði sóknaraðilum verið í lófa lagið hefðu þeir talið efni til slíks á þeim tíma. Með þessu brugðust því sóknaraðilar tillitsskyldu sinni gagnvart varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að telja sóknaraðila hafa glatað hér fyrir tómlæti sérhverjum rétti, sem þeir gætu hafa átt á hendur varnaraðila af þessu tilefni. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:
Mál nr. 624/2016
Fjöleignarhús Eignarréttur Sameign Húsfélag Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Í málinu krafðist H þess að viðurkennt yrði að G og S væri óheimilt að reka gististaði í séreignum sínum að Vatnsstíg 15, 19 og 21 í Reykjavík samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald aðallega án samþykkis allra eða meirihluta félagsmanna í H, en til vara án samþykkis allra eða meirihluta félagsmanna í hverri húsfélagsdeild. Málsókn H var í aðalatriðum reist á því að útleiga íbúðanna væri atvinnustarfsemi sem fæli í sér breytta hagnýtingu eigna sem ætlaðar væru til íbúðar en ekki atvinnurekstrar. Fyrir lá að H var húsfélag fyrir húsasamstæðurnar að Lindargötu 31 og 33, Vatnsstíg 13, 15, 17, 19 og 21 og Skúlagötu 12 en um var að ræða sjö hús með 79 íbúðum og voru eigendur þeirra 112 talsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af þeirri skipan eignarréttar í fjöleignarhúsi og reglna um ákvarðanatöku sem kveðið væri á um í lögum nr. 26/1994 um fjöleignarhús að mál vegna brota á grenndarreglum í fjöleignarhúsi gæti í fyrsta lagi eigandi séreignar höfðað sem teldi hagsmunum sínum raskað eða eftir atvikum fleiri eigendur í sameiningu. Í öðru lagi gæti húsfélagsdeild sem gætti hagsmuna í sameign sumra tekið ákvörðun um málshöfðun og í þriðja lagi heildarhúsfélag enda væru þá skertir hagsmunir sem vörðuðu sameign allra. Vísað var til þess að Vatnsstígur 15, 19 og 21 væru sjálfstæðar húsfélagsdeildir og að ætluð brot G og S á grenndarreglum beindust að hagsmunum annarra eigenda séreignarréttar í þeim húsfélagsdeildum og þá samhliða að hagsmunum í sameign sumra. Þar sem um sameiginleg innri málefni viðkomandi húsfélagsdeilda væri að ræða, en ekki málefni sem beindust að hagsmunum í sameign allra, gæti ekki komið til álita að G og S þyrftu að leita samþykkis félagsmanna í H, sem stæðu utan umræddra húsfélagsdeilda, fyrir útleigu íbúða sinna. Voru G og S því sýknuð af aðalkröfum H. Hvað varðaði varakröfur H var vísað til þess að samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum laga nr. 26/1994 bæri að taka ákvörðun um málshöfðun á þeim grundvelli á fundum viðkomandi húsfélagsdeilda. Þar sem það hafði ekki verið gert, heldur á fundi í H og þar með á röngum vettvangi, var varakröfum H vísað frá héraðsdómi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og MarkúsSigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. september2016. Þau krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hinsáfrýjaða dóms. Til vara krefst hann viðurkenningar á því að áfrýjendum séóheimilt að reka gististaði í séreignum sínum að Vatnsstíg 15, 19 og 21 íReykjavík samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis einfalds meirihlutafélagsmanna sinna á húsfundi, bæði miðað við fjölda og eignarhluta, að þessufrágengnu án samþykkis allra félagsmanna í hverri húsfélagsdeild, en að öðrumkosti án samþykkis einfalds meirihluta félagsmanna í hverri húsfélagsdeild,bæði miðað við fjölda og eignarhluta. Í öllum tilvikum krefst stefndimálskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. IEins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómieru áfrýjendur eigendur þriggja íbúða að Vatnsstíg 15, 19 og 21 í Reykjavík eníbúðirnar leigja þau ferðamönnum og hafa gert allt frá árinu 2011. Stefndi er húsfélagsamkvæmt 56. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús fyrir húsasamstæðurnar að Lindargötu31 og 33, Vatnsstíg 13, 15, 17, 19 og 21 og Skúlagötu 12, sem skiptist í áttamatshluta. Nánar tiltekið er um að ræða sjö hús með 79 íbúðum og eru eigendurþeirra 112 talsins. Í stefnu til héraðsdóms kemur fram að innan stefnda starfihúsfélagsdeildir og séu þeir hlutar fjöleignarhússins sem tilheyri hverrihúsfélagsdeild nokkuð sjálfstæðir og tengist ekki öðrum hlutum hússins nema meðsameiginlegum bílakjallara. Í málinu greinir aðila á um hvort áfrýjendum séheimilt að stunda þá útleigu íbúða sinna sem að ofan greinir án samþykkisfélagsmanna í stefnda eða félagsmanna í einstökum húsfélagsdeildum. Stefnda voru settar samþykktir á húsfundi23. mars 2006. Þar segir í 3. mgr. 1. greinar að innan húsfélagsins skulistofna sérstakar húsfélagsdeildir fyrir hvern matshluta fyrir sig þar semeigendur ráði einir sameiginlegum innri málefnum enda beri þeir einirkostnaðinn og eigendur annarra matshluta í húsinu hafi engra hagsmuna að gæta.Þó þurfi ekki að stofna sérstaka húsfélagsdeild fyrir matshluta 9 sem mun veraSkúlagata 12. Gildi fyrirmæli samþykktanna um húsfélög um slíkarhúsfélagsdeildir eftir því sem við geti átt, svo sem um ákvarðanatöku, húsfundi,stjórn og fleira. Í 6. grein samþykkta stefnda kemur fram að húsfundurfari með æðsta vald í málefnum hans. Ef eingöngu sé um að ræða mál er varði aðöllu leyti sameign sumra, og aðrir eigendur hafi engra hagsmuna að gæta, getiviðkomandi húsfélagsdeild haldið húsfund um málið. Skuli húsfélagsdeildirnarfara eftir reglum samþykktanna um boðun og framkvæmd slíkra húsfunda og tökuákvarðana. Í 9. grein ræðir um verkefni húsfélagsdeilda og kemur þar fram aðhver og ein húsfélagsdeild skuli halda aðalfund ár hvert fyrir lok marsmánaðarþar sem taka skuli fyrir sömu dagskrárliði og teknir séu fyrir á aðalfundistefnda eftir því sem við geti átt. Í 2. mgr. 11. greinar segir að sé umsameign sumra en ekki allra að ræða nægi að þeir einir sem hlut eigi að málistandi saman að ákvörðun á húsfundi viðkomandi húsfélagsdeildar, nema um atriðieða framkvæmd sé að ræða sem snerti líka hagsmuni hinna, svo sem útlitsatriði.Formaður viðkomandi húsfélagsdeildar skal samkvæmt 14. grein samþykktanna veratengiliður við stjórn stefnda og upplýsa hana eftir þörfum um málefnihúsfélagsdeildarinnar. Ef stjórn deildar telur að málefni sem þar séu tilskoðunar varði aðra eigendur hússins skuli formaður deildar upplýsa stjórnstefnda um það eins fljótt og kostur er. Samkvæmt 3. tölulið 5. greinar samþykktannaer eigendum skylt að taka eðlilegt og sanngjarnt tillit til annarra eigenda viðhagnýtingu séreigna sinna. Húsið sé íbúðarhúsnæði og óheimilt að stunda í þvíatvinnustarfsemi sem hafi í för með sér lykt, hávaða, umtalsverða umferð viðskiptavinaeða annað ónæði fyrir aðra íbúa hússins. Sambærilegt ákvæði er í húsreglumhúsasamstæðunnar sem settar voru á húsfundi 16. mars 2006. Þar kemur fram í 1.grein að húsreglurnar hafi að geyma fyrirmæli um afnot og hagnýtingu sameignarog taki einnig eftir atvikum til séreigna. Samkvæmt 7. grein húsreglnanna eröll atvinnustarfsemi sem ónæði getur valdið óheimil íbúum hússins nema aðfengnu samþykki húsfundar samkvæmt reglum fjöleignarhúsalaga.Á fundi í stefnda sem haldinn var 13. ágúst2015 var samþykkt eftirfarandi tillaga: „Húsfundur húsfélagsins 101 Skuggahverfi... samþykkir að húsfélagið höfði dómsmál til viðurkenningar á skyldu eigendaíbúða nr. 202 Vatnsstíg 15, nr. 101 að Vatnsstíg 21 og nr. 302 að Vatnsstíg 19til að afla samþykkis annarra eigenda íbúða fjöleignarhússins Vatnsstígs 13,15, 17, 19 og 21, Lindargötu 31 og 33 og Skúlagötu 12 til reksturs gististaða ííbúðunum samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007“. Í fundargerðsagði að greidd hefðu verið „47 atkvæði, 41 voru samþykk tillögunni en sex ámóti henni. Meirihluti félagsmanna er því fylgjandi tillögunni og telst tillagastjórnar um að hefja dómsmál vegna reksturs gististaða ... því samþykkt affundinum.“ Íbúðir þær sem um ræddi í tillögunni eru í eigu áfrýjenda.IIMálsókn stefnda á hendur áfrýjendum er íaðalatriðum reist á því að útleiga hinna síðarnefndu á íbúðunum að Vatnsstíg15, 19 og 21 sé atvinnustarfsemi sem feli í sér breytta hagnýtingu eigna semætlaðar séu til íbúðar en ekki atvinnurekstrar. Til breytinganna þurfi samþykkiannarra félagsmanna í stefnda sem ekki liggi fyrir, auk þess sem í þeim felistbrot á almennum reglum nábýlisréttar, reglum laga nr. 26/1994, samþykktumstefnda og húsreglum sem settar séu á grundvelli þeirra laga. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 26/1994 kemurfram að ákvæði þeirra eru ófrávíkjanleg nema annað sé tekið fram eða leiði afeðli máls. Er eigendum því almennt óheimilt að skipa málum sínum, réttindum ogskyldum á annan veg en mælt er fyrir um í lögunum. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr.laganna getur eign í fjöleignarhúsi verið með þrennu móti. Í fyrsta lagiséreign, sbr. 4. og 5. gr., í öðru lagi sameign allra eigenda, sbr. 1. mgr. 6.gr. og 8. gr., og í þriðja lagi sameign sumra eigenda, sbr. 7. og 8. gr. Sameigner allra nema svo hátti að hún sé sumra, sbr. 3. mgr. 6. gr. laganna. Umsameign sumra er að ræða meðal annars þegar sumir séreignarhlutir eru um samagang, stiga, tröppur eða annað sameiginlegt húsrými, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 7.gr. laganna. Í 2. mgr. kemur fram að húsrými og annað inni í einstökumstigahúsum sé í sameign eigenda þar og öðrum eigendum fjöleignarhússóviðkomandi. Í 1. mgr. 76. gr. laga nr. 26/1994 segir aðþegar húsfélag skiptist í einingar, til dæmis stigahús, ráði viðkomandieigendur einir sameiginlegum innri málefnum, sbr. 2. mgr. 7. gr. og 3. mgr. 39.gr., enda beri þeir þá einir kostnaðinn. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. laganna eigaallir hlutaðeigandi eigendur óskoraðan rétt á að eiga og taka þátt í öllumákvörðunum er varða sameignina, bæði innan húss og utan, og sameiginleg málefnisem snerta hana beint og óbeint. Í 3. mgr. 39. gr. segir að sé um að ræðasameign sumra en ekki allra, sbr. 7. gr., nægi að þeir sem hlut eigi að málistandi saman að ákvörðun nema um atriði eða framkvæmd sé að ræða sem snertilíka hagsmuni hinna þótt ekki liggi fyrir greiðsluskylda þeirra, svo semútlitsatriði. Það leiðir af þeirri skipan eignarréttar ífjöleignarhúsi sem að framan getur og reglum þeim um ákvarðanatöku sem raktarvoru að mál vegna brota á grenndarreglum í fjöleignarhúsi getur í fyrsta lagieigandi séreignar höfðað sem telur hagsmunum sínum raskað eða eftir atvikumfleiri eigendur í sameiningu. Í öðru lagi getur húsfélagsdeild sem gætirhagsmuna í sameign sumra tekið ákvörðun um málshöfðun eftir þeim reglum sem um þaðgilda. Er þá lagt til grundvallar að brot á grenndarreglum í tiltekinni einingufjöleignarhúss sé í skilningi 1. mgr. 76. gr. laga nr. 26/1994 sameiginlegt innramálefni þeirrar húsfélagsdeildar, nema jafnframt séu skertir hagsmunir annarrasameigenda. Í þriðja lagi getur heildarhúsfélag tekið ákvörðun um slíkamálshöfðun enda séu þá skertir hagsmunir sem varða sameign allra. Áfrýjendur eru sem fyrr segir eigendur þriggjaíbúða að Vatnsstíg 15, 19 og 21 þar sem eru sjálfstæðar húsfélagsdeildir.Leggja verður til grundvallar að ætluð brot áfrýjenda á grenndarreglum sem umer deilt í málinu beinist að hagsmunum annarra eigenda séreignarréttar í þeimhúsfélagsdeildum og þá samhliða að hagsmunum í sameign sumra. Þar sem um sameiginleginnri málefni viðkomandi húsfélagsdeilda var að ræða, en ekki málefni sembeindust að hagsmunum í sameign allra, gat ekki komið til álita að áfrýjendurþyrftu að leita samþykkis félagsmanna í stefnda, sem stóðu utan umræddrahúsfélagsdeilda, fyrir útleigu íbúða sinna. Verða áfrýjendur þegar af þeirriástæðu sýknaðir af aðalkröfu og varakröfu stefnda. Í öðrum kröfum hans er viðþað miðað að útleiga íbúða áfrýjenda sé háð samþykki allra eða meirihlutafélagsmanna í hverri húsfélagsdeild. Samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum laga nr.26/1994 bar að taka ákvörðun um málshöfðun á þeim grundvelli á fundumviðkomandi húsfélagsdeilda. Þar sem það var ekki gert, heldur á fundi í stefndaog þar með á röngum vettvangi, ber að vísa málinu frá héraðsdómi að því ervarðar þessar kröfur. Af framangreindu leiðir að dæma verðurstefnda til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjendur, Guðlaugur Rúnar Guðmundsson ogSigrún Gróa Skæringsdóttir, eru sýkn af aðalkröfu og varakröfu stefnda,Húsfélagsins 101 Skuggahverfi-1. Að öðru leyti er málinu vísað frá héraðsdómi.Stefndi greiði áfrýjendum samtals 2.500.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl2016. Mál þetta var höfðað 2.september 2015 og dómtekið 8. mars 2016. Stefnandi er Húsfélagið 101Skuggahverfi I, Vatnsstíg 15, Reykjavík. Stefndu eru Sigrún Gróa Skæringsdóttir,Vejlebrovej 115, Ishøj, Danmörku, og Guðlaugur Rúnar Guðmundsson, Vatnsstíg 19,Reykjavík. Dómkröfur stefnanda erueftirfarandi:Þesser aðallega krafist að viðurkenntverði með dómi að:.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur, skráðumeiganda séreignarinnar 202 að Vatnsstíg 15, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis allra félagsmanna ístefnanda.2.Stefnda Guðlaugi Rúnar Guðmundssyni, skráðumeiganda íbúðar 101 að Vatnsstíg 21, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis allra félagsmanna ístefnanda.3.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur ogGuðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðum eigendum íbúðar 302 að Vatnsstíg 19, 101Reykjavík, sé óheimilt að reka gististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3.mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald ánsamþykkis allra félagsmanna í stefnanda.Tilvara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að:.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur, skráðumeiganda íbúðar 202 að Vatnsstíg 15, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis einfalds meirihlutafélagsmanna í stefnanda á húsfundi, bæði miðað við fjölda og eignarhluta.2.Stefnda Guðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðumeiganda íbúðar 101 að Vatnsstíg 21, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis einfalds meirihlutafélagsmanna í stefnanda á húsfundi, bæði miðað við fjölda og eignarhluta.3.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur ogGuðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðum eigendum íbúðar 302 að Vatnsstíg 19, 101Reykjavík, sé óheimilt að reka gististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3.mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald ánsamþykkis einfalds meirihluta félagsmanna í stefnanda á húsfundi, bæði miðaðvið fjölda og eignarhluta.Til þrautavara er þess krafist að viðurkennt verðimeð dómi að:.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur, skráðumeiganda séreignarinnar 202 að Vatnsstíg 15, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis allra félagsmanna íhúsfélagsdeildinni að Vatnsstíg 15.2.Stefnda Guðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðumeiganda íbúðar 101 að Vatnsstíg 21, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis allra félagsmanna íhúsfélagsdeildinni að Vatnsstíg 21.3.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur ogGuðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðum eigendum íbúðar 302 að Vatnsstíg 19, 101Reykjavík, sé óheimilt að reka gististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3.mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald ánsamþykkis allra félagsmanna í húsfélagsdeildinni að Vatnsstíg 19.Til annars þrautavara er þess krafist að viðurkennt verðimeð dómi að:.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur, skráðumeiganda íbúðar 202 að Vatnsstíg 15, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis einfalds meirihlutafélagsmanna í húsfélagsdeildinni að Vatnsstíg 15 á húsfélagsdeildarfundi, bæðimiðað við fjölda og eignarhluta.2.Stefnda Guðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðumeigandi íbúðar 101 að Vatnsstíg 21, 101 Reykjavík, sé óheimilt að rekagististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald án samþykkis einfalds meirihlutafélagsmanna í húsfélagsdeildinni að Vatnsstíg 21 á húsfélagsdeildarfundi, bæðimiðað við fjölda og eignarhluta.3.Stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur ogGuðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðum eigendum íbúðar 302 að Vatnsstíg 19, 101Reykjavík, sé óheimilt að reka gististað í séreigninni samkvæmt flokki II í 3.mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald ánsamþykkis einfalds meirihluta félagsmanna í húsfélagsdeildinni að Vatnsstíg 19á húsfélagsdeildarfundi, bæði miðað við fjölda og eignarhluta. Íöllum tilvikum er þess krafist að stefndu verði sameiginlega gert að greiðastefnanda málskostnað.Stefndukrefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar.Ígögnum málsins kemur fram að eftir að málið var höfðað fékk félag stefnduútgefið leyfi til reksturs gististaðar í flokki I samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laganr. 85/2007 vegna íbúðar 302 að Vatnsstíg 19, en ekki leyfi samkvæmt flokki IIsamkvæmt sömu lagagrein, eins og greinir í stefnu. MálavextirStefnandier húsfélag fjöleignarhússins að Lindargötu 31 og 33, Vatnsstíg 13, 15, 17, 19og 21 og Skúlagötu 12 í Reykjavík, en innan félagsins eru húsfélagsdeildirfyrir hvern matshluta húsasamstæðunnar. Stefndu, sem eru hjón, eru eigendurþriggja íbúða að Vatnsstíg 15, 19 og 21. Vorið 2011 hófu þau að leigja út tilferðamanna íbúð sína nr. 101 að Vatnsstíg 21. Þá hófu þau vorið 2012 útleigu íbúðarnr. 202 við Vatnsstíg 15 og íbúðar nr. 302 að Vatnsstíg 19 vorið 2015. Félagþeirra, Towers 101 ehf., fékk 30. ágúst 2013 leyfi til reksturs gististaðasamkvæmt flokki II 3. mgr. 3. gr. laga um veitingastaði, gististaði ogskemmtanahald nr. 85/2007 vegna íbúðanna að Vatnsstíg 15 og 21. Þá var félaginu21. september 2015 veitt leyfi til reksturs gististaðar samkvæmt I. flokki sömulagagreinar vegna íbúðarinnar að Vatnsstíg 19. Unnt er að bóka gistingu ííbúðunum á heimasíðu félagsins, en íbúðirnar eru leigðar út að lágmarki tilþriggja sólarhringa í senn. Ágreiningurí málinu lýtur að því hvort í starfsemi stefndu felist breyting á hagnýtinguséreignar, sem afla þurfi samþykkis annarra eigenda fjöleignarhússins fyrir,sbr. 27. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Stefndi Guðlaugur beindi íoktóber 2012 erindi til kærunefndar húsamála vegna útleigu íbúðarinnar aðVatnsstíg 21. Í áliti nefndarinnar 19. desember 2012 er því lýst að „tilvikþetta falli undir 2. mgr. 27. gr. laga nr. 26/1994 og útheimti þannig ekkisamþykki meðeigenda“. Var það niðurstaða nefndarinnar að álitsbeiðanda væriheimilt að leigja út íbúð sína án samþykkis annarra eigenda hússins. Áfélagsfundi stefnanda 13. ágúst 2015 var samþykkt tillaga stjórnar um að höfðadómsmál til að leita viðurkenningar á skyldu stefndu til að afla samþykkisannarra eigenda hússins við breytingu á hagnýtingu séreigna þeirra.Viðaðalmeðferð málsins gáfu skýrslur Geir Arnar Gunnlaugsson, formaður stefnandaog stefndi Guðlaugur Rúnar Guðmundsson. Þá gáfu skýrslur fyrir dóminumBorghildur Anna Jónsdóttir, Jakob Einar Jakobsson, Alfreð Hauksson og Sveinn Þ.Jónsson, sem öll eru eigendur og afnotahafar íbúða að Vatnsstíg 15, 19 og 21.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur óumdeilt að rekin sé atvinnustarfsemií séreignarhlutunum þremur sem eru í eigu stefndu í húsfélaginu 101Skuggahverfi I. Um sé að ræða skipulega útleigu á íbúðum til ferðamanna tilskamms tíma, að lágmarki þrjár nætur, með þrifum, handklæðum og líni.Starfsemin fari fram allan ársins hring, sé sjálfstæð, reglubundin og í nokkruumfangi og rekin í þeim tilgangi að skila hagnaði. Rekstrarleyfi sem gefin hafiverið út vegna íbúðanna staðfesti að um gistiþjónustu sé að ræða samkvæmt lögumnr. 85/2007. Af þeirristarfsemi sem rekin er í séreignunum sé greiddur virðisaukaskattur oggistináttagjald, auk þess sem fasteignagjöld eignanna reiknist á grundvelliþess að um atvinnuhúsnæði sé að ræða. Ótvírætt verði því að telja að í íbúðunumfari nú fram atvinnustarfsemi.Séreignarhlutarnirí fasteignum húsfélagsins 101 Skuggahverfi I séu ætlaðir til íbúðar en ekki tilatvinnurekstrar. Með því að hefja atvinnurekstur í umræddum þremurséreignarhlutum hafi stefndu breytt hagnýtingu séreignarhlutanna frá því semvar, samþykkt er og gert var ráð fyrir í upphafi. Stefnandi telur að ágrundvelli 27. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, sbr. 5. tölul. A-liðar og3. tölul. C-liðar 41. gr. laganna, sem og á grundvelli samþykkta stefnanda oghúsreglna, beri stefndu að afla samþykkis húsfélagsins fyrir hinni breyttuhagnýtingu séreignarhlutanna. Sömu niðurstöðu leiði af meginreglumnábýlisréttar enda hafi hin breytta hagnýting eignanna margs konar og verulegáhrif á aðra íbúa fasteignanna. Lög nr. 26/1994 um fjöleignarhúsStefnandi telur að ákvæði 27. gr. laga nr. 26/1994 ogskýringar á ákvæðinu í athugasemdum í greinargerð með lögunum taki af ölltvímæli um að eiganda séreignarhluta sem hyggst breyta hagnýtingu úr íbúð íatvinnustarfsemi beri undantekningalaust að afla samþykkis annarra eigendafyrir slíkri breytingu. Stefndu hafi, eins og að framan er rakið, breytthagnýtingu séreigna sinna úr íbúðum í atvinnustarfsemi sem fellur undir 3. mgr.3. gr. laga nr. 85/2007. Því sé hafið yfir allan vafa að þeim beri að aflasamþykkis annarra félagsmanna húsfélagsins fyrir þeirri breyttu hagnýtinguséreignanna á grundvelli 27. gr. laga nr. 26/1994. Skylda stefndu til að aflasamþykkis annarra félagsmanna húsfélagsins við breyttri hagnýtingu séreignaþeirra sé enn augljósari þegar litið er til annarra ákvæða laga umfjöleignarhús, sbr. einkum 1. og 2. mgr. 39. gr. og A- og C-liði 1. mgr. 41.gr. laganna. Með hliðsjón af framangreindum ákvæðum laga nr.26/1994 sé ótvírætt að breytt hagnýting séreignar geti ekki átt sér stað ífjöleignarhúsi án þess að slík ákvörðun sé borin upp til samþykktar á húsfundi.Ákvæði laganna séu fortakslaus og engar undanþágur að finna frá skyldu til aðafla samþykkis annarra félagsmanna á húsfundi fyrir slíkri breytingu. Samþykktirstefnanda og húsreglurStefnandi vísar til þess að hann hafi sett sérsamþykktir á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga nr. 26/1994 og séu þær bindandifyrir alla félagsmenn hans. Í samþykktunum komi m.a. fram reglur um hagnýtinguséreignar og séu félagsmenn bundnir af þeim takmörkunum á hagnýtingu séreignasem fram koma í samþykktunum, sbr. 4. mgr. 20. gr. laga nr. 26/1994. Í 3.tölul. 5. gr. samþykkta stefnanda segi að húsið sé íbúðarhúsnæði og óheimilt séað stunda í því atvinnustarfsemi sem hafi í för með sér lykt, hávaða,umtalsverða umferð viðskiptavina eða annað ónæði fyrir aðra íbúa hússins.Stefnandi hafi jafnframt sett sér húsreglur þar sem ákvæði samþykktanna séunánar útfærð og séu þær bindandi fyrir alla félagsmenn stefnanda, sbr. 1. mgr.74. gr. laga nr. 26/1994. Í 7. gr. húsreglnanna segi að öll atvinnustarfsemisem ónæði geti valdið sé óheimil í íbúðum hússins nema að fengnu samþykkihúsfundar samkvæmt reglum fjöleignarhúsalaga.Stefnandi telur að þeirri atvinnustarfsemi sem rekiner í séreignarhlutum stefndu fylgi verulegt ónæði og óhagræði fyrir aðra íbúahússins. Því sé ótvírætt að í framangreindum reglum samþykkta stefnanda oghúsreglum felist sjálfstæð skylda stefndu til að afla samþykkis húsfundar fyrirþeirri breytingu á hagnýtingu séreignarhlutanna sem að framan er lýst, enda séustefndu bundin af ákvæðum samþykktanna og húsreglnanna.Þá styðji framangreindar reglur samþykkta og húsreglnastefnanda einnig þá málsástæðu hans að stefndu beri á grundvelli 27., 39. og41. gr. laga nr. 26/1994 að afla samþykkis félagsmanna stefnanda fyrirbreytingu á hagnýtingu séreignarhlutanna, enda byggi framangreind ákvæðisamþykkta og húsreglna m.a. á ákvæðum 27. gr. laganna. Stefndu hafi mátt þekkjatil samþykktanna og húsreglnanna þegar þau festu kaup á séreignarhlutum ífjöleignarhúsinu og þannig gera sér grein fyrir því að félagsmenn stefnandaleggi verulega áherslu á að reglu 27. gr. laga nr. 26/1994 sé fylgt. Komi þessiríka áhersla m.a. fram í því að bann við breytingu á hagnýtingu séreignar sébæði tekið fram í samþykktum stefnanda og húsreglum. Stefndu hafi því mátt vitaað þeim væri óheimilt að breyta hagnýtingu séreignarhlutanna úr íbúðum ígististaði nema fyrir lægi samþykki annarra eigenda hússins.MeginreglurnábýlisréttarStefnandi byggir á því að í ákvæðum laga umfjöleignarhús nr. 26/1994 felist lögfesting á þeim meginreglum nábýlisréttarsem gilda um eigendur séreignarhluta í fjöleignarhúsum. Þær meginreglur kveði áum takmarkanir sem eigendur séreignarhluta verða að sæta á ráðstöfunarréttivegna þess tillits sem sýna verður öðrum eigendum séreignarhluta. Stefndu séubundin af reglum nábýlisréttar eins og m.a. komi fram í 1. mgr. 26. gr. laga umfjöleignarhús og 2. tölul. 4. gr. samþykkta stefnanda.Það sé ótvíræð meginregla nábýlisréttar að farióþægindi af athöfnum fasteignareiganda út fyrir þolmörk sem nágrannar verða aðsætta sig við teljist þær ólögmætar. Stefnandi telur að þau óþægindi, óhagræðiog ónæði sem félagsmenn hans verði fyrir vegna þeirrar atvinnustarfsemi semstefndu reka í séreignarhlutum sínum séu umfram þau mörk sem félagsmönnum verðurgert að þola. Þar af leiðandi sé starfsemin einnig ólögmæt á grundvelli reglnanábýlisréttar og leiði það sjálfstætt til þess að fallast beri á kröfurstefnanda. Í þeirri tilhögun á útleigu íbúðanna sem stefndu standi fyrir felistað í þeim sé rekin atvinnustarfsemi og þar með hafi hagnýtinguséreignarhlutanna verið breytt án þess að fyrir liggi tilskilið samþykkiannarra eigenda. Stefnandi bendir í fyrsta lagi á að í þeirri breytinguá hagnýtingu séreignanna að reka þar gististað í stað íbúðar felisteðlisbreyting á búsetu og sambýli í séreignunum. Í stað varanlegrar búsetueiganda eða afnotahafa séu íbúðirnar nú nýttar líkt og hótelherbergi. Gestir ííbúðunum staldri stutt við, sjaldnar meira en þrjá daga, og þar af leiðandi sémeð öllu horfin sú ábyrgðartilfinning og gagnkvæm tillitssemi sem almenntfylgir varanlegu nábýli. Viðkomandi gestir muni að öllum líkindum aldrei sjáeða hitta aðra íbúa hússins aftur og séu því lítt bundnir af félagslegumskyldum um tillitssemi og virðingu við nágranna sína. Þessu fylgi óöryggiannarra íbúa hússins sem þurfi að sætta sig við að búa með allt að eitt hundraðmismunandi nágrönnum á ári hverju. Þar með sé horfin með öllu sú festa semfylgir nábýli í fjöleignarhúsum. Þessi eðlisbreyting á sambýli verði ekki gerðmeð öðrum hætti en með samþykki annarra íbúa hússins.Í öðru lagi fylgi gististöðunum verulegt ónæði fyriraðra íbúa hússins. Samkvæmt húsreglum stefnanda megi ekkert aðhafast milliklukkan 22:00 og 7:00 sem raskað geti heimilisfriði og svefnró annarra íbúahússins. Eins og að framan greinir séu íbúðirnar almennt leigðar út til þriggjadaga í senn og því flytjist gestir í og úr íbúðunum að meðaltali rúmlegatvisvar í viku. Eðli málsins samkvæmt fylgi því mikill umgangur og hávaði. Mjögoft sé sá umgangur um miðja nótt þegar gestir íbúðanna halda í flug ummorguninn. Þá komi nýir gestir iðulega í íbúðirnar seint á kvöldin. Ónæðið lýsisér einnig í háreisti og gleðskap, sem er oftar en ekki fylgifiskur ferðalanga,á þeim tímum sem húsreglur kveða á um að kyrrð skuli vera í húsunum. Dæmi séuum að gestir í íbúðunum hafi sett brunaviðvörunarkerfi húsanna í gang með fiktieða broti á brunaboðum með tilheyrandi röskun fyrir aðra íbúa. Gestir banki uppá hjá íbúum á sama stigapalli til að leita ýmissa upplýsinga og dæmi séu um aðþeir séu ekki að fullu áttaðir og reyni að komast inn í ranga íbúð. Fyrir komiað gestir hringi að nóttu til dyrabjöllum í anddyri hjá öðrum íbúum til aðkomast inn í húsið. Þá fylgi gestum íbúðanna aukin bílaumferð, m.a. stærrifólksflutningabifreiða, truflun af ræstingarfólki sem komi til að þrífaíbúðirnar og flutningi á þvotti og líni til og frá íbúðunum. Þetta séu dæmi umröskun sem gisting ferðamanna valdi en ekki tæmandi talning. Eðli umferðar,umgangs og ónæðis af völdum hótelgesta sé því með allt öðru sniði og meira enstafi frá öðrum íbúum húsanna. Þá bendir stefnandi á að á hótelum og gistihúsum sénæturvarsla og móttaka allan sólarhringinn sem tryggi að gestir hótelsins verðiekki fyrir ónæði af völdum annarra hótelgesta. Eðli málsins samkvæmt sé enginslík næturvarsla eða móttaka til staðar í fasteignum sem tilheyra stefnanda.Eftir því sem næst verði komist fái gestir íbúðanna senda lykla í pósti og aðjafnaði taki enginn á móti þeim, kynni þeim hvar viðkomandi íbúð er eða þærreglur sem gilda um umgengni í húsunum. Af þessu verði ráðið hversu óhentugt séað blanda saman gistiþjónustu, sem alla jafna krefjist mun meira eftirlits ogþjónustu við gesti en veitt er í atvinnurekstri stefndu, við almennabúsetu. Í þriðja lagi bendir stefnandi á að í þeirrieðlisbreytingu á búsetu sem lýst hefur verið felist einnig verulegt óhagræðivið að framfylgja hvers konar umgengnisreglum sem gilda í húsinu. Þótt geramegi ráð fyrir því að gestum íbúðanna séu kynntar helstu umgengni- og húsreglurverði slíkum reglum aldrei fylgt af hótelgestum með sama hætti og raunverulegumíbúum. Það eigi við um reglur um umgang um sameign, háreisti og annað semhúsreglur stefnanda taka til, sem og flokkun sorps sem nú eru gerðar stöðugtauknar kröfur til.Í fjórða lagi hafi hin breytta hagnýting séreignannaleitt af sér verulega skerðingu á öryggi annarra íbúa í húsinu. Stefnandi hafilagt mikla vinnu og kostnað í að koma upp öflugu öryggiskerfi í húsunum, semm.a. feli í sér að sérstakir tölvuspjaldlyklar gangi að öllum hurðum að sameignþeirra. Hver íbúð fái úthlutað nokkrum slíkum lyklum sem veiti aðgang fyriríbúa og nánustu aðstandendur. Ef skipt er um eigendur eða langtíma leigjendursé öllum spjöldunum, sem fyrri íbúi hefur haft, lokað og ný stofnuð fyrir nýjaaðila. Vegna reksturs gististaðanna hafi stefndu farið fram á afhendingu munfleiri slíkra lykla og hafi verið gefnir út allt að þrjátíu lyklar fyrir hverjaíbúð stefndu. Það segi sig sjálft að með slíkan fjölda lykla í umferð, semallir ganga að öllum hurðum sameignarinnar, séu mun meiri líkur á því að lyklartýnist eða komist í hendur óviðkomandi aðila.Í fimmta lagi telur stefnandi að horfa verði til þessað með breytingu á hagnýtingu séreignanna hafi orðið forsendubreyting fyrir þvííbúamynstri sem kynnt var í upphafi og flestir eigendur gengu að við kaup áíbúðum sínum. Íbúðir í húsunum hafi verið kynntar sem sameining á kostum þessað búa í sérbýli og sambýli. Á hverjum stigapalli húsanna séu almennt ekkifleiri en tvær íbúðir og í nokkrum tilvikum aðeins ein. Þannig hafi veriðleitast við að gera hverja íbúð sem næst því að búa í sérbýli, með tilheyrandiviðbótarkostnaði sem hafi lagst við íbúðarverð. Með rekstri gististaða íhúsunum verði eðlisbreyting á þessu fyrirkomulagi sem íbúar húsanna hafi taliðsig ganga að og greitt fyrir. Þessu til viðbótar búi að jafnaði einn til tveireinstaklingar í hverri íbúð, auk þess sem íbúðirnar séu í mörgum tilvikum ekkinýttar nema hluta ársins vegna þess að íbúarnir dvelja langdvölum erlendis eðaeru búsettir erlendis og nýti íbúðirnar aðeins þegar þeir komi til Íslands. Ígististöðum stefnda séu gestir yfirleitt mun fleiri í hverri íbúð. Eðlismunursé því á núverandi búsetumynstri og þeim atvinnurekstri sem fram fari íséreignum stefndu.JafnræðisreglaStefnandi telur að sjónarmið um jafnræði eigenda íhúsinu eigi að leiða til þess að krefjast verði samþykkis á grundvelli 27. og41. gr. laga um fjöleignarhús fyrir þeirri breytingu á hagnýtingu séreigna semstefndu hafi gert. Það leiði af eðli máls að því fleiri íbúðir sem teknar séuundir atvinnurekstur líkan þeim sem stefndu standi fyrir, þeim mun verulegriteljist breytingin á hagnýtingu eignanna fyrir aðra eigendur hússins. Þessusjónarmiði hafi m.a. kærunefnd fjöleignarhúsalaga sýnt skilning í áliti sínunr. 38/2009 þar sem talið var að breyting fjögurra íbúða í hótelíbúðir, í áttaíbúða húsi, þyrfti samþykki annarra eigenda á grundvelli 27. gr.fjöleignarhúsalaga. Verði talið að stefndu sé óskylt að afla samþykkis annarraeigenda húsanna fyrir atvinnurekstri í séreignarhlutunum sé ljóst að stefnandihafi engin úrræði til að koma í veg fyrir að sams konar breyting eigi sér staðí öðrum íbúðum hússins. Þróun íbúamynsturs í húsinu gæti því orðið sú aðmeirihluti íbúðanna verði teknar undir hótelrekstur án þess að aðrir íbúar fáirönd við reist. Slík þróun á hagnýtingu séreigna sé í fullkominni andstöðu við27. gr. fjöleignarhúsalaga og skýringar við ákvæðið í greinargerð. Einarökrétta niðurstaðan er því sú að allir eigendur séreignarhluta sem hyggjastbreyta hagnýtingu eignanna verði að afla til þess samþykkis. Á grundvellialmennra sjónarmiða um jafnræði félagsmanna í stefnanda verði því að fallast ádómkröfur stefnanda.Um 2. mgr.27. gr. laga um fjöleignarhúsStefnandi gerir athugasemd við skýringu 2. mgr. 27.gr. laga um fjöleignarhús í áliti kærunefndar húsamála. Um sé að ræðaundantekningarákvæði og skilyrði fyrir beitingu þess séu þröng. Verði að lítasvo á að sönnunarbyrði um að eigandi hafi enga lögmæta hagsmuni af breytingu áhagnýtingu séreignarhluta hvíli á þeim sem eftir breytingu sækist. Mat á þvíhvort breyting hafi í för með sér röskun á lögmætum hagsmunum samkvæmt ákvæðinufari fram við atkvæðagreiðslu á grundvelli 1. mgr. sömu lagagreinar. Efbreyting á hagnýtingu er felld við atkvæðagreiðslu komi til skoðunar hvort þvíréðu atkvæði eigenda sem ekki verða fyrir neinni röskun á lögmætum hagsmunum.Ef svo er getur sá eigandi sem óskar eftir breytingunni krafist þess að atkvæðiviðkomandi eigenda verði ekki talin með við atkvæðagreiðsluna. Stefnandi telurútilokað að skýra ákvæðið þannig að það feli í sér almenna undanþágu frá því aðsamþykkis annarra eigenda sé aflað á grundvelli 1. eða 3. mgr. 27. gr. lagannalíkt og kemur fram í forsendum kærunefndar.KröfugerðStefnandi kveður aðalkröfusína í málinu byggða á því að breyting á hagnýtingu séreigna stefndu falliundir 1. mgr. 27. gr. laga um fjöleignarhús og þurfi samþykki allra félagsmannastefnanda til slíkrar breytingar, sbr. 5. tölul. A liðar 1. mgr. 41. gr.laganna, án tillits til þess í hvaða húsfélagsdeildum íbúðir stefndu eru.Stefnandi telur það rétta skýringu á ákvæðum laga um fjöleignarhús, enda sé umbreytingu að ræða sem feli í sér verulegt ónæði, röskun og óþægindi fyrir allaíbúa og afnotahafa fjöleignarhússins.Varakrafa sé byggð á því að breytingin á hagnýtinguséreignarhlutanna verði ekki talin fela í sér verulega röskun á hagsmunumannarra eigenda eða afnotahafa og falli því undir 3. mgr. 27. gr. laga umfjöleignarhús, sbr. 3. tölul. C liðar 1. mgr. 41. gr. laganna. Þannig þurfieinungis samþykki meiri hluta félagsmanna í stefnanda, miðað við fjölda ogeignarhluta, fyrir breytingunni.Stefnandi bendir á að innan vébanda húsfélagsins séureknar húsfélagsdeildir. Þeir hlutar fjöleignarhússins sem tilheyra hverrihúsfélagsdeild séu nokkuð sjálfstæðir og tengist ekki öðrum hlutum hússins nemameð sameiginlegum bílakjallara. Verði talið að breyting á hagnýtingu sé málefnihverrar húsfélagsdeildar komi fyrsta og önnur þrautavarakrafa stefnanda tilskoðunar. Þær byggi á sömu sjónarmiðum og aðal- og varakrafa að breyttumbreytanda. AðildUm aðildarhæfi vísar stefnandi til 3. mgr. 71. gr.laga um fjöleignarhús. Málið sé höfðað til viðurkenningar á meintum brotumstefndu á ákvæðum laga um fjöleignarhús, samþykktum stefnanda og húsreglum. Þaðsé eitt af hlutverkum stefnanda að sjá til þess að félagsmenn fylgi þeimreglum. Stefnandi hafi tekið ákvörðun um málshöfðun á löglega boðuðum húsfundi.Hann sé því með réttu aðili til sóknar að málinu. Einstakar húsfélagsdeildirnjóti ekki aðildarhæfis. Því sé stefnandi einnig réttur aðili að fyrstu ogannarri þrautavarakröfu í málinu.Stefnandi kveður skyldu til að afla samþykkis fyrir breytinguá hagnýtingu séreignar hvíla á eigendum séreignarhlutanna, þ.e. félagsmönnum ístefnanda, sbr. 2. mgr. 56. gr. laga um fjöleignarhús. Stefndu sé því réttilegastefnt til varnar í málinu og skipti þá engu þótt starfsemi sú sem rekin er íséreignarhlutunum fari fram innan einkahlutafélags þeirra.Þá telur stefnandi ótvírætt hagræði fólgið í því aðleita úrlausnar dómstóla um allar þrjár íbúðir stefndu í einu lagi. Því séstefndu stefnt til að þola dóm í einu lagi um íbúðirnar þrjár á grundvelli 19.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, enda megi rekja dómkröfur stefnandaá hendur þeim til sömu aðstöðu. Stefndu sé stefnt sameiginlega til að þoladómkröfur um íbúð nr. 302að Vatnsstíg 19 á grundvelli 18. gr. laga nr. 91/1991, enda séu þau sameigenduríbúðarinnar.Aðrar kröfurUmkröfu um málskostnað er vísað til 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, en um varnarþing til 32. gr., 34. gr. og 1. mgr. 42. gr. sömulaga. Málsástæður og lagarök stefnduStefndukveða óumdeilt að sala gistingar í íbúðum falli undir lög nr. 85/2007 umveitingastaði, gististaði og skemmtanahald, og reglugerð nr. 585/2007, sem setter á grundvelli þeirra laga. Af þeirri ástæðu hafi þau sótt um rekstrarleyfifyrir gistiþjónustu í íbúðum sínum. Um sé að ræða útleigu til skamms tíma þarsem lágmarks gistináttafjöldi er þrjár nætur. Þau vísa til þess að samkvæmt 1.mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 eru gististaðir taldir þeir staðir þar sem boðiner gisting til lengri eða skemmri tíma gegn endurgjaldi, svo sem á hótelum,gistiheimilum í gistiskálum, íbúðum og sumarhúsum með eða án veitinga.Gististaðir eru síðan flokkaðir í 3. mgr. sömu greinar. Rekstrarleyfi fyriríbúðir stefndu að Vatnsstíg 15 og 21 hafi af hálfu leyfisveitanda verið talinfalla undir flokk II: „Gististaður án veitinga“. Leyfisbréf fyrir Vatnsstíg 19tilgreini hins vegar flokk I sem er „Heimagisting“. Við veitingu rekstrarleyfasem þessara byggi leyfisveitendur nú á mati kærunefndar húsamála um það hvortsamþykki annarra eigenda hússins þurfi til að gefa megi út slík leyfi að öðrumskilyrðum uppfylltum. Sama eigi við um faglega umsagnaraðila, s.s.byggingarfulltrúa og heilbrigðiseftirlit. Stefnduandmæla því að hagnýtingu séreignarhluta þeirra hafi verið breytt frá því semfyrirhugað var, þ.e. að þær séu ætlaðar til íbúðar en ekki til atvinnurekstrar.Íbúðirnar séu í engu breyttar frá upphaflega samþykktum teikningum og ekkistandi til að óska eftir neinum breytingum á þeim. Þær séu þannig áfram ætlaðareingöngu til íbúðar. Í ljósi þess að öll tilskilin rekstrarleyfi eru fyrirhendi af hálfu stefndu sé alfarið mótmælt þeirri fullyrðingu stefnanda aðútleiga stefndu á séreignum sínum sé ólögmæt. Þá er bent á að samkvæmtaðalskipulagi Reykjavíkur 2010-2030 tilheyri Vatnsstígur svæði merktu M1c, ensamkvæmt landnotkunarskilmálum svæðisins sé heimilt að leigja ferðamönnumíbúðarhúsnæði.Lög nr. 26/1994 um fjöleignarhúsStefnduandmæla þeim skilningi að samkvæmt 27. gr. laga nr. 26/1994 beri eigandaséreignarhluta undantekningarlaust að afla samþykkis annarra félagsmanna íhúsfélaginu fyrir breytingu á hagnýtingu séreignarhluta. Þau benda á að það eitt að íbúðargisting afþessu tagi teljist leyfisskyld feli ekki sjálfkrafa í sér að um sé að ræðabreytta hagnýtingu eignarinnar þannig að henni fylgi röskun á lögmætumhagsmunum annarra íbúa hússins. Því þurfi, eins og kærunefnd fjöleignarhúsamálahafi bent á, að skoða hvert mál fyrir sig. Allt þetta hafi lögmanni stefnandaverið ljóst þegar hann á húsfundi 9. febrúar 2011 upplýsti fundarmenn um að:„Að hans áliti væri útleiga af þessu tagi ekki í trássi við gildandi landslögeða reglur húsfélagsins.“ Hins vegar gæti brot á húsreglum varðandi ónæði leitttil afskipta húsfélagins og kröfugerðar um að starfseminni yrði hætt. Súatvinnustarfsemi sem 27. gr. laga nr. 26/1994 eigi við og ætlað sé að girðafyrir séu af allt öðrum toga en það deiluefni sem hér er til meðferðar. Lögunumsé augljóslega ætlað að girða fyrir ýmiss konar atvinnurekstur þar sem íbúðumer breytt til að þær geti þjónað þeirri atvinnustarfsemi sem um ræðir hverjusinni, t.d. bílaviðgerðaverkstæði, sólbaðsstofur, hárgreiðslustofur, verslaniro. fl. Þetta skýri það orðalag greinarinnar að breyting á hagnýtingu þurfi aðhafa í för með sér „verulega meira ónæði, röskun eða óþægindi“ en áður var enþá þurfi samþykki allra fyrir henni en einfalt meirihluta samþykki þurfi efbreytingin er ekki veruleg. Telja stefndu ummæli í athugasemdum í greinargerðmeð fjöleignarhúsalögum jafnframt styðja þessa skýringu.Samkvæmt2. mgr. 20. gr. laga nr. 26/1994 hafi eigandi sömu heimildir til að ráðstafaeign sinni í heild, m.a. með leigu, og eigandi fasteignar hafi almennt aðlögum. Þá hafi eigandi einn rétt til hagnýtingar og umráða yfir séreign sinnimeð þeim takmörkunum einum sem greinir í lögunum eða öðrum lögum sem leiðir afóskráðum grenndarreglum eða eðli máls eða byggjast á löglegum ákvörðunum ogsamþykktum húsfélagsins, sbr. 1. mgr. 26. gr. laganna. Stefndukveða mál þetta því snúast um það annars vegar hversu víðtækan rétt þau hafitil hagnýtingar eigna sinna með eðlilegum hætti, sbr. 20. gr. og 26. gr. laganr. 26/1994, m. a. með hliðsjón af stjórnarskrárvörðum rétti þeirra, sbr. 1.mgr. 72. gr. laga nr. 33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og hinsvegar hvort eða hversu miklar takmarkanir 27. gr. fjöleignarhúsalaga leggi viðbreytingum á hagnýtingu séreignar. Stefndubenda jafnframt á að kærunefnd fjöleignarhúsamála hafi í tugum álitsgerðadregið þessi mörk við ýmsar aðstæður. Niðurstaða nefndarinnar hafi í öllum málumnema einu verið sú að ætla íbúðareigendum rúman rétt til hagnýtingar eignasinna. Vísa stefndu í þessu sambandi til álits kærunefndar í málinu nr. 51/2012sem aðilar þessa máls ráku fyrir nefndinni. Þá vísa þau til dóms HæstaréttarÍslands í máli nr. 505/2004, en af þeim dómi megi sjá að það sem ráði úrslitumum hvort leita þurfi samþykkis meðeiganda í húsi samkvæmt 27. gr. laga umfjöleignarhús sé hvort hin breytta hagnýting raski lögmætum hagsmunum annarraeigenda. Stefndu telja þetta kjarna málsþessa. Það sé stefnanda að sanna að breytt hagnýting á séreignum stefndu raskihagsmunum þeirra eins og haldið er fram. Sú sönnun hafi ekki tekist að matistefndu. Samþykktir stefnanda og húsreglurStefndu kveða hvorki samþykktir fyrir stefnanda frá 23. mars 2006 néhúsreglur frá 16. mars 2006 útiloka atvinnustarfsemi í húsinu. Einutakmarkanirnar sem þær leggi við slíkri hagnýtingu séu að atvinnustarfseminvaldi ekki ónæði. Í reglunum komi fram að ef atvinnustarfsemi getur valdiðónæði skuli fá samþykki húsfundar. Samþykktir stefnanda og húsreglur séu því ífullu samræmi við 27. gr. laga nr. 26/1994. Húsreglurnar og húsfélagssamþykktirséu að öðru leyti almenns eðlis um skyldur íbúa til að taka sanngjarnt ogeðlilegt tillit til annarra eigenda við hagnýtingu og umgengni við húsið. Í þvífelist m.a. að ganga hljóðlega um og raska ekki að óþörfu friði og ró í húsinu.Stefndu telja hvorki húsfélagssamþykktir né húsreglur hafa verið brotnar með útleiguá íbúðum þeirra enda hafi notkuninni ekki fylgt ónæði eða óhagræði fyrir aðraíbúa hússins. Þau telja stefnanda bera sönnunarbyrði fyrir því að húsreglur ogsamþykktir hafi verið brotnar, sönnun þar um hafi ekki tekist. Umgengni í íbúðum stefndu sé í engufrábrugðin því sem vænta megi í venjulegu fjölbýlishúsi þar sem saman búavenjulegar fjölskyldur með börn, fjölskyldur sem stunda margbreytileg störf semeftir atvikum er sinnt á mismunandi tímum. Þá er því andmælt að reglur ogsamþykktir stefnanda leggi sérstakar skyldur á stefndu til að afla samþykkisfélagsmanna fyrir hagnýtingu eignarhluta sinna umfram það sem túlka megi aflögum um fjöleignarhús, enda sé enga stoð að finna í lögum, reglum eðasamþykktum sem styðji þá málsástæðu. Meginreglur nábýlisréttarStefndubenda á að í máli kærunefndar nr. 38/2009 sé vísað í umfjöllun um 27. gr. laganr. 26/1994 þar sem komið er inn á þær skorður sem athafnafrelsi eigenda erusettar til að breyta hagnýtingu séreignar á grundvelli reglna nábýlisréttar.Þannig geti eigandi hagnýtt sér eign sína á hvern þann hátt sem honum sýnist,að því gefnu að hagsmunir annarra eigenda af því að fái notið eigna sinna ífriði, án truflunar og í samræmi við það sem í upphafi var ráðgert og þeir máttureikna með, séu ekki skertir. Aðmati stefndu fari sú hagnýting, að leigja séreignarhluta sína til ferðamanna,ekki yfir þau þolmörk sem reglur nábýlisréttarins setja. Aðrir eigendur verðisamkvæmt þessum reglum að umlíða venjulegar athafnir og ónæði sem fylgjaeðlilegu nábýli. Reglur nábýlisréttarins setji ekki sérstakar takmarkanir áhagnýtingu sem ekki valdi ónæði umfram það sem eðlilegt má teljast miðað viðstaðsetningu fasteignar og heimila notkun hennar. Ekki sé unnt að byggja mörkiná óvenjulegri viðkvæmni annarra eins og virðist vera raunin samkvæmtmálatilbúnaði stefnanda. Málsástæðurstefnanda sem lúta að nábýlisrétti séu í fimm liðum.Í fyrstalagi telji stefnandi að eðlisbreyting felist á búsetu og sambýli með þessarinýtingu, sem að framan er rakið. Stefndu benda á að íbúðir í fjölbýlishúsumgangi kaupum og sölum. Því sé ekki möguleiki á að tryggja sér nágranna ífjölbýlishúsi hverju sinni. Öryggi og festa í fjölbýlishúsi ráðist fyrst ogfremst af því að allir íbúar sem og gestir þeirri fari að lögum og reglum.Telja stefndu þessa málsástæðu stefnanda því haldlausa með öllu.Í öðrulagi staðhæfi stefnandi að ónæðivegna mikil umgangs og hávaða fylgi tíðum ferðum gesta úr og í íbúðir jafnvelum miðjar nætur. Stefndubenda á að ónæði sem stefnandi lýsi virðist einkum felast í því að margirleigjenda séu á fótum snemma morguns og að þeir séu að koma og fara á ýmsumtímum. Þá virðist leigjendur hafa vikið sér að öðrum íbúum hússins á förnumvegi og jafnvel leitað ráða hjá þeim og upplýsinga. Þessi málsástæða virðistvera byggð á ótta við ónæði frekar en staðreyndum um að aukið ónæði séraunverulega til staðar. Þannig sé hvergi minnst á hið hefðbundnaumkvörtunarefni í fjölbýlishúsum, þ.e. gleðskap, háreysti og söng fram eftirnóttu, reykingar á svölum, hringingar á bjöllum í leit að samkvæmi. Þá séhvergi minnst á að þetta sé raunverulegt vandamál heldur segi í stefnu að „eðlimáls samkvæmt fylgi því mikill umgangur og hávaði“. Þá er ætluðu ónæði lýst semháreisti og gleðskap sem oftar en ekki sé fylgifiskur ferðalanga. Ekkert afþessu sé hins vegar í samræmi við raunveruleikann. Því til áréttingar er bent áfundargerð húsfélagsdeildarinnar frá 6. febrúar 2012 þar sem segir : „Ekkivirðast hafa orðið nein vandræði vegna útleigu 101.“ Íhúsi nr. 19 hafi það viljað til að fiktað hafi verið í brunavarnarkerfi ogbrunaboði verið brotinn. Þar hafi verið um að ræða einstaka tilvik sem hefðigeta hent alla, bæði eigendur og leigjendur séreignarhlutans. Þá liggi ekkertfyrir um það hver gerði þetta. Samkvæmt reglum nábýlisréttar þurfi óþægindi aðvera endurtekin eða viðvarandi til þess að unnt sé að byggja á þeim rétt. Hiðsama hljóti að eiga við 27. gr. fjöleignarhúsalaga. Stefnduvísa til þess að húsin við Vatnsstíg séu með vönduðustu og dýrustu byggingum áhöfuðborgarsvæðinu. Sérstaklega hafi verið vandað til hljóðeinangrunar og megifullyrða að það þurfi mikið til þess að hljóð heyrist á milli hæða, hvað þámilli margra hæða eins og oft sé raunin í venjulegum fjölbýlishúsum. Í húsunumséu aðeins tvær íbúðir á hverjum stigapalli. Gestir sem nýti íbúðir stefnduhafi ekki aðgang að bílageymslu hússins en séu þeir á bíl þá séu næg stæði ásameiginlegu bílastæði húsanna. Að mati stefndu er alls ósannað að slíkt ónæði,hávaði eða önnur röskun hafi stafað af hagnýtingu stefndu á íbúðum sínum að þaðteljist hafa raskað hagsmunum annarra eigenda hússins. Í þriðjalagi byggi stefnandi á því aðumgengis- og húsreglum verði aldrei fylgt eftir með sama hætti gagnvart gestumstefndu eins og öðrum íbúum hússins. Þessu andmæla stefndu og benda á að þauberi alla ábyrgð á því að umgengis- og húsreglum sé fylgt eftir. Komi til þessað þær séu brotnar af hálfu stefndu beri að taka á því samkvæmt ákvæðum laga umfjöleignarhús. Til þess hafi hins vegar ekki komið.Þaðfyrirkomulag ríki við útleigu á íbúðum stefndu að gestum séu send tvötölvuskeyti fyrir komu þeirra í íbúðirnar. Þar sé brýnt fyrir þeim að gangahljóðlega um á göngum og í lyftu og taka tillit til nágranna því íbúðirnar séuí fjölbýlishúsi þar sem fjöldi annarra býr. Gestum sé uppálagt að hafa sambandvið leigusala beint, annað hvort í síma eða með netpósti, ef þá vanhagar umeitthvað eða þarfnast skýringa. Greinargóðar upplýsingar um efni umgengis- oghúsreglna séu í íbúðunum. Stefndu telja að stefnanda hafi ekki tekist sönnunþess að efni húsreglna og húsfélagssamþykkta hafi verið kynnt gestum með lakarihætti en öðrum íbúum hússins. Eðli málsins samkvæmt sé aldrei hægt að tryggjafullkomlega að allir þeir sem búa í íbúðum fjöleignarhúss, hvort sem um er aðræða eigendur eða leigjendur, fari eftir umgengnisreglum húsfélags. Það sé hinsvegar á ábyrgð eigenda að sjá til þess að reglum þessum sé fylgt og hafi ekkiverið sýnt fram á að svo hafi ekki verið. Í fjórðalagi haldi stefnandi því fram aðhagnýting stefndu á íbúðum þeirra hafi leitt af sér verulega skerðingu á öryggiannarra íbúa hússins. Stefndu árétta að þau beri ábyrgð á því að öllum reglumum öryggi hússins sé fylgt eftir. Það telji þau sig hafa gert. Ekki sé kunnugtum að þær reglur hafi verið brotnar og beri því að hafna þessari málsástæðustefnenda. Ekkert hafi komið fram um að lyklar hafi týnst eða þeir lent íhöndum óviðkomandi aðila. Í fimmtalagi haldi stefnandi því fram að þessi breytta hagnýting stefndu feli í sérforsendubrest á því íbúamynstri sem kynnt hafi verið í upphafi og flestireigendur hafi gengið að við kaup á íbúðum sínum. Svo virðist sem stefnandibyggi á því í þessu sambandi að einstaka íbúar hafi ætlað sér að búa áfram íeinbýlishúsi, í það minnsta að það væri sem líkast því og það með ærnumkostnaði, en lent í þess stað í fjölbýlishúsi. Stefndibendir á að íbúðir í fjölbýlishúsum gangi kaupum og sölu eins og gengur oggerist. Þannig geti enginn sett sig upp á móti því að í stórar íbúðir í húsinuflytjist stórar fjölskyldur. Þá sé ekkert sem komi í veg fyrir að allar íbúðirhússins verði keyptar til þess að leigja þær út til lengri eða skemmri tíma meðleigusamningi. Það geti ekki verið forsendubrestur að nágrannar í húsinu séuöðruvísi en einstaka eigendur höfðu væntingar til. Þess séu dæmi að búsetafjölbýlishúsa sé ekki heimil yngra fólki en 65 ára. Slíkt er heimilt enda sékvöð sem þessari þinglýst á eignina. Slíkar kvaðir hafa þó jafnan í för með sérþrengri kaupendahóp og þannig minni samkeppni um verð. Megi ætla að stefnendumhafi ekki hugnast slíkt enda séu engar slíkar kvaðir að finna á eigninni.Þessari málsástæðu er því hafnað af stefndu.JafnræðisreglaStefnduvísa til þess að það er skipulagsyfirvalda að skilgreina leyfilega hagnýtingueigna. Samkvæmt aðalskipulagi sé leyfilegt að leigja út íbúðarhúsnæði tilferðamanna á umræddum stað, en þar komi fram að hlutfall íbúðarhúsnæðis skulivera að lágmarki 40%. Þetta þýði að ef hagnýting fer yfir það hlutfall geti þaðleitt til þess að aðrir eigendur húsnæðis fái ekki að nýta eign sína á samahátt án þess að talið sé að það brjóti gegn jafnræðisreglu. Ekki fái þvístaðist að taka stefnukröfur til greina út frá hugsanlegum umsóknum annarraeigenda hússins síðar meir. Á meðan lög eða aðrar reglur takmarka ekki rétteiganda til hagnýtingar séreignar sinnar beri að líta á það sem aðalreglu aðslík hagnýting sé heimil. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna málsástæðu stefnandasem byggð er á jafnræðisreglu.Um 2. mgr. 27. gr. fjöleignarhúsalaga Stefndutelja túlkun stefnanda á 27. gr. laga nr. 26/1994 ekki vera í samræmi við þaðsem fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr. 505/2004. Það sé meginregla 26.gr. laga um fjöleignarhús að eigandi séreignarhluta hafi einn rétt tilhagnýtingar og umráða yfir séreign sinni með þeim takmörkunum einum sem greintsé frá í lögunum sjálfum eða öðrum lögum, sem leiði af óskráðum grenndarreglumeða eðli máls eða byggist á löglegum ákvörðunum eða samþykktum húsfélagsins.Ákvæði 27. gr. feli í sér undantekningu frá þessari meginreglu. Með 27. gr. laga um nr. 26/1994 sé eigendum ífjöleignarhúsi veitt víðtækari vernd en leiða megi af ólögfestum reglumnábýlisréttar. Í 1. mgr. lagagreinarinnar sé gert ráð fyrir því að breyting semhefur í för með sér verulegt ónæði, röskun eða óþægindi krefjist samþykkisallra. Hins vegar sé ljóst af orðalagi ákvæðisins að það eigi aðeins við þegarbreytingar á hagnýtingu fela í sér verulega meira ónæði, röskun eða óþægindifrá því sem áður var og gengur og gerist í sambærilegum húsum. Í 3. mgr. 27.gr. sé sambærileg regla nema þar sé ekki gerð krafa um að ónæðið sé verulegt.Hins vegar leiði af ákvæðinu, líkt og eigi við um 1. mgr. 27. gr., að sannaþurfi að breyting hafi í för með sér aukið ónæði, óþægindi eða röskun. Hið samaeigi við um 4. mgr. 27. gr. þar sem gert sé ráð fyrir því að ef breyting áhagnýtingu hefur sérstök og veruleg óþægindi eða truflun í för með sér fyrirsuma eigendur en ekki aðra þá hafi þeir sjálfstæðan rétt til þess að hafnabreytingunni. Stefndu byggja á því að ef ákvæðin eru lesin samansé ljóst að 27. gr. taki aðeins til þeirra breytinga sem hafi í för með séraukið ónæði, röskun eða óþægindi. Ef ekki er sýnt fram á að breytingin hafislíka röskun í för með sér geti eigendur ekki sett sig upp á móti henni, sbr.2. mgr. 27. gr. Með öðrum orðum, ef breytingin leiðir ekki til röskunar álögmætum hagsmunum einhverra eigenda þá sé ekki skylt að afla samþykkis þeirra.Þetta þýði að ef breyting hefur ekki í för með sér meira ónæði, röskun eðaóþægindi fyrir aðra eigendur eða afnotahafa en áður var og gengur og gerist ísambærilegum húsum, þá komi ekki til kasta annarra málsgreina ákvæðisins.Varðandi þessa lagatúlkun vísa stefndu til fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í málinr. 505/2004 sem og álita kærunefndar húsamála. KröfugerðAf hálfustefndu er aðaldómkröfu stefnanda andmælt. Húsasamstæðan, Lindargata 31-33, Skúlagata 12 og Vatnsstígur13-21 teljist eitt hús í skilningi laga nr. 26/1994 en undir þeim ersameiginleg bílageymsla. Þau hús sem mál þetta lýtur að þ.e. nr. 15, 19 og 21við Vatnsstíg, séu hvert um sig það aðskilinn frá öðrum eignarhlutum að öllumskilyrðum teljist fullnægt til að um sameign sumra sé að ræða í skilningi 76.gr. fjöleignarhúsalaga. Þær einingar teljist því húsfélagsdeildir. Í því felistað eigendur þeirra ráði einir sameiginlegum innri málefnum sínum að því markisem ekki fari í bága við húsreglur, samþykktir húsfélagsins og lög ogreglugerðir sem gilda á þessu sviði. Stefndu benda á að mismunandi aðstæðurgeta verið í hverri húsdeild fyrir sig sem haft gætu áhrif á mat í máli semþessu. Með vísan til 2. mgr. 27. gr. laga um fjöleignarhús eigi mikillmeirihluti eigenda í stefnanda ekki lögvarða hagsmuni af því að aðalkrafastefnanda sé tekin til greina enda liggi ljóst fyrir að notkun á íbúðum stefnduí hverju húsi fyrir sig raski ekki á nokkurn hátt lögmætum hagsmunum allraeigenda hússins. Þá telja stefndu framangreindar röksemdir jafnframt eiga viðum varakröfu, þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu stefnanda.Lokskveðast stefndu byggja málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.NiðurstaðaÍmáli þessu leitar stefnandi, Húsfélagið 101 Skuggahverfi I, viðurkenningardómsum skyldu til að afla samþykkis félagsmanna sinna við breytingu á hagnýtinguséreignar stefndu, Gróu Skæringsdóttur og Guðlaugs Rúnars Guðmundssonar, ííbúðum þeirra að Vatnsstíg 15, 19 og 21 í Reykjavík. Stefndu hafna því að íþeirri starfsemi sem þau reka í íbúðum sínum í fjöleignarhúsinu felist breytingá hagnýtingu séreignar í skilningi 27. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994.Þau telja sér jafnframt óskylt að leita samþykkis annarra eigenda hússins tilstarfseminnar. Þá greinir aðila á um hvernig túlka beri framangreinda lagagreiní þessu sambandi. Samkvæmt1. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 hefur eigandi einn rétt til hagnýtingar ogumráða yfir séreign sinni með þeim takmörkunum einum sem greinir í lögunum eðaöðrum lögum sem leiðir af óskráðum grenndarreglum eða eðli máls eða byggjast álöglegum ákvörðunum og samþykktum húsfélagsins. Ákvæði 27. gr. laganna lýtur aðslíkum takmörkunum, en þar er fjallað um breytingar á hagnýtingu séreignar.Ákvæðið er svohljóðandi:27. gr. Breytingar á hagnýtingu séreignarfrá því sem verið hefur eða ráð var fyrir gert í upphafi, sem hafa í för meðsér verulega meira ónæði, röskun eða óþægindi fyrir aðra eigendur eðaafnotahafa en áður var og gengur og gerist í sambærilegum húsum, eru háðarsamþykki allra eigenda hússins.Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. getur eigandi ekki sett sig á móti slíkribreytingu ef sýnt er að hún hefur ekki í för með sér neina röskun á lögmætumhagsmunum hans.Sé um að ræða breytta hagnýtingu sem ekki er veruleg er nægilegt aðsamþykki einfalds meiri hluta miðað við fjölda og eignarhluta liggi fyrir.Ef breytt hagnýting eignarhluta hefur sérstök og veruleg óþægindi eðatruflun í för með sér fyrir suma eigendur, einn eða fleiri, en aðra ekki þáeiga þeir sem sýnt geta fram á það sjálfstæðan rétt til að krefjast þess að afbreytingunni verði ekki.Íathugasemdum við 27. gr. í frumvarpi til laga um fjöleignarhús kemur fram aðmeð breytingum á hagnýtingu séreignar sé einkum átt við atvinnustarfsemi afýmsum toga í húsnæði sem ætlað er til íbúðar. Stefndu reka leyfisskyldaatvinnustarfsemi í íbúðunum sem um ræðir. Starfsemin felst í útleigu íbúðannatil ferðamanna til skamms tíma í senn og hafa stefndu stofnað einkahlutafélagum reksturinn. Þá kom fram hjá stefnda Guðlaugi við aðalmeðferð málsins aðálagning fasteignagjalda miðist við að um atvinnuhúsnæði sé að ræða. Samkvæmtframangreindu er eignarhluti stefndu í fjöleignarhúsinu ekki lengur nýttur semíbúðarhúsnæði, heldur sem atvinnuhúsnæði. Í því felst breyting á hagnýtinguséreignar í skilningi 27. gr. laga nr. 26/1994, en í þeirri lagagrein er nánarkveðið á um reglur sem lúta að slíkum breytingum. Í athugasemdum í frumvarpitil laga um fjöleignarhús kemur fram að með ákvæðinu sé athafnafrelsi eigandatil breyttrar hagnýtingar séreignar settar frekari skorður en talið hafi veriðað giltu á grundvelli óskráðra reglna nábýlisréttar (grenndarreglna). Er í þvísambandi sérstaklega vísað til atvinnustarfsemi af ýmsum toga í húsnæði semætlað er til íbúðar. Þá segir að með ákvæðum greinarinnar séu hagsmunir annarraeigenda látnir vega þyngra, en án þess þó að bera fyrir borð hagsmunieigandans. Megi segja að miðað við gildandi rétt séu höfð endaskipti því aðréttur eiganda gagnvart sameigendum hafi verið ríkari og þeir lítið getaðaðhafst nema ónæðið hafi keyrt um þverbak. Hafi eigandi almennt haft frjálsarhendur um að breyta hagnýtingunni, t.d. að hefja atvinnustarfsemi í íbúð, ogekki þurft að fá samþykki annarraeigenda fyrir því.Samkvæmtskýru orðalagi 1. mgr. og 3. mgr. 27. gr. laga nr. 26/1994, og athugasemdum viðþá grein í frumvarpi til fjöleignarhúsalaga, eru breytingar á hagnýtinguséreignar háðar samþykki annarra eigenda í fjöleignarhúsi, ýmist allra, efbreytingin telst veruleg, sbr. 1. mgr., eða einfalds meirihluta miðað viðfjölda og eignarhluta, ef hún telst ekki veruleg, sbr. 3. mgr. Í greinargerð eráréttað að slíkar breytingar séu alltaf háðar samþykki annarra eigenda.Í2. mgr. lagagreinarinnar kemur fram undantekning frá þeirri reglu sem felst í1. mgr., þannig að eigandi getur ekki sett sig á móti breytingu ef sýnt er aðhún hefur ekki í för með sér neina röskun á lögmætum hagsmunum hans. Ígreinargerð er rakið að með ákvæðinu sé komið til móts við eiganda sem óskarbreytingar með því að hindra að aðrir eigendur synji um samþykki áómálefnalegum grundvelli enda þótt um verulega breytingu sé að ræða. Afundantekningarreglunni leiðir að ákvörðun um breytingu samkvæmt 1. mgr., semháð er samþykki allra eigenda, getur ekki ráðist af andstöðu þeirra sem ekkihafa lögmætra hagsmuna að gæta. Sú regla breytir hins vegar engu um þá skyldusem hvílir á eiganda sem hyggst breyta hagnýtingu séreignar sinnar, til aðleita samþykkis annarra eigenda fyrir því, sbr. 1. mgr. og 3. mgr.lagagreinarinnar. Í því felst að óheimilt er að ráðast í breytingu á hagnýtinguséreignar án þess að aðrir eigendur fjöleignarhússins, sem af því hafa lögmætahagsmuni, hafi um það að segja. Er fallist á það með stefnanda að ákvörðun umslíkt skuli bera upp til samþykktar á sameiginlegum fundi eigenda hússins, sbr.ákvæði 1., 2. og 4. mgr. 39. gr. laga nr. 26/1994.Afgögnum málsins og skýrslum vitna fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins verðurráðið að sú starfsemi sem stefndu reka í íbúðum sínum hefur truflað aðra íbúafjöleignarhússins á margan hátt, þótt í mismiklum mæli sé.BorghildurAnna Jónsdóttir, eigandi íbúðar á 2. hæð að Vatnsstíg 19, gaf skýrslu fyrirdóminum, en ein íbúðanna þriggja í eigu stefndu er staðsett á næstu hæð fyrirofan íbúð vitnisins og önnur í næsta stigagangi, að Vatnsstíg 21. Vitnið lýstiþví fyrir dóminum að hún teldi íbúð sína því sem næst óíbúðarhæfa vegnastarfsemi stefndu í íbúðunum. Einkum væri ónæði af útleigu íbúðarinnar á 3. hæðað Vatnsstíg 19. Sú íbúð sé auglýst fyrir 10 manna hópa og fylgi gestakomummikill umgangur, jafnt að nóttu sem degi. Mikið sé um að haldin séu samkvæmi ííbúðinni, enda sé hún auglýst sem „partííbúð“, en í lýsingu á heimasíðu félagsstefndu komi fram að hún sé tilvalin fyrir „dinner parties“. Haldin hafi verið„agressív partí“ í íbúðinni og algengt sé að stórir hópar karlmanna taki hana áleigu til skemmtanahalds. Mikill hávaði berist frá íbúðinni þegar samkvæmi eruhaldin þar. Þá sé fólk á hlaupum upp og niður stiganginn á meðan á þeimstendur, í eitt skipti hefði brunaboði verið settur í gang að næturlagi ítengslum við samkvæmishald og í annað skipti hefði virst sem átök ættu sér staðí íbúðinni. Þá hafi íbúar verið ónáðaðir í íbúðum sínum og dæmi séu um að illaáttaðir gestir hafi reynt að komast inn í íbúðir þeirra að nóttu sem degi.Vitnið kvað sér finnast hún vera í hættu í íbúð sinni og ekki fá nægan svefn umnætur. Hún forðist að dvelja heima á sumrin, þegar mest álag er afstarfseminni, og hafi kosið að dvelja annars staðar um áramót. Hún kvaðsteinnig hafa orðið fyrir ónæði vegna samkvæmishalds í íbúðinni í næstastigagangi, en það væri ekkert í líkingu við það sem eigi sér stað í íbúðinni ánæstu hæð fyrir ofan hennar. Þá lýsti hún því að umgengni væri mjög ábótavant ítengslum við starfsemina, en bjórdósum og sígarettustubbum væri iðulega fleygtfram af svölum. Hún kvað engan mun vera á ástandinu á virkum dögum eða umhelgar. Vitnið kvaðst hafa rætt við stefnda Guðlaug vegna málsins, en það hefðiekki leitt til úrbóta. Hún kvaðst telja sér ókleift að búa áfram í íbúð sinnief þetta ástand héldi áfram. Þá kvaðst hún telja íbúðina vera orðna verðlausa,enda myndi enginn fást til að kaupa hana við þessar aðstæður.Alfreð Hauksson, eigandi íbúðar á 1. hæð aðVatnsstíg 19, kvaðst verða fyrir ónæði frá íbúðunum sem eru til útleigu í þvíhúsi og næsta stigagangi, að Vatnsstíg 21, en veggir íbúðar hans og þeirraríbúðar liggi saman. Meira ónæði væri þó frá íbúðinni á 3. hæð að Vatnsstíg 19vegna samkvæmishalds, jafnt á virkum dögum sem um helgar. Um helgar sé talsvertum að gestir í íbúðinni bjóði fólki með sér heim og standi samkvæmi þá oft framundir morgun. Hljóð berist úr íbúðinni og af svölum hennar niður í íbúð hans,auk þess sem mikill umgangur sé um stigagang. Íbúðin sé leigð út til stórrahópa fólks og kvaðst vitnið verða fyrir mikilli truflun vegna þessa.Jakob Einar Jakobsson, eigandi íbúðar á 2. hæð aðVatnsstíg 15, andspænis einni af íbúðunum þremur, lýsti því einnig að hann ogfjölskylda hans hefðu orðið fyrir umtalsverðu ónæði af starfsemi stefndu. Þarhafi stórir hópar fólks dvalið og haldið samkvæmi, á stundum mjög hávaðasöm,eða nánast eins og „rave“. Þá fylgdi starfseminni ýmiss konar ónæði, sem vitniðlýsti nánar, og umgengni væri ábótavant. Vitnið kvaðst ekki myndu hafa keyptíbúðina ef hann hefði þekkt aðstæður að þessu leyti. Hann kvaðst tvívegis hafahaft samband við stefnda Guðlaug vegna málsins.Aukframangreindra vitna gaf skýrslu SveinnÞ. Jónsson, eigandi íbúðar á 1. hæð að Vatnsstíg 21, andspænis íbúðstefndu. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið fyrir ónæði vegna umgangs gesta ííbúðinni umfram annarra íbúa hússins.Afskýrslum vitna fyrir dóminum og gögnum málsins að öðru leyti verður ráðið aðstarfsemin sem stefndu reka í íbúðum sínum í fjöleignarhúsinu hefur haft í förmeð sér aukinn umgang fólks að nóttu sem degi, þar sem gestir koma og fara. Þáhafa vitni borið um mikið ónæði sem af starfseminni stafar, einkum vegnaskemmtanahalds í íbúðunum sem um ræðir. Að mati dómsins er ótvírætt að meðþeirri starfsemi sem stefndu reka í séreignarhlutum sínum hefur orðið breytingá eðli sambýlis í húsinu, þar sem varanleg búseta hefur vikið fyrir skammtímagististarfsemi. Er fallist á það með stefnanda að þessi tilhögun sé til þessfallin að valda íbúum óöryggi. Eðli málsins samkvæmt gætir áhrifanna mest íþeim íbúðum sem liggja næst íbúðunum þar sem starfsemin fer fram. Þó kom fram ískýrslu formanns stefnanda, Geirs Arnars Gunnlaugssonar, fyrir dóminum, aðborist hefðu kvartanir til húsfélagsins frá fleiri íbúum hússins, en þeim semgáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Fær sá framburður stoð í fundargerðumhúsfunda stefnanda sem liggja fyrir í málinu, þar sem fram kemur að íbúar hafilýst áhyggjum vegna starfsemi stefndu í húsinu. Á húsfundi 13. ágúst 2015, þarsem mættir voru 47 íbúðareigendur eða samtals 59% eigenda 61% eignarhluta, varsamþykkt með atkvæðum 41 fundarmanns tillaga stjórnar um að höfða dómsmál tilviðurkenningar á skyldu stefndu til að afla samþykkis annarra eigenda til rekstursgististaða í íbúðum sínum. Samkvæmtframangreindu, og með vísan til vitnisburðar Borghildar Önnu Jónsdóttur,Alfreðs Haukssonar og Jakobs Einars Jakobssonar við aðalmeðferð málsins, þykirsýnt að skertir hafi verið hagsmunir íbúa fjöleignarhússins til að fá notiðeigna sinna í friði og án truflunar og í samræmi við það sem í upphafi var gertráð fyrir og þau máttu reikna með. Þykir breyting á hagnýtingu séreignarhlutastefndu í húsinu hafa haft svo verulegt ónæði, óþægindi og röskun í för með sérfyrir aðra eigendur eða afnotahafa hússins að hún skuli háð samþykki allraeigenda þess, sbr. 1. mgr. 27. gr. og 5. tölul. A-liðar 1. mgr. 41. gr. laganr. 26/1994. Er því fallist á aðaldómkröfu stefnanda um viðurkenningu á skyldustefndu til að afla samþykkis félagsmanna hans við þeirri breytingu. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verða stefndu dæmd til að greiðastefnanda málskostnað, sem samkvæmt málskostnaðaryfirliti nemur 2.125.091krónu. RagnheiðurHarðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Viðurkennter að stefndu Sigrúnu Gróu Skæringsdóttur, skráðum eiganda íbúðar 202 aðVatnsstíg 15, Reykjavík, sé óheimilt að reka gististað í séreigninni samkvæmtflokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahaldán samþykkis allra félagsmanna í stefnanda, Húsfélaginu 101 Skuggahverfi I.Viðurkennter að stefnda Guðlaugi Rúnari Guðmundssyni, skráðum eiganda íbúðar 101 aðVatnsstíg 21, Reykjavík, sé óheimilt að reka gististað í séreigninni samkvæmtflokki II í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 án samþykkis allra félagsmanna ístefnanda.Viðurkennter að stefndu Sigrúnu Gróu og Guðlaugi Rúnari, skráðum eigendum íbúðar 302 aðVatnsstíg 19, Reykjavík, sé óheimilt að reka gististað í séreigninni samkvæmtflokki I í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2007 án samþykkis allra félagsmanna ístefnanda.Stefndugreiði stefnanda óskipt 2.125.091 krónu í málskostnað.
Mál nr. 800/2013
Kærumál Faðerni Börn Mannerfðafræðileg rannsókn Stjórnarskrá
Staðfestur var úrskurður þar sem tekin var til greina krafa C um að framkvæmd yrði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýni úr föður A og B í því skyni að fá úr því skorið hvort hann væri faðir C.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2013 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að gerð verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr henni og D, föður sóknaraðila, í því skyni að fá úr því skorið hvort hann sé faðir hennar. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hafnað verði fyrrgreindri beiðni varnaraðila. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Varnaraðili er fædd [...]. Móðir hennar var E, fædd [...], en hún lést árið [...]. Eiginmaður hennar við fæðingu varnaraðila var F, fæddur [...]. Hann lést árið [...]. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 57/1921 um afstöðu foreldra til skilgetinna barna, sem í gildi voru við fæðingu varnaraðila, taldist F vera faðir hennar. Sumarið 2011 leituðu varnaraðili og tveir bræður hennar sammæðra eftir því við Rannsóknastofu í réttarlæknisfræði að gerð yrði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr þeim til könnunar á því hvort varnaraðili ætti sama föður og bræður hennar. Í álitsgerð rannsóknastofunnar 28. júlí sama ár sagði að niðurstöður hennar bentu til þess að varnaraðili væri hálfsystir bræðranna. Varnaraðili höfðaði mál til vefengingar á faðerni sínu 30. október 2012. Við meðferð þess máls fór fram mannerfðafræðileg rannsókn við áðurnefnda rannsóknastofu á lífsýnum úr varnaraðila og F. Niðurstaða hennar var sú að hann útilokaðist frá því að geta verið faðir varnaraðila. Með dómi héraðsdóms 8. mars 2013 var því slegið föstu að F væri ekki faðir varnaraðila. Varnaraðili höfðaði mál þetta 12. júní 2013 á hendur sóknaraðilum og þremur börnum látinnar systur þeirra. Krafðist varnaraðili þess að þau yrðu dæmd til að þola að D, sem var fæddur [...]en látinn [...], yrði dæmdur faðir sinn. Í héraðsdómsstefnu var sagt að mikill vinskapur hafi verið á milli hjónanna E og F og D og eiginkonu hans. E og D hafi kynnst þegar þau unnu saman á [...] um [...]. Vinátta þeirra hafi haldist uns D lést um aldur fram á árinu [...]. Oft hafi verið rætt um hann með miklum kærleik á heimili varnaraðila. Eftir að í ljós hafi verið leitt að hún væri ekki dóttir F hafi hún leitað til ættingja og vina af kynslóð móður sinnar í þeirri viðleitni að fá upplýsingar um faðerni sitt. Þær upplýsingar hafi rennt stoðum undir þær grunsemdir varnaraðila að hún væri dóttir D. Þá væri ljóst af samanburði á ljósmyndum af varnaraðila og D heitnum að með þeim væri svipur. Varnaraðili reisir málatilbúnað sinn á að hún hafi lögvarða hagsmuni af því að vera rétt feðruð og fá úr því skorið hvort D sé líffræðilegur faðir hennar. Málinu sé beint að skylduerfingjum hans eftir 2. mgr. 10. gr. barnalaga. Þá gerði varnaraðili kröfu um, teldi dómari málsins nauðsyn á, að gerð yrði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr D og varnaraðila. Stefndu í héraði kröfðust sýknu og mótmæltu að fram færi slík rannsókn. Í þinghaldi 28. október 2013 krafðist varnaraðili þess að mannerfðafræðileg rannsókn yrði gerð á lífsýnum úr sér og D. Féllst héraðsdómur á kröfu varnaraðila með hinum kærða úrskurði. Börn hinnar látnu systur sóknaraðila hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. II Meðal gagna málsins eru yfirlýsingar tveggja systkina móður varnaraðila, E, tveggja mágkvenna hennar og vinkonu, ásamt yfirlýsingu föðurömmu sonar varnaraðila. Skýrslur voru teknar af þeim fyrir héraðsdómi þar sem þau staðfestu yfirlýsingarnar og báru nánar um atvik, sem þar var lýst, svo og um kynni sín af móður varnaraðila. Af framburði systkina E, mágkvenna hennar og vinkonu er ljóst að öll báru þau hlýhug til hennar. Vitnin skýrðu öll frá því að náin vinátta og mikill samgangur hafi verið á milli hjónanna E og F og D og eiginkonu hans. Ekki hafi farið milli mála hversu lík varnaraðili væri D. Þá báru öll vitnin um atvik, sem studdu þann grun þeirra að varnaraðili og D hlytu að vera skyld. Á hinn bóginn hafi sá grunur ekki verið ræddur við E. Í málinu liggja fyrir ljósmyndir af varnaraðila og D og fer ekki milli mála að þau eru sláandi lík. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 10. gr. barnalaga getur barn höfðað faðernismál hafi það ekki verið feðrað og sé slíkt mál höfðað skal eftir 2. mgr. sömu greinar þá stefna þeim manni eða mönnum sem talið er að móðir hafi haft samfarir við á getnaðartíma barns, en að honum eða þeim látnum megi beina máli að lögerfingjum. Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Undir það heyrir réttur sérhvers manns til að þekkja uppruna sinn, þar á meðal faðerni sitt, svo og réttur til að aðrir raski ekki þessari friðhelgi nema brýna nauðsyn beri til, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Að teknu tilliti til þessa hvors tveggja verða áðurnefnd ákvæði barnalaga skýrð svo að það sé skilyrði þess að faðernismál verði höfðað að líkur hafi verið færðar fyrir því að maður, sem talinn er faðir barns, hafi haft samfarir við móður þess. Það getur hins vegar ekki staðið í vegi fyrir höfðun slíks máls þótt móðir barns hafi ekki skýrt frá því að annar en eiginmaður hennar kunni að vera faðir barnsins. Móðir varnaraðila lést sem fyrr segir á árinu [...]. Í málinu eru engin gögn því til staðfestingar að hún hafi talið að D væri faðir varnaraðila. Þegar virtur er framburður áðurgreindra vitna, sem báru á einn veg um að náin vinátta og mikill samgangur hafi ríkt milli D og móður varnaraðila, rökstuddur grunur vitnanna um skyldleika D og varnaraðila svo og það hversu lík þau eru af framangreindum myndum að dæma, hefur varnaraðili fært nægar sönnur fyrir því að uppfyllt séu skilyrði barnalaga til höfðunar máls þessa. Varnaraðili hefur samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar ríka hagsmuni af því að fá úr því skorið hvort faðir sóknaraðila, D, sé faðir hennar. Sóknaraðilar halda því á hinn bóginn fram að niðurstaða mannerfðafræðilegrar rannsóknar kynni að brjóta með afar þungbærum hætti gegn friðhelgi einkalífs þeirra, sem njóti verndar áðurnefnds stjórnarskrárákvæðis. Það eigi einkum við um [...]. Hér vegast á hagsmunir varnaraðila af því að vera rétt feðruð og þeir hagsmunir sem sóknaraðilar vísa til. Telja verður ótvírætt að hagsmunir varnaraðila vegi mun þyngra en þeir hagsmunir sem sóknaraðilar bera fyrir sig. Að því virtu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að áðurnefnd mannerfðafræðileg rannsókn verði gerð. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Samkvæmt 11. gr. barnalaga skal greiða þóknun lögmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Þóknun lögmanns varnaraðila fyrir flutning málsins fyrir Hæstarétti, 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 237/2013
Skaðabætur Galli
T ehf. krafði N um skaðabætur vegna galla í steypu sem félagið hafði fengið afhent frá steypustöðinni M ehf. og notað til byggingar á fasteign. Byggði T ehf. á því að starfsmönnum N hefði orðið á mistök við lögbundið gæðamat steypunnar sem hafi leitt til tjóns fyrir félagið. Talið var að fyrirsvarsmaður T ehf., sem jafnframt var byggingarstjóri framkvæmdanna, hefði gert starfsmönnum steypustöðvarinnar M ehf. grein fyrir því hvers konar steypu væri óskað eftir og hefði hann afhent þeim blað frá verkfræðistofu þar sem nánari fyrirmæli hefðu komið fram. Þá var jafnframt talið að það væri á ábyrgð steypuframleiðanda að steypa stæðist þær kröfur sem gerðar væru til hennar en að auki hafði T ehf. ekki sýnt fram á að í eftirlitshlutverki N hefði falist skylda til þess að fylgjast með daglegri steypuframleiðslu M ehf. Var N því sýknað af kröfu T ehf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. apríl 2013. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni sínu vegna galla á steypu sem keypt var af Steypustöðinni Mest ehf. á tímabilinu 12. júní 2007 til 30. maí 2008 og notuð var til byggingar á fasteigninni nr. 35 við Austurveg á Selfossi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Bú TAP ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 28. ágúst 2013 og hefur þrotabúið tekið við rekstri málsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, þrotabú TAP ehf., greiði stefnda, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 24. janúar 2013. Mál þetta, sem tekið var til dóms þann 29. nóvember sl., er höfðað með birtingu stefnu 7. og 11. nóvember 2011. Stefnandi er TAP ehf., kt. 611298-6099, Eyravegi 55, Selfossi. Stefndi er Nýsköpunarmiðstöð Íslands, kt. 580607-0710, Keldnaholti, Reykjavík. Upphaflega var sveitarfélaginu Árborg, kt. 650598-2029, Austurvegi 2, Selfossi, einnig stefnt í máli þessu en undir rekstri málsins tókst samkomulag milli stefnanda og þessa stefnda um að fella málið milli þeirra niður án kostnaðar. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda vegna galla á steypu sem keypt var af Steypustöðinni Mest ehf., á tímabilinu 12. júní 2007 – 30. maí 2008, og notuð var til byggingar á fasteigninni nr. 35 við Austurveg á Selfossi. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Málavextir. Stefnandi segist vera fyrirtæki sem sérhæfi sig í byggingu íbúðar- og atvinnuhúsnæðis. Á árunum 2006-2008 hafi stefnandi m.a. byggt þrjár fasteignir á Selfossi úr steypu sem keypt hafi verið af Steypustöðinni Mest ehf., en það félag hafi verið úrskurðað gjaldþrota þann 30. júlí 2008. Stefnandi segir mál þetta einvörðungu varða fasteignina Austurveg 35, en hún hafi verið steypt á tímabilinu 1. júní 2007 – 30. maí 2008. Hafi steypan sem stefnandi keypti verið unnin úr efni sem tekið hefði verið úr Bíldfellsnámu á Selfossi, en Mest ehf. hefði á þessum tíma verið með rekstrarleyfi til efnistöku úr námunni útgefnu af byggingarnefnd sveitarfélagsins Árborgar. Fljótlega hafi komið í ljós að steypan hafi verið haldin umfangsmiklum göllum sem m.a. hafi lýst sér í því að plötur hafi farið að springa. Í framhaldi af þessu hafi stefnandi leitað til Línuhönnunar verkfræðistofu og óskað eftir rannsókn á því hver væri líkleg orsök steypuskemmdanna á fasteigninni Grafhólum 17-19. Hafi niðurstaða þeirrar rannsóknar legið fyrir 27. maí 2008 og hafi verið talið að steypan væri gölluð. Eftir að Mest ehf. hafi verið úrskurðað gjaldþrota og því ljóst að stefnandi fengi ekki tjón sitt bætt frá þeim aðila hafi stefnandi sent sveitarfélaginu Árborg og stefnda Nýsköpunarmiðstöð Íslands bréf þann 12. janúar 2009 og krafist skýringa á tilteknum atriðum. Bréfinu til sveitarfélagsins hafi ekki verið svarað en þann 6. apríl sama ár hafi borist svarbréf frá stefnda, en um sé að ræða ríkisstofnun sem séð hafi um ytra eftirlit með Bíldfellsnámunni á grundvelli 131.10 gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Stefnandi taldi engin efnisleg svör felast í umræddu bréfi. Þann 29. mars 2010 sendi stefnandi sveitarfélaginu bréf þar sem óskað var eftir afstöðu til bótaskyldu og þá var skorað á sveitarfélagið leggja fram gögn til sönnunar á því að fyrir hafi legið jákvæð umsögn í skilningi framangreinds ákvæðis byggingarreglugerðar áður en Mest ehf. hafi verið veitt rekstrarleyfi á Selfossi. Sveitarfélagið hafi svarað 21. apríl sama ár og hafnað bótaskyldu, m.a. á grundvelli þess að í skýrslu stefnda væri getið um frostþolsprófanir sem gerðar hefðu verið á steypunni og hefði hún staðist prófanir. Þann 3. maí 2010 óskaði stefnandi eftir afstöðu sveitarfélagsins til bótaskyldu en með bréfi dagsettu 5. október sama ár var bótaskyldu enn hafnað en vísað til þess að stefndi hefði annast eftirlit og gert sjálfstæðar úttektir á steypu sem notuð hefði verið til steypugerðar og ættu niðurstöður að vera aðgengilegar þar. Með matsbeiðni dagsettri 22. desember 2010 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til þess að skoða og meta ætlaða galla á steypu sem notuð hefði verið til að byggja fasteignina Austurveg 35 á Selfossi. Í fyrsta lagi var óskað eftir því að matsmaður léti uppi álit um það hvort steypan uppfylli þær gæðakröfur sem gerðar séu til hennar á grundvelli 131. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Í öðru lagi hvert sé hlutfall svokallaðs 3. flokks efnis í steypunni og hvort forsvaranlegt væri að nota svo hátt hlutfall 3. flokks efnis í steypu sem notuð sé til húsbygginga. Í þriðja lagi var spurt hvort matsbeiðandi hefði orðið fyrir tjóni ef steypan hefði ekki uppfyllt þær kröfur sem gera verði til hennar. Í fjórða lagi var spurt hvort matsbeiðandi hefði orðið fyrir tjóni ef niðurstaðan væri sú að ekki væri forsvaranlegt að nota svo hátt hlutfall 3. flokks efnis í steypuna. Þann 18. janúar 2011 var Sveinbjörn Sveinbjörnsson, byggingaverkfræðingur M.Sc. hjá Mannviti verkfræðistofu, dómkvaddur til starfans og er matsgerð hans dagsett 7. júlí 2011. Kemur fram í matsgerðinni að stefndi hafi skilað ársfjórðungsskýrslum þar sem sé að finna niðurstöður prófana sem gerðar hafi verið á steypunni úr Bíldfellsnámu. Matsmaður telur að steypan uppfylli ekki allar gæðakröfur sem gerðar séu til hennar á grundvelli 131. gr. áðurnefndrar byggingarreglugerðar og það sem helst skorti á sé að tegund sements og íblenda sé ekki getið í ársfjórðungsskýrslum og þá séu vottorð eða yfirlýsing um samræmi efnanna ekki í skýrslunum. Þá segir matsmaður að vottorð eða yfirlýsing um samræmi fylliefnis sé ekki í ársfjórðungsskýrslum og samsetning steypu (blöndunarhlutföll) séu óhagstæð m.t.t. rýrnunar og skriðs. Þá sé klóríðinnihald hlutefna og steypu ekki gefið upp og fjaðurstuðull steypu sé lægri en kröfur hönnuðar en það sé afleiðing af notkun óhæfs fylliefnis. Þá telur matsmaður samræmisprófunum og samræmismati ábótavant. Honum virðist framleiðandi ekki hafa gert allar þær prófanir á eiginleikum steypu sem nauðsynlegar hafi verið til að sýna fram á samræmi við tilgreindar kröfur. Matsmaður kvað 33-36% af fylliefninu í steypunni vera 3. flokks efni og standist slík steypa ekki kröfur hönnuðar um fjaðurstuðul. Matsmaður kvað megingallann á steypunni vera þann að fjaðurstuðull steypu í plötum sé mun lægri en tilgreint sé í tæknilýsingu hönnuðar, eða rétt um helmingur af því gildi sem tilgreint sé. Mikið vatnsmagn og hátt sementsefjuhlutfall í steypunni valdi m.a. meiri rýrnun og skriði steypunnar en ella. Afleiðingin sé að berandi plötur og bitar verði svagari fyrir bragðið og síga meira en ella, fleiri og víðari sprungur opnast. Meira sig á plötum og bitum valdi því að gólffletir sem vera áttu láréttir verði hallandi, útstandandi svalaplötur og loft verða sigin og fara e.t.v. yfir leyfilegar formbreytingar, sprungur opna leiðir fyrir tæringaröfl bæði að steypunni sjálfri og bendistál í henni, sigin loft og sprungur séu útlitsgallar og geti valdið ónotatilfinningu hjá fólki. Matsmaður taldi ekki forsvaranlegt að nota svo hátt hlutfall 3. flokks fylliefnis í steypu og taldi hann matsbeiðanda hafa orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að lögbundnu eftirliti stefnda hafi verið ábótavant og hafi það leitt til tjóns fyrir hann. Hefði stefndi fylgt settum eftirlitsreglum hefði verið hægt að koma í veg fyrir tjónið. Stefnandi byggir á gr. 131.2 byggingarreglugerðar nr. 441/1998 en þar segi að gæðamat sements, steypuefnis og steinsteypu skuli unnið af óháðri rannsóknastofu sem hafi sérþekkingu á viðkomandi sviði og hafi hlotið viðurkenningu umhverfisráðuneytisins. Fyrir liggi að stefnda hafi verið falið þetta verk og hafi stofnunin skilað skýrslum sínum til byggingafulltrúa Árborgar. Í matsgerðinni sé staðfest að prófanir stefnda hafi verið ófullnægjandi og ekki í samræmi við þær kröfur sem gerðar séu á grundvelli framangreindra ákvæða. Þá segi að ekki væri unnt að sjá að tölfræðileg úrvinnsla væri í samræmi við steypustaðalinn um samræmismat og ekki hafi verið að finna í skýrslunum hvert væri áætlað staðalfrávik þrýstistyrks fyrir framleiðsluna en það sé lykilstærð sem nota eigi til að meta samræmi. Engar upplýsingar hafi verið um klóríðinnihald hlutefna steypunnar eða steypunnar sjálfrar í ársfjórðungsskýrslum og engar upplýsingar um fjaðurstuðul steypu í fimm ársfjórðungsskýrslum sem matsmaður hafi skoðað og nái yfir byggingartíma hússins. Segi matsmaður að samræmismat hefði átt að ná yfir fjaðurstuðul eins og aðra tilgreinda eiginleika steypu. Meðalgildi mælds fjaðurstuðuls sé því aðeins um 54% af því sem tilgreint sé í tæknilýsingunni og megi telja víst að meginorsök fyrir svo lágum fjaðurstuðli sé fylliefnið. Um 30-40% fylliefnisins sé 3. flokks efni auk þess sem 10-20% korna í því flokkist sem mjög blöðrótt efni, meira en 25% blöðrótt. Hafi því augljóslega verið notað efni sem ekki hæfði fyrirhugaðri notkun. Í skýrslunum séu engar upplýsingar um prófanir eða mælingar á loftdreifingu í steypu. Loftmagn, fjarlægðarstuðull og virkt yfirborð í sýnunum sé í samræmi við skilyrði í tæknilýsingu hönnuðar að einu sýni undanskildu þar sem virkt yfirborð sé undir mörkum. Þá segir í matsgerð að tegund sements og íblenda sé ekki getið í ársfjórðungsskýrslum og þá sé vottorð eða yfirlýsing um samræmi fylliefnis ekki í þeim. Stefnandi telur ljóst að af matsgerð megi ráða að 3. flokks efni í steypunni sé allt of hátt eða að meðaltali á bilinu 33-36%. Matsmaður telji ekki forsvaranlegt að nota þetta fylliefni og megi almennt segja að að sé ekki forsvaranlegt að nota svo hátt hlutfall 3. flokks efnis í steypu til húsbygginga að það valdi því að steypan standist ekki kröfur sem til hennar verði að gera, bæði hvað varði eiginleika alla og endingu. Stefnandi vísar til ársfjórðungsskýrslu stefnda frá 15. september 2008 en þar segi að nokkrar berggreiningar úr Bíldfellsnámunni hafi verið gerðar á þessu tímabili og eins og áður flokkist hátt hlutfall efnisins sem 3. flokks og sé því mjög æskilegt að gera fleiri frostþolspróf á steypu með þessum fylliefnum. Telur stefnandi því ljóst að þessi steypa hefði aldrei átt að standast gæðamat stefnda og hefði stefndi átt að leggja til við byggingafulltrúa að hann bannaði notkun hennar uns úr hefði verið bætt. Þetta hafi ekki verið í fyrsta skipti sem stefndi hafi mælt allt of hátt hlutfall 3. flokks efnis úr námunni, af ársfjórðungsskýrslu fyrir 1. ársfjórðung 2008 megi ráða að hlutfallið hafi að meðaltali verið um 33%. Stefnandi byggir á því að á stefndi hvíla óumdeilanlega lagaskylda til að gæðaprófa steinsteypuna úr Bíldfellsnámunni og rannsaka hvort skilyrði reglugerðarinnar væru uppfyllt. Stefndi geti ekki samið sig undan þessari lagaskyldu með samningi við tiltekinn steypuframleiðanda. Í gæðaprófun felist m.a. að prófa öll þau atriði sem matsmaðurinn hafi fjallað um og byggist skyldan annars vegar á texta reglugerðarinnar sjálfrar og hins vegar á beinni tilvísun 131.1. gr. reglugerðarinnar til staðalsins ÍST EN 206. Verði því að telja að jafnframt felist í hinu lögbundna gæðamati stefnda að rannsaka þau atriði sem staðallinn sjálfur tilteki að skuli prófa. Stefnandi vísar til ársfjórðungsskýrslna stefnda þar sem í mörgum tilvikum sé vísað beint í staðalinn varðandi kröfur sem prófanir þurfi að uppfylla og því sé ljóst að starfsmenn stefnda hafi sjálfir litið svo á að gæðamatið þyrfti að taka mið af staðlinum. Stefnandi telur matsgerð staðfesta að steypan hafi ekki staðist framangreindar kröfur og að prófunum stefnda hafi verið ábótavant. Þá sé staðfest með matsgerð að steypa með 3. flokks efni að 33-36% sé ónothæf. Fyrir liggi að stefndi hafi fengið mun hærra gildi eða allt að 40,1% út úr gæðamati á þeim tíma sem stefnandi byggði Austurveg 35 úr steypu sem fengin hefði verið úr Bíldfellsnámunni. Þá hefði áður mælst allt of hátt hlutfall úr námunni. Það eitt leiði til þess að steypan hefði í engum tilvikum átt að geta staðist umrætt gæðamat, enda um ónýta steypu að ræða og hefði stefndi átt að leggja til við byggingafulltrúa að hann bannaði notkun hennar uns úr hefði verið bætt, sbr. 131.10 gr. reglugerðarinnar. Þá beri að líta til þess að svo hátt hlutfall 3. flokks efnis í steypu sé almennt talið til galla en samkvæmt almennum viðmiðum sé ekki talið æskilegt að þetta hlutfall fari yfir 10%. Stefnandi bendir á þau ummæli stefnda að skýrslur stefnda séu ekki gæðavottorð eða liður í vottunarstarfsemi sem geti leyst stefnanda undan því að ganga úr skugga um með prófunum hvort steypan standist kröfur byggingarreglugerðar og mótmælir þeim harðlega. Um sé að ræða lögbundið gæðamat og hvíli skylda á stefnda að ganga úr skugga um að steypan standist byggingarreglugerð og þ.á m. öll þau atriði sem fram komi í 131. gr., sem og þá staðla sem ákvæðið vísi til. Tilgangur gæðamatsins sé að sjálfsögðu sá að framleiðendur sem og kaupendur geti reitt sig á það sem vottun fyrir því að steypan standist byggingarreglugerð og viðkomandi staðla. Um sé að ræða gríðarlega flókið mat sem kaupendur steypu geti að sjálfsögðu ekki framkvæmt sjálfir í einstökum tilvikum og verði því að reiða sig á mat stefnda. Stefnandi byggir á því að starfsmönnum stefnda hafi orðið á mistök við gæðamat steypunnar og hafi þau í fyrsta lagi falist í því að gæðamat hafi ekki verið framkvæmt að öllu leyti í samræmi við byggingarreglugerð og viðeigandi staðla. Í öðru lagi hafi mistökin falist í því að stefndi hafi ekki beitt því úrræði sem stofnuninni sé fengið í 131. 10. gr. reglugerðarinnar, þ.e. að leggja til við byggingarfulltrúa að hann bannaði notkun steypunnar eftir að gæðamat hefði sýnt fram á að steypan væri ónothæf, einkum vegna hlutfalls 3. flokks efnis. Verði því að telja ljóst að um sé að ræða saknæma og ólögmæta háttsemi eða athafnaleysi starfsmanna stefnda sem stofnunin beri ábyrgð á á grundvelli ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar, þ.m.t. sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Staðfest hafi verið með matsgerð að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og beri því að viðurkenna bótabyrgð stefnda. Krafa stefnanda um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að hann og forveri hans, Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins, hafi sinnt ytra eftirliti með framleiðslu Mest ehf., áður Steypustöðin ehf. Hafi stefndi tekið að sér að annast óháð eftirlit með steypuframleiðslu Mest ehf. í Reykjavík, Hafnarfirði og á Selfossi. Stefndi hafi hins vegar ekki tekið að sér að votta gæði steinefna þeirra sem Mest ehf. hafi notað við steypuframleiðslu sína á grundvelli gr. 131.5 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Hafi eftirlitið falist í því að yfirfara niðurstöður eiginprófana Mest ehf. á steypuframleiðslu sinni og taka stikkprufur af steypuframleiðslu á ofangreindum stöðum. Starfsmenn stefnda og Mest ehf. skyldu taka sýni fjórum sinnum á ári til að bera saman hugsanlegan mun á geymsluaðstæðum, sýnatökum, brotþolspressum og til athugunar á loftkerfum. Jafnoft hafi stefndi átt að fá sendar niðurstöður mælinga Mest ehf. á steinsteypu og fylliefnum sem félagið hefði sjálft gert á ofangreindum stöðum. Hafi átt að yfirfara þessi gögn m.t.t. krafna í staðli ÍST EN 200 og byggingarreglugerðar. Þá hafi stefndi átt að senda yfirlitsskýrslu til byggingarfulltrúa á ofangreindum stöðum. Þá hafi stefndi átt að taka 60 sýni á ári af steypuframleiðslu Mest ehf. á byggingarstað, fimm þeirra á Selfossi. Stefndi byggir á því að hann hafi staðið við allar skuldbindingar sínar gagnvart Mest ehf. Öll sýni sem tekin hafi verið hafi staðist kröfur byggingarreglugerðar um gæði steinsteypu en stefndi segist ekki hafa haft eftirlit með svokallaðri Bíldfellsnámu á grundvelli gr. 131.10 í byggingarreglugerð. Stefndi bendir á að í matsgerðinni komi fram að þrýstistyrkur þeirrar steypu sem Mest ehf. hafi afhent stefnanda sé að fullu í samræmi við hönnunargögn Línuhönnunar varðandi burðarþol og sé steypan því ekki gölluð að þessu leyti. Þá komi fram í matsgerðinni að loftinnihald og vatns/sements hlutfall í steypunni sé bæði í samræmi við byggingarreglugerð og kröfur hönnuðar. Sérstaklega sé tekið fram að loftmagn steypu hafi verið í samræmi við tæknilýsingu hönnuðar fyrir steypu í Austurveg 35. Þá komi fram í matsgerð að vigtað sementsmagn í steypu sé vel yfir kröfum hönnuðar og byggingarreglugerðar. Einnig komi fram í matsgerð að veðrunarþol steypunnar sé innan þeirra marka sem hönnuður hafi sett. Þá staðfesti matsmaður að loftmagn, fjarlægðarstuðull, virkt yfirborð og loftinnihald steypunnar hafi verið innan þeirra marka sem hönnuður hafi fyrirskrifað. Stefndi segir umfjöllun matsmanns um þrýstistyrk máli þessu óviðkomandi í ljósi þess að steypa sem Mest ehf. hafi afhent stefnanda hafi haft þá kosti sem hönnuður hefði gert kröfu um. Hlutverk matsmanns hafi einungis verið að skoða og meta ætlaða galla á steypu sem notuð hafi verið að Austurvegi 35 en með umfjöllun sinni um þrýstistyrk sé matsmaður kominn langt út fyrir það verkefni sem honum hafi verið falið í matsbeiðni. Stefndi segist hvorki hafa vottað steypu framleidda af Mest ehf. né einstök efni til steypuframleiðslunnar, svo sem íblendi, íauka eða fylliefni. Stefndi bendir á að evrópski staðallinn fyrir steinsteypu, EN 206, hafi ekki verið samhæfður og því sé ekki heimilt að votta steypu með CE-merkinu. Þá kveðst stefndi ekki geta borið ábyrgð á því hafi einhver fylliefni, sem Mest ehf. hafi notað til steypuframleiðslu, ekki verið CE-vottuð. Stefndi byggir á því að ekkert samningssamband hafi verið milli stefnda og stefnanda. Stefndi hafi engin afskipti haft af framleiðslu steypu þeirrar sem notuð hafi verið í Austurveg 35 á tímabilinu 12. júní 2007 til 30. maí 2008. Stefndi beri því ekki ábyrgð á því hvort steypan hafi fullnægt sérkröfum hönnuðar um fjaðurstuðul, en hvergi sé vikið að fjaðurstuðli steypu í 131. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Stefndi segir Verkfræðistofuna Línuhönnun hafa unnið burðarþolsteikningar og mælt fyrir um steypuflokk hvers byggingarhluta og samsetningu steypunnar. Steypan sem steypustöðin hafi selt stefnanda hafi að mestu fullnægt þeim kröfum sem hönnuður burðarvirkisins hefði gert. Þá staðfesti matsmaður að fylliefni steypunnar hafi verið í samræmi við byggingarreglugerð að því er varði alkalívirkni og saltinnihald. Stefndi bendir á að í allar inniplötur hafi verið notuð loftblendin steypa sem leiði af sér lægri fjaðurstuðul. Hafi stefnandi ætlað sér að fá plötusteypu í samræmi við hönnunarkröfur um fjaðurstuðul hefði átt að panta hefðbundna innisteypu (steypu án loftblendis). Stefndi byggir á því að um byggingu Austurvegar 35 hafi gilt lög nr. 731997 og áðurgreind byggingarreglugerð. Séu burðarþolsteikningar Línuhönnunar hluti af hönnunargögnum hússins í skilningi 46. gr. laganna. Samkvæmt 51. gr. laganna hafi verið skylt að tilkynna byggingaryfirvöldum á Selfossi um byggingarstjóra vegna framkvæmdanna. Byggingarstjóri hafi verið Agnar Pétursson, en hann sé aðaleigandi stefnanda. Á honum hafi hvílt sú skylda að sjá til þess að húsið að Austurvegi 35 væri byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Þá hafi hvílt á honum sú skylda að velja steypu sem stæðist kröfur hönnuðar og fylgja því eftir gagnvart steypuframleiðandanum að afhent steypa hefði þá eiginleika sem hönnuður hefði mælt fyrir um, sbr. m.a. 31. gr. laga nr. 50/2000. Hafi matsmaður staðfest þetta hlutverk er hann segi að notendur þurfi að tilgreina þá eiginleika sem þeir óski eftir og framleiðendum beri að sýna fram á hvaða eiginleika framleiðsla þeirra hafi, s.k. samræmisyfirlýsing. Stefndi byggir á því að engin gögn hafi verið lögð fram um að byggingarstjóri hafi látið rannsaka þá steypu sem Mest ehf. hafi afhent. Hins vegar liggi fyrir að Línuhönnun hafi rannsakað gæði steypunnar í maí 2008 og virðist hafa komist að þeirri niðurstöðu að fjaðurstuðull afhentrar steypu hafi ekki fullnægt hönnunarkröfum. Stefndi byggir á því að hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sökum þess að steypan hafi ekki staðist kröfur hönnuða verði stefnandi að beina spjótum sínum að byggingarstjóra en hlutverk hans sé að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Byggingarstjóri eigi að hafa ábyrgðartryggingu sem gildi í a.m.k. í fimm ár frá lokum þeirrar framkvæmdar sem hann stýrði, sbr. 3. mgr. 51. gr. laga nr. 73/1997 og 3. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um tilkynningar vegna galla í byggingarefnum. Í þessum ákvæðum byggingarlöggjafar og kaupalaga felist vernd hinna einstaklingsbundnu hagsmuna stefnanda. Stefndi bendir á að Línuhönnun hafi ekki krafist þess við hönnun burðarvirkis Austurvegar 35 að viðurkenndur vottunaraðili vottaði gæði steypunnar, en slíka kröfu hafi hönnuðurinn getað haft uppi, sbr. 10. gr. steypustaðalsins ÍST EN 206. Stefndi byggir á því að hvorki í stefnu né öðrum framlögðum skjölum sé sú staðhæfing studd með vísan til lagaákvæða að stefndi hafi sem ríkisstofnun átt að hafa með höndum lögbundið eftirlit með starfsemi Mest ehf., ef frá er talin tilvísun til 131. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Í því ákvæði sé ekki mælt fyrir um lögboðið eftirlit stefnda með steypuframleiðslu í landinu. Þá telur stefndi tjón það sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir falla utan verndartilgangs þess eftirlits sem mælt sé fyrir um í skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, sbr. og gr. 131.10 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 um rekstrarleyfi steypustöðva og gæðamat óháðra rannsóknaraðila samkvæmt greinum 131.2. og 131.5. Geti stefnandi því ekki byggt kröfur sínar í máli þessu á hendur stefnda á ákvæðum byggingarlöggjafarinnar um eftirlit með byggingarstarfsemi, gæðamati steinsteypu eða prófana á því hvort steinefni til steypuframleiðslu séu virk eða óvirk. Stefnandi hafi ekki sannað að stefndi hafi vanefnt samning sinn við Mest ehf., hvað þá að orsakasamband sé milli ætlaðs tjóns hans og vinnu stefnda í þágu Mest ehf. Matsgerðin staðfesti að steypan sem Mest ehf. hafi afhent stefnanda hafi haft alla þá eiginleika sem steypa eigi almennt að hafa. Staðfesti matsgerðin því í raun niðurstöður rannsókna stefnda á steypuframleiðslu Mest ehf. Stefndi segir stefnanda byggja kröfur sínar á almennum skaðabótareglum, þ.e. sakarreglunni og reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Samkvæmt þessum reglum beri aðili ábyrgð á tjóni sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans og raski hagsmunum sem verndaðir séu af skaðabótareglum. Stefnandi beri sönnunarbyrðina um sök stefnda og að tjón stefnanda sé sennileg afleiðing hennar. Hvorki í stefnu né í öðrum framlögðum gögnum sé að finna sönnun fyrir saknæmri og ólögmætri háttsemi stefnda sem orsakað hafi tjón stefnanda. Matsgerðin staðfesti hið gagnstæða, þ.e. að steypa framleidd af Mest ehf. hafi staðist almennar kröfur byggingarreglugerðar en að einhverju leyti ekki sérkröfur hönnuðar. Stefndi hafi ekki haft eftirlit með daglegri steypuframleiðslu Mest ehf. og geti því ekki borið ábyrgð á tjóni sem talið er að megi regkja til þess að afhent steypa fullnægi ekki sérkröfum hönnuðar. Hvíli ábyrgð á slíkri vanefnd væntanlega á steypuframleiðandanum og byggingarstjóra. Stefndi byggir á almennum reglum skaðabótaréttar utan samninga, ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og lögum um faggildingu nr. 24/2006. Krafa um málskostnað er byggð á 129., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna gallaðrar steypu sem stefnandi fékk afhenta frá steypustöðinni Mest ehf. á tímabilinu 12. júní 2007 – 30. maí 2008, og notuð var til byggingar á fasteigninni nr. 35 við Austurveg á Selfossi. Með samningi dagsettum 1. febrúar 2006 tók forveri stefnda, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, að sér ytra eftirlit með steypuframleiðslu Mest ehf. í Reykjavík, Hafnarfirði og á Selfossi með nánar tilteknum hætti. Ekkert samningssamband var á milli aðila máls þessa en stefnandi byggir málatilbúnað sinn á hendur stefnda á þeim grundvelli að lögbundnu eftirliti stefnda hafi verið ábótavant og hafi það leitt til tjóns fyrir hann. Hefði stefndi fylgt settum eftirlitsreglum hefði verið hægt að koma í veg fyrir tjónið. Steypustöðin Mest ehf. var úrskurðuð gjaldþrota 30. júlí 2008 og varð stefnanda þá ljóst að hann fengi tjón sitt ekki bætt frá þeim aðila. Sveitarfélaginu Árborg var upphaflega stefnt í máli þessu en samkomulag varð með stefnanda og þeim stefnda að fella málið milli þeirra niður án kostnaðar. Stefnandi hefur aflað matsgerðar í máli þessu og staðfestir dómkvaddur matsmaður að steypan sem notuð var við byggingu fasteignarinnar Austurveg 35 á Selfossi hafi ekki uppfyllt þær gæðakröfur sem gerðar séu til hennar á grundvelli 131. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Hafi hlutfall svokallaðs 3. flokks efnis í steypunni verið 33-36% og væri ekki forsvaranlegt að nota svo hátt hlutfall efnis í steypu til húsbygginga og taldi matsmaður stefnanda hafa orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Matsmaður hefur komið fyrir dóm og staðfest matsgerð sína og henni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati. Verður því litið svo á að ekki sé ágreiningur um að umrædd steypa hafi verið haldin þeim göllum sem lýst er í matsgerðinni. Kemur þá til skoðunar hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á því að hin gallaða steypa var notuð við umrædda húsbyggingu. Agnar Pétursson, fyrirsvarsmaður stefnanda og byggingarstjóri vegna framkvæmdanna, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði gert starfsmönnum steypustöðvarinnar Mest ehf. grein fyrir því hvers konar steypu væri óskað eftir og hefði hann í því skyni afhent þeim blað frá verkfræðistofunni Línuhönnun þar sem nánari fyrirmæli hefðu komið fram. Matsmaður staðfesti fyrir dómi að steypustöðin hefði verið í stakk búin til þess að afhenda þá tegund steypu sem óskað hefði verið eftir. Telja verður að það sé á ábyrgð steypuframleiðanda að steypa standist þær kröfur sem gerðar eru til hennar og uppfylli því áskilda kosti. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að í eftirlitshlutverki stefnda hafi falist skylda til þess að fylgjast með daglegri steypuframleiðslu Mest ehf. Með hliðsjón af framangreindum framburði fyrirsvarsmanns stefnda og matsmanns fyrir dómi og þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að stefndi hefði með nokkrum hætti getað komið í veg fyrir það tjón sem stefnandi varð fyrir, verður þegar af þessum ástæðum að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Stefndi, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, TAP ehf. í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 623/2017
Skuldamál Fjármálafyrirtæki Gengistrygging Ógilding samnings Brostnar forsendur Tómlæti Viðtökudráttur
L hf. krafðist greiðslu skuldar á grundvelli fjölmyntaláns sem J tók hjá bankanum og óumdeilt var að hefði verið tengt gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Þá krafðist L hf. jafnframt að honum yrði heimilt að gera fjárnám hjá E og L ehf. fyrir eignarhluta þeirra í tilteknum fasteignum sem settar voru að veði til tryggingar endurgreiðslu lánsins. J, E og L ehf. reistu sýknukröfu sína á því að lánið hefði verið að fullu greitt upp með tiltekinni greiðslu J til L hf. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að J bæri að greiða L hf. hina umkröfðu fjárhæð að frádreginni þeirri greiðslu sem J hafði innt af hendi. Var hvorki talið að óskráðar reglur um réttaráhrif brostinna forsendna né 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga gætu leitt til þeirrar niðurstöðu að sýkna bæri J af fjárkröfunni. Þá yrði krafan ekki lækkuð með vísan til réttarreglna um viðtökudrátt eða tómlæti eða á þeim grundvelli að J hefði gert L hf. lögmætt greiðslutilboð sem sá síðarnefndi hefði hafnað. Loks var L hf. heimilað að gera fjárnám í fasteignum E og L ehf. fyrir fjárkröfu þeirri sem um ræddi í málinu, en fyrir Hæstarétti afmarkaði L hf. kröfur sínar nánar hvað þetta varðaði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Karl Axelssonog Símon Sigvaldason dómstjóri. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. september 2017. Þau krefjastaðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara að kröfur hans verðilækkaðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. desember 2017.Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms um annað en málskostnað í héraði, sem hann krefst, og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IAðaláfrýjandinn Jón Þór tók 23. ágúst 2007fjölmyntalán hjá Landsbanka Íslands hf., forvera gagnáfrýjanda, í þeim tilgangiog með þeim kjörum og veðtryggingum sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Lániðvar í japönskum jenum og svissneskum frönkum að jafnvirði 11.000.000 krónur ogskyldi greiðast að fullu með einni greiðslu afborgunar og vaxta við lok lánstímans1. september 2008. Lánið fór í vanskil á umsömdum gjalddaga og nam fjárhæð þessþá 16.409.136 krónum.Í hinum áfrýjaða dómi eru rakinsamskipti aðaláfrýjandans Jóns Þórs og gagnáfrýjanda allar götur frá því erframangreint lán fór í vanskil og þar til sá síðarnefndi höfðaði mál þetta tilendurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar og viðurkenningar á rétti sínum til að gerafjárnám í þeim fasteignum, sem settar höfðu verið að veði til tryggingar láninu,en fyrir þeim er nánari grein gerð í héraðsdómi. Framangreind samskipti lutu aðallegaað því hvort og með hvaða hætti koma mætti láni aðaláfrýjandans Jóns Þórs ískil án þess að til málshöfðunar kæmi en samskipti þessi leiddu ekki tilniðurstöðu svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi.Ágreiningslaust er með aðilum að lánþað sem aðaláfrýjandinn Jón Þór tók umrætt sinn féll í flokk þeirra sem meðdómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 töldust vera lání íslenskum krónum tengd gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Ísamræmi við ákvæði laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, var lán hans ásamt lánum annarra lánþega hjá stefnda, semlíkt stóð á um, endurreiknað miðað við 1. apríl 2011. Námu eftirstöðvar lánsins31.327.830 krónum fyrir endurútreikning en 17.020.778 krónum eftir hann. Gagnáfrýjandibeinir fjárkröfu í málinu að aðaláfrýjandanum Jóni Þór sem skuldara umræddsláns en kröfum um viðurkenningu á heimild til fjárnáms beinir hann að eigendumþeirra eigna sem settar voru að veði til tryggingar endurgreiðslu lánsins.IIAðaláfrýjendur krefjast eins og áðurgetur aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara lækkunar. Sýknukrafaner studd þeim rökum að áðurgreint lán sem gagnáfrýjandi veitti aðaláfrýjandanumJóni Þór hafi að fullu verið gert upp með greiðslu hans til gagnáfrýjanda 2.janúar 2015 að fjárhæð 12.000.000 krónur. Með skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms er staðfest að hvorki óskráðar réttarreglur um réttaráhrifbrostinna forsendna né regla 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga geti leitt til þeirrar niðurstöðu að aðaláfrýjandinn Jón Þórverði sýknaður af endurgreiðslukröfu gagnáfrýjanda. Þá er og með skírskotun tilforsendna staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hvorki réttarreglur umviðtökudrátt né tómlæti geti leitt til þess að lækka beri fjárkröfugagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjandanum Jóni Þór. Þá er einnig með skírskotuntil forsendna staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að krafa gagnáfrýjandaá hendur aðaláfrýjandanum Jóni Þór verði ekki lækkuð á þeim grundvelli að hannhafi gert gagnáfrýjanda lögmætt greiðslutilboð í tölvupósti 21. júní 2010 semsá síðarnefndi hafi hafnað. Af framangreindu leiðir að staðfest erniðurstaða héraðsdóms um skyldu aðaláfrýjandans Jóns Þórs til að greiðagagnáfrýjanda 17.095.244 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði og aðfrádreginni þeirri innborgun sem þar greinir. Við munnlegan flutnings málsins fyrirHæstarétti afmarkaði gagnáfrýjandi nánar kröfur sínar um heimild til að gerafjárnám inn í veðrétt sinn í fasteignunum að Burknavöllum 8 í Hafnarfirði meðfastanúmerinu 227-0316 og Lambhaga í Rangárþingi ytra með fastanúmerinu219-5492. Lýsti gagnáfrýjandi því yfir að með þeim kröfum leitaði hannviðurkenningar á rétti til að gera fjárnám í umræddum eignum á grundvellitryggingarbréfanna 20. júní 2005 nr. 0111-63-217201 og 27. ágúst 2007 nr.0106-63-052144 einungis fyrir fjárkröfu sinni samkvæmt lánssamningi þeim sem umræðir í málinu. Að gættri þessari yfirlýsingu um takmörkun á umfangi krafnanna ogað öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfestniðurstaða hans um heimild gagnáfrýjanda til að gera fjárnám í umræddum eignumfyrir fjárkröfu þeirri sem um ræðir í þessu máli.Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dómsskal vera óraskað. Eftir atvikum er rétt að hver aðiliberi sinn kostnað af rekstri máls þessa fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur,föstudaginn 4. ágúst 2017Þettamál, sem var endurflutt og tekið til dóms 20. júlí 2017, er höfðað af Lands­bank­anumhf., kt. [...], Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri 14. október 2014á hendur Jóni Þór Helgasyni, kt. [...], og Emilíu Þor­steins­dóttur, kt. [...],báðum til heimilis að Burknavöllum 8, Hafnarfirði svo og Lamb­haga­búinu ehf.,kt. [...], Lambhaga, Hellu. Stefnandikrefst þess að stefndu verði dæmdtil að greiða stefnanda skuld að fjár­hæð 17.095.244 kr., ásamt dráttarvöxtum,samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 1. maí 2011 til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun 2. janúar 2015 að fjárhæð 12.000.000 kr.Stefnandi krefst þess einnig að honum verði með dómiheimilað að gera fjár­nám inn í veðrétt sem hann á í eignarhluta stefndu Emilíuí fast­eign með fasta­núm­erið 227-0316, að Burknavöllum 8, Hafnarfirði, ásamttil­heyr­andi hlutdeild í eign­ar­lóð og öllu því, sem eigninni fylgir ogfylgja ber, sam­kvæmt tryggingar­bréfi nr. 0106-63-052144, útgefnu 27. ágúst2007, til tryggingar skuldum stefnda Jóns Þórs fyrir samtals 61.227.692 kr.Stefnandi krefst þess jafnframt að honum verðimeð dómi heimilað að gera fjár­nám inn í veðrétt sem hann á í eignarhlutastefnda Lambhagabúsins ehf. í fast­eign­inni Lambhaga með landnúmerið 164528 ogfastanúmerið 219-5492, Rangár­völlum, ásamt til­heyr­andi hlut­deild í eign­ar­lóðog öllu því, sem eigninni fylgir og fylgja ber, sam­kvæmt trygg­ing­ar­bréfinr. 0111-63-217201, útgefnu 20. júní 2005, til trygg­ingar skuldum stefnda JónsÞórs fyrir samtals 24.757.113 kr.Stefnandikrefst málskostnaðar að mati dómsins, auk virð­is­auka­skatts af mál­flutn­ings­þóknun.Stefndukrefjast aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda.Tilvara krefjast þau þess að stefnukröfur verði lækkaðar verulega.Stefndukrefjast jafnframt málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda og virð­is­aukaskattsá málskostnað.MálsatvikÍ þessu málier þremur stefnt. Einum lántaka og tveimur veðsölum. Þar eð veð­sal­arnir komalítið við sögu málavaxta verður lántakinn, Jón Þór, nefndur stefndi án frek­aritilgreiningar.Stefndistarfaði hjá Landsbanka Íslands hf. í sex og hálft ár sem sér­fræðingur í fyrir­tækja­viðskiptumen hætti störfum þar í október 2007. Vitnið Daníel Jakobs­son, gegndi samastarfi og stefndi en í öðru útibúi bankans. Að hans sögn var stefndi, á þessumtíma, í hópi tíu mestu lánasérfræðinga bankans. Eftir starfslok hjá bankanumvann stefndi á öðrum vett­vangi í tæpt ár en fór þá í nám. Hann starfaði hjáannarri banka­stofnun frá október 2009 til des­em­ber 2010 við aðendurskipuleggja lán fyrir­tækja.Stefndi og eigin­kona hans, Emilía Þorsteinsdóttir,seldu hús á Álftanesi og keyptu sér annað að Burkna­völlum 8 í Hafnarfirði árið2007. Til kaupanna tók stefndi lán hjá Landsbanka Íslands en það lán kemur svogott sem ekk­ert við sögu þessa máls. Hjónin munu hafa fest sér húsið íHafnarfirði áður en eignin á Álftanesi seldist. Af þeim sökum stóðust illa ágreiðslur sem þau áttu að fá frá þeim sem keypti húsið á Álfta­nesi og þærgreiðslur sem þeim bar að inna af hendi fyrir húsið í Hafnarfirði. Þess vegnatók stefndi annað lán, 23. ágúst 2007, það lán sem er orsök þessa máls, og er ígögnum nefnt „brúunarlán“. Sá láns­samn­ingur fékk númerið 0111-36-9067 og erkall­aður fjöl­mynta­lán.Samningurinn nam upp­haflega jafn­virði 11.000.000kr., helm­ing­ur­inn í jap­önskum jenum og helm­ing­ur­inn í sviss­neskumfrönkum (JPY 50% og CHF 50%). Fjár­hæð höfuðstóls þess var sem sagt tengd gengiþessara tveggja gjaldmiðla á láns­tím­anum sem var eitt ár. Stefndi segirþennan skamma lánstíma skýr­ast af því að aðeins hafi verið þörf á að brúa þaðsex mánaða bil sem var á milli greiðslna sem hann átti að inna af hendi ogþeirra sem hann átti að fá. Lánið skyldi greið­ast að fullu með einni greiðsluafborg­unar og áfall­inna vaxta í lok láns­tím­ans, 1. sept­em­ber 2008. Greiðaskyldi LIBOR-vexti af láninu, eins og þeir væru ákveðnir fyrir framangreindagjald­miðla á alþjóðlegum fjármálamarkaði, ásamt 2,5% vaxtaálagi. Stæði lán­takiekki skil á greiðslu vaxta eða afborg­ana á gjalddaga bar honum sam­kvæmt samn­ing­numað greiða dráttar­vexti samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001,af gjald­fall­inni fjár­hæð frá gjalddaga til greiðslu­dags.Greiðsluáætlun vegna lánsins var gefin út álántökudegi, 23. ágúst 2007. Sam­kvæmt henni stóð til að á gjalddaga þyrftistefnandi að greiða sem næst 11.550.000 kr. Lánið var strax greitt út og ííslenskum krónum, alls 10.934.000 kr., en þá höfðu lán­töku­gjald og kostnaðurverið dregin frá.Til tryggingar greiðslu lánsins var setttryggingarbréf nr. 0106-63-052144 sem veitir veð í fasteigninni að Burknavöllum8, Hafn­ar­firði, sem stefndu Jón Þór og Emilía eiga til helm­inga. Stefndi JónÞór gaf trygg­ingar­bréfið út 27. ágúst 2007 til trygg­ingar öllum skuldum ogfjár­skuld­bind­ingum sínum, upphaflega að fjár­hæð 39.600.000 kr., verð­tryggtsam­kvæmt vísi­tölu neyslu­verðs. Trygg­ing­ar­bréfið var afhent sýslu­mann­inumí Hafn­ar­firði til þinglýsingar 30. ágúst 2007.Lánssamningur nr. 0111-36-9067 er einnig tryggðurmeð tryggingarbréfi nr. 0111-63-217201 sem veitir veð í jörðinni Lamb­haga,Rang­ár­þingi ytra. Eigandi þeirrar fast­eignar er stefndi Lambhagabúið ehf.Stefndi, Jón Þór, gaf trygg­ing­ar­bréfið út 20. júní 2005, til trygg­ingaröllum skuldum og fjár­skuld­bind­ingum sínum upp­haf­lega að fjár­hæð14.100.000 kr. verð­tryggt samkvæmt vísi­tölu neysluverðs. Trygg­ing­ar­bréfiðveitti upp­haflega veð í hús­inu sem stefndu Jón Þór og Emilía áttu á Álfta­nesi.Við­auki var gerður við trygg­ing­ar­bréfið 5. september 2007. Með honum varbank­anum til við­bótar fyrri trygg­ing­ar­réttindum einnig sett að veði fast­eigninLamb­hagi, Rang­ár­þingi ytra, með land­núm­erið 164528 og fastanúmer 219-5492.Viðaukinn var afhentur til þing­lýs­ingar 10. sept­em­ber 2007.Enn á ný var gerður viðauki við tryggingarbréfið 14.sept­em­ber 2007. Með honum var fast­eignin á Álftanesi leyst úr veð­böndum.Við­auki var gerður við trygg­ing­ar­bréfið 8. desember 2010, veð­bands­lausnað hluta þar sem leyst var undan veð­böndum Lambhagi lóð 219768, fastanúmer219768, Rang­ár­þingi ytra. Eftir þessa veð­bands­lausn stóðu eftir veð­rétt­indistefnanda í Lamb­haga, Rang­ár­þingi ytra, land­númer 164528 og fastanúmer219-5492.Að sögn stefnda var ætlunin að greiða brúunarlániðupp um leið og honum bær­ust kaup­samn­ings­greiðslur fyrir húsið á Álftanesi.Þær bárust, að hans sögn að hluta í lok janúar 2008 og það sem eftir stóð ífebrúar sama ár, alls 12.000.000 kr. Þá hafði íslenska krónan veikst nokkuð ogfjárhæð lánsins var, vegna gengis­trygg­ing­ar­innar, orðin nokkru hærri enkaup­samningsgreiðslurnar og jafn­framt hærri en kom fram í greiðslu­áætl­un­inni,sem fylgdi láninu. Samkvæmt útreikn­ingi stefnanda hefði upp­greiðslu­virðilánsins í lok janúar 2008 numið tæplega 12.600.000 kr.Stefndi segist hafa beðið með að greiða lánið upp aðráðleggingum starfs­manna stefnanda þar eð allar líkur hafi verið á því aðíslenska krónan myndi styrkjast og á þeim tíma hafi verið jákvæður vaxta­munurlántaka í hag milli útlánsvaxta lánsins og inn­láns­vaxta á reikningi með kaup­samn­ings­greiðslum.Í samræmi við lánssamninginn féll lánið í gjalddaga1. september 2008. Láns­fjár­hæðin ásamt vöxtum nam þá um það bil16.410.000 kr. vegna geng­is­trygg­ing­ar­innar. Að sögn stefnda hafði þáverandi úti­bús­stjóristefn­anda hug­myndir um að breyta lán­inu í íslenskt lán og ætti stefndi aðgreiða mis­mun­inn á lán­inu og inn­stæðu sinni að fjár­hæð 12.000.000 kr. Úti­bús­stjór­inn,Daníel Jakobs­son, og stefndi hafi þó á þessum tíma reynt að fá leyfi til þessað framlengja lánið, vegna þess að íslenska krónan hafði fallið mikið. Jákvæðurvaxta­munur hafi þá verið á íslensku krón­unni og þeim myntum sem lániðtengdist. Hins vegar hafi verið ákveðið að halda láninu eins og það stóð og sjáhver fram­vindan yrði. Vitnið Daníel Jakobsson rám­aði ekki í að hann hefðikomið neitt að því að framlengja lánið eða breyta því, í skýrslu sem hann gafvið aðal­með­ferð. Í málinu eru ekki heldur gögn um það að sótt hafi verið umað framlengja lánið eða gera viðauka við það.Fjármálaeftirlitið ákvað 7. október 2008, með heim­ildí 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjár­mála­fyrir­tæki, sbr. 5. gr. laganr. 125/2008, um heimild til fjár­veit­ingar úr ríkissjóði vegna sérstakraaðstæðna á fjár­mála­mark­aði o.fl., að taka yfir vald hlut­hafa­fundarLandsbanka Íslands hf. og skipa félaginu skilanefnd sem tók yfir allt valdbanka­stjórnar.Tveimur dögum síðar, 9. okt­ó­ber 2008, ákvaðeftirlitið með heim­ild í áður nefndum lögum að ráðstafa eignum og skuldumLandsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, til Nýja Lands­banka Íslands hf., kt.471008-0280, sem heitir nú Lands­bank­inn hf. Þar á meðal því láni sem er orsökþessa máls. Þó mun um nokkurn tíma hafa verið óvissa um hvort stefnandiyfirtæki lán sem þetta. Vegna hins mikla gengisfalls tók einnig við óvissa umhvernig ætti að meðhöndla gengistryggð lán, sem síðar kom í ljós að voru ólög­leg.Vitnið Arnheiður Klausen Gísladóttir varútibússtjóri hjá Landsbanka Íslands hf. frá því í byrjun árs 2007, á sviðieinstaklingsviðskipta, og gegndi eftir „hrun“ sama starfi hjá stefn­anda.Ekki eru til nein gögn um samskipti stefnanda ogstarfsmanna Landsbankans hf., sem tók, eins og áður greinir, við kröfuLandsbanka Íslands, vegna þessa láns fyrr en í janúar 2010. Að sögn Arnheiðarkom stefndi, sem þá starfaði í öðrum banka, stundum í heim­sókn og þau ræddumálin yfir kaffibolla. Af þeim sökum séu samskipti þeirra ekki samfelld í tölvu­skeytum.Í upphafi árs 2010 hafi lánið verið í vanskilum í vel ríf­lega ár og því hafiverið þrýst á hana að senda það í lögfræðiinnheimtu. Hún kvaðst því hafa hvattstefnda til þess að semja við bankann. Í tölvupósti 13. janúar 2010 sendi hannhenni fyrstu gögn fyrir greiðslumat. Í þeim tölvupósti segist stefndi reyndarbjart­sýnn á að geta losað sig við lánið með skuldajöfnuði við slitabú gamlabank­ans en óskar engu að síður eftir til­lögu að lausn. Í apríl sama ár sendiArnheiður honum umsókn um úrræði vegna greiðslu­erfið­leika. Í byrjun maí rekurhún á eftir því að fá gögn til þess að hún geti haldið áfram að koma í vegfyrir að lánið verði sent í lög­fræði­inn­heimtu og aftur í lok maí.Hæstiréttur kvað upp dóma 16. júní 2010 þar semkomist var að þeirri nið­ur­stöðu að fjölmyntalán, eins og stefndi tók, værilán í íslenskum krónum tengt gengi erlendra gjaldmiðla á ólögmætan hátt.Nokkrum dögum síðar, 21. júní 2010, ritaði stefndiArnheiði tölvupóst og lagði til að brúunarlánið yrði greitt upp miðað viðhöfuðstól að viðbættum erlendum vöxtum frá lán­töku­degi. Hann tók jafn­framtfram að stefnandi gæti farið í mál við hann teldi stefn­andi sig eiga ríkarirétt en þessu næmi. Stefndi hefði þá komið sínum málum í réttan farveg í biliog hægt væri að losa pen­inga sem lágu á innlánsreikningi. Stefndi fór ekkifram á að neinum trygg­ingum yrði aflétt. Í lok árs 2010 nam húsnæðislánstefnda um 80.087.000 kr. og brúunarlánið um 29.178.000 kr.VitniðArnheiður hringdi í stefnda í lok þessa dags. Að sögn stefnda var það til þessað tilkynna að stefn­andi gæti ekki orðið við til­lögu stefnda, þar eð stefn­andivissi ekki hvort brúunarlánið væri ólög­legt. Hún hafi sömuleiðis ekki taliðsig geta tekið við pen­ingunum því þennan morg­un hafi yfirstjórn bankans til­kynntað hún teldi sig ekki vita hvaða vexti ætti að reikna á lán sem þessi. Þvívildi yfir­stjórnin að beiðnin biði.Fyrir dómi kvaðst Arnheiður telja að stefndi, sembankamaður, hafi vitað að það gengi ekki að gera bankanum tilboð sem þetta. Áþessum tíma hafi lánið ekki verið endurreiknað og því óvissa um það hverendurreiknaður höfuð­stóll ætti að vera. Til­lög­unni hafi verið hafnað þar eðekki hafi verið hægt að vinna út frá henni.Í lok júní 2010 ritaði stefndi Arnheiði aftur ogóskaði eftir því að bankinn tæki lána­mál hans fyrir. Hann benti á að ekkerttillit hafi verið tekið til þeirrar kröfu sem hann hafi gert við slit gamlabankans. Í öðru lagi hafi Hæstiréttur dæmt lánin ólög­leg. Í þriðja lagi leggihann áherslu á að losa veðið af Lamb­haga­búinu því hann vilji ekki að skuldirhans falli á ættingja sína.Bankinn vann mat á greiðslugetu stefnda árið 2010 ogí framhaldi af því var honum, að sögn Arnheiðar, kynnt tillaga að lausn málsinssem stefnda hugnaðist ekki.Um miðjan september 2010 komst Hæstiréttur að þeirriniðurstöðu að gengis­tryggð lán sem hefðu verið metin ólögmæt skyldu bera vextisamkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.Um miðjan desember 2010 voru sett lög nr. 151/2010sem breyttu lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Eftir breytingunasegir í 1. mgr. 18. gr. þeirra að telj­ist samningsákvæði um vexti eða annaðendurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti ógild skulipeningakrafan bera vexti skv. 1. málslið 4. gr., enda eigi önnur ákvæði 18. gr.greinar ekki við. Vextir samkvæmt 4. gr. eru vextir sem Seðla­banki Íslandsákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum, almennum, óverð­tryggðum útlánumhjá lánastofnunum.Snemma árs 2011 stofnaði stefndi, ásamt nokkrumöðrum, félag um að fá sænsku varahlutakeðjuna Mekonomen A/S til landsins.Stefndi kvaðst hafa lánað félag­inu, í mars 2011, 11.000.000 kr. í stað þess aðhafa þær á lágum vöxtum í bank­anum. Þannig hafi hann getað sparað fyrirtækinuvaxtagreiðslur. Hann var fjár­mála­stjóri félagsins og kvaðst ætíð hafa getaðlosað þá fjárhæð sem hann lánaði hefði hann þurft á því að halda.Vegna dóma Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggðralána svo og um hvaða vexti slík lán skyldu bera hóf bankinn að end­ur­reiknalán viðskiptavina sinna í sam­ræmi við ákvæði laga nr. 151/2010. Það var matbank­ans, sem stefndi hefur ekki mót­mælt, að brúunarlán stefnda værigengistryggt. Í sam­ræmi við ákvæði laganna voru eftir­stöðvar lánsins endur­reikn­aðarmiðað við lægstu óverð­tryggðu vexti sem Seðla­banki Íslands birtir, sbr. 10.gr. sömu laga. Eftir­stöðvar láns­samn­ingsins fyrir endur­reikn­ing námu31.327.830 kr. en eftir endur­reikn­ing námu þær 17.020.778 kr. End­ur­reikn­ingurinnmiðaðist við 1. apríl 2011.Að sögn stefnda mótmælti hann ætíð þessumendurreikningi með vísan til for­sögu máls­ins og þeirrar staðreyndar að hannhafi ætíð haft til reiðu 12.000.000 kr. til þess að greiða upp lánið eins ogávalt stóð til þegar kaupsamningsgreiðslur höfðu verið greiddar í janúar 2008.Stefnda var send tilkynning um vanskil 3. maí 2011,ítrekun 30. maí 2011 og inn­heimtu­bréf 1. desember 2011.Á síðustu dögum júnímánaðar 2011 ritaði stefndiArnheiði og spurði um stöð­una á málunum sínum. Hún svaraði og sagði að málhans hefði legið óhreyft hjá henni vegna þess að hún biði eftir viðbrögðum fráhonum. Í tölvuskeyti hennar kemur fram að 110% aðlögun húsnæðiskaupaláns hafiverið sam­þykkt fyrir stefnda í desember 2010 en hann hafi ekki gengið frá því.Hún hafi nú gefist upp og sent lánið í lög­fræði­inn­heimtu en hafi stefndiáhuga á að gera eitt­hvað í lána­mál­unum sé hægt að ná mál­inu úr lögfræði­inn­heimt­unni.Miðað við hversu lágt fast­eigna­matið á húsinu hans var ætti hann að farasjálf­krafa í útreikning miðað við 110% af fast­eigna­mati. Hún var þó ekkiviss um að brú­un­ar­lánið, með veði í Lamb­haga, félli undir greiðsluúrræðið„Lækkun ann­arra skulda“ en vildi athuga það betur. Hún tók þó fram að hannfengi enga vexti end­ur­greidda því hann hefði ekki greitt neitt inn á lánið.Stefndi ritaði bankanum greinargerð í lok júní 2011og gerði grein fyrir sýn sinni á málið. Hann óskaði í fyrsta lagi eftir að fániðurfellingu á húsnæðisláninu niður í 110% af fasteignamati eins og bankinnhafði boðið honum. Hann krafðist þess að gengið yrði frá brúarláninu honum aðskað­lausu þannig að hann greiddi höfuðstólinn, 11 millj­ónir, og eina milljónað auki. Þá yrði trygg­ingar­bréf­inu aflétt af Lambhaga og mál­inu lokið.Hann gerði einnig grein fyrir því að þegar hann hafiséð að hann tapaði á geng­is­falli krónunnar hafi hann velt fyrir sér leið tilað vinna tapið upp og hafi hugmynd hans verið sú að lágmarka tjónið með mun ávöxtum sem honum bæri að greiða af lán­inu og vöxtum sem hann fengi á inneign ííslenskum krónum. Honum finnist skítt að lánið hafi verið dæmt ólögmætt enhefði það verið íslenskt hefði hann að sjálfsögðu greitt það upp en ekkikerfisbundið skaðað sig á neikvæðum vaxtamun. Hann kvaðst einnig vilja komamálum sínum í skikk en ætlaði að gæta hagsmuna sinna eins og starfs­mennbankans gættu hagsmuna bankans.Viku síðar, 7. júlí 2011, ritaði Arnheiður honum ogfagnaði því að hann sýndi samn­ings­vilja og sagðist myndi óska eftirendurupptöku á málum hans.Að sögn Arnheiðar lagði hún tillögu fyrir fagráðbankans í ágúst 2011. Málinu hafi þá verið frestað því fagráðið vildi fáendanlegan endurútreikning á brúunarláninu.Síðla í október 2011 ritaði stefndi Arnheiði ogkvaðst hafa fengið húsnæðis­lánið endurreiknað en hann myndi aldrei samþykkjaendurútreikning á brúarláninu þar eð það hafi verið ólöglegt.Í tölvupósti til Arnheiðar 2. nóvember 2011 kvaðststefndi, vegna þess að bank­inn hefði gert við hann ólöglegan lánasamning ogbrotið gegn lögum um gjald­eyr­is­jöfnuð með því að eiga á þeim tíma ekkierlendu myntina sem var tilgreind í láns­samn­ingnum, hafa tekið ranga ákvörðunmeð því að halda 12 millj­ónum króna inni á reikn­ingi því hann hefði tapaðvaxtamun á því. Hún svaraði því til að hún væri að skoða lausn fyrir hann.Arnheiður lagði mál stefnda aftur fyrir fagráðbankans í desember 2011 og þá var sam­þykkt, 21. desember, að stefndi greiddi12 milljónir króna. Það sem eftir stæði af skuld­inni færi í feril sem hét„Lækkun annarra skulda“ og fólst í því að fólk greiddi í þrjú ár 10% af launumsínum, eftir að skattur hafði verið dreginn frá þeim. Að þremur árum liðnumvoru eftirstöðvarnar felldar niður. Jafnframt átti að aflétta trygg­ing­ar­bréfinuaf Lambhaga.Arnheiður bar að það hafi ætíð verið forgangsmál hjástefnda að losa veðið af Lamb­hagabúinu. Hún kvaðst hafa viljað færa honumgóðar fréttir fyrir jólin og hafi því hringt í hann á Þorláksmessu og gerthonum grein fyrri þessu samþykki fagráðs bank­ans. Hún kvaðst einnig hafa rættvið hann milli jóla og nýárs en þá vegna íbúðar­láns­ins. Þá hafi stefndiákveðið að greiða upp vanskil þess láns fyrir áramót til þess að hann fengivaxtabætur.Arnheiður kunni ekki skýringar á því af hverjustefndi gekk ekki að til­boði bank­ans um uppgjör brúunarlánsins þótt í þvífælist að veðinu yrði aflétt af Lamb­haga­búinu.Stefndi kveðst ekki hafa fengið neinar upplýsingarum þessa samþykkt fag­ráðs, hvorki munnlega né skriflega. Hann kvaðst hafaskilið efni símtalsins við Arn­heiði á Þor­láks­messu 2011 þannig að bank­innætlaði að setja hann í gjaldþrot með því að láta hann greiða af láninu vextisamkvæmt 4. gr. vaxtalaga.Stefndi tekur fram að í árslok 2011, hefði hanngetað greitt í samræmi við sam­þykki fagráðsins, þótt hann hafi lánað félaginuMekonomen lausafé sitt fyrr á árinu.Að sögn Arnheiðar giltu samþykktir fagráðs í sexmánuði og þar eð ekkert svar barst frá stefnda við samþykktinni frá í desemberhafi hún þurft að leggja málið fyrir aftur. Í júlí 2012 fékk hún samþykktfagráðsins frá 21. desember 2011 end­ur­vakta. Þá var stefnda boðin sama lausnnema hann þurfti að greiða vexti samkvæmt vaxtaflokki bank­ans K0 frá 21. des­em­ber.Arnheiður bar að þá hafi stefndi sagt henni að hann hefði lánað félaginu Mekon­omen11 milljónir króna. Vegna svika samstarfsmanns síns í félaginu næði hann fénuekki út úr félaginu og hefði því ekki fjármuni til að taka til­boðinu.Stefndi bar að hann hefði, af þeim 11 milljónum semhann lánaði Mekonomen, fengið átta milljónir króna í ágúst 2012 þegar hannsagði skilið við félagið eftir svik sam­starfs­mannsins.Þar eð stefndi hafði ekki alla fjárhæðina til reiðukveðst hann hafa leitað leiða með Arn­heiði í september 2012 um hvort ekki værimögulegt að greiða þegar 8.000.000 kr. en stefnandi myndi lána 4.000.000 kr. ogtryggingum yrði ekki aflétt fyrr en við fulla upp­greiðslu í samræmi við það.Þessari munnlegu beiðni hafi ekki verið svarað.Vitnið Arnheiður bar að stefndi hafi ekki haftgreiðslugetu til að taka slíkt lán á þessum tíma.Að sögn stefnda ítrekaði hann beiðni um 4.000.000kr. lán á fundi með Arn­heiði 17. janúar 2013 og hafi hún og Þór­halla Bald­urs­dóttiraðstoðarútibústjóri tekið vel í beiðn­ina. Í framhaldi af þeim fundi ritaðihann Arnheiði tölvupóst 17. janúar 2013 þar sem hann mælir svo fyrir að greiðaskuli átta milljónir króna af tilteknum reikn­ingi hans í bankanum inn á brú­un­ar­lánið.Fyrir þessari greiðslu setur hann þó þann fyrirvara að hann missi ekki neinnrétt sem hann gæti fengið með því að greiða lánið ekki upp.Sama dag, 17. janúar 2013, svaraði hún að Fag­ráðfengi afrit af beiðn­inni ásamt skýringum á því sem þeim fór í milli. Gengiðyrði frá milli­færsl­unni þegar hún hefði fengið „comment“ á það.Arnheiður kvaðst hafa sent fagráði bankans þetta boðog hafi óskað eftir því að fag­ráðssamþykktin gilti áfram. Fagráð hafi ekkiviljað að samþykktin frá desember 2011 gilti nema stefndi greiddi að fullu 12milljónir, vexti og „það sem átti að vera til við­bótar“. Hún hafi því ekkitekið átta millj­ónir af reikningi stefnda til þess að greiða inn á lánið.Hún bar að stefndi hefði hins vegar ætíð getað fariðtil gjaldkera, alveg frá því að hann tók lánið og óskað eftir að milli­færahvaða fjárhæð sem var inn á það en það myndi hann þá gera án þess að setja bank­anumeinhver skilyrði.Stefndi kveðst hafa tekið svari Arnheiðar 17. janúar2013 þannig að komið væri á ein­hvers ­konar sam­komulag og hafi því beðið meðað óska eftir að greiða inn á lánið þrátt fyrir nei­kvæðan vaxta­mun milliinnláns- og útláns­vaxta. Á reikningum hans í bankanum hafi því legið áttamillj­ónir króna sem bank­inn hafi fengið tekjur af á meðan.Stefnandi sendi stefnda bréf 12. nóvember 2013 þarsem kom fram að með dómum í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012 hafi Hæstirétturmeðal annars komist að þeirri nið­ur­stöðu að greiðslu­kvitt­anir hefðu jafn­giltfullnaðarkvittunum og að endur­útreikn­ingur lána hefði átt að taka mið af því.Þar eð aldrei hafi verið greitt af lán­inu hafi bankinn ekki gefið út neinarfulln­aðar­kvitt­anir. Ekki þyrfti því að leið­rétta lánið frekar.Stefndi ritaði Arnheiði tölvupóst 23. janúar 2014 ogminnti hana á að hann hefði beðið hana að taka átta milljónir króna upp í 12milljónirnar sem þau hafi samið um. Nú hafi lánið verið hækkað úr 12 milljónumkróna í 24 milljónir og þá hækkun geti hann ekki sætt sig við.Arnheiður kvaðst hvorki minnast þess að stefndihefði komið eða skrifað henni tölvu­póst um að hún greiddi átta milljónir krónainn á lánið nema þann sem hann sendi henni 17. janúar 2013 þar sem hann settiþann fyrirvara að fagráðssamþykktin myndi engu að síður gilda.Mánuði síðar, 27. febrúar 2014, ritaði stefndiArnheiði tölvupóst þar sem stóð að hann liti svo á að tæki hún átta milljóniraf reikningi hans og greiddi inn á lánið þá stæði fag­ráðs­sam­þykktin enn.Hann taldi betra að fara með málið í gegnum fagráð fyrst og lagði til að hannkæmi í heimsókn eftir viku og þá yrði málið klárað. Stefndi bendir á að hann hafi langa reynslu afútlánum og samningum við banka og hafi starf­að sex og hálft ár í sama útibúiog veitti lánið. Hann hafi því vitað vel að að óbreyttu myndi hann ekki hagn­astá að bíða með pen­inga inni á reikn­ingi. Arn­heiður hafi ekki heldur átt frum­kvæðiað því að benda honum á betri lausn.Í apríl 2014 endurheimti stefndi 4.000.000 kr. oghafði þá fengið að fullu höfuð­stól þess sem hann hafði lánað Mekonomen. Hannhafði þá strax samband við stefn­anda og óskaði eftir að málið yrði tekið uppað nýju.Vitnið Arnheiður bar að þegar stefndi hefði haftalla peningana til reiðu vorið 2014 hafi þau farið að ræða saman aftur. Stefndihafi þá á ný þurft að koma með gögn til þess að meta mætti greiðslugetu hansaftur þannig að leggja mætti málið á ný fyrir fag­ráð. Á þessum tíma hafi veriðbúið að breyta fagráði og komnir aðrir aðilar að mál­inu þar. Hún hafi lagt tilað gamla tillagan, upphaflega frá desember 2011, yrði endur­vakin og stefndifengi að greiða samkvæmt því. Á sama tíma hafi hún verið að færast yfir í fyrir­tækja­útibúið,nýr útibússtjóri verið kominn í einstaklingsútibúið og þar með nýr aðili að mál­inuinnan bankans. Auk þess hafi fagráð ekki viljað að hún kæmi meira að mál­inu,sem fyrrum samstarfsmaður stefnda.Fagráð hafi jafnframt viljað að tekið yrði tillittil þess að myndast hefði eigið fé í húsi stefndu Jóns Þórs og Emilíu meðverðhækkun á húsinu sem og í jörðinni Lamb­haga. Ráðið hafi ekki talið fært aðganga fram hjá þeirri vinnureglu að afskrifa ekki skuldir sem tryggingar séutil fyrir. Þegar hún hafi hætt að hafa afskipti af málinu hafi það staðiðþannig að kalla hafi átt eftir frekari gögnum, meðal annars um verð­mætijarðarinnar Lamb­haga og eignar stefnda. Síðan hafi átt að vinna málið áfram íúti­bú­inu. Henni virt­ist að vinna í því hafi dottið niður. Stefndi hefði þógetað ýtt á eftir því, hefði hann viljað. Málið virð­ist því hafa fariðfljótlega í lögfræðiinnheimtu.Í tölvupósti sem Ásgeir H. Jóhannsson útibússtjórisendi stefnda 12. febrúar 2015 kemur fram að áður en bankinn ákvað að höfðadómsmálið hafi lengi verið beðið eftir gögnum frá stefnda.Að sögn stefnda var hann ekki krafinn frekari gagnaen hann hafði afhent vorið 2014 og hafi hann ekki frétt frekar af málinu, fyrren með birtingu stefnu í októ­ber 2014, án nokk­urrar undanfarandi viðvörunar.Í desember 2014 lagði stefnandi til ákveðingreiðslukjör talsvert óhagstæðari en þau sem fólust í sam­þykktum fagráðs frádesember 2011 og júlí 2017. Meðal ann­ars átti ekki að aflétta veð­inu afLambhaga.Með tölvupósti 2. janúar 2015 óskaði stefndi eftirþví að bankinn millifærði af reikn­ingi hans 12.000.000 kr. en féllst ekki ágreiðslukjör stefnanda. Hann kveðst engu að síður hafa leitað leiða til þess aðleysa málið.Málsástæðurog lagarök stefnandaTil stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til þessað stefndi hafi ekki greitt lán sem fyrirrennari stefnanda, Landsbanki Íslandshf., veitti stefnda 23. ágúst 2007 þrátt fyrir margvíslegar tilraunir stefnandatil þess að fá lánið endurgreitt án málshöfðunar. Eftirstöðvar lánsins hafi, þegar það vargjaldfellt 1. maí 2011, numið 17.020.778 kr. og áfallnir samningsvextir þanndag verið 74.466 kr. Samtalan, 17.095.244 kr., sé stefnu­fjár­hæðin.Stefn­andi vísar til þess að honum sé einnignauðsynlegt að fá dóm þess efnis að honum sé heim­ilað fjárnám í fasteignumstefndu Emilíu og Lamb­haga­bús­ins ehf. að því marki sem veðtryggingin takitil dóm­kröf­unnar sam­kvæmt ákvæðum þeirra trygg­ingarbréfa sem hvíla á eign­ar­hlutumstefndu að Burkna­völlum 8, Hafnar­firði og Lamb­haga, Rang­ár­völlum. Bæðiþessi bréf veiti alls­herj­ar­veð og því sé ekki unnt að fara beint í aðför sam­kvæmt1. gr. laga nr. 90/1989 eða beið­ast nauð­ung­ar­sölu sam­kvæmt 6. gr. laga nr.90/1991 á grund­velli þeirra.Upp­reiknuð staða tryggingarbréfsins sem veiti veð íBurknavöllum 8 hafi, 3. sept­em­ber 2014, numið 61.227.692 kr. Auk þess sékrafist dráttarvaxta eitt ár aftur í tím­ann frá nauðungarsölubeiðni, sbr.b-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997, um samn­ings­veð.Uppreiknuð staða trygg­ing­ar­bréfsins sem veiti veðí jörðinni Lambhaga hafi, 3. sept­em­ber 2014, numið 24.757.113 kr. Auk þess sékrafist dráttar­vaxta eitt ár aftur í tím­ann frá nauðungarsölubeiðni, sbr.b-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997, um samn­ings­veð.Kröfur sínar byggir stefnandi á meginreglu kröfu- ogsamningaréttar um greiðslu­skyldu fjár­skuld­bindinga. Kröfur um dráttarvexti,þar með talið vaxtavexti, styður hann við reglur III. kafla vaxtalaga, nr.38/2001, einkum 1. mgr. 6. gr., 5. gr. og 12. gr. sömu laga. Krafan ummálskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einka­mála.Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988.Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því sé honum nauð­syn­legt að fádóm fyrir þessum skatti úr hendi stefndu. Val á varnarþingi styðjist við 42.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en í 15. gr. í lánasamningi aðila sésvo samið að ágreiningsmál vegna samningsins skuli reka fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur.Aðild stefndu styðjist við 18. og 19. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991.Málsástæður og lagarök stefnduAðalkrafaAðalkröfu sína um sýknu af dómkröfum stefnanda byggjastefndu á því að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 9067 sé að fullu uppgerð meðgreiðslu 2. janúar 2015 að fjárhæð 12.000.000 kr. með vísan til eftirfarandimálsástæðna:Brostnar forsendur lántakaEins og áður sé rakið hafi stefndi, Jón Þór, tekiðlán samkvæmt lánssamningi nr. 9067 vegna þess að stefndu, honum og Emilíu,bárust ekki kaup­samn­ings­greiðslur á umsömdum tíma. Greiðsl­urnar hafi veriðvæntanlegar innan nokkurra mán­aða. Láns­tími og greiðslu­fyrir­komu­lag sýniþað. Í raun hafi báðir aðilar gengið út frá því að lánið yrði greitt upp löngufyrir gjalddaga lánsins. Kaup­samn­ings­greiðslur hafi verið ríf­lega súfjárhæð sem stefndi tók að láni í brúunarláninu og ljóst að lánið átti að greið­astupp um leið og greiðslurnar bær­ust.Lán í íslenskum krónum án ólögmætrargengistryggingar hefði verið greitt upp um leið og kaupsamningsgreiðslurbárust.Stefndi hafi lagt fram endurreikning á láninu miðaðvið að það væri ekki tengt gengi erlendra gjaldmiðla og bæri vexti SeðlabankaÍslands skv. 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Sá reikningursýni að kaup­samn­ings­greiðslur hefðu nægt til þess að greiða upp lánið alvegfram í apríl 2008, þrátt fyrir gríð­ar­lega háa vexti.Sú forsenda lántaka að kaupsamningsgreiðslur myndugreiða upp lánið innan mjög skamms tíma hafi verið ákvörðunarástæða þeirrafyrir lántökunni. Það hafi lán­veit­andi vitað eða mátt vita um. Ekki verðiannað ályktað en að sanngjarnt sé í alla staði að stefndi sé laus undanskuldbindingu sinni gegn þeirri greiðslu sem hann innti af hendi 2. janúar2015. Greiðsla sem hafi staðið stefnanda til boða allt frá því í janúar 2008.Hefði lánið ekki verið bundið hinni ólögmætugengistryggingu, sem stefnandi beri ábyrgð á, hefði stefndi undir öllumkringumstæðum þegar greitt lánið að fullu í janúar 2008.Ekki geti með neinum rökum talist sanngjarnt aðstefnandi geti, með vísan til síð­ari tíma lagasetningar, reiknað upp lán meðóverðtryggðum vöxtum, skv. 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,þegar horft sé til þess að peningafjárhæð var færð inn á reikning hjá stefnandasem nægði til uppgreiðslu lánsins og þegar horft er til upp­haf­legra forsendnalántökunnar.Með því að stefnandi hafi samþykkt árið 2012 aðstefndi greiddi lánið upp með 12.000.000 kr. megi segja að stefnandi hafi tekiðundir sjónarmið stefndu og í raun við­ur­kennt það sem stefndu hafi ætíð haldiðfram.Þar eð stefnandi hafi haldið uppi hinni ólögmætugengistryggingu, ekki ein­vörð­ungu á hinum umstefnda lánssamningi nr. 9067,heldur líka á lánssamningi nr. 9229 (sjálfu íbúðakaupaláninu), hafi brostiðallar forsendur stefndu til þess að geta haldið lánum í skilum eða greiða þauupp. Eftirstöðvar láns nr. 9229, sem nam upp­haf­lega 33.000.000 kr., hafi sam­kvæmtskatt­fram­tali numið í árs­lok 2008, 75.009.794 kr. og eftir­stöðvar láns nr.9067 numið 26.879.044 kr., eða samtals 101.888.838 kr. Í árs­lok 2009 vorueftir­stöðvar lán­anna sam­kvæmt skatt­fram­tali 109.265.951 kr.Forsendur lántaka og allar ákvarðanir hans hafiverið teknar í ljósi þeirrar stöðu sem stefn­andi beindi ranglega að honum.Stefnandi beri ábyrgð á þeirri stöðu. Stefndi, Jón Þór, hafi árið 2008 lagtnægilegt fé inn á reikning til þess að greiða lánið að fullu hefði stefn­andireiknað það rétt.Taka verði sérstaklega fram og árétta að stefndi,Jón Þór, hafi undir­ritað greiðslu­áætlun samhliða lánssamningi í samræmi viðlög nr. 121/1994, um neyt­enda­lán. Í henni komi fram að á gjalddaga lánsins,1. september 2008, skyldu greiðast 11.549.786 kr. Þar eð ætíð hafi legið fyrirað lánið myndi greið­ast upp fyrr , hafi verið ljóst að kostnaður við lántökunayrði mun minni. Í greiðslu­áætl­un­inni sé engin aðvörun um gengisáhættu,einungis að hún byggi á 0% verð­bólgu, núgild­andi vöxtum og gjaldskrá bankans.Lánssamningi vikið til hliðar – 36. gr. samningalaganr. 7/1936Stefndu byggja jafnframt á því að víkja skulilánssamningnum, og endur­reikn­ingi hans í samræmi við lög nr. 151/2010, tilhliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, því óheiðarlegt sé og ósann­gjarnt af stefn­anda að bera hannfyrir sig. Í 1. mgr. 36. gr. segi að víkja megi samn­ingi til hliðar í heildeða að hluta eða breyta. Í 2. mgr. 36. gr. segi að við mat sam­kvæmt 1. mgr.skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samn­ings­gerð­inaog atvika sem síðar komu til.Ekki verði annað talið en að öll skilyrði séuuppfyllt til þess að breyta samn­ingi aðila að teknu tillit til allramálsatvika. Það verði talið ósanngjarnt af stefn­anda að bera fyrir sigendurreikning samkvæmt síðar settum lögum þegar hann viti að lán­taki hafiallan tímann getað greitt upp lánið ef stefnandi hefði reiknað lánið á réttanhátt. Stefndi hafi ætíð haft fullan hug á því og leitað allra leiða til þessgagnvart stefn­anda.VarakrafaVerði ekki fallist á sýknukröfu stefndu af dómkröfumstefnanda, krefjast þau lækk­unar fjárkröfu stefnanda. Fyrir utan það aðgreiddar hafi verið 12.000.000 kr., 2. janúar 2015, eftir útgáfu stefnu,krefjast stefndu þess að dráttar­vaxta­kröfu og máls­kostn­að­ar­kröfustefnanda verði hafnað með vísan til eftirfarandi máls­ástæðna:ViðtökudrátturStefndu byggja á sjónarmiðum um viðtökudráttstefnanda. Stefndi, Jón Þór, hafi 21. júní 2010 boðið fram greiðslu/úrlausn íljósi þess að fé, sem var ætlað að greiða lánið upp, hafði legið á reikningihjá stefnanda frá því í janúar 2008. Stefn­andi hafi hafnað þeirri tillögu.Ekki sé hægt að líta á málið á annan hátt en að stefn­andi beri ábyrgð á hinniólögmætu gengistryggingu og óvissa stefn­anda um með­ferð kröf­unnar sam­kvæmtlánssamningi sé alfarið á hans ábyrgð.Taka verði tillit til þess ef atvik, sem varðakröfuhafa og skuldara verður ekki um kennt, valda því að greiðsla fer ekkifram. Í slíkum tilvikum skuli, samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, ekki reikna dráttarvexti.TómlætiStefndi bendir á að gjalddagi lánssamnings nr. 9067,sem leggi grunn að fjár­kröfu stefnanda, hafi verið 1. september 2008. Lániðhafi verið endurreiknað 1. apríl 2011 og stefnandi einhliða ákveðið gjalddagalánsins 1. maí 2011. Þrátt fyrir þetta hafi stefn­andi ekki gert neinn reka aðþví að innheimta kröfuna fyrr en með útgáfu stefnu í okt­óber 2014.Hvort sem miðað sé við gjalddaga samkvæmtlánssamningi 1. september 2008 eða þann gjalddaga sem stefnandi tilgreinireftir endurreikning sinn, 1. maí 2011, sé ljóst að stefndu, Emilíu ogLambhagabúinu ehf., hafi aldrei verið til­kynnt um afdrif láns­ins semstefnandi haldi þó fram að þau séu í ábyrgð fyrir.Þótt tryggingarbréfin veiti allsherjarveð getistefndu, sem veðsalar, ekki sætt því að geta ekki gripið til ráðstafana tilvarnar frekara tjóni. Það stríði beinlínis gegn eðli­legum og heilbrigðumviðskiptaháttum að stefn­andi hafi aldrei sent veðsölum til­kynn­ingar af neinutagi.Um stefndu, Emilíu, gildi lög nr. 32/2009, umábyrgðarmenn. Í 3. mgr. 7. gr. lag­anna sé sérstaklega tekið fram aðábyrgðarmaður verði ekki krafinn um greiðslur drátt­ar­vaxta eðainnheimtukostnaðar lán­taka sem falli til eftir gjald­daga nema að liðnar séutvær vikur frá því að ábyrgðar­manni var sannanlega gefinn kostur á að greiðagjaldfallna afborgun. Stefndu, Emilíu, hafi ekki verið birt til­kynn­ing fyrren með birtingu stefnu 14. október 2014. Hún geti því ekki borið ábyrgð aðhærri fjárhæð en sem nemi höfuðstól lánsins og dráttarvextir reikn­ist fyrstfrá 28. október 2014.Með vísan til almennra tóm­lætis­sjónar­miða, gildiþað sama fyrir stefnda, Lamb­haga­búið ehf., sem hafi aldrei verið upplýst umafdrif lánssamnings nr. 9067 og aldrei verið gefinn kostur á að greiða lániðvegna ábyrgðar sinnar samkvæmt veð­trygg­ingar­bréfi.Að síðustu byggja stefndu á því að stefndi, Jón Þór,hafi 21. júní 2010 gert stefn­anda til­boð um uppgjör kröfunnar sem fólst íuppgjöri í samræmi við láns­samn­ing aðila þar sem höfuðstóll yrði greiddur,auk erlendra vaxta. Ekki hafi átt að létta af neinum trygg­ingum samhliða þvíog áréttað að stefnandi gæti í framhaldi af þessu sótt frek­ari rétt, ef hannteldi sig eiga hann. Stefndi hafi hafnað tilboðinu.Ekki verði litið á það með öðrum hætti en þeim aðstefnandi hafi gert stefnda lög­mætt/­rétt­mætt til­boð í samræmi viðlánssamning aðila miðað við þær forsendur sem lágu fyrir á þeim tíma og ekkiverði annað séð en að taka verði fullt til­lit til þess við end­ur­reikn­inglánsins í samræmi við lög nr. 151/2010. Ekki sé sanngjarnt að stefn­andi reiknisér vexti, eftir 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verð­trygg­ingu, eðaeftir atvikum dráttavexti, þegar stefnandi reikni ekki vexti á innistæðu að fjár­hæð12.000.000 kr. með sama hætti frá þeim tíma.Stefndu hafi lagt fram endurreikning á 12.000.000kr. miðað við vexti sam­kvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá júní 2010 til 1. mars2015, þar sem áfallnir vextir á tíma­bilinu eru 4.071.360 kr. eða sam­tals16.071.360 kr. Þau hafi einnig lagt fram end­ur­reikn­ing sömu fjárhæðar miðaðvið dráttarvexti frá júní 2010 til 1. mars 2015, þar sem áfallnir vextir eru9.602.048 kr. eða samtals 21.602.048 kr. Stefndu krefjast þess að litið verðitil þessara útreikn­inga til lækkunar á kröfum stefn­anda.Kröfum sínum til stuðnings vísa stefndu til almennrareglna kröfu- og samn­inga­réttar, til sjónarmiða um brostnar forsendur,viðtökudráttar og tómlætis. Stefndu vísa til laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. lag­anna svo og laga nr. 161/2002,um fjármálafyrirtæki. Þau vísa einnig til laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010 og laga nr. 32/2009, um ábyrgð­ar­menn, ogenn fremur laga nr. 121/1994, um neytendalán. Vegna kröfu um máls­kostnað vísa stefndu til XXI.kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einka­mála, einkum 129. og 130. gr. NiðurstaðaStefnandihöfðar þetta mál til þess að fá greitt lán sem stefndi, Jón Þór, tók, svo ogtil þess að fá gefna út aðfararheimild, þ.e. dóm sem veitir honum heimild tilað fá gert fjár­nám í fasteignum stefndu, Emilíu og Lambhagabúsins ehf., semvoru settar að veði til trygg­ingar greiðslu lánsins.Stefndukrefjast sýknu en til vara lækkunar fjárkröfu. Stefndu byggja kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi áþví að forsendur stefnda, Jóns Þórs, fyrir lán­tök­unni hafi brostið. Það hafiverið ákvörð­un­ar­ástæða fyrir lán­tök­unni að kaup­samn­ings­greiðslur myndugreiða lánið upp innan mjög skamms tíma. Það er að fjárhæðin sem þau áttu von ávegna sölu á eign sinni, 12 milljónir króna, myndi nægja til þess að greiðalánið upp jafnvel fyrir gjalddaga.Í fræðum er sagt að grundvöllur hugtaksins brostinforsenda í samningarétti sé að löggerningsgjafi hefði ekki stofnað tillöggerningsins ef hann hefði séð eða mátt sjá fyrir þau atvik eða aðstæður semhann síðar vill bera fyrir sig. Það er einnig meg­in­regla að menn verðasjálfir að bera áhættuna af því að forsenda þeirra fyrir samn­ings­gerðbrestur. Það heyrir því til undantekninga að brostin forsenda sé viðurkennd semógild­ing­ar­ástæða eða að víkja megi samningsákvæði til hliðar á grundvellihennar.Stefndu hafa lagt fram útreikning á því að 12milljónir króna hefðu nægt þeim til að greiða vexti samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001 af 11 milljóna króna láni allt fram í mars 2008.Þótt stefndi orði kröfu sína ekki þannig er engulíkara en hann vilji að dóm­ur­inn breyti þeim lánssamn­ingi, sem hann gerði23. ágúst 2007, í skamm­tíma­láns­samn­ing, með gjalddaga í mars eða apríl2008, í íslenskum krónum sem beri vexti sam­kvæmt 4. gr. vaxtalaga og látisamninginn steinrenna þá.Stefndi Jón Þór hefur ekki sýnt fram á að hann hafiátt kost á venjulegu skamm­tímaláni í íslenskum krónum með vöxtum samkvæmt 4.gr. vaxtalaga. Hann barfyrir dómi að hann hefði gjarnan viljað taka yfirdrátt í íslenskum krónum ístað þess að standa í þessu bulli. Hann bar einnig að ástæða þess að hann gerðiþað ekki var sú að yfirdráttur bar þá, að hans sögn, margfalt hærri vexti enþað lán sem hann tók.Ákvörðunarástæðastefnda Jóns Þórs fyrir því að taka þetta tiltekna lán voru því vext­irnir semþað bar. Hann vissi þó að venjuleg lán í íslenskum krónum báru ekki svo lágavexti heldur voru þessir lágu vextir ein­vörð­ungu í boði af lánum sem vorutengd gengi erlendra gjaldmiðla.Hannbar jafnframt að í starfi sínu hjá bankanum, sem fyrir­tækja­ráð­gjafi, hafihann ráðlagt mörgum fyrirsvarsmönnum fyrir­tækja að taka lán í erlendummyntum. Það hafi hann gert vegna þess að sam­kvæmt öllum greiningum, einniggrein­ingum bank­ans sem hann vann hjá, hafi lán í erlendum myntum verið hag­kvæm­aratil lengri tíma litið fyrir þá sem höfðu greiðslu­getu og þoldu miklar sveiflurá gengi.Hannvissi því að lánsfjárhæðin gæti hækkað og lækkað verulega eftir sveiflum ágengi þeirra gjaldmiðla sem tilgreindir voru í láninu, en þá valdi hannsjálfur, svo og að slík skammtímalán kynnu að vera óhagkvæm fyrir þá sem höfðuekki mikla greiðslu­getu.Stefndibyggir á því að í greiðsluáætluninni hafi ekki verið nein aðvörun um geng­is­áhættu.Eins og fram er komið var gengisáhættan stefnda kunn og gat það því ekki haftnein áhrif á ákvörðun hans að hennar var ekki getið í greiðsluáætluninni.Dómurinntelur því að stefndi hafi fyllilega vitað hvaða áhætta væri bundin láni semþessu og geti því ekki borið fyrir sig að hann hafi ekki mátt sjá fyrir að verð­mætihöfuðstóls þess gæti sveiflast eins og það gerði á skömmum tíma. Hann mátti þvísjá fyrir að svo gæti farið að 12 milljón­irnar sem hann átti von á að fá greiddarí janúar eða febrúar nægðu ekki til að greiða lánið, hvorki þá né þegar þaðféll í gjald­daga 1. september 2008.Þareð hann mátti því sjá fyrir þau atvik sem hann vill nú bera fyrir sig er ekkiunnt að fallast á að forsendur hans fyrir lántökunni hafi brostið.Þaðer rétt að fagráð bankans samþykkti tiltekna greiðslulausn í desember 2011. Aðsögn stefnda var honum aldrei greint frá því, hvorki munnlega né skrif­lega.Sam­þykktin var endurvakin 11. júlí 2012. Samkvæmt henni bar stefnda að greiða12 millj­ónir króna, með tilteknum vöxtum frá 21. desember 2011, og það semógreitt var af láninu skyldi greiða að svo miklu leyti sem hægt væri meðgreiðsluúrræði sem hét „Lækkun ann­arraskulda“. Hún fólst í því að fólk greiddi í þrjú ár 10% af launum sínum, eftirað skattur hafði verið dreginn frá þeim. Að þremur árum liðnum voru eftir­stöðvarnarfelldar niður. Stefnandi bauð stefnda því aldrei að hann gæti gert lánið uppmeð því að greiða einvörðungu 12 millj­ónir króna. Jafnframt verður ekkifallist á að stefnandi hafi í orði eða verki fallist á að forsendur stefndafyrir lántökunni hafi brostið.Stefndibyggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því að það eigi að víkja láns­samn­ingnumog endur­reikn­ingi hans til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.Stefndihafði starfað í sex og hálft ár hjá Landsbanka Íslands þegar hann tók lánið.Þar veitti hann fyrirtækjum fjármálaráðgjöf og kveðst hafa talsverða þekkingu álánum. Því verður ekki fallist á að á hann hafi hallað þegar hann tók lánið 23.ágúst 2007.Þegarlánið var tekið seldu stefndu Jón Þór og Emilía fasteign og keyptu aðra og tókulánið til að brúa bil milli kaupsamningsgreiðslna. Dómurinn telur þessi atvikvið samnings­gerð­ina ekki geta haft þýðingu. Hæstiréttur hefur þegar tekið afstöðutil efnis lánssamninga, sem jafnast á við þennan, og vikið til hliðar þvíákvæði sem batt láns­fjárhæðina við gengi erlendra gjald­miðla svo og ákvæðiþeirra um vexti vegna þess að bein og órjúfanleg tengsl væru milli þessaratveggja samningsákvæða.Stefndi,Jón Þór, hefur einkum bent á það að hann hafi ætíð átt 12 milljónir króna oghefði því getað greitt lánið upp hefði það verið rétt reiknað út á fyrstu mán­uðumárs­ins 2008, það er eins og höfuðstóll þess væri ekki tengdur gengi erlendragjald­miðla. Stefndi hafi ætíð haft fullan hug á því og leitað allra leiða tilþess gagn­vart stefn­anda. Af þeim sökum sé ósann­gjarnt af stefnanda aðkrefjast þess að hann greiði sam­kvæmt útreikningi sem hafi verið ákveðinn ílögum nr. 151/2010 sem voru sett á Alþingi 18. desember 2010.Þaðer rétt að samkvæmt skattframtölum átti stefndi í lok árs 2008 tæplega12.400.000 kr. í lausafé. Gjalddagi lánsins var 1. september 2008. Þá barstefnda að greiða lánið í síðasta lagi en gerði ekki. Hann vissi þó að skuldbindinghans við bank­ann gat aldrei numið lægri fjár­hæð en þeirri sem bankinn hafðiafhent honum 23. ágúst 2007, það er 11 millj­ónum króna, og þeim vöxtum sem þávar samið um að höfuð­stóll lánsins bæri. Þessa fjárhæð bauð hann ekki fram ágjalddaga, né aðra fjár­hæð hærri eða lægri og ekki fyrr en sex og hálfu árisíðar.Dómurinntelur það ekki geta haft þýðingu þótt stefndi hafi átt 12 milljónir króna ílausafé. Stefndi bauð það aldrei fram til greiðslu án fyrirvara eða skilyrðafyrr en eftir að málið var höfðað. Dómurinn fær því ekki séð að uppfyllt séuskilyrði 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 fyrir því að víkja efni samningsinstil hliðar. Stefndibyggir varakröfu sína um lækkun fjárkröfu á viðtökudrætti stefnanda. Stefndihafi, skömmu eftir að Hæstiréttur kvað upp þann dóm að óheimilt væri að tengjalán í íslenskum krónum gengi erlendra gjaldmiðla, í tölvupósti 21. júní 2010,boðið fram greiðslu/úrlausn.Ítölvupóstinum lagði hann til aðbrúunarlánið yrði greitt upp miðað við höfuð­stól, auk erlendra vaxta frálántökudegi. Hann tók jafn­framt fram að stefnandi gæti svo farið í mál við sigef talið yrði að stefn­andi ætti ríkari rétt. Stefndi hefði þá komið sínummálum í réttan farveg í bili og hægt að losa pen­inga sem lágu á inn­láns­reikn­ingi.Stefndi fór ekki fram á að neinum trygg­ingum yrði aflétt.Aðmati dómsins bauð stefndi ekki fram greiðslu heldur bar tillögu að lausn undirstefnanda. Stefnandi hafnaði því að taka þessari tillögu sem fullnaðargreiðslufyrir lánið enda var þá óvissa um það hvaða vexti lánið skyldi bera úr því aðforsenda hinna lágu vaxta, tenging fjárhæðarinnar við gengi erlenda gjaldmiðla,hafði verið dæmd ólög­mæt.Úrþví að stefndi Jón Þór tengdi þessa greiðslu ekki við það að allsherjar­veð­inuyrði létt af Lambhagabúinu hefði hann getað farið í næsta útibú Landsbankans ogóskað eftir því að andvirði þessarar tillögu sinnar yrði millifært af reikningisínum og greitt inn á lánið, eins og hann gerði 2. janúar 2015 þegar hannóskaði eftir því við þáver­andi úti­bús­stjóra að 12 milljónir yrðu þegar ístað teknar af reikningi hans og greiddar inn á lánið. Þetta gerði hann ekki. Dómurinngetur því ekki fallist á að það geti talist viðtökudráttur af hálfu stefn­andaþótt hann hafi ekki viljað samþykkja þessa tillögu stefnda Jón Þórs sem fulln­að­ar­greiðsluá láninu.Tilstuðnings varakröfu sinni um lækkun fjárkröfunnar byggja stefndu einnig á tóm­lætistefnanda. Hann hafi aldrei tilkynnt stefndu Emilíu og Lambhagabúinu um afdrifláns­ins sem þau hafi tryggt með veði í eignum sínum.Dómurinnfellst ekki á það með stefndu að stefnandi hafi ekki reynt að inn­heimtakröfuna fyrr en stefnan var birt stefndu 14. október 2014. Í málsatvikakaflaeru rakin samskipti málsaðila og þar sést að stefnandi leitaði lausna í því skyniað krafan greidd­ist án málshöfðunar. Samkvæmt3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, er forsenda þess aðlánveitandi geti innheimt dráttarvexti og annan vanskilakostnað, sem féll tileftir gjald­daga, sú að hann hafi sann­an­lega tilkynnt ábyrgðarmanni vanefndirlántakans með tveggja vikna fyrirvara.Þóttstefnandi hafi, í þeim tilkynningum sem hann sendi stefndu Emilíu, eigin­konustefnda, ekki tekið fram að lánið væri fallið í gjalddaga getur dómurinn ekkifall­ist á að ósannað sé að hún hafi vitað af því. Dómurinn telur því að veðiðsem stefnda veitti í fasteign sinni tryggi einnig dráttarvexti ogvanskilakostnað sem féll til eftir gjald­daga.Lögum ábyrgðarmenn taka til einstaklinga sem gangast í persónulega ábyrgð eðaveita veð en taka ekki til lögaðila sem það gera. Að auki er stefnandi hluthafií Lamb­hagabúinu og því er ekki trúverðugt að öðrum hluthöfum þess hafi ekkiverið kunn­ugt um stöðu lánsins. Því verður það veð sem veitt var í Lambhagaeinnig talið tryggja dráttarvexti og vanskilakostnað sem féll til eftirgjalddaga lánsins.Dómurinntelur að skilja beri lokamálsástæða stefndu þannig að þau vilji að fjár­krafastefnanda sé lækkuð um sem nemur annaðhvort vöxtum eða dráttarvöxtum af 12milljónum króna frá 1. júní 2010 til 1. mars 2015. Það beri að gera vegna þessað stefndi, Jón Þór, hafi gert stefnanda réttmætt tilboð í tölvupósti 21. júní2010 og því verði að taka tillit til þess við endurreikning lánsins.Komiðer fram að dómurinn telur það ekki viðtökudrátt að stefnandi vildi ekki fall­astá þetta tilboð stefnda sem fullnaðaruppgjör. Hefði stefndi, Jón Þór, engu aðsíður vilja greiða þessa fjárhæð inn á lánið í júní hefði hann getað fært allafjár­hæð­ina inn á einn þeirra reikninga sem hann átti í bankanum og krafistþess að starfsmaður bank­ans tæki fjárhæðina af reikningnum og legði inn álánið, eins og hann gerði þegar hann sendi starfsmanni stefnanda tölvupóst 2.janúar 2015, eftir að þetta mál var höfðað, og krafðist þess að 12 milljónirkróna yrðu teknar af reikningi hans og greiddar inn á lánið.Slíkagreiðslukröfu sendi stefndi bankanum ekki, hvorki í júní 2010 né síðar. Dóm­ur­inngetur því ekki fallist á að lækka eigi stefnufjárhæðina um fjárhæð sem sam­svararvöxtum eða dráttarvöxtum af 12 milljónum króna reiknuðum frá júní 2010.Þaðer rétt að bankinn á ekki að hagnast á því að lánið reyndist, að ígrunduðumáli, ólögmætt. Stefndi hefur hins vegar ekki sýnt fram á að það væri honum hag­stæð­araað greiða lánið í samræmi við lánssamninginn, miðað við að höfuðstóll hans væritengdur gengi japansks jens og svissneskra franka og bæri LIBOR-vexti ásamtvaxta­álagi, það er eins og lánið stóð á gjalddaga 1. sept­em­ber 2008 og meðdráttarvöxtum frá 14. október 2010, heldur en stefnukröfuna.Dómurinnhefur því hafnað öllum þeim málsástæðum sem stefndu færðu fyrir kröfu sinni umsýknu og varakröfu um lækkun fjárkröfu og veðkröfu.Ídómkröfu krefst stefnandi þess að stefndu öll greiði vangoldna fjárhæð. StefndiJón Þór tók þó lánið og stefndu Emilía og Lambhagabúið veittu einvörðungu veð íeignum sínum en gengust ekki í greiðsluábyrgð fyrir láninu. Því verður aðskilja kröfu stefnanda svo að hann krefjist þess að einvörðungu stefndi Jón Þórgreiði fjár­hæð­ina sem krafist er greiðslu á.Réttþykir, eins og þetta mál er vaxið, að hvor málsaðili beri sinn kostnað af mál­inu.Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveðurupp þennan dóm.D Ó M s o rðStefndi,Jón Þór Helgason, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 17.095.244 kr., ásamtdráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 1. maí 2011 til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun 2. janúar 2015 að fjárhæð 12.000.000 kr.Stefnanda er heimilt að fá gert fjár­nám inn íveðrétt sem hann á í eignarhluta stefndu Emilíu Þorsteinsdóttur, í fast­eignmeð fasta­núm­erið 227-0316, að Burkna­völlum 8, Hafnarfirði, ásamt til­heyr­andihlutdeild í eign­ar­lóð og öllu því, sem eigninni fylgir og fylgja ber, sam­kvæmttryggingar­bréfi nr. 0106-63-052144, útgefnu 27. ágúst 2007, til tryggingarskuldum stefnda Jóns Þórs.Stefnanda er heimilt að fá gert fjár­nám inn íveðrétt sem hann á í eignarhluta stefnda, Lambhagabúsins ehf., í fast­eign­inniLambhaga með landnúmerið 164528 og fasta­númerið 219-5492, Rangár­völlum, ásamttil­heyr­andi hlut­deild í eign­ar­lóð og öllu því, sem eigninni fylgir ogfylgja ber, sam­kvæmt trygg­ing­ar­bréfi nr. 0111-63-217201, útgefnu 20. júní2005, til trygg­ingar skuldum stefnda Jóns Þórs.Málskostnaðurmilli aðila fellur niður.
Mál nr. 831/2017
Kærumál Gjafsókn Málskostnaður
Æ kærði úrskurð héraðsdóms og krafðist þess að fjárhæð málflutningsþóknunar lögmanns hans vegna gjafsóknar í héraði yrði ákveðin hærri en gert var í hinum kærða úrskurði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tímaskýrsla lögmanns Æ væri trúverðug miðað við umfang málsins og var því fallist á að hækka gjafsóknarþóknun hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, BenediktBogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. desember 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 10. janúar 2018. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 13. desember 2017, þar sem leyst var úr ágreiningi aðila ummálskostnað og kveðið á um gjafsóknarkostnað stefnanda í máli þeirra sem aðöðru leyti var lokið með dómsátt. Kæruheimild var í g. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðhonum verði dæmdur gjafsóknarkostnaður að skaðlausu samkvæmtmálskostnaðarreikningi en til vara að þóknunin verði ákveðin að mati réttarins.Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðilinn Sjúkratryggingar Íslands krefst aðallega kærumálskostnaðar entil vara að hann verði felldur niður.Varnaraðilinn, íslenska ríkið, krefst þess að kærumálskostnaður verðifelldur niður.Sóknaraðili styður kröfu sína um hækkun gjafsóknarkostnaðar við tímaskýrslulögmanns hans en samkvæmt henni varði hann 89,25 útseldum stundum til málsins.Tímaskýrsla þessi er trúverðug miðað við umfang málsins og er fallist á aðhækka beri gjafsóknarþóknun lögmanns sóknaraðila á þann veg sem í dómsorðigreinir.Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.Dómsorð:Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, Ævars Guðmundssonar, í héraði greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Jóhannesar Alberts Sævarssonar,1.800.000 krónur.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13.desember 2017Mál þetta, sem vartekið til úrskurðar í dag, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af ÆvariGuðmundssyni, Kirkjubraut 21, Seltjarnarnesi á hendur Sjúkratryggingum Íslandsog íslenska ríkinu, með stefnu birtri 18. júní 2015.Stefnandi krefst viðurkenningar á bótaskyldu beggja stefnduvegna tjóns er hann varð fyrir vegna mistaka starfsfólks FSA við greiningu ogmeðferð hinn 22. júní 2009 í kjölfar höfuðáverka er hann hlaut. Þá krefststefnandi málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda ogmálskostnaður úr hans hendi.Sátt hefur tekist með málsaðilum um annað en málskostnað.Stefnandi gerir kröfu um málskostnað sér til handa úr hendi stefndu eins og málþetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu mótmæla málskostnaðarkröfunni.Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falliniður og hvor aðili beri sinn hluta kostnaðar af málinu. Gjafsóknarleyfi stefnanda er frá 9. nóvember 2015. Því greiðistallur kostnaður þess úr ríkissjóði. Þegar málið er virt í heild sinni,meðferð þess og umfang, þykir málflutningsþóknun lögmanns stefnanda hæfilegametin svo sem greinir í úrskurðarorði. Er þá ekki tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Ú r s k u r ð a r o r ð:Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Jóhannesar AlbertsSævarssonar hrl., 990.000 krónur.
Mál nr. 598/2006
Höfundarréttur Aðild Skaðabætur Miskabætur Sératkvæði
Ó taldi að brotinn hefði verið höfundarréttur hans þegar nafngreindir bandarískir sjónvarpsþættir, sem Ó hafði þýtt á íslensku, voru gefnir út á DVD-diskum hérlendis án heimildar hans. Höfðaði hann mál á hendur Á til greiðslu bóta af þessum sökum, en félag í eigu Á hafði áður gefið umrædda þætti út á VHS-myndböndum hérlendis með þýðingum Ó samkvæmt munnlegum samningi við hann. Talið var að hinn munnlegi samningur hefði ekki náð til nýtingar á þýðingunum við útgáfu DVD-diskanna, eins og Á hélt fram, og að honum hafi mátt vera það kunnugt. Ekki varð annað ráðið en að félag Á hefði með einhverjum hætti komið að útgáfu umræddra diska og jafnframt var viðurkennt að það hefði verið dreifingaraðili hérlendis. Bakaði aðkoma félagsins Á fébótaábyrgð á því broti gegn höfundarrétti sem hér um ræddi, sbr. 1. mgr. 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972, en Á hafði lýst því yfir að hann gerði ekki athugasemd við að Ó beindi kröfum að sér persónulega í stað félagsins. Var Á dæmdur til að greiða Ó skaða- og miskabætur sem metnar voru að álitum í heild 1.000.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 8. september 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 25. október 2006 og var áfrýjað öðru sinni 21. nóvember sama ár. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 1.483.059 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 634.714 krónum frá 16. ágúst 2001 til 31. júlí 2002, en af 854.815 krónum frá þeim degi til 20. júní 2003, en af 1.483.059 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst þess til vara að stefnda verði gert að greiða sér 983.059 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 634.714 krónum frá 16. september 2001 til 31. ágúst 2002, en af 854.815 krónum frá þeim degi til 20. júlí 2003, en af 983.059 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem fram kemur í héraðsdómi byggir áfrýjandi aðalkröfu sína á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á fjártjóni og miska sem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir vegna brota á höfundarrétti sínum. Varakrafan er hins vegar byggð á reikningum áfrýjanda, sem hann gerði Sam-myndböndum með vísan til samnings um nýtingu á þýðingu áfrýjanda á sjónvarpsþáttunum „Friends“, þegar þessir þættir voru gefnir út á svonefndum DVD-diskum. Óumdeilt er í málinu að Sam-félagið ehf., sem var í eigu stefnda, gaf út á VHS-myndböndum fyrir íslenskan markað fyrrnefnda sjónvarpsþáttaröð. Eigandi flutningsréttarins mun hafa verið bandaríska fyrirtækið Warner Bros og kveður stefndi einkahlutafélag sitt hafa samið við það um útgáfuna. Áfrýjandi hafði þýtt þessa sjónvarpsþætti af ensku á íslensku fyrir sjónvarpsstöðina Stöð 2, og þættirnir verið sýndir þar. Sam-félagið ehf. gerði á árinu 1998 samning við áfrýjanda um nýtingu á þýðingum hans og vinnu við þær við útgáfu VHS-myndbandanna og greiddi honum fyrir þetta samkvæmt reikningum á árunum 1998 til 2003. Sá samningur var munnlegur. Af hálfu stefnda hefur verið gefin yfirlýsing í málinu um að hann geri ekki athugasemd við að áfrýjandi beini kröfum sínum að sér persónulega í stað einkahlutafélagsins. II. Áfrýjandi byggir málsókn sína á því að brotinn hafi verið höfundarréttur hans samkvæmt 5. gr. höfundalaga nr. 73/1972, þegar nefndir sjónvarpsþættir voru gefnir út á svonefndum DVD-diskum, en það mun hafa verið á árunum 2001 til 2003. Telur hann að þá hafi umræddar þýðingar verið notaðar án heimildar sinnar, enda hafi samkomulagið við Sam-félagið ehf. um nýtingu þeirra við gerð VHS-myndbanda ekki náð til gerðar slíkra diska. Kröfur sínar á hendur stefnda byggir hann á því að Sam-félagið ehf. hafi gefið þessa diska út til dreifingar hér á landi. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt tölvupósta milli lögmanns síns og hins erlenda framleiðanda, Warner Bros, sem sendir voru í tilefni af þeirri niðurstöðu héraðsdóms að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts. Þar var Warner Bros kynnt niðurstaðan og nánar tilgreindum spurningum beint til félagsins um útgáfu og framleiðslu þáttanna, dreifingu þeirra á Íslandi og hvernig það hafi komið til að þýðingar áfrýjanda hefðu verið notaðar við framleiðslu þeirra. Í svarpósti frá Warner Bros var fyrirspurnum áfrýjanda ekki svarað efnislega heldur kom þar fram sú afstaða að félagið liti svo á að um væri að ræða deilu milli áfrýjanda og leyfishafa („licensee“) þess á Íslandi og ekki mál sem þarfnaðist frekari aðkomu Warner Bros. Ennfremur kom þar fram að félagið hefði rætt þetta mál við hinn íslenska leyfishafa og að frekari fyrirspurnum skyldi beint til hans. III. Samkvæmt framanrituðu var Sam-félagið ehf. leyfishafi hér á landi vegna þeirra DVD-diska sem mál þetta snýst um, en stefndi hefur ekki upplýst nánar um það atriði. Íslenska textasetningin er þó ljóslega aðallega í þágu félagsins. Það hafði áður gert munnlegan samning við áfrýjanda um nýtingu á þýðingum hans á nefndri sjónvarpsþáttaröð við útgáfu á VHS-myndböndum, og greiðslu fyrir, en ekki er um það deilt í málinu að þýðingar áfrýjanda njóta verndar höfundaréttar. Í kjölfar bréfs lögmanns áfrýjanda 13. apríl 2004 til stefnda vegna nýtingar á íslenskum þýðingum áfrýjanda við útgáfu nefndra DVD-diska ritaði lögmaður stefnda svarbréf 12. október 2004 þar sem fram kom meðal annars að þýðingar áfrýjanda hefðu ekki verið notaðar „nema að hluta á hinum útgefnu DVD-diskum“ og að Sam-félagið ehf. teldi sig hafa greitt fyrir „alla umrædda vinnu“ áfrýjanda og því ekki skylt að greiða meira „jafnvel þótt umræddir þættir séu prentaðir á annað form en VHS myndbandsspólur.“ Þá sagði einnig í bréfinu að engin vinna hefði farið fram af hálfu áfrýjanda „í tengslum við hina umdeildu útgáfu umbjóðanda míns.“ Samkvæmt framanrituðu um aðkomu Sam-félagsins ehf. að málinu bar stefnda að leggja fram frekari gögn um aðild félagsins að framleiðslu, útgáfu og dreifingu DVD-diskanna hérlendis og upplýsa þannig frekar um málsatvik, sem eru óljós af þessum sökum. Sam-félaginu ehf., sem aðila að hinum munnlega samningi, mátti vera kunnugt um inntak hans þegar það hóf dreifingu á umræddum DVD-diskum hérlendis. Þar sem samningurinn var munnlegur og áfrýjandi hafði áður sent reikninga um sérstaka greiðslu einungis vegna VHS-myndbanda, verður að leggja til grundvallar að samningurinn hafi ekki falið annað og meira í sér en kom fram á þeim reikningum, sem greiddir voru athugasemdalaust. Er sú niðurstaða jafnframt í samræmi við almenn viðmið í höfundarétti við skýringu á slíkum samningum. Náði samningurinn því ekki til nýtingar á nefndum þýðingum við stafræna útgáfu á DVD-diskum hérlendis, eins og stefndi hélt fram í bréfi sínu. Samkvæmt framansögðu verður ekki annað ráðið en að Sam-félagið ehf. hafi með einhverjum hætti komið að útgáfu umræddra DVD-diska og jafnframt er viðurkennt að þeir eru dreifingaraðilar hérlendis. Bakar þessi aðkoma Sam-félagsins ehf. stefnda fébótaábyrgð á því broti gegn höfundarrétti sem hér um ræðir, sbr. 1. mgr. 56. gr. höfundalaga. Gögn málsins bera ótvírætt með sér að þýðingar áfrýjanda voru notaðar að minnsta kosti á hluta þeirra DVD-diska, sem dreift var á Íslandi, enda kemur nafn hans fyrir við áhorf á þá. Í öðrum tilvikum kemur fram um íslenska texta svohljóðandi setning: „Umsamið hjá: GELULA & CO., INC.“. Áfrýjandi hefur haldið því fram að þýðingar hans hafi verið notaðar á öllum útgefnum DVD-diskum hérlendis sem innihéldu umrædda þáttaröð. Eins og tengslum Sam-félagsins ehf. við hinn erlenda eiganda flutningsréttarins er háttað stendur það stefnda nær að upplýsa nánar um þetta atriði. Hann hefur engan reka gert að því og verður að leggja fullyrðingu áfrýjanda um þetta atriði til grundvallar í málinu við ákvörðun fébóta. Samkvæmt 2. mgr. 56. gr. höfundalaga skal dæma höfundi miskabætur úr hendi þess sem raskað hefur rétti hans með ólögmætri háttsemi. Með því að rétti áfrýjanda var samkvæmt framangreindu raskað á ólögmætan hátt ber að dæma honum miskabætur. Bæði fjártjón áfrýjanda og miska verður að meta nokkuð að álitum og er rétt eins og hér háttar til að ákveða bæturnar í einu lagi. Með framangreind sjónarmið í huga þykir rétt að stefndi greiði áfrýjanda bætur fyrir brot á höfundarrétti hans, sem teljast hæfilega ákveðnar í heild 1.000.000 krónur. Framangreind krafa var fyrst sett fram sem skaðabótarkrafa við höfðun málsins, 7. september 2005. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ber hún dráttarvexti frá 7. október sama ár. Samkvæmt framangreindri niðurstöðu er rétt að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar er kveðið á um í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Árni Samúelsson, greiði áfrýjanda, Ólafi Jónssyni, 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. október 2005 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Svo sem fram kemur í atkvæði meirihlutans byggir áfrýjandi málsókn sína á því að brotinn hafi verið höfundaréttur hans samkvæmt 5. gr. höfundalaga nr. 73/1972, þegar sjónvarpsþættirnir „Friends“ voru gefnir út á svonefndum DVD-diskum, en það mun hafa verið á árunum 2001 til 2003. Telur hann að þá hafi þýðingar sem hann hafði gert á þáttunum af ensku á íslensku fyrir Sam-félagið ehf. til útgáfu á VHS-myndböndum verið notaðar án heimildar sinnar. Kröfur sínar á hendur stefnda byggir hann á því að stefndi hafi gefið þessa diska út til dreifingar hér á landi. Þá hefur hann, að því er virðist til vara, byggt á því að hvað sem þessu liði væri nægilega sannað í málinu að stefndi hefði ráðstafað þýðingum sínum til bandaríska fyrirtækisins Warner Bros, framleiðanda DVD-diskanna, án þess að hafa haft heimild til þess. Þó að ekki hafi berum orðum verið byggt á þessari varamálsástæðu í stefnu til héraðsdóms verður að telja að hún hafi falist í hinni fyrrnefndu, enda tók stefndi afstöðu til hennar í greinargerð sinni í héraði, þegar hann tók fram að áfrýjandi virtist byggja á þessu og kvað það rangt, að hann hefði framselt þýðingarnar. Fyrir Hæstarétti kveðst áfrýjandi að auki vilja byggja á því að stefndi beri ábyrgð á ætluðum brotum á höfundarrétti áfrýjanda á þeim grundvelli að stefndi hafi annast dreifingu diskanna hér á landi fyrir hinn erlenda framleiðanda þeirra. Ekki verður séð að áfrýjandi hafi byggt á þessari málsástæðu í héraði og í úrlausn héraðsdóms er ekkert að henni vikið. Tel ég hana með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála of seint fram komna og komi hún því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Gögn málsins sýna, að umræddir DVD-diskar eru framleiddir fyrir markað í mörgum löndum, þar sem á þeim er að finna þýðingar á mörg tungumál, sem notandi getur valið um. Liggur nægilega fyrir í málinu, að stefndi hefur ekki framleitt diska þessa. Tel ég því með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að sýkna beri hann af kröfum áfrýjanda sem á því byggjast að svo hafi verið. Þó að ráða megi af gögnum málsins að þýðingar áfrýjanda hafi að minnsta kosti að hluta verið nýttar við gerð diskanna hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi sérstaklega ráðstafað þýðingunni til hins bandaríska framleiðanda. Voru engin vandkvæði á að nýta þýðingarnar við framleiðslu diskanna án slíkrar ráðstöfunar, enda höfðu þær verið gefnar út á fyrrgreindum myndböndum. Verða kröfur áfrýjanda því heldur ekki á þessu reistar. Gildir þetta bæði um aðalkröfuna um skaða- og miskabætur og einnig um varakröfuna um endurgjald samkvæmt samningi. Samkvæmt framansögðu tel ég að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm um sýknu stefnda og málskostnað en að rétt sé að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 30. maí 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ólafi Jónssyni, kt. 070252-7599, Jóruseli 22, Reykjavík, gegn Árna Samúelssyni, kt. 120742-7799, Suðurhlíð 28d, Reykjavík, með stefnu sem birt var 7. september 2005. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda bætur að fjárhæð 1.483.059 kr. ásamt dráttarvöxtum af 634.714 kr. frá 16.08.2001 til 31.07.2002, af 854.815 kr. frá 31.07.2002 til 20.06.2003, af 1.483.059 kr. frá 20.06.2003 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 983.059 kr. ásamt dráttarvöxtum af 634.714 kr. frá 16.09.2001 til 31.08.2002, af 854.815 kr. frá 31.08.2002 til 20.07.2003, af 983.059 kr. frá 20.07.2003 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara að stefnukröfur verði verulega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst í stuttu máli á þá leið að stefndi, sem rekur SAM-myndbönd, hafi á árinu 1998 farið þess á leit við stefnanda að fá að nota þýðingu hans af ensku á íslensku á sjónvarpsþættinum Friends, er stefnandi hafði unnið fyrir sjónvarpstöðina Stöð 2, við útgáfu SAM-myndbanda á þáttunum á VHS-myndbönd. Hafi stefnandi fallist á þessi tilmæli og munnlegt samkomulag orðið um að stefndi greiddi helmingi lægri taxta en stefnandi hafi upphaflega fengið greitt fyrir þýðingarnar fyrir Stöð 2. Greint er frá því að á árunum 1998 til 2003 hafi stefnandi yfirfært eða aðlagað þýðingar af sjónvarpsþáttunum á 54 myndbandsspólur, en á hverri hafi verið fjórir þættir. Samkomulag hafi verið um að stefndi greiddi stefnanda 13,65 kr. á einingu eða texta árið 1998, 14,55 kr. árið 1999, 14,85 kr. fyrri hluta ársins 2000 en 15,92 kr. seinni hluta sama árs og árið 2001, en 16,39 kr. árin 2002 og 2003. Hafi stefnandi sent stefnda reikninga vegna þýðingavinnu sinnar sem stefndi hafi greitt umsvifalaust. Þá segir að um það bil tveimur árum eftir að aðilar höfðu komist að framangreindu samkomulagi hafi stefnandi orðið var við að stefndi var farinn að gefa út sömu sjónvarpsþætti á DVD-mynddiskum, en sú tækni hafi þá verið farin að ryðja sér til rúms. Hafi stefndi notað þýðingar stefnanda við útgáfu á DVD-mynddiskunum, þær sömu og voru á myndböndunum, án þess að leita samþykkis stefnanda eða semja við hann um greiðslur vegna útgáfunnar. Hafi hann krafið stefnda um greiðslu fyrir að nota þýðingar sínar við útgáfu á DVD-mynddiskunum, sama einingarverð á texta og við útgáfu myndbandanna, en stefndi hafnað því. Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst nokkuð á annan veg svo sem hér greinir í stuttu máli: Stefndi segir að félag hans, Sam-félagið ehf., hafa á árinu 1998 keypt þýðingar stefnanda á sjónvarpsþáttunum Friends í því skyni að gefa þá út til sölu og leigu. Fyrirtækið Warner Bros sé eigandi þáttanna en Sam-félagið ehf. rétthafi útgáfu þeirra á Íslandi til sölu og leigu. Samið hafi verið um ákveðið endurgjald fyrir vinnu stefnanda, en hún hafi verið byggð á fyrri vinnu hans við þýðingu þáttanna fyrir sjónvarp. Hafi stefnandi þurft að yfirfara texta sína og aðlaga þá að útgáfunni. Í því hafi falist nokkur vinna sem stefndi hefði greitt fyrir, sbr. dskj. nr. 3. Um endanlega greiðslu fyrir efnið og notkun þess í þessum tilgangi hafi verið að ræða. Ekki hafi með nokkrum hætti verið áskilið að greiðslan fæli eingöngu í sér greiðslu fyrir vinnu stefnanda og notkun efnisins á VHS-myndböndum, heldur hafi verið miðað við að um væri að ræða greiðslu fyrir þýðingarvinnu, sem stefndi gæti nýtt sér ótímabundið við útgáfu á þessum sjónvarps-þáttum almennt til sölu eða leigu. Ljóst hafi verið að þættirnir yrðu einnig gefnir úr á DVD-mynddiskum, sem þá hafi verið að ryðja sér til rúms, og aðilar rætt um það sín í milli. Skömmu eftir þetta kveður stefndi að hafist hafi verið handa við útgáfu á sjónvarpsþáttunum á DVD-mynddiskum. Hvorki stefndi né nokkur á hans vegum hafi séð um að útbúa þýðingar á þessum mynddiskum, efnið hafi komið tilbúið til dreifingar frá Warner Bros. Kveðst stefndi ekki vita hvort og þá að hvaða leyti þýðingar stefnanda voru notaðar á þessum mynddiskum. Stefndi segir að engar athugasemdir hafi borist frá stefnanda við útgáfu á DVD-mynddiskunum fyrr en með reikningi frá stefnanda 16. ágúst 2001, sbr. dskj. nr. 4. Stefnandi byggir á því að hann njóti höfundarréttar á umræddri þýðingu sinni á Friends-sjónvarpsþáttunum samkvæmt höfundalögum nr. 73/1972. Hann hafi aðhæft þættina tiltekinni notkun og eigi því höfundarrétt að þáttunum í hinni breyttu mynd ásamt þeim sem fari með höfundarrétt að frumverkinu, þ.e. framleiðendum þáttanna, sbr. 5. gr. laganna. Stefnandi vísar til þess að þættirnir hafi upphaflega verið sýndir í sjónvarpi og hafi síðan verið gefnir út á myndbönd og svo á DVD-mynddiskum í nýrri og sjálfstæðri útgáfu, en slík eintakagerð falli undir einkarétt höfundar samkvæmt 3. gr. laga nr. 73/1972. Samningur aðila um þýðingar stefnanda, vegna útgáfu stefnda á VHS-myndböndunum, sé útgáfusamningur þar sem stefnandi veitti stefnda rétt til að birta aðlögun stefnanda á VHS-myndböndunum. Samningurinn hafi ekki veitt stefnda eða útgefanda eignarrétt að verki stefnanda, sbr. 33. gr. laga nr. 73/1972. Byggt er á því að framsal höfundarréttar sé aldrei víðtækara en beinlínis sé kveðið á um í samningi, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 73/1972. Samningur aðila hafi verið munnlegur og við samningsgerðina hafi ekkert verið rætt um aðrar útgáfur eða eintök þáttanna eða frekari notkun stefnda á þýðingunum. Samningurinn hafi einungis náð til þess að þýða þættina fyrir útgáfu myndbanda og hafi stefnandi aldrei samþykkt að þiggja eingreiðslu fyrir þýðingarnar og afsala sér þannig rétti á frekari greiðslum í framtíðinni vegna verksins. Samningur aðila hafi einskorðast við útgáfu VHS-myndbandanna. Byggt er á því að stefnda hafi borið að leita eftir samþykki stefnanda til þess að gefa út þættina með þýðingum stefnanda við útgáfu DVD-mynddiska og greiða þá þóknun sem stefnandi áskildi sér eða að semja um hana. Það hafi stefndi ekki gert og brotið þannig með ólögmætum og saknæmum hætti gegn höfundarrétti stefnanda. Stefnda beri því að bæta stefnanda tjón hans eftir bótareglum 56. gr. laga nr. 73/1972. Stefnandi tekur fram að fjárkrafa sín sé tvíþætt: Í fyrsta lagi sé krafist skaðabóta fyrir fjártjón að fjárhæð 983.059 kr. Þá kröfu byggi hann á því að dómstólar leggi að jafnaði til grundvallar bótum - fyrir fjárhagslegt tjón vegna brota á höfundarrétti - það verð, sem þurft hefði að greiða fyrir verkið eða afnot af verkinu samkvæmt gjaldskrá, ef um afnot hefði verið samið, sbr. Hrd. nr. 146/2000. Sanngjarnt sé því að leggja til grundvallar verðmæti samningsfjárhæðar aðila vegna þýðingar stefnanda við útgáfu þáttanna á VHS-myndbönd. Fjárkrafa stefnanda miðist því við sama einingaverð og aðilar sömdu um á einingu eða texta við útgáfu VHS-myndbandanna. Í öðru lagi er krafist miskabóta að fjárhæð 500.000 kr. Þá kröfu kveðst stefnandi byggja á því að stefndi hafi í mörg ár gefið út DVD-mynddiska í tugþúsundatali með Friends-þáttunum án heimildar stefnanda. Hafi stefndi hagnast verulega á þessari ólögmætu og saknæmu háttsemi sinni. Hafi stefndi vanvirt höfundarrétt, heiður og sæmd stefnanda með því að virða að vettugi höfundarrétt hans. Stefndi hafi þannig raskað rétti stefnanda með ólögmætri háttsemi og eigi stefnandi rétt á miskabótum úr hendi stefnda, sbr. 2. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1972. Stefnandi vísar til þess að honum sé ekki kunnugt um það hvenær nákvæmlega stefndi gaf út DVD-mynddiskana. Hann viti því ekki hvenær hin bótaskyldu atvik áttu sér stað. Krafa hans um dráttarvexti af skaðabótakröfunni sé því miðuð við þann tíma er honum varð kunnugt um útgáfuna og hann krafði stefnda um þóknun fyrir þýðingarnar, sbr. reikninga hans, dags. 16.082001, 31.07.2002 og 20.06.2003 á dskj. nr. 4-6. Varakröfu sína kveðst stefnandi styðja við almennar reglur fjármunaréttarins og byggja á þremur reikningum, nr. 9, útg. 16.06.2001 að fjárhæð 634.714 kr., nr. 25, útg. 31.07.2002 að fjárhæð 220.101 kr. og nr. 38, útg. 20.06.2003 að fjárhæð 128.244 kr. Samtals að fjárhæð 983.059 kr. Vísað er til sömu málsástæðna og aðalkrafan er byggð á eins og við geti átt, og krafist dráttarvaxta frá og með einum mánuði eftir útgáfudag hvers reiknings, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefndi kveðst byggja fyrst og fremst á því að hann sé ekki réttur aðili að kröfu stefnanda. Hann hafi ekki notað efni frá stefnanda, hvorki þýðingar né annað við útgáfu á umræddum DVD-mynddiskum. Rangt sé að hann hafi framselt þýðingar stefnanda með einhverjum hætti svo sem ætla má að stefnandi reisi kröfu sína á. Þættirnir hafi komið til stefnda frá hinum erlenda eiganda með þýðingum á nokkrum tungumálum, þ. á m. með íslenskri þýðingu. Stefnandi hafi á engan hátt rökstutt aðild stefnda að kröfunni, ábyrgð hans á efni þáttanna eða ætlaða notkun á þýðingum stefnanda. Beri því að sýkna stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki fallist á að stefndi sé ekki réttur aðili að málinu er í fyrsta lagi byggt á því að ósannað sé að þýðingar stefnanda hafi verið notaðar við útgáfu á umræddum sjónvarpsþáttum á DVD-mynddiskum. Í öðru lagi - og að því gefnu að stefnanda takist sönnun þess að þýðingar hans hafi yfir höfuð verið notaðar - er kröfum stefnanda eigi að síður mótmælt, því er mótmælt að stefnandi geti með málshöfðun gert skaða- og miskabótakröfur í stað þeirra fjárkrafna sem áður voru hafðar uppi. Vísað er til þess að stefnandi hafi frá upphafi litið á kröfur sínar sem fjárkröfur og hafi hann gefið út reikninga í þá veru. Slíkar kröfur geti ekki síðar orðið skaðabótakröfur. Engin skilyrði séu til að fallast á skaða- eða miskabótaskyldu stefnda í málinu. Ekkert brot hafi átt sér stað á höfundarrétti stefnanda samkvæmt höfundalögum nr. 73/1972. Í versta falli sé um að ræða misskilning á samningi aðila og hafi stefnandi afmarkað kröfugerð sína vegna þess misskilnings við útgefna reikninga, m.ö.o. ráðstafað sakarefninu. Bent er á að bótaregla 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972 sé reist á grundvallar-sjónarmiðum skaðabótaréttar utan samninga, þ.e. að um saknæmt og ólögmætt atferli sé að ræða sem leiði til bótaskylds tjóns samkvæmt lögunum. Gildi það bæði um skaðabætur skv. 1. mgr. ákvæðisins og miskabætur skv. 2. mgr. ákvæðisins. Stefnandi hafi hvorki sannað slíkt tjón né gert það sennilegt. Þó að aðila greini á um efndir stefnda á samningi aðila þá sé vandséð að í skoðun stefnda á samningnum felist saknæm háttsemi, hvað þá að stefnandi hafi með því orðið fyrir bótaskyldu tjóni. Stefndi mótmælir því sérstaklega að stefnandi hafi orðið fyrir bótaskyldum miska. Vísað er til þess að stefnandi hafi engar athugasemdir gert við útgáfu á DVD-mynddiskunum við stefnda. Hafi hann látið við það sitja að krefjast þess endurgjalds sem nú er deilt um. Vera kunni að ýmsar reglur höfundalaga nr. 73/1972 megi hafa til hliðsjónar við mat á ætluðum kröfurétti stefnanda á grundvelli hinna útgefnu reikninga, en það breyti engu um að bótareglur höfundalaganna eigi ekki við í málinu. Áréttað er að engin lagaheimild sé fyrir því að vinsældir efnis DVD-mynddiskanna og hagsmunir stefnda séu lögð til grundvallar við ákvörðun miskabóta. Bent er á að aðalkrafa stefnanda sé ekki sett fram sem skaðabótakrafa. Krafist sé dráttarvaxta af henni eins og um almenna fjárkröfu sé að ræða samkvæmt útgefnum reikningum, en ekki byggt á reglu 9. gr. laga nr. 38/2001, sem þó væri rétt ef um bótakröfu væri að ræða í raun. Reikningar stefnanda geti varla talist lögmætur grundvöllur bótakröfu eða töluleg forsenda hennar. Telji dómurinn að einhverju leyti rétt að miða úrlausn málsins við bótaskyldu stefnda, er á því byggt að taka verði tillit til þess að þýðingar sjónvarpsefnis hafi takmörkuð höfundareinkenni og þegar af þeirri ástæðu séu þeir hagsmunir sem felast kunna í höfundarrétti stefnanda óverulegir í raun. Jafnframt byggir stefndi á því, komi bótaskylda á annað borð til greina, beri að horfa til þess að stefndi hafi þegar greitt stefnanda stórfé fyrir þessar þýðingar. Þá er vísað til þess að krafa stefnanda sé í rauninni fjárkrafa samkvæmt þremur reikningum. Sá elsti þeirra sé dagsettur 16. ágúst 2001, sbr. dskj. nr. 4. Mál þetta hafi verið höfðað með stefnu sem birt var 7. september 2005 og hafi þá verið liðinn fyrningarfrestur samkvæmt 3. gr. laga nr. 14/1905. Sami fyrningarfrestur eigi við um allar vaxtakröfur stefnanda frá því fyrir 7. september 2001. Ófyrndar séu því eingöngu kröfur samkvæmt reikningum stefnanda frá 31. júlí 20002, að fjárhæð 220.101 kr., sbr. dskj. nr. 5, og frá 20. júní 2003, að fjárhæð 128.244 kr., sbr. dskj. nr. 6. Almennt sé dráttarvaxtakröfum stefnanda mótmælt, enda ríki mikil óvissa um greiðsluskyldu stefnda. Þá byggir stefndi á því að horfa beri til þess við úrlausn málsins að tómlæti stefnanda sé verulegt. Atvik þess máls megi rekja til samkomulags aðila frá árinu 1998. Hafi stefndi talið tilefni til að krefja stefnanda um frekari greiðslur en hann fékk frá stefnanda, hefði hann átt að hefjast handa við að halda uppi kröfu sinni, í síðasta lagi sumarið 2001, er stefndi hafnaði greiðsluskyldu hins fyrst af þeim reikningum frá stefnanda er hér er um deilt. Vísað er til þess að stefnandi sé sérfróður þjónustuaðili sem stefndi hafi leitað til og hafi stefnandi enda áður þýtt umrædda sjónvarpsþætti, er horfði til hagræðis fyrir stefnanda. Hvergi hafi verið sérstaklega skilgreint eða umsamið að vinna stefnanda og notkunarheimild stefnda á þýðingum stefnanda væri bundin við útgáfu þessa efnis á VHS-myndbandsspólum fremur en öðrum sambærilegum miðlum með sömu notkun. Hafi þetta verið sjálfsagðar og eðlilegar forsendur stefnda í öndverðu. Raunar hafi endurgjald stefnanda ekki einu sinni verið bundið við tiltekinn tíma útgáfu eða tiltekinn eintakafjölda. Útgáfa sömu sjónvarpsþátta á DVD-mynddiskum hafi nánast komið í stað útgáfu á VHS-myndbandsspólum og hafi trauðla verið um umfangsmeiri notkun eða opinbera birtingu að ræða á þýðingum stefnanda en hann hefði getað gert ráð fyrir í upphafi, jafnvel þó að sannað hefði verið að stefnandi hefði bundið notkunarheimild stefnda við VHS-myndbandsspólur. Reikna megi með því að fyrir hvert eintak af DVD-mynddiskum hafi sala á VHS-myndbandsspólum minnkað sem því nemur. Ekki hafi verið um nýja birtingu eða nýja dreifingu að ræða heldur nýja tækni í sama tilgangi. Tvö atriði eru að mati stefnda ráðandi varðandi endurgjald fyrir vinnu stefnanda. Í fyrsta lagi vinna hans við þýðingarnar er farið var í útgáfuna - en þetta sé grundvallarþátturinn í gjaldtöku stefnanda skv. reikningum hans á dskj. nr. 3. Í öðru lagi gæti stefnandi hugsanlega heimtað tiltekna þóknun fyrir opinbera birtingu þýðinganna. Þetta sé hins vegar á engan hátt sundurliðað í reikningum stefnanda á dskj. nr. 3, en ekki sé hægt að útiloka að hluti endurgjaldsins sé slík þóknun. Hversu stór hluti sé hins vegar algerlega óljóst og ósannað. Stefnandi hafi enga frekari vinnu innt af hendi, þar fyrir utan sé það ósannað og óljóst hvort og þá að hve miklu leyti þýðingar stefnanda voru yfir höfuð notaðar á diskunum. Þóknun höfundar fyrir opinbera birtingu á myndskeiðum sé á engan hátt bundin við það hvaða tækni sé notuð við birtinguna heldur sé litið til þess með hvaða hætti birting eigi sér stað. Óumdeilt sé að um nákvæmlega sama birtingarmáta er að ræða hvort sem notaðar eru VHS-myndbandsspólur eða DVD-mynddiskar. Í báðum tilvikum hafi viðkomandi sjónvarpsþættir verið seldir í búðum til neytenda eða leigðir til einkaafnota á myndbandaleigum. Engin breyting hafi orðið á þessu þó að þættirnir hefðu verið gefnir út á DVD-mynddiskum. Birtingin og notkunin sé sú sama, en þóknun höfundar miðist ekki við það með hvaða tækni birting á sér stað, um það séu engin ákvæði í höfundalögum nr. 73/1972. Varakröfu sína um verulega lækkun á stefnukröfum kveðst stefndi byggja á sömu málsástæðum og að framan greinir. Þar að auki og til frekari áréttingar kveðst hann í fyrsta lagi byggja á því að krafa stefnanda skv. reikningi á dskj. nr. 4 sé fyrnd og beri því að lækka kröfu stefnanda sem því nemi. Í öðru lagi kveðst hann byggja á því að fráleitt sé að honum beri að greiða sama endurgjald og áður til stefnanda þegar ljóst sé að engin frekari vinna var unnin af stefnanda fyrir stefnda og að stefnandi hafi í raun þegar fengið greitt fyrir sömu afnot með annarri tækni. Þannig beri að lækka verulega þá hluta krafna stefnanda sem ekki séu þegar fyrndir. Í þriðja lagi er á því byggt að bótafjárhæðin sé fráleit, bæði hvað varðar skaða- og miskabætur. Engin rök séu til þess að dæma svo háar bætur þegar horft sé til atvika málsins. Í fjórða lagi er alfarið mótmælt rökstuðningi stefnanda fyrir miskabótakröfu og grundvelli hennar. Stefnandi, Ólafur Jónsson, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði í u.þ.b. tuttugu ár fengist við þýðingar á kvikmyndum og sjónvarpsþáttum. Hafi hann byrjað að vinna á Stöð 2, þegar hún hóf störf 1986, og unnið við þýðingar alla tíð síðan með öðru starfi, en hann væri kennari að aðalstarfi. Ólafur kvaðst hafa árið 1994 eða 1995 farið að þýða sjónvarpsþættina Friends sem væru þekktir og vinsælir og hafi verið framleiddir í tíu ár. Tiltekinn þáttafjöldi hefði verið sýndur á hverju ári. Árið 1998 hafi haft samband við hann maður frá SAM-myndböndum sem heiti Sigurður Jónsson. Hafi Sigurður kynnt sig sem framkvæmda-stjóra útgáfu myndbanda eða eitthvað í þá veru. Hafi hann sagt að þeir hefðu í hyggju að gefa þessa þætti út á myndböndum. Hafi Sigurður óskað eftir að kaupa afnot af þýðingum frá honum. Kvaðst Ólafur hafa verið ánægður með það að geta nýtt vinnu sína betur en hann hefði fengið fyrir hana á Stöð 2. Samkomulag hafi orðið um viðskipti. Ákveðið kerfi hafi mótast hjá Stöð 2. Rætt hafi verið um það og ákveðið hafi verið að fylgja svipuðu munstri. Ólafur sagði að umrætt kerfi hafi verið þannig að það væri ákveðinn texti og greitt eftir ákveðnu taxtagjaldi fyrir hverja birtingu á skjá. Á Stöð 2 sé það þannig að sýningarréttur stöðvarinnar eða nýtingarrétturinn á þýðingum fylgi sýningarrétti sem þeir kaupa af dreifingaraðilanum, þannig að kaupi Stöð 2 nýjan dreifingarrétt þá borgi þeir aftur fyrir þýðinguna, en á hálfvirði. Á þessum tíma hafi Stöð 2 sennilega verið að borga honum 25 til 26 krónur fyrir hverja textabirtingu. Ólafur sagði að samkomulag hans við Sigurð Jónsson hafi verið það að SAM-myndbönd greiddi honum er svaraði helmingi af fyrrgreindri þóknun hans hjá Stöð 2, eða 12 til 13 krónur á textann. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 3, sem eru þrettán afrit af reikningum Ólafs á SAM-myndbönd á tímabilinu 8. júní 1998 til og með 20. júní 2003. Hann sagði að þessir reikningar væru í samræmi við áðurgreint samkomulag. Ólafur sagði að á þessum tíma hafi verið komið til sögunnar svokallað DVD-form. Eitthvað hafi verið komið fram af kvikmyndum á því formi á þessum tíma og svolítið hefði borið á því að stóru útgáfufyrirtækin, sem voru á þessum tíma Skífan og SAM-myndbönd, og höfðu gefið mikið út af kvikmyndum á myndböndum, hafi verið farin að huga að því að gefa þetta út á DVD-diskum. Þessi fyrirtæki hefðu leitað talsvert til þeirra sem voru að þýða fyrir Stöð 2, en þeir hafi með sér félag. Um þetta hefði verið talsvert rætt í hópi þýðenda. Skilningur þeirra hefði verið sá að þarna væri um nýtt form að ræða og hafi þeir bundist samtökum um það að neita að afhenda þessar þýðingar nema gegn greiðslu með sama formi og hann áður lýsti, þ.e. að þessi fyrirtæki greiddi þeim hálft gjaldið sem Stöð 2 greiddi þeim fyrir frumþýðingu. Þetta hafi þó ekki samræmst þeim tilboðum sem þeir voru að fá, en þau hafi verið smánarlega lág. Af þessu ástæðum kvaðst Ólafur strax hafa rætt við Sigurð um hvers konar útgáfu væri að ræða hjá SAM-myndböndum. Þeirra í milli hafi alveg verið skýrt að þetta væri útgáfa á myndbandi, VHS-spólu, sem hefði verið eina formið á útgáfum á sjónvarpsþáttum á þessum tíma. Til að hafa vaðið fyrir neðan sig kvaðst Ólafur hafa verið harður á því að taka fram á reikningum að um myndbandaútgáfu væri að ræða. Ólafur sagði að skriflegur samningur hefði ekki verið gerður. Samkomulagið hafi verið munnlegt við Sigurð Jónsson sem fulltrúa SAM-myndbanda. Sigurður hefði aldrei óskað eftir því að þýðingin yrði notuð á DVD-diskum eða á annan hátt en á myndböndum. Ólafur sagði að er hann gaf út reikning á SAM-myndbönd 6. apríl 1999, sbr. dskj. nr. 3, hafi nýr framkvæmdastjóri verið kominn hjá SAM-myndböndum, Birgir Sigfússon. Á þeim tíma hafi honum orðið kunnugt um að farið var að gefa þetta út á DVD. Hafi hann spurt Birgi hvort verið væri að nota sínar þýðingar í þeirri útgáfu. Hafi Birgir neitað því. Ólafur kvaðst hins vegar hafa komist að því að þýðingar hans voru notað á DVD-diskum á árinu 2000, en þá hafi hann orðið sér úti um DVD-útgáfur af þessum þáttaröðum, sbr. dskj. nr. 14. Formið hafi verið að serían eða árið, 24 þættir, var gefið út á þremur DVD-diskum, 8 þættir á hverjum diski. Hafi hann farið í verslun og keypt sér þetta; sett það í spilara og horft á og hafi þar birst nafn hans undir. Ólafur kvaðst þá hafa rætt við Birgi. Hafi Birgir viðurkennt að um þýðingar stefnanda væri að ræða. Kvaðst Ólafur hafa tjáð Birgi að hann hefði selt þýðingar sínar til útgáfu á myndböndum, VHS-formi, en ekki á DVD. Greinilega hefði hann viljað skilja þar á milli þar sem um mismunandi nýtingu væri að ræða. Ætti hann að fá greitt fyrir bæði birtingarformin. Ólafur kvað Birgi hafa haft aðra skoðun á þessu. Ólafur kvað Birgi þó hafa viðurkennt að það [myndbönd] kæmi fram á reikningum. Samskipti þeirra hafi í sjálfu sér ekki verið slæm. Hafi þeir verið sammála um að skoða málið, reyna að finna einhverja lausn á því. Hafi Birgir talað um að ræða málið við eigendur fyrirtækisins og skoða hvað væri hægt að gera í þessu. Þetta samtal kvaðst Ólafur hafa átt við Birgi árið 1999 eða 2000. Ólafur kvað samskipti síðan hafa verið frekar lítil. Hafi hann nokkrum sinnum reynt að hafa samband við Birgi á þessum mánuðum og árum eftir þetta og ýtt á eftir þessu. Hafi hann stundum náð á hann en stundum ekki. Hafi Birgir ekki hafnað því að greiða. Ólafur kvaðst vera seinþreyttur til vandræða og hafa viljað finna lausn á þessu máli og þetta hafi gengið nokkuð lengi, árin hefðu liðið. Hann hafi átt þetta, byrjað á þessum þýðingum 1994, átt pakkana alla tilbúna. Og þegar ósk kom frá SAM-myndböndum um að þeir fengju efnið til útgáfu þá hafi hann sest við, fengið spólur frá þeim, yfirfarið þær og lagfært. Ólafur kvaðst á einhverjum tímapunkti hafa sagt við Birgi að hann vildi leggja inn reikning til að ítreka afstöðu sína í málinu. Hafi hann sagt Birgi að sér fyndist vera svo lítið að gerast í þessu, hugmynd sín væri sú að setja aukinn þrýsting á málið. Lagt var fyrir Ólaf dskj. 4, 5 og 6, sem eru afrit af reikningi Ólafs á SAM-myndbönd, dags. 16. ágúst 2001, 31. júní 2002 og 20. júní 2003. Ólafur sagði að vel gæti staðist að hann hafi 16. ágúst 2001 sent Birgi fyrsta reikninginn. Hafi hann gert sér grein fyrir því að þýðingar sínar hefðu verið notaðar í DVD-útgáfu 1999. Aðspurður hvort hann hefði skoðað aðra þætti af Friends á DVD-diskum en þá sem hann keypti, þ.e. fyrstu seríuna, kvað Ólafur svo ekki vera. Ólafur kvaðst ekki hafa verið hafður með í ráðum við útgáfu á DVD-diskunum, ekki innt neina þjónustu af hendi í því sambandi eða komið að uppfærslu á textum við útgáfuna á DVD. Ólafur kvaðst hafa krafist sömu greiðslu fyrir þýðinguna er fram kemur á DVD-diskunum og fyrir þýðinguna er fram kemur á myndböndunum. Hann hafi unnið á Stöð 2 frá því að hún byrjaði að senda út, eða fyrir tæpum tuttugu árum. Á Stöð 2 hafi myndast sú hefð að þýðendur selji þýðingar; réttur stöðvarinnar til nýtingar á þeim þýðingum haldist í hendur við sýningarrétt á myndum og þáttum. Ólafur tók sem dæmi, að hefði Stöð 2 keypt þátt og fengið sýningarrétt frá 1995 til 2000 og hann hefði þýtt þessa þætti, þá hefði Stöð 2 haft notkunarrétt á þýðingum hans þann tíma. Vildi svo til að ákveðnir þættir væru vinsælir, eins og t.d. Friends-þættirnir, og Stöð 2 því keypt aftur sýningarrétt á þeim, þá hefði Stöð 2 keypt aftur af honum þýðinguna og greitt honum hálft gjald, 50%. Þetta sé sú hefð sem myndast hefði á Stöð 2, að við endurkaup væri alltaf borgað hálft frumþýðingargjald. Þýðendur á Stöð 2 hafi fylgt þessu. Þegar hann ræddu við Sigurð Jónsson í upphafi um þetta, hafi hann gert honum grein fyrir því að þýðendur teldu að öll sala, öll nýting á þýðingum væri alltaf seld á hálfu frumþýðingargjaldi. Á þessu reisi hann kröfu í þessu máli á hendur stefnda þegar SAM-myndbönd taka hans eigu [þýðinguna] og nýti hana án hans leyfis. Hann hefði verið tilbúinn að selja þetta á hálfu verði og hann telji sig vera mjög hófsaman að rukka bara þetta hálfa gjald. Ályktunarorð: Stefnandi byggir aðild stefnda í þessu máli á því stefndi hafi notað þýðingar stefnanda af ensku á íslensku í sjónvarpsþættinum Friends við útgáfu félags stefnda, SAM-myndbanda, á DVD-mynddiskum á þáttunum án þess að greiða stefnanda fyrir það. Enda þótt álykta megi af gögnum málsins að SAM-myndbönd séu með nokkrum hætti rétthafi að útgáfu myndbanda á umræddum sjónvarpsþáttum á Íslandi og óumdeilt sé að SAM-myndbönd greiddi stefnanda fyrir þýðingu hans til notkunar á VHS-myndböndum, liggur ekki fyrir í málinu, að stefndi eða nokkur í hans þjónustu hafi notað þýðingu stefnanda við útgáfu þáttanna á DVD-mynddiskum. Stefnandi hefur engan veginn hnekkt þeirri staðhæfingu stefnda að mynddiskarnir hafi komið til SAM-myndbanda tilbúnir til dreifingar - m.a. með íslenskri þýðingu - frá eiganda þáttanna, erlenda fyrirtækinu Warner Bros. Raunar fær þessi staðhæfing stefnda stuðning af dskj. nr. 14, sem lagt var fram af hálfu stefnanda eftir að stefndi hafði lagt fram greinargerð í málinu. Samkvæmt framangreindu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt að málskostnaður falli niður. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Árni Samúelsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Ólafs Jónssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 309/2002
Skaðabætur Örorka Sjúkrahús Vinnuslys Húsbóndaábyrgð Gjafsókn
S, sem starfað hafði sem skurðhjúkrunarfræðingur á L, krafði Í um bætur vegna slyss sem hún varð fyrir í miðri aðgerð á skurðstofu 5 þegar hún hrasaði um skammel. Tekið var fram að aðdragandi slyssins og aðstæður á skurðstofunni hefðu ekki að öllu leyti verið skýrar. Nyti engra samtímagagna um hinn umdeilda atburð þar sem slysið hefði fyrst verið tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins alllöngu síðar en það væri í brýnni andstöðu við fyrirmæli laga og stjórnvaldsreglna um tilkynningu vinnuslysa, sbr. 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og 1. og 2. gr. reglna nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa. Yrði að ætla að rannsókn þegar í kjölfar slyssins hefði verið til þess fallin að varpa skýrara ljósi á aðstæður og afstöðu starfsfélaga S og ef til vill taka fyrir þann vafa sem við blasti í málinu. Yrði Í sem vinnuveitandi S að bera halla af því, að ekki kom til slíkrar rannsóknar. Væri þannig óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar dómi, að um aðgæsluleysi einhvers eða einhverra starfsfélaga S hefði verið að ræða. Bar Í því bótaábyrgð á afleiðingum slyssins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var áfrýjað 4. júlí 2002. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á dómkröfu hins stefnda dánarbús. Í báðum tilvikum er þess krafist, að málskostnaður verði látinn falla niður. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Steinunn Hafdís Pétursdóttir lést 24. júlí 2002 og hefur dánarbú hennar tekið við aðild málsins samkvæmt bréfi sýslumannsins í Reykjavík 12. september 2002, sbr. 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en búið sætir opinberum skiptum vegna ákvæðis 1. tl. 37. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. I. Steinunn heitin varð fyrir slysi á skurðstofu 5 á Landspítalanum við Hringbraut 27. febrúar 1996, en þar hafði hún starfað sem skurðhjúkrunarfræðingur frá árinu 1986. Er atvikum að slysinu og aðstæðum á skurðstofunni umrætt sinn lýst í héraðsdómi, en þar fór þá fram hjartaaðgerð. Við hana störfuðu meðal annarra þrír hjúkrunarfræðingar, þær Steinunn Pétursdóttir sem aðstoðaði við að taka æð úr fæti sjúklingsins, Halldóra Jónsdóttir sem stóð við brjóstholsaðgerðina og Herdís Alfreðsdóttir sem var „í kring“, eins og það er kallað, og sinnti því meðal annars að rétta það sem vantaði í aðgerðinni. Þegar aðgerð á fæti sjúklings var lokið kom það í hlut Steinunnar að fara með áhaldaborð frá fótagafli skurðarborðsins upp að vegg, telja öll verkfæri og bera saman við lista yfir áhöld í notkun, en hún sneri þá baki í það, sem fram fór á skurðstofunni. Ljóst má telja af gögnum málsins og einkum framburði Líneyjar Símonardóttur sérfræðings á hjarta- og lungnavél, sem var eini sjónarvotturinn að slysinu, að Steinunn hafi hrasað um skammel um leið og hún sneri sér við í því skyni að fara með hin notuðu verkfæri í sérstakri grind inn í þvottaherbergi. Þetta skammel hafði staðið við stórt og hátt áhaldaborð úti á gólfi skurðstofunnar og þurfti að stíga upp á það, þegar náð var í verkfæri. Að lokinni aðgerð á fæti sjúklingsins var þetta borð hins vegar dregið yfir fætur hans og var þá venja að ýta skammelinu upp að vegg, svo að það væri ekki í gangvegi. Virðist það hafa ráðist af aðstæðum hverju sinni, hver hjúkrunarfræðinganna þriggja framkvæmdi þessi verk. Umrætt sinn dró Halldóra Jónsdóttir áhaldaborðið yfir fætur sjúklings. II. Í málinu liggur fyrir bréf Bjarna Torfasonar yfirlæknis frá 13. október 1999 um aðstæður á skurðstofu 5 á Landspítalanum, en hann var ekki viðstaddur aðgerðina 27. febrúar 1996. Þar segir meðal annars, að á þessari skurðstofu fari fram hjartaskurðlækningar og aðrar brjóstholsskurðlækningar. Hún sé stærsta skurðstofan á deildinni, en þar sé oft mjög þröngt vegna fjölda starfsmanna og tækja. Hjartaskurðlækningar séu meðal hinna flóknustu skurðlækninga, sem fram fari í heiminum, skurðteymið 10 manns í flestum tilvikum og tæki og verkfæri mörg flókin og dýr. Ýmsir verkhlutar aðgerðarinnar krefjist margra handa og samhæfðs huga margra í skurðteyminu. Allir þurfi að vinna markvisst og skipulega og af fullkominni einbeitingu og hver einstakur að koma inn í flókið ferli á réttum tíma. Hver um sig treysti viðteknu verklagi og venju um það, hvenær bregðast skuli við, en með nákvæmri verkaskiptingu og samhæfingu sé andrúmsloftið í senn þægilegt og mjög agað. Þegar mikið liggi við eða líf sjúklings í hættu sé mikilvægt, að allir kunni til verka og þurfi sem minnsta munnlega tilsögn, enda geti óþarfa hávaði og samræður truflað aðgerðina og valdið varanlegum skaða fyrir sjúklinginn. Hvert eitt gáleysislegt frávik frá venju eða viðteknu verklagi geti leitt til slysa á sjúklingi eða starfsmanni. Steinunn Pétursdóttir hafi kunnað verklagið mjög vel, verið ósérhlífin og fyrst og fremst hugsað um líf og heilsu sjúklingsins. III. Í skriflegi lýsingu Herdísar Alfreðsdóttur 19. janúar 1999 á atburðum umrætt sinn segir meðal annars: „Það var venja hjá undirritaðri að fjarlægja skemil þennan þegar búið var að flytja verkfæraborð. Í þessu tilviki varð undirrituð að sinna beiðni um eitthvað sem vanhagaði um í aðgerðinni og almennt þurfa þær beiðnir að hafa forgang. Vegna þessa var ekki búið að fjarlægja skemil af miðju gólfi þegar Steinunn Pétursdóttir með þvottagrindina í höndunum sneri sér frá sínu verkfæraborði og gekk á skemilinn, hnaut og hlaut skaða sem hún býr enn við. ... Í þessu tilviki hafði ekki unnist tími til þess og því fór sem fór.“ Fyrir héraðsdómi var Herdís spurð nánar að því, hvers vegna hún hefði ekki fært skammelið og svaraði hún: „Ég man að það kom upp atvik, situasjón eða sem sagt bráðaatriði með sjúklinginn sem var í aðgerð og ég þurfti að sinna þeirri sem stóð í aðgerðinni og ég man það að ég er rétt nýbúin að gefa henni saum þegar þetta gerist.“ Sá hjúkrunarfræðingur, sem Herdís talar hér um, var Halldóra Jónsdóttir. Nánar aðspurð um bráðatilvikið sagði Herdís sig minna, að það hafi verið einhver blæðing eða slíkt, að minnsta kosti hafi hún þurft að gefa saum með hraði, en þessi sjúklingur hafi áður farið í hjartaaðgerð. Í skriflegri lýsingu Halldóru Jónsdóttur 7. október 1999 segir hún svo frá: „Langt er síðan umfjallandi atvik átti sér stað en við eftirgrennslan kom í ljós að umræddan dag var reop eða endurtekin hjartaaðgerð. Í þannig aðgerðum er oft um mikla samvexti að ræða og jafnvel hjartað samgróið bringubeininu, eru þá frekar líkur á acut (bráðri) blæðingu. Við hjartaaðgerðina þann 27. feb. 1996 kom sú staða upp, því undirrituð man eftir því að hafa sótt „standinn“ til að ná í verkfæri sem var þar á og þörf var við aðgerðina og beðið um líklegast saum, sem Herdís, sem var „í kring“ rétti. Þar sem bráðatilvik kom upp í aðgerðinni og hugurinn við það, hef ég í gáleysi ætlað að spyrna skammelinu upp að vegg, svo það væri ekki í gangveginum, en það lenti fyrir aftan Steinunni og hún síðan hrasar um það. Við upprifjun á atburðinum, minnir mig að ég hafi ætlað að hafa orð á því að skammelið væri ekki á sínum venjulega stað, en það fórst fyrir. Eftir að Steinunn er dottin um skammelið var mín fyrsta hugsun sú, gleymdi ég að láta vita af skammelinu?“ Fyrir héraðsdómi staðfesti Halldóra þessa skriflegu lýsingu, sem rituð var þremur og hálfu ári eftir slysið, „eins og ég gat best munað á þessum tíma.“ Lýsing hennar fyrir dóminum á atvikum umrætt sinn er hins vegar með nokkuð öðrum blæ. Þar kvaðst hún ekki muna eftir að hafa sparkað í skammelið, en trúlegast hefði það dregist með áhaldaborðinu, þegar hún færði það yfir fætur sjúklingsins. Hin skriflega lýsing hennar væri „meira vangaveltur vegna þess að yfirleitt þá reyndi ég að muna eftir því að ýta skammelinu úr gangvegi ...“ Halldóra var spurð að því, af hverju það hefði verið hennar fyrsta hugsun, eins og í yfirlýsingunni greindi, að láta Steinunni vita um staðsetningu skammelsins, og svaraði hún þá: „Sko af því að ég man ekki eftir því hvort ég ýtti við skammelinu eða ekki en ég man eftir því að þegar ég færði stóra standinn að þá er skammelið í gangveginum þó að ég hafi ekki gert ráð fyrir og ekki átt von á að það væri svona mikið í gangveginum.“ IV. Hjartaskurðstofa er sérstakur vinnustaður, þar sem ríkar kröfur eru gerðar til aga og verklags og minnstu frávik geta leitt til óhappa eða slysa. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að leggja til grundvallar, að Steinunn heitin Pétursdóttir hafi hnotið um skammelið, sem færst hafði aftur fyrir hana án þess að hún yrði þess vör, í sömu mund og hún sneri sér við með verkfærabakka í fanginu, er hún hugðist fara með í þvottaherbergi. Aðdragandi slyssins og aðstæður á skurðstofunni eru hins vegar ekki að öllu leyti skýrar. Þannig liggur ekki ljóslega fyrir, hvers konar bráðatilvik var upp komið í aðgerðinni og hvers það krafðist í raun af þeim hjúkrunarfræðingum, sem höfðu það bæði fyrir venju og starfsskyldu að sjá til þess að fjarlægja skammelið um leið og stóra áhaldaborðið var dregið yfir sjúkling. Þá er nokkurt misræmi í skriflegri lýsingu Halldóru Jónsdóttur, sem rituð var þremur og hálfu ári eftir slysið, og framburði hennar fyrir dómi tveimur og hálfu ári þaðan í frá. Engra samtímagagna nýtur um hinn umdeilda atburð 27. febrúar 1996, en slysið var fyrst tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins alllöngu síðar, að öllum líkindum ekki fyrr en í maí 1997, en tilkynningin er ódagsett. Er það í brýnni andstöðu við fyrirmæli laga og stjórnvaldsreglna um tilkynningu vinnuslysa. Í 1. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum segir, að ráðherra skuli setja reglur um tilkynningar- og skráningarskyldu hvers konar vinnuslysa og meiðsla, en í 2. mgr. er atvinnurekanda gert að koma slíkum tilkynningum á framfæri við lögreglustjóra og Vinnueftirlit ríkisins svo fljótt sem unnt er og eigi síðar en innan sólarhrings. Er þetta áréttað í 1. gr. reglna nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa, sem settar voru samkvæmt 81. gr. fyrrnefndra laga, en í 2. gr. reglnanna segir jafnframt, að slys eða eitrun, sem valda fjarveru frá vinnu í einn eða fleiri daga og falla ekki undir 1. gr., skuli tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins svo fljótt sem kostur er og ekki síðar en innan 14 daga. Í málinu er engin gögn að finna um viðbrögð vinnueftirlitsins svo löngu eftir slysið, sem það var tilkynnt. Hins vegar verður að ætla, að rannsókn þegar í kjölfar slyssins hefði verið til þess fallin að varpa skýrara ljósi á aðstæður og afstöðu starfsfélaga Steinunnar en nú er kostur á og ef til vill taka fyrir þann vafa, sem við blasir í málinu. Verður áfrýjandi sem vinnuveitandi Steinunnar að bera halla af því, að ekki kom til slíkrar rannsóknar. Er þannig óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar dómi, að um aðgæsluleysi einhvers eða einhverra starfsfélaga Steinunnar hafi verið að ræða, er skammelið lenti aftur fyrir fætur hennar og stóð þar sem hún mátti ekki eiga þess von, er hún sneri sér við. Ber áfrýjandi því bótaábyrgð á afleiðingum slyssins. V. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir meiðslum Steinunnar Pétursdóttur í slysinu og fyrra heilsufari hennar. Fyrir liggja nokkrar matsgerðir um miska hennar og örorku fyrir og eftir slysið, þar á meðal álitsgerð örorkunefndar 16. janúar 2001, matsgerð tveggja dómkvaddra lækna 16. maí 2001 og yfirmatsgerð þriggja dómkvaddra matsmanna 29. október 2001, tveggja lækna og eins lögfræðings. Mátu hinir síðastnefndu afleiðingar slyssins þannig, að af því hefði Steinunn heitin hlotið 10% varanlegan miska og 35% varanlega örorku. Örorkunefnd og undirmatsmenn höfðu metið varanlega örorku hennar vegna slyssins 15%, en varanlegan miska mat nefndin 8% og undirmatsmenn 15%. Þótt gert sé ráð fyrir því í 10. gr. skaðabótalaga að leita megi álits um miskastig og örorkustig hjá örorkunefnd, sem skipuð er tveimur læknum og einum lögfræðingi, er ekkert því til fyrirstöðu að afla megi annarra sönnunargagna um þessi atriði, þar á meðal matsgerðar dómkvaddra manna, eins og hér hefur verið gert, og kemur sönnunargildi slíkra gagna til skoðunar hjá dómstólum eftir almennum reglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í þessu máli verður að telja matsgerð hinna dómkvöddu yfirmatsmanna ítarlegast rökstudda og verður við hana miðað, en fyrir matsmönnunum lágu nokkur gögn, sem örorkunefnd hafði ekki, þar á meðal sneiðmyndataka af lendhrygg tjónþola 2. maí 2001 og endurtekið kraftmælingarpróf af lærvöðvum, sem undirmatsmenn hlutuðust til um að láta fara fram. Með þessum athugasemdum verður fallist á niðurstöðu héraðsdóms um bótafjárhæð, enda hefur hún ekki sætt rökstuddum andmælum áfrýjanda, og gerir hann heldur ekki athugasemdir við forsendur tjónsútreiknings, þótt Steinunn Pétursdóttir hafi andast eftir uppsögu héraðsdóms, sbr. til hliðsjónar H.1989.131. Rétt þykir einnig að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um vexti og gjafsóknarkostnað. Ekki eru efni til að kveða á um málskostnað fyrir Hæstarétti, en allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir dóminum greiðist úr ríkissjóði, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur gjafsóknarkostnaður hins stefnda dánarbús Steinunnar Hafdísar Pétursdóttur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns búsins, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2002. Mál þetta var höfðað 5. apríl 2000 og dómtekið 3. þ.m. Stefnandi er Steinunn Hafdís Pétursdóttir, kt. 151048-6849, Sporhömrum 12, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að upphæð 10.127.516 krónur með 2% vöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 27. febrúar 1996 til 22. febrúar 1999 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum greiðslum að upphæðum 757.400 krónur 28. ágúst 1997 og 1.033.400 krónur 29. janúar 1999. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi 14. mars 2000. Stefndi krefst aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar en til vara lækkunar á kröfum hennar og að málskostnaður verði látinn niður falla. I Stefnandi starfaði sem hjúkrunarfræðingur á Landspítalanum við Hringbraut þar sem hún hóf störf árið 1973. Frá árinu 1986 starfaði stefnandi sem skurð­hjúkrunar­fræðingur og frá árinu 1989 á skurðstofu 5 þar sem aðallega eru fram­kvæmdar hjartaaðgerðir. Mál þetta varðar slys sem stefnandi varð fyrir á þeirri skurðstofu 27. febrúar 1996 er hún vann við kransæðaaðgerð. Slysið varð við það að hún rak vinstri fót í skemil sem var á gólfi skurðstofunnar. Við það missti hún fótanna og féll utan í skáp og borð. Af þessu hlutust meiðsl í hægra hné og læri en fyrir slysið var til staðar veikleiki í hægri ganglim. Frammi liggur svohljóðandi lýsing Bjarna Torfasonar, yfirlæknis hjartaskurð­deildar Landspítalans, dags. 13. október 1999, á aðstæðum á skurðstofu 5: “Þar fara fram hjartaskurðlækningar og aðrar brjóstholsskurðlækningar. Umrædd skurðstofa er stærsta skurðstofan á deildinni enda þaf þar að koma fyrir mestum fjölda tækja og stærsta skurðteyminu. Þrátt fyrir stærðina er því oft mjög þröngt á skurðstofu 5. Hjartaskurðlækningar eru meðal flóknustu skurðlækninga sem fram fara í heiminum í dag, skurðteymi er 10 manns í flestum tilfellum og tæki og verkfæri sem notuð eru mörg, flókin og dýr. Oftar en ekki er líf sjúklingsins og heilsa í veði ef eitthvað kynni að fara úrskeiðis. . . . Ýmsir verkhlutar aðgerðarinnar krefjast margra handa og samhæfðs huga margra í skurðteyminu en breytilegt er hverjir vinna nánast saman hverju sinni eftir því sem aðgerðinni miðar áfram. Allt teymið þarf því að vinna markvisst og skipulega og af fullkominni einbeitingu og hver einstakur að koma inn í flókið ferlið á réttum augnablikum þegar þeirra sérhæfing á við hverju sinni. Hver einstakur starfsmaður treystir viðteknu verklagi og venju varðandi það hvenær bregðast skuli við en fær annars áminningu um að bregðast við frá þeim sem stjórnar aðgerðinni. Ætlast er til að sem allra flestir í skurðteyminu kunni verklagið og þurfi ekki áminningu nema í undantekningartilfellum. . . . Misjafnt er hve hverjum einstökum starfsmanni er fært að fylgjast með því sem fram fer hjá hinum samstarfsmönnunum og fer það eftir ýmsu, til dæmis því hvernig aðgerðin gengur og hvar í ferli aðgerðarinnar verkið stendur á því augnabliki. Hvert eitt gáleysislegt frávik frá venjunni eða viðteknu verklagi getur leitt til slysa á sjúklingi eða starfsmanni. . . .” Bjarni Torfason staðfesti framangreinda lýsingu sem vitni fyrir dóminum. Hann kvaðst ekki hafa verið að störfum í umrætt sinn. Hann kvað starfsfólk á skurðstofunni yfirleitt allt vera “rútinerað” enda mikið í húfi. Aðspurður kvað hann mikilvægt vegna þrengsla að gangvegir séu hindrunarlausir. Aðspurður um það hvort verklagi hafi verið breytt eftir slysið kvað hann það ekki heyra til verklags að neinar hindranir séu í vegi. “Ef slíkt gerist er það slys-óvart.” Aðstæður þær, sem hér um ræðir, verklag og aðdragandi slyssins eru sérstæð og framandleg. Verður því hér á eftir tilgreind í heild ítarleg lýsing þessa í stefnu: “Í upphafi aðgerðar skiptir starfsfólk sér í tvö lið. Einn hjúkrunarfræðingur (stefnandi-innskot dómara) og einn læknir vinna við að taka æð úr fæti sjúklingins sem síðan er notuð til að tengja við æðar hjartans þegar aðgerðin er komin lengra á veg. Á meðan starfa hinn læknirinn og einn hjúkrunarfræðingur (Halldóra Jónsdóttir) við hjartað sjálft, m.a. við að opna líkama sjúklingsins að hjartanu. Þriðji hjúkrunar­fræðingurinn (Herdís Alfreðsdóttir) er í kring og er þessum tveimur liðum til aðstoðar og felst aðstoð hans m.a. í því að rétta verkfæri, sauma og gera annað sem til þarf. Þessi hjúkrunarfræðingur er ekki steríl, þ.e.a.s. eins og hinir tveir. Auk þess voru við aðgerðina 1 tæknir á hjarta- og lungnavél (Líney Símonardóttir), 2 svæfingalæknar í upphafi aðgerðar og 1 svæfingahjúkrunarfræðingur sem stendur alla aðgerðina. Í umrætt sinn vann stefnandi ásamt öðrum lækninum við að taka æð úr fæti sjúklings. Við þá aðgerð eru notuð verkfæri sem höfð eru á áhaldaborði sem stendur við fótagafl sjúklingsins. Þetta verkfæraborð er eingöngu með verkfærum sem notuð eru við þennan þátt aðgerðarinnar og því er það haft alveg upp við fótagafl sjúklings­ins svo þægilegt sé fyrir þá sem vinna við þennan hluta aðgerðarinnar að ná til þeirra. Hinn læknirinn og sá hjúkrunarfræðingur, sem unnu við hjartað í upphafi aðgerðar, höfðu jafnframt hjá sér á sérstöku áhaldaborði þau verkfæri sem þau þurftu að nota í byrjun aðgerðar. Úti á gólfi skurðstofunnar er hins vegar látið standa stórt og hátt áhaldaborð þar sem á eru hin ýmsu verkfæri, nálar og saumar og er það verkfæraborð haft til taks fyrir þá sem vinna við hjartað sjálft í upphafi aðgerðarinnar þar sem fyrir getur komið að þá vanti eitthvað sem á því borði er. Við þetta stóra og háa áhaldaborð, sem stendur úti á gólfi skurðstofunnar meðan liðin tvö vinna við sjúklinginn, er ætíð hafður skemill, sem stigið er upp á þegar ná þarf í verkfæri af borðinu, sökum hæðar borðsins. Þegar búið er að taka æðina úr fæti sjúklingsins verða ákveðin kaflaskil í aðgerðinni. Sá hjúkrunarfræðingur sem við það verk hefur starfað, í þessu tilviki stefnandi, fer þá með það áhaldaborð, sem staðið hefur við fótagafl sjúklingsins, til hliðar og upp að vegg. Þar þarf þessi hjúkrunarfræðingur að telja öll verkfærin nákvæm­lega og gæta þess vel að fjöldi nála, hnífsblaða og annarra áhalda stemmi við tölur á lista sem fylgdi bakkanum og sem tékkaður var af fyrir aðgerðina. Þetta verk krefst mikillar einbeitingar því það þarf að telja nálarnar, hnífsblöðin og verkfærin og ganga frá þessu með ákveðnum hætti svo öruggt sé að ekkert hafi orðið eftir í skurðsári sjúklingsins. Jafnframt þarf að gæta þess vel að þessi notuðu áhöld komist ekki í snertingu við verkfæri sem eru steríl. Sá hjúkrunarfræðingur, sem þetta verkefni vinnur, snýr baki í sjúklinginn á skurðarborðinu og annað starfsfólk skurð­stofunnar enda er þetta verk unnið upp við vegg skurðstofunnar. Notuðu verkfærin eru síðan sett í grind sem síðan þarf að ganga með inn í sérstaka þvottaaðstöðu. Á meðan stefnandi er að vinna við að telja og ganga frá verkfærunum verða einnig ákveðin kaflaskil hjá því liði sem vinnur við hjartað. Fyrsti hlutinn er að baki og annar hluti tekur við en við þann hluta aðgerðarinnar eru notuð önnur verkfæri því þá eru notuð þau verkfæri sem staðið hafa á stóra áhaldaborðinu á gólfi skurð­stofunnar. Er þá ýmist að sá hjúkrunarfræðingur, sem vinnur við hjartað, fer og nær í það áhaldaborð og setur það yfir sjúklinginn eða að sá hjúkrunarfræðingur, sem er í kring, nær í áhaldaborðið og setur það yfir sjúklinginn. Sá, sem áhaldaborðið sækir, hefur það jafnframt fyrir venju að ýta skammelinu, sem staðið hefur við áhaldaborðið, til hliðar svo það sé ekki í gangveginum. Í umrætt sinn var verið að skera sjúkling sem áður hafði gengist undir hjartaaðgerð, þ.e. svokölluð reop hjartaaðgerð. Í slíkum tilvikum eru meiri líkur á að upp komi blæðing sem þá þarf að stöðva sem allra fyrst. Í umrætt sinn þurfti sá hjúkrunarfræðingur sem stóð við hjartað að ná í verkfæri af stóra áhaldaborðinu og setti stóra áhaldaborðið því næst yfir sjúklinginn sem næst aðgerðarsvæðinu. Þar sem um endurtekna hjartaaðgerð var að ræða hjá viðkomandi sjúklingi þurfti að hafa hraðan á og sparkaði hjúkrunarfræðingurinn skammelinu frá og ætlaði að sparka því úr gangveginum. Vegna augnabliks gáleysis lenti skammelið beint fyrir aftan fætur stefnanda þar sem hún stóð við að telja og ganga frá notuðu áhöldunum og sneri við það verk baki í skurðarborðið. Ætlaði sá hjúkrunarfræðingur, sem skammelinu sparkaði, að láta stefnanda vita að skammelið væri ekki á sínum venjulega stað en það fórst fyrir. Þegar stefnandi var búin að setja óhreinu verkfærin í grindina sneri hún sér við og ætlaði að ganga með grindina í áttina að þvottaherbergi. Grindin, sem hún hélt á með verkfærunum, byrgði henni sýn og datt stefnandi um skammelið strax í fyrsta skrefi enda hafði skammelinu verið sparkað þannig að það lenti beint fyrir aftan fætur hennar án hennar vitundar og í algjöru ósamræmi við þá vinnuvenju sem viðhöfð var á skurðstofunni. Við það að stefnandi rak vinstri fótinn í skammelið missti hún fótanna og féll utan í skáp og borð með þeim afleiðingum að hún hlaut vöðvaslit á innanlærisvöðva hægra læris, rétti- og adduktorvöðva, en vöðvi þessi stjórnar bæði hreyfingum í mjöðm og hné.” Framangreindri málavaxtalýsingu er af hálfu stefnda mótmælt að því leyti sem þar segi að Halldóra hafi sparkað í skemilinn sem við það hafi lent fyrir aftan fætur stefnanda. Af frásögn Herdísar Alfreðsdóttur hjúkrunarfræðings verði hins vegar ráðið að skemillinn hafi staðið óhreyfður á miðju gólfi á upprunalegum stað og Herdísi hafi ekki gefist tími til að fjarlægja hann úr gangvegi skurðstofunnar sökum eigin anna. Er um þetta vísað til framlagðrar lýsingar Herdísar, dags. 19. janúar 1999, þar sem segir: . . .”Hjúkrunarfræðingur sem aðstoðar á stofunni (undirrituð) keyrir stórt verkfæraborð að skurðarborði og það er staðsett yfir fótum sjúklings það sem eftir er aðgerðar. Meðan enn er verið að taka æð úr fæti stendur þetta verkfæraborð til hliðar í stofunni og fyrir framan það er skemill til að auðveldara sé að ná til verkfæra á því er þörf krefur. Það er venja hjá undirritaðri að fjarlægja skemil þennan þegar búið var að flytja verkfæraborð. Í þessu tilviki varð undirrituð að sinna beiðni um eitthvað sem vanhagaði um í aðgerðinni og almennt þurfa þær beiðnir að hafa forgang. Vegna þessa var ekki búið að fjarlægja skemil af miðju gólfi þegar Steinunn Pétursdóttir með þvottagrindina í höndum sér sneri sér frá sínu verkfæraborði og gekk á skemilinn, hnaut og hlaut skaða sem hún býr enn við. Það var einstaklingsbundið hvort hjúkr­unar­fræðingar á skurðstofu 5 fjarlægðu skemilinn þegar búið var að flytja verkfæra­borð og um það var ekki rætt. Undirrituð var deildarstjóri hjartaaðgerða á skurðdeild Landspítalans í 8 ár og hafði ætíð fyrir venju að fjarlægja umræddan skemil eins fljótt og hægt var. Þetta var venja sem undirrituð hafði tamið sér. Í þessu tilviki hafði ekki unnist tími til þess og fór sem fór.” Um það, sem hér ber á milli samkvæmt framangreindu, er í stefnu, auk frásagnar stefnanda sjálfrar, augljóslega byggt á framlagðri lýsingu Halldóru Jóns­dóttur hjúkrunarfræðings, dags. 7. október 1999, þar sem segir m.a.: ”Þar sem bráða­tilvik kom upp í aðgerðinni og hugurinn við það hef ég í gáleysi ætlað að spyrna skammelinu upp að vegg svo það væri ekki í gangveginum en það lenti fyrir aftan Steinunni og hún síðan hrasar um það. Við upprifjun á atburðinum minnir mig að ég hafi ætlað að hafa orð á því að skammelið væri ekki á sínum venjulega stað en það fórst fyrir. Eftir að Steinunn er dottin um skammelið var mín fyrsta hugsun sú, gleymdi ég að láta vita af skammelinu?” Við aðalmeðferð málsins kvaðst stefnandi, að lokinni æðatöku úr fæti sjúklingsins, hafa farið með áhaldaborðið (-standinn) upp að gluggavegg og gengið síðan þvert yfir að vegg hinum megin til að ná í áhaldagrind og litla “netlu” undir fínu áhöldin. Enginn skemill hafi verið í gangveginum þegar hún gekk þessa leið og síðan aftur til baka að áhaldastandinum. Þar hafi hún síðan einbeitt sér við að telja áhöldin, snúið baki í alla aðra á stofunni og ekki orðið vör við að skemillinn væri kominn aftan við fætur sínar sem hafi verið rangur staður og frávik frá verklagi á skurðstofunni. Hún hafi, er hún hafi snúið sér við með grindina í höndum, dottið í fyrsta skrefi og grindin þeyst úr höndum hennar með þeim afleiðingum að áhöld, s.s. nálar og hnífsblöð, dreifðust um gólfið. Hægri fótur hennar hafi spennst út í loftið, hún hafi fundið skerandi sársauka og henst yfir gólfið þannig að hún lenti á borði og skáp. Hún skýrði svo frá að mikil regla hefði verið á skurðstofunni og festa með það að hver hlutur væri á sínum stað og alltaf eins. II Í stefnu greinir frá því að stefnandi hafi fengið samdægurs skoðun hjá lækni en verið send heim og ráðlögð hvíld. Líðan hennar hafi verið mjög slæm, hún hafi haft mikla verki og viku síðar hafi verið tappað út gömlu blóði. Verkir og tognanir hafi haldið áfram að hrjá stefnanda og hafi hún verið í veikindafríi allt til 2. janúar 1997 er hún hafi byrjað í 50% starfi. Sú vinna hafi reynst henni mjög erfið en hún hafi þraukað til 7. júlí 1997, unnið þrjá-fjóra daga í viku og tekið sumarfrísdaga þegar henni hafi liðið sem verst. Þann 7. júlí 1997 hafi stefnandi mætt til Boga Jónssonar læknis sem hafi úrskurðað hana óvinnufæra með öllu. Frammi liggur vottorð Boga Jónssonar læknis, dags. 20. mars 2000, um skoðun á stefnanda á bæklunardeild Landspítalans vegna áverka á læri. Segir þar adductorvöðva og rectusvöðva hafa verið til athugunar og hafi þeir verið þaktir þrymlum. Afleiðingar þess vöðvaslits sem hún hafi hlotið er hún hafi dottið á skurð­stofu 5 á skurðdeild Landspítalans við Hringbraut í febrúar 1996. Í vottorði sama læknis, dags. 14. september 1998, segir að stefnandi hafi haft fulla starfsorku fram að þeim degi er hún datt og tognaði illa á fæti. Þessi tognun hafi verið það alvarleg að hún hafi leitt til þess að hún hafi verið óvinnufær eftir þetta. Í vottorði sama læknis, dags. 29. september 1998, segir að stefnandi geti ekki gengið til fyrri starfa og sé ófær til allrar vinnu, þ.m.t. heimilisstarfa. Amalía Svala Jónsdóttir, deildarstjóri skurðdeildar Landspítalans, vottar í bréfi 31. ágúst 1998 að stefnandi hafi starfað við skurðdeildina frá 1986 og unnið 100% vinnu auk þess að sinna útkallsvöktum. Hún hafi iðulega tekið aukavaktir ef þörf krafðist og ekki verið með fleiri veikindadaga en aðrir starfsmenn þar til hún lenti í vinnuslysi sem hafi farið með heilsu hennar. Í vottorði Guðrúnar Brynjólfsdóttur, löggilts sjúkraþjálfara á Sjúkraþjálfun Reykjavíkur, dags. 7. september 1998, segir að stefnandi hafi byrjað þar í meðferð 7. júní 1996 vegna vöðvaatrophiu í hægra Quatricepsvöðva. Ástand hennar er sagt sveiflast frá “status quo” ástandi þar sem hún geti farið í göngutúra (1-2x á dag 30-60 mín.) eða tognunarástands þar sem hún rétt geti sinnt sjálfri sér. Því megi segja að þjálfunin hafi ekki skilað þeim árangri, sem vonast hafi verið eftir, og mjög litla líkur á að hægt verði að auka vöðvastyrk í hægra læri. Markmiðið hljóti því að vera að stefnandi geti sinnt daglegum þörfum sínum til að forðast frekari tognanir. Halldór Baldursson læknir mat örorku stefnanda 26. júní 1997. Í skýrslu hans segir um fyrra heilsufar að stefnandi hafi haft töluverð vandræði af hægra hné og svæðinu ofan við hnéð allt frá 1971 en þá hafi hún snúið hægra hné og hlotið áverka á innlæga liðþófann í hnénu sem hafi verið fjarlægður. Nokkrum mánuðum síðar hafi ytri liðþófi í sama hné skaddast og verið fjarlægður. Leifar eða endurvöxtur af liðþófum hafi verið fjarlægðir úr hægra hné nokkru síðar og vegna brjóskmeyru hafi verið skafið upp úr liðfleti hnéskeljarinnar 1974. Um ár 1977 hafi hægri hnéskel síðan verið tekin. Á árinu 1992 hafi stefnandi fengið spelku og notað hana öðru hvoru vegna ófullnægjandi stjórnar á hægra hné. Því er síðan lýst að komið hafi fram hnútar á hægra læri og ómskoðun og tölvusneiðmyndir bent til að um blæðingu væri að ræða. Þann 14. febrúar 1996 hafi verið gerð skurðaðgerð og fjarlægð blaðra úr fjórhöfða­vöðva á hægra læri. Niðurstaða læknisins var sú að fyrir áverkann 27. febrúar 1996 hafi ástand hnésins samsvarað “óstöðugu hné eftir minni háttar liðbanda­áverka” og jafngilt 5% örorku. Eftir áverkann teljist ástandið samsvara “mjög óstöðugu hné” og samsvarað 20% örorku. Örorka vegna óhappsins 27. febrúar 1996 er samkvæmt þessu metin 15% frá 2. janúar 1997. Halldór Baldursson læknir mat örorku stefnanda að nýju 11. janúar 1999 og segir í skýrslu hans að mál hafi þróast þannig að stefnandi hafi verið með öllu óvinnufær frá miðju ári 1997 og fengið endurteknar tognanir í hægra læri. Endur­skoðuð örorka er metin 35%, þar af 5% vegna fyrri skaða og 30% vegna vinnuslyss 27. febrúar 1996. Ríkislögmaður innti af hendi greiðslu 757.400 króna 28. ágúst 1997 og 1.033.400 króna 29. janúar 1999 til stefnanda sem slysatryggingabætur samkvæmt kjarasamningi. Lögmaður stefnanda ritaði forstjóra Ríkisspítala bréf 22. janúar 1999 þar sem því var lýst yfir að stefnandi teldi Ríkisspítalana bera skaðabótaábyrgð á tjóni sínu. Eftir nokkrar bréfaskriftir tilkynnti ríkislögmaður með bréfi 8. nóvember 1999 að bótakröfu stefnanda væri hafnað. Eftir höfðun máls þessa aflaði lögmaður stefnanda mats örorkunefndar á varanlegri örorku hennar og miskastigi. Í álitsgerð nefndarinnar 16. janúar 2001 segir að varanlegur miski vegna fyrri meiðsla á hægri ganglim teljist vera hæfilega metinn 20%. Við óhappið 27. febrúar 1996 hafi stefnandi að öllum líkindum tognað á aðfærum hægra læris og er varanlegur miski vegna þess metinn 8%. Um varanlega örorku segir að líklegt þyki að þau vandamál sem stefnandi hafi átt við að stríða hefðu dregið úr vinnugetu hennar síðar á starfsævinni þótt umrætt óhapp komi ekki til. Örorkunefndin telur einnig að stefnandi eigi þrátt fyrir afleiðingar óhappsins að geta unnið ýmis störf sem hjúkrunarfræðingur þó svo að hún geti ekki tekið að sér störf á skurðstofum. Að öllu athuguðu sé varanleg örorka hennar vegna afleiðinga slyssins metin 15%. Að beiðni lögmanns stefnanda voru Hjördís Jónsdóttir endurhæfingarlæknir og Brynjólfur Jónsson bæklunarlæknir dómkvödd 15. febrúar 2001 til að skoða og endurmeta heilsufarslegt ástand stefnanda og láta í té skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi: 1) Hver sé varanleg örorka stefnanda af völdum þess vinnuslyss er hún varð fyrir þann 27. febrúar 1996, þ.e. hver sé varanleg skerðing á getu stefnanda til að afla vinnutekna af völdum slyssins. 2) Hver hafi verið varanleg örorka stefnanda fyrir vinnuslysið, þ.e. fyrir 27. febrúar 1996 . 3) Hver sé varanlegur miski stefnanda vegna þess vinnuslyss er hún varð fyrir þann 27. febrúar 1996. 4) Hver hafi verið varanlegur miski stefnanda fyrir vinnuslysið, þ.e. fyrir 27. febrúar 1996. 5) Láta í ljós rökstutt álit um það hvort stefnandi geti stundað það starf er hún gegndi er slysið varð eða önnur störf þar sem starfsmenntun hennar nýtist. Við mat á ofangreindu var þess óskað að matsmenn hefðu hliðsjón af 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Niðurstöður matsmanna samkvæmt matsgerð 16. maí 2001 eru sem hér segir: Um atr. 1: 15%. Um atr. 2: 5%. Um atr. 3: 15%. Um atr. 4: 15%. Um atr. 5. segir: “Matsmenn telja að stefnandi komist ekki til fyrri starfa og ólíklegt er á þessu stigi að hún komist til annarra og léttari starfa. Ósennilegt má telja að læknisaðgerðir, þar á meðal endurhæfing í víðustum skilningi, muni hafa áhrif á framtíðarvinnugetu tjónþola.” Við aðalmeðferð málsins staðfesti matsmaðurinn Brynjólfur Jónsson framan­greint mat. Aðspurður kvað hann mat á varanlegri örorku hafa byggst á læknis­fræðilegum mælikvarða. Á dómþingi 26. júní 2001 voru Valgeir Pálsson hæstaréttarlögmaður, Jón Ingvar Ragnarsson bæklunarlæknir og Stefán Ingvarsson endurhæfingarlæknir dómkvaddir til að meta öll hin sömu atriði sem fyrr voru talin. Yfirmatsgerð þeirra er dagsett 29. október 2001. Um varanlega örorku stefnanda fyrir slysið 27. febrúar 1996 segir m.a. í yfirmatsgerðinni að telja verði víst að stefnandi hefði ekki til langframa getað sinnt þeim krefjandi störfum sem felast í skurðstofuhjúkrun. Um verulega starfsorku­skerðingu sé að ræða sem rekja megi til sjúkdómseinkenna fyrir slysið í lok febrúar 1996 og er varanleg örorka af þeim sökum hæfilega metin 40%. Um varanlega örorku stefnanda af völdum umrædds slyss segir m.a. að draga megi þá ályktun af gögnum málsins að starfsendurhæfing á sviði hjúkrunar hafi ekki verið fullreynd og ekki heldur varðandi starfsgetu stefnanda í öðrum störfum en þar virðist helst koma til álita líkamlega létt störf sem viðbúið sé að gefi almennt af sér lægri laun en hjúkrunarstörf. Þá verði að telja að afleiðingar áverkans hafi leitt til þess að stefnandi geti einungis unnið hluta úr degi og að endanleg starfslok yrðu fyrr en annars hefði orðið. Að þessu virtu og að teknu tilliti til þeirrar örorku, sem rekja megi til fyrri sjúkdómseinkenna, er það álit yfirmatsmanna að varanleg örorka matsbeið­anda af völdum slyssins 27. febrúar 1996 sé 35%. Um varanlegan miska fyrir slysið 27. febrúar 1996 segir m.a. að brottnám hnéskeljar ein og sér sé talið nema 10% í viðmiðunartöflum örorkunefndar og í dönskum örorkutöflum. Telja yfirmatsmenn miskann hæfilega metinn 15%. Um varanlegan miska af völdum umrædds slyss segir m.a. að ljóst sé að talsverðan hluta þess, sem markvert finnist við skoðun, verði að skrifast á hinn fyrri miska. Yfirmatsmenn telja að heildarmiski stefnanda vegna einkenna í hægri ganglim sé umtalsverður og teljist hann hæfilega metinn 25 hundraðshlutar. Með vísun til mats á fyrri miska teljist miski vegna slyssins 27. febrúar 1996 hæfilega metinn 10%. Að lokum segir að áverki á hægra læri, sem stefnandi hafi hlotið í slysinu 27. febrúar 1996, hafi haft enn afdrifaríkari áhrif á starfsmöguleika hennar en telja verði að annars hefði orðið. Þyki ljóst að áverkinn og einkenni, sem komu fram þegar eftir slysið, hafi bundið endi á möguleika stefnanda til starfa við skurðstofuhjúkrun. Eftir slysið sé hún vart fær nema til mjög léttra hjúkrunarstarfa eða annarra sambærilegra starfa þar sem menntun og reynsla hennar gæti nýst en þó einungis í hlutastarfi. Yfirmatsmennirnir staðfestu matið fyrir dómi. III Höfuðstóll dómkröfu stefnanda samkvæmt frumstefnu málsins nam 9.108.717 krónum á grundvelli tjónsútreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings 7. desember 1999. Útreikningurinn var byggður á mati Halldórs Baldurssonar læknis á varanlegri örorku stefnanda vegna slyssins, 30%, og gaf tryggingafræðingurinn sér að varanlegt miskastig væri einnig 30%. Með 2% vöxtum og vaxtavöxtum frá slysdegi til útreikningsdags (707.618 krónur) nemur niðurstaða útreikningsins hins vegar 9.816.335 krónum. Höfuðstóll endanlegrar dómkröfu var hækkaður um 1.018.797 krónur með framhaldsstefnu sem lögð var fram 22. nóvember 2001. Byggt var á nýjum tjónsút­reikningi Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings sem reistur var á yfirmati Valgeirs Pálssonar, Jóns Ingvars Ragnarssonar og Stefáns Yngvasonar. Útreikningur­inn, sem var gerður 21. nóvember 2001, sýnir niðurstöðu að upphæð samtals 11.854.638 krónur. Samkvæmt skattframtölum voru vinnutekjur stefnanda árið 1985 3.339.708 krónur, árið 1996 3.650.386 krónur og 1997 1.552.269 krónur. Tjónið var reiknað á grundvelli tekna árið 1996 og samkvæmt venju bætt við 6% vegna framlags í lífeyrissjóð. Að beiðni lögmanns stefnanda reiknaði tryggingafræðingurinn út sama dag hverjar hefðu orðið niðurstöður fyrri útreiknings síns, sem gerður var 7. desember 1999, hefði þá verið reiknað með 10% miska og 35% örorku. Niðurstaðan er 10.127.514 krónur (þjáningabætur 398.913 kr., miskabætur 465.204 kr., örorkubætur 8.533.224 kr. og vextir 730.173 kr.). Síðan segir: “Ef reiknað hefði verið með 10% miska og 35% örorku þann 7/12 1999 hefði niðurstaðan orðið 10.127.516 kr. í stað 9.816.335.” - - - - - Kröfugerð stefnanda er reist á því að stefndi beri bótaábyrgð á því tjóni sem hún hafi orðið fyrir á grundvelli reglunnar um vinnveitendaábyrgð. Hún hafi verið við störf sín á skurðstofu Landspítalans er slysið átti sér stað og verði það rakið til gáleysis eins af samstarfsmönnum hennar sem í umrætt sinn hafi vikið frá þeim föstu vinnu- og verklagsreglum sem afar nauðsynlegt sé að fylgt sé út í þaula á skurðstofum. Við sakarmat verði að hafa hinar sérstöku vinnuaðstæður, sem þar ríkja og eru viðhafðar, í huga og sé gáleysismatið bundið við hvað góður og gegn skurðstofuhjúkrunarfræðingur hefði gert í því tilviki sem hér um ræðir. Engin rannsókn hafi farið fram á vettvangi eftir slysið og engin skýrsla verið útfyllt af hálfu stefnda vegna þess. Slysið hafi hvorki verið tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins né Tryggingastofnunar ríkisins fyrr en ári eftir að slysið átti sér stað og þá að frumkvæði stefnanda. Skráningu af hálfu stefnda um slysið hafi því verið ábótavant og telur stefnandi að leiði skortur upplýsinga til þess að aðstaða til sönnunar verði erfiðari en ella beri að leggja sönnunarbyrði á stefnda eða slaka verulega á kröfum um sönnun sakar og orsakatengsl. - - - - - Af hálfu stefnda er tekjuforsendum stefnanda, sbr. ákvæði 7. gr. laga nr. 50/1993, og vaxtaforsendum mómælt sem röngum. Stefndi krefst sýknu á þeim grundvelli að stefnandi beri sjálf ábyrgð á því slysi sem hún varð fyrir 27. febrúar 1996. Hún hafi ekki getað treyst því að skemill sá, sem hún hnaut um, hefði verið fjarlægður. Um hann hafi engar samræmdar reglur gilt og ósannað sé að frávik hafi orðið á samræmdu verklagi við fjarlægingu hans. Stefndi byggir á atvikalýsingu Herdísar Alfreðsdóttur um að skemillinn hafi aldrei verið færður úr stað en jafnvel þótt hann hefði af slysni lent fyrir aftan fætur stefnanda hefði hún hvort sem var þurft að gæta að fótum sínum og kanna hvort gangvegur væri hindrunarlaus. Stefndi telur slys stefnanda vera óhappatilviljun og að ósannað sé að einhver starfsmaður Landspítalans hafi stuðlað að því með saknæmri háttsemi. IV Líney Símonardóttir, sérfræðingur á hjarta- og lungnavél, og hjúkrunarfræð­ing­arnir Herdís Alfreðsdóttir og Halldóra Jónsdóttir báru vætti við aðalmeðferð málsins. Líney Símonardóttir kvaðst hafa staðið við hjarta- og lungnavélina sem hafi verið staðsett vinstra megin við sjúklinginn í 1 - 1½ m fjarlægð frá stefnanda þar sem hún stóð og var að ganga frá verkfærunum. Hún kvaðst hafa séð þegar stefnandi datt og muna mjög vel eftir því. Hún hafi dottið um skemil sem hafi verið beint fyrir aftan hana, í mesta lagi 20 sm frá henni. Hún hafi ekki haft tök á að sjá skemilinn þar sem hún var að snúa sér við með grindina í höndum og enn verið að snúa sér þegar hún datt, í fyrsta eð öðru skrefi. Hún kvaðst aldrei áður hafa séð skemilinn á þessum stað og hafi staðsetning hans verið frávik frá því verklagi sem ríkti á skurðstofunni. Í stað þess að vera færður til hægri upp að vegg eins og venja hafi verið hafi hann verið færður í öfuga átt út á gólf þannig að munað hafi 1-1½ m. Hún kvaðst sjálf mundu hafa getað dottið um skemilinn þar sem hann var kominn. Herdís Alfreðsdóttir kvaðst ekki muna hver færði stóra standinn yfir sjúkling­inn í umrætt sinn. Hún taldi að hún hefði ekki gert það en sú sem stóð við hjarta­aðgerðina (Halldóra Jónsdóttir) hefði getað gert það. Oftast hafi skemillinn verið tekinn fljótlega og færður upp að vegg en annars staðið áfram þar sem hann hafði staðið í upphafi aðgerðar, þ.e. fyrir framan stóra standinn. Hún kvaðst muna eftir umræddu atviki án þess að hafa séð þegar stefnandi datt enda hafi hún verið í hvarfi bak við standinn. Vitninu var sýnd mynd sem sýnir staðsetningu skemilsins eins og hún er talin hafa verið við slysið, þ.e. rétt aftan við fætur stefnanda. Hún kvaðst ekki muna eftir að hafa séð skemilinn á þeim stað sem væri mjög óeðlilegur og fæli í sér brot á verklagi. Þangað hefði enginn fært skemilinn vísvitandi. Venjulega sé það sá hjúkrunarfræðingur sem “er í kring” (í þessu tilviki Herdís-innskot dómara) sem færi skemilinn. Upp hafi hins vegar komið bráðatilvik, blæðing, og hafi hún verið nýbúin að rétta Halldóru saum þegar stefnandi datt. Hún gat sér þess til að í hamagangi hafi verið spyrnt við skemlinum eða hann dregist með standinum. Hún skýrði svo frá að hefði skemillinn verið óhreyfður þar sem hann hafði verið, þ.e. fyrir framan stóra standinn, hefði hann ekki verið í gangvegi stefnanda þegar hún þurfti að fara með verkfæragrindina áleiðis út af skurðstofunni. Hún kvað áður tilvitnaða lýsingu sína frá 19. janúar 1999 vera að mestu leyti almenna lýsingu á framkvæmd hjartaaðgerða. Halldóra Jónsdóttir staðfesti áður tilvitnaða lýsingu sína. Hún kvaðst ekki hafa verið sjónarvottur að slysinu. Kvaðst hún muna hvar skemillin var í upphafi aðgerðar en ekki þegar stefnandi datt. Hún vefengdi ekki að hann hefði verið staðsettur aftan við fætur stefnanda því að “annars hefði hún ekki dottið”. Hún kvað skemilinn aldrei hafa átt að færast í átt þangað. Staðsetningin hafi verið brot á því verklagi sem ríkti á skurðstofunni, þ.e. þeim vinnubrögðum sem starfsfólkið hefði tamið sér þótt ekki hafi verið um að ræða skriflegar eða fastmótaðar reglur. Stefnandi hafi mátt treysta því að skemillinn yrði ekki settur þannig fyrir aftan fætur sína. Hún kvað slysahættu leiða af því ef skemillin væri ekki færður þaðan sem hann stóð fyrir framan stóra standinn því að hann væri þá í gangvegi. Hún kvað það vera venju að færa skemilinn eftir að stóri standurinn hefði verið færður yfir sjúkling en mismunandi væri hvenær það væri gert. Af því leiddi slysahættu væri hann ekki færður heldur látinn vera í gangvegi. Hún kvaðst hins vegar ekki hafa gert ráð fyrir að hann væri eins mikið í gangvegi og raun ber vitni. Venja væri að skemillinn væri færður upp að þeim vegg sem stóri standurinn hafði staðið við. Hún kvaðst hafa farið að stóra standinum til að sækja verkfæri og þurft að stíga á skemilinn til að ná upp á standinn og um leið hafi hún dregið standinn yfir sjúklinginn þar sem þar hafi verið komið í aðgerðinni að þurft hafi að færa hann þangað. Hún kvaðst hafa átt það til að ýta (spyrna) við skemlinum um leið og hún færði standinn en mundi ekki hvort hún gerði það í umrætt sinn. Hún gat sér þess til að annað hvort hafi hún ýtt við skemlinum og ætlað honum að færast upp að vegg eða hann hafi dregist með stóra standinum og taldi hún hið síðara vera líklegra vegna þess að hann hafi verið kominn svo langt út á gólf. Hún kvaðst ekki muna eftir bráðatilviki í aðgerðinni en um endurtekna hjartaaðgerð hafi verið að ræða og þá sé líklegra en ella að slík tilvik komi upp. Aðspurð sagði hún að hefði skemillinn staðið á þeim stað þar sem hann hafði verið, fyrir framan stóra standinn, hefði hann ekki verið í gangvegi stefnanda þegar hún þurfti að fara með grindina sína í þvott. Lýsti hún aðstæðum –og ástæðu þess- þannig að skurðborðið hefði verið stefnanda á hægri hönd og hún hefði þá þurft að beygja til vinstri til að detta um skemilinn en það hefði hún aldrei gert því að þá væri hún komin of nálægt bar-(verkfæra-)borðinu. V Fyrir slysið 27. febrúar 1996 bjó stefnandi við töluverða færniskerðingu í hægra hné. Hnéskel hafði verið fjarlægð, báðir liðþófar, og breytingar voru á brjóskhæð á röntgenmyndum. Þá voru lýti í kjölfar fyrri aðgerða og óþægindi við allt álag. Í kjölfar slyssins fékk stefnandi umtalsverð einkenni frá hægra hné en einnig í mjaðmasvæði og læri. Þar virðist einkum hafa verið um að ræða tognunaráverka með umtalsverðum áhrifum á mjúkvefi hægri ganglims. Ljóst er að stefnandi gat stundað fyrra starf sitt með ákveðinni færniskerðingu í ganglimum fyrir slysið en eftir það verður veruleg breyting til hins verra. Að læknisfræðilegum gögnum málsins athug­uðum verður að telja að læknismeðferð og endurhæfingartilraunum sé lokið, að minnsta kosti að sinni. Stefnandi hefur ekki stundað atvinnu frá miðju ári 1997. Af því sem rakið hefur verið um atvik málsins, sbr. einkum IV. kafla dómsins, er ljóst að slys stefnanda varð við það að hún datt um skemil sem var rétt aftan við fætur hennar. Um þá staðsetningu vissi stefnandi ekki og mátti treysta því að skemillinn væri þar ekki enda um að ræða brot á viðteknu verklagi á skurðstofunni þar sem reglufesta í hvívetna er einkar nauðsynleg. Skemillinn hafði færst þangað sem hann var kominn vegna þess að Halldóra Jónsdóttir hjúkrunarfræðingur hafði í ógáti annað hvort spyrnt við honum eða það sem er líklegra að hann hafi dregist með áhaldaborði (stóra standinum) er hún færði það yfir fætur sjúklingsins. Á afleiðingum þessa aðgæsluleysis ber stefndi bótaábyrgð eftir reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Stefnandi hafði ekkert ráðrúm auk þess sem bakki með lækn­inga­áhöldum sem hún hélt á byrgði henni sýn og verður ekki talið að slysið verði að neinu leyti rakið til eigin sakar hennar. Að þessari niðurstöðu fenginni um ábyrgð stefnda á tjóni stefnanda verður niðurstaða málsins um fjárhæð reist á ítarlegri og vel rökstuddri yfirmatsgerð og tjóns­út­reikningi tryggingafræðings sem á henni er byggð enda sætir grundvöllur máls­sóknar­innar ekki að því leyti andmælum stefnda að öðru leyti en um tekjuforsendur útreiknings en á þær er fallist. Samkvæmt þessu og að teknu tilliti til greiddra slysatryggingabóta samtals að upphæð 1.790.840 krónur er niðurstaða málsins sú að stefnda beri að greiða stefnanda 8.336.684 (10.127.524–1.790.840)krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði en 2% ársvextir frá slysdegi til 7. desember 1999 eru innifaldir í niðurstöðufjárhæð tryggingafræðingsins, sbr. III. kafla dómsins, sem dómkrafa stefnanda er reist á. Allur gjafsóknarkostnaður málsins, þar með talin laun lögmanns stefnanda 850.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði en vegna þess hvernig háttar um varnaraðild málsins eru ekki efni til þess að frekar verði kveðið á um greiðslu málskostnaðar. Mál þetta dæma Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Guðmundur Björnsson endurhæfingarlæknir og Stefán Carlsson bæklunarskurðlæknir. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Steinunni Hafdísi Pétursdóttur, 8.336.684 krónur með 2% ársvöxtum frá 7. desember 1999 til 5. apríl 2000 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin laun lögmanns hennar 850.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 15/2009
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Aðild Frávísunarúrskurður staðfestur
Talið var að O ehf. hefði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af því að fá ógiltan úrskurð úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, þar sem leyst var úr ágreiningi milli S og P um rétt S til greiðslu úr jöfnunarsjóði, samkvæmt 22. gr. laga nr. 81/2003. Var staðfestur úrskurður héraðsdómara um að vísa máli O ehf. gegn S og P frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. janúar 2009. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2008, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili Síminn hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili Póst- og fjarskiptastofnun hefur ekki látið málið til sín taka. Sóknaraðili höfðaði mál þetta til ógildingar úrskurðar úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála 10. október 2007 í máli nr. 1/2007, en það var rekið til að fá leyst úr ágreiningi milli varnaraðila um rétt Símans hf. til greiðslu úr jöfnunarsjóði, sem mælt er fyrir um í 22. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti. Sóknaraðili kveðst hafa lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurði þessum hnekkt, því hann hafi beinlínis leitt til hækkunar á lögákveðnu framlagi í jöfnunarsjóðinn úr hendi sóknaraðila eins og annarra fjarskiptafyrirtækja. Um þetta vísar sóknaraðili til þess að síðastnefndu lagaákvæði var breytt í kjölfar úrskurðarins með 1. gr. laga nr. 143/2007 á þann veg að jöfnunargjald var hækkað úr 0,12% í 0,65% af bókfærðri veltu fjarskiptafyrirtækja. Eftir sem áður komi fram í ákvæðinu að varnaraðilinn Póst- og fjarskiptastofnun skuli árlega endurskoða fjárþörf jöfnunarsjóðsins og leggja fyrir samgönguráðherra niðurstöðu þeirrar endurskoðunar ásamt tillögu um breytt gjaldhlutfall, ef þörf þyki. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er hlutfall jöfnunargjalds samkvæmt 3. mgr. 22. gr. laga nr. 81/2003 ákveðið með lögum og stæði það óhaggað þótt fyrrnefndur stjórnvaldsúrskurður í máli milli varnaraðila yrði ógiltur. Ekki væri á valdi Póst- og fjarskiptastofnunar eða samgönguráðherra að breyta hlutfalli jöfnunargjalds til lækkunar, sbr. 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að ógilding úrskurðarins geti á annan hátt haft áhrif á hagsmuni hans. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsenda til hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Og fjarskipti ehf., greiði varnaraðila, Símanum hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 614/2010
Kærumál Afhending gagna Skjal
X og Y voru sökuð um blygðunarsemisbrot og brot gegn barnaverndarlögum með því að hafa staðið saman að töku 64 mynda af tíu nafngreindum stúlkum, þar sem þær voru fáklæddar eða naktar í sturtu eða búningsklefum. Kærðu þau úrskurð héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu þeirra um afhendingu myndanna sem lágu til grundvallar ákæru í málinu. Samkvæmt 3. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur lögregla synjað verjanda um aðgang að einstökum skjölum og öðrum gögnum meðan á rannsókn máls stendur ef brýnir einkahagsmunir annarra en skjólstæðings hans standa því í vegi. Í ákvæðinu felst að heimilt er að fara þá leið, sem er síður íþyngjandi í garð ákærða, að veita ákærða aðgang að skjölum á lögreglustöð en synja honum um afrit af þeim. Var talið að þrátt fyrir að sambærilegt ákvæði væri ekki að finna í lögunum eftir að mál hefði verið höfðað yrði allt að einu talið að sömu reglur giltu eftir málshöfðun, enda væri þess gætt svo sem í máli þessu að X og Y fengju viðunandi aðstöðu og nægan tíma til að kynna sér myndirnar og undirbúa vörn sína í málinu. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. október 2010, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um afhendingu þeirra mynda, sem ákæra í málinu er byggð á. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að sóknaraðila verði gert skylt að afhenda verjanda þeirra afrit af 64 myndum sem liggi til grundvallar ákæru sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í ákæru ríkissaksóknara 2. júlí 2010 eru varnaraðilar sakaðir um blygðunarsemisbrot og brot gegn barnaverndarlögum með því að hafa staðið saman að töku alls 64 mynda af tíu nafngreindum stúlkum, þar sem þær voru fáklæddar eða naktar í sturtu eða búningsklefum. Á dómþingi gerði verjandi ákærðu kröfu um að sér yrði afhent „eintak þeirra mynda sem ákært er fyrir í málinu, annað hvort á tölvutæku formi eða útprentuð.“ Sóknaraðili hafnaði þeirri ósk en lýsti sig reiðubúinn „að greiða götu verjanda til að kynna sér efni myndanna.“ Með hinum kærða úrskurði var kröfu varnaraðila hafnað en þeim heimilað að kynna sér myndirnar á þeirri lögreglustöð sem verjandi vísar á. Samkvæmt 3. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 getur lögregla synjað verjanda um aðgang að einstökum skjölum og öðrum gögnum meðan á rannsókn máls stendur ef brýnir einkahagsmunir annarra en skjólstæðings hans standa því í vegi. Í ákvæðinu felst að heimilt er að fara þá leið, sem er síður íþyngjandi í garð ákærða, og veita honum aðgang að skjölum á lögreglustöð en synja honum um afrit af þeim. Sambærilegt ákvæði er ekki að finna í lögunum eftir að mál hefur verið höfðað þó að þeir hagsmunir sem ákvæðið verndar breytist ekki við málshöfðunina. Verður allt að einu talið að sömu reglur gildi eftir málshöfðun, enda sé þess í hvívetna gætt svo sem í máli þessu að varnaraðilar fái viðunandi aðstöðu og nægan tíma til að kynna sér myndirnar og undirbúa vörn sína í málinu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 634/2009
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Mál þetta, sem barst dóminum fyrr í dag með bréfi lögreglustjórans á Akureyri og var málið tekið til úrskurðar að loknu þinghaldi nú síðdegis.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 1. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var gert að afplána 586 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Hæstaréttar 28. febrúar 2008 í máli nr. 511/2007 og dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2007 í máli nr. S-1378/2007. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 676/2008
Kynferðisbrot Börn Skilorð
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í bifreið sinni, sleikt kynfæri stúlkunnar A, sem þá var 14 ára, haft við hana samræði og látið hana hafa við sig munnmök. Þá var X jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn 209. gr. sömu laga með því að hafa að minnsta kosti tvisvar sýnt stúlkunni lim sinn og fróað sér í gegnum vefmyndavél í samskiptum þeirra á veraldarvefnum. Var refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði en þar sem ákærði hafði játað brot sín hreinskilningslega, gert sátt við A og greitt henni miskabætur, svo og leitað sér aðstoðar til að vinna bug á þeirri fíkn sinni er leiddi til brotsins, þótti rétt að fresta fullnustu 12 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í þrjú ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. desember 2008 og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að refsing hans verði að öllu leyti skilorðsbundin en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti sem ákveðst að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda ákærða, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2008. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 16. september 2008 á hendur: ,,Guðmundi Magnússyni, kennitala 090475-5259, Bugðulæk 11, Reykjavík, fyrir eftirgreind kynferðisbrot gegn stúlkunni A, fæddri 1993, framin í Reykjavík á árinu 2007: Með því að hafa, í að minnsta kosti tvö skipti á tímabilinu apríl til ágúst, sýnt stúlkunni lim sinn og fróað sér í gegnum vefmyndavél í samskiptum þeirra á veraldarvefnum og þannig sært blygðunarsemi hennar með lostugu athæfi. Með því að hafa í ágúst, í bifreiðinni KY-860 sem lagt var í bifreiðastæði við tjaldsvæðið í Heiðmörk, sleikt kynfæri stúlkunnar, sem þá var 14 ára, haft við hana samræði og látið hana hafa við sig munnmök. Telst brot ákærða samkvæmt 1. ákærulið varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 40/1992 og 82/1998. Telst brot ákærða samkvæmt 2. ákærulið varða við 1. mgr. 202. gr. sömu laga, sbr. lög nr. 40/ 1992, lög nr. 40/ 2003 og lög nr. 61/ 2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar og að refsing verði skilorðsbundin. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. Hinn 18. september 2007 lagði B fram kæru vegna háttseminnar sem í ákæru greinir. Í kæruskýrslunni er því lýst að A, dóttir hennar, hefði sagt móður sinni frá samskiptunum við 29 ára gamlan karlmann sem hún hefði verið í sambandi við á netinu. Hinn 26. september 2007 var tekin skýrsla af A fyrir dómi. Þar lýsti hún netsamskiptum sínum við mann, sem undir rannsókn málsins kom í ljós að er ákærði. Hún kvaðst hafa talið ákærða 19 ára þar sem hann hefði greint svo frá en síðan kom hið rétta í ljós. Hún lýsti kynferðislegu spjalli þeirra á netinu. Þá lýsti hún því að ákærði hefði viðhaft þá háttsemi sem lýst er í ákærunni. Hann hefði fróað sér eins og lýst er í 1. tl. ákærunnar. Þau hefðu ákveðið að hittast og lýsti hún því er ákærði sótti hana að kvöldlagi og ók sem leið lá upp í Heiðmörk. Þar hefði hann viðhaft þá háttsemi sem í 2. tl. ákæru greinir. Eins og mál þetta er í pottinn búið þykir ekki ástæða til að rekja vitnisburð A frekar. Ákærði var handtekinn 12. október 2007. Hann játaði þá strax samskiptin við A sem lýst er í ákærunni. Fyrir dómi játar ákærði sök. Hann kvað samband þeirra A hafa hafist á netinu. Hann hefði vitað aldur A strax eftir fyrstu samskipti þeirra á netinu og lýsti hann samskiptunum við hana. Þá kvaðst hann hafa gert sér grein fyrri hinu sama og þroska hennar er hann hafði samfarir við hana eins og lýst er í ákærulið 2. Kvaðst ákærði ekki reyna að draga úr ábyrgð sinni að þessu leyti. Hann kvaðst sama dag og hann gaf skýrslu um málið hjá lögreglu hafa leitað sér aðstoðar hjá bráðadeild geðdeildar Landspítala vegna kynlífsfíknar og netfíknar sem hann lýsti. Hann lýsti því hvernig geðlæknismeðferð sem hann sætir enn og önnur meðferð ætluð einstaklingum höldnum sömu fíkn og ákærði hefði breytt hugsun sinni og afstöðu til þeirrar háttsemi sem í ákæru greinir. Hann kvað augu sín hafa opnast fyrir því hversu röng háttsemi hans hefði verið og hluti meðferðarinnar fælist í því að ákærði aðstoði einstaklinga í sömu sporum og hann sjálfur. B, móðir A, lýsti því er A sagði henni frá atburðunum sem í ákæru greinir. Hún lýsti áhrifum þessa atburðar á A og viðbrögðum hennar vegna þessa, en hún hefði merkt breytingar í fari hennar. Hún lýsti þeim eiginleikum í fari A að hún neitaði fólki aldrei um bón sem borin væri upp við hana. Þá lýsti hún fleiri eiginleikum í fari A sem ekki þykir ástæða til að rekja. Vitnið Þóra Sigfríður Einarsdóttir sálfræðingur hjá Barnahúsi kom fyrir dóminn og skýrði og staðfesti vottorð dagsett 30. september 2008, um A sem sótt hefði tíu viðtöl hjá henni. Þóra lýsti ýmsum eiginleikum í fari A, t.d að hún væri auðtrúa og hlustaði ekki á sína innri rödd og hefði mjög mikla þörf fyrir viðurkenningu. Hún lýsti gangi viðtalanna og einkennum í fari A sem væru dæmigerð einkenni barna sem orðið hefðu fyrir kynferðislegu ofbeldi. Meðal gagna málsins eru fjölmörg vottorð og skýrslur um A þar kemur fram að hún eigi við hegðunarörðuleika að stríða og hefur verið greind með ,,ofvirkniröskun“ og fleira. Þá kemur fram í skýrslutöku af A fyrir dómi að hún hefði verið í kynferðislegu sambandi við fleiri menn en ákærða. Vitnið Þóra Sigríður Einarsdóttir kvaðst í vottorði sínu hafa reynt að taka út þau áhrif sem hún taldi að rekja mætti til háttsemi ákærða og greina þannig frá áhrifum sem aðrir atburðir kynnu að hafa haft á A. Óttar Sveinsson geðlæknir kom fyrir dóminn og skýrði og staðfesti tvö læknisvottorð, dagsett 14. maí 2008 og 9. október 2008, sem rituð voru vegna samskipta við ákærða. Í fyrra vottorðinu segir m.a: ,,Í samtölum við Guðmund komst ég að raun um að hann væri haldinn alvarlegri kynlífs- og spennufíkn sem einkenndist einkum af óhóflegum og oft klámfengnum tölvusamskiptum á alls konar samskiptarásum. Hann var auk þess mjög fíkinn í tölvuklám sem er að finna á löglegum tölvurásum.“ Síðar í sama vottorði segir: ,,Að mínu mati hefur Guðmundur tekið mjög vel á sínum málum og viðurkennt vanda sinn og reynt að koma á hann böndum samkvæmt þeim aðferðum sem best eru til þess fallnar. Hann hefur gert miklar og róttækar breytingar á sínu lífi og m.a. hafið nám í tölvuskóla og skipt um vinnu. Honum hefur gengið mjög vel á nýjum vinnustað og aflað sér mikils trausts sinna yfirmanna.“ Í síðara læknisvottorðinu segir m.a: ,,Ég hef fylgst með Guðmundi reglulega frá því í október 2007. Í fyrra vottorði mínu kemur fram aðdragandi þeirrar komu sem var ósæmilegt athæfi á netinu og ólöglegt samneyti við unga stúlku. Guðmundur hefur lagt mikið á sig allar götur síðan til að bæta fyrri brot sín og koma í veg fyrri að þetta gæti endurtekið sig. Hann hefur stundað viðtöl hjá mér reglulega; hann hefur farið reglulega á fundi hjá SLAA (sex and love addiction anonymous) og unnið samkvæmt ráðleggingum samtakana; þ.e. fengið sér trúnaðarmann og farið í gegnum sporin. Hann hefur auk þess aðstoðað aðra sem standa í sömu sporum og hann gerði þessa örlagaríku októberdaga í fyrra. Hann hefur algjörlega haldið sig frá samskipta- og klámrásum netsins frá því þetta gerðist að því er ég best veit. Guðmundur hefur verið sérlega samvinnuþýður og ráðþeginn í þessu máli. Í mínum huga er það ljóst að Guðmundur hefur tekið á vandamálum sínum af mikilli festu og einbeitni. Í viðtölum við mig hefur hann látið í ljósi mikla iðran og lýsti sig þegar í stað tilbúinn að greiða umræddri stúlku skaðabætur vegna mögulegs miska. Það hefur hann þegar gert.“ Óttar skýrði fyrir dóminum að ákærði hefði unnið vel í sínum málum. Óttar kvað ákærða hafa sýnt mikla iðrun og hann gerði sér grein fyrir því sem hann hefði gert. Óttar skýrði það mat sitt að óskilorðsbundin refsivist hefði mjög slæm áhrif á ákærða með tilliti til vinnu hans við að vinna bug á þeirri fíkn sem hann sé haldinn. Meðal gagna málsins er vottorð Kolbrúnar Baldursdóttur sálfræðings, dagsett 1. nóvember 2007. Í vottorðinu er greint frá því að ákærði sótti þrjú viðtöl hjá Kolbrúnu á árinu 2006, og tvö viðtöl á árinu 2007. Ástæða komu ákærða var netfíkn. Í niðurlagi vottorðsins segir: ,,Það er mat undirritaðrar að atferli þetta eins og Guðmundur lýsti í viðtölunum var komið úr böndunum og farið að hafa neikvæð áhrif á hann, sjálfsmynd hans og fjölskyldulíf og var unnið með málið samkvæmt því.“ Kolbrún kom fyrir dóminn og staðfesti og skýrði vottorðið sem að ofan greinir. Hún skýrði að vandamál eins og það sem ákærði ætti við að glíma væru mjög erfið viðureignar og til að gera það þyrfti mjög sterkan vilja sem hún kvað ákærða hafa sýnt. Hún kvað meðferð ákærða ekki hafa verið lokið er hann hætti komum til hennar. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að hann hafi framið háttsemi þá sem í ákæru greinir og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða. Brot ákærða í 2. tl. ákæru er alvarlegt og beindist að mikilvægum hagsmunum, en samþykki A til samræðisins er marklaust og hefur ekki þýðingu sökum aldurs hennar. Ákærði hefur játað brot sín hreinskilnislega og hann hefur greitt A bætur. Er þetta virt ákærða til refsilækkunar, sbr. 5. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ekki áður hlotið refsingu. Refsing ákærða er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 15 mánuði. Eins og rakið var hefur ákærði gert það sem í hans valdi stendur til að bæta fyrir brot sín. Hann hefur gert sátt við A og greitt henni bætur. Þá hefur hann leitað sér aðstoðar til að vinna bug á þeirri fíkn sinni sem telja verður að hafi leitt til þeirrar háttsemi sem hann er sakfelldur fyrir. Þrátt fyrir það sem nú hefur verið rakið er það mat dómsins að ekki sé fært að skilorðsbinda refsivist ákærða nema að hluta. Helgast það einkum af saknæmi brotsins í 2. tl. ákærunnar. Er samkvæmt þessu rétt að fresta fullnustu 12 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið eins og greinir í dómsorði. Ákærði greiði 15.000 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Ákærði greiði Daða Ólasyni héraðsdómslögmanni 124.500 krónur í réttargæsluþóknun, en hann var skipaður réttargæslumaður A á rannsóknarstigi málsins. Ákærði greiði Oddgeiri Einarssyni héraðsdómslögmanni 622.500 krónur í málsvarnarlaun vegna vinnu á rannsóknarstigi málsins og undir dómsmeðferð. Við ákvörðun þóknunar til lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Kolbrún Benediktsdóttir fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Guðmundur Magnússon, sæti fangelsi í 15 mánuði en fresta skal fullnustu 12 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 3 ár frá birtingu dómsins að telja og falli sá hluti refsivistarinnar niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 15.000 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Ákærði greiði Daða Ólasyni héraðsdómslögmanni 124.500 krónur í réttargæslu­þóknun. Ákærði greiði Oddgeiri Einarssyni héraðsdómslögmanni 622.500 krónur í málsvarnarlaun.
Mál nr. 249/2016
Bifreið Manndráp af gáleysi Svipting ökuréttar Sakarkostnaður
C var sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi með því að hafa ekið bifreið inn á einbreiða brú á móti annarri bifreið, sem var komin langt á veg yfir brúna úr gagnstæðri átt, með þeim afleiðingum að árekstur varð og ökumaður hinnar bifreiðarinnar lést. Var refsing C ákveðin fangelsi í 3 mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í 2 ár. Þá var hann sviptur ökurétti í 10 mánuði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að refsingverði milduð. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi er ákærði borinn sökum um að hafasíðdegis 26. desember 2015 ekið bifreið inn á einbreiða brú á Suðurlandsvegi yfirHólá í Öræfasveit á móti annarri bifreið, sem var langt komin yfir brúna úrgagnstæðri átt, með þeim afleiðingum að árekstur varð á brúnni. Hlaut ökumaðurhinnar bifreiðarinnar áverka við áreksturinn, sem leiddu hann til dauða. Viðmeðferð málsins fyrir héraðsdómi játaði ákærði þessa háttsemi. Eftir gögnummálsins voru vegmerkingar og aðrar aðstæður við slysstaðinn með þeim hætti aðákærða gat ekki dulist að aksturslag hans myndi óumflýjanlega leiða til hættu áárekstri ef önnur bifreið væri þegar komin inn á brúna úr gagnstæðri átt, svosem hér var raunin. Aksturslag ákærða var þannig í andstöðu við þau ákvæðiumferðarlaga nr. 50/1987, sem greinir í ákæru, og hlaust af þessu gáleysi hansmannsbani, sem varðar við 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að þessugættu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða. Refsing hanser þar hæfilega ákveðin, þar á meðal niðurstaða dómsins um skilorðsbindinguhennar, svo og svipting ökuréttar.Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða gert að bera samtals 5.967.664 krónurí sakarkostnað, sem fólst meðal annars í þóknun verjanda hans árannsóknarstigi, 1.046.753 krónum, og verjanda fyrir dómi, 1.207.140 krónum.Þann hluta sakarkostnaðar verður ákærði að bera. Eins og atvikum er hér háttaðer jafnframt rétt að fella á ákærða sakarkostnað vegna reiknings fyrir skoðun álíki þess látna, 24.000 krónur, vottorðs Veðurstofu, 10.500 krónur, og kostnaðaraf töku blóðsýnis úr ákærða og rannsókn á því, 77.328 krónur. Annansakarkostnað í héraði verður að fella á ríkissjóð.Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærði, ChengtaoWang, greiði 2.365.721 krónu í sakarkostnað í héraði, en að öðru leyti fellurhann á ríkissjóð.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 1.010.200 krónur, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Evu B. Helgadóttur hæstaréttarlögmanns, 930.000 krónur.DómurHéraðsdóms Suðurlands 16. mars 2016.Mál þetta, sem þingfest var 26.febrúar 2016 og dómtekið 10. mars 2016, er höfðað með ákæru útgefinni aflögreglustjóranum á Suðurlandi þann 22. febrúar sl., sem barst dóminum 23.febrúar sl., á hendur Chengtao Wang, fd.[...], kínverskum ríkisborgara„fyrirhegningar- og umferðarlagabrot:með því að hafa, síðdegislaugardaginn 26. desember 2015, ekið bifreiðinni [...] austur Suðurlandsveg íÖræfasveit inn á einbreiða brú á Hólá, of hratt miðað við aðstæður þar semsnjór og krapi var á veginum og án nægjanlegrar aðgæslu þannig að hann hafðiekki fulla stjórn á bifreiðinni sem skall framan á vinstra framhornbifreiðarinnar [...] sem ekið var í gagnstæða átt og átti skammt ófarið yfirbrúnna, með þeim afleiðingum að ökumaður [...], A, fd. [...], hlaut miklaáverka á brjósti og lést skömmu síðar. Teljast brot ákærða varða við215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, 1. mgr. 19. gr. og 1. mgr., sbr.g. og h. lið 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 1. mgr. 100. gr.sömu laga. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar, til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaganr. 50, 1987, og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Ákærði kom fyrir dóminn viðþingfestingu málsins og neitaði sök. Var honum skipaður verjandi að hans óskEva B. Helgadóttir hrl.Við fyrirtöku málsins 10. marssl. óskaði ákærði eftir að breyta afstöðu sinni til sakarefnisins og játaðihann skýlaust þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Var málið þá tekiðtil dóms skv. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, eftir að sækjandiog skipaður verjandi höfðu tjáð sig um lagaatriði og viðurlög, enda taldidómari ekki ástæðu til að draga í efa að játningin væri sannleikanum samkvæm. Um málavexti vísast tilákæruskjals. Sannað er að ákærði hefur gerst sekur um þá háttsemi sem honum ergefin að sök í ákæru og þar þykir rétt færð til refsiákvæða. Ákærði hefur meðháttsemi sinni unnið sér til refsingar.Samkvæmt framlögðu sakavottorðihefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað.Við ákvörðun refsingar ákærða berað líta til þess að hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað,sem og til þess að hann hefur játað brot sitt hreinskilnislega. Refsing ákærða er hæfilegaákveðin fangelsi í 3 mánuði en fresta ber fullnustu refsingarinnar og skal húnfalla niður að liðnum 2 árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum berað svipta ákærða ökurétti og er ökuréttarsvipting hans hæfilega ákveðin 10mánuðir frá birtingu dómsins að telja.Samkvæmt 216. gr. laga nr.88/2008 teljast til sakarkostnaðar óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknarsakamáls og meðferðar þess. Samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laganna ber dómfelldummanni að greiða sakarkostnað, enda sé hann sakfelldur fyrir það brot eða þaubrot sem honum eru gefin að sök. Samkvæmt yfirlitiLögreglustjórans á Selfossi er útlagður kostnaður vegna rannsóknar á máli þessualls kr. 4.228.779, að meðtöldum útlögðum kostnaði vegna skipaðs verjandaákærða á rannsóknarstigi. Meðal hins útlagða kostnaðar eru kr. 540.835 vegnaflutnings ökutækja af slysavettvangi, en ljóst er að óhjákvæmilegt var aðflytja ökutækin á brott, án tillits til þess hvort um sakamálarannsókn væri aðræða. Þá er þar jafnframt að finna kostnað vegna líkflutnings, kr. 87.460, enljóst er að það var óhjákvæmilegur kostnaður án tillits til þess hvort um sakamálarannsóknværi að ræða. Verður ákærða ekki gert að greiða þennan kostnað og ekki heldurkostnað vegna áverkavottorðs um hann sjálfan að fjárhæð kr. 47.100. Að öðruleyti verður ákærða gert að greiða útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti, enhvorki verður séð að stofnað hafi verið til óþarfa rannsókna eða kostnaðar viðrannsókn lögreglu, né að kostnaður hafi orðið vegna vanrækslu eðaskeytingarleysis, sbr. 3. ml. 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008. Þá ber ákærðaað greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Evu B. Helgadóttur hrl., kr.1.207.140 að meðtöldum virðisaukaskatti. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð :Ákærði, ChengtaoWang, sæti fangelsi í 3 mánuði.Fresta ber fullnusturefsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum 2 árum haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði er svipturökurétti í 10 mánuði frá birtingu dómsins.Ákærði greiðisakarkostnað, alls kr. 4.760.524, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, Evu B. Helgadóttur hrl., kr. 1.207.140.
Mál nr. 412/2008
Skaðabætur Sjómaður Vátrygging Umboð Kvittun Sératkvæði
Sonur A lést í eldsvoða um borð í skipi í eigu Y. Í gildi var ábyrgðartrygging vegna útgerðar skipsins hjá T. A krafði T um bætur á þeim grundvelli að við andlát sonar síns hefði hún misst þá fjárhagslegu aðstoð sem hefði falist í því að hafa endurgjaldslaus afnot af íbúð hans. A hafði gefið fyrrverandi lögmanni sínum „fullt og ótakmarkað umboð“ til að annast hagsmuni sína vegna andláts sonar síns. Lögmaðurinn veitti viðtöku greiðslu frá T á dánarbótum að fjárhæð 1.206.481 króna 8. mars 2007 og ritaði án fyrirvara undir kvittun sem hann hafði fengið senda á starfsstöð sína með símbréfi. Í texta kvittunarinnar kom fram með skýrum hætti að fjárhæðin sem kvittað var fyrir væri lokagreiðsla vegna tjónsins og allar kröfur vegna málsins væru að fullu greiddar. Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að yfirlýsingin um lyktir málsins í kvittuninni væri við framangreindar aðstæður skuldbindandi fyrir A og yrði dómurinn því staðfestur um sýknu stefnda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 28. maí 2008, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 9. júlí sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hún héraðsdómi öðru sinni 28. júlí 2008. Hún krefst nú aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 11.581.767 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2008 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2007 til greiðsludags. Til vara krefst hún lægri fjárhæðar með sömu dráttarvöxtum. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en áfrýjandi nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi tekið fram að krafa hennar sé ekki lengur studd við 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafan sem gerð er fyrir Hæstarétti er reist á því að áfrýjandi hafi við andlát sonar síns misst þá fjárhagslegu aðstoð sem falist hafi í því að hafa endurgjaldslaus afnot af íbúð hans á Akureyri. Var lagt fram fyrir Hæstarétti blað með útreikningi á núvirði kröfunnar miðað við gefnar forsendur með þeirri niðurstöðu sem í dómkröfunni greinir. Krafa vegna hins sama var meðal þeirra krafna sem gerðar voru í héraði en með nokkru hærri fjárhæð en nú. Áfrýjandi hefur fallið frá öðrum kröfuliðum sem fram var haldið í héraði. Verður talið að þessir kröfuhættir fyrir Hæstarétti séu fullnægjandi til að taka megi efnislega afstöðu til kröfunnar. Áfrýjandi gaf fyrrverandi lögmanni sínum 18. janúar 2007 „fullt og ótakmarkað“ umboð til að annast hagsmuni sína vegna andláts sonar síns 27. maí 2006. Í umboðinu sagði meðal annars svo: „Umboð þetta nær til að þess að hafa uppi bótakröfur til Tryggingarmiðstöðvarinnar, fyrir mína hönd af þessu tilefni, semja um fjárhæð bóta, höfða mál í mínu nafni til heimtu bóta fyrir dómi, málareksturs fyrir héraðsdómi og Hæstarétti ef þörf krefur. Ennfremur til að veita viðtöku greiðslu bóta fyrir mína hönd. Allt það sem umboðsmaður minn gerir samkvæmt umboði þessu skal vera sem ég hefði sjálf gert það.“ Lögmaðurinn sendi stefnda bréf 12. febrúar 2007. Þar voru gerðar kröfur fyrir hönd áfrýjanda um „bætur til hennar sem erfingja og vegna missis framfæranda í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993“. Í bréfinu var vísað til 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og 12. gr. skaðabótalaga um kröfuna. Með bréfi 27. febrúar 2007 hafnaði stefndi kröfunni og vísaði til þess að ósannað væri að áfrýjandi hefði verið á framfæri sonar síns. Kvaðst stefndi vera reiðubúinn til „að ganga til uppgjörs á bótum skv. 172. gr. siglingalaga við fyrsta hentugleika.“ Í framhaldi af þessum bréfaskiptum sendi stefndi símbréf 8. mars 2007 til þáverandi lögmanns áfrýjanda. Fylgdi skaðabótakvittun með. Síðar sama dag veitti lögmaðurinn viðtöku greiðslu á dánarbótum að fjárhæð 1.206.481 króna og ritaði án fyrirvara undir kvittunina sem hafði að geyma eftirfarandi texta: „Tryggingamiðstöðin hf. hefur greitt undirrituðum skaðabætur vegna ofangreinds tjóns samkvæmt eftirfarandi sundurliðun. Móttakandi staðfestir að neðangreind fjárhæð er lokagreiðsla vegna þessa tjóns og allar kröfur vegna málsins eru að fullu greiddar.“ Að auki var tekið fram í kvittuninni að bætur væru dánarbætur samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Í 1. mgr. 172. gr. siglingalaga er kveðið svo á að útgerðarmaður beri ábyrgð á kröfum vegna lífs- eða líkamstjóns þeirra sem ráðnir eru í skiprúm hjá honum hafi slys borið að höndum er hlutaðeigandi var staddur á skipi eða vann í beinum tengslum við rekstur skips enda þótt slysið eða tjónið verði ekki rakið til bilunar í tækjum eða ónógra öryggisráðstafana né heldur yfirsjónar þeirra er starfa í þágu skips. Í 2. mgr. er síðan mælt fyrir um skyldu útgerðarmanns til að kaupa tryggingu fyrir dánarbótum og slysabótum sem á hann kunni að falla samkvæmt 1. mgr. Er jafnframt kveðið á um fjárhæð bóta samkvæmt þessari tryggingu. Ekki er ágreiningur í málinu um að hin stranga ábyrgðarregla samkvæmt 1. mgr. 172. gr. gildir ekki til greiðslu bóta umfram þær fjárhæðir sem 2. mgr. kveður á um og að stefndi hafi til fulls greitt þær 8. mars 2007. Áfrýjandi byggir kröfu sína í málinu á ábyrgðarreglu 1. mgr. 171. gr. siglingalaga en samkvæmt henni ber útgerðarmaður ábyrgð á tjóni sem stafar af yfirsjónum eða vanrækslu í starfi hjá skipstjóra, skipshöfn, hafnsögumanni eða öðrum sem starfa í þágu skips. Kvittunin 8. mars 2007 var undirrituð af héraðsdómslögmanni sem áfrýjandi hafði gefið fullnægjandi umboð til að koma fram fyrir sína hönd í samskiptum við stefnda vegna andláts sonar hennar. Lögmaðurinn hafði fengið kvittunina senda á starfsstöð sína með símbréfi áður en hann undirritaði hana. Kvittunin var gefin í framhaldi kröfugerðar af hálfu áfrýjanda sem meðal annars fól í sér kröfu um bætur fyrir missi framfæranda samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga. Í ljósi fyrrgreindra ákvæða 172. gr. siglingalaga var ekki óeðlilegt að orðið „skaðabótakvittun“ kæmi fram á kvittuninni. Í texta hennar kom fram með skýrum hætti að fjárhæðin sem kvittað var fyrir væri lokagreiðsla vegna tjónsins og allar kröfur vegna málsins væru að fullu greiddar. Verður fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að yfirlýsingin um lyktir málsins í kvittuninni sé við framangreindar aðstæður skuldbindandi fyrir áfrýjanda og verður dómurinn því staðfestur um sýknu stefnda sem og um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður áfrýjandi dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði að meðtalinni þóknun lögmanns hennar sem ákveðst eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, A, greiði stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Hjördísar Hákonardóttur Í kröfubréfi þáverandi lögmanns áfrýjanda 12. febrúar 2007 er krafist dánarbóta samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 að fjárhæð 1.206.481 króna. Þá er krafist 57.165 króna vegna eftirstöðva útfararkostnaðar samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Loks er krafist bóta samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 12. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 7.574.866 krónur með þeim rökum að í sérstökum tilvikum sé unnt að dæma bætur til foreldra sem notið hafi fjárhagslegs stuðnings frá barni. Eru í bréfinu færð rök fyrir því, að þetta eigi við um áfrýjanda og því lýst hvernig krafan er reiknuð. Í svarbréfi 27. febrúar 2007 taldi stefndi ósannað að skilyrðum 12. gr. skaðabótalaga væri fullnægt og því væri „óhjákvæmilegt að hafna kröfu um bætur vegna missis framfæranda.“ Félagið væri „hins vegar reiðubúið til að ganga til uppgjörs á bótum skv. 172. gr. siglingalaga við fyrsta hentugleika.“ Í framhaldi af þessum bréfaskiptum sendi stefndi símbréf 8. mars 2007 til lögmanns áfrýjanda ásamt skaðabótakvittun. Í bréfinu segir meðal annars: „Hjálögð er skaðabótakvittun vegna greiðslu dánarbóta skv. 172. gr. siglingalaga. Þá er félagið reiðubúið til að greiða kr. 57.165 vegna þess útfararkostnaðar sem umbjóðandi þinn hefur ekki fengið greiddan hjá útgerðinni. Það er gert vegna sérstaks eðlis þessa máls, en án viðurkenningar á bótaskyldu.“ Síðar sama dag veitti lögmaður áfrýjanda, samkvæmt umboði, viðtöku greiðslu á dánarbótum að fjárhæð 1.206.481 króna og öðrum kostnaði 57.165 krónur, samtals 1.263.646 krónur. Móttökukvittun ber yfirskriftina „Skaðabótakvittun“. Síðan er í henni tilgreindur tjónþoli og tryggingartaki, sem er útgerðin, tjónsnúmer og skírteinisnúmer en við þann lið segir: „244 – Sjómannatrygging“. Megintexti kvittunarinnar er svohljóðandi: „Tryggingamiðstöðin hf. hefur greitt undirrituðum skaðabætur vegna ofangreinds tjóns samkvæmt eftirfarandi sundurliðun. Móttakandi staðfestir að neðangreind fjárhæð er lokagreiðsla vegna þessa tjóns og allar kröfur vegna málsins eru að fullu greiddar. Jafnframt afsalast til Tryggingamiðstöðvarinnar hf. allar endurgreiðslur eða kröfur á hendur þriðja aðila vegna tjónsins. Bætur eru dánarbætur skv. 172. siglingalaga.“ Þá er neðst tilgreindur „Greiðslukódi“ og þar undir annars vegar „DÁN 01 Dánarbætur“ og hins vegar „ANN Annar kostnaður“ og framangreindar fjárhæðir við hvorn lið fyrir sig. Undir þessa kvittun ritaði lögmaðurinn án fyrirvara. Hinn 30. sama mánaðar sendi annar lögmaður bréf til stefnda fyrir hönd áfrýjanda. Þar var krafist bóta á grundvelli 12. gr. skaðabótalaga. Með símbréfi 2. apríl sama ár var kröfunni hafnað og vísað til þess að í „skaðabótakvittun vegna banaslyss [komi fram] að um lokagreiðslu sé að ræða og allar kröfur vegna málsins séu að fullu greiddar.“ Þessum skilningi stefnda var mótmælt samdægurs og áréttað að ekki væri verið að krefjast bóta samkvæmt 172. gr. siglingalaga heldur dánarbóta samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga. Hinar fyrrnefndu væru vátryggingabætur en hinar síðarnefndu eiginlegar skaðabætur. Áfrýjandi hefði móttekið dánarbætur úr sjómannatryggingu og hefðu allar kröfur vegna hennar þar með verið að fullu greiddar. Væri ekki unnt að líta svo á að áfrýjandi hefði afsalað sér skaðabótarétti vegna málsins við móttöku dánarbóta samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Stefndi svaraði sama dag og kvaðst standa við afstöðu sína. Skaðabótamál var þá höfðað á hendur stefnda og var stefna þingfest 6. september 2007. Þegar virt eru ofangreind samskipti aðila í tengslum við bótauppgjörið, þar sem stefndi féllst á tvo af þremur liðum upphaflegrar kröfu áfrýjanda og greiddi þá þegar í stað, en hafnaði hinum þriðja, þá getur stefndi ekki haldið því fram með gildum rökum að hann hafi verið í góðri trú um það að áfrýjandi félli frá skaðabótakröfu sinni með því að fá lögbundnar tryggingabætur greiddar. Hafði lögmaður áfrýjanda heldur ekkert tilefni til að ætla að stefndi liti svo á. Verður í þessu sambandi að hafa í huga að um veigamikla hagsmuni áfrýjanda er að ræða, hversu hratt þessi samskipti gengu fyrir sig, og einnig hversu stuttur tími leið frá greiðslunni og þar til kröfubréf til ítrekunar kröfu um greiðslu bóta samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga var sent stefnda. Í þessu sambandi verður að líta til þess að löggjafinn hefur í 27. gr. skaðabótalaga mælt fyrir um ákveðnar takmarkanir á heimild til að afsala sér rétti til skaðabóta fyrir líkamstjón. Þó að þessar reglur eigi ekki beint við hér, lýsa þær ákveðnu viðhorfi löggjafans til afsals slíkra réttinda. Tilgangur greiðslunnar er tekinn fram í kvittuninni og verður að líta á staðfestingu móttakanda um lokagreiðslu í því samhengi. Verður kvittunin því ekki skýrð á þann veg, að með henni hafi áfrýjandi afsalað sér frekari bótarétti gagnvart stefnda. Þar sem meiri hluti dómsins hefur komist að öndverðri niðurstöðu varðandi framangreint atriði, verður ekki fjallað um hvort áfrýjandi eigi rétt til skaðabóta á grundvelli 12. gr. skaðabótalaga og hvort slíkur réttur myndi leiða til bótagreiðslu. Mál þetta höfðaði A með stefnu birtri 7. ágúst 2007, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 5. febrúar sl. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða 30.109.166 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá tjónsdegi, 27. maí 2006, til 6. september 2007, en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 30.940.180 krónur með dráttarvöxtum frá 6. september 2007 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi miskabóta að álitum samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga með dráttarvöxtum frá 4. september . Loks krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst hann lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Sonur stefnanda, B, lést um borð í X þann [...]. Eldur kom upp vegna bilunar í ljósabekk. B og einn annar skipverji fundust meðvitundarlausir í káetum sínum og voru úrskurðaðir látnir er læknir var kominn um borð í skipið með þyrlu Landhelgisgæslunnar. Útgerðarmaður skipsins er Y. Í gildi var ábyrgðartrygging vegna útgerðar skipsins hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Atvik verða hér rakin fyrst með beinni tilvitnun í málsatvikalýsingu í skýrslu Rannsóknarnefndar sjóslysa. Þá liggur frammi í dóminum ljósrit úr dagbók skipsins þar sem atburðum er lýst, en nefndin hefur einnig skoðað þessa frásögn. Þá gáfu þeir C skipstjóri og D vélstjóri skýrslur fyrir dómi og verður vitnað til framburðar þeirra í tengslum við skýrsluna. Í skýrslu nefndarinnar segir: „Um kl. 14:00 þegar X var stödd um 75 sjómílur vestur af Bjargtöngum kom aðvörun á rás 4 í brunaviðvörunarkerfi í brú sem var tengd skynjurum í íbúðarými á aðalþilfari skipsins. Skipstjóri var á stjórnpalli og reyndi strax að ná í vélstjóra til að aðgæta hvað orsakaði viðvörunarmerkið. Hann náði ekki sambandi við hann og fór niður á íbúðagang til að athuga hvað um var að vera. Vélstjórinn fékk boð í símboða um aðvörun í vélarúmi og við athugun kom í ljós að það var brunaviðvörunarkerfið. Hann reyndi að hafa samband við stjórnpall en náði ekki sambandi. Þegar skipstjórinn kom niður á íbúðarganginn á aðalþilfari sá hann reyk leggja frá frístundaherbergi, sem var á móts við eldhúsið, stjórnborðsmegin þar sem gufubaðsklefi og ljósabekkur er. Skipstjórinn náði í slökkvitæki og ætlaði að reyna að slökkva eldinn en það tókst ekki vegna mikils reyks og hita. Yfirstýrimaður var í borðsal og varð var við reykjarlykt. Fór hann fram á ganginn og sá þá reyk koma frá frístundaherberginu. Hitti stýrimaðurinn skipstjórann en þeir urðu að hörfa frá vegna hita og reyks. Fór stýrimaðurinn aftur í gang að trollþilfari og gangsetti brunaboða. Skipstjórinn fór upp í brú til að senda út neyðarkall, láta nærstödd skip vita, kalla áhöfnina saman og skipuleggja aðgerðir. Við athugun kom í ljós að tvo skipverja vantaði og voru vistarverur beggja á hæðinni þar sem bruninn átti sér stað. Skipverjar náðu í tvö reykköfunartæki sem voru um borð en við flutning á þeim á brunastað týndist önnur reykgríman. Einn skipverji setti á sig reykköfunartækin og fór, tengdur líflínu, með brunaslöngu frá neðsta íbúðagangi upp stiga sem lá að rýminu sem eldurinn var en eldvarnarhurð var við stigann á efra þilfarinu. Tókst honum að opna glufu á hurðina og sprauta inn í rýmið. Hann taldi sig hafa náð að slökkva eldinn í frístundaherberginu en þurfti þá að fara til baka vegna hitans auk þess sem lengja þurfti brunaslönguna. Vegna vandræða með eldvarnahurðina ákváðu skipverjar að opna neyðarlúgu, sem var framarlega á íbúðagangi til að finna skipverjana sem vantaði. Fljótlega eftir að skipverjinn kom upp á íbúðaganginn um neyðarlúguna fann hann annan manninn meðvitundarlausan og gat dregið hann að lúgunni þar sem annar skipverji kom honum til aðstoðar við að ná honum niður. Farið var með skipverjann aftur á þilfar og reyndar árangurslausar lífgunartilraunir. Annar skipverji tók þá við reykköfunartækjunum og fór fram eftir ganginum og fann hinn skipverjann meðvitundarlausan í geymslurými fremst í ganginum við neyðarútgang upp á veðurþilfar á framskipi. Hann var tekinn upp um lúguna en lífgunartilraunir báru ekki árangur. Báðir skipverjarnir voru fundnir um kl. 14:45. ... TF-LIF var komin til skipsins um kl. 15:55 og fóru slökkviliðsmennirnir og þyrlulæknirinn um borð í skipið til aðstoðar. Skipverjarnir tveir voru þá úrskurðaðir látnir.“ Um einstakar niðurstöður rannsóknarinnar segir m.a.: „...að fram kom hjá skipverjum að andlitsljósin í ljósabekknum hefðu í þessum túr átt það til að loga óeðlilega lengi eftir notkun hans. Fram kom að vélstjóra hafði verið tilkynnt það; að vélstjórinn hafði skipt um startara í ljósabekknum í ferðinni og prófað hann. Að hans sögn virkuðu andlitsljósin þá eðlilega við prófun; að skipverjinn sem notaði ljósabekkinn síðast hafði kveikt á honum en slökkt á honum aftur á meðan hann var að binda lok hans þar sem bilun var í pumpu. Hann var síðan í vandræðum með að kveikja á honum aftur en það tókst að lokum. Hann kvaðst hafa verið í honum í um það bil 20 mín. en þá farið í sturtu. Eftir sturtuna sá hann að andlitsljósin voru ennþá logandi og hann fann hitalykt í rýminu þegar hann yfirgaf það um kl. 13:40; að skipverjinn kvaðst hafa skilið við ljósabekkinn eins og honum bar, þ.e. lokið krækt með teygju í opinni stöðu; að annar skipverji átti leið fram hjá frístundarýminu um kl. 14:00 og sá að andlitsljósin voru logandi á ljósabekknum auk þess sem hann fann sterka hitalykt koma frá honum. Hann kvaðst hafa tilkynnt skipstjóra þetta og óskað eftir að vélstjóri liti á ljósabekkinn. Skipstjórinn náði ekki í vélstjórann; að rafmagnstaflan fyrir ljósabekkinn var í ganginum bakborðsmegin, nær eldhúsi. Í ljós kom að límt var yfir varan (25A) með svörtu límbandi og ljóst er að það hefði ekki getað haldið örygginu inni. Vélstjórinn taldi að það væri gamalt og verið til að fyrirbyggja að menn ættu við öryggið þegar gamli ljósabekkurinn sem var áður um borð bilaði; að lágspenntur stýrisstraumur stjórnar segulrofum sem hleypa straum inn á ljósabekkinn. Lítil iðnaðartölva stýrir þessu ferli eftir ákveðnu kerfi þannig að allt fari ekki í gang í einu. Ryk og óhreinindi geta haft áhrif á virkni segulrofanna fyrir andlitsperurnar þannig að þeir standi hugsanlega á sér. Ef andlitsperurnar loga lengi án kælingar hitna þær mjög mikið. Ef það gerist á bræðivar að rjúfa strauminn. Ef bræðivarið bráðnar er það ónýtt og skipta þarf um það; ... að ekki var ástand segulrofanna undir ljósabekknum skoðað sérstaklega og stýribúnaður þeirra ekki tekinn til varðveislu til að hægt væri að gera faglega skoðun á honum. Ekki er því vitað um ástand hans eftir brunann en þó má sjá á ljósmyndum sem teknar voru á vettvangi að svæðið undir bekknum var lítið brunnið; að reykköfunargríman sem týndist fannst síðar á efsta íbúðargangi þar sem skipverjar ætluðu að hefja fyrstu aðgerðir en þurftu að hætta við vegna reyks og hita; að skoðun á skipinu hafði verið gerð síðast 30. ágúst 2005. Þá var brunaviðvörunarkerfið yfirfarið án teljandi athugasemda...“ Loks kemur fram í skýrslu nefndarinnar að dánarorsök beggja skipverjanna hafi verið reykeitrun. C skipstjóri bar að miklu leyti um atvik á sama veg og fram kemur í framangreindri skýrslu. Hann kvaðst ekki hafa heyrt um ólag á ljósa­bekknum, yfirleitt væri leitað til vélstjóranna þegar slík tæki biluðu. D vélstjóri bar að þann 23. janúar hefði hann skipt um startara í ljósabekknum. Þetta hefði verið eftir að honum hafi verið sagt að hann slökkti seint á sér. Hann hefði prófað hann á eftir og hann þá virkað eðlilega. Hann sagði að sér hefði verið sagt það eftir á að ló hefði safnast í bekkinn. Ekki voru leidd önnur vitni um atvik og aðstæður um borð í skipinu. Stefnandi gaf aðilaskýrslu og leiddi vitnið S, sem var góður vinur hins látna. Í skýrslu S kom fram að hann hefði vitað til þess að B heitinn hefði kostað að mestu heimilishald þeirra mæðgina. Hann hafi borgað allt í sambandi við húsið og hún hafi verið á bílnum hans. Stefnandi kvaðst hafa orðið fyrir andlegu niðurbroti og reynt að fyrirfara sér. Eftir það hafi B heitinn boðið sér að koma og búa hjá sér á Akureyri. Hún hafi ekki ráðið við að borga af íbúð sinni í Reykjavík. Hún kvaðst hafa hætt að vinna vorið 2005. Hún hafi reynt að vinna um stuttan tíma síðastliðið sumar. Þá væri hún við nám í hjúkrunarfræði eftir því sem hún gæti. Það gengi misjafnlega þar sem hún væri haldin þunglyndi og kvíða. Hún hefði nú lokið við fyrsta námsár. Stefnandi sagði að B hefði séð um rekstur og afborganir af íbúðinni og borgað flest sem þurfti að borga. Hún hefði sjálf borgað símann. Þá hefði hann keypt inn þegar hann var í landi, en hún þess á milli. Þá hefði hann átt og rekið bíl. Hún kvaðst nú vera búin að selja íbúð þá er hún átti í Reykjavík, en væri ekki viss um að hún réði við að borga af íbúðinni á Akureyri, sem hún ætti nú. Lögð hafa verið fram í málinu gögn frá Tryggingastofnun ríkisins varðandi stefnanda. Þann 22. september 2005 er úrskurðað að hún skuli njóta endurhæfingarlífeyris frá 1. september 2005 til aprílloka 2006. Í bréfi stofnunarinnar segir: „...með sögu um þunglyndisvanda og ofneyslu áfengis. Lagðist inn á geðdeild í maí 2005 vegna lyfjaeitrunar. Hún sækir um endurhæfingarlífeyri og styður læknirinn þá umsókn með endurhæfingaráætlun.“ Þann 27. apríl og 3. nóvember 2006 var ákveðið að stefnandi nyti áfram endurhæfingarlífeyris allt til 28. febrúar 2007. Hafði hámarkstíma þá verið náð. Þann 15. febrúar 2007 mat tryggingalæknir stefnanda til almennrar örorku og nýtur hún nú örorkulífeyris frá Tryggingastofnun. Endurmat á að fara fram í mars 2008. Lögmaður ritaði í umboði stefnanda bréf til stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar 12. febrúar 2007. Í bréfinu er krafið um bætur úr slysatryggingu sjómanna samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Þá er krafist bóta fyrir missi framfæranda samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga. Tryggingamiðstöðin svaraði þessu erindi með bréfi dagsettu 27. febrúar 2007. Lýsti félagið sig reiðubúið til að gera upp slysatryggingarbætur samkvæmt 172. gr. siglingalaga við stefnanda. Hins vegar var því hafnað að stefnandi gæti átt rétt á bótum fyrir missi framfæranda. Hinn 8. mars 2007 voru stefnanda greiddar dánarbætur að fjárhæð 1.206.481 króna. Við sama tækifæri voru greiddar 57.165 krónur upp í útfararkostnað, en Y. hafði greitt þann kostnað að öðru leyti. Hafði þessi greiðsla verið boðin í áðurnefndu bréfi stefnda 27. febrúar 2007 og tekið fram að bótaskylda væri ekki viðurkennd. Lögmaður sem þá hafði umboð stefnanda undirritaði kvittun er stefndi útbjó. Skjalið hefur fyrirsögnina Skaðabótakvittun og er megintexti þess svohljóðandi: „Tryggingamiðstöðin hf. hefur greitt undirrituðum skaðabætur vegna ofangreinds tjóns samkvæmt eftirfarandi sundurliðun. Móttakandi staðfestir að neðangreind fjárhæð er lokagreiðsla vegna þessa tjóns og allar kröfur vegna málsins eru að fullu greiddar. Jafnframt afsalast til Tryggingamiðstöðvarinnar hf. allar endurgreiðslur eða kröfur á hendur þriðja aðila vegna tjónsins. “ Fljótlega ritaði annar lögmaður stefnda bréf fyrir hönd stefnanda. Bréfið er dagsett 30. mars 2007 og er þar krafist viðurkenningu bótaskyldu og greiðslu bóta fyrir missi framfæranda. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveðst telja að Y beri skaðabótaábyrgð á tjóni hennar samkvæmt 1. mgr. 171. gr. siglingalaga og reglum um húsbóndaábyrgð. Y hafi haft ábyrgðartryggingu hjá stefnda og sé mál höfðað á hendur tryggingafélaginu samkvæmt heimild í 1. mgr. 44., sbr. 146. gr. laga nr. 30/2004. Stefnandi segir að eldurinn hafi komið upp í rafmagnsbúnaði í ljósabekknum. Úr frístundaherberginu hafi eldurinn átt greiða leið fram á ganginn og borist yfir í eldhúsið bakborðsmegin. Þetta kveðst stefnandi telja óforsvaranlegar eldvarnir. Ljósabekknum hafi ekki fylgt nein fyrirmæli eða umgengnisreglur. Þetta teljist stórkostlegt gáleysi af hálfu skipstjóra sem útgerð beri ábyrgð á. Vitað hafi verið að mikil ryk- eða lósöfnun gæti hindrað eðlilega virkni segulrofa fyrir andlits­ljósin. Skipverjar hafi gert athugasemdir um mikla hitalykt sem lagt hafi af bekknum. Vélstjóri hafi skipt um startara í bekknum sem virkaði eðlilega eftir þetta að hans sögn. Þó hafi einn skipverji orðið var við mikla hitalykt af bekknum eftir þetta. Annar hafi orðið var við sömu lykt 20 mínútum seinna og tilkynnt það skipstjóra, sem reyndi að tilkynna vélstjóra. Ekkert hafi því verið gert út af hitalyktinni sem skipstjóra var tilkynnt um kl. 14.00 á slysdegi. Stuttu síðar hafi komið upp eldur í rýminu og þá hafi að minnsta kosti þrír skipverjar vitað um hættulegt ástand á bekknum, þar á meðal skipstjóri. Enginn hafi gert viðeigandi ráðstafanir. Allt þetta hafi verið ávísun á íkveikju og því stórkostlegt gáleysi af hálfu mannanna, sem stefndi ber ábyrgð á. Stefnandi segir að skipstjóri hafi vanrækt að ræsa brunabjöllur í íbúðarrýmum. Ekki sé útilokið að betur hefði farið ef hann hefði ræst bjöllurnar. Vegna viðvarana er hann hafði fengið um ástand bekkjarins verði að telja þetta stórkostlegt gáleysi. Stefnandi fullyrðir að ekki hafi verið haldnar reglulegar bruna- og björgunaræfingar. Þá hafi ekki verið flóttagrímur í klefum áhafnar. Vísar stefnandi hér til reglugerðar nr. 122/2004. Y sé að öllu virtu bótaskyldur vegna tjónsins. Einkum vegna þess að svo hættulegt tæki hafi verið á jafn hættulegum stað í skipinu. Engum geti dulist sú hætta sem fylgi því að skilja eftir tæki sem mikil eldhætta fylgi við vistarverur áhafnar. Í stefnu er bótaskylda Yeinnig byggð á reglum um skaðsemisábyrgð. Við of mikinn hita eigi hitaliði í bekknum að brenna yfir og rjúfa straum. Hitaliði í bekknum hafi ekki gert það og því hafi kviknað í. Beri Y sem eigandi bekkjarins ábyrgð á tjóni sem af þessum galla hafi leitt. Þá segir í stefnu að Y hafi keypt bekkinn notaðan. Þeim hefði verið í lófa lagið að kaupa nýjan bekk sem uppfyllti ítrustu öryggiskröfur. Það sé óforsvaranlegt að kaupa gamlan bekk sem ekki hafi fylgt leiðbeiningar og nota í vistarverum skipverja, einkum eftir að farið hafi að bera á hitalykt. Þessi tvö síðasttöldu atriði nefndi lögmaður stefnanda ekki í munnlegum málflutningi. Stefnandi mótmælir því að hún hafi staðfest að greiðslu allra bóta vegna tjónsins hafi verið lokið með greiðslu bóta samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Hún bendir á að umrædd kvittun sé ekki fyrir greiðslu skaðabóta eins og texti hennar beri með sér. Skýrt komi fram að um sé að ræða dánarbætur samkvæmt 172. gr. siglinga­laga og að greitt sé úr sjómannatryggingu. Aðalkrafa stefnanda er um bætur fyrir missi framfæranda samkvæmt 13. gr. skaðbótalaga, eins og hún hafi verið maki eða sambúðarmaki hins látna. Miðist bæturnar við 30% af örorkubótum hins látna á dánardegi. B hafi verið ókvæntur og barnlaus. Stefnandi kveðst hafa búið hjá honum og verið með litlar tekjur. Nú hafi hún ekki aðrar tekjur en lífeyrisgreiðslur. B heitinn hafi séð um rekstur húsnæðisins og unnið fyrir heimilinu. Hún fullyrðir að hún hafi haft vilyrði fyrir því að búa hjá hinum látna um ókomna tíð. Þar sem þau hafi aðeins verið tvö í heimili gildi sömu sjónarmið við ákvörðun bóta til stefnanda eins og um hefði verið að ræða sambúðarmaka hins látna. Hún hafi misst fyrirvinnu heimilisins í slysinu. Stefnandi segir að margföldunarstuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga sé 13,93467. Laun hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysdag hafi að meðaltali numið 7.202.459 krónum, framreiknað til slysdags. Margfaldað með áðurgreindum stuðli nemi fjárhæðin 100.363.885 krónum. Nemi því 30% af þeirri fjárhæð 30.109.166 krónum. Við þá upphæð bætist 4,5% ársvextir frá 27. maí 2006 til 27. júní 2007, 1.470.537 krónur. Til vara krefst stefnandi bóta fyrir missi framfæranda samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga. Undir þessum lið reiknar stefnandi ýmsa liði framfærslukostnaðar samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni. Framreiknar hún fjárhæðir sem eru á verðlagi 2005 fram til júní 2007 samkvæmt vísitölu neysluverðs. Hún miðar við 52 ára aldur sinn er sonur hennar lést og að hún hefði búið hjá honum til 75 ára aldurs. Þá segir í stefnu: „Greiðslur verða eftir atvikum núvirtar miðað við 4,5% vaxtafót samanber 16. gr. skaðabótalaga og dómaframkvæmd. “ Þeirri aðferð sé beitt að fyrst sé upphæðin tekin eftir ár og afvöxtuð með 4,5% og síðan koll af kolli næstu 23 árin. Til vara kveðst stefnandi gera kröfu um meðalneyslu í húsnæði, hita og rafmagni miðað við einstakling sem er einn í heimili í þéttbýli utan höfuðborgarsvæðisins, kr. 896.006 á ári árið 2005. Í júní 2007 nemi þessi upphæð 1.000.031 krónu. Færðar til núvirðis nemi þessar greiðslur 14.148.213 krónum. Stefnandi reiknar meðalneyslu í mat og drykk samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar og hvert vægi fullorðinn einstaklingur hefur gagnvart þeim sem er einn í heimili. Samkvæmt því sé tjón stefnanda 292.706 krónur á ári, eða 4.141.139 krónur fært til núvirðis. Á sama hátt reiknar stefnandi húsgögn og heimilisbúnað til 4.560.564 króna, póst og síma til 1.959.014 króna og sjónvarp, áskriftir, myndbönd og tölvur til 1.038.051 krónu. Að lokum telur stefnandi að B hefði stundað ýmis heimilisstörf og þurfi hún ekki að þola þann missi bótalaust. Vill hún áætla verðmæti þeirra starfa 30.000 krónur á mánuði, sem núvirt nemi 5.093.199 krónum. Samanlagt nema þessir liðir 30.940.180 krónum og mynda varakröfu stefnanda. Stefnandi kveðst ekki gera kröfur vegna útgjalda til áfengis- og tóbaksneyslu, fatakaupa, heilsugæslu, ferða og flutninga, tómstunda og menningarþátttöku, skartgripakaupa og annarrar vöru og þjónustu. Stefnandi kveðst krefjast miskabóta að álitum til viðbótar við aðal- og varakröfu. Stefndi hafi valdið dauða B heitins með stórkostlegu gáleysi. Stefnandi kveðst vísa til meginreglna íslensks skaðabótaréttar og sakarreglunnar og til 171. gr. siglingalaga. Þá vísar hún til þess sem hún kallar meginreglur um húsbóndaábyrgð vinnuveitanda vegna skaðaverka sem rekja má til ásetnings eða gáleysis starfsmanna hans, svo og til hlutlægra bótareglna um hættulegar vinnuaðstæður og gölluð tæki. Enn fremur vísar hún til skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 5., 6., 7., 12., 13., 15., 16. og 2. mgr. 26. gr., laga nr. 46/1980 og laga nr. 30/2004. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi mótmælir því að Y beri skaðabótaábyrgð á því slysi sem hér er um rætt samkvæmt 171. gr. siglingalaga eða reglum um húsbóndaábyrgð. Þá beri Y ekki skaðsemisábyrgð á slysinu. Slys þetta sé óhappatilvik sem stefndi beri ekki ábyrgð á að lögum. Stefndi kveðst mótmæla því að eldvarnir hafi verið óforsvaranlegar. Um sé að ræða eitt af flaggskipum fiskiskipaflotans, byggt eftir ströngustu kröfum. Þá sé útgerð skipsins þekkt fyrri að halda skipum sínum vel við og sjá um að hlutir séu í lagi. Aldrei hafi verið gerðar athugasemdir við eldvarnir og haffærisskírteini hafi verið í gildi. Síðast hafi verið farið yfir brunaaðvörunarkerfi 30. ágúst 2005 og þá hafi engar athugasemdir verið gerðar. Stefndi mótmælir því að það geti talist stórkostlegt gáleysi af hálfu skipstjóra að ekki voru um borð sérstakar reglur varðandi umgengni og viðhald á ljósabekknum. Skipverjar hafi sjálfir átt frumkvæði að því að kaupa bekkinn og þeir sem notuðu bekkinn hafi vitað eða mátt vita hvernig ætti að umgangast slík tæki. Það sé rangt að vitað hafi verið að mikið ryk- eða lósöfnun gæti hindrað eðlilega virkni andlitsljósanna. Um slíkt hafi ekki verið að ræða. Vélstjóri hafi eftir ábendingu skipverja skoðað bekkinn og gert endurbætur. Hafi bekkurinn eftir það virkað eðlilega. Stefndi segir að skipstjóri hafi brugðist strax við brunaviðvöruninni um kl. 14.00. Þá hafi strax verið hafist handa við að láta mannskapinn vita og einnig nálæg skip. Báðir skipverjarnir sem létust hafi fundist um kl. 14.45, eða rúmum hálftíma eftir að eldsins varð fyrst vart. Það geti ekki talist langur tími. Við athugun eftir brunann hafi viðvörunarkerfi reynst í lagi og telur stefndi að ekkert bendi til að viðvörunarbjöllurnar hafi ekki farið í gang í íbúðum skipsins. Yfirstýrimaður hafi sett brunaboða í gang klukkan rúmlega 14.00. Þá hafði verið haldin bruna- og björgunaræfing á árinu. Þá sé ekki skylt að hafa flóttagrímur í íbúðum skipverja og verði bótaskylda ekki á því byggð að útgerðin hafi síðar ákveðið að koma fyrir slíkum grímum. Slysið verði ekki rakið til atvika sem útgerð skipsins beri skaðabótaábyrgð á. Þvert á mót hafi menn brugðist rétt við og gert allt sem unnt var til að koma í veg fyrir tjónið. Stefndi mótmælir því að skaðsemisábyrgð eigi hér við. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 25/1991 hvíli slík ábyrgð á framleiðanda eða dreifingaraðila. Útgerð skipsins geti ekki talist framleiðandi eða dreifingaraðili. Þá hafi skipverjar sjálfir átt frumkvæði að því að fá ljósabekkinn. Stefndi byggir á því að hann hafi greitt fyrri lögmanni stefnanda fullnaðarbætur. Tekið hafi verið við þeim bótum án fyrirvara og í kvittun komi fram að um lokagreiðslu vegna tjónsins sé að ræða. Í þessu sambandi bendir stefndi á að sami lögmaður hafi gert kröfu um bætur fyrir missi framfæranda samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga. Síðan hafi hann fallið frá þeirri kröfu og telur stefndi að stefnandi sé bundin af þeirri ráðstöfun. Stefndi mótmælir því að stefnandi geti átt rétt á bótum sem maki eða sambúðarmaki samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga. Ekkert liggur fyrir um það að stefnandi hefði búið hjá syni sínum um ókomin ár. Um það sé enginn til frásagnar nema hún sjálf. Í greinargerð er ekki farið yfir tölulega útfærslu á þessari kröfu stefnanda en henni er mótmælt. Varðandi kröfu um bætur samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga mótmælir stefndi því að stefnandi hafi í raun misst framfæranda. Ekki sé um að ræða framfærsluskyldu að lögum og því sé óvíst hvort um framfærslu yrði að ræða til frambúðar. Stefndi bendir á að stefnandi eigi fasteign í Reykjavík. Hún hafi haft atvinnutekjur að fjárhæð 3.005.724 krónur á árinu 2005. Breytingar hafi orðið á högum hennar og hún hafi haft tekjur frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðum á árinu 2006, 1.692.059 krónur samanlagt. Óvíst sé hvort þessi breyting sé varanleg, en samkvæmt bréfi fyrri lögmanns stefnanda frá 12. febrúar 2007 sé hér um tímabundið ástand að ræða. Stefndi kveðst mótmæla tölulegri útfærslu stefnanda á varakröfunni. Engin gögn liggi frammi til stuðnings útreikningnum og er skorað í greinargerð á stefnanda að leggja þau gögn fram. Stefndi tekur fram að ekki séu forsendur til þess að gefa sér að stefnandi hefði búið hjá syni sínum til 75 ára aldurs. Í reynd sé þessi krafa í skötulíki og ekki dómtæk vegna vanreifunar. Stefndi mótmælir miskabótakröfu. Ekki hafi verið um að ræða stórkostlegt gáleysi eða ásetning hjá neinum þeirra sem komu við sögu. Varakrafa stefnda er um að kröfur verði lækkaðar, en þá komi töluleg sundurliðun kröfugerðar til skoðunar. Undir rekstri málsins lagði stefndi fram útreikning tryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Kemur fram í bréfi tryggingastærðfræðingsins að stefndi hafi óskað eftir útreikningi á eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun, sem ætla megi að B heitinn hefði fengið ef hann hefði lifað slysið af við 100% örorku. Tekið er fram að ekki sé vitað hvaða rétt hann hefði átt til örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum, en þær ættu að koma til útreiknings við frádrátt samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga. Þá hefðu þær áhrif til lækkunar á bætur frá Tryggingastofnun. Höfuðstólsverðmæti ætlaðra bótagreiðslna er talið nema 29.878.799 krónum og að til frádráttar kæmu 20.018.795 krónur. Forsendur og niðurstaða. Stefndi hefur ekki greitt neinar skaðabætur vegna andláts B heitins. Greiðsla á litlum hluta útfararkostnaðar var innt af hendi án viðurkenningar bótaskyldu. Stefndi greiddi stefnanda slysatryggingarbætur, en slysatrygging þessi er lögbundin samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Í kvittun fyrir greiðslunni segir ranglega að greiddar hafi verið skaðabætur. Þá segir að greiðslan, sem í reynd er bætur samkvæmt samningi um slysatryggingu, sé lokagreiðsla vegna þessa tjóns og að allar kröfur vegna málsins séu að fullu greiddar. Lögmaður sá sem undirritaði kvittun þessa fyrir hönd stefnanda var ekki leiddur til skýrslugjafar fyrir dóminum. Þá gáfu þeir starfsmenn stefnda sem önnuðust uppgjör þetta ekki skýrslu. Strangt tekið hefði verið rétt af stefnda að krefjast þess af stefnanda að hún félli frá kröfu um skaðabætur, fremur en að lýsa skaðabótakröfu að fullu greidda, kröfu sem ekki var greidd að neinu leyti. Þá er í kvittuninni framsal til stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar á öllum kröfum vegna tjónsins á hendur þriðja aðila. Þó kvittun þessi sé að ýmsu leyti sérkennileg, verður ekki fram hjá því litið að í texta hennar er því lýst yfir skýrlega að allar kröfur vegna máls þessa séu að fullu kvitta einungis fyrir þeirri greiðslu sem innt var af hendi. Undir kvittunina ritaði lögmaður er hafði umboð frá stefnanda og hafði krafið bréflega um skaðabætur auk slysatryggingarbóta. Í því ljósi hefði verið rétt af lögmanninum að gera fyrirvara um frekari kröfur, ef ætlunin var að krefjast þeirra. Yfirlýsing þessi er bindandi fyrir stefnanda og í henni felst það að fallið er frá kröfu um skaðabætur. Verður því að sýkna stefnda af skaðabótakröfu hennar. Þarf þá ekki að kanna hvort útgerðarmaður skipsins sé bótaskyldur vegna slyssins og hverjar bætur stefnanda bæri vegna þess. Rétt er að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði. Málflutningsþóknun lögmanns hennar ákveðst 750.000 krónur með virðisaukaskatti. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur.
Mál nr. 697/2009
Kærumál Opinber skipti Erfðaskrá Aðfinnslur
A o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms um að taka dánarbú F til opinberra skipta og kröfðust þess að búið yrði tekið til einkaskipta og sýslumanni bæri að gefa út slíkt leyfi til handa erfingjum samkvæmt erfðaskrá. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A o.fl. hafi ekki gert kröfu um að sýslumaður gæfi út leyfi til einkaskipta A o.fl. til handa né um málskostnað í héraði. Kæmu þær kröfur því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Talið var að erfðaskrá frá 1983 þar sem A o.fl. voru erfingjar hafi verið afturkölluð árið 1999. Ekki var talið skipta máli þó erfðaskráin hafi legið frammi við skipti á dánarbúi G, systur F, árið 2007, en ekki afturköllunin, enda hafi F verið eini lögerfingi G. Var því tekin til greina krafa sýslumanns um opinber skipti á dánarbúi F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2009, þar sem dánarbú F var tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að varnaraðila verði gert að gefa út leyfi sóknaraðilum til handa um einkaskipti á dánarbúinu. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ekki verður séð að sóknaraðilar hafi lagt fram greinargerð við meðferð málsins í héraði. Kröfur af þeirra hálfu eru skráðar í þingbók við munnlegan flutning málsins. Þar er ekki að finna kröfu um að varnaraðili gefi út leyfi til einkaskipta sóknaraðilum til handa né um málskostnað og koma þær kröfur því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Það athugast að bókunum í þingbók við meðferð málsins í héraði er áfátt. Þannig er meðal annars ekki bókað um framlagningu einstakra skjala í dómi. Er þetta aðfinnsluvert. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Með kröfu móttekinni 28. júlí 2009 hefur Sýslumaðurinn í Reykjavík krafist opinberra skipta á dánarbúi F, síðast með lögheimili að [...], er lést [...]. Við þingfestingu málsins 18. september sl. var mætt af hálfu varnaraðila og kröfunni mótmælt og var ágreiningsmál þetta þá þingfest. Ágreiningsmálið var tekið til úrskurðar 26. október 2009 Dómkröfur sóknaraðila eru að dánarbú F verði tekið til opinberra skipta. Varnaraðilar krefjast þess að kröfu sóknaraðila um opinber skipti verði hafnað og að lagt verði fyrir sóknaraðila að gefa út leyfi til einkaskipta. I. Sýslumaðurinn í Reykjavík móttók þann 17. júlí 2009, beiðni varnaraðila sem erfingja samkvæmt erfðaskrá, um leyfi til einkaskipta á dánarbúi F, sem ekki lét eftir sig lögerfingja, en áður hafði af hálfu sýslumanns verið kynnt fyrir varnaraðilum erfðaskrá hinnar látnu frá 19. júlí 1983. Fyrir mistök hafði erfingjum ekki verið kynnt að þann 19. maí 1999 hafði erfðaskráin verið afturkölluð, en sú afturköllun var kynnt erfingjum með bréfi dags. 7. júlí 2009. Þann 17. júlí 2009 var einnig móttekið hjá sýslumanni bréf lögmanns varnaraðila þar sem þess var krafist að byggt yrði á nefndri erfðaskrá frá 1983, að því gefnu að engin önnur erfðaskrá fyndist. Erfðaskráin frá 19. júlí 1983 var sameiginleg erfðaskrá systranna F og G, en G lést árið 2007. Voru varnaraðilar máls þessa erfingjar samkvæmt erfðaskránni eftir lát hinnar langlífari af systrunum. Erfðaskráin liggur frammi í málinu í ljósriti, og er hún árituð um afturköllun og sú áritun undirrituð af systrunum í viðurvist lögbókanda, þann 19. maí 1999. Texti afturköllunarinnar er: „Við undirritaðar óskum hér með að framanskráð erfðaskrá verði ógilt og falli alfarið niður“. Fram hefur komið í málinu að ítarleg leit hafi verið gerð hjá sýslumanni að annarri erfðaskrá, en engin fundist og ekki hefur verið lögð fram erfðaskrá og engir aðrir en varnaraðilar gefið sig fram sem erfingja eftir hina látnu. Þá kemur fram af hálfu sóknaraðila að við skipti á dánarbúi G hafi erfðaskráin ekki haft gildi og ekki skipt máli hvort hún var gild eða afturkölluð, enda hafi F verið eini lögerfingi G, auk þess að vera erfingi samkvæmt hinni afturkölluðu erfðaskrá. Var það harmað af hálfu sóknaraðila að mistök hafi verið gerð varðandi upplýsingar um erfðaskrá og afturköllun hennar, en það ekki talið breyta því að erfðaskrá hafi verið lögformlega afturkölluð og því engin erfðaskrá í gildi. Á því er byggt af hálfu sóknar­aðila að formskilyrðum til afturköllunar erfðaskrár sé fullnægt, enda séu ekki eins miklar kröfur gerðar til formskilyrða, svo sem vottunar varðandi afturköllun, eins og þegar um er að ræða vottun erfðaskrár. Þar sem sýslumaður hafi hafnað beiðni erfingja um leyfi til einkaskipta, er á því byggt af hálfu sóknaraðila að skilyrðum 5. tl. 37. gr. laga nr. 20/1991 sé fullnægt fyrir kröfu um opinber skipti. Jafnframt sé vísað til 2. tl. 37. gr. og 1. mgr. 12. gr. laganna. II. Varnaraðilar byggja á því að það liggi fyrir að vilji hinnar látnu hafi staðið til þess að varnaraðilar væru erfingjar hennar. Systurnar hafi gert sameiginlega og gagnkvæma erfðaskrá og hafi dánarbúi G verið skipt á grundvelli hennar án þess að afturköllunin hafi legið frammi. Hafi ekki verið gerð athugasemd við það af hálfu F og megi skoða það sem jafngildi afturköllunar hennar á afturköllun erfðaskrárinnar. Byggt er á því að um mikinn skyldleika hafi verið að ræða á milli hinnar látnu og varnaraðila málsins og sérstök ættartengsl. Þá telja varnaraðilar að formskilyrðum sé varla fullnægt til að afturköllun erfðaskrár teljist gild í þessu tilviki. III. Sóknaraðili í málinu krefst þess að dánarbú F verði tekið til opinberra skipta, þar sem engir lögerfingjar séu til staðar og engin gild erfðaskrá. Vísað er til viðeigandi lagaákvæða í lögum nr. 20/1991, en í 37. gr. þeirra laga er fjallað um hvenær sýslumaður skuli krefjast opinberra skipta á dánarbúum, skv. 2. tl. skal það gert hafi ekki verið upplýst um neinn erfingja þannig að ætla megi að arfur muni falla til ríkisins og skv. 5. tl. hafi sýslumaður hafnað beiðni um leyfi til einkaskipta eða fellt slíkt leyfi niður. Það liggur fyrir í málinu að varnaraðilar voru erfingjar hinnar látnu samkvæmt erfðaskrá hennar frá 1983, en jafnframt liggur fyrir að sú erfðaskrá var afturkölluð árið 1999. Fallast verður á það með sóknaraðila að ekki séu gerðar jafn strangar formkröfur til afturköllunar erfðaskrár eins og gerðar eru til erfðaskrárinnar sjálfrar, sbr. VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962 og verður ekki hjá því komist að telja afturköllun erfðaskrár í máli þessu fullgilda. Sú málsástæða varnaraðila að við skipti á búi systur hinnar látnu árið 2007, hafi erfðaskráin legið frammi, en ekki afturköllunin, og þess vegna eigi erfðaskráin að gilda þrátt fyrir afturköllun, fær ekki staðist. Vissulega er það óheppilegt ef ekki hafa legið frammi rétt skjöl við þau skipti, sem varnaraðilar voru ekki aðilar að, en til þess er að líta að erfðaskráin hefði ekki haft úrslitaáhrif við þau skipti þar sem F mun hafa verið eini lögerfingi systur sinnar. Að framangreindu virtu er það niðurstaða málsins að taka verður til greina kröfu sóknaraðila og taka bú F til opinberra skipta. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Dánarbú F, síðast með lögheimili að [...], er lést [...], er tekið til opinberra skipta.
Mál nr. 399/2000
Kærumál Innsetningargerð Börn
Málið barst Héraðsdómi Reykjavíkur 26. júlí sl. með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda, sem dagsett er sama dag. Hinn 29. ágúst sl. var málinu frestað óákveðið til munnlegs málflutnings. Því var úthlutað til formanns dómsins hinn 12. september sl., sem í samráði við lögmann gerðarbeiðanda og með samþykki lögmanns gerðarþola ákvað, að aðalmeðferð þess færi fram hinn 28. september, þar sem væri nauðsynlegt að tilkveðja meðdómsmenn að kröfu lögmanns gerðarþola og ekki síst fyrir það, að gerðarbeiðandi óskaði sérstaklega eftir því að koma til landsins og gefa skýrslu fyrir dóminum. Aðalmeðferð málsins fór síðan fram hinn 28. september sl. eins og ákveðið hafði verið, og var málið tekið til úrskurðar að afloknum skýrslu­tökum og munnlegum málflutningi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2000, þar sem sóknaraðila var heimilað, að liðnum þremur mánuðum frá uppsögu úrskurðarins, að fá nafngreint barn hans og varnaraðila afhent sér með beinni aðfarargerð hafi varnaraðili ekki áður fært það til Noregs. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að barnið verði án tafar tekið úr umráðum varnaraðila með beinni aðfarargerð og afhent sér. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 23. október 2000. Hún krefst þess að synjað verði kröfu sóknaraðila um að barnið verði tekið úr umráðum hennar með beinni aðfarargerð. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. I. Málsaðilar voru í sambúð í Noregi frá árinu 1997 til 28. maí 2000, en þann dag flutti varnaraðili til Íslands með dóttur hennar og varnaraðila, sem fædd er ... 1998. Leitaði hún ekki eftir samþykki sóknaraðila til að flytja barnið brott og var honum ókunnugt um þessa fyrirætlun varnaraðila fyrr en eftir að hún var komin til Íslands. Hefur hún síðan dvalið hér á landi með barnið. Í málinu leitar sóknaraðili eftir því að fá barnið afhent sér með beinni aðfarargerð, en með því verði aflétt ólögmætu ástandi, sem hann telur að varnaraðili hafi komið á með því að fara með og halda barninu á Íslandi. Til stuðnings þessari kröfu vísar hann til ákvæða laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. og samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, svokallaðs Haagsamnings. Málavextir og málsástæður aðilanna eru nánar raktar í úrskurði héraðsdóms. II. Meðal málsskjala er bréf norska dómsmálaráðuneytisins til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins á Íslandi 18. júlí 2000, þar sem leitað var atbeina íslenskra stjórnvalda í þágu sóknaraðila. Var tekið fram í bréfinu að málsaðilar væru ekki giftir, en þeir hefðu samið um sameiginlega forsjá barns þeirra. Þá var vísað til þess að samkvæmt 43. gr. norskra barnalaga þurfi samþykki beggja foreldra svo flytja megi barn úr landi fari þeir sameiginlega með forsjá þess. Þá geti ógiftir foreldrar barns samkvæmt 35. gr. sömu laga samið um að þeir fari sameiginlega með forsjá þess ef þeir tilkynni um samninginn til þjóðskrár. Var látin í ljós sú afstaða ráðuneytisins að varnaraðili hafi samkvæmt þessu brotið gegn forsjárrétti sóknaraðila með því að flytja barnið til Íslands og sé sú háttsemi í andstöðu við 3. gr. Haagsamningsins. Með erindi norska dómsmálaráðuneytisins, sem að framan er getið, er fram komin yfirlýsing yfirvalds í því ríki, þar sem barnið var búsett rétt fyrir brottflutninginn, um að ólögmætt hafi verið að fara með það úr landi og halda því. Getur dómari við meðferð afhendingarmáls samkvæmt Haagsamningnum ákveðið að leggja skuli fram slíka yfirlýsingu, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 160/1995. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laganna sagði í skýringum við 11. gr. þess að við mat á því hvort ólögmætur brottflutningur eða hald hafi átt sér stað og hver hafi rétt til að fá barn afhent skuli tekið mið af lögum þess ríkis, þar sem það var búsett fyrir brottflutning og úrskurðum dómstóla og stjórnvalda þar. Eru þessar athugasemdir í samræmi við ákvæði 14. gr. Haagsamningsins og þær grundvallarreglur, sem hann er reistur á. Norsk yfirvöld hafa látið uppi það ótvíræða álit að flutningur varnaraðila á dóttur aðilanna frá Noregi hafi verið brot á forsjárrétti sóknaraðila og á 3. gr. samningsins. Engir þeir annmarkar hafa verið í ljós leiddir á umræddri yfirlýsingu norskra stjórnvalda, sem gætu valdið því að íslenskir dómstólar hafni að leggja hana eftir áðurgreindum heimildum til grundvallar í þessum efnum. Er því óhjákvæmilegt að líta svo á að gagnvart sóknaraðila hafi varnaraðili flutt dóttur þeirra frá Noregi hingað til lands á ólögmætan hátt samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 3. gr. Haagsamningsins. III. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, verður fallist á að með því að barn málsaðila var flutt hingað til lands á ólögmætan hátt verði beitt úrræðum laga nr. 160/1995 til að aflétta ástandi, sem þannig var komið á. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður ekki fallist á að hafna beri kröfu sóknaraðila á þeim grundvelli að sú aðstaða, sem lýst er í 2. tölulið 12. gr. laganna, sé hér fyrir hendi. Er þá jafnframt til þess að líta að samkvæmt 19. gr. Haagsamningsins felst ekki efnisleg úrlausn um álitamál varðandi forsjá barns í ákvörðun um að því verði skilað eftir reglum hans. Með úrskurði héraðsdóms, þar sem annar meðdómsmanna var sálfræðingur, var hafnað kröfu sóknaraðila um að fá barnið afhent sér. Var vísað til þess að það væri á viðkvæmum aldri og hefði samkvæmt gögnum málsins að mestu notið umönnunar varnaraðila frá fæðingu. Yrði að telja andlegri velferð og þroska barnsins viss hætta búin væri það svipt návist og umhyggju móður. Að þessu virtu verður hafnað þeirri kröfu sóknaraðila að verða tafarlaust veitt umráð barnsins með beinni aðfarargerð. Af aðfararorðum Haagsamningsins er sýnt að honum sé ætlað að stuðla að því að börnum, sem í skilningi hans hafa verið flutt á milli landa á ólögmætan hátt, verði skilað til þess ríkis, þar sem þau voru búsett áður en það gerðist. Verður þessari skyldu, sem leggja má á varnaraðila á grundvelli samningsins, þannig fullnægt með því að hún fari sjálf með barnið til Noregs eða stuðli á annan hátt að för þess þangað, þar sem hún gæti eftir atvikum dvalið eins og nauðsyn krefði og farið með umsjá barnsins uns lyktir fengjust í deilum aðilanna. Eru ekki efni til að telja orðalag 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 girða fyrir þetta og leiða til þess að barninu verði ekki skilað með öðru móti en að færa það í hendur sóknaraðila. Láti varnaraðili hins vegar ekki verða af því að skila barninu til Noregs á þennan hátt verður ekki undan því vikist að afhending þess á grundvelli laga nr. 160/1995 og Haagsamningsins fari fram með innsetningargerð í samræmi við kröfu sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 13. gr. laganna. Verður því tekin til greina krafa sóknaraðila um að honum sé heimilt að fá dóttur aðilanna tekna úr umráðum varnaraðila og afhent sér með innsetningargerð, sem fara má fram til fullnustu á skyldu varnaraðila að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu þessa dóms, hafi varnaraðili ekki áður orðið við skyldu sinni á þann hátt, sem áður greinir. Samkvæmt öllu framanröktu verður úrskurður héraðsdóms staðfestur um annað en frest, sem þar er kveðið á um. Ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarlaun verða jafnframt staðfest. Aðilar skulu hvor bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti, en gjafsóknarkostnaður þeirra verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Sóknaraðila, M, er heimilt að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu þessa dóms að fá barnið X . . . tekið úr umráðum varnaraðila, K, og afhent sér með beinni aðfarargerð hafi varnaraðili ekki áður fært það til Noregs, eftir því sem nánar greinir í forsendum þessa dóms. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarlaun eru staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur.
Mál nr. 287/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Hjördís Hákonardóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. apríl 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. apríl2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildien til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness12. apríl 2016. Héraðssaksóknarihefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 19. apríl 2016 kl. 18:00. Þá erþess krafist að X verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Krafaner reist á a – cliðum 1. mgr. 95. gr. og b liðum 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 Saksóknari telur aðmeint brot kunni að varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. einnig 109. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, 40. gr. laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt og 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr.45/1987 og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 37. sbr. 36. gr. lagaum bókhald nr. 45/1987. Að auki kunna brotin að varða við XXVI. og XXVII. kaflaalmennra hegningarlaga, einkum 247. gr. og 264. gr. laganna.Kærði mótmælirkröfunni og krefst þess aðallega að henni verið hafnað en til vara aðgæsluvarhaldi verði markaður skemmri tími. Í greinargerð með kröfunni segir að upphaf málsins megi rekja tilvísunar skattrannsóknarstjóra ríkisins, dagsett 19. nóvember 2015, á málum Aehf., kt. [...], B ehf., kt. [...], C ehf., kt. [...], D ehf., kt. [...], og Eehf., kt. [...]. Þá hafi embættinueinnig borist tilkynning frá skiptastjóra þrotabús D ehf., dags. 30. nóvember2015, vegna gruns um refsiverða háttsemi í rekstri félagsins, er beinist að Y,meintum fjárdrætti og ráðstöfun fjármuna félagsins í einkaþágu, meintum brotumgegn lögum um bókhald og lögum um ársreikninga. Í tilkynningu skiptastjóra sérakið að ekkert bókhald hafi verið fært í félaginu og engum ársreikningum veriðskilað. Á grundvelli 17. gr.laga nr. 64/2006 peningaþvættisskrifstofu embættis héraðssaksóknara hafi boristtilkynningar um ætlað peningaþvætti. Málin hafi verið send héraðssaksóknara tilviðeigandi meðferðar, sbr. 3. tl. 8. gr. reglugerðar nr. 626/2006 um meðhöndluntilkynninga um ætlað peningaþvætti. Grunur leiki á aðforsvarsmenn A ehf. og B ehf. hafi verið að gjaldfæra rekstrarkostnað og teljafram innskatt á grundvelli tilhæfulausra sölureikninga frá félögunum C ehf., Eehf. og D ehf., í þeim tilgangi að lækka tekjuskattsstofn og virðisaukaskattsinn. Félögin C ehf., E ehf. og D ehf. hafi ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum,virðisaukaskatti, staðgreiðsluskilagreinum eða staðgreiðslu opinberra gjalda,þrátt fyrir að umtalsverðar fjárhæðir hafi farið í gegnum félögin. Virðistþannig lítil sem engin starfsemi hafi verið í félögunum þremur. Leiki grunur áað þau hafi verið stofnuð í þeim tilgangi að gefa út tilhæfulausu sölureikningasem A ehf. og B ehf. hafi síðan keypt, fært í bókhald og talið fram innskattsamkvæmt innsendum virðisaukaskattsskýrslum. Grunur sé um að A ehf.og B ehf. hafi fengið hluta eða allar greiðslurnar endurgreiddar, en þær hafiverið teknar út í reiðufé um leið og þær bárust inn á bankareikninga E ehf. ogD ehf. C ehf. hafi ekki átt bankareikning og hafi rannsókn á bókhaldi ogbankareikningum A ehf. og B ehf. vakið grun um að lítill hluti af greiðslumvegna útgefinna reikninga C ehf. hafi skilað sér til félagsins eðaforsvarsmanna þess, eins og nánar er rakið hér á eftir. Við rannsókn málsinshafi einnig vaknað grunur um að félögin F ehf. og G ehf. tengistbrotastarfseminni. Samkvæmt upplýsingum úr fyrirtækjaskrá sé félagið F ehf. íeigu [...], sem jafnframt sé framkvæmdastjóri og stjórnarmaður félagsins meðprókúru. [...] sé samkvæmt fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra stjórnarmaður G ehf.með prókúru en auk hans hafi Y bankaprókúru á reikninga félagsins. Rannsóknmálsins hafi leitt í ljós að G ehf. hafi þegið umtalsverðar fjárhæðir frá Aehf. og B ehf., þrátt fyrir að ekki verði séð að raunveruleg starfsemi sé ífélaginu. Þá sýni bankareikningur G ehf. að Y taki innborganir frá A ehf. og Behf. nær umsvifalaust út af bankareikningi félagsins í reiðufé. Rannsóknmálsins hafi leitt í ljós að F ehf. hafi fengið greiddar umtalsverðar fjárhæðirfrá A ehf., en samkvæmt stofngögnum þess sé tilgangur félagsinsstarfsmannaleiga. Grunur sé um að forsvarsmenn A ehf. séu raunverulegirstjórnendur félagsins og að félagið sé notað til að gefa út tilhæfulausareikninga á A ehf. Sýni bankareikningar F ehf. að innborganir frá A ehf. séuteknar nær jafnóðum út í reiðufé, líkt og í hinum félögunum sem rannsóknin beinistað. Félagið D ehf. hafiverið úrskurðað gjaldþrota [...]. júlí 2015 og voru C ehf. úrskurðaðargjaldþrota [...].03.2016. Þá hafi ríkisskattsstjóri afskráðvirðisaukaskattsnúmer félaganna E ehf. og G ehf., með úrskurði á grundvelli 27.gr. A laga um virðisaukaskatt. Rannsókn málsinsbeinist einkum að raunverulegum fyrirsvarsmönnum ofangreindra félaga. Y, kt.[...], fyrir hönd C ehf., E ehf., D ehf. og G ehf. og Z, kt. [...], fyrir höndC ehf. og D ehf. Þ, kt. [...], Æ, kt. [...], og Ö, kt. [...] fyrir hönd B ehf.X, kt. [...], og [...], kt. [...], fyrir hönd B ehf. og [...], kt. [...], og[...], kt. [...] fyrir hönd F ehf. X eigi félagið B ehf.með bróður sínum [...]. Samkvæmt upplýsingum úr fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóraséu [...] og X báðir skráðir sem framkvæmdastjórar félagsins með prókúru. X sémeð bankaprókúru á bankareikninga B ásamt því að vera handhafi útgefinsdebetkorts félagsins en rannsóknin beinist einnig að grunaðri einkaneyslu ígegnum debetkort félagsins. Samkvæmt framburði Y í skýrslutöku hjáskattrannsóknarstjóra ríkisins þá muni X hafa tekið við reikningum, tilgreiðslu, fyrir hönd B ehf. Félögin H ehf., [...], og I ehf., kt. [...], séueinnig undir stjórn og í eigu þeirra bræðra. Frumrannsókn lögreglurhafi leitt í ljós greiðslur frá B ehf. til X á árunum 2012-2015 samtals aðfjárhæð kr. 33.464.275. X sé einnig einn af tveimur handhöfum útgefinnadebetkorta á reikninga félagsins sem grunur leiki á að hafi verið notuð tileinkaneyslu. Nemi sú fjárhæð á árunum 2012-2016 samtals kr. 4.259.377. Við rannsókn ábókhaldi og bankareikningum B ehf. hafi vaknað grunur lögreglu um aðforsvarsmenn og prókúruhafar félagsins hafi, á árunum 2012 og 2013, dregið tilsín greiðslur sem merktar séu í bókhaldi B ehf. sem greiðslur vegna C ehf. Stærstihluti þessara greiðslna hafi verið tekinn út í reiðufé, en einnig hafi verið umað ræða beinar greiðslur inn á bankareikninga og greiðslukort forsvarsmannafélagsins. Nemi þessar fjárhæðir samkvæmt frumrannsókn lögreglu samtals kr.60.919.256. Þá hafi rannsóknineinnig leitt í ljós að sambærileg háttsemi virðist eiga sér stað í B ehf. áárunum 2013 og 2014 og nema þessar fjárhæðir í tilviki B ehf. samtals kr.19.575.500. Eins og að ofangreinir þá virðist vera lítil sem engin starfsemi í félögunum D ehf. E ehf. ogG ehf. þrátt fyrir að A ehf. og B ehf. greiði háar fjárhæðir til félaganna. Aðmati lögreglu sé Y daglegur stjórnandi félaganna og sé hann með prókúru ábankareikninga þeirra. Lögregla hafi tekið saman yfirlit yfir þær greiðslur semteknar hafi verið út af bankareikningum ofangreindra félaga, í kjölfarinnborgana frá A ehf. og B ehf. Samkvæmt frumrannsókn lögreglu hafi Y tekið útsamtals kr. 682.219.759 af bankareikningum D ehf., E ehf. og G ehf. með þessumhætti. Til rannsóknar eru ætluðbrot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. einnig 109.gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskattog 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og 2. mgr. 262.gr. almennra hegningarlaga sbr. 37. sbr. 36. gr. laga um bókhald nr. 45/1987.Að auki kunna brotin að varða við XXVI. og XXVII kafla almennra hegningarlaga,einkum 247. gr. um fjárdrátt og 264. gr. um peningaþvætti. Rannsóknin beinistað meintum refsiverðum brotum gegn ákvæðum fyrrnefndra laga sem varðað getafangelsi allt að sex árum. Hér beinist grunur jafnframt að samverknaðieinstaklinga og meintri skipulagðri brotastarfsemi þeirra, í starfsemilögaðila, sem mjög ríkir hagsmunir krefjast að rannsakað verði og leitast verðivið að upplýsa. Á næstu dögum séufyrirhugaðar skýrslutökur af hátt í annan tug einstaklinga, sem ýmist hafastöðu sakbornings eða vitnis í þeim málum sem til rannsóknar eru. Talið sénauðsynlegt að X sæti gæsluvarðhaldi þann tíma sem fyrirhugaðar yfirheyrslurstanda yfir. Með vísan tilframangreinds sé talið nauðsynlegt að X sæti gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarmálsins, þar sem ætla megi að gangi hann laus, þá muni hann torvelda rannsóknmálsins með því að hafa áhrif á samseka og/eða vitni. Sé það mat lögreglu aðhann kunni að skjóta undan gögnum sem sönnunargildi hafa í málinu og hafa ennekki verið haldlögð. Þyki þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmunimálsins með því að X sæti gæsluvarðhaldi og sömu rök talin standa til þess aðhann verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Umheimild til gæsluvarðhalds er vísað til a - c liðar 1. mgr. 95. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun.Verði ekki fallist á kröfu um gæsluvarðhald er gerð krafa um að sakborningiverði bönnuð brottför af landinu, með vísan til 1. mgr. 100. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008.Samkvæmt framansögðu og þeim rannsóknargögnum sem lögðhafa verið fyrir dóminn er ljóst að rannsókn málsins er umfangsmikil og umverulegar fjárhæðir er að ræða. Rökstuddur grunur er kominn fram um að kærðihafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn málsinser á frumstigi og má ætla að kærði geti torveldað rannsókn málsins gangi hannlaus. Að þessu virtu eru skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. sakamálalaga nr.88/2008 uppfyllt í málinu. Er því fallist á að kærði sæti gæsluvarðhaldi á þannhátt sem í úrskurðarorði greinir.Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 19. apríl nk. kl. 16:00.Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
Mál nr. 606/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 22. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22.september 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 20. október 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 22. september 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurí dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, fæddur 18. nóvember1987, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október 2017kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú til rannsóknar innflutning áfíkniefnum hingað til lands. Rannsókn lögreglu hafi hafist er henni bárustupplýsingar frá erlendum tollyfirvöldum um að grunur léki á að í Audi A6bifreiðinni [...] væru falin fíkniefni, en bifreiðin hafi verið um borð íferjunni Norrænu á leið hingað til lands. Ökumaður bifreiðarinnar hafi verið A.Ferjan hafi komið hingað til lands frá Danmörku að morgni fimmtudagsins 24.ágúst sl. Við skoðun á bifreiðinni hafi komið í ljós froðukenndur vökvi semvirtist hafa lekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Við frekari skoðun ogfrumrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að um væri að ræða amfetamínvökva. Meðheimild Héraðsdóms Reykjaness hafi lögregla fengið heimild til að hlusta síma Aog koma fyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni. Þá hafi lögregla fylgtbifreiðinni eftir þar sem henni hafi verið ekið áleiðis til Reykjavíkur. A hafikomið til Reykjavíkur seint sama kvöld og lögregla fylgst með ferðum hans. Er A hafi komið til Reykjavíkur hafi hann lagt bifreiðinni viðHótel Hilton við Suðurlandsbraut í Reykjavík þar sem hann hafi beðið þar tilLexus bifreið, sem í hafi verið X, B og C, hafi verið ekið að honum og úr hennikomið C og sest inn í Audi bifreiðina. Bifreiðunum hafi síðan báðum verið ekiðað gistiheimili við [...] í Reykjavík þar sem fjórmenningarnir hafi farið inn.Á leiðinni að gistiheimilinu hafi mátt heyra A og B ræða saman m.a. um þaðhvort leitað hafi verið í Audi bifreiðinni á tollsvæðinu á Seyðisfirði. Skömmusíðar hafi mennirnir sést fara út og skoða Audi bifreiðina. Að morgni 25. ágústsl. hafi síðan B og C keyrt Audi bifreiðina um miðborgina og að lokum inn íbílskúr við [...] í Reykjavík þar sem B og C hafi verið handteknir skömmu síðar.Um svipað leiti hafi X komið keyrandi á Lexus bifreiðinni og lagt henni utanvið [...] til móts við bílskúrinn en þegar hann hafi orðið var við lögregluhafi hann tekið til fótanna og hlaupið suður [...] þar sem hann hafi veriðhandtekinn stuttu síðar. Í framhaldi hafi A verið handtekinn á gistiheimilinuvið [...]. Þann 25. ágúst sl. hafi kærðu öllum, með úrskurðum HéraðsdómsReykjaness, verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna.Gæsluvarðhaldið hafi svo verið framlengt 8. september til dagsins í dag. Við rannsókn á Audi bifreiðinni hafi komið í ljós að viðhaldlagningu í framhöggvara bifreiðarinnar hafi verið 1.328 millilítrar afamfetamíni en við mælingar lögreglu hafi komið í ljós að höggvarinn rúmi 5.240millilítra. Þá hafi rannsókn lögreglu leitt í ljós að B og C hafi komið hingaðtil lands, með flugi frá Póllandi þar sem þeir séu búsettir, að kvöldi 24.ágúst sl., þ.e. sama dag og A hafi komið til landsins með ferjunni. Viðyfirferð á hlustunum hafi einnig komið fram að A hafi átt í símasamskiptum viðnokkra aðila meðan hann keyrði frá Seyðisfirði til Reykjavíkur en þeirra ámeðal hafi verið C. Það sé grunur lögreglu að X, sem sé búsettur hér á landi,hafi átt að taka á móti mönnunum og vera þeim innan handar með aðstöðu, en viðrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að X sé sá sem pantaði herbergi fyrir B, Cog A á gistiheimilinu. Hann hafi samkvæmt eigin framburði haft afnot afbílskúrnum í [...] og þá hafi fundist talstöðvar bæði í Audi bifreiðinni ogLexus bifreið X sem talið sé að notaðar hafi verið í samskiptumfjórmenningarnir eftir að þeir hittust við Hótel Hilton að kvöldi 24. ágúst sl.Rannsókn lögreglu miði vel áfram, en um sé að ræðayfirgripsmikla rannsókn. Kærði neiti sök. Hann segi að hann þekki B en ekki C.Hann hafi leyft vinum sínum að fara í bílskúrinn. Hann hafi reddað þeim aðstöðutil að gera við bílinn og það sé eina aðkoma hans að málinu. Hann hafi hitt Bdeginum áður og þá hafi hann beðið hann um að redda bílskúr. Hann hafi komið áLexus bifreið fyrir utan Hilton hótelið, en þar hafi maður verið á Audi bifreiðog sá aðili ekið á eftir honum á gistiheimilið. Kærði hafi sagt að hann hafireddað hóteli fyrir B að beiðni sonar hans sem hann kannist eitthvað við. Kærði sé undir sterkum grun um aðild að broti gegn 173. gr. aalmennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem geti varðaðallt að 12 ára fangelsi. Aðild kærða sé mikil og sé talin tengjastskipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einnig lagt tilgrundvallar kröfu um gæsluvarðhald að um mjög mikið magn af hættulegumfíkniefnum er að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt og þess eðlisað nauðsynlegt sé að tryggja að kærði gangi ekki laus á meðan mál hans er tilmeðferðar. Telja verði að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafnalvarlegu broti og kærði gangi laus áður en máli ljúki með dómi, þá valdi þaðhneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinuþyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttarnr. 504/2017, 790/2015, 763/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, þar semsakborningi hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms,þegar legið hafi fyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklumagni fíkniefna í ágóðaskyni. Telur lögreglustjóri því skilyrðum 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt í því máli sem hér um ræðir. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna sem liggja fyrir er þaðmat lögreglustjóra að kærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi ámiklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé að fíkniefnin hafiverið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi. Með hliðsjón af alvarleikasakarefnis og þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menn gangi ekkilausir þegar svo stendur á sé þess krafist að kærða verði áfram gert að sætagæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómi.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95.gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. Kærði hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 25. ágúst sl. á grundvellirannsóknarhagsmuna. Fallist er á með lögreglustjóra að kærði sé undir sterkumgrun um aðild að innflutningi á miklu magni hættulegra fíkniefna. Um er að ræða1.328 ml af vökva með 49% amfetamínbasa. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins værihægt að framleiða tæplega 9,9 kg af amfetamíni úr efninu miðað við 5,8%styrkleika. Rannsókn málsins miðar vel áfram. Ekki er fallist á með kærða aðaðild hans að málinu sé minni háttar og að því komi ekki til álita að hann sætigæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til alls framangreinds og 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 er fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánargreinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærða,X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október 2017 kl.16:00.
Mál nr. 442/2008
Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn
Mál A gegn Í var fellt niður eftir samkomulagi aðila að öðru leyti en því að A krafðist málskostnaðar úr hendi Í. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður, en gjafsóknarkostnaður A greiddist úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 4. júní 2008. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. júlí 2008 og var áfrýjað öðru sinni 13. ágúst sama ár. Með bréfi 16. desember 2008 lýstu aðilarnir því yfir að samkomulag hefði tekist um að fella málið niður fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að það gengi til dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Áfrýjandi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst þess að hafnað verði kröfu áfrýjanda um málskostnað, en hans krefst stefndi ekki fyrir Hæstarétti. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum er málið fellt niður. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Mál þetta, sem tekið var til dóms 6. febrúar er höfðað með birtingu stefnu 22. maí 2007. Stefnendur eru C og B, [...], [...], fyrir hönd ólögráða sonar þeirra, A, sama stað. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnendur krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að fjárhæð 48.491.774 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 1. júní 1997 til 24. maí 2007. Fjárhæðin beri síðan dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 24. júní 2007 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Málsatvik. Móðir stefnanda, sem þá var komin rúmar 32 vikur á leið með stefnanda, kom á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri 31. maí 1997 vegna blæðingar frá fæðingarvegi. Hún hafði þá haft langvarandi hækkaðan blóðþrýsting og hafði áður átt tvö börn, fædd 1982 og 1996 og var það barn fætt fyrir tímann. Við fyrstu komu í mæðraskoðun á heilbrigðisstofnun [...], 9. janúar 1997, var blóðþrýstingur hækkaður, eða 139/99, en þá var móðir stefnanda komin 12 vikur á leið. Hún hafði tekið lyfið Enapril vegna hækkaðs blóðþrýstings, en hætti töku þess í upphafi meðgöngunnar. Við komu í mæðraskoðun 21. janúar 1997 mælti fæðingalæknirinn, Edward Kiernan, með tiltekinni blóðþrýstingslækkandi meðferð, Trandate, 100 mg tvisvar á dag. Í mæðraskrá er einnig fært til bókar að fæðingalæknir telji aftur hættu á að hún fæði aftur fyrir tímann. Þá er þar skráð að fæðingalæknirinn ætli að kíkja á eldri skýrsluna, senda afrit á heilsugæsluna og láta vita ef eitthvað sérstakt þurfi að athuga. Ekkert varð þó úr því að eldri skýrsla væri send á heilsugæsluna og var móðirin ekki skoðuð aftur af lækni fyrr en sama dag og stefnandi fæddist. Meðgangan gekk eðlilega framan af, hæð legbotns óx eðlilega og ómskoðanir sýndu eðlilegan vöxt fósturs. Við komu á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri 31. maí 1997 var móðir stefnanda skoðuð af ljósmóður og hún afhenti jafnframt mæðraskrána sem hún hafði meðferðis. Í mæðraskrá er skráð að hún hafi komið kl. 17.45, sé gengin 32 vikur og 5 daga og að hún segist hafa fengið verki á um það bil klukkustundar fresti þann dag. Móðir stefnanda kveður það ekki rétt skráð, hið rétta sé að hún hafi haft verki í um klukkustund. Skráð er að kl. 17.50 hafi legháls verið langur, afturstæður og tekið fingurgóm. Hjartsláttur fósturs hafi verið góður, en verkir komi ekki fram á riti. Ljósmóðir hafði samband við fæðingalækninn Edward Kiernan, en hann vildi sjá til með að gefa lyfið Bricanyl til þess að stöðva fæðingu. Læknirinn kom ekki á sjúkrahúsið þá. Um kl. 20.30 fóru verkir móður stefnanda að breytast og verða reglulegri og lét hún ljósmóður strax vita af því. Útvíkkun var þá orðin 2 cm., legháls miðstæður og styttur. Aftur var haft samband við fæðingalækni sem kom um 10-15 mínútum seinna og gaf þá fyrirmæli um lyfjagjöf til að stöðva fæðinguna. Móðir stefnanda fékk sprautu sem innihélt lyfið Bricanyl og síðan var sett nál í æð og sama lyf gefið í sídreypi í æðina. Rúmri klukkustund eftir að þessi meðferð hófst var talið fullreynt að stöðva mætti fæðinguna, enda útvíkkun legháls orðin 3-4 cm. og verkir á 3-5 mínútna fresti. Var Bricanylgjöf þá hætt. Eftir kl. 22.40 var fósturhjartsláttarlínurit slitrótt og eftir kl. 23.50 var ekkert línurit. Klukkan 23.35 var skráð að útvíkkun væri orðin 7 cm., belgur spenntur og hjartsláttur góður. Upp úr miðnætti hægði hjartsláttur barnsins nokkuð á sér og var þá móður gefið súrefni. Ekki var sett rafskaut á höfuð barnsins til að fylgjast með hjartslætti þess, enda hefði þurft að sprengja belgi til þess. Ljósmóðir sprengdi belgina klukkan 00.58. Legvatnið var tært. Þá hægði verulega á hjartslætti barnsins og móður gekk illa að rembast. Þá var ýtt á eftir barninu, með því að ýta ofan á kvið móðurinnar og fæddist stefnandi sex mínútum síðar. Honum var lýst ,,slökum” við fæðingu, með Apgar skor 4 eftir eina mínútu. Blóðflæði til og frá höfði hafði verið skert og hann var blár í andliti. Hann hresstist fljótlega eftir fæðingu og var Apgar skor 8 eftir 5 mínútur. Fylgjan fæddist tíu mínútum á eftir barninu. Henni var lýst sem þykkri og kalkaðri og blæðing var við fylgjurönd. Barnalæknir, Geir Friðgeirsson, var viðstaddur fæðinguna og fljótlega var farið með stefnanda yfir í barnadeild sjúkrahússins. Barnið átti í erfiðleikum með öndun, þurfti súrefnisgjöf og endaði nokkrum dögum eftir fæðingu í öndunarvél. Einnig fékk hann krampa fjórum dögum eftir fæðingu. Hann var fluttur á Landspítalann 13. júní 1997, en þá hafði hann verið 8 sólarhringa í öndunarvél. Í brottfararnótu Geirs Friðgeirssonar segir að grunur sé um áverka á miðtaugakerfi í fæðingu, auk þess sem hann fái greininguna andnauðarheilkenni nýbura, nýburagulu af völdum óhóflegs rauðaloss og krampa nýbura. Í vottorði Steingerðar Sigurbjörnsdóttur læknis á Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins frá 3. mars 1998 kemur fram að stefnandi hafi verið mikið veikur á nýburaskeiði. Niðurstaða athugunar á Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins í desember 1998 var alvarleg hreyfihömlun, spastísk fjórlömun og grunur um þroskahömlun. Þroskaframfarir stefnanda hafa verið mjög hægar og við 7 ára aldur var hann talinn þjást af alvarlegri fjórlömun og djúpri þroskahömlun. Hann er í dag háður margvíslegum hjálpartækjum og algerlega upp á aðra kominn með allar athafnir daglegs lífs. Stefnandi óskaði eftir áliti Landlæknisembættisins á því hvort fötlun stefnanda, eða hluta hennar, mætti rekja til mistaka í meðhöndlun og læknisþjónustu í tengslum við fæðingu barns. Í samantekt álitsins kemur fram að mæðravernd á heilbrigðisstofnun [...] hafi verið eðlileg, en æskilegt hefði verið að kanna orsakir fyrri fyrirburafæðingar móðurinnar. Blóðþrýstingshækkun hafi verið meðhöndluð á fullnægjandi hátt. Þá sé Enalapril sem móðir hafi tekið í upphafi meðgöngunnar, áður en hún vissi að hún væri orðin þunguð, ekki talið valda fósturskemmdum á fyrsta þriðjungi meðgöngu. Brátt fylgjulos virðist hafa sett fæðingu af stað með kröftugum hætti, þannig að fæðing varð ekki stöðvuð. Vegna langvinns háþrýstings hafi móðirin verið í hættu að fá fylgjulos. Ekki sé skráð í mæðraskrá að fylgjulos geti verið skýring á blæðingu. Vera megi að ljósmóðir hafi vanmetið ástand móður við komu á sjúkrahús með tilliti til hættu á fyrirburafæðingu, en þá hafi verið haft símasamband við lækni og ákveðið að ,,sjá til“. Í álitsgerðinni segir jafnframt að töf á komu læknis, eða um 3 tímar sé of löng og ekki sé útskýrt í mæðraskrá hvers vegna svo hafi verið. Læknir skrái aðeins einu sinni skoðun og ástand sjúklings, en orsakir fyrirburasóttar séu ekki nefndar. Læknir geri ómskoðun og áætli þyngd, sem sé hjálplegt fyrir barnalækna varðandi fyrirburann, t.d. til að meta hvort þörf sé á flutningi nýburans. Skráning ljósmóður sé nákvæm. Steragjöf gæti hafa haft jákvæð áhrif á lungu A, þrátt fyrir stuttan tíma að fæðingu og gæti hafa gert lungnasjúkdóm vægari. Álit sérfræðinga hjá National Institute of Health (Bresku heilbrigðisstofnuninni) sé að notkun stera geti haft jákvæð áhrif, en sé þó á mörkum miðað við meðgöngulengd. Einnig segir að ekki sé hægt að fullyrða um orsakir fyrir fjölfötlun A. Þó megi leiða að því líkur að líklegra sé að vírussýking í móðurkviði hafi valdið henni eða annað óútskýrt áfall í móðurkviði, en bráður súrefnisskortur í fæðingu. Leiða megi að því líkur að barnið hafi verið í góðu ástandi þangað til 6 mínútum fyrir fæðingu, ef marka megi lýsingar á ,,eðlilegum“ og ,,góðum“ fósturhjartslætti fram að þeim tíma. Ólíklegt sé að hæging á hjartslætti í 70-80 slög/mínútu í 6 mínútur valdi svo miklum skaða sem lýst er, þó svo að það sé ekki útilokað. Í málinu hefur verið lögð fram útprentun úr sjúkraskrá frá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Þar segir um skoðun drengsins 1. júní 1997 að hann sé áberandi ,,stasaður“ í andliti, gott almennt ástand og er settur í hitafóstru með smávegis auka súrefni. Í dagál frá 5. júní 1997 segir að drengurinn hafi þurft talsvert aukasúrefni, allt upp í 50% þrjá fyrstu dagana. Hann hafi verið verulega móður og með vægar ,,hyalin membranebreytingar“ í lungum. Þá er lýst lyfjameðferð sem drengurinn hafi fengið vegna mikillar ,,apneutilhneigingar“ og einnig því að drengurinn hafi verið settur í öndunarvél og settur á sýklalyf. Í dagál frá 8. júní 1997 er því lýst að ekki liggi ljóst fyrir hvað gerðist þegar drengurinn fór að fá ,,apneurnar“ fyrir 4 dögum. Sónarskoðun á höfði sem gerð hafi verið við ófullnægjandi aðstæður hafi ekki sýnt neina blæðingu og enga miðlínutilfærslu og mænuvökvi hafi verið tær. Langlíklegasta skýringin á ástandi drengsins sé að eitthvað ,,cerebralt” hafi gerst fyrir 4 dögum, blæðing eða ,,hypoxia“. Ákveðið hafi verið að senda drenginn í tölvusneiðmyndatöku af höfði og var hún gerð 9. júní eins og fram kemur í dagál frá 12. júní 1997. Kom þar fram ,,stasablæðing“ í kringum sinus transversum, aðeins niður í ,,fossa posterior“, ekki hafi þó verið að sjá nein örugg merki um þrýsting eða ,,compression“ niður á heilastofninn. Í samantekt um rannsóknir á stefnanda kemur fram að við þessa sneiðmyndatöku hafi komið fram blóðsöfnun aftast í ,,fossa posterior“ og upp eftir hnakkabeini beggja vegna miðlínu, meðfram bláæðastokkunum og sé útlit, staðsetning og dreifing þessarar blóðsöfnunar í samræmi við ,,subduralt haematom“. Grunur sé um að eitthvert blóð hafi náð til ,,subarachnoidala“ rýma. Í samantekt um innlögn II, 4 júlí 1997, segir að sneiðmynd af höfði hafi verið endurtekin á Landspítalanum sem hafi sýnt nánast óbreytt ástand miðað við myndina sem tekin var áður, hún hafi staðfest ,,subdural“ blæðingu í ,,fossa posterior“ sem hafi verið mun meiri hægra megin. Sneiðmynd af höfði hafi verið endurtekin 1. júlí 1997 og ekki sýnt merki um ferska blæðingu en það hafi sést merki eftir blæðingu/hygroma í ,,fossa posterior“. Þá hafa verið lagðar fram athugasemdir Alexanders Smárasonar læknis, ,,í tengslum við málsókn gegn FSA“. Þar segir eftirfarandi: Ég hef farið yfir málskjöl sem liggja fyrir og sýnist mér málið vera nokkuð skýrt. Það voru tveir aðaláhættuþættir í þessari meðgöngu, annars vegar háþrýstingur sem var meðhöndlaður með Trandate og var í rauninni ekki vandamál á meðgöngunni þ.e. blóðþrýstingur var aldrei mjög hár og það voru engin merki um meðgöngueitrun. Háþrýstingur er vissulega áhættuþáttur fyrir fylgjulosi. Ef um raunverulegt fylgjulos var að ræða þá var það líkast til lítið, því aðeins er talað um randstæða blæðingu sem gæti þó hafa komið fæðingu af stað. Hinn áhættuþátturinn er saga um fyrirburafæðingu. Hafði áður fætt við 38 vikur og 35 vikur og var því í lítilsháttar aukinni áhættu. Þegar hún fæddi við 35 vikur fór vatnið sjálfkrafa og fór síðan mjög fljótlega í fæðingu. Saga sem þessi kallar þó ekki á reglulegar ræktanir á meðgöngu, því þó svo tengsl séu á milli bakterial vaginosis og fyrirburafæðinga eru tengslin tiltölulega veik og illa hefur tekist að sýna fram á að meðhöndlun minnki hættuna á fyrirburafæðingu. Í ágætri álitsgerð frá landlækni er talað um rétt hafi verið að gera reglulegar ómskoðanir á leghálsi til að kanna ástand leghálsins. Hér skal hafa það sterklega í huga að um er að ræða árið 1997, þó svo að á þeim tíma hafi komið fram greinar um ágæti þess að gera ómskoðanir á leghálsi samanber grein í New England journal medicin í feb. 1996 var ekki búið að sanna gagnsemi slíkra mælinga og þá hvað skyldi gera ef legháls reyndist stuttur og þá hvað stuttur og hvenær. Þannig að á þeim tíma var það alls ekki almennt meðal fæðingalækna að þeir hefðu tæki til að gera ómskoðun á leghálsi eða þá kynnu að gera slíka rannsókn og þá túlka niðurstöðurnar með tilliti til meðferðar. Enn fremur má benda á að við komu á FSA 31.5 var legháls ekki farinn að opnast meir en oft finnst hjá fjölbyrjum á þessum tíma meðgöngu, þannig að þó svo að áður hefðu verið gerðar ómskoðanir á leghálsi hefði það engu breytt. Það verður því að teljast algerlega óraunhæft að ætlast til þess að B færi í reglulegar ómskoðanir á leghálsi vegna þessa eða var ástæða til reglulegra ræktana. Annars vísa ég í ágætt svar Vilhjálms Andréssonar við álitsgerð landlæknis. Það er vissulega veikur punktur að sérfræðingur kom ekki til að skoða konuna fyrr en 3 klst. eftir innlögn og að hann skráði aðeins einu sinni í mæðraskrána. Til dæmis er ekki skráð þegar ákveðið er að hætta Bricanyl gjöf. Ljósmæður eru sérfræðingar í skoðun á leghálsi og eru að gera slíkar skoðanir alla daga. Ljósmóðir sú sem tók á móti B við komu er mjög reynd svo það er engin ástæða til að vantreysta skoðun hennar við komu. Af nótum ljósmóður má ætla að einkennin hafi verið óljós til að byrja með, verið samdrættir á klukkustunda fresti. Sjálf lýsir móðirin að hún hafi verið með óreglulega samdrætti þegar hún kom á deildina og hafi þá haft smá blæðingu sem hafi í raun verið það sem hvatti hana til að koma í skoðun. Síðan þegar samdrættir fóru vaxandi þá kemur sérfræðingur til að skoða konuna og gerir það sem þurfti að gera sem var að skoða hana, gera ómskoðun til að meta stærð og reyna síðan eftir mætti að stöðva samdrættina. Hinsvegar eins og oft er þegar kona er raunverulega í fæðingu var ekki hægt að stöðva fæðinguna. Hér má benda á að ef grunur er um verulegt fylgjulos sem var ekki hér, er ekki ráðlegt að reyna að stöðva fæðingu með samdráttahemjandi lyfjum. Það má vera að lítið fylgjulos hafi komið fæðingunni af stað, en það er mjög erfitt að greina slíkt og ekki er annað að gera en að fylgjast með blæðingunni og ritinu og sjá hvort barnið er undir álagi og það var ekkert sem benti til þess þegar hún kom á deildina. Varðandi steragjöf þá er það vissulega rétt að gefa stera strax og einhver grunur er um fyrirburafæðingu og hefði átt að gera í þessu tilfelli, en hins vegar er afar ólíklegt að þó slík steragjöf hafi verið gefin um kl. 18 hefði breytt nokkru um útkomuna. Ég er sammála að ekki var rétt að setja rafskaut á höfuð barnsins því það var betra að halda belgjunum órofnum eins lengi og hægt var þar sem það minnkar hættuna á þrýstingi og áverka á höfuð barnsins. Varðandi að það erfitt var að ná riti þ.e. fá pappírsskráningu en fósturhljóð heyrðist alltaf vel þá tel ég það nægjanlegt. Vissulega er erfitt að monitora nær 100 kg konu í fyrirburafæðingu og því erfiðara sem höfuðið/barnið gengur neðar. Það hefði verið hreinlega rangt að sprengja belgina til að setja rafskaut á höfuð barnsins, einungis til að ná riti þegar fósturhljóð heyrðust vel. Það að fósturhjartsláttur hafi hægt á sér 2-3 sinnum milli klukkan 24 og 01 tel ég ekki vera merki um viðvarandi súrefnisskort ef ritið jafnar sig vel og ekki eru endurteknar seinar dýfur þ.e. á eftir samdráttum. Þrýstingur á höfuð eða naflastreng eru líklegri ástæður. Það er býsna algengt að það komi fram dýfur í rit hjá fyrirburum rétt fyrir fæðingu þegar þrýstingur er á höfuðið og ef það stendur ekki lengi þá ætti það ekki að vera samfara skaða, enda er ekkert hér í gögnunum sem bendir til þess að barnið hafi orðið fyrir asphyxiu í fæðingu.Það er veikleiki í málinu hvað upphaflega pappírs ritið hefur máðst á 10 árum, nokkuð sem okkur grunaði ekki þá að gæti gerst. Sem betur fer var til ljósrit hjá landlækni sem við höfum nú afrit af. Þegar það rit er skoðað sést eftirfarandi. Það er þokkalega skráning frá um 21:20 til 22:55 þar sem ritið sýnir eðlilega grunnlínu og breytileika. Síðan er þokkalegt tímabil frá 23:17 til 23:50 og eru engar nýjar breytingar að sjá. Eftir þetta eru aðeins smá bútar á víð og dreif sem erfitt er að túlka. Grunnlína virðist óbreytt með góðum breytileika. Á einum stað klukkan 00:08 er örstutt tímabil með hægslætti sem mjög erfitt er að túlka því strax á eftir er eðlileg grunnlína þannig að grunur er að fósturslátturinn hafi í raun ekki verið hægur. Skráning klukkan 01:02 styður að síðustu mínúturnar hafi fósturhjartsláttu hægt verulega á sér eða í 70-80 slög á mínútu Að mínu mati bendir þessi skráning ekki til viðvarandi súrefnisskorts / asphyxíu. Afar ólíklegt er að þessar síðustu mínútur með hægara hjartslætti hafi haft afgerandi áhrif á framtíð barnsins. Síðan þegar komu fram dýfur eftir að belgir eru sprengdir þá er ég sammála því að það var ekki tími fyrir keisaraskurð og ekki ástæða til því fæðing var yfirvofandi. Einnig má benda á að erfitt getur verið að ná fyrirbura upp úr grind við keisaraskurð og getur valdið skaða. Gagnrýnt er að tæki hafi ekki verið til staðar fyrir áhaldafæðingu. Það er ekki rétt því slík tæki eru á fæðingastofu og tekur aðeins stutta stund að gera þau tilbúin. Hinsvegar er notkun sogklukku hjá fyrirburum mjög vandasöm og getur valdið áverka og því ekki gerð nema mikið liggi við sem var ekki hér því fæðing var yfirvofandi og það sem gert var virtist gefa árangur. Notkun fæðingatangar er talin valda síður skaða en hinsvegar eru fáir fæðingalæknar með slíka þjálfun og ekki sá sérfræðingur sem var við þessa fæðingu. Drengurinn var sagður ,,stasaður“ á höfði, þ.e. blóðflæði til og frá höfði hafði verið skert og var hann blár í andliti. Þetta tel ég ekki óeðlilegt miðað við aðstæður. Þegar sagt er að ljósmóðir hafi sprengt þrátt fyrir að hún segist ekki sprengja við fyrirburafæðingar þá er það eðlilegt þegar komin er full útvíkkun og höfuðið gengur hægt niður, þannig að flýta megi fæðingunni. Nefnt er að fæðingalæknir hafi ýtt á leghálsbotninn undir lokin, hér hlýtur að vera átt við að það hafi verið ýtt á legbotninn. Þetta hefur vissulega oft verið gert í gegnum tíðina til að flýta fyrir fæðingu og ekki sýnt að valdi skaða, endar er ýtt á fæturna og ólíklegt að slíkur þrýstingur sé skaðlegri en sá þrýstingur sem skapast af samdrætti legsins Ég sé ekki á hverju barnalæknirinn byggir þegar hann segir að barnið hafi orðið fyrir áverka í fæðingu. Er ekki líklegra að ástand nú sé vegna alls þess sem getur komið upp á hjá barni eftir fæðingu við tæpar 33 vikur? Hér má hafa í huga að barnið er af góðri stærð og APGAR varð fljótt góður eftir fæðinguna og legvatn var tært. Það er rétt að ekki var gerð pH mæling á naflastrengsblóði strax eftir fæðingu sem hefði vissulega staðfest hvort um asphyxiu (súrefnisskort) var að ræða eða ekki. Slíkar mælingar voru ekki almennt gerðar á FSA á þessum tíma og er enn aðeins gert í völdum tilfellum. Hinsvegar er það stærra mál hvort hreinlega ætti ekki að gera þessa mælingar hjá öllum börnum sem fæðast, hvert sem ástandið er, svo sanna megi síðar ef eitthvað kemur upp á að ekki hafi verið um súrefnisskort að ræða. Einnig hefur verið lögð fram í málinu umsögn Magnúsar Stefánssonar, staðgengli framkvæmdastjóra lækninga á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Þar segir m.a.:,,Undirritaður var á þessum tíma yfirlæknir á barnadeild FSA. Ég fylgdist því mjög náið með gangi mála og vitna í dagál sem er til eftir sjálfan mig í meðsendu ljósriti. Það var aldrei í mínum huga hægt að staðfesta þann grun sem vakthafandi barnalæknir, Geir Friðgeirsson, varpar fram í annars ágætri samantekt um gang mála þegar drengurinn var sendur á vökudeildina að um áverka í fæðingu hefði hugsanlega verið að ræða. Veirusýkingar eru ennfremur ekki með í myndinni samkvæmt meðfylgjandi rannsóknaniðurstöðum, ekki heldur hægt að staðfesta meðfædda blæðingatilhneigingu og því að mínum dómi ekki um annað að ræða en að orsök blæðingarinnar sem drengurinn fékk eftir fæðingu megi rekja til þess að hann var fyrirburi. Þó svo að í áliti landlæknis sé rakið það er betur hafi mátt fara, er ekki heldur þar tekið undir að jafnvel þótt farið hefði verið öðruvísi að, hefði mátt koma í veg fyrir ástand drengsins í dag. Þá er því við að bæta að 1997 var scalp electróða, þ.e.a.s. tæki til að mæla sýrustig í höfuðleðri fæðandi barns hreinlega ekki til á FSA. Notkun hennar hefði því aldrei getað komið til greina. Ástand drengsins við fæðingu og hversu fljótt hann tók við sér bendir til þess að hafi um einhvern súrefnisskort verið að ræða í fæðingunni, hafi bæði verið stuttur og ólíklegt að hafi valdið skaða. Tekið skal fram að stösun í andliti er ekki talin merki um heilablæðingu“. Stefnandi mótmælti framlagningu ofangreindra tveggja skjala en dómari heimilaði framlagningu þeirra. Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta afleiðingar heilalömunar stefnanda 28. apríl 2006 og voru dómkvaddir matsmenn 18. maí 2006, þeir Atli Ólason bæklunarlæknir og Stefán Már Stefánsson prófessor. Niðurstöður matsgerðar frá 28. júní 2006 voru þær að tímabært teldist að meta afleiðingar líkamstjóns A. Varanlegur miski hans vegna meðgöngu eða fæðingar 1. júní 1997 taldist vera 100%. Varanleg örorka vegna meðgöngu eða fæðingar var talin vera 100%, en þjáningabætur samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga voru ekki taldar eiga við. Foreldrar stefnanda fengu gjafsókn með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 22. janúar 2002. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur B og C, D, Freydís Laxdal, Guðrún Svana Zophoníasdóttir, Magnús Stefánsson og Edward Kiernan. Vitnið, D, kvað það fært í sjúkraskrá 20. nóvember 1996 að B hefði verið ráðlagt að hætta á lyfinu Enalapril, þar sem hún væri orðin þunguð. Vitnið kvaðst hafa rætt við Edward, fæðingalækni á FSA, og hefði hann ráðlagt að B yrði sett á lyfið Trandate. Þá hefði hann sagst ætla að kíkja á fyrri mæðraskrá og senda afrit af því og láta vita ef eitthvað sérstakt væri að athuga. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt frá honum aftur varðandi þetta og skýrslan hefði ekki komið á heilsugæsluna. Hefði vitnið litið svo á að Edward hefði ekki talið ástæðu til að senda þau. Vitnið, Freydís Laxdal, kvað fæðingu barnsins hafa verið komna vel á veg þegar hún kom að fæðingunni. Þá hafi móðir barnsins verið í sírita. Ekki hafi gengið vel að ná ritinu, en fósturhljóðin hafi heyrst vel. Vitnið kvaðst helst ekki vilja sprengja belgi fyrr en útvíkkun er lokið, þar sem vatn í belgjunum verndi höfuð barnsins. Vitnið kvað hjartslátt verulega hafa hægt á sér þegar belgir voru sprengdir. Hafi þá móðirin fengið súrefni. Vitnið kvað drenginn hafa verið slappan strax eftir fæðingu, en hann hefði náð sér fljótt. Hún hefði ekki séð að neitt alvarlegt væri að barninu þá. Vitnið, Guðrún Svana Zophoníasdóttir, kvaðst hafa verið á vakt þegar móðir stefnanda kom á sjúkrahúsið. Móðir stefnanda hafi komið vegna brúnleitrar útferðar og verki sem hefðu komið á klukkustundar millibili. Vitnið kvað legháls hafa verið þannig að hún hafi ekki verið byrjuð í fæðingu. Legháls hafi verið afturstæður, langur og lokaður og tekið fingurgóm. Vitnið kvað móður hafa farið í sírita, en þar hefðu engir samdrættir komið fram, góður og eðlilegur hjartsláttur. Vitnið kvaðst hafa rætt við Edward Kiernan í kjölfar komu móður stefnanda á sjúkrahúsið. Vitnið kvað þá strax hafa komið til álita að gefa henni lyf til að stöðva fæðinguna, en þau Edward hafi ákveðið að gera það ekki þar sem skoðun vitnisins og síriti hafi ekki bent til þess að konan væri byrjuð í fæðingu. Þá kvaðst vitnið ekki muna eftir því að rætt hafi verið um gefa móður stefnanda stera til að örva lungnaþroska barnsins. Edward hafi ekki verið í húsinu, en hann hefði verið á bakvakt. Eftir að móðir stefnanda hafi rætt um aukna verki í kringum rúmlega átta um kvöldið hafi Bricanyl gjöf verið hafin, í samráði við Edward, til að reyna að stöðva fæðingu. Þá hafi verið komin mikil breyting á leghálsi og kvað vitnið að sig minnti að útvíkkun hafi þá verið orðin 3-4. Vitnið kvað Bricanyl gjöf ekki hafa borið árangur og þegar vitnið fór af vaktinni hafi móðir stefnanda verið komin langt á veg í fæðingu. Vitnið kvað hafa gengið vel að fylgjast með hjartslætti í monitor og kvaðst ekki minnast þess að dýfur hafi verið í hjartslætti á þeim tíma er hún sinnti móður stefnanda. Vitnið, Magnús Stefánsson, kvaðst ekki hafa séð stefnanda fyrr en daginn eftir fæðingu hans. Þá hafi drengurinn legið í fóstrukassa með talsvert súrefni í kassanum. Hann hafi andað talsvert hratt, en ekki stunið. Nokkuð góður litur hafi verið á honum. Vitnið kvað engin merki um það á þessum tíma að hann væri með meiri háttar fósturskaða. Ástæða þess að hann var settur í fóstrukassa hafi verið svokallað hyaline membrane í lungum. Vitnið kvað að Geir, barnalæknir, hafi strax í byrjun hafa rætt um hugsanlegan fæðingaráverka, en vitnið kvaðst aldrei hafa verið sammála því, vegna þess að barnið hafi verið í góðu ástandi þegar það fæddist. Barnið hafi náð sér mjög fljótt eftir fæðingu og hann hafi ekki verið eins vöðvaspennulaus og börn sem hljóta fæðingaráverka. Drengnum hafi hins vegar versnað á fjórða degi, er hann fór í öndunarstopp og fékk krampa. Reyndar hafi verið hefðbundnar aðferðir til að koma í veg fyrir öndunarstopp, en það hafi ekki gengið og drengurinn þá verið settur í öndunarvél. Einnig hafi verið tekinn mænuvökvi frá drengnum, en mænuvökvi verið tær. Höfuð drengsins hafi síðan verið myndað, en þá hafi komið í ljós breytingar aftan til í hnakka sem túlkað hafi verið sem heilablæðing. Síðan hafi verið tekin önnur mynd hálfu ári síðar, sem sýnt hafi ákveðið bil milli framheila og höfuðkúpunnar, mun meira bil en venjulegt sé. Vitnið kvaðst hafa túlkað það svo, jafnvel þótt þeir sem séu reynslumeiri hafi haft aðra skoðun, að um væri að ræða byrjandi skaða á heila barnsins sem væri afleiðing af segamyndun. Vitnið kvaðst telja að eitthvað hefði gerst í höfði barnsins á 4.-5. degi eftir fæðingu. Það sem ekki megi gleymast sé, að ekki séu sjáanlegar þær breytingar á heila barnsins sem vaninn er að sjá þegar um súrefnisskort í fæðingu er að ræða. Vitnið var spurt um hvort barnið hafi verið skoðað af barnataugalækni á Landspítalanum, en kvaðst ekki vita til þess. Þá var vitnið spurt um CT skann, þ.e. hvort heilavefurinn hafi verið eðlilegur að öðru leyti. Vitnið kvað hvergi tekið fram að merki sæjust um beinar skemmdir eða merki um intracerbral blæðingar og engin merki um hypoxiu. Vitnið kvaðst ekki hafa fundið neitt skráð um það að blóðþrýstingur barnsins hafi verið mældur fyrstu 5 daga eftir fæðingu þess. Vitnið, Edward Kiernan, kvaðst hafa farið í gegnum skýrslu um móður stefnanda, en kvað þar ekkert hafa verið afbrigðilegt, en það að skýrslan hafi ekki verið send bendi til þess að þar hafi ekkert verið að finna sem þætti ástæða til að kanna betur. Engin ástæða hafi t.d. verið til að taka strok úr leghálsi til að kanna veiru- eða bakteríusýkingu. Vitnið kvað Svönu Zophoníasdóttur ljósmóður hafa rætt við sig eftir að móðir stefnanda kom á sjúkrahúsið 31. maí 1997. Hún hafi sagt sér að konan hafi verið sett í monitor, engir samdrættir sæjust þar og hafi legháls við þreifingu reynst langur og óstyttur. Þá hafi hjartsláttur verið góður. Vitnið kvaðst ekki hafa verið á sjúkrahúsinu er Svana ræddi við hann, en vitnið kvað þessa lýsingu vanrar ljósmóður sem Svönu, á ástandi konunnar, ekki hafa gefið sér ástæðu til að koma á sjúkrahúsið. Vitnið kvað ekki hafa séð neina ástæðu til þess að gefa Bricanyl, miðað við þessa lýsingu. Þá hafi ekki heldur verið ástæða til að gefa stera. Vitnið kvaðst ekki myndu hafa gert neitt annað en ljósmóðirin gerði, þótt hann hefði komið strax á sjúkrahúsið. Vitnið kvað Svönu aftur hafa hringt í sig og hafi þá vitnið komið á sjúkrahúsið. Vitnið kvað ástandið þá hafa breyst og kvaðst gera ráð fyrir að hann hafi þá skoðað legháls konunnar. Vitnið kvaðst þá hafa sett upp lyfið Bricanyl, til að freista þess að stöðva fæðingu. Þegar legháls hafði opnað sig í 3-4 cm., hafi lyfjagjöf verið hætt. Vitnið kvaðst telja að konan hefði verið í sírita frá því að vitnið kom á staðinn og þar til fæðing var afstaðin. Gengið hafi vel að fylgjast með fósturhljóðum, sem hafi verið mjög góð. Þegar útvíkkun var lokið hafi verið sprengdir belgir og legvatn þá verið tært. Vitnið kvað barnið hafa fæðst fáeinum mínútum eftir að belgir voru sprengdir. Ekki hefði komið til greina að gera keisaraskurð og hefði það einvörðungu seinkað fæðingunni. Vitnið kvað drenginn hafa verið slappan þegar hann fæddist, en hann hefði náð sér mjög fljótt. Málsástæður og lagarök stefnanda. Kröfur sínar um bætur reisir stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir varanlegu heilsutjóni, varanlegum miska sem og varanlegri örorku, vegna bótaskyldra mistaka starfsmanna sjúkrahússins á Akureyri sem og heilbrigðisstofnunar [...]. Á þeim ólögmætu og saknæmu mistökum beri stefndi ábyrgð, m.a. samkvæmt almennu skaðabótareglunni, reglunni um vinnuveitendaábyrgð og þeim sérstöku reglum sem mótast hafi vegna mistaka í heilbrigðiskerfinu. Heilsubrest stefnanda megi rekja til ófullnægjandi meðferðar sem veitt hafi verið vegna meðgöngu og fæðingar hans og mistaka þeirra starfsmanna heilsugæslunnar og sjúkrahússins sem hana önnuðust. Í fæðingunni hafi stefnandi orðið fyrir súrefnisskorti með varanlegum afleiðingum, m.a. fjórlömun. Unnt hefði verið að koma í veg fyrir tjón stefnanda ef staðið hefði verið að meðferð sem skyldi. Í fyrsta lagi hefði tímanlega átt að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir að stefnandi fæddist fyrir tímann og lyfjagjafar til að auka lungnaþroska hans og draga úr hættu á heilablæðingu. Í öðru lagi hafi átt, úr því fæðing varð ekki stöðvuð, að grípa til ráðstafana í síðasta lagi upp úr miðnætti hinn 1. júní 1997 þegar ljóst var að ekki var unnt að fylgjast stöðugt með hjartslætti stefnanda og að á hjartslætti hægðist nokkrum sinnum en það sé merki um yfirvofandi fósturstreitu. Stefndi beri skaðabótaábyrgð á því að ekki var gripið til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegar voru. Um hafi verið að ræða áhættumeðgöngu, en háþrýstingur móður auki m.a. hættu á fylgjulosi og samkvæmt áliti landlæknisembættisins hafi brátt fylgjulos komið fæðingu af stað. Móðir stefnanda hafi verið með hækkaðan blóðþrýsting og hafði hún verið á tveggja lyfja blóðþrýstingslækkandi meðferð frá síðustu fæðingu. Öðru þeirra sé óæskilegt að ávísa til kvenna sem gætu orðið ófrískar en móðir stefnanda var ekki upplýst um það heldur komst að því fyrir tilviljun að lyfið væri óæskilegt á meðgöngu og hætti að taka það lyf að eigin frumkvæði fyrir fyrstu mæðraskoðun. Þá hafi annar áhættuþáttur verið fyrirburafæðing móður árið 1996. Vegna þessara áhættuþátta hafi verið haft samband við fæðingalækni á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, Edward Kiernan, og hafi hann talið hættu á að aftur yrði fæðing fyrir tímann. Hann ráðlagði annars vegar tiltekna lyfjagjöf vegna blóðþrýstingshækkunar og hins vegar könnun á skýrslu vegna fæðingar 1996 í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að fyrirburafæðing endurtæki sig og ætlaði að senda afrit af henni til heilsugæslunnar. Fyrri ráðleggingunni hafi verið fylgt en ekkert bendi til að fæðingalæknirinn hafi látið verða af öðrum áformum sínum og því var ekki fylgt eftir af hálfu heilsugæslunnar að afrit skýrslunnar væri sent sem þó hafði verið boðað. Í áliti landlæknis komi fram að taka hefði átt ræktanir frá leggöngum og leghálsi í leit að sýkingu og mæla lengd legháls með ómun, þar sem stytting á leghálsi snemma á meðgöngu hafi forspárgildi fyrir fyrirburafæðingu. Hvorugt hafi verið gert. Þetta aðgerðarleysi fæðingalæknisins og starfsmanna heilsugæslunnar séu mistök í starfi. Stefnandi byggir á því að hefðu þessar rannsóknir verið gerðar hefðu meiri líkur verið á því að komið hefði verið í veg fyrir ótímabæra fæðingu stefnanda. Þegar móðir stefnanda kom á sjúkrahúsið, var hún með blæðingu frá leggöngum, en slík blæðing getur verið merki um fylgjulos. Engar rannsóknir hafi þó verið gerðar til þess að athuga hvort um slíkt gæti verið að ræða eins og þó hefði verið unnt. Læknir hafi ekki komið fyrr en þremur tímum eftir að hringt var í hann frá sjúkrahúsinu, en þá hafi verulegur gangur verið kominn í fæðinguna. Þá fyrst hafi hann gefið fyrirmæli um lyfjagjöf til að reyna að seinka eða stöðva yfirvofandi fæðingu. Þessa þrjá tíma áður en verkirnir breyttust, hafi hún ekki verið skoðuð aftur af ljósmóðurinni, þrátt fyrir fyrrnefnda áhættuþætti og ástæðu þess að hún kom, blæðingu. Hin ranga skráning, að móðir hafi haft verki á klukkustundarfresti en ekki í eina klukkustund, bendi líka til að ljósmóðir hafi vanmetið ástand móðurinnar og hversu brátt það var í raun. Þekkt sé að lungu fyrirbura eru alla jafna óþroskuð og tíðkist því að gefa lyf, stera, til að örva lungnaþroska þeirra þegar fæðing fyrir tímann er yfirvofandi, til að auka líkur á því að nýburinn geti andað sjálfur. Slík lyfjagjöf dragi jafnframt úr líkum á heilablæðingu hjá fyrirburanum en stefnandi varð fyrir heilablæðingu. Þetta hafi ekki verið gert. Fram komi í áliti landlæknis að tvær leiðir séu til að fylgjast með ástandi fósturs, annars vegar fósturhjartsláttarrit og hins vegar mæling á sýrustigi fósturblóðs. Síðarnefndi möguleikinn hafi ekki verið fyrir hendi á Akureyrarsjúkrahúsi. Fyrir liggi að ekki gekk að taka rit gegnum kviðvegg móður þegar leið á fæðinguna. Hin leiðin til þess að fylgjast með ástandi fósturs sé að setja rafskaut á koll barnsins, en þá þurfi að sprengja belgi sem umlyki fóstrið. Ljósmóðir hafi sagt foreldrum að hún sprengdi ekki belgi við fyrirburafæðingu, en það hafi engu að síður verið gert kl. 00:58 og hafi þá hjartsláttur dottið niður. Þrátt fyrir að vitað væri að þetta gæti verið afleiðingin af belgjarofi hjá fyrirbura hafi engar ráðstafanir verið gerðar til þess að unnt væri að ná barninu út með hraði ef á þyrfti að halda. Tvisvar til þrisvar áður hafði orðið hæging á hjartslætti barnsins þannig að vakna hefði átt grunur um yfirvofandi fósturstreitu. Þar sem ekki var fylgst stöðugt með hjartslætti barnsins gat það hafa gerst oftar án þess að eftir því væri tekið. Fram komi í áliti landlæknis, að ekki hafi verið til staðar sogklukka eða töng en það taki tíma að sækja slík áhöld og koma fyrir, auk þess sem konan hafi ekki verið deyfð. Ekki hafi heldur unnist tími til að gera keisaraskurð þegar á hjartslætti barnsins hægðist verulega kl. 00:58. Gripið hafi verið til þess að leggjast á kvið konunnar til að reyna að þrýsta barninu út. Það hafi tekið sex mínútur. Sú meðferð sem móðir stefnanda hafi fengið á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri hafi verið allsendis ófullnægjandi. Í áliti landlæknisembættisins sé talið að ekki sé hægt að fullyrða um orsakir fyrir fjölfötlun A og talið líklegra að vírussýking eða annað óútskýrt áfall í móðurkviði hafi valdið fötlun hans en bráður súrefnisskortur í fæðingu. Gögn vanti þó því til stuðnings, t.d. hafi ekki verið tekið naflastrengsblóð eftir fæðingu til að mæla sýrustig, pH. Sú ályktun að barnið hafi verið í góðu ástandi þangað til 6 mínútum fyrir fæðingu „ef marka má lýsingar á „eðlilegum“ og „góðum“ fósturhjartslætti fram að þeim tíma“, sé ósönnuð og röng að mati stefnanda. Hún standist ekki þegar horft sé til þess að a.m.k. tvær til þrjár dýfur hafi sannanlega orðið í hjartslætti fósturs fyrir þennan tíma ásamt því að grunnlína fósturhjartsláttar hafði aukist í 150 slög/mínútu og breytileiki minnkað strax um kl. 22:40 og að eftir kl. 23:50 hafi ekki stöðugt verið fylgst með hjartslætti. Fyrir liggi næg gögn og sönnun þess að ekki var brugðist eðlilega við vegna ástandsins. Þá er bent á að ekkert bendi sérstaklega til veirusýkingar á meðgöngu, fósturvöxtur hafi verið eðlilegur og útlit fylgju skýrist algerlega af háþrýstingi móður. Krampar á nýburaskeiði bendi einnig til bráðs súrefnisskorts. Í áliti landlæknisembættisins komi fram að ekki sé útilokað að hæging hjartsláttar ein og sér í 70-80 slög/mínútu í 6 mínútur valdi svo miklum skaða sem raun ber vitni. Sérstaklega er minnt á þá þýðingu sem vanræksla/skortur á skráningu í sjúkraskrá hafi varðandi sönnunarbyrði í málum af þessum toga. Verði talið að skaði stefnanda sé að einhverju eða öllu leyti vegna þess að hann er fyrirburi en ekki vegna súrefnisskorts í fæðingu er á því byggt að á því beri stefndi skaðabótaábyrgð. Hefði verið réttilega brugðist við, og fæðing stöðvuð þó ekki væri nema um nokkra daga til að sterar gætu aukið á lungnaþroska og dregið úr líkum á heilablæðingu, hefði stefnandi ekki orðið fyrir því tjóni sem varð. Sönnunarbyrðin um það að skaði stefnanda hefði ekki komið fram hefði verið réttilega að málum staðið hvíli á stefnda. Í norrænum rétti, þ.á m. íslenskum skaðabótarétti, hafi verið talin gilda ákveðin sönnunarregla um skaðabótaábyrgð lækna og sjúkrastofnana. Reglan hafi verið sett fram á eftirfarandi hátt: Um sönnun þess hvort mistök hafi átt sér stað gildir almenna skaðabótareglan. Ef mistök hinsvegar sannast, ber læknir eða sjúkrastofnun sönnunarbyrðina fyrir því að afleiðingar hefðu komið fram þó að engin mistök hefðu átt sér stað (öfug sönnunarbyrði um afleiðingar). Tölulegar forsendur kröfugerðar eru eftirfarandi: 1. Miskabætur skv. 4. gr. skaðabótalaga kr. 4.000.000 + 50% hækkun sbr. heimild 1. mgr. 4. gr., alls kr. 6.000.000 x 100% verðbættar miðað við maí 2007 ( 5305/3282) kr. 9.698.355 2. Varanleg örorka sbr. 8. gr. þágildandi skaðabótalaga kr. 9.698.355 x 400 % kr. 38.793.419 Samtals kr. 48.491.774 Kröfu um skaða- og miskabætur úr hendi stefnda styður stefnandi við almennar reglur skaðabótaréttarins, þ.m.t. regluna um vinnuveitendaábyrgð. Þá vísar stefnandi til ákvæða reglugerðar nr. 227/1991, einkum 2.-5. gr, sbr. læknalög nr. 53/1988 og lög um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990. Um miskabótakröfu vísast til 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfu um varanlega örorku styður stefnandi við 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um dráttarvexti styðst við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum og telur að ekki hafi verið sýnt fram á að tilteknar athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stefnda, hafi leitt til þess heilsubrests sem stefnandi búi við og að athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stefnda hafi ekki verið á þann veg að felli skaðabótaskyldu á stefnda. Í stefnu og gögnum málsins komi ekki fram á hvaða fræðilegum grundvelli fullyrðingar og málsástæður stefnanda séu byggðar. Bendi stefndi á í þessu sambandi að eina raunverulega umsögnin sem lögð sé fram um mögulegar orsakir fyrir heilsubresti stefnanda sé álitsgerð landlæknis, en þar hafi ekki verið tekið af skarið um þessi atriði. Stefnandi hafi til dæmis ekki aflað mats dómkvaddra matsmanna um þau atriði sem hann byggi á, s.s. um saknæm mistök starfsmanna stefnda eða um orsakatengsl milli þeirrar meðferðar sem móðir hans fékk og þess heilsubrests sem hann búi nú við. Í stefnu sé fjallað um blóðþrýstingslækkandi lyf sem móðir stefnanda hafi tekið á meðgöngu. Komi fram að fyrir fyrstu mæðraskoðun 9. janúar 1997 hafi móðir stefnanda sjálf komist að því að blóðþrýstingslyfið Enapril sé óæskilegt á meðgöngu og hafi hún því hætt töku þess að eigin frumkvæði. Hins vegar komi fram í medicus samskiptaseðli að heilsugæslulæknir hafði ráðlagt henni að steinhætta töku Enapril þar eð hún væri barnshafandi. Það sé því rangt sem fram komi í stefnu að móðir stefnanda hafi ekki verið upplýst um það af starfsmönnum stefnda að óæskilegt sé að taka lyf þetta á meðgöngu. Fyrir liggur að í 2. meðgöngu fæddist barn móður stefnanda fyrir tímann. Vegna þess var fært í mæðraskrá að sá sem hana riti telji hættu á að móðir fæði aftur fyrir tímann. Því hafi verið haft samband við Edvard Kiernan fæðingalækni á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Um það segir orðrétt: Ætlar að kíkja á skýrsluna hennar, senda okkur afrit og láta vita ef eitthvað sérstakt þarf að athuga. Skýrslan hafi ekki borist heilbrigðisstofnun [...]. Ekki liggi annað fyrir en hann hafi skoðað skýrsluna. Í álitsgerð landlæknis segir að æskilegt hefði verið að kanna orsakir fyrri fyrirburafæðingar, en að öðru leyti hafi mæðravernd á [...] verið eðlileg. Í stefnu sé það álit landlæknis reifað að taka hefði átt ræktanir frá leggöngum og leghálsi í leit að sýkingu og mæla lengd legháls með ómun og hefði það verið gert hefði verið meiri líkur á að komið yrði í veg fyrir ótímabæra fæðingu stefnanda. Stefndi mótmælir þessu og kveður ekkert orsakasamband hafa verið sannað milli þess að umræddar rannsóknir voru ekki gerðar og þess heilsubrests sem stefnandi búi við. Í umsögn dr. med. Alexanders Smárasonar, yfirlæknis kvennadeildar FSA, sé því lýst að árið 1997 hafi ekki verið sannað að mælingar á leghálsi skiptu máli í slíkum tilvikum og þá ekki heldur hvað skyldi gera ef legháls reyndist stuttur. Þá hafi læknar á þessum tíma ekki haft tæki til slíkra skoðana, en miða verði við hvað góður og gegn læknir hefði gert á þessum tíma. Auk þess hafi legháls móður verið lítt opnaður, miðað við fjölbyrju, við komu hennar á FSA 31. maí 1997. Saga móður hafi ekki verið á þann veg að kallaði á sýnatökur og ræktanir. Tiltölulega veik tengsl séu milli leggangasýkingar og fyrirburafæðinga, en jafnvel þótt tengsl séu þar á milli muni lítt hafa verið sýnt fram á að meðhöndlun slíkra sýkinga minnki hættu á fyrirburafæðingu. Stefndi vísi því þannig á bug að eftirliti og meðhöndlun með móður stefnanda á meðgöngu hafi verið ábótavant og það hafi stuðlað að eða jafnvel valdið því að stefnandi fæddist fyrir tímann og enn síður valdið eða stuðlað að heilsubresti stefnanda. Stefndi mótmælir því einnig að ranglega hafi verið staðið að meðferð og meðhöndlun móður hans á FSA eftir að hún kom þangað kl. 17.45 og þar til stefnandi var fæddur 1. júní 1997. Hann bendir á að móðir stefnanda hafi verið skoðuð af ljósmóður strax eftir komu hennar á FSA 31. maí 1997. Ljósmæður séu sérfræðingar í því að skoða legháls og geri það alla daga. Sú ljósmóðir sem tók á móti móður stefnanda sé mjög reynd. Í skráningu hennar komi fram að legháls hafi verið afturstæður, langur og tekið fingurgóm, en sú lýsing sé í samræmi við það sem búast megi við hjá fjölbyrju þegar svo langt er liðið á meðgöngu og bendi ekki til yfirvofandi fæðingar. Útvíkkun sé í raun engin og legháls óþynntur. Hjartsláttur barnsins hafi verið góður og verkir sem móðirin hafi fundið hafi ekki komið fram á riti sem konan var sett í. Í stefnu segi að móðir stefnanda hafi komið á FSA vegna yfirvofandi fyrirburafæðingar, en það sé ofsagt. Það sé ekkert sem styðji það að fæðing hafi verið yfirvofandi. Legháls hafi verið lokaður og legvatn ekki farið. Engu hafi verið lýst sem bendi til að svokallaður slímtappi hafi verið farinn. Í samantekt í áliti landlæknis segi að vera kunni að ljósmóðir hafi vanmetið ástandið, með tilliti til fyrirburafæðingar, en ekki sé gerð frekari grein fyrir því til hvaða ráðstafana hún hefði átt að grípa. Því sé ekki haldið fram í álitsgerðinni að fyrr hefði átt að hefja lyfjameðferð eða koma í veg fyrir fæðingu, heldur segi þvert á móti í álitinu að óvíst sé hvort lyfjagjöf með legslakandi lyfjum 1-2 tímum fyrr hefði hægt á framgangi fæðingar, en slík lyf hjálpi helst ef þau eru gefin áður en fæðingarferlið hefjist. Þá bendir stefndi á að ljósmóðirin hafi verið í sambandi við fæðingalækninn á FSA og hafi verið ákveðið að sjá til og fylgjast með henni á sjúkrahúsinu. Hafi hún verið undir eftirliti ljósmóður og tengd við sírita sem mæli hjartslátt fósturs og samdrætti í legi. Eftir að hún hafði látið vita um aukna verki kl. 20.30 hafi læknir komið og skoðað hana og 10 mínútum síðar hafi hafist lyfjagjöf með Bricanyl til að freista þess að tefja eða stöðva yfirvofandi fæðingu. Í stefnu og áliti landlæknis sé það gagnrýnt að læknirinn hafi ekki skoðað konuna fyrr, en ekkert liggi fyrir um það að það sé orsök eða meðverkandi þáttur í þeim heilsubresti sem stefnandi búi við. Í stefnu og áliti landlæknis sé að því vikið að steragjöf hefði getað haft jákvæð áhrif á lungu stefnanda, en þetta sé þó ekki fullyrt í álitinu. Að mati stefnda verði að líta til þess að ekki hafi legið fyrir við komu móður stefnanda að fæðingarferli væri hafið og þannig ekki ástæða til þess að hefja slíka lyfjagjöf þá. Í áliti landlæknis komi þó fram að bæði hafi liðið stuttur tími fram að fæðingu svo að óvíst sé að slík lyfjagjöf hefði haft nokkurt vægi og eins hitt að notkun steralyfja hafi verið á mörkunum vegna lengdar meðgöngu. Stefndi fellst ekki á að það hafi verið saknæm mistök að gefa móður stefnanda ekki steralyf, eða að orsök heilsubrests stefnanda megi rekja til þess að móður hans voru ekki gefin steralyf, en stefnandi hafi ekki gert líklegt að orsakatengsl séu þar á milli. Lyfjagjöf hafi verið hætt kl. 22.00, en 15 mínútum áður hafi útvíkkun verið orðin 3-4 cm. og talið útséð um að unnt yrði að stöðva fæðingarferlið. Þann tíma hafi móðir stefnanda verið í síritanum og hjartsláttur fósturs eðlilegur. Hafi þá ekkert verið til staðar sem benti til fósturstreitu eða annarra merkja um að ekki væri allt með felldu. Klukkan 23.35 hafi útvíkkun verið orðin 7 sm. og tekið fram að hjartsláttur sé góður. Í stefnu sé það gagnrýnt að ekki hafi verið fest tæki við koll stefnanda þegar liðið var á fæðingu. Stefndi telur að rangt hefði verið að setja nemann á koll stefnanda, þar sem sprengja þurfi belgi til þess að koma honum fyrir, en rétt sé að halda belgjum ósprungnum eins lengi og unnt sé meðan útvíkkun sé ekki lokið. Þegar belgir voru á endanum sprengdir hafi hægst á hjartslætti barnsins. Þá sé fram komið að legvatn hafi verið tært, en það mæli gegn því að um fósturstreitu geti hafa verið að ræða. Á þeim 6 mínútum sem liðið hafi frá því að belgdir voru sprengdir hefði ekki verið unnt að gera keisaraskurð og heldur ekki unnt að ná barninu fyrr með því að beita áhöldum. Stefndi telur ósannað að hann hafi orðið fyrir súrefnisskorti í fæðingu. Samkvæmt sírita hafi hjartsláttur verið eðlilegur eins lengi og unnt hafi verið að skrá hann með síritanum, en stefnda verði ekki kennt um að strimillinn hafi máðst á þeim 10 árum sem liðin séu. Þá verði stefnda ekki um það kennt að erfiðlega hafi gengið að ná fósturritinu, en fylgst hafi verið með hjartslætti þrátt fyrir það. Á strimlinum komi fyrir tilvik þar sem hægist á hjartslætti, en stefndi telji ekki að í þeim tilvikum hafi orðið viðvarandi súrefnisskortur, sem valdið hafi tjóni. Í áliti landlæknis komi fram að barnið hafi verið í góðu ástandi þar til 6 mínútum fyrir fæðingu. Á þeim 6 mínútum hafi ekki verið unnt að gera annað en gert var. Í áliti landlæknis komi fram að ekki sé hægt að fullyrða um orsakir fyrir fötlun stefnanda. Líklegra sé að áfall í móðurkviði sé orsök þess, fremur en bráður súrefnisskortur í fæðingu. Í álitinu komi fram sama skoðun og hjá dr. Alexander, að ólíklegt sé að hæging hjartsláttar í 70-80 slög á mínútu á síðustu 6 mínútunum áður en stefnandi fæddist hafi valdið svo miklum skaða sem stefnandi búi við. Þessu til stuðnings bendi stefndi á að samkvæmt svokölluðu Apgar prófi sem gert hafi verið einni mínútu eftir fæðingu hafi stefnandi fengið 4 stig, en fimm mínútum síðar hafi hann fengið 8 stig, en það sýni að hann hafi hresst mjög fljótt eftir fæðingu. Í stefnu sé gagnrýnt að ekki hafi verið tekið sýni af blóði úr naflastreng til að mæla sýrustig þess. Stefndi kveður þetta ekki almennt vera gert, nema alveg sérstakar ástæður séu til þess og hafi það ekki verið í tilviki stefnanda. Vandamál stefnanda á fyrstu ævidögum telji stefndi fyrst og fremst að rekja megi til öndunarerfiðleika sem tengist vanþroska í lungum vegna fyrirburaástands og gulu. Hann hafi átt við að stríða HMD í lungum. Fyrstu dagana hafi hann braggast vel, en á fjórða degi hafi farið að bera á ,,apneum“ eða öndunarstoppi og frá 5. júní hafi stefnandi verið í öndunarvél. Vitað sé að stefnandi hlaut heilablæðingu. Hljóti það að teljast líklegri skýring á heilsubresti hans en súrefnisskortur í fæðingu, en heilablæðing sé þekkt afleiðing af ótímabærri fæðingu. Af áliti landlæknis verði ekki ráðið að ástand stefnanda í dag og það tjón sem hann varð fyrir megi rekja til saknæmra mistaka af hálfu stefnda. Stefndi mótmælir öllum fullyrðingum og málsástæðum stefnanda um sök og mistök starfsmanna sinna sem röngum og ósönnuðum. Engin skilyrði séu til þess að sönnunarbyrði sé snúið við í málinu, enda hafi ekki verið leiddar að því líkur að tjón stefnanda stafi af saknæmum mistökum starfsmanna stefnda vegna meðgöngu og fæðingar stefnanda. Stefndi mótmælir ekki örorkumati, en mótmælir því að höfuðstóll bóta fyrir varanlegan miska verði hækkaður um 50%, sbr. heimildarákvæði í 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. áður 1. mgr. 4. gr. laganna, en notkun stefnanda á reglu þessari sé alls órökstudd í stefnu. Á þeirri forsendu sé fjárhæð umkrafinna örorkubóta jafnframt mótmælt, en sú fjárhæð byggi á fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska. Niðurstaða. Óumdeilt er í málinu að stefnandi fékk blæðingu í heila á fyrstu dögum lífs síns. Stefnandi er alvarlega fjölfatlaður, en ágreiningur málsins lýtur að því hvort rekja megi fötlun hans til mistaka starfsmanna heilbrigðisstofnunar [...] og/eða starfsmanna Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Stefnandi hefur haldið því fram, að vegna áhættumeðgöngu móður stefnanda hefði átt að kanna skýrslu sem til var um fyrri meðgöngu móður og senda hana á heilbrigðisstofnun [...], auk þess sem móðir stefnanda hefði átt að hætta að taka inn lyfið Enalapril, þar sem það geti valdið fósturskaða. Samkvæmt framburði D heilsugæslulæknis á [...] fyrir dómi var fært í sjúkraskrá 20. nóvember 1996 að móður stefnanda hefði verið ráðlagt að hætta á lyfinu Enalapril, þar sem hún væri orðin þunguð. Þá hafi hann rætt við Edward Kiernan, fæðingalækni á FSA, sem hefði ráðlagt breytingu á lyfjagjöf, vegna þungunar móður stefnanda, og hefði hann einnig sagst ætla að kíkja á fyrri mæðraskrá og senda afrit af henni og láta vita ef eitthvað sérstakt væri að athuga. D kvaðst ekki hafa heyrt frá honum aftur varðandi þetta og skýrslan hefði ekki komið á heilsugæsluna. Hefði hann litið svo á að Edward hefði ekki talið ástæðu til að senda hana. Staðfesti Edward fyrir dómi að hann hefði lesið fyrri skýrslu, en ekki séð neitt sem þyrfti sérstakrar athugunar við. Dómurinn telur að fram sé komið með framburði ofangreindra vitna og færslna í sjúkraskrá, að rétt hafi verið staðið að lyfjagjöf til móður stefnanda, er hún hafði skýrt heilbrigðisstarfsmönnum frá því að hún væri aftur orðin þunguð. Þá verður ekki talið að sú háttsemi að senda ekki fyrrgreinda sjúkraskrá á heilbrigðisstofnun [...] feli í sér saknæma háttsemi heilbrigðisstarfsmanna, sem lagt geti bótaskyldu á stefnda, enda ekki verið færðar neinar sönnur á af hálfu stefnanda að líkindi séu fyrir orsakatengslum milli þess að það var ekki gert og þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir. Hér ber að líta til þess að það er mat hinna sérfróðu meðdómenda að ræktanir snemma á meðgöngu frá leggöngum og leghálsi í leit að bakteríusýkingu hefðu í engu bætt afdrif stefnanda. Áhættutengsl leggangasýkinga (bacterial vaginosu) og fyrirburafæðinga eru veik og ekki hefur verið sýnt fram á að ræktanir hjá einkennalausri konu (jafnvel ekki konum með sögu um fyrirburafæðingu eins og móðir stefnanda hafði) séu gagnlegar til fyrirbyggingar fæðingar fyrir tímann. Móðir stefnanda sýndi ekki merki um sýkingu í legi í fæðingunni. Í áliti landlæknis eru uppi hugleiðingar um að veirusýking geti verið orsök heilaskaða stefnanda. Hvaða veirusýking það gæti verið og hvernig það smit hefði getað átt sér stað er hins vegar óvíst og engin rök sem hníga að því að veiruleit í leggöngum móðurinnar á meðgöngu hefði getað varpað ljósi á það atriði. Þá er það mat hinna sérfróðu meðdómenda að ómskoðanir á leghálsi móðurinnar hefðu engu breytt um afdrif stefnanda. Árið 1997 var ómskoðun á leghálsi á þróunarstigi sem rannsóknaraðferð og hefur enn í dag ekki öðlast öruggan sess sem rannsókn á áhættu kvenna með svipaða sögu og móðir stefnanda. Því er óraunhæft að ætla að meðgöngueftirlit hefði átt að skipuleggja með þeim hætti á þeim tíma. Að auki er óbreyttur legháls móður stefnanda við komu á sjúkrahúsið nægileg sönnun þess að leghálsómun á fyrri hluta meðgöngu hefði engu breytt um afdrif stefnanda. Móðirin hafði greindan háþrýsting fyrir meðgöngu og fékk meðferð alla meðgönguna, lengst af á lægsta skammti af lyfinu Trandate og dugði það henni vel, þ.e. blóðþrýstingur var við allar mælingar eðlilegur eða vægt hækkaður. Háþrýstingur er einn þekktra áhættuþátta fyrir fylgjulosi og eykst hættan eftir því sem blóðþrýstingur er hærri. Þótt blóðþrýstingur móðurinnar sé undir góðri stjórn er áhættan þó ekki úr sögunni, heldur verður að gera ráð fyrir að hinn undirliggjandi sjúkdómur geti skaðað fylgjuna á þennan hátt, þótt áhættan sé lítil. Blæðing getur verið einkenni um fylgjulos. Blæðing móður stefnanda var mjög lítil við komu (aðeins brúnleit útferð) og önnur einkenni fylgjuloss, svo sem stöðug spenna í legi, ekki til staðar. Þegar móðir stefnanda kom á Fjórðungssjúkrahúsið 31. maí 1997 var hún lögð inn og sett í sírita til þess að unnt væri að fylgjast með hjartslætti barnsins. Í sjúkraskráningu ljósmóður þeirrar sem tók á móti móður stefnanda segir að hjartsláttur sé góður. Jafnframt er leghálsi lýst sem afturstæðum og löngum og að hann hafi tekið fingurgóm, þ.e. í útvíkkun. Engir samdrættir hafi komið fram á sírita. Hafi ljósmóðir haft samband við vakthafandi lækni, Edward Kiernan, en þau hafi í sameiningu ákveðið að bíða með að gefa konunni Bricanyl, sem notað sé til að slaka á legvöðva. Edward hafi þó ekki komið á sjúkrahúsið til þess að skoða konuna. Það er mat dómsins að í ljósi þess að ástæða þótti til að leggja móður stefnanda inn til skoðunar og ákvörðunar um meðferð, hefði verið æskilegt að vakthafandi læknir hefði brugðist strax við og komið á staðinn, þótt það sé jafnframt mat hinna sérfróðu meðdómenda að ákvörðun um að gefa ekki Bricanyl að svo komnu máli, hafi verið rétt, enda ekki merki um að fæðing væri að hefjast, hvorki breyting á leghálsi né samdrættir á sírita. Á það verður að leggja áherslu að móðir stefnanda var lögð inn, hún skoðuð af sérfræðingi í fæðingum, þ.e. ljósmóður, og ákvörðun tekin um meðferð í samráði við fæðingalækni. Því hefði það að mati dómsins ekki breytt neinu um framgang fæðingar stefnanda, að fæðingalæknir skoðaði konuna ekki fyrr en verkir voru farnir að harðna. Það er mat hinna sérfróðu meðdómsmanna að þegar það gerðist hafi verið hárrétt að hefja meðferð með Bricanyl. Það er einnig álit hinna sérfróðu meðdómenda að steragjöf hefði átt rétt á sér á því stigi, þar sem ekki var hægt að vita á því stigi málsins hvort tækist að fresta fæðingu nægilega lengi til þess að sterar næðu að hafa áhrif á lungnaþroska barnsins, en í ljósi þess að svo stuttur tími leið frá því að sóttin tók að harðna og þangað til stefnandi fæddist hefði steragjöf engu breytt um þroska lungna stefnanda. Innanbastsblæðing, þ.e. sú tegund blæðingar sem stefnandi fékk, er ekki í flokki algengustu blæðinga hjá fyrirburum og ekki hefur verið sýnt fram að sterar, gefnir fyrir fæðingu, minnki líkur á innanbastsblæðingu eins og á við um heilahólfsblæðingu (intraventricular hemorrhage), sem er algengasta tegund blæðinga hjá fyrirburum. Að mati hinna sérfróðu meðdómsmanna var fæðing stefnanda eins átakalaus og unnt var og aldrei tilefni til þess að ætla að fæðing gengi betur fyrir sig með keisaraskurði. Þá var aldrei ástæða til að beita sogklukku eða töng. Skráning ljósmæðra í mæðraskrá þar sem framgangi fæðingarinnar var lýst, var góð. Belgir voru ekki sprengdir fyrr en útvíkkun var lokið og er slíkt í samræmi við góða starfshætti, þegar um fyrirbura er að ræða, þar sem vatn í belgjunum umlykur og verndar viðkvæmt höfuð barnsins. Ljósmóðirin lýsir í sjúkraskrá eðlilegum hjartslætti við hlustun og samkvæmt framburði hennar fyrir dómnum hlustaði hún stöðugt eftir hjartslætti eftir að síriti skráði ekki lengur samfellt rit. Þær þrjár til fjórar hjartsláttardýfur sem lýst er, stóðu stutt og komu ekki á eftir hverri hríð. Þær hafa því að mati dómsins ekki valdið því að barnið yrði fyrir súrefnisskorti, enda bar barnið við fæðingu ekki merki þess. Barnið þurfti til að mynda ekki á endurlífgun að halda, Apgar stig var 4 við 1 mínútu og 8 við 5 mínútur. Kraftar og ,,tonus“ voru innan eðlilegra marka og bentu tölvusneiðmyndir af höfði barnsins sem teknar voru 9. júní 1997 ekki til skemmda á heilavef eða heilabjúgs eins og vænta hefði mátt, ef um alvarlegan súrefnisskort eða næringarskort til heila hefði verið að ræða við fæðingu. Lýsingar í sjúkraskrám og rannsóknarniðurstöður benda því að mati hinna sérfróðu meðdómsmanna ekki til alvarlegrar og bráðrar fósturköfnunar og einkennin samrýmast heldur ekki heilakvilla af völdum súrefnisþurrðar. Þegar allt framangreint er virt og litið til þess að engin sérfræðileg gögn hafa verið lögð fram af hálfu stefnanda er stutt geti staðhæfingar hans um mistök starfsmanna heilbrigðisstofnunar [...] og /eða Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, er þeir veittu móður hans meðhöndlun og meðferð á meðgöngu og við fæðingu stefnanda, er það ósannað að tjón stefnanda verði rakið til slíkra mistaka eða annarra saknæmra athafna eða athafnaleysis starfsmanna heilbrigðisstofnunar [...] og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Skilyrði bótaskyldu eru því ekki fyrir hendi og ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála verður málskostnaður felldur niður milli aðila. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málsvarnarlaun lögmanns stefnanda, Dýrleifar Kristjánsdóttur héraðsdómslögmanns, 2.000.000 króna að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Dóm þennan kveða upp Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Jóni Hilmari Friðrikssyni barnalækni og Þóru Steingrímsdóttur fæðinga- og kvensjúkdómalækni. D ó m s o r ð: Stefnda, íslenska ríkið er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málsvarnarlaun lögmanns stefnanda, Dýrleifar Kristjánsdóttur hdl., 2.000.000 króna, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 622/2016
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og HelgiI. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 7. september 2016, sem barst héraðsdómi 8. sama mánaðar og réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. september2016, þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 31. ágúst 2016 um aðvarnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15.gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur, til vara að hannverði felldur úr gildi, en að því frágengnu að nálgunarbanninu verði markaðurskemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Varnaraðili reisir ómerkingarkröfu sína á því aðsóknaraðili hafi ekki stutt kröfu sína um nálgunarbann „öllum nauðsynlegumgögnum“ og hafi héraðsdómari átt að hlutast til um að frekari gagna yrði aflaðog þau lögð fram. Tilefni nálgunarbanns þess, sem hér um ræðir, er kærabrotaþola 31. ágúst 2016, þar sem hún greindi meðal annars frá símhringingum frávarnaraðila til hennar í lok þess mánaðar. Sóknaraðili aflaði gagna tilstuðnings kröfu sinni um nálgunarbann og var ekkert því til fyrirstöðu að takaafstöðu til hennar á grundvelli þeirra. Kröfu varnaraðila um ómerkingu hinskærða úrskurðar verður því hafnað.Varnaraðila hefur á þessu ári þrívegis veriðgert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili sínu og brotaþola að kröfusóknaraðila. Þá hefur hann sætt gæsluvarðhaldi óslitið frá 2. júní 2016 ágrundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hinn18. júlí 2016 höfðaði héraðssaksóknari mál á hendur varnaraðila í sextán liðum,þar sem honum eru gefin að sök ýmis brot á almennum hegningarlögum nr. 19/1940.Þar er honum í tveimur liðum gefið að sök að hafa nauðgað brotaþola, í annanstað að hafa hótað henni og beitt hana kynferðislegri áreitni, í þriðja lagi aðhafa haft í frammi við hana stórfelldar ærumeiðingar með því að hafa með áðurnefndriháttsemi ítrekað móðgað og smánað brotaþola og í fjórða lagi að hafa brotið gegnnálgunarbanni gagnvart brotaþola. Brotaþolar í öðrum liðum ákærunnar eru dæturbrotaþola í þessu máli. Ráðgert er að aðalmeðferð málsins fari fram 13. og 14.september 2016. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafaraskað friði brotaþola með framangreindum símhringingum, sbr. a. lið 1. mgr. 4.gr. laga nr. 85/2011. Í 2. mgr. 6. gr. laganna er mælt fyrir um að heimilt sévið mat á því hvort nálgunarbanni samkvæmt 1. mgr. verði beitt að líta til þesshvort sakborningur hafi áður þurft að sæta nálgunarbanni sem og þess hvortháttsemi hans á fyrri stigum hafi verið þannig háttað að hætta er talin á aðhann muni fremja brot sem lýst er í 4. gr. Svo sem áður greinir hefurvarnaraðila í þrígang á þessu ári verið gert að sæta nálgunarbanni ogbrottvísun af heimili sínu og brotaþola að kröfu sóknaraðila, auk þess semhonum er gefið að sök í framangreindri ákæru að hafa brotið gegn nálgunarbanni.Að þessu virtu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir,greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr.laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,Jóns Bjarna Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, 186.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. september 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að HéraðsdómurReykjavíkur staðfesti ákvörðun lögreglustjóra frá 31. ágúst 2016 þess efnis að X,kt. [...], verði gert að sæta nálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt er bannvið því að hann setji sig í samband við A, kt. [...], hvort heldur sem er ígegnum síma, bréflega, með tölvupóstum, aðstoð annarra eða nokkrum öðrum hætti. Í greinargerð sækjanda kemurfram að þann 31. ágúst sl. hafi beiðandi, A, komið á lögreglustöðina viðHverfisgötu og lagt fram kæru á hendur X eiginmanni sínum fyrir hótanir en hannhafi frá því í júlí sl. hringt margítrekað í hana, frá Litla-Hrauni, og hótaðhenni að hann muni drepa hana og láta berja hana ef hún komi í dóm viðaðalmeðferð máls gegn honum og vitni gegn honum. Forsaga málsins sé sú aðsunnudaginn 6. mars sl. hafi lögreglu borist tilkynning frá A um hótanir ogáreiti sem hún og dætur hennar, væru að verða fyrir af hendi eiginmanns hennar X.A hafi tjáð lögreglu sem hafi komið á vettvang að X væri búinn að beita hanaandlegu og kynferðislegu ofbeldi í mörg ár. Tilefni tilkynningar í dag væri að Xhafi viljað hafa samræði við hana en hún ekki viljað. Hann hafi í framhaldihótað að taka hana með valdi og ríða henni í rassgatið. A sagði að X væri mjögbrenglaður kynferðislega og liti á það sem hlutverk hennar að þjónusta hannkynferðislega, gegn vilja hennar. Hún sagði X hafa nauðgað sér árið 2014 íkjölfar þess að hún hafi kallað eftir aðstoð lögreglu vegna hótana og ofbeldishans í garð hennar. A sagði X einnig hafa áreitt dætur hennar, þá sérstaklega B.Hann hafi sent B sms-skilaboð þess efnis að ef hún svæfi hjá honum myndi hannláta A vera. Þá hafi hann einnig sagt við A að ef hún yrði ekki góð myndi hannhafa samræði við B. B sagði X ekki hafa beittsig líkamlegu ofbeldi, einungis sé um kynferðislegt áreiti og andlegt ofbeldiað ræða. Hún hafi meðal annars heyrt X hóta móður sinni að ef hún sinni honumekki kæmi hann til með að nota dætur hennar. Kvað B X hafa lagt hendur á móðursína og systur. C hafi lítið sem ekkert viljað tjá sig við lögreglu á vettvangi ensagði að hún hafi séð X beita móður sína ofbeldi inni í svefnherbergi. Hún hafireynt að skakka leikinn en X hafi hrint henni með þeim afleiðingum að hún hafifallið í gólfið. Kvað hún hann hafa hótað því að ríða henni ef móðir hennarvildi ekki fróa honum. Skv.málaskrákerfi lögreglu hafi A tvívegis kallað eftir aðstoð á heimilið þann 20.september 2014 vegna ofbeldis og hótana X. Í viðræðum við lögreglu kvað hún X hafaráðist á sig og hótað sér. Kvað hún hann hafa heimtað að hún uppfylltieiginkonuskyldur sínar en ef hún yrði ekki við því hafi X gefið í skyn að hannmyndi þá svala þörfum sínum á dóttur hennar, C. (mál lögreglu nr. [...]). Þann2. júní sl. hafi X verið úrskurðaður í gæsluvarðhald með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur vegna ítrekaðra brota gegn nálgunarbanni og hótana í garð A ogdætra hennar. Þrátt fyrir að kærði sitji enn í gæsluvarðhaldi og bíði nú dómshafi hann margítrekað sett sig í samband við A, svo sem með síma og einnig hafihann reynt að senda henni fjölda bréfa. Íljósi ofangreinds telji lögreglustjóri að skilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011 séuuppfyllt en X liggi undir rökstuddumgrun um refsiverða háttsemi gagnvart bæði eiginkonu sinni og dætrum hennar,m.a. kynferðislegt og líkamlegt ofbeldi og þá sé hann undir rökstuddum grun umað hóta A stöðugt lífláti og líkamsmeiðingum vegna málsins. Þá sé talin hætta á að hann muni halda háttseminniáfram og með því raska friði hennar í skilningi ákvæðisins njóti hann fullsathafnafrelsis. Ekki sé talið sennilegt að friðhelgi hennar verði verndað meðöðrum og vægari hætti eins og sakir standa. Meðvísan til framangreinds og framlagðra gagna sé það mat lögreglustjóra aðskilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili séuuppfyllt og ítrekað að krafan nái fram að ganga eins og hún sé sett fram. Niðurstaða:Ígreinargerð lögreglu kemur fram að forsaga málsins sé sú að sunnudaginn 6. marssl. hafi lögreglu borist tilkynning frá A um hótanir og áreiti sem hún og dæturhennar, væru að verða fyrir af hendi eiginmanns hennar þ.e. varnaraðila. Íkjölfarið kom ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 7. marssl., sem staðfest var með úrskurði héraðsdóms í máli nr. [...], og varnaraðilagert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart stjúpdætrum sínum,þeim, B og C og móður þeirra og eiginkonu sinni, A, þannig að lagt var bann viðþví að hann kæmi á eða í námunda við lögheimili sitt og þeirra að [...] íReykjavík, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mæltfrá miðju hússins. Jafnframt var lagt bann við því að varnaraðili veitti A, Bog C eftirför, nálgaðist þær á almannafæri eða setti sig í samband við þær meðöðrum hætti. Úrskurður héraðsdóms var staðfestur með dómi Hæstaréttar í málinr. 198/2016.Varnaraðilavar með ákvörðun lögreglustjóra, dags. 4. apríl sl., gert að sæta áframhaldandinálgunarbanni og brottvísun af heimili í kjölfar þess að þær mægður höfðuítrekað tilkynnt um brot hans gegn nálgunarbanninu og lögðu fram kæru á hendurhonum vegna brotanna. Ákvörðun lögreglustjóra hafi verið staðfest með úrskurði héraðsdómsí máli nr. [...] og hafi úrskurður héraðsdóms verið staðfestur með dómiHæstaréttar í máli nr. 258/2016. Meðákvörðun lögreglustjóra, dags. 2. maí, sl. var varnaraðila aftur gert að sætaáframhaldandi nálgunarbanni og brottvísun af heimili í kjölfar ítrekaðra brotahans gegn nálgunarbanninu. Var ákvörðunin staðfest með úrskurði héraðsdóms ímáli nr. R-149/2016.Meðákvörðun lögreglustjóra, dags. 30. maí sl., var varnaraðila enn aftur gert aðsæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart þeim B og C. Varnaraðilivar handtekinn vegna þessa og hinn 2. júní sl. var hann úrskurðaður ígæsluvarðhald á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-173/2016.Hæstiréttur staðfest úrskurð héraðsdóms. Héraðsdómur hefur framlengtgæsluvarðhaldi, fyrst 28. júlí sl. og síðan aftur 25. ágúst sl. og rennur þaðút 22. september n.k. hafi dómur ekki gengið í máli hans fyrr.Núhefur lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krafist þess að staðfest verði súákvörðun hans frá 31. ágúst 2016 að varnaraðila, verði gert að sætanálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt sé bann við því að hann setji sig ísamband við A, hvort heldur sem er í gegnum síma, bréflega, með tölvupóstum,aðstoð annarra eða nokkrum öðrum hætti. Ía-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 segir að beita megi nálgunarbanni ef rökstuddurgrunur er um að sakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan háttfriði brotaþola. Í b-lið ákvæðisins segir að beita megi nálgunarbanni ef hættaer á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola samkvæmt a-lið. Fyrir dóminn hafaverið lögð rannsóknargögn lögreglu, sem eru tilefni ákvörðunar lögreglustjórafrá 31. ágúst sl. Það verður að telja,þegar litið er heildstætt á atvik málsins og gögn þess, að án nálgunarbanns sévarnaraðili líklegur til að halda áfram háttsemi sinni gagnvart brotaþolum,sbr. b-lið áðurnefndra ákvæða. Með hliðsjón af framangreindu þykja því verauppfyllt skilyrði a- og b-liðar. 4. gr. laga nr. 85/2011 til þess að nálgunarbanniverði beitt enda verður ekki talið, eins og málum er háttað, að friðhelgibrotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömulaga, einnig er hér litið til 2. mgr. ákvæðisins. Óhjákvæmilegt er þannig aðlíta til þess að þrátt fyrir að hafa sætt nálgunarbanni frá 7. mars sl. hefurvarnaraðili margítrekað brotið gegn því, einkum með símtölum á heimilibrotaþola, en sú háttsemi er sem fyrr litin alvarlegum augum. Verður þvífallist á kröfu lögreglustjóra um nálgunarbann eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Þóknanirskipaðs verjanda varnaraðila Jóns Bjarna Kristjánssonar hdl. 150.000 krónur ogréttargæslumanns brotaþola Arnars Kormáks Friðrikssonar hdl. 150.000 krónurgreiðast úr ríkissjóði. SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Staðfest er ákvörðunlögreglustjóra, dags. 31 ágúst 2016, um að X, kt. [...], verði gert að sætanálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt er bann við því að hann setji sig ísamband við A, kt. [...], hvort heldur sem er í gegnum síma, bréflega, meðtölvupóstum, aðstoð annarra eða nokkrum öðrum hætti. Þóknanirskipaðs verjanda varnaraðila Jóns Bjarna Kristjánssonar hdl. 150.000 krónur ogréttargæslumanns brotaþola Arnars Kormáks Friðrikssonar hdl. 150.000 krónur,greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 766/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 6. desember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. desember2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmritími og sér verði ekki gert að sæta einangrun.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Fallist er á það með héraðsdómi að fullnægt séskilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verðigert að sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er og að hann sæti einangrunmeðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Verður hinn kærðiúrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 3. desember 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 15. desember nk. kl. 16:00 Ígreinargerð aðstoðarsaksóknara kemur fram að kærði, X, liggi undir rökstuddumgrun um að hafa veist að A og óþekktum samlanda hans frá [...] við Austurvöll ímiðbæ Reykjavíkur með hnífi og stungið þá báða. Lögreglahafi komið á vettvang laust fyrir kl. 05:00 í morgun og hafi þá hinn óþekktiaðili legið í götunni með stungusár á herðablaði og vinstri öxl. Er hann hafikomið á slysadeild hafi komið í ljós að hann hafði stungusár inn í brjósthol oghafi ein stungan farið í hjartað. Brotaþoli A hafi fundist svo í húsnæði að [...]og hafi hann verið með stungusár á fæti og baki. Kærði hafi verið handtekinnskömmu síðar í nálægð við dvalarstað hans að [...] í Garðabæ. Vitni ávettvangi hafi bent á kærða sem geranda í málinu. Kváðust þau hafa séð kærðaveitast að brotaþolum og átök átt sér stað sem enduðu með því að annarbrotaþola fell í jörðina en hinn hljóp í burtu. Kváðust ekki hafa séð kærðabeita hnífi en að hann hefði sparkað í brotaþola er hann lá í jörðinni. BrotaþolinnA lýsti því að hann og félagi hans hafi lent í átökum við kærða sem enduðu meðþví að hann stakk þá báða með hnífi. Enn áeftir að taka frekari skýrslur af brotaþola og öðrum vitnum auk þess sem aflaþurfi frekari sönnunargagna m.a. með því að fara í húsleit á dvalarstað kærðaen samkvæmt upplýsingum lögreglu mun kærði hafa komið þangað eftir hið meintabrot. Kærði hafi ekki heimilað lögreglu leit í húsnæðinu. Það sémat lögreglu að verði kærði látinn laus muni hann eiga þess kost að torvelda rannsóknmálsins, svo sem með því hafa áhrif á framburð vitna og koma undansönnunargögnum. Lögregla telji það brýnt fyrir framgang málsins að fallistverði á framkomna kröfu um gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna svounnt sé að rannsaka málið án hættu á að kærði getið spillt rannsókn þess og íþví skyni er farið fram á að kærði sæti einangrun á meðan gæsluvarðhaldinustendur. Sakarefnimálsins sé talið varða við 211., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Það sé því brýnt og nauðsynlegt með vísan til alls framanritaðs oggagna málsins að öðru leyti að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi.Niðurstaða:Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð lögreglu ogrannsóknargögnum málsins er á það fallist að kærði sé undir rökstuddum grun um aðhafa framið framið brot gegn 211. gr. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 semvarðað getur fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi en enn á eftir að taka skýrsluaf brotaþolum og mögulega fleiri vitnum. Fallist er á að aðstæður séu þannig aðætla megi að kærði muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að hafaáhrif á vitni eða koma undan gögnum, fái hann að ganga laus. Er því fullnægtskilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og b-liðar 1. mgr. 99. gr.sömu laga til að fallast megi á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald yfirkærða og að hann sæti einangrun meðan á því stendur, eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal sætagæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 15. desember nk. kl. 16:00 og einangrun ámeðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 652/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi samkvæmt 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þar til dómur gengi íHæstarétti í máli ákæruvaldsins á hendur honum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Helgi I.Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2014 sembarst réttinum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á meðanmál hans er til meðferðar í Hæstarétti Íslands, þó ekki lengur en tilfimmtudagsins 30. janúar 2015. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaðurskemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur áþann veg sem greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur íHæstarétti í máli ákæruvaldsins á hendur honum, þó ekki lengur en tilfimmtudagsins 30. janúar 2015 klukkan 16.
Mál nr. 426/2005
Kærumál Faðerni Börn Vitni
Með dómi 17. maí 2005 hafnaði Hæstiréttur kröfu C um að nýta mætti lífsýni úr E, látinni móður hans, og F, látnum föður þeirra A og B, við mannerfðafræðilega rannsókn til sönnunarfærslu í faðernismáli. Í kjölfarið krafðist C þess að honum yrði heimilað að leiða fimm nafngreind vitni til að leiða að því líkur að náin kynni hefðu verið með E og F á getnaðartíma hans. Talið var að af fullyrðingum C sjálfs um það hvað umrædd vitni gætu borið um í málinu væri ljóst að framburður þeirra fæli ekki í sér sönnun fyrir réttmæti dómkrafna C. Á hinn bóginn væri ekki fyrirfram unnt að útiloka, eins og sönnunarstöðu væri háttað í málinu, að umrædd vitni gætu haft einhverja þá vitneskju, að framburður þeirra nægði til að C teldist hafa fært þær líkur fyrir málsókn sinni, sem myndu heimila honum að krefjast sönnunarfærslu samkvæmt 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þóttu því ekki efni til að fallast á með héraðsdómi að vitnisburðurinn gæti ekki haft þýðingu í málinu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var því fallist á kröfu C um að honum væri heimilt að leiða umrædd vitni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. september 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. september 2005 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leiða fyrir héraðsdóm vitnin H, I, J, K og L. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og honum heimilað að leiða vitnin fyrir dóminn. Hann krefst og kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Þann 8. desember 2004 höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðilum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með dómkröfu um að varnaraðilum verði gert að þola viðurkenningu á að faðir þeirra, sem nú er látinn, teljist faðir sóknaraðila. Varnaraðilar hafa krafist sýknu af dómkröfu sóknaraðila. Með dómi 17. maí 2005 í málinu nr. 174/2005 hnekkti Hæstiréttur úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 7. apríl 2005, þar sem tekin hafði verið til greina krafa sóknaraðila um að nýta mætti lífsýni úr látinni móður hans og föður varnaraðila við mannerfðafræðilega rannsókn til sönnunarfærslu í málinu samkvæmt 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Byggðist niðurstaðan á því, að sóknaraðili hefði ekkert fært fram í málinu, hvorki með gögnum frá móður sinni né öðrum, til stuðnings því að uppfyllt gæti verið það meginskilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga fyrir málsókn sem þessari, að sá maður sem viðurkenningarkrafa um faðerni beindist gegn yrði talinn hafa haft samfarir við móður barns á getnaðartíma þess. Fólst í þessu sú afstaða, að til þess að geta krafist hinnar lögmæltu sönnunarfærslu, sem 15. gr. barnalaga kveður á um, verði sá sem krefst viðurkenningar á faðerni barns fyrir dómi, að færa fram líkur fyrir því að umræddu skilyrði fyrir málsókninni teljist fullnægt. Með ósk sinni um vitnaleiðslur nú freistar sóknaraðili þess að færa fram í málinu gegn varnaraðilum líkur fyrir því að faðir varnaraðila kunni að hafa haft samfarir við móður hans á getnaðartímanum, sem ekki voru taldar fram komnar, þegar dómur Hæstaréttar 17. maí 2005 gekk. Í kæru til Hæstaréttar hefur sóknaraðili gert grein fyrir hvað hann telur umrædd vitni geta borið um í málinu. Ljóst er að vitnisburður þeirra um þau atriði, sem sóknaraðili nefnir, felur ekki í sér sönnun um réttmæti dómkrafna hans. Á hinn bóginn er ekki fyrirfram unnt að útiloka, eins og sönnunarstöðu er háttað í máli þessu, að umrædd vitni gætu haft einhverja þá vitneskju, að framburður þeirra nægði til að sóknaraðili teldist hafa fært þær líkur fyrir málsókn sinni, sem myndu heimila honum að krefjast sönnunarfærslu samkvæmt 15. gr. barnalaga. Eru af þessum sökum ekki næg efni til að fallast á það með héraðsdómi að vitnisburðurinn geti ekki haft þýðingu í máli aðilanna, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu verður krafa sóknaraðila tekin til greina. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Samkvæmt 11. gr. barnalaga skal greiða þóknun lögmanns sóknaraðila og annan málskostnað vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin eins og í dómsorði greinir. æstarétti fer HæHæ H Dómsorð: Sóknaraðila, C, skal vera heimilt að leiða fyrir héraðsdóm vitnin H, I, J, K og L. Kærumálskostnaður fellur niður. Kærumálskostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. september 2005. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 7. apríl sl. var tekin til greina sú krafa stefnanda að nota lífsýni úr sjálfum sér svo og frá E, móður hans, f. [...], d. [...] og F, f. [...], d. [...], í þágu mannerfðafræðilegrar rannsóknar til staðfestingar á faðerni stefnanda, C. Úrskurður þessi var kærður til Hæstaréttar Íslands og með dómi réttarins, 17. maí 2005, var þessari kröfu hafnað. Í dómi Hæstaréttar er vikið að því að móðir stefnanda hafi látist áratugum eftir að stefnandi átti þess fyrst kost að höfða dómsmál um faðerni sitt. Þá segir m.a. í dómi að því sé ekki borið við í málinu að móðir stefnanda hafi fyrir yfirvöldum eða dómi lýst F, þ.e. [...], föður stefnanda. Þá liggi ekkert fyrir í málinu að hún hafi talið svo vera. Stefnandi hafi ekkert fært fram, hvorki með gögnum frá móður sinni né öðrum, til stuðnings því að uppfyllt gæti verið það meginskilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga um að varnaraðili máls skuli vera sá maður eða þeir sem taldir séu hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns en að honum eða þeim látnum megi beina máli að lögerfingjum sem gengju barninu jafnhliða eða næst að erfðum. Sé reyndar ekki staðhæft berum orðum í málatilbúnaði stefnanda að slík atvik hafi átt sér stað. Mannerfðafræðilegri rannsókn verði ekki beitt, eðli máls samkvæmt, nema fyrir hendi séu þau grundvallarskilyrði fyrir höfðun faðernismáls sem Hæstiréttur telur að skorti í þessu máli. Í þinghaldi 1. september sl. lagði lögmaður stefnanda fram lista yfir vitni sem hann óskar að kalla fyrir dóm. Kveður lögmaður stefnanda tilgang vitnaleiðslunnar að bera fram sönnur fyrir fullyrðingum stefnanda um að faðir stefndu og móðir hans hafi átt í nánu sambandi á getnaðartíma hans. Í ljósi dóms Hæstaréttar Íslands frá 17. maí 2005, telur lögmaður stefnanda þetta nauðsynlegt vegna þess hvernig tekið var á kröfu stefnanda um erfðafræðilega rannsókn í dóminum. Lögmaður stefndu mótmælir því á grundvelli 1. mgr. 51. gr. einkamálalaga nr. 91/1991 að þessi vitnaleiðsla fari fram. Vitnin sem lögmaður stefnanda óskar að leiða eru þessi: H, I, J, K og L. Telur stefnandi að umrædd vitni geti með framburði sínum fyrir dómi leitt líkur að því að náin kynni hafi verið með móður stefnanda og föður stefndu. Í 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 er tekið fram að vitni komi fyrir dóm til þess að svara munnlega spurningum um málsatvik. Er litið svo á að sá sem er vitni í skilningi laganna komi fyrir dóm til þess að svara spurningum um atburði eða staðreyndir sem tengjast sakarefninu og vitnið getur borið um af eigin raun. Stefnandi er fæddur í mars 1932. Er því verið að fjalla um atvik sem kunna að hafa átt sér stað á árinu 1931. Í málflutningi lögmanns stefnanda, vegna framkominnar kröfu hans, kom fram að ekkert vitnanna getur borið um hugsanleg atvik á þessum tíma af eigin raun heldur hyggist þau bera um vitnesku sem þau telja sig hafa frá öðrum aðilum er tengdust atburðum meir í tíma. Slíkur vitnisburður samrýmist ekki ákvæði 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 og hefur ekki þýðingu í dómsmáli. Ber því að hafna kröfu stefnanda um að leiða umrædd vitni. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Hafnað er kröfu stefnanda um að leiða fyrir dóminn vitnin H, I, J, K og L.
Mál nr. 242/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X verði gert að sæta áfram gæslu­varðhaldi til föstudagsins 18. júní 2004, kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. júní 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að í stað gæsluvarðhalds verði varnaraðili látinn sæta farbanni. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fram er komið að enn stendur yfir rannsókn lögreglu á fjárhagslegum umsvifum varnaraðila erlendis. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram frekari gögn er styrkja þann grun. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 561/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 31. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 31. október 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglunnar segir að ávana- og fíkniefnadeild embættisins rannsaki til­raun til innflutnings á miklu magni af fíkniefnum til landsins frá Danmörku. Fíkniefnin hafi veirð falin í tölvum sem afhentar hafi verið til sendingar hjá Y í Danmörku og verið merktar tæknideild Glitnis, Kirkjusandi, Reykjavík. Lögregla í Danmörku hafi lagt hald á fíkniefnin þann 18. þ.m. og komið upplýsingum um málið áleiðis til lögreglu hér á landi. Tölvurnar hafi síðan verið sendar áfram til Íslands með Y flugleiðis og komið til Keflavíkurflugvallar þann 20. þ.m. Grunur lögreglu hafi beinst að því að starfsmaður eða starfsmenn hjá Y á Íslandi kynnu að vera viðriðnir málið, mögulega A, sem sé starfsmaður fyrirtækisins. Upplýsingar hafi fengist um að A mundi sækja sendinguna á flugvöllinn ásamt öðrum sendingum á vegum fyrirtækisins sunnu­daginn 22. þ.m. Sé nánar vísað til greinargerðar Kristjáns Ó. Guðnasonar, aðst. yfir­lögregluþjóns, dags. 20. þ.m. Við eftirlit í gær hafi orðið ljóst að A hafi farið með tölvusendinguna ásamt öðrum sendingum í útkeyrslu til móttakenda. Hafi A verið fylgt eftir þar sem hann fór að starfsstöð Glitnis að Kirkjusandi en afhenti aðra sendingu, ótengda tölvu­send­ingunni. A hafi lokið starfsdegi sínum síðdegis sama dag og skilið tölvurnar eftir í bif­reiðinni sem lagt var fyrir utan starfstöð fyrirtækisins í Hafnarfirði. Í tölvukerfi fyrir­tækisins við lok starfsdags hefði A skráð sérstaka athugasemd vegna tafa á afhend­ingu sendingarinnar. Skv. upplýsingum frá áreiðanlegum tengiliði lögreglu innan Y muni það vera brot á reglum fyrirtækisins að sending sé skilin eftir í bifreið fyrirtækisins með þessum hætti. Einnig þyki það óvenjulegt að sendingin hafi ekki verið afhent og skráð með þessum hætti. Við eftirlit í gærkvöldi hafi lögreglumenn orðið þess varir að A hafi komið ásamt öðrum manni að starfsstöð fyrirtækisins. A hafi verið handtekinn skömmu síðar við fyrirtækið þegar hann hafi verið kominn inn í umrædda bifreið fyrirtækisins þar sem tölvurnar hafi verið geymdar. Samferðamaður A, sem hafi beðið álengdar í annarri bifreið, hafi líka verið handtekinn og hafi það reynst vera kærði. Sé nánar vísað til upplýsingaskýrslna Húnboga Jóhanns­sonar, rannsóknar­­lög­reglu­manns, dags. 23. og 24. þ.m, og upplýsingaskýrslu Kjartans Ægis Kristinssonar um eftirlit, dags. 23. þ.m.. Kærði hafi verið yfirheyrður í dag en hann neiti allri aðild að málinu. Sé nánar vísað til framburðarskýrslu kærða. Kærði þyki vera undir rökstuddum grun um aðild að stór­felldu fíkniefnabroti en svo virðist sem kærði hafi ætlað að flytja tölvurnar frá starfs­stöð fyrirtækisins og þyki líklegt að það hafi verið í því skyni að móttaka fíkniefnin. Fyrir liggi upplýsingar frá Glitni um að bankinn hafi ekki verið að kaupa tölvur frá Danmörku. Rannsókn málsins sé á frumstigi, en nauðsynlegt sé að upplýsa nánar um einstaka verkn­aðarþætti hinna grunuðu og meinta aðild kærða að brotinu og tengsl við aðra meinta vit­orðsmenn sem tengist málinu, hérlendis sem erlendis, og séu óþekktir á þessu stigi en tengist fjármögnun, kaupum og sendingu og ætlaðri móttöku fíkniefnanna hér á landi. Framundan séu frekari yfirheyrslur af vitnum og sakborningum, þ.m.t. kærða. Nauð­synlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í sam­band við meinta vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir geti sett sig í samband við hann eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknar­hagmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Samkvæmt því sem að framan segir svo og rannsóknargögnum sem liggja fyrir dóminum liggur rökstuddur grunur á því að kærði eigi aðild að fíkniefnabroti sem getur varðað fangelsisrefsingu skv. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Rannsókn málsins er á frumstigi og telur dómarinn að skilyrði a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu uppfyllt og verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík tekin til greina eins og hún er fram sett. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 31. október 2006, kl. 16:00.
Mál nr. 205/2006
Fasteignakaup Kaupverð Gjafsókn Sératkvæði
Aðilar málsins ásamt þriðja manni áttu saman jörð í sérstakri sameign. Með samkomulagi 13. júní 2005 urðu þeir sammála um að slíta sameign sinni á jörðinni. Í samræmi við ákvæði samkomulagsins gerðu eigendurnir tilboð í eignarhluta hinna í jörðinni með þeim hætti að hver um sig lagði tilboð sitt fram í lokuðu umslagi. S átti hæsta tilboðið í jörðina. Hann ákvað að falla frá tilboði sínu og í samræmi við 2. tölulið samkomulagsins varð kaupréttur þess aðila sem næsthæsta tilboðið átti í jörðina þá virkur. J taldi að túlka bæri 2. tölulið samkomulagsins svo að með tilboði sínu hefði S skuldbundið sig til að greiða sér kaupverð í samræmi við tilboð sitt og þar sem S hefði ekki staðið við þá skuldbindingu ætti J rétt á greiðslu vegna vanefnda. Með vísan til aðdraganda og orðalags samkomulagsins var talið að þar sem ekki var tilgreint hvaða úrræði væru fyrir hendi félli hæstbjóðandi frá tilboði sínu, væri ekki unnt að skilja samkomulagið á þá leið að hann yrði bótaskyldur ef hann af einhverjum ástæðum stæði ekki við tilboð sitt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2006 og krefst þess að stefndi greiði sér 6.252.778 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 32.525.000 krónum frá 14. ágúst 2005 til 25. sama mánaðar, en af 6.252.778 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir réttinum. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi lýtur ágreiningur málsaðila að túlkun samkomulags þriggja sameigenda um slit á sameign þeirra, jörðinni Hamraendum í Breiðuvík á Snæfellsnesi. Telur áfrýjandi að í 2. tölulið samkomulagsins, sem rakið er í héraðsdómi, felist kaupskylda hæstbjóðanda og skilyrðislaus skylda hans að greiða hinum út eignarhluta þeirra sem hlutfall af verðmæti jarðarinnar, eins og þar segi, enda hafi aðilar undirritað í viðbótarbókun við samkomulagið svofellda yfirlýsingu: „Samkvæmt því skal SS greiða kr. 32.525.000 krónur fyrir eignarhluta JS og kr. 16.262.500 kr. fyrir eignarhluta SJ í jörðinni, sbr. 2. tölulið samkomulagsins.“ Stefndi hafi ekki mátt falla frá þessari skuldbindingu og hafi vanefnd hans leitt til þess að áfrýjandi hafi fengið lægri greiðslu fyrir eignarhluta sinn í jörðinni en stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða honum. Því beri stefnda að greiða honum mismuninn á tilboði sínu og því sem næstbjóðandi hafi boðið og fengið jörðina fyrir, eftir að stefndi vanefndi. Sameigendurnir nutu aðstoðar síns lögmanns hver við gerð samkomulagsins. Fram kom í vitnaframburði lögmanns þriðja sameigandans í héraðsdómi, að í aðdraganda samkomulagsins hafi í fyrstu aðeins verið gert ráð fyrir tveimur tilboðum og að sá gæti keypt eignina sem hærra byði og gerði hann það ekki þá gæti hinn keypt. Þessu hafi að tillögu lögmannsins verið breytt í það horf sem samkomulagið 13. júní 2005 greinir, að allir þrír sameigendurnir skyldu gera hvorir öðrum tilboð í eignarhluta hinna. Í framburði sonar stefnda, sem fram kom fyrir hans hönd, segir að ráðgert hafi verið að áfrýjandi stæði þá að öðru tilboðinu en stefndi og þriðji sameigandinn að hinu. Hefði samkomulagið aðeins gert ráð fyrir tveimur tilboðum hefði þetta deilumál ekki komið upp. Þar sem brugðið var á það ráð að tilboðin yrðu þrjú hefði þurft að tilgreina nánar og með skýrari hætti hvaða úrræði væru fyrir hendi kæmi til vanefnda. Þrátt fyrir orðalag fyrsta málsliðs 2. töluliðs samkomulagsins um skuldbindingu þess aðila sem tilgreinir hæst verð ber samkomulagið, eins og það er orðað, ekki með sér önnur vanefndarúrræði en þau að berist greiðsla ekki frá hæstbjóðanda eigi eigandi næsthæsta verðmatsins rétt á að leysa hina út á því verði sem hann sjálfur tilgreindi, og berist greiðsla ekki frá honum eigi sá sem tilgreindi lægstu fjárhæðina sama rétt, allt innan tveggja mánaða frá greiðslufalli. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda er ekki um efndir kaupskyldu samkvæmt samkomulaginu heldur um bætur vegna vanefnda. Þar sem ekki er í samkomulaginu með skýrum hætti gert ráð fyrir slíku vanefndarúrræði verður að fallast á með héraðsdómara að ekki sé unnt að skilja samkomulagið á þá leið, að hæstbjóðandi yrði bótaskyldur ef hann af einhverjum ástæðum stæði ekki við boð sitt. Að þessu athuguðu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Sigmundar Sigurgeirssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 350.000 krónur. Gunnlaugs Claessen Jörðin Hamraendar á Snæfellsnesi var í sérstakri sameign aðila þessa máls og Steins Jónssonar. Voru eignarhlutföll þau að áfrýjandi átti helming hennar, en stefndi og Steinn fjórðung hvor. Eigendurnir gerðu samkomulag um slit á sameigninni 13. júní 2005. Var þar í upphafi lýst yfir að þeir hefðu orðið sammála um að slíta sameign sinni á jörðinni ásamt öllu því, sem henni fylgdi, með þeim hætti sem síðan var nánar lýst í fjórum tölusettum liðum. Í hinum fyrsta sagði að hver eigendanna gerði hinum tilboð í eignarhluta þeirra í jörðinni með þeim hætti að þeir legðu fram tilboð í lokuðu umslagi, þar sem tilgreind yrði sú fjárhæð, sem hver um sig verðmæti jörðina á. Í upphafi annars liðar samkomulagsins sagði síðan: „Sá aðili sem tilgreinir hæst verð skuldbindur sig til að greiða hinum út eignarhluta þeirra sem hlutfall af verðmæti jarðarinnar. Skal greiðslan fara fram eigi síðar en 13. ágúst 2005. Berist greiðslan ekki á eigandi næsthæsta verðmatsins rétt á að leysa hina aðilana út á því verði, sem hann sjálfur tilgreindi sem verðmæti jarðarinnar í sínu tilboði, innan tveggja mánaða frá því ljóst var að greiðslufall yrði af hálfu gagnaðilans. Berist greiðsla ekki frá honum á sá sem tilgreindi lægstu fjárhæðina rétt að leysa hina aðilana út á því verði sem hann sjálfur tilgreindi ...“. Í þessum lið ásamt þriðja og fjórða lið samkomulagsins eru síðan ákvæði um yfirtöku á eigninni, uppgjör veðskulda og fleira. Fyrir neðan undirritun umboðsmanns stefnda, hinna eigendanna og votta á samkomulaginu er skráð viðbót þess efnis að umslög hafi verið opnuð í samræmi við 1. lið þess og þá orðið ljóst að áfrýjandi hafi verðmetið jörðina á 45.500.002 krónur, Steinn Jónsson á 52.544.444 krónur og stefndi á 65.050.000 krónur. Síðan segir: „Samkvæmt því skal [stefndi] greiða kr. 32.525.000 fyrir eignarhluta [áfrýjanda] og kr. 16.262.500 fyrir eignarhluta [Steins Jónssonar] í jörðinni, sbr. 2. tölulið samkomulagsins.“ Undir þessa viðbót við samkomulagið er rituð sama dagsetning og er á því sjálfu og er hún sérstaklega undirrituð af þeim sömu, sem undirrituðu sjálft samkomulagið. Eigendurnir nutu aðstoðar lögmanna við gerð samkomulagsins og er ágreiningslaust að ekki kom þá sérstaklega til umræðu hvort það skyldi varða hæstbjóðanda bótaskyldu ef hann stæði ekki við tilboð sitt. Þá er meðal málsgagna verðmat Magnúsar Leopoldssonar fasteignasala á jörðinni 15. janúar 2005, sem hann gerði fyrir stefnda. Var niðurstaða hans sú að verðmæti hennar með húsakosti væri 38.000.000 krónur. Var öllum eigendum jarðarinnar kunnugt um matið þegar þeir lögðu fram tilboð sín 13. júní 2005. Orðalag í 2. lið samkomulagsins er á þann veg að sá, sem hæst byði, „skuldbindur sig til að greiða“ hinum eigendunum fyrir þeirra hlut í samræmi við það. Ákvæðið er ekki orðað á þann veg að hæstbjóðandi eigi rétt á að kaupa, kjósi hann svo, heldur sem skuldbinding á grundvelli tilboðs. Eftir að tilboð voru opnuð var af hálfu stefnda staðfest að hann skyldi í samræmi við tilboð sitt greiða áfrýjanda tiltekna fjárhæð fyrir helmingshlut hans í jörðinni. Orðalagið er skýrt og ekkert er fram komið varðandi atvik við samningsgerðina eða orðalag samkomulagsins að öðru leyti sem leitt getur til þess að stefndi sé ekki skuldbundinn í samræmi við tilboð sitt. Samkvæmt því tel ég að taka beri kröfu áfrýjanda til greina og dæma stefnda til að greiða honum málskostnað á báðum dómstigum. Ég er sammála öðrum dómendum um ákvörðun gjafsóknarlauna. Mál þetta, sem var dómtekið 8. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jóni Sigurðssyni, Selbraut 10, Seltjarnarnesi á hendur Sigmundi Sigurgeirssyni, Þorragötu 9, Reykjavík, með stefnu birtri 20. október sl. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 6.252.778 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 32.525.000 krónum frá 14. ágúst 2005 til 25. ágúst 2005, en af 6.252.778 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Málavextir. Forsaga málsins er sú, að árið 1899 eignuðust afi og amma stefnda jörðina Hamraenda á Snæfellsnesi og var hún í eigu fjölskyldunnar fram á miðja 20. öld, er hún var seld. Árið 1987 var eignin sett aftur á sölu og hafði stefndi mikinn hug á því að jörðin kæmist aftur til fjölskyldunnar. Vegna fjárskorts varð úr að hann ásamt stefnanda, Ragnari Guðmundssyni og Steini Jónssyni keyptu jörðina. Kaupsamningur var gerður 20. ágúst 1987 og afsal gefið út 19. maí 1988. Jörðin var sameign þessara fjögurra aðila í jöfnum hlutföllum. Árið 1995 ákváðu sameigendurnir að útgjaldareikningur yrði stofnaður vegna eignarinnar til þess að standa skil á opinberum gjöldum, tryggingum, orkureikningum o.þ.h. Síðar mun hafa farið að bera á greiðsluerfiðleikum Ragnars og stefnanda. Í desember 2004 fengu stefndi og Steinn Jónsson greiðsluáskorun frá KB banka vegna vanskila stefnanda á framkvæmdaláni stefnanda sem hvíldi á eigninni og var hótað nauðungarsölu eignarinnar, ef láninu yrði ekki komið í skil. Í kjölfar þess eða þann 14. desember 2004 skrifaði Steinn Jónsson stefnanda og Ragnari Guðmundssyni bréf, þar sem því var lýst yfir að grundvöllur sameignarinnar væri brostinn. Magnús Leopoldsson, löggiltur fasteignasali, mat verðmæti jarðarinnar á 38 milljónir og hinn 27. janúar 2005 gerðu Steinn Jónsson og stefndi kauptilboð í helmingseignarhlut stefnanda í fasteigninni, að fjárhæð 16 milljónir kr. Stefnandi svaraði á þá leið að hann óskaði eftir því að kaupa þeirra hlut á sama verði. Tilboð stefnda og Steins var hækkað upp í 18 milljónir, en stefnandi svaraði því þannig að hann vildi ekki selja sinn eignarhlut. Að þessu gengnu voru forsendur fyrir sameigninni brostnar. Hinn 13. júní 2005 var samningur um slit á sameigninni og öllu því sem henni fylgdi undirritaður í votta viðurvist. Í 1. gr. samningsins kom fram að slitin færu þannig fram, að eigendur gerðu hver um sig tilboð í eignina. Tilboðin yrðu sett í lokuð umslög sem þeir rituðu nöfn sín utan á. Umslögin yrðu svo opnuð til að skera úr um hver eigenda ætti hæsta tilboðið í eignina. Samkvæmt 2. gr. samningsins skuldbatt hæstbjóðandi sig til að greiða hinum tveimur eigendunum út eignarhluta þeirra sem hlutfall af verðmæti jarðarinnar. Greiðslan skyldi fara fram ekki seinna en tveimur mánuðum eftir samningsgerðina eða 13. ágúst 2005. Í greininni var einnig kveðið á um rétt þess eiganda sem næsthæst hefði boðið til að leysa til sín eignina á því verði sem hann tilgreindi, ef um vanefnd yrði að ræða af hálfu hæstbjóðanda. Að kvöldi 13. júní sendi stefndi tölvupóst til stefnanda og þakkaði stefndi fyrir slitafundinn og gaf stefnanda fyrirmæli um uppgjör ýmissa mála vegna slitanna, greiðslu skulda, afléttingu veðbanda o. s. frv. Hóf stefndi nýtingu jarðarinnar í samræmi við þetta. Með tölvupósti stefnda til stefnanda 29. júní 2005 féll hann frá tilboði sínu í eignina og því varð kaupréttur Steins Jónssonar virkur skv. 2. gr. samningsins. Sama dag svaraði lögmaður stefnanda skeytinu og áskildi sér allan rétt til bóta vegna vanefnda stefnda. Hinn 1. júlí 2005, sendi lögmaður Steins Jónssonar aðilum málsins tölvupóst þar sem þeim var tilkynnt að Steinn myndi nýta sér kauprétt sinn skv. samningnum. Hinn 16. ágúst 2005 sendi stefnandi stefnda kröfubréf þar sem þess var krafist, að hann efndi skuldbindingar sínar skv. samningnum og bætti stefnanda fjártjón hans vegna vanefndanna. Hinn 25. ágúst 2005 leysti Steinn Jónsson eignarhluta stefnanda til sín miðað við það boð sem hann hafði gert í jörðina. Það verð var 52.544.444 krónur, eða 12.505.556 krónum lægra verð en stefndi hafði boðið og greiddi Steinn Jónsson stefnanda því 26.272.222 krónur fyrir eignarhluta hans. Steinn mun ekki hafa leyst til sín hlut stefnda og á stefndi því í dag 25% eignarinnar. Hinn 29. ágúst 2005 svaraði stefndi kröfubréfi stefnanda og hafnaði öllum kröfum hans. Kom þar fram, að stefndi teldi orðalag 2. gr. samningsins óskuldbindandi. Stefnandi er ósammála þessum skilningi stefnda og höfðar því mál þetta til heimtu bóta vegna vanefndanna. Dómkrafan er að fjárhæð 6.252.778 krónur þ.e. helmingurinn af mismun á hæsta og næsthæsta tilboðinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir bótakröfu sína á grundvallarreglu íslensks réttar um skuldbindingargildi samninga. Hann telur málsaðila hafa 13. júní 2005 gert með sér auðskilinn samning um það hvernig þeir hygðust slíta sameign sinni um jörðina Hamraenda á Snæfellsnesi. Samningurinn hafi síðan verið áritaður um niðurstöðu þess lokaða uppboðs sem fram fór á grundvelli samningsins. Þar með hafði verið staðfest skylda stefnda til að greiða stefnanda 32.525.000 krónur fyrir eignarhluta hans í jörðinni og skyldi greiðslan fara fram eigi síðar en 13. ágúst 2005. Í samningi aðila er ákvæði þess efnis, að berist greiðslan ekki frá hæstbjóðanda skuli sá sem átti næsthæsta boðið eiga rétt á að leysa út eignarhluta hinna eigendanna á því verði sem hann sjálfur hafði boðið. Stefndi virðist leyfa sér að skýra þetta ákvæði þannig að hann hafi haft frjálst val um það hvort hann efndi skuldbindingu sína sem hæstbjóðandi eða ekki. Stefnandi telur þá túlkun engan veginn fá staðist, enda er ekki í samningnum nein heimild eða ráðagerð um slíkt. Stefndi gerði heldur engan áskilnað um slíkt, þegar gengið var frá viðbótarbókun við samninginn 13. júní 2005 eftir að niðurstaðan um sameignarslitin lá fyrir, en þá skrifuðu allir undir svohljóðandi texta: „ .... Samkvæmt því skal SS greiða kr. 32.525.000 fyrir eignarhluta JS .... í jörðinni, sbr. 2. tölulið samkomulagsins.“ Stefnandi telur ljóst, að vanefnd stefnda veitti Steini Jónssyni rétt til að leysa til sín eignina á því verði sem Steinn hafði boðið. Stefnandi afsalaði því eignarhlutanum til Steins gegn þeirri greiðslu. Með því hefur hann á engan hátt fyrirgert rétti sínum gagnvart stefnda, en augljóslega hafði vanefnd stefnda í för með sér að stefnandi fékk lægri greiðslu fyrir eignarhluta sinn í jörðinni, en stefndi hafði skuldbundið sig til að greiða. Stefnandi byggir kröfu sína einnig og sjálfstætt á þeirri málsástæðu, að vanefnd stefnda gagnvart honum eigi rætur í einhvers konar samningi milli stefnda og nefnds Steins Jónssonar um að þeir tveir eigi jörðina áfram í sameign í stað þess að Steinn leysi eignarhluta stefnda til sín eins og samningurinn kveði á um. Með slíku samkomulagi sín á milli hafi þessir aðilar sammælst um að stefndi „félli frá” tilboði sínu í jörðina og þannig yrði hægt að kaupa eignarhluta stefnanda á lægra verði en ella og síðan gætu þeir tveir átt jörðina áfram í sameign. Stefnandi hefur ekki gögn um slíka samningsgerð milli þessara aðila í sínum vörslum, en dregur þessa ályktun af þeirri staðreynd að engu skjali hefur verið þinglýst um viðskipti með eignarhluta í Hamraendum öðru en afsalinu frá stefnanda til Steins Jónssonar. Hafi þessir fyrrverandi sameigendur gert slíkt samkomulag telur stefnandi það hafa í för með sér bótaskyldu fyrir stefnda sem nemur þeirri fjárhæð sem stefnandi var hlunnfarinn um með þeim hætti. Samkvæmt framansögðu gerir stefnandi kröfu um að stefndi bæti honum það tjón sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna vanefnda hans á ofangreindum samningi, en fjárhæð þess er 6.252.778 krónur, sem er stefnukrafan í málinu. Stefnandi telur einnig að stefnda beri skylda til að greiða dráttarvexti vegna vanefndanna skv. III. kafla laga nr. 38/2001. Gjalddagi skv. samningnum var 13. ágúst 2005. Vegna vanefnda stefnda fékk stefnandi enga greiðslu fyrir eignarhluta sinn fyrr en 25. ágúst 2005, er Steinn Jónsson greiddi hluta þeirrar upphæðar sem stefnandi átti rétt á. Því er krafist greiðslu dráttarvaxta af allri þeirri upphæð sem stefnandi átti rétt á frá stefnda skv. samningi, 32.525.000 krónum, frá 14. ágúst 2005 til 25. ágúst 2005, en af stefnufjárhæðinni, 6.252.778 krónum, frá þeim degi til greiðsludags. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir kröfu um sýknu á því hann hafi ekki vanefnt samkomulag aðila um slit á sameign og þar með eigi stefnandi enga bótakröfu á hendur honum, enda forsenda bótakröfu að um vanefnd sé að ræða. Stefndi tilkynnti stefnanda innan tveggja mánaða frests að hann hygðist ekki nýta kauprétt sinn. Ef stefndi hefði nýtt sér kaupréttinn þá hefði hann átt að greiða stefnanda 32.525.000 kr. innan tveggja mánaða frests eða fyrir 13. ágúst 2005 og hefði aðeins þá stofnast til kröfuréttar stefnanda á hendur stefnda. Stefndi féll hins vegar frá kauprétti sínum hinn 29. júní 2005 og varð kaupréttur Steins Jónssonar þá virkur, sem hann nýtti með greiðslu 25. ágúst 2005. Stofnaðist þar af leiðandi aldrei til kröfuréttarsambands milli stefnanda og stefnda. Með greiðslu Steins til stefnanda varð samningurinn hins vegar bindandi yfirfærslugerningur milli stefnanda og Steins og samningurinn um slit á sameign var búinn að ljúka ætlunarverki sínu og að fullu efndur milli þeirra sem áttu aðild að honum. Stefnandi getur ekki byggt kröfu um skaðabætur innan samninga gagnvart stefnda vegna missis hagnaðar sem aldrei var í hendi. Stefndi heldur því fram, að með samkomulagi aðila um slit á sameign hafi ákveðin aðferð við slit á sameign orðið að tillögu stefnanda, til þess að komast hjá nauðungarsölu til slita á sameign. Þrátt fyrir að stefndi hafi átt hæsta verðmat og þar með öðlast rétt til kaupa á eigninni á grundvelli þess hafi honum skv. samkomulaginu verið heimilt að hverfa frá kauprétti sínum með þeim afleiðingum að kaupréttur næsthæsta verðmatshafa varð virkur. Varð samkomulagið ekki bindandi með þeim hætti sem stefnandi telur nú og byggir kröfu um skaðabætur innan samninga gagnvart einum af þremur samningsaðilum. Ef verðmat hæsta verðmatshafa átti að verða samstundis bindandi kauptilboð þá hefðu skjöl átt að bera það með sér. Enda hefði þá verið fyrirhafnarminnst og skýrast að einfaldur kaupsamningur hefði verið útbúinn milli stefnanda og stefnda í kjölfar þess að umslög voru opnuð. Það var hins vegar aldrei ætlunin. Um tímabundinn kauprétt var að ræða, en ekki bindandi tilboð og var það ástæða þess að skjalið tilgreindi verðmat hvers aðila um sig í stað þess að greina aðeins frá hæsta verðmatinu. Þá byggir stefndi á því, að samkomulag aðila um slit á sameign kveði hvergi á um rétt samningsaðila til greiðslu mismunar við greiðslufall hæsta verðmatshafa eða annarra verðmatshafa. Skýrlega var kveðið á um það, að við greiðslufall hæsta verðmatshafa yrði kaupréttur næsthæsta verðmatshafa virkur með sömu fyrirvörum um tveggja mánaða frest. Samkomulagið gerir þannig skýrum orðum ráð fyrir því að verðmatshafi með virkan kauprétt geti innan tveggja mánaða horfið frá kauprétti sínum með þeim afleiðingum að kaupréttur næsthæsta verðmatshafa verði virkur. Þegar sá kaupréttur varð virkur féll niður kaupréttur stefnda og þar af leiðandi greiðsluskylda hans gagnvart samningsaðilum enda var sérstaklega vísað til 2. töluliðs samkomulagsins við staðfestingu samningsaðila eftir opnun umslaga er innihéldu viðmiðunarverð hvers aðila um sig. Þá bendir stefndi á að sérstaklega hafi verið rætt á fundi sameigenda 13. júní 2005 hvort það væri ekki sameiginlegur skilningur allra að nýr tveggja mánaða frestur hæfist þegar og ef tilkynning um greiðslufall hæsta verðmatshafa bærist. Allir fundarmenn voru sammála um þann skilning og því fráleitt að telja samkomulag um slit á sameign innihalda önnur úrræði, þar að auki íþyngjandi, en skýrum orðum er kveðið á um í hinu skriflega samkomulagi. Þá nutu allir samningsaðilar samkomulags um slit á sameign fulltingis lögmanna sem voru viðstaddir opnun umslaga og var því ekki hallað á neinn samningsaðila við samningsgerðina og allra síst stefnanda þar sem lögmaður hans annaðist skjalagerð vegna samkomulagsins en ofangreind aðferð til slita á sameign varð fyrir valinu að tillögu stefnanda. Stefndi byggir á, að ekki hafi verið um hefðbundna tilboðsgerð í fasteign að ræða og því ekki hægt að jafna skuldbindingargildi samnings um slit á sameign við slíka löggerninga. Þar að auki síst þvert á skýrt orðalag samkomulagsins. Sá réttur sem stefnandi telur sig njóta á hendur stefnda verður ekki afturvirkt færður inn í samkomulag um slit á sameign með réttarskapandi hætti einungis fyrir stefnanda. Stefnandi byggir á því, að þar sem ekki var kveðið á um það, að greiðsluskylda hæsta verðmatshafa félli niður ef kaupréttur næsthæsta verðmatshafa yrði virkur eigi hann rétt til greiðslu mismunarins úr hendi stefnanda, þrátt fyrir að til virks samnings milli stefnanda og Steins Jónssonar hafi stofnast sem er nú að fullu efndur. Þessum skilningi stefnanda á innihaldi samkomulags um slit á sameign er harðlega mótmælt og því alfarið hafnað að mögulegt sé að byggja bótarétt innan samninga með að því er virðist einhvers konar gagnályktun, sem þar að auki fær enga stoð í orðalagi samkomulagsins. Stefndi byggir á því, að ef samkomulagið átti að stofna til bótaréttar á hendur kaupréttarhafa sem fellur frá kauprétti hefði þurft að kveða sérstaklega á um það. Enda er um íþyngjandi skuldbindingu að ræða sem samningsaðilar hefðu þurft að staðfesta með skýrum hætti. Stefndi samþykkti aldrei slíkt ákvæði né slík réttaráhrif. Getur stefnandi því ekki byggt á því eftir á. Virðist stefnandi byggja á því að sambærilegar reglur gildi um lögskipti málsaðila og um bótaskyldu kaupanda á nauðungarsölu í kjölfar vanefnda, sem er lögmæltur bótaréttur sbr. 2. mgr. 47. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Það fær hins vegar engan veginn staðist að sú heimild eigi við um tilvik málsaðila enda ekki um það samið. Þegar stefndi tilkynnti bréflega þann 29. júní sl. að hann hygðist hverfa frá rétti til þess að kaupa sameigendur út á grundvelli verðmats síns varð kaupréttur Steins Jónssonar virkur með öllum þeim skilyrðum sem samkomulagið tilgreindi. Frá þeim degi hafði Steinn Jónsson tvo mánuði til þess að greiða samningsaðilum á grundvelli síns verðmats. Hinn 25. ágúst sl. greiddi Steinn Jónsson stefnda á grundvelli verðmats síns og var samkomulagið þar með efnt gagnvart honum og sameign þeirra slitið skv. samkomulaginu. Stefnandi tók án fyrirvara við greiðslu frá Steini, undirritaði afsalið og hefur með því viðurkennt ofangreindan skilning og getur þar af leiðandi ekki gagnvart einum af þremur aðilum þess talið samkomulagið vanefnt og reist kröfu á þeim grunni gagnvart stefnda. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna meintra vanefnda samkomulagsins. Að áliti löggilts fasteignasala er markaðsvirði eignarinnar 38 milljónir og er það verðmat sem sameigninni var slitið á því langt yfir markaðsvirði hennar. Samkvæmt samkomulaginu var sameigninni slitið á grundvelli verðmats að fjárhæð 52.544.444 kr. sem er 7.044.442 kr. hærra en verðmat stefnanda sem var 45.500.002 kr. Verðið sem sameigninni var slitið á, er því langt yfir verðmati stefnanda sjálfs sem fullyrðir samt sem áður að hann hafi orðið fyrir tjóni. Um lagarök er vísað til meginreglna samningaréttar, sbr. lög nr. 7/1936 svo og til 130. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings kröfu um málskostnað. Forsendur og niðurstöður. Ágreiningur málsins lýtur að túlkun á 2. gr. samkomulags sem gert var milli málsaðila og Steins Jónssonar 13. júní 2005 í tilefni af slitum á sameign þeirra að jörðinni Hamraendum í Breiðuvík. Hið umþráttaða ákvæði 2. gr. er svohljóðandi: „Sá aðili sem tilgreinir hæst verð skuldbindur sig til að greiða hinum út eignarhluta þeirra sem hlutfall af verðmæti jarðarinnar. Skal greiðslan fara fram eigi síðar en 13. ágúst 2005. Berist greiðslan ekki á eigandi næsthæsta verðmatsins rétt á að leysa hina aðilana út á því verði sem hann sjálfur tilgreindi sem verðmæti jarðarinnar í sínu tilboði, innan tveggja mánaða frá því ljóst var að greiðslufall yrði af hálfu gagnaðilans. Berist greiðsla ekki frá honum á sá sem tilgreindi lægstu fjárhæðina rétt á að leysa hina aðilana út á því verði sem hann sjálfur tilgreindi sem verðmæti jarðarinnar í sínu tilboði, innan tveggja mánaða frá því ljóst var að greiðslufall yrði af hálfu þess sem næsthæst hafði boðið. – Sá sem rétt á að leysa hina út skal hafa umráðarétt yfir eigninni frá þeim degi sem tilboðin eru opnuð.“ Stefnandi málsins mótmælir ekki rétti Steins Jónssonar, sem átti næsthæsta tilboð, til eignarinnar, eftir að stefndi féll frá sínu tilboði, sem var hæst. Aftur á móti telur stefnandi að upphaf 2. gr. samkomulags feli í sér skuldbindingu þess efnis, að stefnda beri að standa við verðmat sitt og greiða stefnanda mismuninn á því og verðmati Steins Jónssonar. Þetta hafi verið undirstrikað í lokaþætti samkomulagsins. Dómurinn telur að túlka beri samkomulagið svo, að sé fallið frá hæsta tilboði eigi sá rétt sem bauð næsthæst í eignina. Sá er hæsta boð átti geti hvort sem er fallið frá boði sínu með tilkynningu þar að lútandi eða með því að greiðslufall yrði hjá honum og myndi þá tveggja mánaða frestur byrja að líða að nýju. Dómurinn telur skilning stefnanda á ákvæðinu það óvenjulegan miðað við orðalag ákvæðisins og í raun ósanngjarnan í garð hæstbjóðanda, að það hefði verið nauðsynlegt að orða samkomulagið á þann hátt, að skýrt yrði að skuldbinding hæstbjóðanda yrði þannig að hann felldi á sig bótaskyldu ef hann af einhverjum ástæðum stæði ekki við boð sitt. Með því að svo var ekki gert, telur dómurinn ekki efni til að verða við kröfu stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að samkomulag sé milli stefnda og Steins Jónssonar um að þeir ætli sér að eiga eignina í sameign. Í gögnum málsins er ekkert sem styður málsástæðu þessa og sonur stefnda og Steinn Jónsson hafa hafnað því fyrir dómi að slíkt samkomulag hafi verið gert. Því er málsástæða þessi órökstudd og er henni hafnað af hálfu dómsins. Niðurstaða málsins er því sú, að stefndi er sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Í samræmi við þessa niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða 500.000 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Stefndi hefur fengið gjafsókn til varnar í máli þessu. Allur kostnaður hans greiðist því úr ríkissjóði þar á meðal þóknun lögmanns hans, Evu B. Helgadóttur hdl., sem telst hæfilega ákveðin 500.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Ragnar Halldór Hall hrl. Af hálfu stefndu flutti málið Eva B. Helgadóttir hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, Sigmundur Sigurgeirsson, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Jóns Sigurðssonar. Stefnandi greiði 500.000 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal þóknun lögmanns stefnda, 500.000 krónur.
Mál nr. 704/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Fallist var á kröfu L um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómar.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. október 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2016, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til miðvikudagsins 9. nóvember 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðframangreind krafa sín verði tekin til greina.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði varvarnaraðila með dómi Hæstaréttar 15. september 2016 í máli nr. 640/2016 gert aðsæta gæsluvarðhaldi til 12. október sama ár á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 vegna gruns um aðild hans að átta brotum hið minnsta ervarðað geta fangelsisrefsingu. Lögregla hefur hætt rannsókn í þremur þessaramála og fellt þau niður, en eftir standa enn nokkur mál þar sem varnaraðili erundir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing liggur við.Þegar horft er til sakaferils varnaraðila, sem fráárinu 2007 hefur sætt rúmlega 7 ½ árs óskilorðsbundinni fangelsisrefsingusamkvæmt 10 dómum og í ljósi brotahrinu þeirrar er hófst eftir að hann laukafplánun fangelsisdóms í byrjun ágúst 2016, er fullnægt skilyrðum fyrrgreindsákvæðis laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðila verði gert að sæta áframgæsluvarðhaldi. Krafa sóknaraðila verður því tekin til greina.Dómsorð:Varnaraðili, X, sætiáfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 9. nóvember 2016 klukkan 16. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 12. október 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert aðsæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 9. nóvember 2016 kl.16.00.Í greinargerð sækjanda kemur fram að kærði hafi veriðhandtekinn 14. september sl. en tilkynnt hefði verið um mann sem gengið hefðium [...] og reynt að komastinn í hús á leið sinni með því að taka í hurðarhúna. Lögreglumenn hafi hittkærða þar sem hann hafi komið gangandi frá [...] og hafi lýsingin á manninum samsvarað við kærða. Kærði hafi haldið á töskuþegar lögregla hafi haft afskipti af honum en það hafi síðan komið í ljós aðtaskan hefði verið tekin úr bifreið sem staðið hafi við [...]. Þá hafi einnig fundist bíllyklar oglyklaveski með nokkrum húslyklum á kærða, en aðspurður segðist kærði hafastolið þeim úr bifreið við [...]. Þá hafi um eitt gramm af ætluðu kannabisefni fundist í fórum kærða.Sækjandi tekur fram að kærði hafi játað sökí skýrslutöku hjá lögreglu. Því næst eru í greinargerðinni rakin eftirtalin málþar sem kærði komi einnig við sögu:007-2016-[...]Um klukkan 13:00 þann12. september sl. barst lögreglu tilkynning um að tveir einstaklingar hafi komiðinn á [...] á [...], tekið veski starfsmanns staðarins oghlaupið síðan út með veskið. Atvikið náðist á myndbandsupptöku en í greinargerðkemur fram að lögreglumenn hafi borið kennsl á kærða sem annan af gerendum enkærði og samverkamaður hans hafi þá skömmu áður verið látnir lausir úr haldilögreglu vegna rannsóknar á máli nr. 007-2016-[...]. Af myndbandsupptökum að dæma taki kærði veskið en hlaupi síðan saman út.007-2016-[...]Skömmu síðar eðaklukkan 13:06 kveðst lögregla hafa fengið tilkynningu um innbrot í kjallaraíbúðað [...]. Farið hafði veriðinn um glugga á jarðhæð/kjallara hússins en sjá hafi mátt skófar ágluggakistunni og fingraför hafi fundist á gluggakarmi. Það sé mat lögreglu aðskófarið sé eftir kærða. Í fljótu bragði hafi húsráðandi tekið eftir því aðbúið hafi verið að taka tvær fartölvur og tvær fartölvutöskur. Á vettvangi hafiveskið fundist sem tekið hafði verið frá starfsmanni á [...] skömmu áður. Þá hafi hluti þýfisinsfundist hjá þeim aðila sem hafi verið með kærða í [...] þegar hann var handtekinn.Þá getur sækjandi þess að auk framangreindramála sé kærði grunaður um eftirfarandi brot framin á undanförnum vikum ogmánuðum:Mál 008-2016-[...]– Hótanir og húsbrotHinn 8. ágúst sl. hafi verið tilkynnt umkærða þar sem hann hafi farið inn í heimahús og hótað húsráðanda lífláti. Þáhafi hann einnig reynt að fara inn í bifreiðar. Við skýrslutöku hafi kærðiborið við minnisleysi. Mál 007-2016-[...]– Húsbrot og áfengislögHinn 10. ágúst sl. hafi verið tilkynnt umkærða þar sem hann hafi verið að kíkja inn í bifreiðar og hafi hann síðan veriðhandtekinn vegna gruns um að hafa brotist inn í [...] við [...] í [...]. Hafihann komið gangandi frá [...] þegar lögregla hafi komið á vettvang. Kærði hafineitað sök í skýrslutöku.Mál 007-2016-[...]– Innbrot og þjófnaðurHinn 10. ágúst sl. hafi verið brotist inn ííbúð við [...] en munirnir hafi fundist heima hjá kærða að [...]. Viðskýrslutöku kveðst kærði hafa verið að geyma þessa muni fyrir vin sinn.Mál 007-2016-[...]– Húsbrot og þjófnaðurHinn 11. september sl. Kærði ásamt öðrummanni sé grunaður um að hafa farið í leyfisleysi inn á heimili fyrrverandisambýliskonu þess síðarnefnda, hent þar til fatnaði og munum og stolið lyfjum,fatnaði og skartgripum.Mál 007-2016- [...]–Eignaspjöll og áfengislögHinn 11. september sl. Kærði ásamt öðrummanni sé grunaður um að hafa brotið rúðu í [...] við [...]. Tilkynnandi hafisagt mennina hafa reiðst þegar þeir hafi ekki fengið að fara í sund, hafa rokiðút og brotið síðan rúðu. Hún hafi ekki getað sagt til um hvor þeirra hafibrotið rúðuna. Kærði hafi neitað sök í skýrslutöku hjá lögreglu.Mál 007-2016-[...]Hinn 13. september sl. Kærði sé grunaður umað hafa brotið upp hurð í stigagangi í [...]. Lýsing á geranda passifullkomlega við kærða en lögregla hafi handtekið hann skömmu síðar.Sækjandi bendir á að kærði eigi að bakilangan sakarferil og hafi hlotið fjölmarga dóma fyrir auðgunarbrot, sbr.meðfylgjandi sakavottorð. Við rannsókn mála kærða hjá lögreglu hafi komið íljós að hann sé í neyslu fíkniefna og megi ætla að hann fjármagnifíkniefnaneyslu sína með afbrotum. Þann 3. ágúst sl. hafi kærði lokið afplánuná tveggja mánaða fangelsisrefsingu Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S-[...]/2015frá [...].Með vísan til brotaferils kærða áundanförnum vikum og mánuðum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkurséu á því að kærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinnaen nauðsynlegt sé að ljúka þeim málum sem til meðferðar séu hjá dómstólum oglögreglu sem fyrst.Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála, sé þesskrafist að krafan nái fram að gangaNiðurstaða: Kærði laukafplánun 3. ágúst sl. á tveggja mánaða fangelsisrefsingu er hann hlaut með dómiHéraðsdóms Reykjavíkur [...]. Eins og rakið er í greinargerð sækjanda hafasíðan þá komið upp allmörg mál þar sem grunur beinist að því að kærði hafigerst brotlegur við 231. gr., 233. gr. , 244. gr. og eftir atvikum 245. gr.,sem og 257. gr. almennra hegningarlaga. Sækjandi upplýsti við fyrirtöku málsinsað rannsókn þriggja þessara mála sé lokið með því að þau eru felld niður. Lútaþau að ætluðum eignaspjöllum 11. og 13. september sl. og húsbroti og þjófnaði11. september sl. Í einu máli hefur kærði játað aðild sína. Er á það fallistmeð sækjanda að fullnægt sé því skilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 aðkærði sé undir rökstuddum grun um brot sem fangelsisrefsing er lögð við. Kærðivar handtekinn 14. september sl. og úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvellic-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sama dag, sbr. dóm Hæstaréttar Íslandsí málinu nr. 640/2016. Á það má fallast að kærði sé undir rökstuddum grun um þjófnaðá [...] og innbrot að [...] 12. september sl., skömmu áður en hann var handtekinnvegna þjófnaðar við [...] sem hann játar. Aðild hans að öðrum málum sem enn þáeru í rannsókn er óljós. Kærði hefur nú sætt gæsluvarðahaldi í tæpan mánuð.Dómurinn telur að síðasta brotahrina kærða gefi ekki næga vísbendingu um aðhann muni halda áfram brotum meðan máli hans er ólokið. Því ber að hafna kröfusækjanda. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐHafnað er kröfu sækjanda um að kærði, X, kt.[...], sæti áfram gæsluvarðhaldi.
Mál nr. 392/2010
Kærumál Lögræði Sjálfræði
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í sex mánuði á grundvelli a. liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2010, sem stimpluð er um móttöku Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. sama mánaðar. Kæran barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 21. júní 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júní 2010, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í sex mánuði frá þeim degi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þess að kærumálskostnaður, þar með talin þóknun verjanda hans fyrir Hæstarétti, verði greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þóknunar úr ríkissjóði til handa skipuðum talsmanni sínum fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úr ríkissjóði greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Hreins Pálssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur til hvors um sig. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júní 2010. Mál þetta barst dómnum 8. júní sl. og var tekið til úrskurðar 11. júní sl. Sóknaraðili er B, kt. [...], [...], [...]. Varnaraðili er sonur hennar, A, kt. [...], sama stað. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili verði sviptur sjálfræði og sæti áfram nauð­ung­a­r­vistun á geðdeild. Þá krefst talsmaður sóknaraðila hæfilegrar þóknunar sér til handa. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað, en til vara að sjálf­ræðis­sviptingu verði markaður svo stuttur tími sem lög leyfa, þ.e. sex mánuðir. Þá krefst verjandi hans hæfilegrar þóknunar úr ríkissjóði sér til handa. I. Varnaraðili var lagður inn á geðdeild 15. maí sl., eftir að hafa sýnt af sér hegðun sem vakti ótta um að hann myndi skaða sig, samkvæmt því sem nánar er rakið í vottorði Braga Sigurðssonar heimilislæknis, sem skoðaði varnaraðila á geðdeildinni þann 17. maí sl. Var niðurstaða læknisins að varnaraðili hefði depurðareinkenni með verulegri sjálfsvígshættu. Hann hefði ekki ákveðin geðrofseinkenni við skoðun, en nauðsynlegt að hann yrði vistaður gegn vilja sínum vegna sjálfsvígshættunnar. Þann 18. maí sl. samþykkti dómsmála- og mannréttindaráðuneytið beiðni sóknar­aðila um að varnaraðili yrði vistaður nauðugur á sjúkrahúsi, með heimild í 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 71/1997. Í kröfu sóknaraðila er vísað til þess álits Lárusar Karlssonar geðlæknis að varnar­aðili þurfi lengri og markvissari meðferð, en unnt væri að veita á þeim tíma sem samþykki ráðuneytisins tæki til. Aflaði sóknaraðili vottorðs Lárusar og Sigmundar Sigfús­sonar forstöðulæknis um heilsufar varnaraðila. Staðfesti hinn síðarnefndi vott­orðið hér fyrir dómi. Þar kemur fram að varnaraðili býr heima hjá móður sinni og manni hennar. Hann er einhleypur reglumaður, sem hefur lengi unnið hjá [...] hér í bæ. Í vottorðinu er greint að varnaraðili hafi á tveim tímabilum hitt geðlækni á göngudeild, fyrst 2008 og aftur fyrr í ár. Í bæði skiptin hafi verið lýst heyrnarofskynjunum en einnig aðsóknarkennd. Reynt hafi verið að meðhöndla hann með nánar greindu geðlyfi, en meðferðarheldni hans hafi ekki verið fullnægjandi. Móðir hans, þ.e. sóknaraðili, hafi lýst því að orðið hafi breyting á varnaraðila á síðustu misserum. Seint í febrúar í ár muni hann hafa ætlað að ganga í sjóinn í nágrenni vinnustaðar, í tengslum við vanlíðan. Yfirmaður hafi gripið inn í og komið honum til sóknaraðila. Sóknaraðili hafi eftir vinnuveitanda að varnaraðili hafi verið meira annars hugar í vinnunni, dottið út og afköst hafi minnkað mikið. Í gegnum tíðina hafi hann stundað [...], en hætt því um síðustu áramót. Hafi hann í tengslum við þetta talað um að unnið væri gegn honum, eða hann væri í einhvers konar hættu. Þá hafi hann upplifað um nokkurt skeið að nágranni ynni gegn honum. Einnig hafi hann heyrt raddir fyrir utan íbúðina, sem hann þekki ekki, en tali illa um hann. Hinn 15. maí sl., þegar varnaraðili hafi verið að horfa á sjónvarp, hafi hann heyrt þessar raddir, sem hafi talað neikvætt um hann. Þá hafi hann farið fram í eldhús, tekið hníf og farið út úr húsi og í nærliggjandi móa. Þar hafi hann skorið á vinstri úlnlið. Síðan hafi hann gengið niður að [...] og sagt svo frá að þar hafi hann hugsað um að stökkva út í, en ekki þorað. Hann hafi farið aftur heim og systir hans fylgt honum á bráðamóttöku. Síðan hafi hann verið vistaður sjálfviljugur á geðdeild, en ekki viljað þiggja lyfjameðferð. Hann hafi yfirgefið deildina daginn eftir, en verið lagður inn á ný 17. maí sl., eftir að hafa fundist úti á gangi. Þá hafi hann verið vistaður nauðugur. Þann 30. maí hafi hann stokkið fram af svölum, þar sem hann hafi verið í ,,reykpásu,“ en fundist fljótlega, þar sem hann hafi verið á gangi með ferðatösku og bakpoka. Hann hafi verið reiður og ósáttur er lögregla færði hann aftur á deildina. Í vottorðinu, sem er ritað 2. júní sl., er lýst geðskoðun á varnaraðila þann dag. Hafi hann verið mjög á varðbergi og svarað spurningum stuttaralega eða ekki viljað svara þeim. Hafi hann þó lýst því að hann teldi fólk á deildinni vilja sér illt og ekki viljað trúa því að ætlunin væri að hjálpa honum. Hafi honum ekki orðið hnikað með skoðanir sínar. Telji hann sér líða betur og vilji fara heim. Hann trúi því ekki að ráðuneytið hafi samþykkt nauðungarvistun, telji úrskurðinn falsaðan og að verið sé að refsa honum fyrir atvik í fortíðinni. Niðurstaða læknanna er að varnaraðili sé ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna alvarlegs geðsjúkdóms, sem ekki hafi tekist að meðhöndla sem skyldi vegna skorts á meðferðarheldni. Hann sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi, aðsóknargeðklofa (Paranoid schizophrenia, ICD-10, F20.0). Batahorfur ráðist af meðferðarstjórn. Eina sjáanlega leiðin sé að gefa honum sefandi lyf/geðrofslyf með reglulegu millibili, til að fyrirbyggja og/eða stytta með öllum hugsanlegum ráðum geðrofs­lotur. Sérhver slík lota í geðklofasjúkdómi brjóti niður geðheilsu umfram það sem sjúkdómurinn geri sjálfur. Veikindi varnaraðila séu mjög alvarlegs eðlis og sjúk­dómsinnsæi hans nánast ekkert. Ólíklegt sé að bati náist án viðeigandi meðferðar. Sjálfræðissvipting virðist því nauðsynleg til að hægt verði að koma við nauðsynlegri reglubundinni lyfja- og læknismeðferð. II. Varnaraðili kom fyrir dómara er málið var þingfest, en ekki við síðari fyrirtökur þess. Hann tjáði dómara að ekkert amaði að sér og að hann vildi losna af geðdeild. Hann kvaðst ekki trúa því að sóknaraðili hefði uppi kröfu um að hann yrði sviptur sjálfræði. Ítrekaði hann þessa afstöðu, er hann var inntur eftir því hvort hann vildi benda á tiltekinn lögmann sem verjanda. Það er mat dómsins, eftir þessa fyrirtöku með varnaraðila, að engin efni séu til að ve­fengja niðurstöðu læknanna, sem rakin er hér næst að framan. Verður einnig talið að málið sé nægilega upplýst, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 71/1997. Ber brýna nauðsyn til að varnaraðili verði áfram vistaður á sjúkrahúsi, þar sem allt verði gert sem unnt er til að koma heilsu hans til betri vegar. Er skilyrði a. liðar 4. gr. laga nr. 71/1997 uppfyllt, þar sem varnaraðili er sem stendur ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms. Verður krafa um lögræðissviptingu tekin til greina. Með hliðsjón af því að í skýrslu forstöðulæknis hér fyrir dómi kom fram að gera mætti sér vænt­ingar um árangur af meðferð, fremur fyrr en seinna, og með vísan til reglu 1. mgr. 12. gr. laga nr. 71/1997, þykir rétt að taka til greina varakröfu varnaraðila um að svipt­ingin verði tímabundin í sex mánuði, sbr. heimild í 1. mgr. 5. gr. sömu laga, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Málskostnaður greiðist úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997, þ.m.t. þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Hreins Pálssonar hrl., og skipaðs verjanda varnaraðila, Ingvars Þóroddssonar hdl., sem ákveðast eins og greinir í úrskurðarorði, að virðisaukaskatti meðtöldum. Úrskurðinn kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ: Varnaraðili, A, er sviptur sjálfræði í sex mánuði frá og með deginum í dag, 14. júní 2010, að telja. Málskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Hreins Pálssonar hrl. og skipaðs verjanda varnaraðila, Ingvars Þóroddssonar hdl., 75.300 krónur til hvors um sig.
Mál nr. 353/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Í greinargerð lögreglu kemur fram að þann 18. apríl 2009 hafi lögregla fengið upplýsingar um að seglskúta stefndi í átt til lands. Í tengslum við þessar upplýsingar hafi verið fylgst með ferðum þriggja manna á tveimur bílum sem hafi verið staddir á Djúpavogi, en þeir hafi verið með slöngubát með utanborðsvél með sér. Síðar hafi komið í ljós að tveir af mönnunum og báturinn hafi verið horfnir en einn mannanna hafi verið á ferð um Djúpavog.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. júlí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að Hæstiréttur hafni gæsluvarðahaldi, en til vara að því verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 9/2005
Bifreið Ölvunarakstur Svipting ökuréttar Dómvenja
G var ákærður fyrir ölvunarakstur, en vínandamagn í blóðsýni, sem var tekið úr honum, reyndist vera 1,64‰. G, sem ekki hafði áður sætt refsingu, gekkst við sakargiftum. Var honum gert að greiða 130.000 króna sekt og sviptur ökurétti í 12 mánuði. Í málinu reyndi meðal annars á hvort breytingar sem gerðar voru á 102. gr. umferðarlaga með 8. gr. laga nr. 84/2004 röskuðu dómvenju um tímalengd ökuréttarsviptingar. Vísað var til þess að breytingarnar hafi ekki falið sér nein fyrirmæli um að svipting ökuréttar samkvæmt 2. mgr. 102. gr. skyldi fara stighækkandi á bilinu frá einu ári til tveggja í samsvörun við hækkun á magni vínanda í blóði stjórnanda ökutækis á bilinu frá 1,2‰ til 2‰. Ekkert yrði heldur ráðið af lögskýringargögnum um að vakað hafi fyrir löggjafanum að nýtt ákvæði í 3. mgr. 102. gr. myndi stuðla að slíkri hliðrun á rótgróinni dómvenju, enda hefði og verið í lófa lagið að kveða beinlínis á um þá breytingu í lögum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sviptur ökurétti í lengri tíma en ákveðinn var í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins veittu lögreglumenn akstri ákærða athygli að morgni laugardagsins 21. ágúst 2004, þar sem hann ók eftir Austurbergi í Reykjavík. Var honum veitt eftirför eftir nánar tilteknum götum þar í grennd og kveikti loks lögreglan neyðarljós á bifreið sinni. Stöðvaði ákærði bifreiðina á stæði við Torfufell og hljóp frá henni. Hann var handtekinn nokkru síðar og féll á hann grunur um ölvunarakstur. Tekið var sýni af blóði úr honum og reyndist vínandi í því vera 1,64‰. Lögreglustjórinn í Reykjavík gaf út ákæru á hendur ákærða 13. september 2004, þar sem hann var borinn sökum um að hafa með þessari háttsemi brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess var krafist að ákærða yrði gerð refsing, svo og að hann yrði sviptur ökurétti samkvæmt 102. gr. umferðarlaga eins og ákvæðinu hafði verið breytt með 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004. Mál þetta var þingfest fyrir héraðsdómi 29. september 2004. Ákærði, sem ekki hafði áður sætt refsingu, sótti þing og gekkst við sakargiftum. Af hálfu ákæruvaldsins var honum boðið að ljúka málinu með því að greiða sekt að fjárhæð 130.000 krónur, sem nánar tiltekin vararefsing lægi við, sæta sviptingu ökuréttar í 18 mánuði og greiða sakarkostnað. Færði héraðsdómari þá til bókar að hann teldi sviptingu ökuréttar, sem hér um ræðir, ekki vera í samræmi við áralanga dómvenju. Eftir að málið hafði verið reifað af ákæranda og báðir aðilar lagt það í dóm var hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp, en með honum var ákærða gert að viðlagðri vararefsingu að greiða sekt með þeirri fjárhæð, sem áður var getið, ásamt sakarkostnaði, auk þess sem hann var sviptur ökurétti í 12 mánuði. Með áfrýjun dómsins leitar ríkissaksóknari eftir því að ákærði verði sviptur ökurétti í lengri tíma en hér um ræðir, en að öðru leyti er af hálfu ákæruvaldsins unað við niðurstöðu héraðsdóms. II. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 23/1998, skal stjórnandi ökutækis, sem brýtur gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, sviptur ökurétti ekki skemur en eitt ár, enda hafi vínandi í blóði ekki farið fram úr 2‰ eða brot verið ítrekað. Í málinu er ekki ágreiningur um að löng dómvenja sé fyrir því að svipta mann fyrir brot sem þetta ökurétti þann lágmarkstíma, sem hér um ræðir, ef ekki hafa um leið verið brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti verið sérstaklega alvarlegar. Af hálfu ákæruvaldsins er því á hinn bóginn borið við að efni séu til að hverfa frá þessari dómvenju með því að beita í ríkari mæli heimildum umferðarlaga til sviptingar ökuréttar og hafa þannig áhrif á hegðan ökumanna til að draga úr hættu á slysum. Samkvæmt viðurlagakerfi umferðarlaga og reglugerðar nr. 575/2001 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, skuli tími ökuréttarsviptingar lengjast með hliðsjón af því magni vínanda, sem mælist í blóði ökumanns. Hafi verið skerpt á þessu með þeim breytingum, sem gerðar voru á 102. gr. umferðarlaga með 8. gr. laga nr. 84/2004. Með dómi Hæstaréttar 30. maí 2002 í máli nr. 138/2002 var hafnað kröfu ákæruvaldsins, sem reist var á því að hverfa ætti á grundvelli nánar tiltekinna röksemda frá framangreindri dómvenju um tímalengd ökuréttarsviptingar. Að því leyti, sem samsvarandi rökum er nú teflt fram, verður ekki á þau fallist af þeim ástæðum, sem fram komu í þeim dómi. Frá því að sá dómur gekk var með áðurnefndri 8. gr. laga nr. 84/2004 bætt nýrri málsgrein, sem varð 3. mgr., í 102. gr. umferðarlaga eins og hún hljóðaði þá með áorðnum breytingum. Er mælt svo fyrir í þessu nýja ákvæði að stjórnandi ökutækis skuli sviptur ökurétti ekki skemur en tvö ár ef hann hefur brotið gegn 45. gr. umferðarlaga og vínandi í blóði verið yfir 2‰ og vínandamagn í lofti farið yfir 1,0 milligramm í lítra lofts. Í þessu felast engin fyrirmæli um að svipting ökuréttar samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga skuli fara stighækkandi á bilinu frá einu ári til tveggja í samsvörun við hækkun á magni vínanda í blóði stjórnanda ökutækis á bilinu frá 1,2‰ til 2‰. Verður heldur ekkert ráðið af lögskýringargögnum um að vakað hafi fyrir löggjafanum að nýja ákvæðið í 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga myndi stuðla að slíkri hliðrun á rótgróinni dómvenju, enda hefði og verið í lófa lagið að kveða beinlínis á um þá breytingu í lögum. Með því að ákærða er ekki gefið að sök að hafa brotið gegn öðrum ákvæðum laga en 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga með akstri sínum í umrætt sinn og aðstæður verða ekki að öðru leyti taldar hafa verið sérstaklega alvarlegar er svipting á ökurétti hans að þessu virtu hæfilega ákveðin samkvæmt dómvenju í hinum áfrýjaða dómi. Verður niðurstaða hans því staðfest. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 13. september 2004 á hendur: ,,Guðmundi Óla Pálmasyni, [...], fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni VN-988, að morgni laugardagsins 21. ágúst 2004, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,64‰) frá Stekshólum í Reykjavík, uns akstri lauk við Torfufell 11 og ekki orðið við tilmælum lögreglu um að gefa öndunarsýni við rannsókn vegna gruns um akstur bifreiðar undir áhrifum áfengis. Þetta telst varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 3. mgr. 47. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004.” Ákærandinn bauð ákærða að ljúka máli þessu með viðurlagaákvörðun með greiðslu sektar og sviptingu ökuréttar í 18 mánuði. Dómarinn taldi sviptingartíma ökuréttar ekki í samræmi við áralanga dómvenju er á stendur eins og í máli þessu og ríkjandi viðhorf við túlkun umferðarlaga. Af þessum sökum verður að ljúka máli þessu með dómi í stað viðurlagaákvörðunar. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákærunni greinir og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæða. Ákærði hefur ekki áður hlotið refsingu. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð 130.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Með vísan til tilvitnaðra ákvæða umferðarlaga í ákæru skal ákærði frá sama tíma sviptur ökurétti í 12 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað. Sturla Þórðarson yfirlögfræðingur flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Guðmundur Óli Pálmason, greiði 130.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði skal frá sama tíma sviptur ökurétti í 12 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 606/2014
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. september 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. september 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í hinum kærða úrskurði eru rakin þau mál á hendur varnaraðila sem eru til rannsóknar hjá lögreglu. Liggur fyrir að varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr. upphafsákvæði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. september 2014. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að erlendum aðila sem kveðst heita X, fæddur [...], verði með úrskurði dómsins gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. september 2014, kl. 16:00. Varnaraðili mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað. Í greinargerð lögreglustjórans segir að 11. september 2014 hafi [...] fangaverðir komið með varnaraðila til landsins í því skyni að afhenda hann íslenskum yfirvöldum á grundvelli Dyflinnarreglurgerðarinnar. Þá hafi íslenskum yfirvöldum borist tilkynning frá yfirvöldum í [...] um frestun á framkvæmd flutnings á ætlaðri eiginkonu varnaraðila og tveimur barnungum drengjum hans þar sem þau finnast ekki. Upphaf málsins sé að 13. maí 2011 hafi Fjölskyldu- og félagsþjónustan í [...] tekið á móti útlendingi og fjölskyldu hans sem hafi óskað hælis. Í samskiptum Félagsþjónustunnar og varnaraðila hafi fljótlega komið í ljós erfiðleikar sem hafi stigmagnast jafnt og þétt og loks leitt til þess að 29. apríl síðastliðinn hafi varnaraðili verið lagður inn á geðdeild Landspítalans vegna gruns um að hann væri haldin alvarlegum geðsjúkdómi. Þá hafi varnaraðili einnig ítrekað lent upp á kannt við aðra hælisleitendur í [...] og aðra aðila sem hafi komið að málefnum hælisleitenda í [...]. Fyrir liggi að Útlendingastofnun hafi ákvarðað brottvísun varnaraðila af landinu og hafi Innanríkisráðuneytið staðfest þá ákvörðun með úrskurði sínum og hafi jafnframt úrskurðað að beiðni hans um frestun réttaráhrifa væri vísað frá ráðuneytinu þar sem hann hafi yfirgefið Ísland að eigin frumkvæði. Hafi varnaraðili yfirgefið landið [...] síðastliðinn að eigin frumkvæði ásamt fjölskyldu sinni þrátt fyrir að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi birt fyrir honum ákvörðun þess efnis að hann skyldi halda sig á ákveðnu svæði og sinna tilkynningaskyldu sbr. meðfylgjandi ákvörðun 16. maí 2014 og dóm Hæstaréttar Íslands nr. 327/2014. Þann 10. maí síðastliðinn hafi lögreglustjórinn á Suðurnesjum farið fram með kröfu þess efnis að varnaraðili skyldi sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní 2014 kl. 16:00. Hafi lögreglustjóri byggt kröfu sína á því að varnaraðili hafi sýnt af sér hegðun sem gefi til kynna að af honum stafaði hætta og að hann kunni að grípa til frekara ofbeldis eða hótana um ofbeldi gengi hann laus. Fallist var á kröfu lögreglustjóra í héraðsdómi en varnaraðili hafi skotið úrskurðinum til Hæstaréttar Íslands sem hafi fellt hann úr gildi með dómi í málinu númer 327/2014. Hafi rétturinn talið að fullnægt væri skilyrði 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 en hafnað kröfu lögreglustjóra á þeim forsendum að ekki hefði verið lagt fyrir varnaraðila að halda sig á ákveðnu svæði áður en látið yrði reyna á gæsluvarðhald. Hafi krafa lögreglustjórans verið byggð eftirfarandi atvikum: Varnaraðili hafi stöðu sakbornings í málum sem séu til meðferðar hjá lögreglu og varði meðal annars meint brot hans gegn 2. mgr. 218. gr., 233. gr., 244. gr. og 2. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Síðdegis 9. maí 2014 hafi varnaraðili verið útskrifaður af geðdeild Landspítalans þar sem starfsmenn Landspítalans hafi talið öryggi starfsmanna og sjúklinga deildarinn í hættu vegna veru hans á deildinni. Þá séu afskipti lögreglu af varnaraðila eftirfarandi frá 11. ágúst 2013: Lögreglumál nr. 008-2013-[...], brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga: Í málinu var hafi varnaraðili verið kærður til lögreglu vegna meintrar líkamsárásar gegn hælisleitanda 11. ágúst 2013. Atvik málsins hafi verið þau að varnaraðili hafi lent í átökum við framangreindan aðila á heimili hans. Hafi þeir báðir hlotið nokkra áverka í slagsmálunum. Málið hafi verið fellt niður af ákæruvaldinu á grundvelli 145. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 þar sem sönnunarstaðan í málinu hafi verið talin vera með þeim hætti að ekki væri unnt að fullyrða hvor hefði ráðist á hvorn. Þó hafi verið ljóst samkvæmt framburði varnaraðila, aðilans og gögnum málsins að átök hafi átt sér stað en þeim hafi ekki borið saman um það hvers vegna eða hver hefði átt frumkvæðið af þeim. Lögreglumál nr. 008-2013-[...], fyrirmælum lögreglu ekki hlýtt: Þann 12. ágúst 2013, hafi lögreglu borist tilkynning um aðila sem væri með hníf við bensínstöð Olís í [...]. Hafi varnaraðili komið skömmu síðar komið á lögreglustöðina og kveðist hafa lent í útistöðum við menn á þeim stað sem lögreglu hafi skömmu áður borist tilkynning um. Enginn hnífur hafi fundist á varnaraðila við komu hans á lögreglustöðina. Hafi honum í kjölfarið verið bent á að fara til síns heima og halda sig þar. Skömmu síðar hafi lögreglumenn rekist á varnaraðila þar sem hann hafi ekki verið á leið heim til sín heldur á gistiheimili í bænum og ekki viljað fylgja fyrirmælum lögreglu um að halda heim á leið og hafi hann því verið handtekinn og færður á lögreglustöðina þar sem hann hafi verið vistaður í fangaklefa. Hafi varnaraðili ítrekað reynt að skaða sig í fangaklefanum. Þá hafi hann kvartað undan því að fá ekki að taka líf sitt. Hafi verið kallað eftir lækni á lögreglustöðina sem hafi tekið þá ákvörðun að svipta varnaraðila sjálfræði og hafi hann í kjölfarið verið fluttur á geðdeild Landspítalans en útskrifaður daginn eftir. Lögreglumál nr. 007-2013-[...], 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga: Þann 1. nóvember 2013 hafi lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu borist tilkynning um yfirstandandi slagsmál í Kringlunni þar sem hnífum hafi verið beitt. Í málinu hafi varnaraðili verið handtekinn ásamt öðrum manni vegna slagsmála sem hafi brotist út á milli varnaraðila, félaga hans og tveggja annarra manna. Hafi annar árásarþolanna verið stunginn í tvígang með hníf af samverkamanni varnaraðila. Lögreglumál nr. 007-2013-[...], 244. gr. almennra hegningarlaga: Þann 6. desember 2013 hafi lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu borist tilkynning vegna tveggja manna sem hafi verið staðnir að þjófnaði í verslun Hagkaupa í Kringlunni. Hafi verið um varnaraðila að ræða og annan mann. Hafi þeir haft íþróttatöskur meðferðis sem hafi verið fullar af meintu þýfi. Þá hafi jafnframt fundist hnífar á þeim. Hafi samverkamaður varnaraðila kveðist hafa hnífinn meðferðis til að verja sig en varnaraðili til að gera að fiski. Lögreglumál nr. 008-2014-[...], 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga: Þann 30. janúar 2014 hafi lögreglu verið tilkynnt um líkamsárás þar sem varnaraðili hafi verið grunaður um að hafa ráðist á hælisleitanda í [...]. Samkvæmt lýsingum vitna hafi verið um að ræða varnaraðila og hafi hann gengið harkalega í skrokk á brotaþola og meðal annars sparkað í höfuð hans. Hafi svo virst sem árásin hafi verið algerlega tilefnislaus. Lögreglumál nr. 008-2014-[...], fyrirmælum lögreglu ekki hlýtt og 233. g. almennra hegningarlaga: Þann 24. mars 2014 hafi lögreglu borist beiðni um aðstoð frá Félagsþjónustu [...] vegna varnaraðila og fjölskyldu hans. Ekkert hafi heyrst frá varnaraðila í nokkrar vikur og hann ekki sinnt fyrirspurnum félagsþjónustunnar. Þá hafi börn varnaraðila ekki farið í leikskóla í nokkurn tíma. Hafi lögregla knúið dyra en ekki fengið svar þó augljóst væri að einhver væri á heimilinu. Hafi lögregla þá kallað til lásasmið sem hafi opnað fyrir lögreglu. Hafi þá komið til átaka við varnaraðila. Hafi varnaraðili verið handtekinn og færður á lögreglustöð. Við afskiptin hafi varnaraðili hótað starfsmanni félagsþjónustunnar líkamsmeiðingum sem hafi lagt fram kæru á hendur honum. Lögreglumál nr. 008-2014-[...], 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga: Þann 11. apríl 2014 hafi lögreglu borist ósk um aðstoð frá Félagsþjónustunni í [...] vegna varnaraðila. Við könnun stafsmanna Félagsþjónustunnar á högum hans og fjölskyldu hans hafi komið í ljós að varnaraðili hafi verið í [...]. Við skoðun á húsnæði fjölskyldunnar hafi komið í ljós að töluverð eignaspjöll hafi verið unnin á íbúðinni. Sófa hafi verið hent út, skemmdir unnar á útidyrahurð, eldhúsinnréttingu, baðinnréttingu, útveggja klæðningu o.fl. Áætlað tjón vegna eignaspjallanna sé 1.423.779 krónur. Hafi eigandi húsnæðisins lagt fram kæru hjá lögreglu vegna eignaspjallanna. Lögreglumál nr. 008-2014-[...], eftirlit lögreglu með heimilisaðstæðum hjá varnaraðila: Vegna þeirra atvika sem á undan hafi gengið, einkum yfirlýsingar varnaraðila um [...] hafi lögregla hafið daglegt eftirlit með varnaraðila og fjölskyldu hans. Hafi sú ákvörðun verið tekin af lögreglu í samráði við félagsmálayfirvöld og Útlendingastofnun. Hafi eftirlitið hafist 16. apríl 2014 og staðið til 29. apríl sama ár er varnaraðili hafi verið lagður inn á geðdeild. Eftirlitið hafi í upphafi farið vel fram og hafi varnaraðili verið samvinnufús. Eftir því sem liðið hafi á eftirlitið hafi breyting orðið á þeirri samvinnu. Þann 29. apríl síðastliðinn hafi lögreglu borist ósk um aðstoð frá félagsmálayfirvöldum í [...] þar sem til hafi staðið að fara inn í íbúðina til að laga leka í eldhúsi. Við skoðun á íbúðinni hafi mátt sjá að búið hafi verið að vinna miklar skemmdir á íbúðinni til viðbótar við þær skemmdir sem kærðar hafi verið í lögreglumáli nr. 008-2014-[...]. Þá hafi starfsmaður Félagsþjónustunnar einnig komið að logandi sprittkerti á blaðabunka. Lögreglumál nr. 008-2014-[...], 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga: Í þágu ofangreinds máls, vegna tilkynningar starfsmanns Félagsþjónustunnar um meint eignaspjöll og hugsanlega tilraun til íkveikju hafi varnaraðili verið handtekinn og vistaður í fangaklefa. Er lögregla hafi komið að varnaraðila skömmu síðar í fangaklefanum hafi hann reynt að bíta sig í úlnliðinn við púls þannig að úr blæddi. Skömmu síðar hafi svo verið komið að varnaraðila þar sem hann hafi vafið teppi utan um hálsinn á sér og hert að. Hafi hann svo hafið að skalla höfði sínu í veggi fangaklefans. Hafi varnaraðili verið færður á geðdeild. Í fyrstu hafi verið grunur um alvarlegt geðrof hjá varnaraðila. Eftir því sem liðið hafi á dvöl hans hafi læknar talið að varnaraðili væri ekki geðveikur í þeim skilningi að nauðsynlegt væri að nauðungarvista hann lengur en til 12. maí 2014. Eftir nokkra daga á geðdeild hafi varnaraðili verið farinn að sýna af sér ógnandi hegðun í garð starfsfólks og sjúklinga. Af þeim sökum hafi lögregla verið kölluð til 9. maí 2014. Hafi varnaraðili ekki viljað sætta sig ekki við þann kvöldmat sem honum hafi staðið til boða og gripið gítar sem hann hafi sveiflað í kringum sig uns hann hafi kastað honum í áttina að stafsmanni deildarinnar. Hafi gítarinn lent á vegg skammt frá starfsmanninum og brotnað. Hafi atvikið verið litið alvarlegum augum og starfsmenn deildarinnar ekki treyst sér til að vista varnaraðila lengur. Samkvæmt upplýsingum frá Interpol í [...] sé varnaraðili þekktur af þarlendum lögregluyfirvöldum vegna ofbeldismála. Hafi varnaraðili verið þekktur af þarlendum yfirvöldum undir öðru nafni og öðrum fæðingardegi. Samkvæmt upplýsingum frá dönsku lögreglunni sé varnaraðili þekktur þar í landi undir nafninu Y, fæddur [...]. Hafi samanburður á fingraförum leitt í ljós að um sama aðilann hafi verið að ræða þrátt fyrir mismunandi nöfn og fæðingardag. Fyrir skömmu hafi íslensk yfirvöld fengið staðfestingu frá Interpol í [...] um að X héti raunverulega Z, fæddur [...], ríkisborgari [...]. Hann hafi breytt nafni sínu [...] 2004 en hafi áður heitið Y og hafi haft sömu kennitölu. Þá hafi jafnframt komið fram í þeim upplýsingum að hann hefði kvænst A, fæddri [...] sem hefði fengið við það tilefni nafnið B. Talið sé að hún gangi undir nafninu C, fædd [...] í [...]. Þá hafi komið fram í upplýsingunum að [...] hafi hann lagt fram fæðingavottorð fyrir son sinn, D, fæddan [...] en talið sé að barnið gangi undir nafninu E, fæddur [...] í [...]. Varnaraðili og ætluð eiginkona hans muni hafa eignast annað barn sitt [...], að nafni F. Málsástæður og lagarök: Lögreglustjóri kveðst byggja kröfu þessa á 7. mgr. gr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af framansögðu og með vísan til gagna málsins telji lögregla rökstuddan grun til að ætla að varnaraðili gefi rangar upplýsingar um hver hann sé og hafi hann sýnt af sér hegðun sem gefi til kynna að af honum stafi hætta og kunni hann að grípa til frekari ofbeldis eða hótana um ofbeldi gangi hann laus. Þá sé jafnframt vísað til meðfylgjandi hættumats greiningardeildar Ríkislögreglustjóra. Sé það jafnframt mat lögreglustjóra að ætla megi að varnaraðili muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar, enda hafi hann sýnt það að hann virði ekki tilkynningaskyldu. Þá hafi varnaraðili borið um það í framburðarskýrslu að vilja yfirgefa landið. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga, sbr. lög nr. 86/2008 og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála telji lögreglustjóri nauðsynlegt að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 19. september 2014, kl. 16:00. Í 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga segir að neiti útlendingur að gefa upp hver hann er, rökstuddur grunur sé um að hann gefi rangar upplýsingar um hver hann er eða hann sýni af sér hegðun sem gefur til kynna að af honum stafi hætta, sé heimilt að handtaka útlendinginn og úrskurða í gæsluvarðhald. Ekki verður útilokað að varnaraðili gefi rangar upplýsingar um það hver hann er. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnum málsins að lögregla hefur ítrekað haft afskipt af varnaraðila vegna ofbeldisbrota og hótana um ofbeldi. Einnig liggur fyrir að varnaraðila var með ákvörðun lögreglustjórans á Suðurnesjum 16. maí 2014 gert að halda sig á tilteknu afmörkuðu svæði í [...] og tilkynna sig á lögreglustöð þar í bæ með tilteknum tilgreindum hætti. Rof varð á því af hendi varnaraðila fjórum dögum síðar, en þá munvarnaraðili hafa verið farinn af landi brott. Loks liggur fyrir samkvæmt hættumati Ríkislögreglustjóra að mikil hætta stafi af varnaraðila. Eins og atvikum er háttað þykir vera grundvöllur til að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald samkvæmt 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Verður því fallist á kröfu Lögreglustjórans á Suðurnesjum eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Varnaraðila, útlendingi sem kveðst heita X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. september 2014, kl. 16:00.
Mál nr. 349/2016
Lán Félag Umboð Skuldskeyting Skaðabætur
Í september 2007 gekk B í sjálfskuldarábyrgð fyrir helming skuldbindinga M GmbH samkvæmt lánssamningi við G hf. Í málinu krafðist B þess að Á, V og S ehf. yrði gert að greiða sér óskipt aðallega 2.000.000 evrur, en til vara lægri fjárhæð. Reisti hann kröfur sínar á því að Á og V hefðu í desember 2007 án umboðs og heimildar látið millifæra 4.000.000 evrur í eigu M GmbH af reikningi A hf. inn á reikning S ehf., sem var að mestu í eigu V, og nýtt í eigin þágu. Taldi B að vegna vanskila á greiðslum af láni M GmbH hefði krafa G hf. á hendur sér vegna ábyrgðarinnar verið 2.000.000 evrum hærri en annars hefði orðið sökum ólögmætrar og saknæmrar háttsemi Á og V. Í dómi Hæstaréttar kom fram að greiðsla M GmbH til A hf. í september 2007 hefði falið í sér lán til hins síðarnefnda félags. Að því virtu og með vísan til þess að skort hefði samþykki framkvæmdastjóra M GmbH til millifærslu fjárhæðarinnar frá A hf. til S ehf. var litið svo á að ráðstöfunin hefði verið ólögmæt á sínum tíma. Á hinn bóginn hefði M GmbH með lánssamningi árið 2010 staðfest að S ehf. hefði yfirtekið lánið sem A hf. hafði upphaflega verið veitt. Í samningnum hefði í raun falist skuldbindandi samþykki M GmbH sem lánveitanda við því að S ehf. yrði fyrir skuldskeytingu nýr skuldari að láninu í stað A hf., en með þessu hefði brostið grundvöll fyrir því að B gæti krafist skaðabóta vegna ráðstöfunar fjárins til S ehf. Voru Á, V og S ehf. því sýknaðir í málinu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og MarkúsSigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega tilHæstaréttar 3. mars 2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. apríl2016 og var áfrýjað öðru sinni 6. maí sama ár. Áfrýjandi krefst þess að stefnduverði gert að greiða sér óskipt, aðallega 2.000.000 evrur en til vara lægrifjárhæð, í báðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 19. júlí 2010 til 4. september 2014, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins var stefndiSalt Investments ehf. árið 2007 í eigu stefnda Vilhelms Róberts Wessman, semátti 94% hlutafjár í félaginu, stefnda Árna Harðarsonar, sem átti 2%hlutafjárins, og annarra hluthafa. Sat Vilhelm Róbert einn í stjórn félagsins,en Árni var framkvæmdastjóri þess. Salt Investments ehf. átti að öllu leytifélagið Salt Pharma S.à r.l. Þá var áfrýjandi eini eigandi félagsins NovatorPharma II S.à r.l. Síðastnefnd tvö félög voru í jöfnum hlutföllum eigendurMainsee Holding ehf., áður OOG ehf., en samkvæmt ársreikningi félagsins fyrirárið 2007 sat stefndi Árni einn í stjórn þess.Þetta félag keypti 5. september 2007þýska félagið Mainsee 516 V V GmbH. Í samningi um kaupin var meðal annars tekiðfram að Angelika Hundt væri leyst undan störfum sem framkvæmdastjóri hins þýskafélags og tæki lausnin þegar í stað gildi, jafnframt því sem SigurgeirGuðlaugsson væri ráðinn til starfa sem framkvæmdastjóri þess og tæki ráðninghans þegar gildi. Í samningnum sagði ennfremur „að samþykktar breytingar ásamþykktum félagsins taki ekki gildi fyrr en með skráningu í fyrirtækjaskrá“. Samkvæmtvottorði fyrirtækjaskrár í Frankfurt am Main barst henni tilkynning 3. mars2008 um að heiti umrædds félags hafi verið breytt í Mainsee Pharma GmbH ogframkvæmdastjóri þess væri Sigurgeir Guðlaugsson sem tekið hafi við því starfiaf Angeliku Hundt. Hefði framkvæmdastjórinn „heimild til að koma einn framfyrir hönd félagsins og til að framkvæma viðskiptalega löggjörninga í nafnifélagsins“. Í ársreikningi Mainsee Pharma GmbH fyrir árið 2007, semundirritaður var 13. október 2009, sagði að Angelika Hundt hafi gegnt starfiframkvæmdastjóra þess frá 15. ágúst 2007 til 2. mars 2008, en SigurgeirGuðlaugsson frá 3. sama mánaðar. Í ársreikningi félagsins fyrir árið 2009, semdagsettur var 15. ágúst 2010, kom fram að Sigurgeir væri enn eini stjórnandiþess frá 3. mars 2008. Loks má geta þess að í júlí 2007 mun Novator Pharma S.àr.l., sem var að stærstum hluta í eigu áfrýjanda, hafa tekið yfir allt hlutaféí Actavis Group hf., en stefndi Vilhelm Róbert var framkvæmdastjóri þesshlutafélags. Með samningi 7. september 2007 keyptiMainsee 516 V V GmbH af DeltaSelect GmbH samheitalyfjarekstur síðarnefndafélagsins. Umsamið kaupverð var 50.000.000 evrur, auk þess sem fyrrnefndafélagið skuldbatt sig til að kaupa vörubirgðir af því síðarnefnda fyrir bókfærtverð birgðanna auk virðisaukaskatts sem greitt yrði innan 60 daga fráafhendingu þeirra. Glitnir banki hf. veitti Mainsee 516 V V GmbH lán tilkaupanna að fjárhæð 56.250.000 evrur samkvæmt samningi 6. sama mánaðar. RitaðiSigurgeir Guðlaugsson undir samninginn fyrir hönd hins þýska félags semframkvæmdastjóri þess. Sama dag gengust áfrýjandi og stefndi Vilhelm Róbert íhlutfallslega sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldbindingum félagsins samkvæmtlánssamningnum þannig að ábyrgð hvors þeirra takmarkaðist við helmingskuldbindinganna. Jafnframt gerðu áfrýjandi og Vilhelm Róbert með sérsamkomulag þar sem meðal annars kom fram að ætlunin væri að selja Mainsee 516 VV GmbH til Actavis Group hf. eða annarra, tengdum því félagi, „eins fljótt ogverða má.“ Sú fyrirætlun gekk þó ekki eftir og halda stefndu því fram aðorsökin hafi verið skilyrði, sem Actavis Group hf. hafi verið sett aflánveitanda Novator Pharma S.à r.l. þegar það félag tók lán til yfirtöku áhlutafélaginu, svo sem áður greinir.Hinn 7. september 2007 greiddi Glitnirbanki hf. hluta af lánsfjárhæðinni, 50.000.000 evrur, inn á reikning hjá þýskumbanka til greiðslu á umsömdu kaupverði samkvæmt fyrrgreindum samningi milliMainsee 516 V V GmbH og DeltaSelect GmbH. Samdægurs voru lagðar inn á reikningActavis Group hf. hjá Glitni banka hf. 4.450.000 evrur af lánsfjárhæðinni semaðilar eru sammála um að hafi síðar átt að nota til greiðslu fyrir vörubirgðirsamkvæmt samningnum. Hins vegar greinir þá á um hvort á þessum tíma hafi veriðum að ræða lán frá Mainsee 516 V V GmbH til Actavis Group hf, sem hafi átt aðendurgreiða ef ekkert yrði af kaupum á vörubirgðunum, svo sem áfrýjandi heldurfram, eða fé, sem síðarnefnda félagið gæti nýtt í eigin þágu enda þá staðið tilað það yfirtæki hið fyrrnefnda, eins og ráða má af málatilbúnaði stefndu. Ískýrslu stefnda Árna fyrir héraðsdómi kom fram að einhvern tíma í nóvember 2007hafi verið orðið ljóst að ekki yrði af fyrirhuguðum kaupum á birgðunum.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sendistarfsmaður stefnda Salt Investments ehf. tölvubréf 29. nóvember 2007 tildeildarstjóra fjárstýringar Actavis Group hf., með afriti til stefnda Árna, ogóskaði eftir því að „rúmar EUR 4m“ yrðu lagðar inn á reikning einkahlutafélagsinsí byrjun desember. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi bar starfsmaðurinn að þettahafi verið gert að frumkvæði Árna sem var eins og áður segir framkvæmdastjórihins stefnda félags. Í samræmi við beiðnina voru 4.000.000 evrur greiddar 3.desember 2007 af reikningi Actavis Group hf. inn á reikning Salt Investmentsehf. hjá Glitni banka hf., að frádregnum kostnaði. Fyrir dómi sagðist SigurgeirGuðlaugsson ekki hafa vitað af þessari greiðslu fyrr en í lok árs 2009 eðabyrjun árs 2010. Ágreiningur er milli aðila um ástæður fyrir greiðslunni oghvers eðlis hún hafi verið, svo sem síðar verður fjallað um.Í áðurnefndum ársreikningi MainseePharma GmbH, áður Mainsee 516 V V GmbH, fyrir árið 2007 sagði meðal annars aðfélagið hefði á því ári fengið tekjur frá nákomnum fyrirtækjum að fjárhæð107.226 evrur. Í skattframtali félagsins fyrir sama ár kom á hinn bóginn framað það hefði gert lánssamning við stefnda Salt Investments ehf. að fjárhæð107.226 evrur. Meðal annars vegna vanskila ágreiðslum af láninu, sem Mainsee 516 V V GmbH hafði tekið hjá Glitni banka hf.6. september 2007, var móðurfélagi þess, Mainsee Holding ehf., tilkynnt 4.nóvember 2009 að bankinn hefði selt veðsetta hluti stefnda Salt Investmentsehf. og Novator Pharma II S.à r.l. í því og þar með dótturfélaginu Mainsee Pharma GmbH til GL Investments ehf. Ímaí 2010 var síðan gerður lánssamningur milli Mainsee Pharma GmbH semlánveitanda og Salt Investments ehf. sem lántaka, undirritaður af SigurgeiriGuðlaugssyni fyrir hönd fyrrnefnda félagsins og stefnda Árna fyrir hönd þesssíðarnefnda. Í samningnum sagði meðal annars: „Í desembermánuði árið 2007greiddi Actavis Group hf. reiðufé sem skuldað var lánveitanda til lántakanda aðupphaflegri höfuðstólsfjárhæð EUR 4.450.000,00. Í þeim tilgangi að staðfestaskriflega að greiðslan sé lán frá lánveitanda til lántakanda ... samþykkjaaðilar lánssamnings þessa ... eftirfarandi: ... Lánveitandi hefur veitt lántakandaað uppfylltum skilmálum og háð skilyrðum samnings þessa lán aðhöfuðstólsfjárhæð EUR 4.450.000,00. Aðilar staðfesta hér með lánveitingunaskriflega.“ Fyrir héraðsdómi kvaðst Sigurgeir á þessum tíma hafa veriðframkvæmdastjóri og eini stjórnandi Mainsee Pharma GmbH og hafi hann gertumræddan samning að höfðu samráði við Glitni banka hf., en dótturfélag bankansvar þá sem fyrr greinir orðið eigandifélagsins. Með samningi 24. nóvember 2010 voru eignir Mainsee Pharma GmbHseldar dótturfélagi Actavis Group hf., Actavis Deutschland GmbH & Co. KG, aðundanskildum eignum, sem sérstaklega voru tilgreindar í samningnum, þar meðtalinni áðurnefndri kröfu fyrstgreinda félagsins á hendur stefnda Salt Investmentsehf.IIEins og fram kemur í hinum áfrýjaðadómi reisir áfrýjandi kröfu sína um skaðabætur á hendur stefndu á sakarreglunnimeð því að stefndu Árni og Vilhelm Róbert hafi án umboðs og heimildar látiðmillifæra 4.000.000 evrur í eigu Mainsee 516 V V GmbH af reikningi ActavisGroup hf. inn á reikning stefnda Salt Investments ehf. og nýtt í eigin þágu.Áfrýjandi kveðst hafa samið við Glitni banka hf. 19. júlí 2010 um fullagreiðslu á ábyrgðarskuldbindingu sinni frá 6. september 2007. Krafa bankans áhendur sér vegna ábyrgðarinnar hafi verið 2.000.000 evrum hærri en annars hefðiorðið sökum ólögmætrar og saknæmrar háttsemi stefndu og nemi tjón sitt þeirrifjárhæð. Hér fyrir dómi heldur áfrýjandi því einnig fram að fjárhagsstaða SaltInvestments ehf. hafi verið slæm á þeim tíma þegar millifærslan átti sér staðog hafi Árni og Vilhelm Róbert þá þegar vitað eða mátt vita að félagið gætiekki endurgreitt fjármunina. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði ogkemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefndu byggja kröfu sína um sýknu meðalannars á því að stefndi Árni hafi á þeim tíma, sem um ræðir, verið í fyrirsvarifyrir Mainsee 516 V V GmbH og því verið heimilt að flytja féð frá Actavis Grouphf. til stefnda Salt Investments ehf. Einnig hafi legið fyrir í ársreikningihins þýska félags fyrir árið 2007 að um hafi verið að ræða lán frá því til hinsstefnda félags. Þá verði ráðstöfunin á fénu til þess síðarnefnda 3. desember2007 allt að einu talin lögmæt þar sem gerður hafi verið um hana sérstakursamningur í maí 2010, en tilgangurinn með honum hafi verið að staðfesta að umhafi verið að ræða lán frá þýska félaginu til hins stefnda félags.IIISamkvæmt framansögðu heldur áfrýjandiþví fram að greiðslan á 4.450.000 evrum til Actavis Group hf. 7. september 2007hafi verið lán til félagsins frá Mainsee 516 V V GmbH sem borið hafi aðendurgreiða þegar fyrir lá í nóvember sama ár að ekkert yrði af kaupum þýskafélagsins á vörubirgðum af DeltaSelect GmbH. Í stað þess hafi stefndi Árni ánheimildar látið millifæra 3. desember 2007, með vitund og vilja stefndaVilhelms Róberts, 4.000.000 evrur af fjárhæðinni frá Actavis Group hf. tilstefnda Salt Investments ehf. Með skírskotuntil þess, sem áður greinir, er fallist á með áfrýjanda að greiðslan 7.september 2007 hafi falið í sér lán frá hinu þýska félagi til Actavis Group hf.Af hálfu stefndu er því borið við að stefndi Árni hafi haft fullgilda heimildtil að ráðstafa stærstum hluta lánsins til stefnda Salt Investments ehf. ágrundvelli umboðs samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Í gögnum málsins, sem stafa frá þeim tíma er hérum ræðir, kemur ekkert fram um að Árni hafi gegnt starfi á vegum þýskafélagsins, sem veitti honum heimild til þessarar ráðstöfunar, en staða hans semeina stjórnarmanns í móðurfélaginu Mainsee Holding ehf. heimilaði honum þaðekki. Þar sem á skorti samþykki framkvæmdastjóra og eina stjórnanda þýskadótturfélagsins á þeim tíma, hvort heldur Angeliku Hundt eða SigurgeirsGuðlaugssonar, var ráðstöfun fjárins til Salt Investments ehf. því ólögmæt ásínum tíma.Með lánssamningnum í maí 2010, semundirritaður var fyrir hönd Mainsee Pharma GmbH, áður Mainsee 516 V V GmbH, afSigurgeiri Guðlaugssyni, framkvæmdastjóra og eina stjórnanda félagsins á þeimtíma, var staðfest að stefndi Salt Investments ehf. hefði yfirtekið lánið semActavis Group hf. var veitt í september 2007. Í samningnum fólst í raunskuldbindandi samþykki þýska félagsins sem lánveitanda við því að hið stefndafélag yrði fyrir skuldskeytingu nýr skuldari að láninu í stað hins upphaflega,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 66/1998, sem birtur er ídómasafni það ár, bls. 3631. Með þessu brast grundvöll fyrir því að áfrýjandigæti krafist skaðabóta úr hendi stefndu vegna ráðstöfunarinnar 3. desember2007. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms umsýknu þeirra af kröfum hans.Eftir þessum málsúrslitum og með vísantil 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða stefndumálskostnað, hverjum fyrir sig, sem ákveðinn er í einu lagi á báðum dómstigumeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður um sýknu stefndu, Árna Harðarsonar, Vilhelms Róberts Wessman og SaltInvestments ehf., af kröfum áfrýjanda, Björgólfs Thors Björgólfssonar.Áfrýjandi greiði stefndu, hverjum umsig, samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar2016Mál þetta var höfðað 18. júlí 2014 og dómtekið 28. janúar 2016.Stefnandi er Björgólfur Thor Björgólfsson, 55 Clarendon Road, London,Bretlandi.Stefndu eru Árni Harðarson, Bergstaðastræti 49, Reykjavík, Vilhelm RóbertWessman, Lálandi 10, Reykjavík, og Salt Investments ehf, Smáratorgi 3,Kópavogi. Stefnandi krefst þessað stefndu verði gert að greiða stefnda sameiginlega (in solidum) 2.000.000evra með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001,frá 19. júlí 2010 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags.Stefnandi krefst þess til vara að stefndu verði sameiginlega (in solidum)dæmdir til að greiða honum skaðabætur að álitum ásamt dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 19. júlí 2010 tilþingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess í aðalkröfu og varakröfu að stefndu verðisameiginlega (in solidum) dæmdir til að greiða honum málskostnað samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins.Af hálfu stefndu er þess krafist að þeir verðisýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndumálskostnað.I.Málavextir Þegar atvik máls þessa áttu sér stað voru stefnandi, Björgólfur Thor, ogstefndi, Vilhelm Róbert Wessman, viðskiptafélagar. Stefnandi var framan afráðandi hluthafi í Actavis Group hf. sem er í dag með stærrisamheitalyfjafyrirtækjum heims. Í eigu félagsins er fjöldi fyrirtækja ílyfjageiranum. Í júlí 2007 varð stefnandi einn eigandi Actavis Group hf. ígegnum félag sitt, Novator Pharma S. à r.l.Stefndi Vilhelm Róbert var forstjóri félagsins frá 2002 eftir að félagiðDelta hf., sem hann veitti forstöðu, var sameinað Actavis Group hf. Hann lét afstörfum hjá Actavis Group hf. í ágúst 2008. Stefndi Árni Harðarson starfaðieinnig hjá félaginu, fyrst sem einn af framkvæmdastjórum þess en síðar semlögfræðingur. Hann hætti í júlí 2007 og tók þá við starfi framkvæmdastjóra hjástefnda Salt Investments ehf. en félagið er í eigu stefnda VilhelmsRóberts. Félagið Mainsee Holding ehf. var til jafns í eigu Novator Pharma II S. àr.l., félags í eigu stefnanda, og Salt Pharma S. à r.l., félags í eigu stefndaVilhelms Róberts, sem jafnframt var dótturfélag stefnda Salts Investments ehf.Mainsee Holding ehf. var eigandi alls hlutafjár þýska félagsins, Mainsee. 516 VV GmbH, síðar Mainsee Pharma GmbH (hér eftir Mainsee). Í júlí 2007 mun stefndiVilhelm Róbert hafa keypt 12% í Novator Pharma.Þann 6. september 2007 gerðu stefnandi og stefndi Vilhelm Róbert samkomulagvið Glitni banka hf. um að gangast í skiptaábyrgð (pro rata) til jafns fyrirskuldbindingum Mainsee gagnvart Glitni banka hf. Daginn eftir keypti Mainseerekstur DeltaSelect GmbH fyrir samheitalyf og voru kaupin fjármögnuð með56.250.000 evra láni frá Glitni banka hf. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr.kaupsamningsins var kaupverð starfseminnar 50.000.000 evra og greiddi bankinnþá upphæð inn á geymslureikning seljanda í banka í Þýskalandi. Í samningnum varsérstakt ákvæði, grein 13c, um kaup á vörubirgðum en greiðsla fyrir þær áttifara fram við afhendingu, þó ekki síðar en 60 dögum eftir undirritun.Ágreiningslaust er að málsaðilar áætluðu kaupverð fyrir vörubirgðir allt að4.450.000 evrum en verðið kemur ekki fram í samningnum.Samhliða fyrrnefndum samningi voru gerðir samningarvið dótturfélög Actavis Group hf., m.a. um dreifingu lyfja DeltaSelect GmbH þareð Mainsee hafði ekki lyfsöluheimildir og um leigu reksturs Mainsee til ActavisGroup hf. Óumdeilt er að til stóð að Mainsee yrði síðar sameinað Actavis Grouphf. Dráttur varð á kaupum félagsins á vörulager DeltaSelect GmbH og ekki varðheldur af sölu Mainsee til Actavis Group hf. af viðskiptalegum ástæðum semítarlega eru raktar í greinargerð og vikið verður að hér á eftir. Þann 7. september 2007, daginn sem ofangreind kaup gengu í gegn, sendi stefndiÁrni tölvubréf til Mark Keatley fjármálastjóra Actavis Group hf. og kvaðst veraað ljúka við lánssamning við Glitni banka hf. Segir í tölvubréfinu að 50milljónir evra verði greiddar á geymslureikningi og lagði hann til að 4milljónir evra fyrir fyrrnefndar vörubirgðir yrðu lagðar inn á bankareikningActavis Group hf., „...svo það væri öruggt fyrir Actavis að halda 4 milljónumfyrir hönd þýska SPV. Þetta þýðir líka að þýska SPV þarf ekki að stofnasérstakan reikning hjá Glitni á morgun og ganga í gegnum peningaþvættisferlið.Ég hugsaði að Actavis gæti nýtt sér þetta þótt ekki væri formlegt lán frá SPV(því það væri mögulega í ósamræmi við skilmála DB). Actavis notar síðan þessafjármuni í fyllingu tímans til að borga fyrir birgðirnar og það er ekki fyrr envaran verður seld áfram.“ Í svarbréfi fjármálastjórans var á þetta fallist meðorðunum „Þetta er mjög góð áætlun. Ég staðfesti samþykki mitt.“ Afrit bréfsinsvar sent Rafnari Lárussyni, deildarstjóra fjárstýringar Actavis Group hf., þarsem hann er beðinn um að aðstoða Árna við að koma vörslureikningnum á fót. Þarsegir jafnframt; „athugaðu að þetta gefur okkur í raun 4 m eur semskammtímahöggvörn, sem er gagnlegt í samhengi við sjóðsstýringu...“. Íkjölfarið voru 4.450.000 evrur lagðar inn á reikning Actavis Group hf. Á þessum tíma var stefndi Árni stjórnarformaður Mainsee Holding ehf.,móðurfélags Mainsee. Sigurgeir Gunnlaugsson var starfsmaður Novator ogframkvæmdastjóri Mainsee ásamt því að sitja í stjórn Mainsee Holding ehf. meðstefnda Árna. Þann 29. nóvember 2007 sendi starfsmaður stefnda Salt Investments ehf.,Matthías H. Johannessen, tölvuskeyti til Rafnars, með afriti til stefnda Árna,og óskaði eftir því að „rúmar“ 4 milljónir evra yrðu lagðar inn á bankareikningSalt Investments ehf. í byrjun desember. Daginn eftir óskaði hann jafnframteftir uppgjöri á vöxtum fyrir það tímabil sem féð hafði legið hjá Actavis Grouphf. Við beiðninni var orðið þann 3. desember 2007 og voru 4 milljónir evrurlagðar inn á reikning Salt Investments ehf. Engar skýringar komu fram undirrekstri málsins á því hvers vegna öll upphæð vörulagersins var ekki millifærðog er ekki annað að sjá en að 450.000 evrur hafi orðið eftir á reikningiActavis Group hf.Í maí 2010 var gerður sérstakur samningur milli Mainsee annars vegar semlánveitanda og Salt Investments ehf. sem lántaka. Samningur þessi er ódagsetturen undirritaður af Sigurgeir Guðlaugssyni f.h. Mainsee og stefnda Árna.Tilgangur samningsins er sagður að skjalfesta skriflega lánveitingu til lántakaað upphæð 4.450.000 evrur. Fram kemur að með vöxtum og dráttarvöxtum frá 6.september 2007 sé skuldin 31. september 2009 samtals 5.706.5551 evrur. Þann 4. nóvember 2009 tók Glitnir banki hf. yfir Mainsee Holding ehf. semvar selt dótturfélagi bankans, GL Investments ehf. Rúmu ári síðar seldi bankinnþýsku dótturfélagi Actavis Group hf. lyfsölurekstur og ýmsar eigur Mainsee enkaupverðið var 30 milljónir evra. Í sölusamningi er tekið fram að undanskiliðsé í sölu eigna Mainsee krafa félagsins á hendur stefnda Salt Investments ehf.vegna láns þess sem mál þetta snýst um. Af hálfu stefndu er lögð á það áhersla að forsaga ofangreindra viðskiptaskipti máli þegar mat er lagt á réttmæti þeirra ráðstafana sem hér um ræðir.Gera þeir ítarlegar athugasemdir við málsatvikalýsingu í stefnu og rekjajafnframt forsögu fyrirhugaðra viðskipta sem áður var vikið að. Í greinargerðer því lýst að fyrirætlanir um að Actavis Group hf. tæki yfir DeltaSelect GmbHhafi ekki gengið eftir vegna strangra skilyrða Deutsche Bank sem sett voru í kjölfarþess að bankinn fjármagnaði að stærstum hluta yfirtöku stefnanda á ActavisGroup hf. í júlí 2007. Þessi skilyrði hafi takmarkað verulega heimildir tilfrekari lántöku eða til að ganga í fjárhagslegar ábyrgðir. Skilyrðin hafi m.a.falið í sér að Actavis Group hf. hafi ekki verið heimilt að taka á sigfjárhagslegar skuldbindingar nema að mjög takmörkuðu leyti. Varð því úr aðMainsee myndi eiga og reka DeltaSelect GmbH tímabundið eða þar til ActavisGroup hf. gæti tekið það yfir. Glitnir banki hf. hafi veitt Mainsee lán tilkaupanna á félaginu og sett sem skilyrði að stefnandi og Vilhelm Róbertgengjust í persónulega ábyrgð fyrir lánveitingunni. Hafi stefndi Vilhelm Róberthins vegar sett það skilyrði að stefnandi myndi skuldbinda sig til að standa aðþví að Mainsee yrði selt til Actavis Group hf. eins fljótt og auðið yrði ánánar tilgreindu verði eins og samkomulag þeirra beri með sér en það er á meðalgagna málsins. Hafi auk þess ætíð verið ætlunin að fyrrgreintrekstrarfyrirkomulag DeltaSelect GmbH yrði tímabundið og þar með lánið einnigen það var aðeins til 15 mánaða.Stefnandi vísar til þess að hann hafi í kjölfaryfirtöku Glitnis banka hf. á Mainsee og sölu eigna þess verið krafinn umgreiðslu á grundvelli yfirlýsingar hans um ábyrgð á lánssamningi Mainsee ogbankans. Hafi hann gert samkomulag við bankann þann 19. júlí 2010 um uppgjörkrafna bankans samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni. Telur hann ljóst að krafabankans á hendur honum hafi verið hærri en hún hefði ella orðið vegna saknæmrarog ólögmætrar háttsemi stefndu og var mál þetta því höfðað. Þann 30. maí 2014 lagði stefnandi fram kæru tilsérstaks saksóknara á hendur stefndu Árna og Vilhelm Róbert vegna ætlaðraauðgunarbrota þeirra í tengslum við millifærslu fjármuna Mainsee yfir áreikning Salt Investments ehf. Af kærunni varð helst ráðið að ætlað brot væritalið fjárdráttur, þ.e. brot gegn 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Kærunni var vísað frá þann 28. nóvember 2014. Var talið að það sem ráðið yrðiaf fyrirliggjandi gögnum gæfi ekki vitneskju eða grun um að refsivert brothefði verið framið í tengslum við millifærsluna. Stefnandi kærði ákvörðun þessatil ríkissaksóknara og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi og málið tekiðtil rannsóknar. Í afstöðu ríkissaksóknara til kærunnar dagsettri 20. janúar2015 segir að ríkissaksóknari taki undir rök sérstaks saksóknara um aðviðskipti þau sem urðu tilefni kæru væru ekki með þeim hætti að séð verði aðbrot hafi verið framið gegn 247. gr. almennra hegningarlaga. Var ákvörðunsérstaks saksóknara um að vísa málinu frá því staðfest.II.Málsástæður og lagarök stefnanda.Stefnandi reisir kröfu sína um skaðabætur á hendur stefndu á almennuskaðabótareglunni og byggir á því að stefndu Árni og Vilhelm Róbert hafi, ánumboðs og heimildar, látið millifæra 4.000.000 evrur í eigu Mainsee afreikningi Actavis Group hf. inn á reikning Salt Investments ehf. og nýtt íeigin þágu. Stefndu Árni og Vilhelm Róbert hafi sýnt af sér saknæma og ólögmætaháttsemi með millifærslu fjármunanna inn á bankareikning í eigu félags sem Árnistýrði. Jafnframt hafi þeir sýnt af sér saknæmt og ólögmætt athafnaleysi. Krafaá hendur stefnda Salt Investments ehf. byggi á almennu skaðabótareglunni ogreglunni um vinnuveitendaábyrgð.Óumdeilt sé að Mainsee hafi átt fyrrgreinda fjármuni í vörslu Actavis Grouphf. og að stefndi Salt Investments ehf. hafi ekki átt lögmætt tilkall tilþeirra. Á því er byggt að stefndu, Árni og Vilhelm Róbert hafi með millifærslufjármunanna tekið eign Mainsee traustataki. Sú háttsemi stefndu hafi verið ólögmætog saknæm enda hafi stefndu ekki haft umboð frá stjórn Mainsee til að ráðstafafjármunum félagsins til stefnda Salt Investments ehf. Félagið hafi einfaldlegaslegið eign sinni á fyrrgreinda fjármuni og nýtt í eigin þágu á kostnað réttseiganda fjármunanna Mainsee. Þannig hafi þeir misnotað aðstöðu sína og rangatrú starfsmanna Actavis Group hf. um að þeir hefðu heimild til tökufjármunanna. Stefnandi telur sannað að stefndu, Árni og Vilhelm Róbert, hafi óskað eftirmillifærslu fjármunanna enda þótt starfsmaður Salt Investments ehf. hafi settþá ósk fram í tölvuskeyti. Stefnandi telur stefnda Vilhelm Róbert hafa staðið á bak við ólögmæta tökufjárins. Þá telur stefnandi a.m.k. hafið yfir allan vafa að hann hafi haftvitneskju um millifærsluna og að hún hafi verið gerð með hans vilja ogsamþykki. Stefndi Vilhelm Róbert hafi verið eigandi Salt Investments ehf. ogvirkur stjórnandi þess. Hafi honum að sjálfsögðu ekki geta dulist millifærslanog hafi honum verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um ólögmæti hennar.Stefndi hafi verið forstjóri Actavis Group hf. sem hafi samþykkt millifærslufjármunanna inn á reikning félags síns og hafi því staðið fyrir millifærslufjármunanna. Bæði fyrirtækið og stjórnendur þess hafi sýnt af sér ólögmæta og saknæmaháttsemi í skilningi sakarreglunnar með því að móttaka fjármunina og nýta íþágu félagsins og eigenda þess. Þá byggir stefnandi á því að stefndi, SaltInvestments ehf., beri skaðabótaábyrgð gagnvart sér sökum saknæmrar ogólögmætrar háttsemi stjórnenda félagsins, stefndu, Vilhelms Róberts og Árna,sem fyrr er rakin. Byggir sú krafa m.a. á reglum skaðabótaréttar umvinnuveitendaábyrgð.Verði talið ósannað að stefndu hafi sjálfir fyrirskipað millifærsluna er áþví byggt að þeir hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta hegðun og saknæmt ogólögmætt athafnaleysi með því að færa ekki fjármunina aftur til Mainsee. Þarsem ekkert hafi orðið af kaupum Mainsee á vörulager af DeltaSelect GmbH hafiátt að endurgreiða Mainsee 4.450.000 evrur, sem varðveittar voru á bankareikningiActavis Group hf. Framangreind háttsemi stefndu hafi skaðað verulega hagsmuni stefnanda, envegna hennar hafi þeir fjármunir ekki staðið til fullnustu kröfu Glitnis bankahf. á hendur Mainsee samkvæmt lánssamningi aðila. Stefnandi hafi verið ábyrgurfyrir greiðslu 50% krafna Glitnis banka hf. á hendur Mainsee samkvæmtlánssamningi aðila. Stefnandi hafiþví orðið fyrir miklu fjárhagstjóni vegna háttsemi stefndu, enda ábyrgð hansmeiri en ella hefði verið. Mainsee hafi greitt alls 31.700.000 evrur inn á kröfuGlitnis banka hf. samkvæmt lánssamningi. Þar af hafi 30.000.000 evra veriðgreiddar inn á kröfuna við yfirtöku Glitnis banka hf. á öllu hlutafé í Mainsee,en eignir félagsins seldar til Actavis Group hf. fyrir þá fjárhæð. Í kjölfaryfirtöku Glitnis banka hf. á félaginu og sölu eigna þess hafi stefnandi veriðkrafinn greiðslu á grundvelli yfirlýsingar hans um ábyrgð á lánssamningiMainsee og bankans. Stefnandi hafi samið við Glitni banka hf. þann 19. júlí 2010 um fullagreiðslu á ábyrgðarskuldbindingu sinni vegna Mainsee. Stefnandi byggir á því aðkrafa Glitnis banka hf. á hendur honum vegna fyrrgreindrar ábyrgðar hafi verið2.000.000 evra hærri sökum háttsemi stefndu. Telur hann að ef stefndu hefðu ekki tekið fjármunina traustatakihefðu þeir a.m.k. um síðir gengið til greiðslu inn á lánið og a.m.k. eigi síðaren þann dag sem Glitnir banki hf. yfirtók félagið. Þar með hefði krafa Glitnisbanka hf. ekki aðeins lækkað um 31.700.000 evrur heldur einnig um 4.000.000evra. Í ljósi þess að stefnandi hafi borið 50% skipta ábyrgð (pro rata) ágreiðslu skuldbindinga félagsins sé ljóst að krafa bankans á hendur stefnandahafi verið 2.000.000 evra hærri í júlí 2010 en verið hefði ef þeir fjármunirhefðu verið til taks. Tjón stefnanda nemi þannig 2.000.000 evra og sé mál þettahöfðað til greiðslu bóta vegna þess tjóns hans. Stefnandi telur skýr orsakatengsl á milli háttsemi stefndu og tjónsstefnanda sem sé sennileg afleiðing háttsemi þeirra.Verði ekki fallist á kröfu stefnanda á ofangreindum grunni er þess krafist aðstefndu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að álitum allt að 2.000.000 evraásamt vöxtum. Stefnandi byggir á því að nægar líkur séu leiddar að því að tjónhafi hlotist af skaðabótaskyldri háttsemi stefndu, enda sé rökrétt að ætla aðábyrgðarskuldbinding lækki ef aðalskuldari greiði hærri fjárhæð inn á skuldsína. Krafa stefnanda um bætur að álitum byggir á öllum sömu röksemdum ogmálsástæðum og aðalkrafaIII.Málsástæður og lagarök stefnduStefndu byggja kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi áaðildarskorti stefnanda, þar sem hann sé ekki bær til að hafa uppi kröfur áþeim grundvelli að stefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti tekið fjármunifrá félaginu Mainsee. Ættu málsástæður stefnanda einhverja stoð væri um að ræðakröfu sem félagið ætti á hendur stefndu um skaðabætur, en ekki krafa semfyrrverandi hluthafi eða aðrir gætu haft uppi.Þá benda stefndu á að sú skipta yfirlýsing (prorata), sem stefnandi byggir kröfur sínar á, sé yfirlýsing um sjálfskuldarábyrgðstefnanda. Sé bankanum í sjálfsvald sett hvort hann gangi fyrst að félaginu eðaað ábyrgðarmönnum, eða hvort hann gangi t.d. eingöngu að ábyrgðarmönnum. Þvíráðist sú skylda sem stefnandi ber samkvæmt yfirlýsingunni ekki af þeim heimtumsem fáist úr félaginu. Samkvæmt yfirlýsingunni lofaði stefnandi að inna afhendi skyldur sínar óháð því hvað fengist frá félaginu upp í lánið. Endurkrafastefnanda vegna greiðslna á grundvelli þessa ábyrgðarloforðs hans getur þvíeinungis beinst að félaginu sjálfu en ekki að öðrum, en þess megi geta aðekkert liggi fyrir í málinu um að stefnandi hafi haft uppi slíkar kröfur gegnfélaginu.Í öðru lagi byggja stefndu á því að Mainsee sé þýsktfélag og um það gildi þýsk lög. Málatilbúnaður stefnanda byggi á því að stefnduhafi með saknæmum og ólögmætum hætti misfarið með fjármuni félagsins Mainsee,með óheimilum flutningi þeirra til stefnda Salts Investments ehf. Viljistefnandi halda því fram að háttsemi stefndu gagnvart þýska félaginu hafi veriðsaknæm og ólögmæt verði stefnandi að sanna efni þeirra lagareglna sem eiga viðog hvernig tilgreind háttsemi teljist ólögmæt og saknæm samkvæmt þeim lögum semum félagið gilda, auk fleiri atriða. Þá byggja stefndu á því að um lögmæta lánveitinguhafi verið að ræða til stefnda Salt Investments ehf. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að háttsemi stefndu hafi verið saknæm og ólögmæt ítengslum við hana. Af hálfu stefndu er á því byggt að gögn málsins sýniskýrlega að stefndi Árni hafi farið með allt fyrirsvar Mainsee jafnt gagnvartGlitni banka hf., DeltaSelect GmbH og móðurfélagi þess PlasmaSelect AG, sem oggagnvart Actavis Group hf. Það hafi því verið honum að fullu heimilt að ákveðaað bjóða Actavis Group hf. að vista umrætt fé Mainsee tímabundið. Þá hafi honumaf sömu ástæðu jafnframt verið heimilt að flytja féð aftur frá Actavis Grouphf. fyrir árslok 2007, þegar þurfti að færa það í ársreikning þess félags semtekið lán en ganga þess í stað frá því sem lánveitingu til stefnda SaltsInvestments ehf. og færa það réttilega þannig til bókar, bæði þar og íreikningum Mainsee. Stefndu mótmæla því sem röngu og ósönnuðu að gert hafiverið sérstakt samkomulag milli aðila um að þessir fjármunir skyldu liggja hjáActavis Group hf. allt svo sem haldið er fram í stefnu. Stefndu benda á að lánveitingin sem og heimildstefnda Árna til hennar hafi síðan endurtekið verið staðfest af stjórn Mainsee.Um það vísist til ársreikninga félagsins og þeirrar staðreyndar að vaxtatekjurþess af láninu hafi verið sérstaklega tilgreindar í ársreikningi félagsins og ískattframtali þess. Lánveitingin frá Mainsee verði allt að einu talin lögmætþar sem gerður hafi verið um hana sérstakur lánasamningur við félagið en í 1.grein hans sé áréttað að tilgangurinn með honum sé að „staðfesta skriflega aðum sé að ræða lán“ frá Mainsee til Salt Investments ehf. Þá hafi Glitnir banki hf. einnig staðfest réttmætiog lögmæti lánsins eftir að hafa tekið yfir stjórn Mainsee GmbH, sbr. t.d.samrunaefnahagsreikning Mainsee Holding ehf., ársreikninga hins sameinaðafélags og yfirlýsingu um skuldajöfnuð.Sú málsástæða stefnanda að um einhliða töku áfjármunum hafi verið að ræða samræmist því ekki fyrirliggjandi gögnum. Því séstaðhæfingum stefnanda um að um ólögmætan gerning hafi verið að ræða alfariðmótmælt sem röngum og ósönnuðum.Af hálfu stefndu er byggt á að háttsemi stefndaVilhelms Róberts verði, hvað varði umrædda lánveitingu Mainsee til stefndaSalts Investments ehf. þann 3. desember 2007, ekki talin saknæm, þegar afþeirri ástæðu að hann hafi ekki komið að lánveitingunni og ekki vitað af láninufyrr en það hafði verið veitt og féð flutt til stefnda Salt Investments ehf.Staðhæfingum stefnanda um saknæmi stefnda Vilhelms Róberts er því vísað á bugsem ósönnuðum.Þá er af hálfu stefndu byggt á að háttsemi stefndaSalt Investments ehf. hafi ekki verið saknæm, enda hafi félagið einfaldlegatekið lán á markaðskjörum og fært samviskusamlega í bækur sínar sem slíkt.Staðhæfingum stefnanda um saknæmi stefnda Salt Investments ehf. sé því vísað ábug sem ósönnuðum.Háttsemi stefnda Árna varðandi umrætt lán hafi ekkiverið saknæm, enda hafi hann hvorki haft ásetning né sýnt af sér nokkra þáhegðun er geti talist til gáleysis hvað varðar meint tjón stefnanda, þ.e. aðhuglæg afstaða stefnda Árna hafi í engu stuðlað á saknæman hátt að því aðstefnandi kunni að hafa greitt Glitni banka hf. hærri fjárhæð en ella íuppgjöri á persónulegri ábyrgð sinni á láni Glitnis banka til Mainsee.Þvert á móti er af hálfu stefndu byggt á að með þvíað endurheimta 4 milljónir evra frá félagi stefnanda, Actavis Group hf., ogfæra fjármunina sem lán til stefnda Salt Investments ehf. á markaðskjörum, hafihuglæg afstaða stefnda Árna réttilega verið að tryggja hagsmuni Mainsee hvaðvarði fjármunina. Verði það ráðið af þeim aðgerðum sem hann hafi gripið til.Staðhæfingum stefnanda um saknæmi stefnda Árna varðandi meint tjón stefnanda séþví sérstaklega vísað á bug sem ósönnuðum.Loks er af hálfu stefndu byggt á að málsgrundvöllurstefnanda sé í öllum meginatriðum rangur og ósannaður. Engar sannanir hafiverið færðar fyrir því að stefndu hafi haft ásetning til að valda stefnandameintu tjóni eða að þeir hafi gerst sekir um gáleysi sem hafi leitt til meintstjóns. Því er staðhæfingum stefnanda um saknæmi stefndu alfarið mótmælt semröngum og ósönnuðum. Í stefnu og framlögðum gögnum af hálfu stefnanda sé ekkimyndast við að sanna bótagrundvöll krafna hans, svo sem að sýna fram á aðskilyrði almennu skaðabótareglunnar, vinnuveitendaábyrgðar eða annarrarbótareglu séu uppfyllt í málinu. Þá hafi stefnandi engar sönnur fært fyrir þvíað orsakatengsl séu á milli lánveitingarinnar og hins meinta tjóns eða aðtjónið hafi verið sennileg afleiðing lántökunnar. Þá sé með öllu ósannað að stefnandi hafi orðið fyrirtjóni, í hverju það sé fólgið, hvert umfang þess sé og að stefndu beri ábyrgð áþví en ekki stefnandi sjálfur. Eru ástæður þess ítarlega raktar í greinargerðen helstu ástæður þess eru taldar vera að allt frá lánveitingunni hafi lániðtil stefnda Salt Investments ehf. verið bókfært sem slíkt hjá Mainsee og síðarMainsee Holding ehf. Lánið hafi því allan tímann verið til staðar meðal eignafélagsins. Þá liggi fyrir í ársreikningi Mainsee að þrátt fyrirað það hafi ráðstafað sinni helstu eign til stefnanda með framangreindum hættiog greitt söluandvirðið upp í bankalánið þá hafi það haldið eftir öðrum eignum,einkum láninu til stefnda Salt Investments ehf. Hafi þessi krafa félagsinsverið sérstaklega undanþegin við sölu Glitnis banka hf. til dótturfélagsActavis Group hf.Af hálfu stefndu er jafnframt því byggt á að það séósannað hversu mikið Mainsee hafi alls greitt inn á lánið frá Glitni banka hf.Þá sé ósannað að stefnandi hafi greitt kröfu bankans enda komi aðeins fram ígögnum að hann hafi samið um hana. Þá sé í bréfinu heldur ekki staðfest aðkrafa bankans hafi verið greidd með greiðslu að þeirri fjárhæð sem stefnandiheldur fram. Af hálfu stefndu er enn fremur byggt á að þó aðtalið yrði sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni af þeim sökum aðMainsee hafi ekki að fullu gert upp lán sitt til Glitnis banka ehf. þá séskýringa á því getuleysi félagsins alfarið að leita í ráðstöfunum stefnandasjálfs og félaga hans sem rýrðu stórkostlega fjárhag Mainsee til hagsbóta fyrirfélög stefnanda og er það nánar rökstutt í greinargerð. Vaxtakröfum stefnanda er mótmælt sem órökstuddum. Þáer kröfum um dráttarvexti og upphafsdegi þeirra sérstaklega mótmælt.IV. Niðurstaða Stefnandi krefst skaðabóta úrhendi stefndu og byggir kröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegnaathafna- eða athafnaleysis þeirra. Rekur stefnandi tjón sitt til þess er4.000.000 evra, sem voru í vörslum Actavis Group hf., voru millifærðar ídesember 2007 af reikningi félagsins inn á reikning stefnda Salt Investmentsehf. Um var að ræða fjármuni sem ætlaðir voru til kaupa á vörubirgðum eins ogfram hefur komið, upphaflega að fjárhæð 4.450.000 evrur og voru eign Mainsee.Stefnandi telur að með þessari háttsemi hafi stefndu brotið gegn hagsmunumfélagsins og stefnanda en hann hafi gengist í skipta ábyrgð (pro rata) fyrirskuldum félagsins eins og áður er rakið. Kveðst stefnandi persónulega hafaorðið fyrir fjárhagstjóni þar sem ábyrgðargreiðsla hans varð hærri en hún hefðiorðið ef þessir fjármunir hefðu staðið til fullnustu kröfu Glitnis banka hf. áhendur Mainsee. Sýknukrafa stefndu byggir ífyrsta lagi á aðildarskorti þar sem stefnandi sé ekki bær til að hafa uppikröfu um að stefndu hafi tekið fjármuni Mainsee með saknæmum hætti. Á þessamálsástæðu stefndu er ekki fallist. Krafa stefnanda á hendur stefndu er á þvíreist að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemiþeirra. Telst stefnandi vera réttur aðili að þeirri kröfu, sbr. 16. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi reisir kröfu sína áhendur stefndu á almennu skaðabótareglunni. Byggir hann á því að ofangreindmillifærsla af reikningi Actavis Group hf. yfir á reikning stefnda SaltInvestments ehf. hafi verið saknæm og ólögmæt háttsemi. Stefndu Árni og VilhelmRóbert hafi með millifærslunni dregið fjármuni Mainsee til félagsins. StefndiSalt Investments ehf. hafi ekki átt neitt tilkall til fjárins og millifærslanhafi ekki verið framkvæmd í umboði fyrirsvarsmanna Mainsee. Stefndu hafna þessu alfarið ogtelja að um hafi verið að ræða lögmæta lánveitingu Mainsee til stefnda SaltInvestments ehf. sem ávallt hafi verið gerð grein fyrir í bókum beggja félaga.Mainsee eigi enn kröfu á hendur Salt Investments ehf. sem engin tilraun hafiverið gerð til að innheimta. Óumdeilt er að stefndi Árni, semvar þegar hér er komið sögu orðinn framkvæmdastjóri stefnda Salt Investmentsehf., lagði til ofangreinda millifærslu og var henni eins og áður er lýst fylgteftir af Matthíasi Johannessen, starfsmanni félagsins. Átti hann ítölvubréfasamskiptum við Rafnar Lárusson sem gerði engar athugasemdir viðbeiðnina. Voru 4.000.000 evra millifærðar á reikning Salt Investments ehf. 3.desember 2007. Stefnandi byggir á því aðstefndi Árni hafi ekki haft umboð til þess að gefa fyrirmæli um ofangreindamillifærslu. Forsaga málsins og fyrri viðskipti hafi því afar takmarkaðaþýðingu, ef nokkra. Dómurinn telur að við mat á þvíhvort ofangreind háttsemi stefnda Árna verði metin honum til sakar verði aðlíta til þess sem stefnanda sjálfum mátti vera ljóst í tengslum við umræddagerninga og hlutverk stefnda. Hvorki stefnandi né stefndi Vilhelm Róbert gáfuskýrslu fyrir dóminum og verður því að draga ályktanir um það atriði affyrirliggjandi gögnum og framburðum vitna.Stefnandi hefur ekki andmælt sem rangri lýsingu stefndu á þeim viðskiptumsem fyrirhuguð voru og ætluðu hlutverki Mainsee í þeim. Ljóst má vera að ummargþætt verkefni var að ræða þar sem menn höfðu ákveðna framtíðarsýn og lagðurvar grunnur að með markvissum hætti. Er óumdeilt að Actavis Group hf. var ætlaðað njóta þessa að lokum. Verkefnið var í huga stefnanda og stefnda VilhelmsRóberts talið það mikilvægt að þeir gengust í skipta ábyrgð (pro rata) fyrirþeim skuldbindingum sem áður er lýst.Dómurinn telur að gögn málsins styðji framburð stefnda Árna um hlutverkhans, sem fólst í því að fylgja verkefninu eftir með tillögum og leiðum tillausna, m.a. þegar fyrirætlanir í tengslum við viðskiptin gengu ekki eftir.Hefur þessu hlutverki hans ekki verið mótmælt af stefnanda enda styðja gögnmálsins og framburðir vitna að enginn ágreiningur var um það. Engar athugasemdir voru gerðar af hálfu stefnanda er umræddir fjármunirMainsee voru fyrst millifærðir á reikning hjá Actavis Group hf. að tillögustefnda Árna. Aðspurður fyrir dómi gaf lögmaður stefnanda þá skýringu að þráttfyrir að gagnrýna hafi mátt þá ráðstöfun hafi hún verið tímabundin þar til aðkaupum vörubirgðanna kæmi. Þegar millifærslan til Salt Investments ehf. áttisér stað hafi hins vegar legið fyrir að ekki yrði af kaupum vörulagersins.Aðspurður bar stefndi Árni að flutningur fjár Mainsee til stefnda SaltInvestments ehf. hafi verið tímabundin ráðstöfun rétt eins og þegar það varflutt til Actavis Group hf. Ekki hafi þótt æskilegt að fjármunirnir yrðu yfiráramótin hjá félaginu sem þyrfti þá að bóka sem skuld við Mainsee. Þykirtölvubréf Mark Keatleys, fjármálastjóra Actavis Group hf., til stefnda VilhelmsRóberts frá 24. október 2007, styðja þetta. Í tölvubréfinu er að finna umbeðnarupplýsingar um lokatölur þriðja ársfjórðungs. Þar segir m.a.: „sjóðsstreymiðeins og það mun líta út í samstæðureikningi nýtur góðs af €4,5 m tímabundnuinnstreymi frá Mainsee sem snýst við á 4. ársfjórðungi...“ Fyrir dómi bar Mark að gerður hafi verið samningur um að fjármunirnir yrðuekki færðir frá Actavis Group hf. eftir að þeir voru þangað komnir. Enginnsamningur þess efnis liggur fyrir í málinu og verður því ekki byggt áframburðinum um tilvist slíks samnings. Eins og hér hefur verið rakið er ljóst að sami háttur var hafður á viðákvarðanir um millifærslu fjármuna Mainsee, annars vegar til Actavis Group hf.og hins vegar til stefnda Salt Investments hf. Þá er til þess að líta að staðastefnda Árna var hin sama, þ.e. hann var orðinn framkvæmdastjóri stefnda SaltInvestments ehf. Bar stefndi Árni fyrir dóminum að hann hefði eftir að hann fórfrá Actavis Group hf. enn gætt hagsmuna Mainsee enda áfram unnið að því verkefnisem þegar var hafið. Er þetta í samræmi við framburð Sigurgeirs og Matthíasarum þetta hlutverk hans. Eftir millifærsluna til stefnda Salt Investments ehf. voru fjármunirnirfærðir sem lán í bækur félaganna beggja, svo og í ársreikninga þar sem m.a. vargerð grein fyrir vaxtatekjum Mainsee af láninu. Hefur stefnandi á engan háttsýnt fram á að gerð hafi verið tilraun til þess að leyna fjármununum.Þá er til þess að líta að eftir að Glitnir banki tók yfir Mainsee, vargerður sérstakur lánssamningur milli félagsins og stefnda Salt Investmentsehf., dagsettur maí 2010, þess efnis að Mainsee hafi veitt félaginu 4.450.000evra lán sem yrði gjaldkræft 7 dögum eftir að krafa kæmi fram um greiðslu þess.Undir samninginn rituðu bæði stefndi Árni og Sigurgeir, eini stjórnandiMainsee, sem báru um að lánssamningurinn hefði verið gerður að ósk þýskraendurskoðenda Mainsee, ellegar yrði litið svo á sem um gjaldfallna skuld væriað ræða. Líta verður svo á að með samningnum hafi umboð stefnda Árna tilmillifærslunnar verið staðfest af eiganda kröfunnar sbr. 25. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Undir hann ritaði einistjórnandi Mainsee en engin formleg stjórn var í félaginu. Eftir aðsamningurinn var gerður var lánveitingin sérstaklega undanskilin í samningiGlitnis banka hf. við dótturfélag Actavis Group hf. sem áður er getið. ÞegarMainsee var síðar sameinað Mainsee Holding ehf. árið 2011 var lánveitingintilgreind í ársreikningum Mainsee Holding ehf.Að öllu ofangreindu virtu þykir sannað að stefndi Árni hafði í krafti stöðusinnar, sem var alkunn þeim sem hann átti í samskiptum við vegna Mainsee ogenginn dró í efa, fullt umboð félagsins til þess að fara fram á að umdeildirfjármunir yrðu fluttir af reikningi Actavis Group hf. yfir á reikning stefndaSalt Investments ehf. Við millifærsluna var ljóst að Mainsee eignaðist kröfu ástefnda sem var þegar gjaldkræf enda var gjalddagi þá ekki umsaminn. Með hliðjón af því sem hér hefur verið rakið þykir að mati dómsins sýnt aðekki séu uppfyllt grundvallarskilyrði almennu skaðabótareglunnar um saknæmi ogólögmæti háttsemi stefnda Árna og verður hann þegar af þeirri ástæðu sýknaðuraf öllum kröfum stefnanda. Krafa stefnanda á hendur stefndaVilhelm Róbert er á því byggð að hann hafi verið eini eigandi stefnda SaltInvestments ehf. auk þess að vera forstjóri Actavis Group hf., og því útilokaðað hin umdeilda millifærsla hafi átt sér stað án hans samþykkis eða vitneskju. Engin gögn í málinu eða framburðir vitna styðja að stefndi Vilhelm Róbert hafikomið að ákvörðun þessari með saknæmum eða ólögmætum hætti og breytir því íþessu sambandi engu hver staða hans var í ofangreindum félögum eða almennvitneskja hans um rekstur þeirra félaga er hann tengdist. Þá verður það ekkivirt honum til sakar að hafa ekki gripið til athafna eftir að hann fékkvitneskju um fjármunina á reikningi félagsins. Verður hann þegar af þeirriástæðu sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Krafa stefnanda á hendur SaltInvestments ehf. er byggð á því að félagið hafi tekið við fjármunum og nýtt þáí rekstri sínum til tjóns fyrir stefnanda. Auk almennu skaðabótarreglunnar erkrafan reist á reglum skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð þar sem stefnduÁrni og Vilhelm Róbert hafi verið stjórnendur félagsins. Af hálfu stefnanda hefur enginnreki verið að því gerður að sýna annars vegar fram á að hið stefnda félag hafinýtt fjármunina í eigin þágu og hins vegar að orsakatengsl hafi verið á millinýtingarinnar og ætlaðs fjártjóns stefnanda. Gögn málsins sýna, svo ekki verðurum villst, að Mainsee á enn kröfu á hið stefnda félag, sem ekki hefur veriðinnheimt. Að þessu virtu verður ekki fallist á að athafnir eða athafnaleysistefnda Salt Investments ehf. hafi veriðsaknæm og ólögmæt. Með vísan til niðurstöðu um sýknu stefndu Árna og Vilhelms Róberts eruskilyrði vinnuveitendaábyrgðar ekki uppfyllt. Verður stefnda Salt Investmentsehf. þegar af þeirri ástæðu sýknað af öllum kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðumálsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnandigreiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilegur 1.600.000 krónur.Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.DÓ M S O R Ð: Stefndu, Árni Harðarson, VilhelmRóbert Wessman og Salt Investments ehf., eru sýknaðir af öllum kröfumstefnanda, Björgólfs Thors Björgólfssonar. Stefnandi greiði stefndu1.600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 600/2015
Útboð Skaðabætur Orsakatengsl Sennileg afleiðing Tjón
Árið 2005 efndu Ríkiskaup fyrir hönd V til útboðs um áætlunar- og skólaakstur á fimm tilteknum landsvæðum. H ehf. bauð í tvær leiðir en fékk hvorugt verkið. Í október sama ár gerði V samning við K ehf. um akstur á Suðurnesjum sem átti að gilda í þrjú ár frá árinu 2006 til og með 2008 með „heimild til framlengingar um tvö ár ef um semst á milli verkkaupa og verktaka.“ Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 450/2007 var viðurkennd bótaskylda Í gagnvart H ehf. á grundvelli þágildandi 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup vegna missis hagnaðar sem H ehf. kynni að hafa notið, ef ekki hefði komið til ákvarðana V um að hafna tilboðum hans í umræddu útboði. Þá voru H ehf. með dómi Hæstaréttar í máli nr. 436/2013 dæmdar skaðabætur vegna þess tjóns sem hann varð fyrir á árunum 2006 til og með 2008 af fyrrgreindri ástæðu. Í máli þessu krafðist H ehf. þess að sér yrðu dæmdar bætur vegna áranna 2009 og 2010, en fyrir lá að samningurinn við K ehf. frá október 2005 var framlengdur um tvö ár. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hin bótaskylda háttsemi Í miðaðist við árið 2005 þegar V tók ákvörðun um að hafna tilboðum H ehf., en ekki árið 2008 þegar samningur K ehf. var framlengdur um tvö ár. Breytti engu í því tilliti þótt í samningnum frá 2008 hefði verið vísað til fyrri samningsins frá 2005 og framangreinds útboðs. Með hliðsjón af fyrirliggjandi skilmálum í útboðs- og verklýsingu hefði einungis verið um að ræða skyldu til að gera samning við H ehf. til þriggja ára, en meira hefði þurft að koma til ef samningssambandið ætti að vara í tvö ár til viðbótar. Hefði H ehf. því einungis þurft að gera ráðstafanir sem miðuðust við að uppfylla samningsskyldur sínar næstu þrjú árin. Var því talið að ákvæði útboðsskilmálanna um heimild til framlengingar samningsins hefði ekki verið svo afdráttarlaust að H ehf. hefði árið 2005 mátt reikna með því að gengið yrði til samnings við hann þremur árum síðar. Vegna óvissu um tjón H ehf. af þessum sökum og möguleika hans til að takmarka það með svo löngum fyrirvara var talið að skort hefði á að skilyrðum skaðabótaskyldu um saknæmi vegna síðara tímabilsins og sennilega afleiðingu hefði verið fullnægt við slíkar aðstæður, sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Var Í sýknað af kröfu H ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2015. Hann krefstþess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda, en til vara að krafanverði lækkuð. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMálavöxtum er lýst íhinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir efndu Ríkiskaup fyrir höndVegagerðarinnar til útboðs um verkið „Áætlunarakstur á sérleyfisleiðum áÍslandi og skólaakstur á Suðurlandi, Snæfellsnesi og Suðurnesjum 2006-2008“.Samkvæmt útboðs- ogverklýsingu var óskað eftir tilboðum í áætlunarakstur á fimmþjónustusvæðum: 1. Suðurlandi, 2. Reykjanesi, 3. Vesturlandi og Norðurlandi, 4.Vestfjörðum og 5. Austfjörðum. Tilboðum vegna Suðurlands skyldi fylgja tilboð ískólaakstur fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands og á Suðurnesjum í skólaaksturfyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Stefndi bauð í aksturinn á Suðurlandi ogSuðurnesjum og var lægstbjóðandi á Suðurnesjum, en bauð næst lægst í verkið áSuðurlandi. Lægstbjóðandi í síðargreint verk féll svo frá tilboði sínu í byrjundesember 2005. Stefndi fékk hvorugtverkið og gerði Vegagerðinsamning við Kynnisferðir ehf. 14. október 2005 um akstur á Suðurnesjum ásamttilheyrandi akstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Í samningnum var að finnanákvæm ákvæði um skyldur og réttindi samningsaðila, þar á meðal lýsingu áverkinu og greiðslur verkkaupa fyrir það sem og heimildir verktaka tilinnheimtu far- og farmgjalda samkvæmt gjaldskrá, sem þó mátti ekki hækka ánsamráðs við verkkaupa. Um samningstíma var sérstakt ákvæði þar sem sagði:„Samningstími er frá og með 1. janúar 2006 til og með 31. desember 2008 meðheimild til framlengingar um tvö ár ef um semst á milli verkkaupa og verktaka.“Með bréfi 18. október 2005 til stefnda tilkynnti Vegagerðin honum meðal annarsað skrifað hafi verið undir samning við Kynnisferðir ehf. um áætlunarakstur ogskólaakstur á Suðurnesjum. Úr varð að Vegagerðin hafnaði öllum tilboðum umsérleyfisakstur á Suðurlandi en þó mun Fjölbrautaskóli Suðurlands hafa gertsamning við Guðmund Tyrfingsson ehf. um þann hluta verksins er laut aðskólaakstri. Í héraðsdómi er lýst samskiptum stefnda og Vegagerðarinnarfram til þess að stefndi höfðaði mál á hendur áfrýjanda 23. júní 2006 með kröfuum viðurkenningu á rétti sínum til skaðabóta vegna missis hagnaðar sem hannhefði notið ef ekki hefði komið til þeirrar ákvörðunar Vegagerðarinnar að hafnatilboðum stefnda í umræddu útboði. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl2007, sem staðfestur var af Hæstarétti 8. maí 2008 í máli nr. 450/2007, varkomist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði leitt nægar líkur að því að hann hafi orðiðfyrir tjóni af þessum sökum og væri fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskylduáfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 84. gr. þágildandi laga nr. 94/2001 um opinber innkaup,sbr. nú 2. mgr. 101. gr. laga nr. 84/2007 um sama efni. Með því væri aðeinsleyst úr lögmæti aðgerða Vegagerðarinnar án þess að nokkru hefði verið slegiðföstu um í hvaða mæli þær aðgerðir hefðu leitt til tjóns fyrir stefnda. Hinn 30. desember 2008 gerði Samband sveitarfélaga áSuðurnesjum sem verkkaupi þjónustusamning við Kynnisferðir ehf. umáætlunarakstur á sérleyfisleiðum á Suðurnesjum frá og með 1. janúar 2009 til ogmeð 31. desember sama ár „með heimild um framlengingu um eitt ár í viðbót“ semmun hafa orðið raunin. Var þar vísað til framangreinds samnings 14. október2005 og áðurnefnds útboðs, en síðari samningurinn tók þó ekki til skólaakstursá Suðurnesjum. Er helstu efnisatriðum samningsins lýst í héraðsdómi sem og ástæðumþess að Vegagerðin var ekki annar samningsaðila, en Samtök sveitarfélaga áSuðurnesjum höfðu tekið yfir verkefni stofnunarinnar sem laut aðalmenningssamgöngum á Suðurnesjum. Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjanda 13. september2011 til heimtu bóta. Í þinghaldi í héraði 23. nóvember 2010 var sakarefniskipt samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þannig aðfyrst skyldi leyst úr ágreiningi aðila vegna tímabilsins frá 2006 til og með2008 og síðan vegna áranna 2009 og 2010. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27.mars 2013 var fallist á varakröfu stefnda vegna hins fyrra tímabils, sem reistvar á mati dómkvaddra manna, um missi hagnaðar stefnda af umræddu verki, aðhöfuðstól 248.762.900 krónur með tilgreindum vöxtum. Með dómi 12. desember 2013 í máli nr.436/2013 staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um annað en vexti. Í þessum þætti málsins krefst stefndi að áfrýjandigreiði sér 274.670.424 krónur með nánar greindum vöxtum vegna missis hagnaðar áárunum 2009 og 2010 við að fá ekki sérleyfi til aksturs á Suðurnesjum. Meðhinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að missir hagnaðar stefndavegna aksturs á þessu svæði umrædd ár fæli í sér tjón hans í skilningi 2. mgr.84. gr. laga nr. 94/2001 sem ætti sér orsakir í ákvörðun Vegagerðarinnar um aðtaka ekki tilboði hans.IIEins og áður greinir var með dómiHæstaréttar í máli nr. 450/2007 viðurkennd bótaskylda áfrýjanda gagnvartstefnda á grundvelli 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 vegna missis hagnaðar semhinn síðarnefndi kynni að hafa notið, ef ekki hefði komið til ákvarðanaVegagerðarinnar um að hafna tilboðum stefnda í sérleyfisakstur á Suðurlandi ogSuðurnesjum. Þá voru stefnda með dómi Hæstaréttar í máli nr. 436/2013 dæmdarskaðabætur vegna þess tjóns sem hann varð fyrir á árunum 2006 til og með 2008af fyrrgreindri ástæðu. Sem fyrr segir lýtur kröfugerð stefnda í máli þessu aðbótum vegna áranna 2009 og 2010 og þá einungis vegna aksturs á Suðurnesjum.Í 1. mgr. 84. gr.laga nr. 94/2001 var að finna sérstaka reglu um bætur til handa bjóðanda vegnaþess tjóns sem brot á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim hefði í för meðsér fyrir hann og miðuðust bætur við kostnað við að undirbúa tilboð og takaþátt í útboði. Þurfti bjóðandi einungis að sanna að hann hafi átt raunhæfamöguleika á að verða valinn af kaupanda og möguleikar hans hafi skerst viðbrotið. Í máli þessu er á hinn bóginn deilt um skilyrði skaðabótaábyrgðaráfrýjanda eftir 2. mgr. greinarinnarþar sem fram kemur að um skaðabætur vegna brota á lögunum og reglumsettum samkvæmt þeim færi að öðru leyti eftir almennum reglum. Í 1. greinframangreindrar útboðs- og verklýsingar var þjónustusvæðum, akstursleiðum ogferðatíðni lýst, auk þess sem þar var að finna ítarleg ákvæði um þærrekstrarlegu kvaðir sem bjóðendur skuldbundu sig með tilboðum sínum til að takaað sér á samningstímanum. Jafnframt var kveðið á um nauðsyn þess að fram færinánari gerð samnings við verktaka með útfærslu á nauðsynlegum þáttum verksins.Tilgreint var að gildistími slíks samnings skyldi vera þrjú ár frá 1. janúar2006 til 31. desember 2008. Þá var mælt fyrir um „heimild til framlengingar umtvö ár ef um semst á milli verkkaupa og verktaka.“ Jafnframt sagði aðsamningsaðilar skyldu „koma saman a.m.k. einu sinni á ári til fundar, þar semfjallað er um framkvæmd samnings, auk atriða er varða eftirlit verkkaupa semlýst er í samningi.“Svo sem áður greinir liggur fyrir að stefndi árétt tilskaðabóta úr hendi áfrýjanda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið ef ekkihefði komið til ákvörðunar Vegagerðarinnar 18. október 2005 um að hafna tilboðihans í sérleyfisakstur á Suðurnesjum. Hin bótaskylda háttsemi miðast samkvæmtþessu við þann dag, en ekki 30. desember 2008 er Samband sveitarfélaga áSuðurnesjum gerði samning sinn við Kynnisferðir ehf. sem Vegagerðin hafði áður gertsamning við um verkið 14. október 2005. Breytir engu í því tilliti þótt ísamningnum frá 2008 hafi verið vísað til fyrri samningsins frá 2005 ogframangreinds útboðs. ÞóttVegagerðinni hafi á árinu 2005 verið skylt að ganga til samnings við stefnda umakstur á Suðurnesjum í samræmi við fyrirliggjandi skilmála í útboðs- ogverklýsingu þá var einungis um að ræða skyldu til að gera samning við hann tilþriggja ára frá 1. janúar 2006 að telja. Þurfti því meira að koma til efsamningssambandið ætti að vara í tvö ár til viðbótar. Þannig kvað útboðs- ogverklýsingin hvorki á um að verkkaupi né verktaki skuldbyndu sig til nýrrarsamningsgerðar að loknum hinum þriggja ára samningstíma, heldur var einungis umað ræða heimild til slíks að því tilskildu að þeir næðu saman um samning, svosem vegna þess að báðir aðilar teldu það sér hagfellt á grundvelli aðstæðna semþá yrðu uppi. Hefði verið gengið til samnings við stefnda í kjölfarútboðsins mátti hann einungis búast við að þurfa að gera ráðstafanir semmiðuðust við að uppfylla samningsskyldur sínar næstu þrjú árin. Þótt fram sékomið að samið hafi verið í lok árs 2008 um framlengingu samnings vegna akstursá Suðurnesjum við það fyrirtæki sem valið var í framhaldi af útboðinu til aðsinna akstri á því svæði verður ekki talið að framangreint ákvæði útboðsskilmálannaum heimild til framlengingar samningsins hafi verið svo afdráttarlaust aðstefndi hafi í lok árs 2005 mátt reikna með því að gengið yrði til samnings viðhann þremur árum síðar. Því hefur hér að framan verið lýst að stefndi reisir kröfu sína á því aðhann eigi rétt til skaðabóta úr hendi áfrýjanda vegna bótaskyldrar háttsemihans á árinu 2005 fyrir tjón sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir á árunum2009 og 2010 á sama hátt og á árabilinu frá 2006 til 2008. Auk hinnarbótaskyldu háttsemi áfrýjanda var sá réttur stefnda háður óorðnum atvikum semþurftu að verða mörgum árum síðar. Vegna óvissu um tjón stefnda af þessum sökumog möguleika hans til að takmarka það með svo löngum fyrirvara skortir á aðskilyrðum skaðabótaskyldu um saknæmi vegna síðara tímabilsins og sennilegaafleiðingu hafi verið fullnægt við slíkar aðstæður, sbr. 2. mgr. 84. gr. laganr. 94/2001. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda.Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði ogfyrir Hæstarétti.Dómsorð:Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnda,Hópbílaleigunnar ehf.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellurniður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2015.IMál þetta, sem dómtekið var 12. maí sl., er höfðaðmeð stefnu áritaðri um birtingu 13. september 2011 og þingfest 22. samamánaðar. Stefnandi er Hópbílaleigan ehf.,Fossnesi C, Selfossi, en stefndi er íslenska ríkið.Samkvæmt endanlegri kröfugerðstefnanda í þessum þætti málsins krefst hann þess að stefndi verði dæmdur tilað greiða honum 274.670.424 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 af 137.040.824 krónum frá 1. janúar 2010 til 1. janúar 2011 enaf 274.670.424 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst auk þessmálskostnaðar að skaðlausu.Stefndi gerir þá kröfu aðallegaað hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert aðgreiða stefnda málskostnað. Til vara er þess krafist aðstefnukrafa verði lækkuð stórkostlega og að málskostnaður verði felldur niður.Í þinghaldi 23. nóvember 2010óskaði stefnandi eftir því að sakarefni málsins yrði skipt samkvæmt ákvæðum 1.mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, þannig að fyrst yrði leyst úr ágreiningi aðilaað því er varðaði tímabilið frá 2006 til 2008. Ekki voru gerðar athugasemdirvið þessa kröfu af hálfu stefnda og féllst dómari málsins á þessa ósk. Dómur umþann hluta sakarefnisins var kveðinn upp 27. mars 2013 þar sem fallist var ávarakröfu stefnanda og var stefndi þá dæmdur til að greiða stefnanda skaðabæturað fjárhæð 248.762.900 krónur auk dráttarvaxta. Með dómi Hæstaréttar Íslandsuppkveðnum 12. desember 2013 var sú niðurstaða staðfest að öðru leyti en varðaðivexti og dráttarvexti. Eru nú til úrslausnar í þessum þætti málsins kröfuraðila sem lúta að tímabilinu 2009 til 2010.IIÍ ágúst 2005 efndu Ríkiskaup f.h.Vegagerðarinnar til útboðs um verkið „Áætlunarakstur á sérleyfisleiðum áÍslandi og skólaakstur á Suðurlandi, Snæfellsnesi og Suðurnesjum 2006-2008“.Óskað var eftir tilboðum í áætlunarakstur á fimm þjónustusvæðum; 1. Suðurlandi,2. Reykjanesi, 3. Vesturlandi og Norðurlandi, 4. Vestfjörðum og 5. Austfjörðum.Hvert þjónustusvæði skiptist svo í nánar tilgreindar leiðir, merktar F1-F40.Tilboðum vegna Suðurlands skyldi fylgja tilboð í skólaakstur fyrirFjölbrautarskóla Suðurlands og á Suðurnesjum í skólaakstur fyrirFjölbrautarskóla Suðurnesja. Stefnandi bauð í aksturinn áSuðurlandi og á Suðurnesjum og var lægstbjóðandi á Suðurnesjum en bauðnæstlægst í verkið á Suðurlandi. Kostnaðaráætlun verkkaupa vegnasérleyfishluta S1 nam 124.437.000 krónum og vegna sérleyfishluta S2 1.332.000krónum. Voru tilboð stefnanda undir kostnaðaráætlun verkkaupa og átti stefnandilægsta tilboð í S2 hluta útboðsins og næstlægsta í S1 hluta þess enÞingvallaleið ehf. skilaði lægsta tilboði í síðarnefnda hlutann.Stefnanda barst bréf frá Vegagerðríkisins hinn 18. október 2005 þar sem var tilkynnt að verkkaupi hygðist semjavið Þingvallaleið ehf. um akstur á Suðurlandi (S1) og Kynnisferðir ehf. umaksturinn á Suðurnesjum (S2). Þegar stefnandi leitaði skýringa hjá verkkaupa áástæðum höfnunarinnar, kom fram að verkkaupi taldi stefnanda ekki hafa veriðnógu lengi í rekstri til að unnt væri að semja við félagið. Samningurinn viðKynnisferðir var gerður hinn 14. október 2005. Stefnandi kærði ákvörðunVegagerðarinnar til kærunefndar útboðsmála hinn 21. október 2005. Í byrjun desember 2005 kom í ljósað lægstbjóðandi á Suðurlandi, Þingvallaleið ehf., hugðist ekki standa viðtilboð sitt í verkið og óskaði starfsmaður Vegagerðarinnar því eftirframlengingu á tilboði stefnanda í verkið, í tölvupósti 1. desember 2005.Vegagerðin gerði það að skilyrði að stefnandi félli frá öllum kærum vegna útboðsinsog myndi ekki hafa uppi neinar skaðabótakröfur vegna þess.Lögmaður stefnanda tilkynntilögmanni Vegagerðarinnar með tölvupósti 5. desember 2005 að stefnandi féllist áað fella niður kæru sína fyrir kærunefnd útboðsmála og tilkynnti jafnframt að hannhefði aflað allra staðfestinga og yfirlýsinga, sem Vegagerðin krefðist, svo aðunnt væri að ganga til samninga um verkið. Hins vegar gerði stefnandi greinfyrir því að hann teldi það ekki geta verið skilyrði samninga umSuðurlandssamninginn að hann afsalaði sér hugsanlegum rétti til skaðabóta vegnaþess að gengið var fram hjá honum á Suðurnesjum.Daginn eftir, 6.desember 2005, sendi lögmaður Vegagerðarinnar lögmanni stefnanda tölvubréf þarsem fram kemur það álit Vegagerðarinnar að þar sem ekki hefði fengistyfirlýsing undirverktaka um að sá tæki ábyrgð á efndum samnings um verkiðsérleyfisakstur á Suðurlandi, liti Vegagerðin svo á að frekarisamningsumleitanir væru tilgangslausar. Lögmaður stefnanda mótmælti bréfinu ogbenti á að yfirlýsing undirverktakans, með því orðalagi sem starfsmaðurVegagerðarinnar ritaði inn á hana, hefði verið lögð fram daginn áður. Í svarilögmanns Vegagerðarinnar kom fram að Vegagerðin teldi yfirlýsingu undirverktakastefnanda ófullnægjandi. Þá kom fram að Vegagerðin liti svo á að stefnandi hefði ekki uppfyllt skilyrði umfjárhagslega og tæknilega getu til að sinna verkefninu. Þar með lauksamningaviðræðum stefnanda og Vegagerðarinnar.Stefndimótmælir því að sett hafi verið þau skilyrði fyrir samningi aðila að stefnandifélli frá kæru til kærunefndar útboðsmála og að hann hefði ekki uppiskaðabótakröfur vegna útboðsins. Vegagerðin hefði sett fram drög að yfirlýsingustefnanda þessa efnis þar sem óheppilegt væri að aðilar stæðu í tilefnislitlummálaferlum á sama tíma og þeir væru í samninga­viðræðum.Stefnandi sætti sig ekki við framangreind málalok og höfðaði því mál til viðurkenningará rétt sínum til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar sem hannhefði notið, hefði ekki komið til þeirrar ákvörðunar Vegagerðar ríkisins aðhafna tilboðum stefnanda í umræddu útboði. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur,uppkveðnum 13. apríl 2007, var fallist á viðurkenningarkröfu stefnanda. Segir íniðurstöðukafla dómsins að stefnandi hafi leitt nægar líkur að því að hann hafiorðið fyrir tjóni og því væri fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu stefndasamkvæmt 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001, um opinber innkaup. Var súniðurstaða staðfest af Hæstarétti Íslands í dómi uppkveðnum 8. maí 2008 í málinr. 450/2007. Stefnanda barst bréf frá Vegagerð ríkisins hinn 18. október 2005 þar semtilkynnt var að verkkaupi hygðist semja við Þingvallaleið ehf. um akstur áSuðurlandi (S1) og Kynnisferðir ehf. um aksturinn á Suðurnesjum (S2). Þegarstefnandi leitaði skýringa hjá verkkaupa á ástæðum höfnunarinnar, kom fram aðverkkaupi taldi stefnanda ekki hafa verið nógu lengi í rekstri til að unnt væriað semja við félagið. Samningurinn við Kynnisferðir var gerður hinn 14. október2005.Í kjölfarið krafði stefnandi stefnda um greiðsluhagnaðarmissis með bréfi, dagsettu 10. júlí 2008. Byggði stefnandi kröfu sína áútreikningum KPMG. Með bréfi, dagsettu 12. ágúst sama ár, ítrekaði stefnandikröfu sína en stefndi hafnaði kröfunni með bréfi, dagsettu 23. október sama ár.Vísaði stefndi í bréfi sínu til umsagnar Vegagerðar ríkisins frá 23. septembersama ár. Hinn 14.febrúar 2011 sendi stefnandi bréf til stefnda þar sem þess var óskað að stefndibætti stefnanda tjón sitt, bæði er varðar allan aksturinn (Suðurland ogSuðurnes) fyrir árin 2006-2008 og einnig er varðar Suðurnesin fyrir árin2009-2010. Stefndi hefur hafnað kröfumstefnanda. Með matsbeiðni, dagsettri 23.nóvember 2012, óskaði lögmaður stefnanda eftir dómkvaðningu matsmanna til aðmeta hverjar hefðu orðið rekstrartekjur stefnanda á tímabilinu 2009 til 2010.Jafnframt var þess óskað að metinn yrði hver rekstrarkostnaður stefnanda hefðiorðið á sama tímabili. Þá var óskað svara við því, hvort verðtilboð vegnafyrirhugaðrar vinnu undirverktakans, Guðmundar Tyrfingssonar ehf., væru ísamræmi við markaðsverð í sambærilegum verkum á þeim tíma, sem um ræðir, og efsvo teldist ekki vera, var óskað svara við því hvert væri eðlilegt markaðsverðvinnu undirverktaka, sem tæki að sér akstur fyrir stefnanda á samningstímanum íumræddu verki. Einnig var lagt fyrirmatsmenn að meta hversu mikill hagnaður stefnanda hefði verið af umrædduverkefni að teknu tilliti til framangreindra þátta og annarra atriða semmatsmenn teldu að taka þyrfti tillit til. Loks var farið fram á að útreikningarmatsmanna yrðu miðaðir við samningstímabilið 1. janúar 2009 til ársloka 2010 ogað tekið yrði tillit til verðbreytingarákvæða útboðsgagna og almennrarverðlagsþróunar eins og hún kynni að hafa haft áhrif á tekjur og gjöld viðframkvæmd samninganna. Var lagt fyrir matsmenn að þeir vísuðu í matsgerð sinnitil ákvæða þeirra gagna, sem útreikningur þeirra byggði á og að tap/hagnaður afframkvæmd samninganna yrði sundurliðað mánuð fyrir mánuð og afkoma af umræddumleiðum hverri fyrir sig tekin saman. Hinn 30. nóvember 2012 voruFriðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi, og Guðjón Norðfjörðviðskiptafræðingur dómkvaddir til að framkvæma umbeðið mat og liggur matsgerðþeirra fyrir í málinu en hún er dagsett 27. janúar 2014. Niðurstaðamatsmannanna var sú að rekstrartekjur af farmiðasölu áranna 2009 til 2010 hefðuorðið samtals 961.285.816 krónur, rekstrartekjur vegna styrks frá verkaupa hefðusamtals orðið 120.671.530 krónur, rekstrartekjur vegna annarra þátta og tekjurvegna skólaaksturs hefðu samtals orðið 15.479.808 krónur, rekstrarkostnaðurvegna greiðslna til undirverktaka hefði orðið 626.745.770 krónur,rekstrarkostnaður vegna leigu á aðstöðu á BSÍ hefi orðið samtals 62.333.578krónur, rekstrarkostnaður vegna yfirumsjónar og eigin vinnu starfsmannafyrirtækisins hefði orðið samtals 111.302.885 krónur og rekstrarkostnaður vegnaannarra þátta hefði samtals orðið 22.384.496 krónur. Þá töldu matsmenn aðverðtilboð vegna fyrirhugaðrar vinnu undirverktakans Guðmundar Tyrfingssonarehf. væru í samræmi við markaðsverð í sambærilegum verkum á umræddum tíma. Loksvar það niðurstaða matsmanna að áætlaður hagnaður stefnanda á árunum 2009 og2010 hefði orðið samtals 274.670.424 krónur, þ.e. 137.040.824 krónur á árinu2009 og 137.629.600 krónur á árinu 2010. Stefndi óskaði eftir dómkvaðninguþriggja hæfra og óvilhallra yfirmatsmanna með yfirmatsbeiðni, dagsettri 27.júní 2014. Var þess óskað að yfirmatsmenn skoðuðu aftur og mætu þau atriði, semundirmatsmenn höfðu skoðað og metið í matsgerð sinni. Var farið fram á að þeirendurskoðuðu forsendur og alla útreikninga undirmatsmannanna. Í þinghaldi 18. september 2014voru þeir Axel Hall, Phd. í hagfræði og lektor við Háskólann í Reykjavík, JónSturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi, og Einar Steinþórsson rekstrar­tækni­fræðingurdómkvaddir til að framkvæma umbeðið yfirmat. Í þinghaldi 18. febrúar 2015upplýsti lögmaður stefnda að yfirmatsgerð lægi fyrir en hann hygðist ekkileggja hana fram í málinu. IIIStefnandi vísar til þess aðHæstiréttur Íslands hafi staðfest skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 84.gr. þágildandi laga nr. 94/2001, um opinber innkaup. Hafi með dómi réttarinsverið viðurkenndur réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missishagnaðar. Í dóminum hafi stefnandi verið talinn hafa fært sönnur á að hannhefði fengið þá samninga, sem um ræðir, ef ekki hefði komið til hinna ólögmætuákvarðana stefnda. Þá hafi í dóminum einnig verið skorið úr því að stefnandihefði leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni sem ákvæði 84.gr. laga nr. 94/2001 geti tekið til. Sé því ljóst að stefndi beri ábyrgð átjóni stefnanda og snúist málshöfðun þessi því fyrst og fremst um umfangtjónsins. Stefnandi krefst skaðabóta úrhendi stefnda vegna ólögmætrar ákvörðunar stefnda. Samkvæmt meginreglum á þvísviði beri að gera tjónþola eins settan og ef hin bótaskylda athöfn hefði ekkiátt sér stað. Tjónið felist í því að vænlegur samningur fékkst ekki og því hafistefnandi orðið af hagnaði. Um nánari skilyrði efndabóta vísar stefnandi tilalmennra reglna skaðabóta- og fjármunaréttar um bætur fyrir fjártjón sem feliþað í sér að stefnandi skuli verða jafn settur fjárhagslega og ef réttarbrotstefnda hefði ekki orðið. Eftir að niðurstaða útboðsins lá fyrir, hafi skapastskylda hjá verkkaupa að taka boði stefnanda og gera við hann verksamninga. Megibæði rökstyðja að um sé að ræða skaðabótaskyldu innan og utan samninga og byggistefnandi á reglum um hvort tveggja. Verkkaupi hafi tekið saknæma og ólögmætaákvörðun sem hafi valdið stefnanda fjártjóni og séu öll skilyrði efndabótauppfyllt. Dómkrafastefnanda vegna áranna 2009 og 2010 sé byggð á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Stefnandi kveður stuðst viðhefðbundna aðferðafræði við mat á tjóni hans. Áætlaðar séu tekjur stefnandafyrir hið vanefnda tímabil og dreginn frá áætlaður kostnaður. Aðferðafræðiþessi eigi mjög vel við vegna aðstæðna í málinu. Auðvelt sé að áætla tekjurstefnanda þar sem þær byggist á tilboði hans til stefnda ásamt uppgefnumrauntölum. Skekkjumörk séu því hverfandi. Sama eigi við um kostnaðarhliðstefnanda. Tilboðið hafi verið sett upp með þeim hætti að reyndur undirverktakiannaðist akstur samkvæmt uppgefinni gjaldskrá að frádregnum afslætti. Þar semaksturskílómetrar liggi nú fyrir, sé hægt að reikna út þennan langstærstaútgjaldalið stefnanda. Aðrir útgjaldaliðir stefnanda séu mun smærri en þeirbyggist ýmist á mati dómkvaddra matsmanna eða útreikningum á rauntölum. Áréttaberi að dómkvaddir matsmenn hafi sjálfir ákvarðað hvaða aðferðafræði yrði notuðtil að ákvarða raunverulegt tjón stefnanda. Að því er varðar tekjumissistefnanda árin 2009 og 2010 kveður stefnandi hann byggjast á sömu aðferðarfræðiog fyrir árin 2006 til 2008 en þó þannig að kröfugerðin miðist viðhagnaðarmissi vegna aksturs á Suðurnesjum en ekki á Suðurlandi. Miðað sé við aðfarþegafjöldi hafi verið sá sami árin 2009 og 2010 eins og hann var 2008. Þá séáfram miðað við gjaldskrá Guðmundar Tyrfingssonar ehf. og veittan afslátt.Endanleg kröfugerð stefnanda vegna umrædds tímabils miðist við niðurstöðurmatsmanna í framlagðri matsgerð, dagsettri 27. janúar 2014. Þar komi fram aðáætlaður hagnaður stefnanda á árunum 2009 til 2010 hefði orðið samtals 274.670.424krónur, þar af 137.040.824 krónur vegna ársins 2009 og 137.629.600 krónur vegnaársins 2010. Stefnandi kveður ekki hafa veriðtekið tillit til afleidds tjóns hans við mat á hagnaðarmissi. Ljóst sé að brotstefnda hafi haft gríðarleg áhrif á stöðu og samkeppnishæfni stefnanda á hinumíslenska hópferðamarkaði. Auglýsingagildi þess að þjónusta þá ferðamenn, semstefnandi hafi átt tilkall til, sé ómetanlegt. Þótt stefnandi fái kröfur sínarviðurkenndar, sé hann engu að síður langt frá því að verða eins settur og hannhefði verið ef stefndi hefði ekki brotið á rétti hans. Sé tjón hans því í raun umtalsvert hærra enkröfugerð hans segi til um. Um aðild stefnda vísar stefnanditil dóms Hæstaréttar í máli nr. 450/2007. Þrátt fyrir að Vegagerð ríkisins hafiverið sá verkkaupi í útboðinu, sem hafi séð um alla framkvæmd þess og tekið þærstjórnvaldsákvarðanir, sem um sé deilt í málinu, hafi hún sem stofnun ríkisinseinungis með höndum það hlutverk að vera „veghaldari þjóðvega“ samkvæmt ákvæðumvegalaga nr. 45/1994, sbr. 5. gr. laganna. Sömu rök, að breyttu breytanda, eigivið um þær menntastofnanir, sem einnig hafi verið verkkaupar í útboðinu. Kröfumí máli þessu beri því að beina gegn íslenska ríkinu.Stefnandi kveður grundvöllefniskröfu sinnar í málinu vera meginreglur útboðs- og verktakaréttar eins ogþær birtast í réttarframkvæmd og lögum nr. 94/2001. Um vanefnda- ogskaðabótaúrræðið efndabætur vísar stefnandi til almennra reglna fjármunaréttar.Vaxtakrafastefnanda miðist við uppgjör hvers árs en útreikningar hagnaðarmissis miði viðuppgjör hvers árs um sig og sé því gerð krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá því að hagnaður hversárs varð allur orðinn greiðslubær. Um málskostnaðarkröfu vísarstefnandi til 129.-131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og umvarnarþing til 3. mgr. 33. gr. sömu laga og um fyrirsvar til 5. mgr. 17. gr.Rétt sé að stefna innanríkisráðherra sem æðsta yfirmanns Vegagerðarinnar viðhlið fjármálaráðherra í skaðabótamáli vegna útboðs Vegagerðarinnar.IVStefndi kveðst mótmæla kröfugerð stefnanda vegna áranna2009 og 2010 sem tilbúningi sem byggist á forsendum sem enga skoðun standist. Auk þess sé þessi liður kröfugerðarinnar verulegavanreifaður og ætti að sæta sjálfkrafa frávísun. Stefndi vísi til þess aðóumdeilt sé að einkaleyfi samkvæmt 7. gr. laga nr. 73/2001, um fólksflutningaog farmflutninga á landi, hafi verið veitt á sérleyfisleiðum á Suðurnesjum. HefðiVegagerðin ekki jafnframt getað framlengt mögulegan samning við stefnanda umsérleyfi. Því sé útilokað að nokkurn tíma hefði getað komið til framlengingar ámögulegum samningi við stefnanda um sérleyfi á Suðurnesjum.Stefndi byggir sýknukröfu sínaeinnig á því að það sé ósannað og rangt að stefnandi hafi orðið fyrir tjónivegna þess að stefndi hafnaði tilboðum stefnanda í umræddan sérleyfisakstur.Engin gögn liggi fyrir um ætlað tjón og þá sé einnig ósannað að stefnandi hafimisst af hagnaði eða muni missa af hagnaði. Stefndi kveður algerlega óvíst ogósannað að umrætt verk hefði skilað stefnanda hagnaði. Þá verði ekki ráðið afdómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 450/2007 milli sömu aðila frá 8. maí 2008,að sönnun sé komin fram um að stefnandi hafi eða hefði orðið fyrir tjóni vegnaákvörðunar Vegagerðarinnar um að hafna tilboðum hans. Stefndi bendi á aðframangreindur dómur geti auk þess aðeins tekið til samningstímans frá 2006 til2008. Mótmæli hann því sérstaklega að niðurstaða í þessum þætti málsins verðileidd af dóminum.Stefnandi beri sönnunarbyrðifyrir öllu, sem bótakröfunni viðkomi, m.a. um sök, ólögmæti, orsakatengsl,sennilega afleiðingu o.fl. og fyrir því að hann hafi takmarkað tjón sitt og aðmeð kröfu sinni hagnist hann ekki óeðlilega á kostnað stefnda. Stefnandi hafihins vegar hvorki sýnt fram á að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi né hafihann axlað sönnunarbyrði um grundvallarskilyrði bótaréttar, sem 84. gr.þágildandi laga nr. 94/2001, um opinber innkaup, skírskoti til. Matsgerð dómkvaddramatsmanna feli aðeins í sér spádóm um atburðarás, sem aldrei hafi orðið, enekki mat á því hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Verði ekkert fullyrt umhvort samið hefði verið við stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á tjónsem afleiðingu af ákvörðun stefnda.Stefndi bendi á aðstefnandi telji að rökstyðja megi bótakröfu hans hvort sem er með því að um séað ræða skaðabótaskyldu innan samninga eða utan samninga. Ljóst sé að ekki hafiverið samið við stefnanda um verkið og því hafi ekki komist á samningur milliaðila. Verði krafan því ekki studd við reglur um skaðabótaskyldu innan samningaog sé því mótmælt. Stefnandi byggi kröfusína á þágildandi 2. mgr. 84. gr. laga um opinber innkaup nr. 94/2001. Þar segiað um bótaskyldu vegna brota á lögunum fari eftir almennum reglum. Stefnandiverði að sýna fram á að öll skilyrði almennra bótareglna séu fyrir hendi til aðgeta átt skaðabótakröfu á hendur stefnda. Stefnandi byggikröfugerð sína eingöngu á útreikningum, sem miðist við gefnar forsendur, annarsvegar útreikningum KPMG, sem unnir hafi verið einhliða og á grundvelli rangraupplýsinga að mati stefnda, og hins vegar á útreikningum dómkvaddra matsmanna. Fram komi í gögnummálsins að fyrirtæki stefnanda hafi verið mjög lítið og hafi enga reynslu haftaf sambærilegum akstri. Því hafi Vegagerðin séð sig knúna til að hafna tilboðistefnanda. Stefnandi hafi gefið þær skýringar að hann hafi stofnað fyrirtækiðsérstaklega utan um sérleyfisakstur en fyrirtækið hefði ekki áður annast slíkanakstur. Engin reynsla hafi því verið komin á það, hvort fyrirtæki stefnandaværi fært um að annast rekstur af því tagi, sem hér um ræðir, hvað þá að geraþað með þeim hætti að það skilaði miklum hagnaði. Gögn málsins sýni aðKynnisferðir ehf., sem hafi langa reynslu af sams konar akstri, hafi tapað ásinni starfsemi vegna fyrra tímabilsins. Þá virðist matsmenn ekki hafa horfttil þess að um sé að ræða mjög lítið fyrirtæki. Óvissa sé um starfslið ogrekstur þess og óljóst hvernig fyrirtækið hafi ætlað að leysa alla þættiverksins. Þá bendi stefndi á þau verulegu tengsl sem séu milli fyrirtækisstefnanda og fyrirtækis Guðmundar Tyrfingssonar ehf. sem stefndi telji að takaverði tillit til við úrslausn málsins. Stefnandi hafi ætlaðað efna verksamninginn með því að semja við undirverktaka og hafi þannig veriðháður því að samningar tækjust um verð og hlutdeild í hagnaði. Engir bindandisamningar virðist þó hafa verið fyrir hendi við undirverktaka, a.m.k. hafi ekkiverið sýnt fram á það í málinu. Ósannað sé að samið hafi verið um undirverktökuGuðmundar Tyrfingssonar ehf. með bindandi hætti. Mikil óvissa hafi því ríkt umþað hvort stefnandi hefði getað staðið við tilboð sitt, hvað þá að það hefðiskilað honum ríflegum hagnaði. Stefndi byggir á þvíað stefnanda hafi verið skylt að takmarka tjón sitt með því t.d. að taka að sérönnur verkefni í stað þeirra sem hann telji sig hafa orðið af. Engra gagnanjóti við að þessu leyti og engin gögn liggi fyrir í málinu um hagnað afstarfsemi stefnanda áður en og eftir að tilboði hans var hafnað en stefndi hafiskorað á stefnanda að leggja fram slík gögn. Hafi stefnandi því ekki sýnt framá að hann hafi takmarkað tjón sitt svo sem honum hafi borið að gera samkvæmtalmennum bótareglum. Hafi stefnandi vanrækt skyldu til að takmarka tjón sitt,verði hann að bera hallann af því og geti ekki sótt bætur úr hendi stefnda.Stefndi kveðst geraathugasemdir við niðurstöður matsgerðar í þessum þætti málsins og kveðurniðurstöðutölur hennar um tekjur of háar. Hann sé ósammála niðurstöðum matsmanna,ósammála kröfum og málsástæðum í stefnu og byggi á því að ósannað sé og rangtað stefnandi hafi orðið fyrir tjóni eða misst af hagnaði vegna umræddrarákvörðunar stefnda.Stefnandi hafi áengan hátt rökstutt hvers vegna hann telji að samið hefði verið við hann umframlengingu samnings um tvö ár í viðbót. Stefnandi styðji þennan hlutakröfugerðar sinnar ekki neinum viðhlítandi rökum að mati stefnda. Því sé öllumkröfum hans og sjónarmiðum mótmælt og telji stefndi þennan hluta kröfugerðarstefnanda algerlega vanreifaðan. Stefnandi virðist gefa sér þá forsendu aðsamningur hefði tekist milli hans og Vegagerðarinnar annars vegar og hans ogmenntamálayfirvalda hins vegar um framlengingu samnings sem aldrei hafiverið. Stefndi mótmæli ígreinargerð sinni sérstaklega þeim gögnum sem stafi frá KPMG ehf. og GuðmundiTyrfingssyni ehf. Stefndi bendi á aðvið mat á meintu tjóni þurfi að líta bæði til verkefna stefnanda og verkefnaGuðmundar Tyrfingssonar ehf. og skoða hjá þeim báðum þau verkefni sem þá eða ásvipuðum tíma hafi boðist og viðmiðun dómkröfu stefnanda nái til. Þar sem súóvenjulega staða sé uppi í þessu máli að bjóðandinn sé svo lítið fyrirtæki ogaðeins með tvo bíla, sem báðir hafi verið uppteknir í öðrum verkefnum, verðiekki hjá því komist að meta einnig verkefnastöðu Guðmundar Tyrfingssonar ehf. íþessu sambandi. Stefndi telji varhugavert að slá því föstu að stefnandihafi borið skarðan hlut frá borði í rekstri sínum miðað við verkefni, sem íboði hafi verið á þeim árum, sem dómkrafa stefnanda tekur til, svo og meðhliðsjón af því hversu miklum hagnaði fyrirtækin hefðu almennt mátt gera ráðfyrir í rekstri sínum. Allt bendi til þess að framangreind félög hefðu fengiðönnur verkefni og sé því skorað á stefnanda að leggja fram öll nauðsynleg gögnúr eigin rekstri og úr rekstri Guðmundar Tyrfingssonar ehf. yfir sama tímabilog dómkrafa stefnanda taki til um það hvort eða hvaða hagnað þeir eða aðrirhafi haft af verkum á viðmiðunartímabili dómkrafna stefnanda.Í ljósi sérþekkingar geri stefndiráð fyrir því að stefnandi og Guðmundur Tyrfingsson ehf. hafi fremur beintsjónum sínum að öðrum verkum sem boðist hafi og verið áhættuminni, en gefiðmeiri hagnaðarvon. Stefndi byggir einnig á því að krafa stefnanda séfullkomlega í andstöðu við þá meginreglu skaðabótaréttar að ætlaður tjónþoliskuli ekki hagnast á meintri bótaskyldri athöfn á kostnað ætlaðs tjónvalds.Krafa stefnanda má ekki verða eins og happadrættisvinningur. Verði að ganga útfrá því að stefnandi hafi í reynd beint kröftum sínum að öðrum verkum, líklegastáhættuminni, og haft þar hagnað. Allan slíkan hagnað, þ.m.t. hagnað GuðmundarTyrfingssonar ehf., þurfi að draga frá kröfu stefnanda. Krafa stefnanda sé í raun á þvíreist að hann hljóti hagnað í samræmi við einhliða hugmyndir sínar, ánnokkurrar fyrirhafnar, framkvæmdar eða kostnaðar. Með því móti geti ætlaðurtjónþoli hagnast óeðlilega á kostnað stefnda, andstætt greindri meginreglufébótaréttar. Þá byggi stefndi einnig á því að ætla verði að tækjum og tólum,vinnuafli, þekkingu og stjórnun hafi verið ráðstafað í önnur verk í staðinn ogsé því óraunhæft að ætla að hugsanlegan hagnað af starfseminni hefði ekki máttsækja í önnur verk eða að hann hafi ekki verið sóttur þangað. Stefnandi gangi út frá því aðhagnaður hefði orðið þótt allar framkvæmdir og hagnaðarvon af þeim séu háðaróvissu. Útreikningar stefnanda á ætluðum missi hagnaðar geri hins vegar ekkiráð fyrir neinum skakkaföllum en reikni með því að öll álagning náist í vasastefnanda. Hins vegar sé slíkur rekstur eðli málsins samkvæmt áhættusamur ogsýni reynslan að aksturinn sé fráleitt eins ábatasamur og stefnandi, KPMG eðadómkvaddir matsmenn vilji vera láta. Þá byggi kröfur stefnanda á því aðeinstakir liðir séu reiknaðir og rökstuddir eftir á en án þess að þærupplýsingar eigi sér stoð í upphaflegu tilboði hans. Gera verði greinarmun áhagnaði annars vegar og álagningu hins vegar.Kröfur stefnanda séu að matistefnda ekki annað en áætlun, sem sett sé fram eftir á, en óvissuþættir séuverulegir. Reynslan og framlögð gögn um akstur á umræddu tímabili sýni aðhagnaður sé óraunhæfur. Sé skorað á stefnanda að leggja fram öll nauðsynleggögn til að hægt verði að leggja mat á þetta atriði bæði gagnvart stefnandasjálfum og vegna Guðmundar Tyrfingssonar ehf. Áskilinn sé réttur til frekari áskoranaí þessu sambandi. Þá virðist stefnandi í engu taka til frádráttar kostnað aftilboðsgerð, en hann á að koma til frádráttar nettóhagnaði að fullu, sé slíkumhagnaði til að dreifa. Stefndi mótmæli meintu afleiddutjóni sem fráleitu og ósönnuðu. Þá mótmæli hann jafnframt fullyrðingum í stefnuum að ætlað brot hafi haft gríðarleg áhrif á stöðu og samkeppnishæfni stefnandaá hinum íslenska hópferðamarkaði, að auglýsingagildi þess að þjónusta þáferðamenn, sem stefnandi hafi átt tilkall til sé ómetanlegt og að þóttstefnandi fái viðurkenndar kröfur sínar, sé hann engu að síður langt frá því aðvera eins settur og hann hefði verið ef stefndi hefði ekki brotið á rétti hans.Fallist dómurinn að einhverjuleyti á kröfu stefnanda, eigi krafan að sæta stórkostlegum frádrætti og svomiklum að niðurstaðan verði sú að ekkert tjón sé til staðar og að frádrátturleiði til sýknu. Á stefnanda hafi hvílt skylda til að takmarka ætlað tjón sitt.Til frádráttar eigi m.a. að koma það sem stefnandi hafi sparað sér vegna þessað hann þurfti ekki að vinna verkin en einnig sá hagnaður, sem stefnandi hafináð með því að geta unnið annað eða önnur verkefni á þeim tíma, sem ella hefðifarið til framkvæmdar umrædds verks, miðað við þann tíma sem dómari miðibótakröfu stefnanda við, fallist hann á hana. Hér verði einnig að taka með íreikninginn sömu sjónarmið vegna Guðmundar Tyrfingssonar ehf., m.a. vegnasmæðar stefnanda og sérstakra tengsla fyrirtækjanna og þar sem stefnandi hafiverið ófær um að leysa verkefnið sjálfur af hendi, án undirverktöku annars. Þátelji stefndi að taka þurfi mið af sköttum og alls kyns gjöldum sem stefnandihafi losnað við að greiða. Jafnframt skuli bótafjárhæð eingöngu miðast viðkostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði samkvæmt 1. mgr. 84. gr.laga nr. 94/2001 Til stuðnings varakröfu byggi stefndi á öllum framangreindummálsástæðum, rökum og sjónarmiðum sem um sé fjallað í aðalkröfu stefnda umsýknu. Þá beri að líta til þess að verði dómkrafastefnanda tekin til greina eins og hún sé sett fram í stefnu, leiði það tilósanngjarnrar og óeðlilegrar niðurstöðu. Stefndi mótmælikröfum stefnanda um vexti og dráttarvexti, einkum að því er varðar upphafstíma þeirra,en dráttarvaxtakrafa stefnanda sé jafnframt vanreifuð. Bætur, ef dæmdar yrðu,yrðu einvörðungu reistar á óljósum og ótryggum getspám. Að sama skapi væriákvörðun bóta háð gríðarlegum óvissuþáttum. Stefndi telji á engan hátt raunhæftað miða upphafstíma dráttarvaxta við aðferðafræði stefnanda, m.a. um greiðslurá tímabilinu, enda segi slík tilhögun ekki fyrir um hagnað á sama tíma eðahvort um hagnað hefði yfirleitt verið að ræða. Krafa stefnanda sé á engan háttþess eðlis eða þannig fram sett að fjárhæð tjóns eða bóta geti verið ljós. Aðauki bendi stefndi á að hluti af vaxtakröfu stefnanda sé fyrnd, sbr. 3. gr.laga nr. 14/1905 og 3. gr. laga nr. 150/2007. Dráttarvextir verði í fyrsta lagidæmdir frá dómsuppkvaðningu, sbr. dómafordæmi og ákvæði 9. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu sína vísi stefndi til130. gr. laga nr. 91/1991.VVið aðalmeðferð málsins gáfuskýrslur Etna Sigurðardóttir, starfsmaður Vegagerðarinnar, Hannes MárSigurðsson, forstöðumaður fjárhaldsdeildar hjá Vegagerðinni, Stefán Erlendsson,forstöðumaður lögfræðideildar Vegagerðarinnar, dómkvöddu matsmennirnir, GuðjónNorðfjörð viðskiptafræðingur og Friðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi,Sigurður Sigursveinsson, fyrrum skólameistari Fjölbrautarskólans á Suðurlandi,Einar Steinþórsson, fyrrum framkvæmdastjóri Kynnisferða hf., og Garðar K.Vilhjálmsson, fyrrum stjórnarformaður Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum.Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir.Eins og áður er rakið, efnduRíkiskaup f.h. Vegagerðarinnar til útboðs nr. 13899 í ágúst árið 2005 um verkið„Áætlunarakstur á sérleyfisleiðum á Íslandi og skólaakstur á Suðurlandi,Snæfellsnesi og Suðurnesjum 2006-2008“. Óskað var eftir tilboðum íáætlunarakstur á fimm þjónustusvæðum; 1. Suðurlandi, 2. Reykjanesi, 3.Vesturlandi og Norðurlandi, 4. Vestfjörðum og 5. Austfjörðum. Hvertþjónustusvæði skiptist svo í nánar tilgreindar leiðir, merktar F1-F40.Stefnandi bauð í aksturinn á Suðurlandi og á Suðurnesjum og var lægstbjóðandi áSuðurnesjum en bauð næstlægst í verkið á Suðurlandi. Dómkrafastefnanda í þessum þætti málsins lýtur að því að höfnun verkkaupa á tilboðumhans í sérleyfisakstur á Suðurnesjum ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrirFjölbrautaskóla Suðurnesja hafi verið ólögmæt og valdið stefnanda tjóni. Byggirstefnandi á því að tjón hans felist í missi hagnaðar af verkunum og á því tjóniberi stefndi ábyrgð. Með dómi Hæstaréttar Íslands 8. maí 2008 í máli nr.450/2007 var staðfest niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur frá 13. apríl 2007 ímáli nr. E-3903/2006 um viðurkenningu á rétti stefnanda þessa máls til skaðabótaúr hendi stefnda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið ef ekki hefði komiðtil ákvarðana Vegagerðar ríkisins um að hafna tilboðum stefnanda ísérleyfisakstur. Í niðurstöðukafla héraðsdómsins segir að stefnandi hafi leittnægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og sé því fullnægt skilyrðumfyrir skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Erljóst af forsendum dómsins að með honum var aðeins leyst úr lögmæti gerðastefnda, án þess að neinu væri slegið föstu um það í hvaða mæli þær hefðu bakaðstefnanda tjóni. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 12. desember 2013 í máli nr.436/2013 var staðfest sú niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur frá 27. mars 2013 ímáli nr. E-3678/2011 að stefnda bæri að greiða stefnanda skaðabætur vegna þesstjóns sem hann hafi orðið fyrir á árunum 2006, 2007 og 2008. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um skaðabætur vegna þess tjóns semstefnandi telur sig hafa orðið fyrir á árunum 2009 og 2010 af fyrrgreindriástæðu.Samkvæmt2. mgr. 84. gr. þágildandi laga nr. 94/2001, um opinber innkaup, fór, að öðruleyti en um ræddi í 1. mgr. ákvæðisins, um skaðabætur vegna brota á lögunumeftir almennum reglum. Verður því sá, sem krefst bóta, að færa sönnur á umfangtjóns síns og gilda um það almennar reglur. Í því felst m.a. að fjárhæð bótaverður að miða að því að gera þann, sem brotið hefur verið á við framkvæmdútboðs, eins settan fjárhagslega og ef við hann hefði verið samið.Stefndibyggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að útilokað sé að komið hefði tilframlengingar á mögulegum samningi við stefnanda um sérleyfi á Suðurnesjum þarsem einkaleyfi samkvæmt 7. gr. laga nr. 73/2001, umfólksflutninga og farmflutninga á landi, hefði verið veitt Sambandisveitarfélaga á Suðurnesjum á sérleyfisleiðum á Suðurnesjum, svo sem óumdeiltsé. Meðal útboðsgagna eru drög aðverksamningi milli Vegagerðarinnar og tilvonandi verktaka. Kemur þar fram í 6.gr. að samningstími sé frá og með 1. janúar 2006 til og með 31. desember 2008með heimild til framlengingar í tvö ár ef um semst milli verkkaupa og verktaka.Samningur Vegagerðarinnar sem verkkaupa og Kynnisferða ehf. sem verktaka erdagsettur 14. október 2005 og er hann að öllu leyti í samræmi við framangreinddrög, m.a. að því er varðar ákvæðium samningstíma. Hinn 29. desember 2008 undirrituðu fulltrúar Vegagerðarinnarog Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum samning sem ber yfirskriftina„Samningur um almenningssamgöngur milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins“.Segir þar að samningsaðilar geri með sér samning um endurskipulagningualmenningssamgangna milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins, sbr. ákvæði umeinkaleyfi í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 73/2001, um fólksflutninga ogfarmflutninga á landi. Hluti samningsins skuli vera áætlun í Flugstöð LeifsEiríkssonar. Var Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum í samningnum gert aðtryggja almenningssamgöngur í samræmi við samninginn með því að halda uppireglubundnum fólksflutningum milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins. Í 2. gr.samningsins er síðan kveðið á um nánari skilyrði varðandi fjölda ferða millieinstakra staða, auk annarra fyrirmæla. Í skýrslu Hannesar Más Sigurðssonar,forstöðumanns fjárhagsdeildar Vegagerðarinnar, kom fram að áður en til þessasamnings kom, hefði verið unnið að því í einhvern tíma að breyta fyrirkomulagiá sérleyfisakstri á þann veg að færa gerð útboða og rekstur á sérleyfisakstritil einstakra sveitarfélaga. Hefðu verið gerðir slíkir samningar við fleirisambönd sveitarfélaga.Samband sveitarfélaga áSuðurnesjum gerði daginn eftir, 30. desember 2008, þjónustusamning viðKynnisferðir ehf. um kaup á áætlunarferðum vegna fólks og vöruflutninga. GarðarK. Vilhjálmsson, þáverandi stjórnarformaður Sambands sveitarfélaga áSuðurnesjum, lýsti aðdraganda samningsins þannig að á þessum tíma hefði veriðfærð í lög heimild fyrir Vegagerðina til að framselja sérleyfissamninga vegnaaksturs til samtaka sveitarfélaga. Eftir að hafa kynnt sér hvað Kynnisferðirehf. hefðu greitt fyrir sérleyfið, hefði sambandið ákveðið að ganga tilsamninga við Vegagerðina um að taka yfir fyrri samning stofnunarinnar viðKynnisferðir ehf. Staðfesti vitnið að hann hefði, fyrir hönd sambandsins, komiðað þríhliða viðræðum við annars vegar Vegagerðina og samgönguráðuneytið og hinsvegar Kynnisferðir ehf. um að sérleyfissamningurinn flyttist til sambandsins ogað sambandið myndi um leið semja um áframhaldandi akstur. Samningurinn viðKynnisferðir ehf., sem gerður hafi verið í kjölfarið, hefði verið „copy paste“af samningi Vegagerðarinnar og Kynnisferða ehf., enda hefði ekki gefist tímitil annars og það hefði öllum verið ljóst sem að málinu komu á þessum tíma.Þáverandi framkvæmdastjóri Kynnisferða ehf., Einar Steinþórsson, tók í samastreng og kvaðst hafa skilið samninginn við Samband sveitarfélaga á Suðurnesjumþannig að hann væri framlenging á fyrri samningi.Í þjónustusamningi Sambandssveitarfélaga á Suðurnesjum og Kynnisferða ehf. er vísað til upphaflegs útboðsVegagerðarinnar nr. 13899. Þar segir jafnframt í forsendukafla samningsins aðsamningsaðilar séu sammála um að með samningnum „verði fyrri samningurframlengdur um eitt ár með heimild um framlengingu um eitt ár í viðbót“. Þá erþess getið í framlagðri áfangaskýrslu Vegagerðarinnar um almenningssamgöngur2014 að Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum reki almenningssamgangnakerfi sitt áútboði sem gert hafi verið á sínum tíma af Vegagerðinni. Höfundur skýrslunnar,Etna Sigurðardóttir, starfsmaður stefnda, tók fram í skýrslu sinni fyrirdóminum að framangreindur texti skýrslunnar hefði verið saminn afframkvæmdastjóra Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum og tekinn óbreyttur ítexta skýrslunnar. Fælist því ekki í textanum staðhæfing Vegagerðarinnar um aðaksturssamningurinn hefði verið framseldur sambandinu. Áður er rakið að fyrir liggur íniðurstöðum Hæstaréttar Íslands í fyrri málum stefnanda á hendur stefnda vegnaframangreinds útboðs að ákvarðanir Vegagerðarinnar, sem teknar voru með bréfi18. október 2005 þegar hafnað var tilboði stefnanda í umræddan akstur, aðVegagerðin ber ábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna þeirra. MáttiVegagerðinni vera ljóst að með því að verða til þess að stefnandi varð afupphaflegum þjónustusamningi, stuðlaði hún að því að hann færi á mis við hagnaðaf samningnum. Að þessu virtu og þegar litið er til alls framangreinds umtilurð og forsendur umrædds þjónustusamnings frá 30. desember 2008 viðKynnisferðir ehf., sem stefnandi reisir bótakröfu sína í þessum þætti á, er þaðniðurstaða dómsins að Vegagerðin hafi ekki getað firrt sig ábyrgð á tjónistefnanda með tilvísun til samnings hennar og Sambands sveitarfélaga áSuðurnesjum um einkaleyfi á sérleyfisleiðum á Suðurnesjum, samkvæmt 7. gr. laganr. 73/2001. Umfang tjóns stefnanda vegna framangreindra ákvarðanaVegagerðarinnar afmarkast því ekki eingöngu af tímabilinu 2006 til 2008, endaliggur fyrir að samið var við Kynnisferðir ehf. um framlengingu samkvæmtheimild í samningnum og sá um umræddan akstur 2009 og 2010. Þá hefur ekkertkomið fram, sem bendir til þess að stefnandi hefði ekki fengið slíkaframlengingu, ef samið hefði verið við hann í upphafi í kjölfar upphaflegsútboðs. Loks er ekkert komið fram um það, að af hálfu Vegagerðarinnar hafiverið unnið að útboði vegna akstursins á Suðurnesjum, áður en til samningsVegagerðarinnar og Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum kom 29. desember 2008.Verður því að telja að ólögmæt háttsemi Vegagerðarinnar í upphafi hafi staðið ísvo nánum tengslum við umrædda samningsgerð vegna áranna 2009 og 2010 aðstefnandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda vegna missis hagnaðarsamkvæmt 2. gr. 84. gr. þágildandi laga nr. 94/2001, svo sem hann byggir á ímálinu, sýni hann fram á slíkt tjón. Að öllu framangreindu virtu ogþegar litið er til áðurgreindra dómsniðurstaðna um viðurkenningu á bótaskyldustefnda gagnvart stefnanda er það niðurstaða dómsins að uppfyllt séu skilyrðifyrir skaðabótaskyldu stefnda í máli þessu.Við mat á tjóni stefnanda verðurað leggja til grundvallar að tjón hans vegna missis hagnaðar af umræddu verkisamsvari þeirri framlegð sem það hefði skilað til reksturs hans, þ.e. sem nemurmismun á verklaunum annars vegar og breytilegum kostnaði við framkvæmd verksinshins vegar. Stefndi byggir á því að stefnanda hafiverið skylt að takmarka tjón sitt með því t.d. að taka að sér önnur verkefni ístað þeirra, sem hann telji sig hafa orðið af. Stefndi hefur hins vegar ekkertfært fram því til stuðnings að stefnandi hafi átt kost á samsvarandi, stærrieða fleiri verkefnum á umræddum tíma. Er þessari málsástæðu stefnda því hafnað.Stefnandi hefur aflaðmatsgerðar dómkvaddra matsmanna, Friðbjörns Björnssonar, löggiltsendurskoðanda, og Guðjóns Norðfjörð viðskiptafræðings, til að sanna tjón sittog liggur hún frammi í málinu. Áður er rakið að stefndi aflaði yfirmats enákvað að leggja það ekki fram. Eru helstu niðurstöður fyrrnefndrar matsgerðarraktar í málavaxtakafla hér að framan. Í henni er komist að þeirri niðurstöðuað hagnaður hefði orðið af þeim verkum, sem stefnandi varð af á árunum 2009 og2010 vegna umræddrar ákvörðunar Vegagerðarinnar að ganga ekki til samninga viðstefnanda í kjölfar upphaflegs útboðs. Fyrir liggur að stefnandi miðarendanlega dómkröfu sína í þessum þætti málsins við matsgerðina. Stefndi hefur mótmæltniðurstöðum matsgerðarinnar og annarra gagna sem stefnandi hefur lagt fram tilsönnunar á tjóni sínu. Friðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi, og GuðjónNorðfjörð viðskiptafræðingur komu fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins ogstaðfestu matsgerð sína. Þá gerðu þeir grein fyrir því hvernig þeir hefðu unniðmatið og til hvaða gagna þeir hefðu litið við þá vinnu. Við mat á sönnunargildiframlagðra gagna verður að líta til þess að margnefndrar matsgerðar var aflaðmeð dómkvaðningu matsmanna og hafa því báðir málsaðilar haft tök á að koma aðsjónarmiðum sínum við vinnslu hennar. Eykur það sönnunargildi matsgerðarinnar.Þá er það mat dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmönnum, að ekki sévarhugavert að líta til niðurstaðna framangreindrar matsgerðar dómkvaddramatsmanna við úrlausn máls þessa. Er því fallist á það með stefnanda að hannhafi með framlagðri matsgerð fært sönnur á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegnahinna ólögmætu ákvarðana Vegagerðarinnar um að hafna tilboðum hans í umræddverk. Hafa ekki verið hraktar niðurstöður matsgerðar hinna dómkvöddu matsmannasem þeir hafa staðfest og fært frekari röksemdir fyrir í skýrslum sínum hérfyrir dóminum. Verður því að hafna bæði aðal- og varakröfum stefnda í þessumþætti málsins sem reistar eru á sömu málsástæðum. Að þessu virtu og með vísan tilþess, sem að framan er rakið um að fjárhæð bóta verði að miða við að gera þann,sem brotið hefur verið á við framkvæmd útboðs, eins settan fjárhagslega og efvið hann hefði verið samið og hann framkvæmt verkið, verður að líta svo á aðvið mat á tjóni stefnanda beri að leggja niðurstöður framlagðrar matsgerðar ummissi hagnaðar stefnanda til grundvallar. Samkvæmt matsgerðinni nam tjónstefnanda 274.670.424 krónum, þ.e. 137.040.824 krónum vegna ársins 2009 og137.629.600 krónum vegna ársins 2010. Er endanleg dómkrafa stefnanda miðuð viðþá niðurstöðu og verður hún því tekin til greina. Matsgerðin lá fyrir 27.janúar 2014. Rétt þykir að krafa stefnanda beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 30/2001, um vexti og verðtryggingu, af 137.040.824 krónum frá 1.janúar 2010 til 1. janúar 2011 en af 274.670.424 krónum frá þeim degi til 27.febrúar 2014, þegar liðinn var mánuður frá því að umrædd matsgerð lá fyrir, ogdráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags.Eftir niðurstöðu málsins verðurstefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Við ákvörðun hans er m.a.litið til útlagðs kostnaðar stefnanda vegna matsgerðar. Að þessu virtu telstmálskostnaður stefnanda hæfilega ákveðinn 5.300.000 krónur.Dóm þennan kveður upp ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum RagnariGuðmundssyni, MBA og stjórnmálafræðingi, og Sigrúnu Guðmundsdóttur, löggiltumendurskoðanda.Uppkvaðningdómsins hefur dregist vegna embættisanna dómsformanns.D Ó M S O R Ð:Stefndi, íslenska ríkið, greiðistefnanda, Hópbílaleigunni ehf., 274.670.424 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 137.040.824 krónum frá1. janúar 2010 til 1. janúar 2011 en af 274.670.424 krónum frá þeim degi til27. febrúar 2014 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiðistefnanda 5.300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 456/2011
Kærumál Framsal sakamanns Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms, sem felldi úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra um að X skyldi framseldur til Póllands, var felldur úr gildi og ákvörðun innanríkisráðherra staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júlí 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júlí 2011, þar sem ákvörðun innanríkisráðherra 9. júní sama ár, um að framselja varnaraðila til Póllands, var felld úr gildi. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og staðfest verði ákvörðun innanríkisráðherra 9. júní 2011 um framsal varnaraðila til Póllands. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Pólsk yfirvöld hafa krafist framsals varnaraðila til fullnustu refsingar, sem hann hefur hlotið samkvæmt fjórum dómum. Samkvæmt gögnum málsins er um að ræða þrjá dóma fyrir líkamsárásir þar af tvo fyrir meiriháttar líkamsárásir. Í tveimur tilvikum var dæmt að varnaraðili hafi framið líkamsárásirnar í félagi við aðra. Í fjórða dóminum var varnaraðili sakfelldur fyrir hylmingu. Fyrir brotin, sem varnaraðili framdi samkvæmt gögnum málsins flest eftir að hann náði 20 ára aldri, hefur hann verið dæmdur í refsingu sem samtals nemur fjögurra og hálfs árs fangelsi. Ágreiningslaust er að refsingin er ekki fallin niður fyrir fyrningu. Varnaraðili reisir kröfu sína um að staðfesta beri hinn kærða úrskurð og synja um framsal á þeim grundvelli að mannúðarástæður mæli gegn framsali, sbr. 7. gr. laga nr. 13/1984. Tilgreinir hann fyrst og fremst fjölskylduaðstæður, en hann eigi barn með íslenskri konu og hafi tengst henni og þremur börnum hennar af fyrra sambandi fjölskylduböndum. Þá hafi hann dvalið á Íslandi frá miðju ári 2006, stundað atvinnu og ekki gerst brotlegur við refsilög. Loks bendir hann á, að dráttur á því að pólsk yfirvöld fylgdu kröfu um framsal eftir hafi verið slíkur að hann hafi mátt með réttu telja að fallið hefði verið frá áformum um að krefjast framsals. Hann bendir í þessu sambandi á 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Til grundvallar ákvörðun innanríkisráðherra 9. júní 2011 um að fallast á kröfu pólskra yfirvalda um framsal varnaraðila liggur mat á því hvort mannúðarástæður mæli gegn framsali. Verður ekki annað séð en að það mat hafi verið framkvæmt með réttum og málefnalegum hætti. Verður það mat ekki endurskoðað í máli þessu. Varnaraðila hlaut að vera ljóst að til þess kynni að koma að pólsk yfirvöld krefðust framsals hans til þess að fullnusta refsingu þá sem honum hafði verið dæmd vegna hinna alvarlegu brota sem lýst er að framan. Hefur dráttur á kröfu um framsal ekki áhrif á niðurstöðu málsins. Samkvæmt framansögðu verður krafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt, sem getur í dómsorði. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi um annað en laun réttargæslumanna. Ákvörðun innanríkisráðherra 9. júní 2011 um framsal varnaraðila, X, til Póllands er staðfest. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Árnasonar héraðsdómslögmanns, 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 44/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. mars 2004. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og rakið er í úrskurði héraðsdóms er varnaraðili grunaður um að hafa veitt A stunguáverka að kvöldi miðvikudagsins 7. janúar 2004. Samkvæmt skýrslum vitna fyrir lögreglu mun varnaraðili hafa sparkað upp hurð á svefnherbergi á heimili A með hníf í hendi og í beinu framhaldi þess lagt tvívegis til hans. Mun A hafa verið með tvö stungusár við komu á slysadeild, annars vegar í vinstri síðu milli 6. og 7. rifbeins og hins vegar vinstra megin ofan við viðbein. Þá mun hafa komið í ljós lítil loftrönd vinstra megin og þétting neðan til og yst á vinstra lunga. Samkvæmt læknisvottorði yfirlæknis á hjarta- lungna- og augnskurðdeildar Landspítala háskólasjúkrahúss 26. janúar 2004 reyndist ekki vera um að ræða lífshættulegar blæðingar þrátt fyrir að staðsetning stunguáverkanna hafi verið áhættusöm. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að varnaraðili hafi vísað lögreglu á hníf þann sem hann er grunaður um að hafa notað í umrætt sinn. Um er að ræða hníf með 9 cm löngu blaði, sem telja verður hættulegt vopn. Leikur sterkur grunur á að varnaraðili hafi gerst sekur um brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Að þessu virtu og með hliðsjón af því hversu alvarlega háttsemi varnaraðaðili er sakaður um teljast uppfyllt skilyrði til að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, enda getur brotið varðað að lögum 10 ára fangelsi og er þess eðlis að telja verður nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 451/2012
Kærumál EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
Y kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni hans um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á tveimur spurningum er lutu annars vegar að forgangsrétti kröfu við gjaldþrotaskipti og hins vegar að fjárhæð kröfu en í málinu lá fyrir að slitastjórn A hf. hafði einungis samþykkt kröfu Y að hluta. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hans um að hafna því að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins hvað fyrri spurninguna varðaði þar sem ekki yrði séð að c. liður 12. gr. tilskipunar nr. 2008/94/EB, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, hefði þýðingu við úrlausn þess álitaefnis hvort krafa Y nyti forgangsréttar við slit A hf. Í ljósi málsatvika og kröfugerðar Y á hendur A hf. taldi Hæstiréttur nægjanlega fram komið að ákvæði tilskipunar nr. 91/533/EBE, um skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, kynni að geta haft þýðingu þegar leyst væri úr kröfum Y á hendur A hf. í málinu og þar með á úrslit þess. Samkvæmt því og með vísan til laga nr. 21/1993 var fallist á kröfu Y um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á því álitaefni er laut að síðari spurningunni, með því orðalagi sem nánar greindi í dómsorði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál sem þar er rekið milli aðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þeim álitaefnum sem krafa sóknaraðila lýtur að. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Í hinum kærða úrskurði er skilmerkilega rakið efni ráðningarsamnings málsaðila, framkvæmd hans og gerð grein fyrir kröfu þeirri að fjárhæð 252.386 evrur sem sóknaraðili lýsti í slitabú varnaraðila vegna launa í uppsagnarfresti, áunnins orlofsréttar við starfslok og orlofs á uppsagnarfresti. Sóknaraðili lýsti kröfunni sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en slitastjórn varnaraðila samþykkti kröfuna að hluta sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. sömu laga, að fjárhæð 23.548.832 krónur, en hafnaði því með vísan til 3. mgr. 112. gr. laganna að krafan yrði viðurkennd sem forgangskrafa. Þar sem ágreiningur málsaðila um stöðu kröfunnar í forgangsröð og fjárhæð hennar varð ekki jafnaður, var þeim ágreiningi vísað til dómstóla og mál þar að lútandi þingfest 16. desember 2011 í Héraðsdómi Reykjavíkur. Við meðferð málsins þar 4. maí 2012 lagði lögmaður sóknaraðila fram kröfu um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á tveimur spurningum, sem hann telur máli skipta við úrlausn á ágreiningi málsaðila. Fyrri spurningin lýtur að forgangsrétti kröfu við gjaldþrotaskipti en sú seinni að fjárhæð kröfu. Ágreiningur er með málsaðilum um bæði þessi atriði, svo sem greinir í hinum kærða úrskurði, og er efni spurninganna orðrétt rakið þar. II Hvað fyrri spurninguna varðar byggir sóknaraðili, sem var framkvæmdastjóri tveggja sviða hjá varnaraðila, á því að launakrafa hans falli undir meginreglu 1. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Þar komi fram að kröfur um laun og annað endurgjald fyrir vinnu í þjónustu þrotamanns sem hafa fallið í gjalddaga á síðustu átján mánuðum fyrir frestdag séu forgangskröfur. Telur sóknaraðili undantekningarreglu 3. mgr. lagagreinarinnar ekki geta átt við um kröfu hans, en samkvæmt því ákvæði njóti þeir sem nákomnir séu þrotamanni, eða félagi eða stofnun sem sé til gjaldþrotaskipta, ekki réttar samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. greinarinnar. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði rökstyður sóknaraðili þetta með því að vegna breytinga, sem gerðar hafi verið á EES-rétti og felldar hafi verið undir EES-samninginn, sé í landsrétti einstakra samningsríkja ekki lengur heimilt að undanþiggja launþega sem ber starfsheitið framkvæmdastjóri frá almennri launþegavernd. Bendir sóknaraðili í þeim efnum sérstaklega á c-lið 12. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2008/94/EB frá 22. október 2008, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið beri að skýra undantekningarheimild 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 með hliðsjón af EES-rétti, og með svari EFTA-dómstólsins við fyrri spurningunni fáist úr því skorið hvort það samrýmist EES-rétti að láta orðið „nákomnir“ í 3. mgr. 112. gr. laganna taka til framkvæmdastjóra félags eins og varnaraðili byggi á. Varnaraðili mótmælir framangreindum sjónarmiðum sóknaraðila og telur að hvað sem líði þeim breytingum á EES-rétti sem sóknaraðili vísi til, sé ljóst að þær breytingar hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt, enda sé ekki byggt á því af hálfu sóknaraðila. Þar sem þær reglur EES-réttar sem sóknaraðili vísi til hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt, verði ekki á þeim byggt. Því standi 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 óhögguð eins og henni var breytt með 19. gr. laga nr. 95/2010. Það ákvæði hafi verið skýrt svo í íslenskri dómaframkvæmd að þeir sem hafi haft með höndum framkvæmdastjórn félags teljist nákomnir í skilningi ákvæðisins, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 21. mars 2011 í máli nr. 114/2011. Varnaraðili bendir á að það sé vissulega svo að samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið beri að skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Hins vegar felist það í málatilbúnaði sóknaraðila að reglur EES-réttar eigi að ganga framar reglum íslensks réttar í þeim tilvikum, þegar samræmi er ekki milli landsréttar og EES-réttar og Ísland hefur að þjóðarétti skuldbundið sig til þess að innleiða viðkomandi EES-reglu í landsrétt. Þetta fái ekki staðist samkvæmt tvíeðliskenningunni sem gildi að íslenskum rétti, en samkvæmt henni séu landsréttur og þjóðaréttur tvö aðskilin réttarkerfi og þjóðaréttur verði ekki sjálfkrafa hluti landsréttar heldur þurfi í öllum tilvikum að innleiða reglu þjóðaréttar sérstaklega. Þá vísar varnaraðili til þess að samkvæmt 7. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, bindi EES-gerðir sem séu eða verði hluti EES-samningsins ekki samningsaðila fyrr en þær hafi verið teknar upp í landsrétt með þeim hætti sem nánar greinir í 7. gr. EES-samningsins. III Samkvæmt málflutningi sóknaraðila rís síðari spurningin sem hann vill að borin verði undir EFTA-dómstólinn af því tilefni að slitastjórn varnaraðila samþykkti kröfu hans einungis að hluta. Afstaða slitastjórnar í þeim efnum byggi á því að fyrir liggi í málinu að launum sóknaraðila hafi verið breytt til frambúðar með munnlegu samkomulagi málsaðila úr 15.000 evrum á mánuði í 1.500.000 krónur. Þessari staðhæfingu mótmælir sóknaraðili og kveðst einungis hafa samþykkt tímabundna lækkun launa frá mánuði til mánaðar og því hafi ekki verið um varanlega breytingu að ræða á hinum skriflega ráðningarsamningi. Byggi sóknaraðili því kröfu sína á efni ráðningarsamningsins, bæði hvað varðar fjárhæð launa og orlofsrétt. Þar sem varnaraðili hafi ekki sagt ráðningarsamningi aðila upp beri hann sönnunarbyrði fyrir því að um önnur laun og starfskjör hafi verið samið en þau sem í ráðningarsamningi greinir. Eins og nánar segir í hinum kærða úrskurði vísar sóknaraðili í þessu sambandi til tilskipunar ráðsins 91/533/EBE frá 14. október 1991, um skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, sbr. og áðurgreinda tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/94/EB frá 22. október 2008. Telur sóknaraðili að með svari EFTA-dómstólsins við seinni spurningunni fáist úr því skorið hvort það samrýmist EES-rétti að miða útreikning lýstrar kröfu ekki við skriflegan ráðningarsamning þegar aðstæður eru með þeim hætti sem í spurningunni greinir. Í þinghaldi í héraði 14. maí 2012 óskaði varnaraðili eftir því að eftirfarandi yrði bókað: „Varnaraðili telur það ekki hafa þýðingu fyrir niðurstöðu málsins að afla álits EFTA-dómstólsins. Það er dómara að taka ákvörðun um hvort hann telji þörf á því. Taki dómari málsins ákvörðun um að afla álits EFTA-dómstólsins vill varnaraðili gera athugasemdir við það að spurning nr. 2 eins og sóknaraðili leggur hana fram felur í sér staðhæfingar um atvik málsins sem deilt er um og ekki hafa verið færðar sönnur á af hálfu sóknaraðila.“ IV Í 3. lið aðfaraorða tilskipunar 2008/94/EB um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota segir, að nauðsynlegt sé að kveða á um að launþegar njóti verndar við gjaldþrot vinnuveitanda og að tryggja lágmarksvernd, einkum til að tryggja greiðslur á óinnheimtum kröfum þeirra, með hliðsjón af því að þörf er á að jafnvægi ríki í efnahagslegri og félagslegri þróun innan Bandalagsins. Í þessu skyni skuli aðildarríkin koma á fót sjóði sem tryggi greiðslur á óinnheimtum kröfum hlutaðeigandi launþega. Í I. kafla tilskipunarinnar eru ákvæði um gildissvið hennar og skilgreiningar, í II. kafla um tryggingasjóði, í III. kafla um almannatryggingar, í IV. kafla um fjölþjóðleg tilvik og V. kafli hefur að geyma almenn ákvæði og lokaákvæði. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar í úrlausn um fyrri spurninguna er staðfest sú niðurstaða að hafna beri kröfu sóknaraðila um að leita svara EFTA-dómstólsins við þeirri spurningu. Málatilbúnað sóknaraðila hvað síðari spurninguna varðar verður í hnotskurn að skilja á þann veg, að með henni vilji hann leita álits EFTA-dómstólsins á því, hvort ákvæði tilskipunar 91/533/EBE, sem leidd hafa verið í íslenskan rétt, eigi að skýra á þann hátt, að við gjaldþrotaskipti eða sambærileg skipti á hlutafélagi skuli bætur til launþega metnar á grundvelli skriflegs ráðningarsamnings. Ekki verði vikið frá þeirri meginreglu nema launþeganum hafi verið afhent skriflegt skjal um breytingar sem kunni að hafa verið gerðar á meginatriðum ráðningarsamningsins eða ráðningarfyrirkomulags innan þeirra tímamarka sem í 5. gr. tilskipunarinnar greinir. Í 1. mgr. 9. gr. tilskipunar 91/533/EBE kemur fram, að aðildarríkin skuli samþykkja lög og stjórnsýslufyrirmæli sem nauðsynleg séu til að fara að tilskipun þessari eigi síðar en 30. júní 1993, eða tryggja eigi síðar en á þeim degi að aðilar vinnumarkaðarins setji nauðsynleg ákvæði með samningum sem leggja aðildarríkjunum þær skyldur á herðar að gera nauðsynlegar ráðstafanir er tryggi á öllum tímum þann ávinning sem af tilskipuninni hlýst. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. tilskipunarinnar skulu aðildarríkin taka upp ákvæði í innlendu réttarkerfi sem gera öllum launþegum, sem telja á sér brotið vegna þess að ekki sé farið að kröfum tilskipunarinnar, kleift að sækja rétt sinn samkvæmt gildandi réttarreglum. Tilskipun 91/533/EBE tók gildi hér á landi með auglýsingu félagsmálaráðuneytisins nr. 503 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 30. júní 1997. Í auglýsingunni segir að samkvæmt 25. tölulið í viðauka XVIII við EES-samninginn séu íslensk stjórnvöld skuldbundin af ákvæðum tilskipunarinnar. Að höfðu samráði við helstu samtök atvinnurekenda og launafólks hafi verið ákveðið að hrinda ákvæðum hennar í framkvæmd hér á landi með kjarasamningum, sbr. 1. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar. Í auglýsingu félagsmálaráðuneytisins eru taldir upp þeir aðilar sem undirritað hafi samninga um framkvæmd tilskipunarinnar, en það eru Vinnuveitendasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands 10. apríl 1996, fjármálaráðherra annars vegar og Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hins vegar 25. júní 1996, Vinnumálasambandið og Alþýðusamband Íslands 28. ágúst 1997, Reykjavíkurborg annars vegar og Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hins vegar 10. október 1996, og Launanefnd sveitarfélaga annars vegar og Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Bandalag háskólamanna hins vegar 10. júní 1997. Í lok auglýsingarinnar segir að í samræmi við 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993, séu laun og önnur starfskjör sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um lágmarkskjör. Af framangreindu leiði að ákvæði tilskipunarinnar hafi tekið gildi hér á landi með framantöldum kjarasamningum og teljist lágmarkskjör á íslenskum vinnumarkaði. Í ljósi málsatvika og kröfugerðar sóknaraðila á hendur varnaraðila þykir nægjanlega fram komið, að ákvæði tilskipunar 91/533/EBE kunni að geta haft þýðingu þegar leyst er úr kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila í málinu og þar með á úrslit þess. Samkvæmt framansögðu og með vísan til ákvæða laga nr. 21/1994 er fallist á kröfu sóknaraðila um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á seinni spurningunni, en orðalagi hennar verður hagað á þann veg sem nánar greinir í dómsorði. Ákvörðun málskostnaðar í héraði hvað þennan þátt málsins varðar bíður endanlegrar úrlausnar málsins þar. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Leita skal ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi: Ber að skýra ákvæði tilskipunar 91/533/EBE 14. október 1991, um skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, á þann veg, þar með talið við gjaldþrotaskipti eða sambærileg skipti á hlutafélagi, að bætur til launþega skuli metnar á grundvelli skriflegs ráðningarsamnings, hafi launþeganum ekki verið afhent skriflegt skjal um breytingar sem kunna að hafa verið gerðar, tímabundið eða varanlega, á meginatriðum ráðningarsamnings eða ráðningarfyrirkomulags aðila innan tímamarka samkvæmt 5. gr. tilskipunarinnar? Kærumálskostnaður fellur niður. Til frekari skýringar bendir sóknaraðili á að við eldri tilskipunina, nr. 80/987/EBE, hafi í samningnum um evrópska efnahagssvæðið verið gerður viðauki XVIII, sem m.a. hafi falið í sér undanþágur frá þeirri vernd launþega við gjaldþrot sem tilskipunin annars veitti. Megi þar helst nefna 3. tl. undir H-lið 24. tl., sem hljóðaði þannig: „Framkvæmdastjóri gjaldþrota félags eða aðrir sem vegna starfa sinna fyrir félagið höfðu þá yfirsýn yfir fjárhag þess að þeim mátti vera ljóst að gjaldþrot vofði yfir þegar teknanna var aflað.“ Þessi undanþága hafi hins vegar fallið niður þegar tilskipun nr. 2008/94/EB hafi verið tekin inn í EES-rétt, enda hafði Ísland með ákvörðun nr. 51/2009 samþykkt að fella niður þær undanþágur er birtust í 24. lið viðauka XVIII, m.a. undanþáguna er snéri að framkvæmdastjórum gjaldþrota félaga. Dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 114/2011, sem varnaraðili vísi til sem rökstuðnings fyrir því að hafna beri forgangsrétti kröfu sóknaraðila á grundvelli 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sé því ekki fordæmi lengur í íslenskum rétti, þar sem undanþágan hafi verið felld brott. Ákvæði, sem undanskilji launþega sem beri starfsheitið framkvæmdastjóri frá almennri launaþegavernd, sé því ekki lengur gilt að EES-rétti. Samkvæmt þessu telur sóknaraðili að varnaraðila sé ekki heimilt að hafna kröfu hans sem forgangskröfu með vísan til þess að hann hafi verið titlaður framkvæmdastjóri. Sóknaraðili telur að athugasemdir með breytingarlögum nr. 95/2010, sem lutu að breytingum á 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga, gangi í berhögg við þann rétt sem tilskipun nr. 2008/94/EB, um vernd starfsmanna við gjaldþrot vinnuveitanda, kveði á um. Að sama skapi telur sóknaraðili að rökstuðningur varnaraðila fyrir synjun kröfunnar standist ekki. Þannig sé í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 95/2010 gert ráð fyrir að undanþágur frá launþegavernd við gjaldþrot vinnuveitanda verði útvíkkaðar frá því sem verið hafði. Tilgangurinn með tilskipun nr. 2008/94/EB hafi hins vegar verið að þrengja undanþágur frá launþegavernd. Orðalag 3. mgr. 112. gr. laga 21/1991 sé því ekki sniðið eftir efni tilskipunarinnar, en þó sé spurning hvort ákvæðið verði ekki skýrt í samræmi við ákvæði c-liðar 12. gr. tilskipunar nr. 2008/94/EB og efni þess lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Telur sóknaraðili að ákvæði c-liðar 12. gr. tilskipunarinnar eigi að réttum lögum að gilda um þetta efni, en það hljóði þannig: „Tilskipun þessi hefur ekki áhrif á rétt aðildarríkja: c) til að hafna eða draga úr þeirri greiðsluábyrgð, sem um getur í 1. mgr., 3. gr., eða þeirri greiðsluskyldu, sem um getur í 7. gr., þegar um er að ræða launþega sem átti einn, eða á móti nákomnum ættingja, verulegan hlut í fyrirtæki eða rekstri vinnuveitandans og hafði talsverð áhrif á starfsemina.“ Með vísan til ofanritaðs byggir sóknaraðili á því að til þess að undanþiggja megi hann frá þeirri launþegavernd sem 12. gr. tilskipunar nr. 2008/94/EB veiti, þurfi hann bæði að hafa átt verulegan eignarhlut í viðkomandi félagi og hafa haft talsverð áhrif á starfsemina. Þar sem hvorugt skilyrðið eigi við í tilviki sóknaraðila beri að skýra 3. mgr. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga í samræmi við tilskipunina, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993, um evrópska efnahagssvæðið, og viðurkenna launakröfu hans sem forgangskröfu við slitameðferð varnaraðila. Með fyrri spurningu sinni til EFTA-dómstólsins, eins og hún er orðuð í beiðni sóknaraðila til dómsins 23. maí sl., telur sóknaraðili að úr því fáist skorið hvort heimilt sé þrátt fyrir ofanritað að láta orðið „nákomnir“ taka til framkvæmdastjóra, eins og varnaraðili byggi á. Um fjárhæð kröfunnar kveðst sóknaraðili miða við ákvæði ráðningarsamnings aðila, bæði um fjárhæð mánaðarlauna og orlofsrétt. Um leið mótmælir hann því að hann hafi fallist á að skerðing launa hans frá 1. janúar 2009 yrði til frambúðar. Þvert á móti beri gögn málsins með sér að hann hafi aðeins samþykkt tímabundna lækkun launanna, frá mánuði til mánaðar, og hafi fyrrverandi forstjóri varnaraðila staðfest að svo hafi verið. Varnaraðili hafi hins vegar aldrei sagt upp ráðningarsamningnum. Beri varnaraðili alfarið sönnunarbyrði fyrir því að um önnur laun og starfskjör hafi verið samið en þar greini. Í þessu sambandi vísar sóknaraðili til tilskipunar nr. 91/533/EBE, sbr. auglýsingu nr. 503/1997 frá 30. júní 1997, um gildistöku tilskipunar sem kveði á um skyldu vinnuveitanda til að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi. Skyldunni hafi verið fullnægt með ráðningarsamningnum og beri varnaraðila því skylda til að miða kröfur sóknaraðila við þann samning. Þar sem ágreiningur sé um þetta atriði telur sóknaraðili mikilvægt að fá álit EFTA-dómstólsins á því hvort ákvörðun varnaraðila um að víkja frá skriflegu ákvæði ráðningarsamnings um lengd uppsagnarfrests brjóti í bága við áðurnefnda tilskipun ráðsins nr. 91/533/EBE, svo og tilskipun ráðsins nr. 2008/94/EB. Til stuðnings beiðni sinni um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins vísar sóknaraðili til 1. mgr. 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls og 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994, um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. IV Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að þar sem sóknaraðili hafi gegnt stöðu framkvæmdastjóra ráðgjafar og áhættustýringar hjá Askar Capital hf. falli krafa hans undir 3. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Þar af leiðandi sé því hafnað að krafan njóti forgangs á grundvelli 112. gr. laganna. Varnaraðili telur, og vísar í því efni til greinargerðar sóknaraðila, að ekki sé ágreiningur um að krafa sóknaraðila njóti ekki forgangs samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum. Hins vegar byggi sóknaraðili á því að reglur EES-réttar eigi að ganga framar reglum íslensks réttar þar sem Ísland hafi skuldbundið sig að þjóðarétti til að innleiða umræddar reglur, auk þess sem skýra beri íslenskar réttarreglur til samræmis við EES-reglur, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993. Þá vísi sóknaraðili til breytinga á EES-rétti, sem í stuttu máli eigi að leiða til þess að ekki sé lengur heimilt að undanskilja framkvæmdastjóra gjaldþrota félaga frá vernd tilskipunarinnar um vernd starfsmanna við gjaldþrot vinnuveitenda. Varnaraðili mótmælir þessum málsástæðum sóknaraðila, og bendir á að hvað sem líði þeim breytingum sem sóknaraðili vísi til, sé ljóst að þær hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt, enda ekki byggt á því af hálfu sóknaraðila. Þar af leiðandi standi 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 óhögguð, ásamt þeim skýringum sem fram komi í greinargerð með ákvæðinu, sem og þeir hæstaréttardómar þar sem fjallað hafi verið um ákvæðið og skýringu þess. Þá leggur varnaraðili áherslu á að í íslenskum rétti sé almennt viðurkennt að í gildi sé meginregla sem kölluð hafi verið tvíeðliskenningin. Í stuttu máli feli hún í sér að landsréttur og þjóðaréttur séu tvö aðskilin réttarkerfi og sé þjóðaréttur ekki sjálfkrafa hluti af landsrétti, nema í þeim tilvikum að reglur þjóðaréttar hafi sérstaklega verið innleiddar. Þar sem þær reglur EES-réttar sem sóknaraðili vísi til hafi ekki verið innleiddar í íslenskan rétt, byggir varnaraðili á því að sóknaraðili geti ekki á þeim byggt. Því beri að hafna kröfu sóknaraðila um að krafa hans njóti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. V Í þinghaldi í máli þessu 14. maí sl. óskaði varnaraðili eftir því að bókað yrði að hann teldi það ekki hafa þýðingu fyrir niðurstöðu málsins að afla álits EFTA-dómstólsins. Það væri dómara að taka ákvörðun um hvort hann teldi þörf á því. Tæki dómari málsins hins vegar ákvörðun um að afla umbeðins álits kvaðst varnaraðili gera athugasemdir við það að í síðari spurningu sóknaraðila fælust staðhæfingar um atvik málsins, sem deilt væri um, og ekki hefðu verið færðar sönnur á af hálfu sóknaraðila. Í tilefni af skriflegri tillögu sóknaraðila að nýjum spurningum til EFTA-dómstólsins, sem hann lagði fram í þinghaldi 23. maí sl., óskaði sóknaraðili eftir því að bókað yrði að hann teldi enn að í síðari spurningunni fælust ósannaðar staðhæfingar um atvik. Þá taldi hann að óljóst væri hverjar hefðu verið raunverulegar starfsskyldur og áhrif sóknaraðila hjá varnaraðila, og vísaði þar til fyrri spurningar í beiðni sóknaraðila. Eins og áður greinir lýsti sóknaraðili kröfu í slitabú varnaraðila um laun í uppsagnarfresti og orlof samkvæmt ráðningarsamningi. Kröfum þessum lýsti hann sem forgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ágreiningslaust er að samkvæmt ákvæði 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 eru ákveðnir aðilar útilokaðir frá forgangsrétti fyrir launum, öðru endurgjaldi fyrir vinnu, bótum vegna ráðningarslita og orlofsfé eða orlofslaunum við gjaldþrot félags. Af hálfu sóknaraðila er hins vegar byggt á því að skýra þurfi 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 í samræmi við tilskipun nr. 2008/94/EB, um vernd til handa launþegum verði vinnu-veitandi gjaldþrota, en þar komi fram í c-lið 12. gr. að tilskipunin hafi ekki áhrif á rétt aðildarríkja til að hafna greiðsluábyrgð eða greiðsluskyldu við gjaldþrot vinnuveitanda þegar um sé að ræða launþega sem átti einn, eða á móti nákomnum ættingja, verulegan hlut í fyrirtæki eða rekstri vinnuveitandans og hafði talsverð áhrif á starfsemina. Telur sóknaraðili að staða hans, sem fyrrverandi framkvæmdastjóri eins sviða varnaraðila, rúmist ekki innan þeirra skilyrða sem tilskipunin mæli fyrir um að þurfi að vera fyrir hendi svo hægt sé að undanþiggja aðila forgangsrétti. Að því er varðar síðari spurningu sóknaraðila telur hann nauðsynlegt að fá úr því skorið hvort sú afstaða varnaraðila að víkja frá skriflegum ráðningarsamningi og miða mánaðarlaun sóknaraðila við 1.500.000 krónur í stað 15.000 evra, eins og kveðið sé á um í ráðningarsamningi aðila frá 18. desember 2006, brjóti í bága við tilskipun nr. 91/533/EBE, um skyldu vinnuveitanda til að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, og tilskipun nr. 2008/94/EB, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota. Við munnlegan flutning málsins 23. maí sl. kvaðst varnaraðili ekki mótfallinn því að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins á þeim álitaefnum sem áður greinir, en taldi þó að í báðum spurningum kynnu að felast ósannaðar staðhæfingar um atvik málsins. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., eru kröfur um laun og annað endurgjald fyrir vinnu í þjónustu þrotamanns, sem hafa fallið í gjalddaga á síðustu 18 mánuðum fyrir frestdag, forgangskröfur. Hinu sama gegnir um kröfur um bætur vegna slita á vinnusamningi sem hafa átt sér stað á sama tíma eða eftir frestdag, svo og kröfur um orlofsfé eða orlofslaun sem réttur hefur unnist til, sbr. 2. og 3. tl. sömu greinar. Ákvæði 3. mgr. 112. gr., eins og því var breytt með 19. gr. laga nr. 95/2010, mælir hins vegar svo fyrir að þeir sem nákomnir séu þrotamanni eða félagi eða stofnun sem sé til gjaldþrotaskipta njóti ekki réttar samkvæmt 1-3. tl. 1. mgr. 112. gr. fyrir kröfum sínum. Með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 51/2009 frá 24. apríl 2009, um breytingu á XVIII. viðauka við EES-samninginn, var tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 2008/94/EB, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota, felld inn í EES-samninginn. Öðlaðist ákvörðun þessi gildi 25. apríl 2009. Samkvæmt c-lið 12. gr. tilskipunarinnar hefur hún ekki áhrif á rétt aðildarríkjanna „til að hafna eða draga úr þeirri greiðsluábyrgð, sem um getur í 1. mgr., 3. gr., eða þeirri greiðsluskyldu, sem um getur í 7. gr., þegar um er að ræða launþega sem átti einn, eða á móti nákomnum ættingja, verulegan hlut í fyrirtæki eða rekstri vinnuveitandans og hafði talsverð áhrif á starfsemina“, eins og orðrétt segir þar. Í tilvitnaðri 3. gr. tilskipunarinnar er mælt fyrir um að aðildarríkin skuli gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að tryggingasjóðir ábyrgist greiðslur á óinnheimtum kröfum launþega, sem byggðar eru á ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi, en í 7. gr. er fjallað um ráðstafanir til þess að tryggja að vangreidd skylduiðgjöld vinnuveitanda til tryggingasjóða takmarki ekki rétt launþegans til bóta. Í ljósi þessa verður ekki séð að ákvæði c-liðar 12. gr. tilskipunar nr. 2008/94/EB hafi nokkra þýðingu við úrlausn þess álitaefnis hvort krafa sóknaraðila njóti forgangsréttar við slit varnaraðila. Önnur ákvæði nefndrar tilskipunar skipta hér heldur ekki máli. Þegar af þeirri ástæðu verður beiðni sóknaraðila um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins við skýringu á umræddu ákvæði hafnað. Kemur þá til athugunar hvort óska skuli álits EFTA-dómstólsins á síðari spurningu sóknaraðila, sbr. hér að framan, en eins og áður greinir lýtur hún að túlkun á tilskipun nr. 91/533/EBE, um skyldu vinnuveitanda til að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, og tilskipun nr. 2008/94/EB, um vernd til handa launþegum verði vinnuveitandi gjaldþrota. Augljóst er af málatilbúnaði aðila og framlögðum gögnum að spurning þessi felur í sér nokkrar staðhæfingar um atvik, sem ágreiningur stendur um og hafa ekki verið sannaðar. Er því einnig hafnað beiðni sóknaraðila um að leita álits EFTA-dómstólsins á því álitaefni sem spurning hans lýtur að, enda fer sönnunarfærsla um staðreyndir máls fram fyrir íslenskum dómstólum. Samkvæmt ofanrituðu er það niðurstaða dómsins að hafna beri beiðni sóknaraðila um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á framangreindum álitaefnum. Rétt þykir að ákvörðun málskostnaðar bíði endanlegar efnisúrlausnar. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Beiðni sóknaraðila, Yngva Harðarsonar, um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í máli þessu, er hafnað. Ákvörðun málskostnaðar bíður endanlegrar efnisúrlausnar.
Mál nr. 387/1998
Kröfugerð Innheimtukostnaður Ómerking Frávísun frá héraðsdómi
K var í hópi starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins sem taldi sig eiga rétt á biðlaunum úr hendi ríkisins þegar hlutafélag tók við rekstri verksmiðjanna. Eftir að ríkið hafði í Hæstarétti verið dæmt til að greiða einum starfsmanni úr þessum hópi biðlaun, voru biðlaunin gerð upp ásamt dráttarvöxtum við aðra þá starfsmenn síldarverksmiðjanna sem nutu stöðu opinberra starfsmanna, þ.á m. K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 17. september 1998. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði sér biðlaun 1.113.673 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 183.466 krónum frá 1. ágúst 1993 til 1. september sama ár, af 366.932 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 550.398 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 733.864 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 925.915 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1994 en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags Til vara krefst hann skaðabóta sömu fjárhæðar og með sömu vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til frádráttar kröfunum komi 1.744.719 krónur sem gagnáfrýjandi greiddi 20. desember 1996. Málinu var gagnáfrýjað 13. nóvember 1998. Gagnáfrýjandi krefst staðfestingar niðustöðu héraðsdóms um annað en málskostnað. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Eftir að SR-mjöl hf. hafði tekið við rekstri Síldarverksmiðja ríkisins 1. ágúst 1993 leitaði hópur fyrrum starfsmanna síldarverksmiðjanna aðstoðar Starfsmannafélags ríkisstofnana. Á árinu 1995 var höfðað mál til innheimtu biðlaunakröfu eins starfsmannsins. Eftir að héraðsdómur gekk í því máli í janúar 1996 hófst lögmaður starfsmannafélagsins handa við að afla upplýsinga um aðra starfsmenn verksmiðjanna, sem hugsanlega ættu samsvarandi réttindi. Innheimtubréf vegna sjö þessara starfsmanna voru send 5. júní 1996. Hæstiréttur kvað upp dóm í fyrrgreindu máli 7. nóvember 1996 og var þar fallist á biðlaunakröfur starfsmannsins. Biðlaunakröfur vegna annarra starfsmanna voru eftir það ítrekaðar og auk þess settar fram kröfur vegna tveggja starfsmanna í viðbót. Var aðaláfrýjandi annar þeirra. Starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins greindi lögmanni aðaláfrýjanda í héraði frá því 25. nóvember 1996 að óskað hefði verið eftir upplýsingum frá SR-mjöli hf. um ráðningarkjör starfsmannanna. Biðlaun ásamt dráttarvöxtum voru síðan greidd inn á launareikninga starfsmannanna 20. desember sama ár án þess að innheimtuþóknun væri greidd eða samráð haft við lögmenn starfsmannafélagsins um greiðsluna. Krafa aðaláfrýjanda er um greiðslu biðlauna auk dráttarvaxta og málskostnaðar, allt að frádreginni innborgun gagnáfrýjanda. Af gögnum málsins má ráða að biðlaun ásamt dráttarvöxtum voru greidd aðaláfrýjanda eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar 7. nóvember 1996, H.1996.3417. Af greiðslunum varð ráðið hvað verið var að greiða. Aðaláfrýjandi taldi fyrir dómi að biðlaunin hefðu verið réttilega útreiknuð ásamt dráttarvöxtum og kvað gagnáfrýjanda ekki skulda sér biðlaun. Verður því að telja að biðlaunakrafan sé greidd ásamt dráttarvöxtum. Mál þetta var höfðað 11 mánuðum eftir að greiðslan hafði verið innt af hendi og er höfuðstóll kröfunnar miðaður við útreikning gagnáfrýjanda. Málið er þó höfðað eins og ágreiningur sé um biðlaunin og dráttarvexti af þeim. Bera kröfugerð og sóknarskjöl þessa merki. Af málinu má hins vegar ráða að raunverulegur ágreiningur aðilanna varðar greiðslu innheimtuþóknunar. Lögmaður aðaláfrýjanda hafði, þegar biðlaunin voru greidd, lagt í nokkra vinnu vegna innheimtu kröfunnar og getur því aðaláfrýjandi átt að greiða honum sanngjarna þóknun þess vegna. Var því hugsanlegt að gera þá kröfu á hendur gagnáfrýjanda að hann bætti aðaláfrýjanda þann kostnað, sem hann hefði haft af innheimtunni. Sú krafa rúmast hins vegar ekki innan kröfugerðar aðaláfrýjanda í héraði, eins og hún var fram sett, og sóknargögnin voru ekki miðuð við slíka kröfu. Þar sem kröfugerð verður að endurspegla þann ágreining aðila, sem leitað er lausnar á, og í sóknargögnum ber að leggja réttan grundvöll að máli verður ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er, eins og málsatvikum er háttað, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1998. Árið 1998, þriðjudaginn 30. júní er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-5439/1997: Kristján Örn Ingibergsson gegn íslenska ríkinu kveðinn upp svohljóðandi dómur: Mál þetta sem dómtekið var 2. júní sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kristjáni Erni Ingibergssyni, kt. 140849-4139, Heiðargerði 82, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu með stefnu sem birt var 11. nóvember 1997. Dómkröfur stefnanda eru: Aðallega þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda biðlaun að fjárhæð 1.113.673 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 183.466 kr. frá 1. ágúst 1993 til 1. september 1993, af 366.932 kr. frá þeim degi til 1. október 1993, af 550.398 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 1993, af 733.864 kr. frá þeim degi til 1. desember 1993, af 925.915 kr. frá þeim degi til 1. janúar 1994 en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist skaðabóta sömu fjárhæðar og með sömu dráttarvaxtakröfu. Í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að stefndi verði dæmdur til að greiða virðisaukaskatt af aðkeyptri lögmannsþjónustu. Allt að frádregnum 1.744.719 kr. sem greiddar voru stefnanda 20. desember 1996. Dómkröfur stefnda eru: Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. I. Málsatvik séð frá sjónarhóli stefnanda. Stefnandi var starfsmaður Síldarverksmiðja ríkisins, þegar SR-mjöl hf. tók yfir rekstur Síldarverksmiðjanna 1. ágúst 1993. Stefnandi réð sig til hins nýja félags þegar við stofnun þess. Stefnandi fékk laun sín greidd fyrirfram, greiddi iðgjöld í lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og var félagi í Starfsmannafélagi ríkisstofnana. Stefnandi var því ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er hann gegndi starfi hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Með lögum nr. 20/1993 var ríkisstjórninni falið að stofna hlutafélag til að taka við rekstri Síldarverksmiða ríkisins. Á þeim grundvelli varð til hlutafélagið SR-mjöl hf. og tók það við rekstri Síldarverksmiðjanna þann 1. ágúst 1993. Í 7. gr. laga nr. 20/1993 kom fram að 14. gr. laga nr. 38/1954 ætti ekki við um þá starfsmenn sem tækju við starfi hjá SR-mjöli hf., en síðarnefnda greinin fjallaði um biðlaun ríkisstarfsmanna ef staða þeirra væri lögð niður og sambærileg staða hjá ríkinu stæði ekki til boða. Stefnanda var boðið starf hjá SR-mjöli hf. sem hann þáði. Stefnandi telur hins vegar að lög nr. 20/1993 geti ekki orðið til þess að hann sé sviptur réttindum sem hann hafði áunnið sér sem ríkisstarfsmaður, skv. 1. gr. laga nr. 38/1954. Verði lagastoð til sviptingarinnar hins vegar talin fyrir hendi, telur stefnandi sig eiga að fá bætur fyrir þá sviptingu réttinda sem varð með l. nr. 20/1993. Í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996 í máli íslenska ríkisins gegn Guðnýju Árnadóttur, þar sem fyrrum starfsmanni Síldarverksmiðja ríkisins voru dæmd biðlaun vegna niðurlagningar stöðu hans hjá verksmiðjunni var með bréfi dags. 18. nóvember 1996 sett fram krafa um greiðslu biðlauna til stefnanda. Þann 20. desember 1996 greiddi stefndi 2.956.632 kr. inn á launareikning stefnanda. Sundurliðun þeirrar greiðslu er að finna í gögnum málsins. Stefnda hefur ekki talið sér skylt að bæta stefnanda þann kostnað sem hann hefur óhjákvæmilega hlotið af aðstoð lögmanns við innheimtu biðlauna. Því sé málssókn nauðsynleg. II. Málsatvik séð frá sjónarhóli stefnda. Stefndi lýsir málsatvikum á eftirfarandi hátt. Stefnandi hafi verið starfsmaður Síldarverksmiðjanna og sé nú starfsmaður SR-mjöls. Þegar niðurstaða hafi legið fyrir í máli Guðnýjar Árnadóttur gegn ríkissjóði, í Hæstaréttarmálinu nr. 90/1996 þann 7. nóvember 1996, hafi verið óumdeilt að stefnandi hafi átt rétt til greiðslu biðlauna með vísan til 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefnanda hafi þá verið greidd biðlaun með dráttarvöxtum þann 20. desember 1996. Fjárhæð biðlaunanna sé ekki umdeild, né útreikningur dráttarvaxta miðað við greiðsludag. Eigi að síður höfði stefnandi mál þetta til greiðslu biðlauna ásamt dráttarvöxtum. III. Framburður stefnanda. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kannaðist ekki við að ríkið skuldaði sér biðlaun. Hann kvaðst ekki hafa greitt lögmannsstofunni þóknun. Í málinu liggur frammi minnisblað Önnu Sigríðar Örlygsdóttur. Anna Sigríður Örlygsdóttir sem er starfsmaður fjármálaráðuneytisins hafði ekki tök á því að staðfesta minnisblaðið fyrir dómi, en lögmaður stefnanda kvaðst líta á það sem staðfest væri. Í minnisblaðinu rekur Anna Sigríður samskipti sín við lögmann stefnanda og starfsmenn SR-mjöls vegna frágangs á biðlaunagreiðslum til fyrrum starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins. Þar sem þeim atriðum eru gerð ítarleg skil í öðrum köflum dómsins þykir ekki ástæða til að rekja það frekar. IV. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hann hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Aðalkrafan sé reist á réttindum stefnanda sem ríkisstarfsmanns, en samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi hann átt rétt til biðlauna í sex mánuði frá því að starf hans var lagt niður. Ekki sé vafi á því að starf stefnanda sem ríkisstarfsmanns hafi verið lagt niður er SR-mjöl hf. hafi tekið til starfa og yfirtekið rekstur Síldarverksmiðja ríkisins. Stefnandi vísar til 7. gr. laga nr. 20/1993 og umfjöllunar í greinargerð um þá grein. Þá vísar stefnandi til sambærilegra tilvika sem Hæstiréttur hafi dæmt um í Hrd. 1964:936, 1964:942, 1964:948, 1964:954 og 1990:452. Við niðurlagningu stöðunnar telji stefnandi að réttindi hans til biðlauna hafi orðið virk og þau verði ekki tekin af með almennum lögum eins og tilraun hafi verið gerð til með 7. gr. laga nr. 20/1993. Stefnandi telji að 7. gr. laga nr. 20/1993 brjóti í bága við jafnræðisreglu þá sem víða sé byggt á í stjórnarskrá Íslands og alþjóðasáttmálum sem Ísland hafi gerst aðili að. Vitnað er sérstaklega til 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. mgr. 2. gr. Sáttmála Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Stefnandi telji það ekki standast gagnvart stjórnarskránni og tilvitnuðum alþjóðasáttmálum að taka þennan þrönga afmarkaða hóp út úr þeim stóra hópi ríkisstarfsmanna, sem njóti verndar 14. gr. laga nr. 38/1954, og taka af honum biðlaunaréttinn loks er hann verði virkur. Í greinargerð með lögum nr. 20/1993 komi fram að fastráðnir starfsmenn Síldarverksmiðja ríkisins hafi verið 50 og af þeim hafi 14 greitt iðgjöld í Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna. Það sé því ljóst að ekki hafi verið um almenna lagasetningu að ræða, þvert á móti hafi verið um að ræða lagasetningu sem feli í sér að áunnin og lögbundin réttindi þröngs og afmarkaðs hóps hafi verið afnumin vegna þess að þau séu að verða virk. Stefnandi telji að löggjafanum geti því aðeins talist heimilt að skerða réttindi þegnanna, með þeim hætti sem réttindi stefnanda hafi verið skert, með því að skerðingin sé almenn, fyrir henni séu gild rök og hagsmunir sem ætlunin hafi verið að ná fram með lagasetningunni séu að mun meiri en þeir sem hafi verið skertir með henni. Stefnandi telji engum þessara skilyrða hafa verið fullnægt í máli þessu. Til frekari stuðnings máli sínu vísar stefnandi til Hrd. 1992:1962. Stefnandi heldur því fram að það megi ráða af texta 7. gr. laga nr. 20/1993 og greinargerð með frumvarpi að lögunum, að forsenda ákvæðisins hafi verið sú að fastráðnum starfsmönnum yrðu tryggð sambærileg störf hjá SR-mjöli hf. og þeir hafi áður haft hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Það sé hins vegar ómögulegt þar sem starf hjá hlutafélagi geti aldrei orðið sambærilegt starfi hjá ríkisfyrirtæki með þeirri vernd sem lög nr. 38/1954 veita. Hlutafélag geti ekki veitt stefnanda þá vernd sem hann njóti sem ríkisstarfsmaður. Ríkisstarfsmenn njóti t.d. aðildar að Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna og sérstakra réttinda í veikinda- og slysatilvikum. Þar sé einnig meira starfsöryggi en gerist og gengur. En það sem sé mikilvægast er að ríkisstarfsmenn njóti réttar til biðlauna sé staða þeirra lögð niður. Þessi réttindi verði stefnanda ekki tryggð í starfi sínu hjá hinu nýja hlutafélagi. Þessa röngu forsendu fyrir 7. gr. laga nr. 20/1993 telji stefnandi valda því að hin umdeilda grein svipti hann ekki rétti samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefnandi telji jafnframt að niðurstaða á þann veg að hin umdeilda lagagrein verði til þess að svipta hann biðlaunaréttinum, opni leið til þess að fara í kringum biðlaunaréttinn, með því að stofna hlutafélag um starfsemi sem leggja á niður, áður en til niðurlagningarinnar komi. Þar með telji stefnandi að rómað starfsöryggi ríkisstarfsmanna færi fyrir lítið. En fyrir starfsöryggið hafi ríkisstarfsmenn goldið með lægri launum en tíðkist fyrir sambærileg störf á hinum almenna markaði. Verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður gerir hann þá kröfu til vara, að fá sér tildæmdar bætur fyrir sviptingu biðlaunaréttarins, jafnar þeim sem biðlaun hefðu orðið, hefði biðlaunarétturinn ekki verið afnuminn með lögum nr. 20/1993. Stefnandi telur óumdeilanlegt að staða sú sem hann gegndi hjá Síldarverk­smiðjum ríkisins hafi verið lögð niður. Við niðurlagningu stöðunnar hafi komið fram skil­yrði til greiðslu biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Svipting biðlaunaréttarins hafi verið sérstök aðgerð en ekki almenn og standist hún því ekki gagnvart 67. gr. (nú 72. gr.) stjórnarskrárinnar nema fullar bætur komi fyrir sem séu sömu fjárhæðar og biðlaun hefðu orðið. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að biðlaunarétturinn njóti tvímælalaust verndar 67. gr. (nú 72. gr.) stjórnarskrárinnar þar sem skilyrði hans hafi komið fram með því að starf stefnanda hafi ekki verið lagt niður með sömu lögum og afnámu biðlaunaréttinn. Stefnandi telur því að stefndi geti ekki lagt niður stöðu sína með lögum án þess að fullar bætur komi fyrir. Fullar bætur séu að mati stefnanda bætur sömu fjárhæðar og biðlaun hefðu orðið. Stefnandi telur jafnframt að sjónarmið sem fram komi í rökstuðningi fyrir aðalkröfu um brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og alþjóðasáttmála, sem Ísland eigi aðild að, eigi við um vara­kröfuna. Stefnufjárhæð í aðal- og varakröfu grundvalli stefnandi á útreikningi frá fjármálaráðuneyti á því hver föst laun stefnanda hefðu orðið mánuðina frá ágúst 1993 til og með janúar 1994. Til fastra launa, í skilningi 14. gr. laga nr. 38/1954, telji stefnandi vera laun samkvæmt launaflokki sínum, fasta umsamda yfirvinnu og hlutfall desemberuppbótar. Stefndi hafi þegar greitt innborgun inn á kröfu stefnanda að fjárhæð 1.744.719 kr. Biðlaun telji stefnandi gjaldfalla á sama hátt og ef hann hefði haldið starfi sínu óbreyttu. Sé því gerð krafa um hver mánaðarlaun frá þeim tíma er þau hefðu átt að koma til útborgunar og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 krafist af þeim frá sama tíma. Aðalkrafa sé reist á réttindum stefnanda sem ríkisstarfsmanns skv. lögum nr. 38/1954 og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og tilgreindum sáttmálum sem Ísland hefur undirgengist. Varakrafan grundvallist á 67. gr. (nú 72. gr.) stjórnarskrárinnar og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og tilgreindum alþjóðasáttmálum sem Ísland hefur undirgengist. Krafa um dráttarvexti er reist á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Er þess krafist að stefnanda verði bættur sá kostnaður sem hann hefur óhjákvæmilega orðið fyrir vegna aðstoðar lögmanna við innheimtu biðlauna úr höndum stefnda. Um fjárhæð málskostnaðar er vísað til fyrirliggjandi málskostnaðarreiknings. Krafa um kostnað vegna virðisaukaskatts á aðkeypta lögmannsþjónustu sé skaðleysiskrafa, reist á lögum nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. V. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er haldið fram að enginn ágreiningur hafi verið um skyldu stefnda til greiðslu biðlauna eftir að dómur Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996 í máli nr. 90/1996 hafi legið fyrir, enda hafi biðlaunin verið gerð upp strax og búið hafi verið að afla gagna og sannreyna þær upplýsingar sem fram hafi komið um launakjör starfsmannanna. Engin þörf hafi verið á lögmannsaðstoð í samskiptum starfsmannanna við fjármálaráðuneytið. Það eitt að einstaklingur kjósi að leita sér aðstoðar lögmanns í samskiptum við þriðja aðila feli ekki í sér skyldu þriðja aðila til að greiða fyrir lögmannsaðstoð og þaðan af síður þegar enginn ágreiningur sé um réttmæti kröfu, eftir að dómur Hæstaréttar hafi gengið í máli sem stefndi hafi áður lýst yfir að hefði fordæmisgildi. Lögmannsstofan, sem fari með mál þetta f.h. stefnanda, hafi þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þann 25. nóvember 1997 níu mál á hendur íslenska ríkinu til greiðslu biðlauna vegna niðurlagningar á stöfum stefnenda hjá Síldarverksmiðjum ríkisins 1. ágúst 1993. Málin séu höfðuð í nafni stefnenda sem öllum hafi verið greidd biðlaun 20. desember 1996 ásamt dráttarvöxtum, en að frádregnum staðgreiðsluskatti, sbr. greiðsluseðil dags. 20. desember 1996. Sýknukröfur stefnda í öllum málunum níu séu fyrst og fremst byggðar á því að stefnukröfurnar séu þegar greiddar. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi óuppgerða lögvarða kröfu á hendur stefnda. Á milli aðila máls séu engin óuppgerð lögskipti. Héraðsdómur í máli Guðnýjar Árnadóttur hafi verið kveðinn upp 5. janúar 1996. Áfrýjunarstefna hafi verið gefin út 27. febrúar 1996 og hún birt Gesti Jónssyni hrl. 6. mars 1996. Greinargerð áfrýjanda sé dagsett 3. apríl 1996 og greinargerð stefndu til Hæstaréttar sé dags. 16. apríl 1996. Í greinargerð stefndu segi: "Stefnda telur málskostnaðarákvörðun í héraði ekki vera í samræmi við umfang og fordæmisgildi málsins og fer því fram á að Hæstiréttur ákvarði málskostnað bæði fyrir héraði og Hæstarétti." Eigi að síður hafi lögmannsstofan sent bréf dags. 5. júní 1996 vegna sjö stefn­enda af níu þar sem sett hafi verið fram krafa um greiðslu biðlauna ásamt innheimtu­kostnaði. Bréfi lögmannsstofunnar hafi verið svarað með bréfi starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins, dags. 1. júlí 1996. Þar sé bent á að lögmannsstofunni sé kunnugt um að dómi héraðsdóms hafi verið áfrýjað. Efnisleg afstaða til biðlaunakröfu annarra fyrrum starfsmanna Síldarverksmiðjanna verði tekin þegar dómur Hæstaréttar liggi fyrir. Eftir að dómur Hæstaréttar hafi verið kveðinn upp 7. nóvember 1997 hafi þannig verið ljóst að starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins myndi greiða öðrum fyrrverandi starfsmönnum Síldarverksmiðja ríkisins sem féllu undir lög nr. 38/1954 biðlaun ef þeir óskuðu eftir því, þar á meðal stefnanda, sem ekki hafi verið meðal þeirra sem lögmannsstofan gerði kröfu fyrir 5. júní 1996. Krafa um greiðslu biðlauna til stefnanda hafi fyrst borist eftir að dómur Hæstaréttar gekk. Lögmannsstofan hafi óskað eftir uppgjöri á dómi Hæstaréttar í málinu nr. 90/1996 með bréfi til ríkislögmanns, dags. 11. nóvember 1996. Ríkissjóðsávísun hafi verið gefin út daginn eftir og lögð inn á bankareikning lögmannsstofunnar 19. sama mánaðar. Afgreiðsla launa starfsmanna, sem hafi átt rétt á greiðslu biðlauna í kjölfar dóms Hæstaréttar, hafi farið fram hjá Síldarverksmiðjunum en ekki hjá starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Því hafi þurft að afla gagna frá SR-mjöli hf. til að reikna fjárhæð biðlauna í hverju tilviki svo og dráttarvexti. Hinn 25. nóvember 1996 hafi ráðuneytið óskað eftir umsögn og upplýsingum um launa- og ráðningarkjör þeirra sömu starfsmanna sem nú hafi höfðað mál til heimtu biðlauna. Afrit þess bréfs hafi verið sent lögmönnum Mörkinni 1 og tekið fram að afgreiðsla biðlaunanna myndi frestast þar til umbeðnar upplýsingar lægju fyrir. Svarbréf SR-mjöls hf. hafi borist starfsmanna­skrifstofunni 10. desember 1997. Þá hafi verið hafist handa við útreikning á launum og dráttarvöxtum. Ráðuneytið hafi jafnframt fengið frekari upplýsingar frá Kristjáni Erni Ingibergssyni, fjármálastjóra SR-mjöls og fyrrum starfsmanni Síldarverksmiðja ríkisins, stefnanda í máli þessu. Kristján Örn hafi m.a. veitt upplýsingar um bankareikninga sem starfsmenn hafi kosið að biðlaunin yrðu greidd inn á og hafi upplýst þá, að beiðni starfsmannaskrifstofunnar, um fyrirhugaðan greiðsludag. Af hálfu þeirra hafi verið lögð á það áhersla að greiðslur færu fram fyrir áramót m.a. vegna væntanlegs fjármagns­tekjuskatts. Þótt lögmannsstofan hafi ritað ráðuneytinu öðru sinni innheimtubréf 18. nóvember 1996, og þá fyrir starfsmennina níu sem hafi átt rétt til biðlauna eftir að dómur Hæstaréttar hafði gengið, telur stefndi það ekki fela í sér skyldu til greiðslu biðlauna starfsmannanna inn á reikning lögmannsstofunnar auk lögmannskostnaðar. Enginn ágreiningur hafi verið um skyldu stefnda til greiðslu biðlauna eftir að dómur Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996 lá fyrir enda hafi þau verið gerð upp strax og búið hafi verið að afla gagna og sannreyna þær upplýsingar sem fram hafi komið um launakjör starfsmanna. Engin þörf hafi verið á lögmannsaðstoð í samskiptum starfsmanna við ráðuneytið, enda hafi ekki verið til að dreifa neinum ágreiningi við þá, hvorki um málsatvik, lagatúlkun né upphæð biðlauna. Það eitt að einstaklingur kjósi að leita sér aðstoðar lögmanns í samskiptum við þriðja aðila feli ekki í sér skyldu þriðja aðila til að greiða fyrir lögmannsaðstoð og þaðan af síður þegar enginn ágreiningur sé um réttmæti kröfu eftir að dómur Hæstaréttar hafi gengið í máli sem stefndi hafi áður lýst að hefði fordæmisgildi. Stefndi ítrekar að málinu sé stefnt inn til greiðslu biðlauna sem séu sannanlega greidd. Stefnan sé nánast orðrétt og efnislega samhljóða stefnu útgefinni 23. júní 1995 í máli Guðnýjar Árnadóttur gegn ríkissjóði Íslands, en í því máli hafi verið deilt um skyldu til greiðslu biðlauna. Stefnandi byggi kröfugerð sína á sömu lagasjónarmiðum og þar hafi verið gert þrátt fyrir að ekki sé um þau deilt eftir dóm Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996. Málinu sé nú eigi að síður stefnt inn til greiðslu biðlauna, launa sem stefnanda hafi þegar verið greidd að fullu. Stefnandi ekki gert neinar athugasemdir við fjárhæð greiðslunnar og móttekið hana fyrir rúmu ári, án fyrirvara um að krafan hafi ekki verið efnd. Þrátt fyrir að stefnukrafan sé í engu sundurliðuð með því að hluti greiðslunnar 20. desember 1996 hafi gengið til greiðslu á öðru en biðlaunum og dráttarvöxtum og þrátt fyrir að mál þetta sé því ekki höfðað til greiðslu á innheimtukostnaði, þá sé það mat stefnda að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi þurft að greiða kostnað vegna uppgjörs ríkissjóðs á biðlaunagreiðslu til hans þar sem enginn reikningur eða greiðslukvittun þess efnis hafi verið lögð fram. Þar sem umkrafin og óumdeild fjárhæð biðlauna auk dráttarvaxta til greiðsludags hafi þegar verið innt af hendi til stefnanda beri að sýkna hann af öllum kröfum í máli þessu. Þar sé vísað til almennra reglna kröfuréttar um endalok kröfu við greiðslu, sbr. og 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Þá bendir stefndi á að starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins hafi annast allan útreikning á biðlaunum og dráttarvöxtum og enn sé ítrekað að stefnandi hafi engum athugasemdum hreyft við þann útreikning. Stefnukrafan sé í samræmi við útreikning starfsmannaskrifstofunnar en ekki innheimtubréf lögmannsstofunnar dags. 18. nóvember 1996. Á það sé bent að lögmannsskrifstofan hafi í engu tilviki reiknað launin rétt, ýmist ofreiknað þau eða vanreiknað. Í þessu máli nemi mismunurinn 12.877 kr. VI. Niðurstaða. Stefnandi kom fyrir dóm og kvað stefnda ríkið hvorki skulda sér biðlaun né dráttarvexti af þeim. Þegar litið er á dómkröfur stefnanda sést að í raun er ekki verið að krefja um greiðslu biðlauna. Enda er óumdeilt að þau hafa verið greidd þann 20. desember 1996 þó að stefnandi krefjist greiðslu þeirra allt að þeirri upphæð sem greidd hefur verið. Dómkrafan er með öðrum orðum ekki til staðar. Í kröfurétti gildir sú almenna regla að endalok kröfu eru við greiðslu hennar. Stefnandi hefur því ekki með málatilbúnaði sínum sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af að fá niðurstöðu í málinu. Í kröfugerð sinni leggur stefnandi útreikning starfsmannaskrifstofu fjármála­ráðu­neytisins til grundvallar og er fjárhæð kröfunnar því einnig óumdeild. Ljóst er að biðlaun auk dráttarvaxta voru greidd eins fljótt og auðið var eftir að dómur í máli nr. 90/1996 var kveðinn upp í Hæstarétti, en með bréfi 1. júlí 1996 til lögmannsstofu stefnanda var viðurkennt af hálfu stefndu fordæmisgildi dómsins. Síðara innheimtubréf lögmannsstofunnar frá 18. nóvember 1996 var því óþarft. Af því sem hér að framan hefur verið rakið er ljóst að í öllum frágangi biðlaunagreiðslna naut starfsmannaskrifstofan í engu aðstoðar lögmannsstofunnar heldur starfsmanna SR-mjöls hf., fyrrum starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins. Tæpu ári eftir greiðslu biðlauna auk dráttarvaxta, inn á bankareikning stefnanda, höfðar hann málið ásamt átta öðrum umbjóðendum lögmannsstofunnar, sem einnig höfðu verið starfsmenn Síldarverksmiðja ríkisins en voru nú starfsmenn SR-mjöls hf. Stefna sú sem birt var í þessum níu málum virðist vera að mestu leyti sama stefna og í Hæstaréttarmálinu nr. 90/1996: Guðný Árnadóttir gegn íslenska ríkinu, í lítið breyttri mynd, þrátt fyrir að aðstæður væru nú allt aðrar. Með vísan til þess sem hér að framan greinir virðist skína í gegn sú fyrirætlan stefnanda og lögmanns hans að fá dóm um málskostnaðarkröfu lögmannsstofunnar Lögmanna Mörkinni 1 og að stefnda íslenska ríkið beri þann kostnað. Það er stefnda íslenska ríkinu óviðkomandi hvort stefnandi kýs að ráða sér lögmann til að koma fram fyrir hans hönd í samskiptum aðila. Stefndi íslenska ríkið gaf ekkert tilefni til að mál þetta yrði höfðað enda krafa um biðlaun auk dráttarvaxta fyrir löngu greidd og móttekin án fyrirvara. Er málshöfðun þessi því með öllu þarflaus og mátti umboðsmanni stefnanda vera ljóst að dómkröfur í máli þessu væru haldlausar. Þegar litið er til þess sem hér að framan er rakið er stefnda íslenska ríkið sýknað af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Halla Bachmann Ólafsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af öllum kröfum stefnanda, Kristjáns Arnar Ingibergssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 564/2015
Kærumál Nálgunarbann Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu L á hendur X um nálgunarbann var vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar var talið að þótt brestur yrði hjá lögreglu á því að taka ákvörðun um nálgunarbann svo fljótt sem auðið væri og eigi síðar en sólarhring eftir að beiðni hefði borist lögreglu eða mál komið upp með öðrum hætti, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, gæti það ekki varðað frávísun málsins heldur bæri héraðsdómara að meta hvort það stæði því í vegi að bann yrði lagt á. Úrskurður héraðsdóms var því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. ágúst 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess aðallega að staðfest verði ákvörðun hans 12. ágúst 2015 um að varnaraðili skuli sæta nálgunarbanni, en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en að því frágengnu að hafnað verði kröfu sóknaraðila um staðfestingu ákvörðunar hans um nálgunarbann. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði barst lögreglu beiðni brotaþola um nálgunarbann 6. júlí 2015 og tók lögregla ákvörðun um bann á grundvelli beiðninnar 12. ágúst sama ár. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 85/2011 skal lögregla hraða meðferð mála eftir lögunum og taka ákvörðun um nálgunarbann svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en sólarhring eftir að beiðni hefur borist lögreglu eða mál komið upp með öðrum hætti. Þótt brestur verði á þessu hjá lögreglu getur það ekki varðað frávísun máls frá héraðsdómi heldur ber héraðsdómara að meta hvort þetta standi því í vegi að bann verði lagt á. Verður því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi af sjálfsdáðum og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þóknun verjanda varnaraðila, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 175/2017
Fasteign Jörð Veðsetning Ógilding samnings
J höfðaði mál á hendur bankanum A hf. og krafðist þess að veðleyfi, sem hann hafði veitt í 50% eignarhlut sínum í jörð, til tryggingar veðskuldabréfi útgefnu af syni sínum S sem átti hinn helming jarðarinnar, yrði ógilt með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Byggði J á því að samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001 hafi borið að meta greiðslugetu S og kynna J niðurstöðu þess mats áður en hann veitti veðleyfið. A hf. hélt því fram að ekki hefði verið skylt að framkvæma greiðslumat þar sem lánið hefði verið veitt vegna atvinnurekstrar. Héraðsdómur féllst á málatilbúnað J og ógilti veðleyfið. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur hvernig jörðin, ásamt annarri jörð, hafði komist í eigu J og S en hið umþrætta lán hafði S tekið til að greiða upp eldri skuldir sem hann hafði stofnað til vegna kaupa á eignarhlut sínum í jörðunum. Þá rakti rétturinn hvernig jarðirnar hefðu verið nýttar, en S hafði leigt J sinn hluta af jörðunum og starfað hjá honum sem launþegi. Taldi Hæstiréttur að ráða mætti af skattskilum S að hann hefði sjálfur litið svo á að hann hefði á hendi atvinnustarfsemi á sviði landbúnaðar og yrði því að leggja til grundvallar að hann hefði leitað eftir láninu í tengslum við atvinnurekstur. Hefði því ekki borið að fylgja ákvæðum samkomulagsins frá 2001 við lánveitinguna. Við mat á því að öðru leyti hvort beita ætti 36. gr. laga nr. 7/1936 í málinu taldi Hæstiréttur að líta yrði til þess að S hefði tekið lánið til að greiða upp eldra lán sem einnig hefði verið með veði í eignarhlut J í jörðinni og að leggja yrði til grundvallar að J hefði haft hag af kaupum S á eignarhluta í jörðunum. Þá yrði að líta til þess að S hefði aflað stærsta hluta tekna sinna annars vegar með vinnulaunum frá J og hins vegar með leigutekjum af jörðunum og að J hafi hlotið að vera kunnugt um að þær tekjur hefðu ekki dugað fyrir mánaðarlegum greiðslum af láninu. Að lokum yrði að líta til þess að þótt vanhöld hefðu orðið á því að A hf. hefði gætt tilkynningarskyldu sinnar eftir lögum nr. 32/2009 yrði ekki annað ráðið en að hún hafi verið virt frá því að skuldin var síðast sett í skil og þar til eftirstöðvar hennar voru gjaldfelldar. Að virtum þessum atriðum í heild taldi Hæstiréttur að ekki væru efni til að verða við dómkröfu J og var A hf. því sýknaður.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og Eyvindur G. Gunnarsson prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar17. mars 2017. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ málinu liggur fyrir að móðirstefnda, Steingerður Jósavinsdóttir, fékk leyfi 22. maí 1991 til að sitja íóskiptu búi eftir andlát föður hans, en helsta eign búsins mun þá hafa veriðjörðin Brakandi, sem nú er í Hörgárbyggð, ásamt hluta af jörðinni Bláteigi í samasveitarfélagi. Munu þessar jarðeignir hafa verið nýttar saman til búrekstrar,sem stefndi hafi haft á hendi með föður sínum frá árinu 1973 en tekið svo einn yfir1980. Steingerður gaf út afsal til stefnda 2. desember 2005 fyrir helmingi jarðarinnarBrakanda og helmingi eignarhluta síns í Bláteigi, sem ekki var nánartilgreindur, ásamt sama hlutfalli í húsum, ræktun og hlunnindum á jörðunum.Afsalinu var þinglýst 5. sama mánaðar, en stefndi mun ekki hafa innt af hendiendurgjald fyrir þessar eignir í tengslum við þá ráðstöfun. Þá undirrituðu Steingerðurog sonur stefnda, Sigurður Elvar Viðarsson, skjal 17. ágúst 2006, sem var íeinu lagi kaupsamningur og afsal, og var því þinglýst degi síðar. Þar keypti Sigurðurhelmingshlut Steingerðar í Brakanda og fjórðungshlut í Bláteigi ásamt samahlutfalli í húsum, ræktun og hlunnindum, en einnig fylgdi í kaupunum íbúðarhús ílandi Brakanda, sem sagt var að stæði á lóð með sérstöku landnúmeri. Kaupverðþessara eigna var 20.280.000 krónur og skyldi það greitt að fullu viðundirritun skjalsins. Þar var einnig tekið fram að veðskuldir, sem hvíldu áeignunum, væru seljanda óviðkomandi, en fimm af þessum skuldum við nafngreinda lánardrottnaværu „á ábyrgð“ stefnda, sem ætti „hinn helming jarðarinnar“, og ein þeirra,við Sparisjóð Norðlendinga, væri „á ábyrgð kaupanda.“ Í framhaldi af þessu tókstefndi framangreindar eignir Sigurðar að frátöldu íbúðarhúsi á leigu meðsamningi 30. júní 2007, sem gilti frá 1. janúar sama ár, fyrir 100.000 krónur ámánuði, en sú fjárhæð skyldi breytast eftir vísitölu neysluverðs. Fyrir liggurí málinu að frá síðastnefndum degi hefur Sigurður verið skráður hjáríkisskattstjóra sem einstaklingur í atvinnurekstri í greininni „sauðfjár- oggeitarækt“, en samkvæmt framburði stefnda og Sigurðar fyrir dómi hefur hann fráþví um þær mundir starfað sem launþegi hjá stefnda við búrekstur.Áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstaréttiveðskuldabréf að fjárhæð 3.870.000 krónur, sem Sigurður gaf út til SparisjóðsNorðlendinga 10. mars 2005, en skuld þessa, sem bundin var vísitölu neysluverðsog bar 5,5% ársvexti, átti að endurgreiða á fimmtán árum með jöfnummánaðarlegum afborgunum. Skuldabréfið var síðan áritað um að greiðsluskilmálumhafi verið breytt 10. september 2007 og 12. mars 2008. Einnig hefur áfrýjandilagt fram tryggingarbréf, sem Sigurður gaf út til sama sparisjóðs 22. ágúst2006, fyrir skuldum að fjárhæð allt að 26.000.000 krónur, sem bundin værivísitölu neysluverðs. Fyrir skuldbindingum samkvæmt báðum þessum bréfum, semvar þinglýst 15. mars 2005 og 23. ágúst 2006, var jörðin Brakandi sett að veðiað baki fimm eldri veðskuldum, en í fyrirsögn tryggingarbréfsins var tekið framað það væri „tryggt með rekstrarveði í fasteign og rekstrartækjum“. Steingerðurritaði sem þinglýstur eigandi jarðarinnar undir yfirlýsingu á skuldabréfinu umsamþykki sitt fyrir veðsetningu samkvæmt því, en stefndi gerði það sama að þvíer tryggingarbréfið varðar. Í skýrslu fyrir dómi kvaðst Sigurður hafa staðið aðþessu til að afla fjár til kaupa á fyrrnefndum eignum og hafi stefndi verið meðí ráðum um það.Tvö systkin stefnda höfðuðu mál áhendur honum 28. nóvember 2006 og kröfðust þess á grundvelli 2. mgr. 15. gr.erfðalaga nr. 8/1962 að rift yrði gjöf, sem hann hafi fengið úr hendi Steingerðarmeð fyrrnefndu afsali 2. desember 2005. Héraðsdómur tók þá kröfu til greina meðdómi 25. október 2007, sem stefndi áfrýjaði 15. janúar 2008 og staðfestur varmeð dómi Hæstaréttar 9. október sama ár í máli nr. 23/2008. Undir rekstri þessmáls lést Steingerður 31. október 2007 og var dánarbú hennar síðan tekið tilopinberra skipta 23. maí 2008, en þannig virðist hafa verið litið svo á aðfullnægt væri skilyrðum 2. málsliðar 2. mgr. 15. gr. erfðalaga fyrir höfðunmálsins.Eftir að héraðsdóminum frá 25. október2007 var áfrýjað til Hæstaréttar gaf Sigurður út skuldabréf 10. apríl 2008 tilKaupþings banka hf. fyrir „jafnvirði“ 30.000.000 króna í þremur erlendumgjaldmiðlum í tilteknum hlutföllum, en skuld þessi, sem bera átti 7,48%ársvexti, skyldi greidd á 30 árum með jöfnum mánaðarlegum afborgunum. Tiltryggingar skuldinni var jörðin Brakandi sett að veði, en þó án fyrrnefndsíbúðarhúss í eigu Sigurðar, og áritaði stefndi skuldabréfið um samþykki sitt fyrirþeirri veðsetningu. Í fyrirsögn skuldabréfsins var vísað til þess að í því værikveðið á um „veð í bújörð með rekstrartækjum“, en því til samræmis sagði meðalannars í bréfinu: „Jörðin er veðsett með öllum gögnum og gæðum, - húsum,mannvirkjum, landréttindum, hlunnindum, greiðslumarki (framleiðslurétti) ogöllum öðrum réttindum, hverju nafni sem nefnast, - sem þessum eignum fylgja ogfylgja ber. Bújörðin er veðsett ásamt öllum þeim rekstrartækjumskuldara/veðsala sem notuð eru við atvinnurekstur í landbúnaði. Með rekstrartækjumer átt við áhöld, vélar og tæki önnur en skráningarskyld ökutæki, sbr. 2. mgr.29. gr. laga nr. 75/1997. Veðsala er óheimilt að skilja greiðslumark bújarðarfrá jörðinni, nema að fengnu og þinglýstu samþykki veðhafa.“ Þá er þess að getaað í skuldabréfinu sagði einnig: „Skriflegar upplýsingar um lán þetta, semskylt er að veita skv. l. nr. 121/1994 um neytendalán, fylgja skuldabréfi þessuog hafa verið kynntar skuldara.“ Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn umaðdraganda þessarar lántöku. Á hinn bóginn liggur fyrir yfirlit frá Kaupþingibanka hf. um heildarlántökukostnað ásamt greiðsluáætlun og var það dagsett samadag og skuldabréfið. Í yfirlitinu var tekið fram að um „neytendalán“ væri aðræða, en skjal þetta, sem stefndi lagði fram í málinu, undirritaði Sigurðurásamt starfsmanni bankans. Þar kom meðal annars fram að samanlögð fjárhæðafborgunar og vaxta á fyrsta gjalddaga 15. maí 2008 yrði 302.100 krónur, engreiðslur færu lækkandi á hverjum gjalddaga til þess síðasta, 15. apríl 2038,þegar afborgun og vextir yrðu samtals 84.453 krónur. Óumdeilt er að skriflegt matá greiðslugetu Sigurðar var ekki gert í tengslum við útgáfu skuldabréfsins, semnú tilheyrir áfrýjanda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 22. október2008. Af framburði Sigurðar fyrir héraðsdómi verður ráðið að lán þetta hafiverið tekið til að greiða upp skuldir, sem hann stofnaði til samkvæmt áðursögðuvið Sparisjóð Norðlendinga í tengslum við kaup sín af Steingerði. Ástæðunafyrir þessari nýju lántöku kvað hann hafa verið þá að lánin frá sparisjóðnumhafi verið orðin óhagstæð og Kaupþing banki hf. boðið betur, en ítrekaðaðspurður sagðist hann ekki hafa ráðfært sig við stefnda um þetta.Eftir gögnum málsins lauk opinberumskiptum á dánarbúi Steingerðar 15. desember 2010. Fékk stefndi þar að arfi helmingshlutdánarbúsins í jörðinni Brakanda og fjórðungshlut í Bláteigi með öllum gögnum oggæðum. Að því er varðar skuldina, semSigurður stofnaði til við Kaupþing banka hf. með skuldabréfinu frá 10. apríl2008, er þess að geta að skilmálum um endurgreiðslu hennar var breytt meðsamningum Sigurðar við áfrýjanda 23. febrúar og 31. mars 2009, sem áritaðirvoru af skiptastjóra í dánarbúi Steingerðar um samþykki þinglýsts eiganda hlutaaf jörðinni Brakanda. Af gögnum málsins er ekki ljóst hvort skuldabréfið hafi framanaf eftir þetta verið í skilum. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda var krafasamkvæmt bréfinu reiknuð út á nýjan leik án athugasemda af hendi Sigurðar 14.nóvember 2011 og 21. febrúar 2013 vegna ólögmætra ákvæða þess umgengistryggingu og hafi skuldin talist vera í innlendum gjaldmiðli upp fráfyrrnefnda deginum þegar hún hafi lækkað vegna umreiknings úr 60.133.572 krónumí 39.311.606 krónur. Fyrir liggur að áfrýjandi tilkynnti stefnda semábyrgðarmanni í fyrsta sinn um vanskil afborgunar og vaxta af skuldabréfinu ágjalddaga 15. nóvember 2012, en af svonefndri áramótatilkynningu, sem áfrýjandisendi honum síðan 5. febrúar 2013 um vanskil í árslok 2012, verður þó ráðið aðþau hafi staðið í lengri tíma. Samkvæmt sams konar tilkynningum frá áfrýjandatil stefnda, sem vörðuðu stöðu skuldarinnar í lok áranna 2013 og 2014, virðistsem vanskilin hafi aukist enn á fyrrnefnda árinu, en minnkað á hinn bóginn áþví síðarnefnda. Í málatilbúnaði áfrýjanda er staðhæft að skuld Sigurðar hafiverið komið í skil á árinu 2011 og aftur 2014, en hvorki hafi dráttarvextir nékostnaður bæst við höfuðstól hennar í tengslum við það.Stefndi ritaði bréf til áfrýjanda 15.maí 2013, þar sem vísað var til þess að samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgðaá skuldum einstaklinga, sem fjármálafyrirtæki, Neytendasamtökin og stjórnvöld gerðu1. nóvember 2001, hefði Kaupþingi banka hf. verið skylt að meta greiðslugetuSigurðar í tengslum við lánveitingu með skuldabréfinu 10. apríl 2008, svo og aðkynna stefnda niðurstöðu slíks mats áður en hann veitti veð fyrir kröfusamkvæmt skuldabréfinu í helmingshlut sínum í jörðinni Brakanda. Með því aðþessu hafi ekki verið sinnt krafðist stefndi þess að áfrýjandi leysti þennaneignarhlut í jörðinni úr veðböndum. Áfrýjandi hafnaði þessari kröfu 28.nóvember 2013, en stefndi ítrekaði hana 27. desember 2013 og 10. júlí 2014 oghafnaði áfrýjandi henni öðru sinni 2. október 2014.Áfrýjandi beindi til sýslumanns beiðni5. maí 2015 um nauðungarsölu á jörðinni Brakanda á grundvelli heimildar íveðskuldabréfinu frá 10. apríl 2008. Í beiðninni kom meðal annars fram að krafaáfrýjanda samkvæmt bréfinu hafi verið í vanskilum frá 15. október 2014, húnhafi verið gjaldfelld og næmi samtals 47.202.161 krónu með vöxtum og kostnaði. Meðbréfi til sýslumanns 17. júlí 2015 mótmælti stefndi því að nauðungarsala næðifram að ganga, en samkvæmt málatilbúnaði hans var þeim mótmælum hafnað. Virðistallt að einu ekki hafa orðið af frekari aðgerðum við nauðungarsöluna. Í kjölfariðhöfðaði stefndi mál þetta á hendur áfrýjanda 12. janúar 2016 með kröfu um aðógilt yrði leyfið, sem hann veitti Sigurði 10. apríl 2008 til að setja helmingshlutstefnda í jörðinni Brakanda að veði til tryggingar kröfu samkvæmt skuldabréfinu.Krafa þessi var tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi.IIÍ málinu hafa verið lögð framskattframtöl Sigurðar Elvars Viðarssonar árin 2009, 2010 og 2011, en í hverjutilviki fyrir sig er um að ræða einstaklingsframtal ásamt landbúnaðarskýrslu ogöðrum fylgiskjölum, sem vörðuðu atvinnurekstur hans á næstliðnu ári. Íeinstaklingsframtali Sigurðar 2009 kom meðal annars fram að hann hafi á árinu2008 fengið í launatekjur frá stefnda 1.560.000 krónur, en aðrar tekjur hansnumið 12.000 krónum auk fjármagnstekna að fjárhæð 10.753 krónur. Í lok árs 2008hafi hann átt fasteign, sem var tilgreind með heitinu „Brakandi lóð“ og aðfasteignamatsverði 7.721.000 krónur, en þar hefur eftir fyrirliggjandi gögnum veriðátt við íbúðarhúsið, sem hann keypti samkvæmt áðursögðu af SteingerðiJósavinsdóttur á árinu 2006 ásamt sérstakri lóð úr landi Brakanda. Aðrar eignirhans voru þrjár bifreiðir að samanlögðu andvirði 407.442 krónur aukbankainnstæðna að fjárhæð alls 21.067 krónur. Í framtalslið um skuldir og vaxtagjöldvegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota var greint frá skuld við Kaupþing bankahf., sem stofnað hafi verið til í apríl 2008, heildarfjárhæð eftirstöðva hennarværi 48.986.254 krónur og vaxtagjöld á árinu 2008 alls 2.308.525 krónur, en aðeins20% af skuld þessari og vöxtum voru þó talin snúa að íbúðarhúsnæðinu og hafiþannig eftirstöðvar þess hluta skuldarinnar í árslok 2008 numið 9.797.251 krónuog vaxtagjöld af honum 461.705 krónum. Í framtalsgögnum 2009 varðandiatvinnurekstur Sigurðar 2008 var á hinn bóginn gerð grein fyrir eignarhlut hansí Brakanda og Bláteigi, annars vegar að andvirði samtals 13.330.374 krónur vegnaræktunar og útihúsa þegar tillit hafi verið tekið til fyrningar á árinu og hinsvegar að fasteignamatsverði 10.586.250 krónur vegna lands og hlunninda, aukbústofns að matsverði alls 370.600 krónur, en til hans var talinn tiltekinnfjöldi hrossa og sauðfjár. Skuldir vegna atvinnurekstrarins hafi annars vegarverið við ótilgreinda lánastofnun, 39.189.003 krónur í árslok 2008 og vextir afhenni numið 1.846.820 krónum á því ári, og hins vegar 17.570 krónur vegnaógreidds virðisaukaskatts. Þessi skuld við lánastofnun hefur bersýnilega verið þau80% af heildarskuld Sigurðar við áfrýjanda í loks árs 2008, sem ekki voru tekinupp í einstaklingsframtal hans, og vaxtagjöldin, sem færð voru á þennan háttundir atvinnurekstur hans, að sama skapi sá hluti af vöxtunum afheildarskuldinni við áfrýjanda, sem ekki var talinn í einstaklingsframtalinu. Þákom fram að tekjur af atvinnurekstrinum á árinu 2008 hafi verið 201.905 krónurvegna söluverðs sauðfjárafurða auk 1.320.000 króna, sem væru „leiga fyrirbújörð“. Í framtalsgögnum Sigurðar 2010 og 2011 var á hliðstæðan hátt gerðurgreinarmunur á tekjum, gjöldum, eignum og skuldum annars vegar íeinstaklingsframtali og hins vegar í framtali vegna atvinnurekstrar. Eignir ogskuldir þau ár voru svo að segja þær sömu og í framtali 2009 að teknu tillititil breyttra fjárhæða, tekjur voru einnig af sama uppruna og fjárhæð þeirraáþekk, en ekki er ástæða til að gera hér nánari grein fyrir þessum atriðum íframtölum 2010 og 2011.Af framangreindu er ljóst að Sigurðurhefur að minnsta kosti allt frá árinu 2008 í skiptum sínum við skattyfirvöldsjálfur litið svo á að hann hefði á hendi atvinnustarfsemi á sviði landbúnaðar,svo og að eignarhlutur hans í jörðunum Brakanda og Bláteigi að frátölduíbúðarhúsi á sérgreindri lóð heyrði til þeirrar starfsemi ásamt 80% af skuldhans við áfrýjanda. Er engin ástæða til að ætla að þessi afstaða Sigurðar hafiverið bundin við skattskil hans. Í málinu liggur ekki fyrir hvaða upplýsingarSigurður kunni að hafa veitt Kaupþingi banka hf. um fjármál sín eða stöðu aðöðru leyti í tengslum við umsókn um lánið, sem veitt var með skuldabréfinu 10.apríl 2008, en að virtu framangreindu ásamt fyrrnefndum ákvæðum bréfsins umveðsetningu jarðarinnar Brakanda með rekstrartækjum verður að leggja tilgrundvallar að Sigurður hafi leitað eftir láninu í tengslum við atvinnurekstur,þótt hluti lánsins hafi í skattskilum talist snúa að kaupum á íbúðarhúsi. Erekki unnt að líta svo á að skírskotun í skuldabréfinu til laga nr. 121/1994 eðaummæli um neytendalán í áðurnefndu yfirliti, sem Kaupþing banki hf. gerði 10.apríl 2008 í tengslum við lánveitinguna, geti fengið þessu breytt.Í áðurnefndu samkomulagifjármálafyrirtækja, Neytendasamtakanna og stjórnvalda frá 1. nóvember 2001, semlagt hefur verið fram í Hæstarétti og stefndi hefur öðru fremur vísað til íröksemdum fyrir kröfu sinni, kemur meðal annars fram að ákvæði þess varðiábyrgð „á skuldum einstaklinga“, þar á meðal þegar „einstaklingur hefur gefiðút leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annarseinstaklings.“ Ekki er þar skilgreint hvað átt sé við með hugtakinueinstaklingur. Að því verður á hinn bóginn að gæta að í a. lið 4. gr.þágildandi laga nr. 121/1994 var mælt svo fyrir að neytandi væri einstaklingur, sem ætti lánsviðskipti sem þau lögnæðu til, enda væru viðskiptin ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Ekki eruefni til annars en að líta svo á að byggt hafi verið á þessari skilgreiningu íákvæðum samkomulagsins, en af þessu leiðir að því hefur ekki verið ætlað aðtaka til tilvika, þar sem maður tæki lán vegna atvinnurekstrar síns eða maður íatvinnurekstri gengist í ábyrgð fyrir annan. Verður af þessum sökum ekkifallist á með stefnda að Kaupþingi banka hf. hafi við undirbúning lánveitingarmeð skuldabréfinu 10. apríl 2008 borið að fylgja ákvæðum samkomulagsins með þvímeðal annars að gera skriflegt mat á greiðslugetu Sigurðar og kynna það síðanstefnda sem fyrirhuguðum veðsala.Þegartekin er að öðru leyti afstaða til málsástæðna stefnda fyrir kröfu sinni, sem eingöngueru reistar á 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, verður að beita heildstæðu mati á fyrirliggjandi atvikum meðtilliti til þeirra atriða, sem um ræðir í 2. mgr. sömu lagagreinar, ogmeginreglna fjármunaréttar um skuldbindingargildi samninga, sbr. meðal annarsdóm Hæstaréttar 4. júní 2009 í máli nr. 150/2008. Í því mati verður öðru fremurað skipta máli í fyrsta lagi að samkvæmt framburði Sigurðar fyrir dómi tók hannlánið með skuldabréfinu 10. apríl 2008 til að greiða upp eldri lán frá Sparisjóði Norðlendinga, sem einnig voru tryggðmeð veði í eignarhlut stefnda í jörðinni Brakanda, og hafi Sigurður taliðlánskjör samkvæmt skuldabréfinu sér hagstæðari en þau, sem giltu um eldri lánin.Veðréttindin, sem stefndi heimilaði Sigurði síðastgreindan dag að leggja á sinnhluta af jörðinni, leiddu þannig ekki til nýrrar byrði á herðar stefnda, heldurvar ef eitthvað er dregið úr henni, en ekkert er fram komið um hvortSparisjóður Norðlendinga hafi á sínum tíma gert skriflegt mat um greiðslugetuSigurðar og kynnt það stefnda áður en hann veitti veðréttindi í eign sinnifyrir skuldum Sigurðar með tryggingarbréfinu 22. ágúst 2006. Um þetta er þessað geta að málsástæða áfrýjanda, sem að þessu snýr, kom ekki of seint fram íhéraði, svo sem stefndi hefur haldið fram, enda gafst fyrst tilefni til hennarvið skýrslutökur fyrir dómi og var henni sýnilega borið við í munnlegummálflutningi. Í öðru lagi verður að leggja til grundvallar að stefndi hafi hafthag af því að Sigurður keypti 17. ágúst 2006 eignarhlut í Brakanda og Bláteigi,sem stefndi virðist allar götur síðan hafa haft á leigu til afnota viðbúrekstur sinn, en samkvæmt framburði Sigurðar fyrir dómi var það jafnframtætlun hans að kaupa á síðari stigum hlut stefnda í jörðunum og halda þar áframbúrekstri. Hann bar það einnig að kaup sín hafi komið til sökum þess að uppihafi verið „vandamál innan fjölskyldunnar“ og hafi stefndi verið með í ráðum umkaupin og lántöku vegna þeirra. Í þriðja lagi verður að líta til þess að fyrirliggur í málinu að Sigurður hafi frá árinu 2008 aflað stærsta hluta tekna sinnafrá stefnda, annars vegar með vinnulaunum og hins vegar leigu á eignarhlutsínum í jörðunum. Að virtu því, sem áður er fram komið, verður að miða við að allatíð hafi farið víðs fjarri að tekjur þessar óskertar dygðu fyrir mánaðarlegum greiðslumaf skuldabréfinu frá 10. apríl 2008. Er fjarstæða að stefnda hafi ekki máttvera þetta kunnugt og getur því ekki staðist að skriflegt mat á greiðslugetuSigurðar hefði haft áhrif á ákvörðun hans um að leyfa Sigurði að veðsetjaeignarhlut sinn í Brakanda. Til þess verður loks í fjórða lagi að líta að þósvo að í málatilbúnaði áfrýjanda felist viðurkenning á því að vanhöld hafiorðið á því að hann hafi gætt gagnvart stefnda tilkynningarskyldu eftir 7. gr.laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn vegna vanskila á greiðslu afborgana og vaxtaaf skuldabréfinu verður ekki annað séð af áðurnefndri beiðni áfrýjanda umnauðungarsölu á jörðinni Brakanda en að skuldin hafi talist vera í skilum fram tilgjalddaga 15. október 2014 og var tilkynningarskylda ekki vanrækt eftir þanntíma þar til eftirstöðvar skuldarinnar voru gjaldfelldar. Að virtum þessumatriðum í heild eru ekki efni til að verða við dómkröfu stefnda og verðuráfrýjandi því sýknaður af henni.Rétt er að hvor aðili beri sinnkostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Áfrýjandi, Arion banki hf., er sýkn afkröfu stefnda, Jóns Viðars Þorsteinssonar.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. desember 2016 Mál þetta, semdómtekið var að lokinni aðalmeðferð miðvikudaginn 2. nóvember, er höfðað 12.janúar 2016 af Jóni Viðari Þorsteinssyni, Brakanda, Hörgársveit, á hendur Arionbanka hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Stefnandi krefstþess að ógilt verði veðleyfi er hann hafi hinn 10. apríl 2008 veitt í 50%eignarhluta sínum í jörðinni Brakanda landnr. 152389, fnr. 215-7263 og215-7275, til tryggingar veðskuldabréfi útgefnu af Sigurði Elvari Viðarssyni,kt. 031275-4909 hinn 10. apríl 2008, upphaflega að fjárhæð 30 milljónir krónagengistryggt, móttekið til þinglýsingar 11. apríl 2008 og innfært ífasteignabók 14. apríl 2008 með þinglýsinganúmeri 2008/1652.Stefndi krefstsýknu af kröfu stefnanda.Hvor aðili krefstmálskostnaðar úr hendi hins.Málavextir Stefnandi er bóndiá jörðinni Brakanda í Hörgársveit og hefur verið frá árinu 1973, þá fyrst meðföður sínum en einn frá árinu 1980. Með afsali, dags.2. desember 2005, afsalaði móðir stefnanda, Steingerður Jósavinsdóttir, 50%eignarhlut í jörðinni Brakanda, 50% eignarhlut í öllum útihúsum, ræktun,hlunnindum og öðrum gögnum og gæðum sem fylgja skyldu jörðinni, til stefnanda.Með sama afsali afsalaði hún 50% eignarhlut í jörðinni Bláteigi í sömu sveit,ásamt samsvarandi hlut í ræktun, hlunnindum og öðrum gögnum og gæðum, tilstefnanda.Tvö systkinistefnanda höfðuðu mál til riftunar afsalinu og lauk því með dómi HæstaréttarÍslands í máli nr. 23/2008 þar sem afsalinu var rift.Með kaupsamningi ogafsali, dags. 17. ágúst 2005 og mótt. til þinglýsingar degi síðar, seldiSteingerður Jósavinsdóttir syni stefnanda, Sigurði Elvari Viðarssyni, 50%eignarhlut í Brakanda ásamt 50% eignarhlut í öllum útihúsum, ræktun, hlunnindumog öðrum gögnum og gæðum sem fylgja skyldu jörðinni, og 25% hlut í jörðinniBláteigi ásamt samsvarandi hlut í ræktun, hlunnindum og öðrum gögnum og gæðum.Jafnframt afsalaði Steingerður til Sigurðar Elvars íbúðarhúsi sínu í Brakanda,en húsið stæði á sérlóð með nánar greindu landnúmeri. Kaupverð hins seldaskyldi alls vera 20.280.000 krónur og greiðast að fullu við undirskrift. Með samningi. dags.30. júní 2007, leigði Sigurður Elvar Viðarsson stefnanda eignarhluti þá semgreindir voru í afsali Steingerðar til Sigurðar Elvars, að íbúðarhúsiundanskildu. Leigugjald skyldi í upphafi vera 100.000 krónur á mánuði enendurskoðast árlega og taka breytingum samkvæmt breytingum neyzluvísitölu.SteingerðurJósavinsdóttir lézt hinn 31. október 2007. Dánarbú hennar var tekið tilopinberra skipta og lauk þeim með úthlutunargerð 15. desember 2010. Samkvæmtskiptayfirlýsingu, undirritaðri af Ingvari Þóroddssyni hdl. skiptastjóra 23.desember 2010 og innfærðri í þinglýsingabók 27. desember 2010, var stefnandalagður út 50% eignarhluti dánarbúsins í jörðinni Brakanda með öllum gögnum oggæðum, og 25% eignarhluti dánarbúsins í jörðinni Bláteigi með öllum gögnum oggæðum.Búgarður,ráðgjafaþjónusta á Norðurlandi vann verðmat þeirra eigna er Steingerður seldiSigurði Elvari. Niðurstaða matsins er sú að heildarverðmæti eignanna sé29.500.000 krónur en þar af sé verðmæti íbúðarhúss 5.500.000 krónur.Samkvæmt ódagsettriútprentun úr firmaskrá sem liggur fyrir í málinu en sögð er síðast uppfærð 15.febrúar 2016 er Sigurður Elvar Viðarsson skráður sem sauðfjár- oggeitnaræktandi með nánar tilgreindu virðisaukaskattsnúmeri. Samkvæmt gögnum fráríkisskattstjóra sem liggja fyrir í málinu er Sigurður Elvar skráður semeinstaklingur í atvinnurekstri með nánar tilgreint virðisaukaskattsnúmer semverið hafi opið frá 1. janúar 2007. Sinnir hann samkvæmt skráningunni sauðfjár-og geitnarækt.Hinn 10. apríl 2008gaf Sigurður Elvar Viðarsson út skuldabréf til Kaupþings banka hf., þar semhann viðurkenndi að skulda bankanum jafnvirði 30 milljóna króna þann dag, ímyntunum og hlutföllunum EUR 20%, CHF 40% og JPY 40%. Til tryggingar skuldinnivar sett á 4. veðrétti jörðin Brakandi með öllum gögnum og gæðum og öllumréttindum hverju nafni sem nefndust. Undir skuldabréfið ritaði stefnandi semveðsali. Var lánið til þrjátíu ára með nánar greindum vöxtum. Ágreiningslauster að ekki var framkvæmt svonefnt greiðslumat á skuldaranum Sigurði Elvarivegna útgáfu skuldabréfsins. Af hálfu stefnda er á því byggt að engin skyldahafi verið til að gera svo.Samhliða útgáfuskuldabréfsins rituðu Sigurður Elvar og fulltrúi Kaupþings banka hf. undirskjal sem ber merki þess banka og fyrirsögnina „Reiknivél – Neytendalán“. Eruþar birtar ýmsar upplýsingar um lánið, svo sem um árlega hlutfallstölukostnaðar, andvirði skuldabréfsins og heildarlántökukostnað. Yfir töflu umeinstakar væntanlegar afborganir stendur meðal annars: „Neytendalán –greiðsluáætlun“ og er orðið „Neytendalán“ feitletrað.Stefndi sendistefnanda svonefndar áramótatilkynningar til ábyrgðarmanns / veðsala, dags. 5.febrúar 2013, 19. febrúar 2014 og 20. apríl 2015 og greindi hver og eintilkynning ábyrgðarfjárhæð og vanskil um þau áramót er síðast höfðu verið. Þáliggja fyrir í málinu tilkynningar stefnanda til stefnda um vanskilskuldabréfsins, dags. 28. nóvember 2012, 28. desember 2012, 27. október 2014,19. nóvember 2014, 25. nóvember 2014, 12. desember 2014, 25. desember 2014, 29.desember 2014 og 26. janúar 2015.Hinn 15. maí 2013ritaði lögmaður stefnanda stefnda og tjáði honum það álit stefnda að brotiðhefði verið gegn samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, með þvíað stefnanda hefði ekki verið kynnt greiðslumat. Krafðist hann þess að veðinuyrði aflétt. Stefndi hafnaði erindinu með tölvubréfi 28. nóvember 2013.Stefnandi ítrekaði erindið með bréfi 27. desember 2013 og aftur 10. júlí 2014.Þá liggja í málinu útprentuð tölvusamskipti aðila frá ágúst 2014 og fram íoktóber 2014, þar sem aðilar færa fram rök fyrir sjónarmiðum sínum. Stefndihafnar óskum stefnanda með tölvubréfi 2. október 2014.Stefndi hefur tekiðvið réttindum Kaupþings banka hf. samkvæmt veðskuldabréfinu.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi kveðstbyggja á því að stefndi hafi tekið á sig ákveðnar skyldur samkvæmt samkomulagium notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Sigurður Elvar Viðarsson hafi tekiðlán hjá stefnda vegna kaupa á eignarhlut ömmu sinnar í Brakanda. Hann hafihvorki haft reynslu né þekkingu á þessu sviði. Eins og fram komi í skjali erSigurður Elvar hafi ritað undir samhliða veðskuldabréfi og sé útreikningur ágreiðslubyrði lánsins og lántökukostnaði hafi stefndi litið svo á að umneytendalán væri að ræða. Í l-lið 1. mgr. 5. gr. núgildandi laga nr. 33/2013 umneytendalán komi fram skilgreining á því hver teljist neytandi samkvæmtlögunum. Það sé einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem ekki séu gerð íatvinnuskyni af hans hálfu. Skilgreining þessi sé óbreytt frá eldri lögum, sbr.lög nr. 121/1994. Liggi því fyrir að stefndi hafi litið svo á, þegar hannveitti lánið að Sigurður Elvar hafi verið neytandi í merkingu framangreindralaga. Sé það í samræmi við það sem fram komi í skattframtölum sem lögð hafaverið fram í málinu. Rétt sé þó að geta þess að Sigurður Elvar hafi átt nokkrarkindur, en ekki framleiðslurétt, þegar hann hafi keypt hlut sinn í Brakanda ogsé svo enn. Búskapur hans hafi því verið meira til gamans svo sem sjá megi afskattframtölum hans. Hann hafi unnið sem launamaður við bú stefnanda og hafigert óslitið frá því hann hafi tekið lánið. Stefnandi kveðst telja að ekki getileikið vafi á því að Sigurður Elvar hafi tekið lánið sem neytandi en ekki tilað leggja í atvinnurekstur. Áður en hann hafi keypt eignarhlut sinn hafi hannátt kindur og engin breyting hafi orðið á högum hans við lántökuna.Stefnandi segir aðí 1. mgr. 2. gr. samkomulagsins sé gildissvið þess afmarkað. Þar segi í lokamálsliðað samkomulagið taki til þess þegar einstaklingur veiti veðleyfi í fasteignsinni til tryggingar skuldum annars einstaklings. Hljóti að liggja alveg ljóstfyrir að stefnandi hafi veitt syni sínum veðleyfi sem einstaklingur í þessarimerkingu. Stefnandi kveðst telja að borið hafi að fara að þeim reglum semkveðið sé á um í samkomulaginu áður en lánið hafi verið afgreitt til SigurðarElvars og stefnandi verið fenginn til að veita veðleyfi.Stefnandi segir aðsamkvæmt 1. og 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins hafi borið að meta greiðslugetuSigurðar Elvars áður en lánið hafi verið veitt. Framlögð skjöl staðfesti aðekkert greiðslumat hafi verið framkvæmt. Ítrekað hafi verið óskað eftir að fáað sjá greiðslumat vegna lántökunnar en stefndi hafi ekki orðið við því svomiðað verði við að greiðslumat hafi ekki verið framkvæmt. Með þessu hafistefndi ótvírætt brotið gegn þeim skyldum sem hann hafi tekið á sig samkvæmtsamkomulaginu. Af því leiði að stefndi hafi einnig brotið gegn 4. gr.samkomulagsins, sem mæli fyrir um upplýsingagjöf til stefnanda áður en hannveiti veðleyfi. Stefnandi segir aðmeð nokkrum ólíkindum sé hvernig staðið hafi verið að lánveitingunni tilSigurðar Elvars. Virðist sem forveri stefnda hafi ekkert kynnt sér hvortSigurður Elvar hafi átt möguleika á að standa við skuldbindinguna sem hann hafitekið á sig með lántökunni. Í því sambandi sé rétt að líta til þess að samkvæmt1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 beri fjármálafyrirtæki að starfa í samræmivið heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Í því sambandi megibenda á að væntanlega hafi samkomulagið að geyma reglur um heilbrigðaviðskiptahætti á fjármálamarkaði. Einnig megi benda á að fyrir gerðsamkomulagsins frá 2001 hafi í gildi verið efnislega hliðstætt samkomulag frá árinu1998. Stefnandi segir að svo virðist sem stefnandi hafi ekki kynnt sérgreiðslugetu Sigurðar Elvars áður en lánið hafi verið veitt og stefnandi veittveðleyfi í eignarhlut sínum í Brakanda. Hljóti það að vera í andstöðu við þausjónarmið sem byggt sé á í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 að gera ekkigreiðslumat áður en stefnandi hafi veitt veðleyfi.Stefnandi segir aðí 1. gr. samkomulagsins komi fram að markmiðið með því sé að draga úr vægiábyrgðar einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetulántakenda og eigin tryggingar þeirra. Þau vinnubrögð sem forveri stefnda hafiviðhaft við lánveitinguna stangist algerlega á við þessi markmið. GreiðslugetaSigurðar Elvars hafi ekki verið metin og því hafi forveri stefnda ekki haftneina hugmynd um hvort Sigurður Elvar gæti greitt af láninu. Hann hafi gertkröfu um að fá veð í eignarhlut stefnanda í jörðinni Brakanda en ekki látið sérnægja að fá veð í eignarhluta Sigurðar Elvars. Stefnandi hafi enga möguleikahaft á að taka afstöðu til þess hvort hann ætti að veita veðleyfi eða ekki ágrundvelli upplýsinga sem borið hafi að kynna honum áður en hann veittiveðleyfið. Þessi vinnubrögð forvera stefnda séu skýrt brot á reglumsamkomulagsins og gangi þvert á yfirlýst markmið þess. Stefnandi segist teljaað þegar lán Sigurðar Elvars hafi verið endurreiknað og breytt í lán ííslenzkum krónum árið 2012 hafi borið að kynna stefnanda það sérstaklega, sbr.ákvæði til bráðabirgða nr. XI með lögum nr. 38/2001 sbr. lög nr. 151/2010. Ekkiverði heldur litið fram hjá því að lánið sem um ræði hafi án nokkurs vafa veriðólögmætt. Lánsfjárhæðin hafi verið tilgreind í íslenzkum krónum og vægierlendrar myntar við gengistryggingu þess eingöngu tilgreind í ákveðnumhlutföllum. Skjalið sjálft beri þá yfirskrift að um sé að ræða gengistryggtlán. Allt að einu virðist lánið ekki hafa verið endurreiknað fyrr en á árinu2012. Skilmálum lánsins hafi verið breytt án þess að nokkur tilraun hafi veriðgerð til að kynna það fyrir stefnanda. Stefnandi segir aðkrafa sín um ógildingu á veðleyfinu sé byggð á 36. gr. laga nr. 7/1936.Samkvæmt ákvæðinu megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, sé taliðósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í mati áþví hvort samningur teljist ósanngjarn eða andstæður góðri viðskiptavenju skulilíta til efni samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina ogatvika sem síðar komi til. Við mat á efni samningsins verði, að mati stefnanda,að líta til þess að ekkert greiðslumat hafi verið gert. Stefnandi hafi því ekkiátt möguleika á að leggja sjálfstætt mat á hvort Sigurður Elvar gæti staðið viðskuldbindingar sínar. Stefnandi hafi treyst banka sínum í þessu efni, enstefnandi hafi verið búinn að vera mjög lengi í viðskiptum við forvera stefnda.Stefnandi segir að sé litið til stöðu aðila við samningsgerðina og atvika viðhana sé ljóst að forveri stefnda hafi verið stórt fjármálafyrirtæki sem geramegi ríka kröfu til um vönduð vinnubrögð og mikla sérfræði-þekkingu samkvæmtalmennum reglum, auk þess sem vísa megi til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2012.Stefnandi hafi enga reynslu eða þekkingu á þessu sviði og hafi ekki heldur haftbein afskipti af lántökunni. Sé því ljóst að staða aðila við samningsgerðinahafi alls ekki verið jöfn og í því efni hallað verulega á stefnanda. Stefndihafi ekki farið að þeim reglum sem hann hafi tekið á sig samkvæmt samkomulaginusem beinlínis hafi verið sett til að jafna aðstöðumun aðila í tilvikum eins ogþessum. Þá segir stefnandiað líta beri til atvika er síðar hafi komið til. Stefnandi kveðst telja rétt aðbenda á að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. samkomulagsins beri að tilkynnaábyrgðarmanni um vanskil innan 30 daga frá því að þau verði. Það hafi ekkiverið gert í þessu tilviki. Í 7. gr. laga nr. 32/2009 sé ákvæði um tilkynningaskyldulánveitanda til ábyrgðarmanns. Þar segi m.a. í a-lið 1. mgr. að tilkynna berium vanefndir. Í 2. mgr. 7. gr. segir að sé vanræksla lánveitanda veruleg skuliábyrgð falla niður. Stefnandi hafi fyrst fengið tilkynningu um vanskil á láninuí febrúar 2013. Eftir því sem stefnandi komist næst hafi Sigurður Elvar ekkigreitt af láninu síðan skömmu eftir bankahrun. Segir stefnandi að svo virðistsem búið hafi verið að skilmálabreyta láninu án þess að samband hafi verið haftvið sig. Eigi það að leiða til þess að veðleyfið, sem stefnandi hafi veitt íapríl 2008, verði metið ógilt. Hljóti að verða að líta svo á að vanrækslastefnda á tilkynningaskyldu sinni sé svo veruleg að veðleyfin falli niður.Stefnandi segir að sanngirnismat fari fram á grunni 36. gr. laga nr. 7/1936 ogbyggi á mati á þeim efnisatriðum sem hér hafa verið rakin. Stefnandi kveðsttelja að það mat hljóti að leiða til þess að rétt sé að fallast á kröfu hans umað eignarhluti hans í jörðinni Brakanda, verði leystur úr veðböndum. Til þess séað líta að ella sitji stefnandi uppi með eignarhlut sinn veðsettan fyrir lánisem hann hafi ekki notið neins af og því ætti þegar af þeirri ástæðu að verarétt að fallast á kröfu hans. Fjárhagslegt áfall stefnanda af því aðeignarhlutur hans í jörðinni sé til tryggingar láni Sigurðar Elvars eins og þaðstandi í dag, sé svo mikið að eign hans í jörðinni hverfi í raun til stefnda.Þó að krafa stefnanda verði tekin til greina, hafi það ekki í för með sér aðveðréttindi stefnda falli niður að fullu. Hann haldi veðréttindum sínum íhelmingi jarðarinnar. Þannig verði staða stefnda í samræmi við markmiðin sem aðhafi verið stefnt í samkomulaginu. Stefnandi kveðst einnig benda á að stefndihafi haft í hendi sér að fara að þeim reglum sem gilt hafi þegar lánið hafi veriðveitt. Hann hafi ekki sinnt þeim og því hljóti eðlilegt að vera að hann berihallann af því. Málsástæður og lagarök stefndaStefndi segirágreining um mál þessa tvíþættan. Annars vegar sé hann um það hvort samkomulagum notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga eigi við í málinu og þá hvort reglursamkomulagsins hafi verið brotnar. Hins vegar sé ágreiningur aðila um það hvaðaáhrif slík brot hafi á umþrætta veðsetningu. Stefndi kveðstbyggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að engir gallar hafi verið viðveitingu umrætts veðskuldabréfs og veðsetningu eignarinnar Brakanda. Stefndihafi ekki brotið gegn ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgðar á skuldumeinstaklinga enda hafi það ekki átt við um umrædda lánveitingu og veðsetningueignarinnar. Ákvæði samkomulagsins taki einungis til þeirra tilvika þegareinstaklingur hafi gefið leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingarskuldum annars einstaklings. Gildissvið samkomulagsins, sem sé tæmandi talið,taki ekki til þeirra tilvika þegar einstaklingur hafi veðsett eign sína vegnaatvinnurekstrar þriðja aðila eða þegar rekstraraðili hafi veðsett eign sína tiltryggingar skuldum einstaklings, sbr. 1. mgr. 2. gr. samkomulagsins. Meðhliðsjón af þessu kveðst stefndi benda á að stefnandi hafi verið í búrekstri ájörðinni Brakanda frá árinu 1973 og hafi formlega stofnað tileinstaklingsrekstrar þar árið 1990. Samkomulagið sem stefnandi vísi til ístefnu eigi því ekki við í þeim lánaviðskiptum sem farið hafi fram millistefnanda, stefnda og Sigurðar Elvars Viðarssonar þar sem stefnandi teljistekki vera neytandi í skilningi laga nr. 121/1994, þar sem hann sé íeinstaklingsrekstri. Af þeim sökum nái samkomulagið frá 2001 ekki undirlánaviðskiptin og stefnda hafi því verið alls óskylt að framkvæma mat ágreiðslugetu Sigurðar Elvars áður en stefnandi hafi veitt veð í eignarhlutasínum í jörðinni Brakanda. Því fái stefndi ekki séð að tilefni sé til þess aðfallast á ógildingakröfu stefnanda sbr. 36. gr. samningalaga enda hafi ekkiverið stofnað til veðsetningarinnar með óeðlilegum hætti.Stefndi segir að ístefnu sé því haldið fram að Sigurður Elvar hafi verið neytandi þegar umrættlán hafi verið tekið þar sem lánaviðskiptin hafi ekki verið gerð í atvinnuskyniaf hans hálfu, sbr. l-lið, 1. mgr. 5. gr. laga nr. 30/2013. Af þeim sökum teljistefnandi að samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga og neytendalögnr. 121/1994 eigi við í þessu máli. Þetta sé síðan rökstutt með þeim hætti aðSigurður Elvar hafi átt nokkurar kindur þegar hann hafi keypt hlut sinn í Brakandaog að búskapur hans hafi verið „til gamans“. Teljist hann því ekki hafa verið íatvinnurekstri. Vísi stefnandi í skattframtal Sigurðar Elvars til frekaristuðnings þessum málatilbúnaði. Stefndi kveðst hafna þessari málsástæðu enbyggja á því að Sigurður Elvar teljist ekki neytandi í skilningi laga nr.121/1994 þar sem hann sé í einstaklingsrekstri. Atvinnurekstur sé skilgreindursem sjálfstæð starfsemi í þeim tilgangi að hagnast og sé þá ekki gerður munur áþví hvort atvinnureksturinn sé stundaður af mönnum, lögaðilum eða hvort hann sétil gamans. Við mat á því hvort að um atvinnurekstur einstaklings sé að ræða,sé nærtækast að skoða hvort fyrirtæki hafi verið skráð í firmaskrá samkvæmtlögum frá 42/1903. Í gögnum málsins megi sjá að Sigurður Elvar sé með skráðfyrirtæki á eigin nafni sem stundi sauðfjár- og geitnarækt. Þá megi sjá afgögnum að fyrirtækið Sigurður Elvar Viðarsson sé með opið virðisaukaskattsnúmerfrá 1. janúar 2007 sem sé sami tími og er Sigurður Elvar hafi hafið rekstur ájörðinni og leigi út jörðina til stefnanda. Þar sem Sigurður teljist vera íatvinnurekstri og lántaka sé hluti af atvinnurekstri hans geti stefndi ekki séðað tilefni sé til þess að fallast á ógildingakröfu stefnanda sbr. 36. gr.samningalaga. Í samhengi viðframanritað kveðst stefndi benda á að umrætt lán hafi verið tekið til aðfjármagna kaup Sigurðar Elvars á jörðinni Brakanda og íbúðarhúsnæði því sem séá jörðinni. Á Íslandi hafi verið farin sú leið frá árinu 1993, þegar tilskipun87/102/EBE um neytendalán hafi verið innleidd í íslenzkan rétt með lögum nr.30/1993 um neytendalán, að notast við hugtakið í atvinnuskyni til að skilgreinahugtakið neytandi. Við túlkun á því hvað teljist vera í atvinnuskyni beri aðlíta til þess hvort viðkomandi lán tengist atvinnustarfsemi viðskiptum eðasérgrein neytanda. Samkvæmt kaupsamningi og afsali frá 17. ágúst 2008 hafiSigurður Elvar Viðarsson keypt 50% hlut í jörðinni Brakanda ásamt öllumútihúsum, ræktun, hlunnindum og öðrum þeim gögnum og gæðum sem jörðinni fylgiog fylgja beri. Ennfremur hafi Sigurður Elvar keypt fjórðungshlut í jörðinniBláteigi og íbúðarhúsnæði á Brakanda sem standi á sér lóð. Kaupverð hins seldahafi verið 20.280.000 krónur. Við söluna hafi verið framkvæmt verðmat ájörðinni og íbúðarhúsnæðinu. Þar hafi jörðin, fjós, geymslur o.s.frv. veriðmetin á 29,5 milljónir króna og íbúðarhúsnæðið á 5,5 milljónir króna, samtals35 milljónir króna. Miðað við verðmætið hafi íbúðarhúsnæðið verið 15,7%heildarmatsins en 84,3% matsins hafi verið tengt rekstri á bújörð. Megi þvíætla að lánið sem Sigurður Elvar hafi upprunalega tekið hjá SparisjóðiNorðurlands, en svo endurfjármagnað hjá stefnda, hafi verið í sömu hlutföllum,15,7% sem lán við kaup á íbúðarhúsnæði fyrir einstakling en 84,3% sem lán íatvinnuskyni við kaup á jörðinni. Stefndi segir aðþegar um sé að ræða lánasamninga sem gerir séu í tvíþættum tilgangi sem tengistað hluta atvinnustarfsemi eða sérgrein einstaklings en að hluta til húsnæðieinstaklingsins verði að túlka lánasamninginn á þann veg sem að ráðandi þáttursamningsins nái til. Í því tilviki sem að hér um ræði sé meiri hluti lánsinsnotaður við kaup á jörð sem notuð sé í einstaklingsfyrirtæki Sigurðar Elvars ogteljist lánið því tekið í atvinnustarfsemi. Sé þetta í samræmi við tilskipunEvrópuþingsins 2014/17/ESB og dóm Evrópudómstólsins nr. c361/89 og c464/01. Þákveðst stefndi hafna því alfarið að tilvísun stefnanda til laga nr. 121/1994 umneytendalán styðji kröfu hans í málinu enda leiði brot gegn þeim lögum tilskaðabótaskyldu en ekki til ógildingar á veðsetningu. Stefndi kveðstbyggja sýknukröfu sína í öðru lagi á því, að ef talið verði allt að einu aðsamkomulagið um notkun ábyrgða eigi við geti það eitt og sér, að ekki hafiverið gætt að öllu leyti að ákvæðum þess, ekki leitt til ógildingar á veðsetningueignarhluta stefnanda heldur verði að fara fram heilstætt mat á öllum atvikum.Óumdeilt sé að forveri stefnda hafi ekki framkvæmt greiðslumat við útgáfuveðskuldabréfsins en hann hafi staðið í þeirri trú að lánið væri veitt vegnaatvinnurekstrar. Stefndi kveðst byggja á því að þótt brotið sé gegn ákvæðumsamkomulagsins leiði það ekki sjálfkrafa til ógildingar veðsetningarinnarheldur verði að fara fram heildarmat á aðstæðum aðila fyrir, eftir og viðundirritun stefnanda á veðskuldabréfið. Leiði slíkt mat til þess að sýkna beristefnda af ógildingarkröfu stefnanda. Stefnandi hafi verið með leigusamning viðSigurð Elvar um leigu á 50% eignarhluta Sigurðar Elvars í jörðinni Brakandaásamt 50% eignarhluta í öllum útihúsum og ræktun. Þannig hafi stefnandi haftbeinan hag af því að Sigurður Elvar fengi endurfjármögnun hjá forvera stefndatil að halda áfram búrekstri á jörðinni. Stefnandi og lántakinn séu feðgar.Stefnandi kveðst byggja á því að stefnandi hafi þekkt fjárhagsstöðu sonar sínssem hafi fengið leigugreiðslur frá stefnanda vegna jarðarinnar og sem einnighafi verið á launaskrá hjá stefnanda á þeim tíma sem hið umþrætta veðskuldabréfhafi verið gefið út. Hafi stefnandi því átt greiðan aðgang að upplýsingum umlántakandann og hafi hann ekki sýnt þá fyrirhyggju að óska eftir þessumupplýsingum frá syni sínum beri hann hallann af því. Stefndi segir aðskiptastjóri dánarbús móður stefnanda hafi samþykkt veðsetningu með undirskriftsinni á tveimur skilmálabreytingum árið 2009. Þá hafi stefnandi samþykkt veðsetningunaathugasemdalaust þegar hann hafi verið skráður þinglýstur eigandi jarðarinnar ílok árs 2010. Stefndi kveðst byggja á því að horfa þurfi á alla fyrrgreindaþætti til að mat sé lagt á heildarmyndina að baki umþrættri veðsetningu. Þákveðst stefndi byggja á að tilgangur samkomulags um notkun ábyrgða, sem vísaðsé til í stefnu, sé að tryggja að ábyrgðarmenn og veðsalar þekki fjárhagsstöðuog greiðslugetu lántakenda við lántöku og að þeim sé ljóst í hverju ábyrgðþeirra sé fólgin. Stefndi kveðst byggja á því að stefnandi hafi þekktgreiðslugetu Sigurðar Elvars og að greiðslumat við útgáfu umþrættsveðskuldabréfs hafi engu breytt um vilja stefnanda til að heimila veðsetningueignarhluta síns fyrir skuldum sonar síns. Þá kveðst stefndibyggja á því að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til að láta reyna álögmæti veðsetningarinnar með því að hafa ekki gert athugasemdir til stefnda umveðsetningu tímanlega. Kveðst stefndi hér vísa til þess að stefnandi hafifengið helmingshlut í jörðinni Brakanda framseldan sér með afsali dagsettu 28.desember 2010 en þá þegar hafi stefnandi haft ástæðu til að gera athugasemdirvið stefnda sbr. reglur kröfuréttar um tómlæti og tómlætisáhrif.Stefndi kveðstbyggja sýknukröfu sína í þriðja lagi á því að ákvæði 36. gr. samningalaga, semstefnandi byggi á, sé ekki uppbyggt í málinu enda hafi stefnandi með engu mótisýnt fram á að skilyrði þeirra ákvæða, sem leiði eigi til ógildingarsamningsákvæða, séu uppfyllt. Stefndi kveðst telja fjarri lagi, þegar horft sétil atvika að baki samningsgerðinni, að óheiðarlegt sé eða bersýnilegaósanngjarnt af sinni hálfu að byggja á skuldabréfinu við veðsetninguna. Við matá þessum reglum verði að hafa í huga á meginreglu samninga- og kröfuréttar aðsamningar skuli halda. Þá kveðst stefndi árétta að sönnunarbyrði hvíli ástefnanda um að skilyrði ógildingareglna samningaréttarins séu uppfyllt í máliþessu. Stefndi segir að 36. gr. samningalaga snúist um heildarmat á aðstæðumöllum og ef horft sé til atvika málsins sé ljóst að með engu móti megi haldaþví fram að það væri ósanngjarnt að stefnandi yrði skuldbundinn af samþykkisínu fyrir veðsetningu eignarinnar. Stefndi kveðsthafna því að viðskiptahættir sínir hafi brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002um fjármálafyrirtæki og sé slík málsstæða með öllu órökstudd af hálfustefnanda. Stefndi kveðst taka það fram að greiðslumat eða upplýsingagjöf séuekki formskilyrði fyrir því að gildandi samningur stofnist milli ábyrgðarmannsog fjármálafyrirtækis. Teljist því hvorki ósanngjarnt eða brot á góðriviðskiptavenju að byggja á hinu umþrætta skuldabréfi. Þá geti 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki ekki haft þau áhrif að löggerningur aðila séógildur. Stefndi segir aðsvo virðist sem stefnandi byggi á því að þar sem að fram komi með almennumhætti í útreikningi á greiðslubyrði lánsins að um neytendalán hafi verið aðræða eigi samkomulagið um notkun ábyrgða að gilda um ábyrgð stefnanda. Breytiþað engu þó samkomulagið nái ekki til ábyrgðarskuldbindingar hans samkvæmt efnisínu. Allt frá því að umsókn Sigurðar Elvars hafi komið til forvera stefnda ogþar til lánið hafi verið veitt, hafi samskipti aðila verið á þann veg að lániðværi veitt vegna atvinnurekstrar lántakanda. Á útreikningi um greiðslubyrðilánsins sé talað um „neytendalán“ og sýni það eingöngu fram á að starfsmaðurbankans hafi fyrir mistök notað rangt skjal við útreikninginn. Taka verði miðaf því fyrir hverju lánið hafi verið veitt en ekki heiti þess. Að öðru leyti enþessu eina skjali hafi hvorki lántaki né veðsali fengið gögn afhent sem boriðhafi merki þess að lánið væri neytendalán og hafi stefnandi ekki getað veriðdulinn þess að lánið væri vegna atvinnurekstrar. Stefndi segir aðstefnandi haldi fram í stefnu að stefndi hafi ekki uppfyllt lagaskyldu sínasamkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga um ábyrgðarmenn. Stefndi kveðst fallast á aðáramótatilkynning um stöðu lánsins hafi fyrst verið send stefnanda í febrúar2013, og að fyrsta vanskilatilkynning hafi verið send stefnanda í nóvember2012. Á hinn bóginn sé rétt að taka fram að lánið hafi verið í skilum fram íágúst 2009, en á þeim tíma hafi dánarbú móður stefnanda verið veðsali eða allttil 15. desember 2010 þegar skiptum dánarbúsins hafi lokið. Stefndi kveðst hafafullnægt skyldum sínum samkvæmt 7. gr. ábyrgðarmannalaga. Stefndi segir að ístefnu komi fram að skilmálum lánsins hafi verið breytt án þess að stefndi hafihaft samband við stefnanda og af þeim sökum sé veðleyfið ógilt. Á hinn bóginnvísi stefnandi sjálfur í dóm Hæstaréttar í máli 23/2008 þar sem afsalistefnanda á jörðinni hafi verið rift og dánarbú móður hans aftur verið gert aðafsalshafa hinn 16. október 2008. Umræddar skilmálabreytingar hafi veriðundirritaðar af skiptastjóra dánarbúsins og séu því gildar. Stefndi kveðstbyggja á því að 1. mgr. 7. gr. laga um ábyrgðarmenn sé til þess hugsuð aðlánveitandi tilkynni ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem áhrif geti haft áforsendur ábyrgðarinnar, ábyrgðarmanninum í óhag. Í athugasemdum með frumvarpitil laganna segi að forsendur þær, sem þar sé vísað til, séu til dæmis þær þegarlántaki stefni í vanskil með viðhlítandi innheimtuaðgerðum. Hafi þáábyrgðarmenn kost á að grípa inn í og greiða gjaldfallna afborgun eins og húnstandi á gjalddaga áður en til frekari innheimtuaðgerða komi. Forsenda þess aðlánveitandi geti innheimt dráttarvexti og annan vanskilakostnað séu að hannhafi tilkynnt ábyrgðarmanni með hæfilegum fyrirvara um vanefndir lántaka. Hér íþessu máli hafi bankinn ekki gripið til neinnar löginnheimtuaðgerðar og getistefndi því ekki tekið undir að um verulega vanrækslu tilkynningaskyldusamkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga um ábyrgðarmenn sé að ræða. Þá hafi stefnandi ekkisýnt fram á neitt tjón vegna meints brots á eftirfarandi tilkynningaskyldu þarsem engar tilraunir hafi verið gerðar til að ganga að veðinu fyrr en 5. maí2015. Með sömu rökum kveðst stefndi telja að ákvæði 1. mgr. 5. gr.samkomulagsins komi ekki til álita við úrlausn málsins. Þá sé rétt að taka framað lánið hafi farið í skil við endurútreikninga á láninu á árinu 2011 og afturá árinu 2014 og hvorki hafi innheimtukostnaður eða dráttarvextir verið lagðirþar á. Megi hér benda á dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 116/2010 þar semskýrt sé kveðið á um að slíkt leiði ekki til brottfalls ábyrgðar. Stefnandahafi verið sent yfirlit um stöðu lánsins miðað við árslok 2012, 2013 og 2014. Þá kveðst stefndihafna því að sú lagaskylda, sem stefnandi telji hvíla á stefnda samkvæmtbráðabirgðaákvæði XI í lögum nr. 38/2001 eigi að leiða til ógildingar veðsinseins og stefnandi haldi fram. Sérstaklega hafni stefndi þessu í ljósi þess aðeftirstöðvar lánsins hafi lækkað við fyrri endurútreikning þess. Stefndi kveðst alltað einu byggja á því jafnvel þótt talið verði að atvik málsins séu með þeimhætti að stefndi verði talinn hafa brotið gegn 7. gr. framangreindra laga,leiði það ekki til ógildingar veðsins. Verði rök stefnda ekki tekin til greina,verði að telja að ekki sé um svo verulega vanrækslu á tilkynningaskyldu að ræðaað heimilað geti niðurfellingu veðsins. Megi í því sambandi vísa til almennrareglna kröfuréttar og meginreglna samningaréttar um skuldbindingagildi loforðaog skyldu að efna löggerninga en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr.7/1936. Stefndi segir stefnanda halda því fram að veðsetningin sé ógild á þeimgrundvelli að stefnandi hafi ekki fengið tilkynningu um að skilmálum lánsinshafi verið breytt í endurútreikningi árið 2011. Við endurútreikning lánsins ínóvember 2011 hafi lánið lækkað úr 60.133.572 krónum í 39.311.606 krónur. Hafistefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Stefndi kveðst vísatil almennra reglna kröfuréttar um efndir skuldbindinga og að löggerninga skulihalda. Einnig vísi hann til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Þá vísi hann til ákvæða laga nr. 121/1994 um neytendalán, laga nr.32/2009 um ábyrgðarmenn og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Vegna kröfustefnda um málskostnað sé vísað til ákvæða laga um meðferð einkamála einkum129. og 130. gr.NiðurstaðaStefnandi og sonurhans, Sigurður Elvar Viðarsson, gáfu skýrslu fyrir dómi.Við munnleganmálflutning vakti stefndi athygli á að margnefnt samkomulag um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga hefði ekki verið lagt fram í málinu. Taldi stefndi að þaðætti að valda því að ekki yrði byggt á samkomulaginu í málinu. Á hinn bóginnkom fram af hálfu stefnda að hann vefengdi hvorki tilvist samkomulagsins né aðgreinar þess væru þannig hljóðandi sem stefnandi byggir á í málinu. Ígreinargerð sinni tekur stefndi til varna gegn málsástæðum sem stefnandi byggirá samkomulaginu og hvorugur aðili virðist í vafa um hvernig samkomulagiðhljóði. Til einstakra ákvæða þess hefur ítrekað verið vísað í dómum HæstaréttarÍslands og verður að ætla efni þeirra alþekkt í réttarframkvæmd. Vörnum stefndaog efnismeðferð þykir í engu hafa orðið áfátt þótt samkomulagið hafi ekki veriðlagt sérstaklega fram í málinu og verður horft til þess eftir atvikum. Í málinuvefengir stefndi ekki að Kaupþing banki hf. hafi verið bundinn af ákvæðumsamkomulagsins.Áfjármálafyrirtækjum hvílir samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 skyldatil þess að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti ogvenjur á fjármálamarkaði. Til stuðnings kröfusinni um ógildingu vísar stefnandi til 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt þeirrigrein má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef þaðyrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrirsig. Við mat á því hvort skilyrði séu til þess að víkja samningi til hliðarskal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð ogatvika sem síðar komu til.Ágreiningslaust erí málinu að ekki var gert svonefnt greiðslumat á skuldaranum Sigurði ElvariViðarssyni þegar hann gaf út skuldabréf það sem mál þetta snýst um. Stefndisegir að forvera sínum hafi ekki verið skylt, samkvæmt samkomulagi um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga, að framkvæma slíkt mat, þar sem lánið hafiverið veitt vegna atvinnurekstrar en ekki sem neytendalán.Að mati dómsins eróhjákvæmilegt að horfa til þess að í þeirri greiðsluáætlun sem lántakinnSigurður Elvar og fulltrúi bankans undirrituðu samhliða lánveitingunni varskýrlega tekið fram að um neytendalán væri að ræða. Skjalið ber merki bankansog þykir óhætt að miða við að það hafi verið útbúið af honum. Stóð bankanumtöluvert nær en Sigurði Elvari að gæta þess að lánið væri réttilega skilgreintá skjalinu og stefndi, sem leiðir rétt sinn frá bankanum, verður að berahallann af því, sé láninu þar ranglega lýst. Þau atriði sem stefndi byggir á ímálinu að sýni fram á að lánið hafi, þrátt fyrir þetta, ekki verið neytendalánheldur lán til atvinnurekstrar þykja ekki sýna svo óyggjandi sé að ranghermt séí margnefndu skjali. Sigurður Elvar hefur verið launþegi en ekki atvinnurekandisvo máli skipti á jörðinni, þótt hann muni halda þar nokkrar kindur og geiturán framleiðsluréttar, og leigi föður sínum nú eignarhlut sinn í jörðinni. Þegará allt er horft þykir stefndi verða að una við þá skilgreiningu sem Kaupþingbanki hf. gerði á láninu með þeirri greiðsluáætlun sem fulltrúi bankans oglántakinn rituðu undir samhliða lántökunni.Samkvæmtframansögðu verður miðað við að Kaupþingi banka hf. hafi verið skylt, samkvæmtsamkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, að láta vinna greiðslumatá skuldaranum Sigurði Elvari og gefa stefnanda kost á að kynna sér það, áður enhann lagði eign sína að veði.Stefndi byggir á þvíað stefnandi hafi haft hag af lánveitingunni til Sigurðar Elvars þar sem hannleigi af honum eignarhluta hans. Að mati dómsins hefur ekkert verið sannað ímálinu um það hvort stefnandi hefði kosið að leggja eign sína að veði tiltryggingar skuldum Sigurðar Elvars ef stefndi hefði uppfyllt þá skyldu sína aðmeta greiðslugetu Sigurðar Elvars og leggja það mat fyrir stefnanda. Verðurstefndi að bera halla af þeirri óvissu sem þar er á. Verður stefndi einnig aðbera hallann af óvissunni sem er um það, hver sá ávinningur er, sem stefnandikann að hafa haft af því að Sigurði Elvari hafi verið veitt lánið, ísamanburðinum af áhættunni sem stefnandi tók með því að leggja eign sína aðveði fyrir skuldinni.Fallast má á aðstefnandi hafi, í ljósi tengsla þeirra Sigurðar Elvars, mátt gera sér nokkragrein fyrir stöðu hans. Á það verður hins vegar að líta að aðstaðan er æði ólíkþar sem annars vegar er mjög stórt fjármálafyrirtæki, sem veitir lán, tengtþremur erlendum gjaldmiðlum, en hins vegar eru lántakinn og ábyrgðarmaðurinn,feðgar sem hvorugur er sérstaklega kunnugur viðskiptum eins og þessum. Verðurað telja stefnanda afsakanlegt að ganga út frá að sérfróður lánveitandinn hefðifarið yfir stöðu Sigurðar Elvars og metið hana þannig að hann gæti staðið ískilum. Ekki þykir skiptamáli að skiptastjóri dánarbús móður stefnanda hafi samþykkt skilmálabreytingarsem gerðar voru á láninu. Verður ekki með sanngirni ætlazt til þess að hann, aðviðlögðum mótbárumissi dánarbúsins eða þeirra sem leiða rétt sinn frá því, grennslistvið þær aðstæður fyrir um öll atvik þegar lánið var tekið.Stefndi byggireinnig á því að stefnandi hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti. Stefndiviðurkennir að vanskil Sigurðar Elvars hafi byrjað að loknum ágúst 2009 enstefnanda fyrst verið kunngjört um vanskil í nóvember 2012 og fyrstaáramótatilkynning hafi verið send í febrúar 2013. Þegar á þetta er horft og þærtilraunir sem stefnandi gerði til að fá stefnda til að aflétta veðinu og raktarvoru fyrr í dóminum þykir stefnandi ekki hafa glatað rétti sínum með tómlæti.Þegar á alltframanritað er horft þykir dóminum sem ósanngjarnt sé af stefnda að bera fyrirsig samþykki stefnanda fyrir veðsetningunni og verður veðleyfið fellt úr gildimeð vísan til 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiðastefnanda 1.350.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun hans var litið tilskyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Gætt var1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Af hálfu stefnandafór Árni Pálsson hrl. með málið en Ragnhildur Sophusdóttir hdl. af hálfustefnda.Þorsteinn Davíðssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐVeðleyfi það, erstefnandi, Jón Viðar Þorsteinsson, veitti hinn 10. apríl 2008 í 50% eignarhlutasínum í jörðinni Brakanda landnr. 152389, fnr. 215-7263 og 215-7275, tiltryggingar veðskuldabréfi útgefnu sama dag af Sigurði Elvari Viðarssyni,upphaflega að fjárhæð 30 milljónir króna gengistryggt, mótteknu til þinglýsingar11. apríl 2008 og innfærðu í fasteignabók 14. apríl 2008 með þinglýsinganúmeri2008/1652, er ógilt.Stefndi, Arion banki hf., greiði stefnanda 1.350.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 484/2017
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem nauðungarvistun A var framlengd.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 27. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 4. ágúst sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júlí 2017, þar sem nauðungarvistunsóknaraðila var framlengd í tólf vikur frá 21. sama mánaðar að telja. Kæruheimilder í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað hafnað verði kröfu varnaraðila um framlengingu nauðungarvistunar, en tilvara að henni verði markaður skemmritími. Þá krefst sóknaraðili þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum vegnameðferðar málsins fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Í úrskurði héraðsdóms er um atvik málsins meðal annars vísaðtil þess að fram komi í kröfu varnaraðila um framlengingu nauðungarvistunar aðsóknaraðili hafi dvalið hér á landi sem [...] í talsverðan tíma. Rétt er aðþetta hafi komið fram í kröfunni, en í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðstsóknaraðili hafa komið til landsins 7. júní 2017 og verður ekki annað séð en aðþað sé í samræmi við önnur gögn málsins. Með þessari athugasemd verður hinnkærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóðiþóknun skipaðs verjanda sóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ingu LillýjarBrynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20.júlí 2017I.Meðkröfu 17. júlí 2017 sem barst réttinum sama dag, krefst sóknaraðili,Velferðarsvið Reykjavíkurborgar, þess að nauðungarvistun, A, kt. [...], að[...],[...] Reykjavík, verði framlengd í allt að 12 vikur með rýmkun, sbr. 1.mgr. 29. gr. a lögræðislaga nr. 71/1997. Aðild sóknaraðila styðst við20. gr. laga nr. 71/1997, með síðari breytingum.Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðilaverði hafnað, en tilvara að nauðungarvistuninni verði markaður skemmri tími. Jafnframt krefst hún þess aðmálskostnaður skipaðs verjanda síns verði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr.17. gr. lögræðislaga.Máliðvar þingfest 20. júlí 2017 og strax í kjölfarið var tekin skýrsla af vitni ogsíðan fór fram munnlegur málflutningur og málið tekið til úrskurðar að honumloknum. II.Umhelstu málsatvik, sem studd eru gögnum, segir í kröfu sóknaraðila til dómsins,að varnaraðili sé [...]gömul kona, ættuð frá [...] en hafi dvalið hér á landi sem [...] í talsverðantíma. Varnaraðili hafi sl. 20 ár búið í [...] þar sem hún starfaði í banka.Varnaraðili eigi [...], sem hafi dvalið með henni hér á landi. Vegna veikindasinna hafi varnaraðili verið nauðungarvistuð á geðdeild til 21. dags meðsamþykki sýslumanns dags. 30. júní sl. Þá ákvörðun hafi varnaraðili kært tilhéraðsdóms sem staðfesti nauðungarvistunina með úrskurði sínum dags. 6.júlí sl. Eftirað varnaraðili hafi verið vistaður á geðdeild hafi bati hennar gengið hægt. Húnhafi verið algjörlega innsæislaus í þörf sína fyrir lyfjameðferð ogsjúkrahúsvist. Varnaraðili sé enn haldin miklum geðrofseinkennum. Þá komi framí málsgögnum að reynt hafi verið að ná meðferðarsambandi við varnaraðila ogkomast hjá áframhaldandi nauðungarvistun hennar, án árangurs.Meðkröfu sóknaraðila fylgdi m.a. læknisvottorð B sérfræðilæknis á deild 32C frá13. júlí sl., og læknisvottorð C geðlæknis, dags. 30. júní 2017, sem og beiðnium nauðungarvistun varnaraðila dags. 30. júní 2017. Um málsatvik vísarsóknaraðili að öðru leyti til málsatvikalýsingar í framlögðum læknisvottorðumog annarra gagna málsins.III.Kröfuum framlengingu nauðungarvistunar til 12 vikna grundvallar sóknaraðili áheimild í 29. gr. a lögræðislaga nr. 71/1997 og byggir á því að varnaraðilieigi við geðsjúkdóm að stríða eða verulegar líkur séu á því að svo sé og aðlæknar telji framlengingu nauðungarvistunar óhjákvæmilega. Varnaraðili sé enninnsæislaus í veikindi sín og hvorki hafi náðst samvinna varðandi lyfjameðferðné áframhaldandi innlögn að 21 degi loknum. Ívottorði B, meðferðarlæknis varnaraðila frá 13. júlí sl. komi fram að varnaraðilihafi sýnt einkenni geðsjúkdóms, þ.e. ranghugmyndir og ofskynjanir. Þá hafivarnaraðili veist að [...] með sveðju, bitið hana og hótað að afhausa hana.Varnaraðili sé ekki til samvinnu. Hún sé innsæislaus í sjúkdóm sinn og teljisig ekki þurfa á heilbrigðisaðstoð að halda. Þá vilji hún ekki dvelja ágeðdeild.Þásegi orðrétt í vottorði læknis: „There is longer time needed forfurther evaluation of patient‘s condition and continuation of pharmacotherapy(high risk, that the patient will not take medicines on her own). That‘s why Ihighly recommend, that the patient should stay in the psychiatric ward for upto 12 weeks period.”Samkvæmtframansögðu og með hliðsjón af aðstæðum öllum verði að telja að framlengingnauðungarvistunar til 12 vikna með rýmkun sénauðsynleg til að vernda líf og heilsu varnaraðila.Þaðsé mat undirritaðs læknis að áframhaldandi nauðungarvistun í allt að 12 vikursé nauðsynleg til að tryggja áframhaldandi lyfjameðferð og greiningu áveikindum varnaraðila. IV.Krafa sóknaraðila nú um framlengingunauðungarvistunar varnaraðila í 12 vikur byggist á meðfylgjandi læknisvottorði B, meðferðarlæknis varnaraðila frá13. júlí sl. Í vottorðinu er rakinn sjúkdómsferill og félagslegstaða varnaraðila.Ígreindu vottorði B geðlæknis kemur fram að vegna geðrofseinkenna varnaraðila ogóforsvaranlegrar hegðunar hennar í garð [...] hafi þurft að leggja varnaraðilainn á geðdeild. Í innlögn varnaraðila hafi varnaraðili sýnt einkenni geðsjúkdóms. Hún hafi veriðspennt, pirruð og ósamvinnuþýð. Ef varnaraðili yrði útskrifuð nú séu líkur á aðhún sýni geðrofseinkenni og árásargjarna hegðun. Því sé ljóst að varnaraðiliþarfnist frekari meðferðar í innlögn. Ekki hafi tekist að ná nægilega sterkumeðferðarsambandi við varnaraðila. Jafnframt hafi varnaraðili ekki náð nægilegamiklum framförum. Varnaraðili sé ósamvinnuþýð og til staðar sé grunur um það aðvarnaraðili hafi reynt að blekkja meðferðaraðila varðandi inntöku lyfja.Varnaraðili vilji ekki vera inni á spítala. Innsæi hennar sé verulega skert.Hún haldi því staðfastlega fram að hún glími ekki við veikindi sem krefjistinngrips eða meðhöndlunar. Meiri tíma þurfi til að meta og greina veikindivarnaraðila og koma við lyfjameðferð, en varnaraðili sé ekki til samvinnu umhana. Viðúrlausn málsins er og horft til vottorðs læknisvottorð C geðlæknis, dags. 30.júní 2017., sem gefið var út í tilefni af framkominni beiðni um nauðungarvistunvarnaraðila til 21 dags. Íyfirlýsingu um að reynt hafi verið að ná meðferðarsambandi og komast hjááframhaldandi nauðungarvistun í allt að 12 vikur með rýmkun, semmeðferðarlæknir varnaraðila hefur gefið 17. júlí 2017, sem er vafalaust gefinsamkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 29. gr. a, lögræðislaga, segir m.a. að í innlögnvarnaraðila hafi ekki tekist að ná samkomulagi við varnaraðila umlæknismeðferð. Varnaraðili sé ósamvinnuþýð og neiti að taka lyf. Varnaraðililýsi því áfram að hún telji sig ekki glíma við veikindi. Að hennar mati séengin þörf á læknismeðferð eða lyfjagjöf. Búast megi við að ef varnaraðili yrðiútskrifuð nú séu líkur á að hún sýni geðrofseinkenni og árásargjarna hegðun.Jafnframt geti ástand hennar versnað. Varnaraðili þurfi að ná jafnvægi ásamtþví að sýna samstarfsvilja. Of snemmt og áhættusamt sé að útskrifa varnaraðilaað svo stöddu. Áframhaldandi nauðungarvistun í allt að 12 vikur sé þvínauðsynleg.LæknirinnB gaf skýrslu fyrir dómi með aðstoð túlks, en hann er [...]. Hann staðfestivottorð sitt frá 13. júlí sl. og yfirlýsingu um að reynt hafi verið að námeðferðarsambandi við varnaraðila og komast hjá áframhaldandi nauðungarvistun íallt að 12 vikur með rýmkun, frá 17. júlí 2017. Greindi hann frá því viðskýrslugjöf fyrir dómnum að varnaraðili hefði verið með geðrofseinkenni og húnhefði veist að [...]. Hún væri innsæislaus og haldi því fram að hún sé ekkihaldinn geðsjúkdómi. Samvinna varnaraðila við lækna færi eftir dagsformivarnaraðila. Stundum væri hún til samvinnu og stundum ekki. Viðtöl viðvarnaraðila hefðu farið fram á ensku án vandkvæða þar sem varnaraðili tali góðaí ensku. Nauðungarvistun í 12 vikur væri það úrræði sem væri best fyrirvarnaraðila og [...] hennar. Það væri háð framförum í bata og samvinnuvarnaraðila hvort þörf yrði á að varnaraðili yrði í innlögn allar 12 vikurnar.Til standi að nýta meðferðartíma varnaraðila til þess að koma við lyfjagjöf.Áhættusamt væri að svo stöddu að útskrifa varnaraðila. Vægari úrræði væru ekkimöguleg í tilviki varnaraðila en hún væri ekki tilbúin til að útskrifast strax.Aðspurður út í málsatvikalýsingu um árás varnaraðila á [...] í læknisvottorðihans svaraði læknir að hann hefði ritað þessa frásögn út frá upplýsingum fráþriðja aðila og barnaverndarnefnd. Hvað varði líðan varnaraðila í núverandiinnlögn hefði hún stundum verið í uppnámi en hefði ekki beitt ofbeldi. Húnhefði sýnt geðrofseinkenni og á stundum hefði verið erfitt að staðfesta frásögnhennar af þeirri ástæðu að hún hafi verið búsett [...] í mörg ár. Aðspurður umþað hvort vægari úrræði væru tæk svaraði læknirinn því ítrekað að ef frekarigreining og rannsóknir á varnaraðila gæfu til kynna að óhætt væri að afléttanauðungarvistun yrði það tafarlaust gert. Því væri farið fram á tólf vikur ensá tími gæti hæglega orðið styttri.Varnaraðiligaf skýrslu fyrir dómi með aðstoð túlks, en varnaraðili er [...]. Varnaraðilimótmælti kröfunni. Jafnframt mótmælti hún atvikalýsingu í læknisvottorðimeðferðarlæknis síns um meinta árás á hennar á [...]. Lýsingin væri ekkisamræmi við raunveruleikann en lýsingum á ofbeldi væri stórlega ofaukið. Húnlagði lagði áherslu á að hún hefði lagst inn sjálfviljug. Rangt væri að húnværi ekki samvinnuþýð við lækna. Hún væri frá [...] og í hennar menningutíðkaðist það að rassskella börn. Ekki á neinum tímapunkti hefði hún hótað[...] með hnífi eða orðum. Hún hefði á tímapunkti verið reið og því hefði hún þurftað tala við lækna á spítalanum. Hún sé aftur á móti ekki sátt viðlæknismeðferðina sem læknir hennar hefðu sett hana í. Hún neiti að taka lyf semséu án samráðs við lækna hennar í [...] en hún sé með blóðkornasjúkdóm. Þásagði hún að hún hefði rætt við lækninn sinn á ensku. Húnhefði verði í læknisrannsókn í [...] í 5 ár út af blóðkornasjúkdóminum sínum.Einnig hefði hún haft samband við geðlækni í [...] til að fylgjast meðtilfinningum hennar vegna rannsóknarinnar. Hún væri á erfiðum tímapunkti í lífisínu. Hún þurfi stuðning og sé tilbúinn að vera í reglulegu eftirliti, en ekkiinnlögn í 12 vikur. Hún hefði komið til Íslands þann 7. júní sl. og viljibyggja upp líf sitt á Íslandi og fá [...] tilbaka. Hún biðjist afsökunar á þvíað hafa rassskellt [...]. Verjandivarnaraðila mótmælir kröfu sóknaraðila um nauðungarvistun. Telur hún að ekkiséu uppfyllt skilyrði 29. gr. a. lögræðislaga nr. 71/1997 til þess að verða við kröfunni semfæli í sér mikið inngrip í líf varnaraðila. Nauðungarvistun beri aðeins aðbeita við sérstakar aðstæður sem séu ekki uppi í máli þessu. Fram hafi komið aðvarnaraðili hafi verið með geðrofseinkenni en ekki geðrof.Þávoru gerðar athugasemdir við málsatvikalýsingu í læknisvottorði frá 13. júlísl. Röng frásögn annarra aðila um lýsingu á hótunum og ofbeldi hefði slæðst inní sjúkrasögu varnaraðila. Það hafi verið staðfest af starfsmannibarnaverndarnefndar sem gefið hafi út yfirlýsingu sem sýni fram á að lýsingumum ofbeldi í læknisvottorði af hálfu varnaraðila hafi verið ofaukið. Þá liggifyrir að tungumálaörðugleikar á milli varnaraðila og meðferðarlæknis hennarhafi valdið misskilningi. Tungumálaörðugleikarnir séu ekki til þess fallnir aðhjálpa stöðu varnaraðila. Þá sé [...] varnaraðila [...] á vegum barnaverndar[...]. Því séu sjónarmið um að það sé [...] varnaraðila fyrir bestu aðvarnaraðili verði nauðungarvistuð ekki marktæk né rökrétt. Að sama skapi hafiviðhorf lækna um að sviptingu varnaraðila kynni að verða markaður skemmri tímief varnaraðili nái framförum ekki áhrif á lögmæti kröfu velferðarsvið um 12vikna sviptingu. Framkemur í gögnum málsins að [...] varnaraðila hefur verið [...] tímabundið utanheimilis af barnaverndarnefnd og að [...] þvertaki fyrir að fara aftur tilmóður sinnar sem [...] segir að beiti [...] ítrekað ofbeldi. Ekkináðist að hafa upp á C til að fá staðfestingu hans á að hafa gefið út vottorð ímálinu. Verjandi gerði ekki athugasemdir við það eða dró í efa efnivottorðsins.V.Með vísan til gagna málsins og vættisgeðlæknisins C, fyrir dómi þykir nægjanlega í ljós leitt að nauðsynlegt séað varnaraðili verði áfram nauðungarvistuð á sjúkrahúsi og fái þar viðeigandilyfjagjöf, aðstoð, meðferð og eftirfylgni svo færa megi líðan hennar til betrivegar. Við lok núverandi nauðungarvistunar er geðrænt ástand varnaraðila ennalvarlegt að mati sérfræðings sem hefur annast hana, og innsæi hennar mjögskert. Hefur því ekki tekist að ná nægjanlegum tökum á ástandi hennar og ljóst að meiri tíma þarf til að náutan um vandann. Verður því ekki talið að við þessar aðstæður dugi önnur eðavægari úrræði til að tryggja heilsu og batahorfur varnaraðila.Er þaðniðurstaða dómsins að uppfyllt séu skilyrði 29. gr. a í lögræðislögum nr.71/1997, sbr. 17. gr. laga nr. 84/2015, til að verða við kröfu sóknaraðila umframlengingu nauðungarvistunar varnaraðila í 12 vikur, en með heimild tilrýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, í samræmi við kröfu sóknaraðila og meðvelferð varnaraðila í huga. Horft er m.a. til þess að meðferðarlæknirvarnaraðila staðhæfði fyrir dómi að nauðungarvistun yrði hætt um leið ogbatamerki kæmu fram á varnaraðila og það þætti óhætt. Samkvæmt 1.mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997, sbr. 5. mgr. 29. gr. a sömu laga, ber að greiðaúr ríkissjóði allan kostnað málsins, þar með talda þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns170.000 krónur þ.m.t. virðisaukaskattur.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R ÐA R O R ÐFallist er áþá kröfu sóknaraðila, Velferðarsviðs Reykjavíkurborgar, að framlengja til tólfvikna, nauðungarvistun varnaraðila, A, kt. [...], [...] Reykjavík, með heimild til rýmkunarsamkvæmt mati yfirlæknis, sbr. 29. gr. a. lögræðislaga nr. 71/1997. Kostnaður afmálinu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns170.000 krónur.
Mál nr. 99/2016
Kærumál Útivistardómur Endurupptaka Réttaráhrif dóms
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um að felld yrðu niður réttaráhrif útivistardóms í máli þb. I á hendur henni þar til meðferð þess lyki á ný. Í dómi Hæstaréttar kom fram að heimild dómara í 1. mgr. 139. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að fella niður réttaráhrif upphaflegrar úrlausnar að einhverju leyti eða hluta væri undantekning frá þeirri meginreglu að dómur í héraði eða áritun stefnu í útvistarmáli haggaðist ekki af því að orðið væri við beiðni stefnda um endurupptöku þess. Var ekki talið að M hefði sýnt fram á að efni stæðu til annars en að umræddur dómur héldi óskertum réttaráhrifum þar til leyst yrði úr málinu á nýjan leik. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og GuðrúnErlendsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2016, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrðu niður réttaráhrif útivistardóms2. september 2015 í máli varnaraðila á hendur henni þar til meðferð þess ljúkiá ný. Kæruheimild er í r. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að réttaráhrif dómsins verði felld niður ogvarnaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt gögnum málsins var bú IngvarsJónadabs Karlssonar tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 27. febrúar 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 3. aprílsama ár í máli nr. 204/2014. Varnaraðili kveður kröfulýsingarfresti viðgjaldþrotaskiptin hafa lokið 10. maí 2014 og lýstar kröfur numið samtals um2.337.000.000 krónum. Á fyrsta skiptafundi í búinu 22. maí 2014 hafi ekki þótthorfur á að fram komnar eignir hrykkju fyrir kostnaði af skiptunum, en þó aðgættu því að legið hafi þá fyrir að þrotamaðurinn hafi 28. janúar 2009 gertkaupmála við sóknaraðila vegna fyrirhugaðrar hjúskaparstofnunar þeirra ogverulegar eignir hans verið gerðar þar að séreignum hennar. Varnaraðili kveðurviðræður hafa farið fram við sóknaraðila um þessa ráðstöfun eftir lokkröfulýsingarfrests, en þær hafi ekki leitt til niðurstöðu og varnaraðili þvíákveðið 1. október 2014 að höfða riftunarmál á hendur henni. Degi síðar hafi sóknaraðiliog þrotamaðurinn flutt lögheimili sitt til Serbíu og varnaraðila ekki tekist aðfá stefnu í málinu birta þar, en af þeim sökum hafi það verið gert íLögbirtingablaði 21. nóvember 2014. Samkvæmt stefnunni krafðist varnaraðiliriftunar á ráðstöfun þrotamannsins til sóknaraðila með kaupmálanum átilgreindum eignarhlutum í 23 félögum, svo og á fimm tilteknum fasteignum,þremur bifreiðum og helmingshlut í einni fasteign. Varnaraðili krafðist þessjafnframt að sóknaraðila yrði gert að skila þessum eignum eða greiða að öðrumkosti 900.000.000 krónur með tilteknum vöxtum frá þeim degi sem kaupmálinn vargerður. Sóknaraðili sótti ekki þing við þingfestingu málsins 19. mars 2015 ogvar það dómtekið 26. sama mánaðar. Með úrskurði héraðsdóms 17. júlí 2015 varmálinu vísað frá dómi, en sá úrskurður var felldur úr gildi með dómiHæstaréttar 27. ágúst sama ár í máli nr. 495/2015. Í framhaldi af því varkveðinn upp dómur í málinu 2. september 2015, þar sem krafa varnaraðila umriftun fyrrnefndra ráðstafana var tekin til greina og sóknaraðila gert að skilahonum eignunum sem um ræddi ásamt því að greiða 457.400 krónur í málskostnað.Samkvæmt kröfu sóknaraðila var málið endurupptekið 16. október 2015 eftirákvæðum XXIII. kafla laga nr. 91/1991. Í greinargerð, sem hún lagði fram íhéraði 12. nóvember sama ár, krafðist hún þess aðallega að málinu yrði vísaðfrá dómi en til vara sýknu af kröfum varnaraðila. Í greinargerðinni krafðistsóknaraðili þess jafnframt að réttaráhrif dómsins frá 2. september 2015 yrðufelld niður á grundvelli 1. mgr. 139. gr. laga nr. 91/1991. Héraðsdómur tóksíðastgreinda kröfu ásamt kröfu sóknaraðila um frávísun málsins til munnlegsflutnings í þinghaldi 19. janúar 2016 og var þá þegar kveðinn upp úrskurður umað hafna frávísunarkröfunni, en til kröfunnar um að réttaráhrif dómsins yrðu felldniður var tekin afstaða með hinum kærða úrskurði 28. sama mánaðar.Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar eruþau rök einkum færð fyrir dómkröfu hennar að það skipti hana miklu aðréttaráhrif dómsins verði felld niður, því hann hafi beinst „að safni eigna“hennar. Hún verði „að geta tekið ákvarðanir sem hluthafi um rekstur þeirrafélaga sem um teflir og skipulagt efnahag sinn eftir því sem vindar blása íefnahagslífinu“, en vegna dómsins eigi hún þess ekki kost og „geti hlotist afþví varanlegur skaði.“ Um þetta verður að gæta að því að sú meginregla gildirsamkvæmt XXIII. kafla laga nr. 91/1991 að dómur í héraði eða áritun stefnu íútivistarmáli haggist ekki af því að orðið sé við beiðni stefnda umendurupptöku þess. Heimild dómara í 1. mgr. 139. gr. laganna til að kveðasamkvæmt kröfu stefnda á um að réttaráhrif upphaflegrar úrlausnar falli niðurað einhverju leyti eða öllu þar til máli lýkur á ný í héraði er þannigundantekning frá þeirri meginreglu. Samkvæmt hljóðan ákvæðisins skal dómarimeta eftir atvikum hvort eða að hvaða leyti efni séu til að beita þessariheimild. Standi réttaráhrif dómsins frá 2. september 2015 óröskuð afendurupptöku málsins nýtur varnaraðili heimildar til aðfarar samkvæmt honum, sbr.2. mgr. 139. gr. laga nr. 91/1991. Ef varnaraðili neytti hennar og dómurinn yrðisíðar felldur úr gildi bæri hann fébótaábyrgð á tjóni af þeim sökum, sbr. 96.gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili hefur ekki leitt að því líkur aðhagsmunum hennar sé ekki nægilega borgið á þann hátt. Eins og atvikum er aðöðru leyti háttað í máli þessu hefur sóknaraðili ekki fært haldbær rök fyrirþví að efni séu til annars en að dómurinn 2. september 2015 haldi óskertumréttaráhrifum þar til leyst verður úr málinu á nýjan leik. Hinn kærði úrskurðurverður því staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Margrét Stefánsdóttir,greiði varnaraðila, þrotabúi Ingvars Jónadabs Karlssonar, 400.000 krónur íkærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2016.Mál þetta var höfðað með stefnu birtri21. nóvember 2014 í Lögbirtingablaðinu af Þrotabúi Ingvars Jónadabs Karlssonar,[...], Reykjavík, á hendur Margréti Stefánsdóttur, [...], Reykjavík. Í þessum þætti málsins eru gerðareftirfarandi kröfur:Sóknaraðili, Margrét Stefánsdóttir, krefst þess að dómari úrskurði um aðréttaráhrif dóms í málinu frá 2. september 2015 falli niður að öllu leyti þartil meðferð málsins lýkur og að málskostnaður bíði efnisdóms.Varnaraðili, þb. Ingvars Jónadabs Karlssonar, mótmælir þeirri kröfusóknaraðila um að réttaráhrif dómsins verði felld niður og telur að þau haldiþar til önnur dómsniðurstaða liggur fyrir og að málskostnaður bíði efnisdóms.IEins og máli þessu er háttað þykirnauðsynlegt að gera í stuttu máli grein fyrir framgangi þess til dagsins í dag.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur27. febrúar 2014 var bú Ingvars Jónadabs Karlssonar tekið til gjaldþrotaskipta.Úrskurður þessi var staðfestur með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 204/2014.Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði Guðjón Ármann Jónsson hrl. skiptastjóra. Auglýsing um innköllun til kröfuhafavar fyrst birt í Lögbirtingarblaðinu 10. mars 2014 og lauk kröfulýsingarfresti10. maí 2014. Fyrsti skiptafundur til umfjöllunar um lýstar kröfur var haldinn22. maí 2014. Heildarfjárhæð lýstra krafna var rúmlega 2.300 milljónir króna.Samkvæmt gögnum málsins ráðstafaðiþrotamaður eignum sínum til núverandi eiginkonu sinnar með kaupmála er gerðurvar 28. janúar 2009. Skiptastjóri telur að þessar ráðstafanir séu riftanlegarmeð vísan til XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Skiptastjóri kveður að óformlegarviðræður, tilkynningar og tilraunir til samninga um framangreindar ráðstafanirhafi farið fram gagnvart stefndu allt til 1. október 2014 að endanleg ákvörðunum riftun kaupmálans hafi verið tekin á skiptafundi. Ingvar Jónadab ogsóknaraðili voru skráð til heimilis að Vesturhlíð 9, Reykjavík, en hinn 2.október 2014 skráðu þau sig til heimilis í Serbíu. Þegar almennri riftunaráskorun tilsóknaraðila var ekki svarað ákvað skiptastjóri að höfða mál þetta gegn henni ogvar hafist handa við að reyna að birta stefnuna fyrir sóknaraðila á uppgefnuheimilisfangi í Serbíu. Eftir mikla eftirgrennslan kom í ljós að hvorki hún nénefnt heimilisfang fannst í Serbíu, samanber framlögð gögn. Því varð ekki afstefnubirtingunni. Skiptastjórilét einnig birta stefnuna í Lögbirtingablaðinu, fyrst 7. nóvember 2014, semekki var þingfest fyrir dómi, og síðan aftur 21. nóvember 2014 með því að máliðyrði tekið fyrir 19. mars 2015 í Héraðsdómi Reykjavíkur. Ekki var sótt þing afhálfu sóknaraðila. Var málið því dæmt með vísan til 1. mgr. 96. gr. laga 91/1991um meðferð einkamála. Með úrskurði héraðsdóms 17. júlí 2015 var málinu vísaðfrá dómi á þeirri forsendu að málshöfðunarfrestir væru liðnir. Með dómiHæstaréttar í málinu nr. 495/2015 var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Hinn 2. september 2015var kveðinn upp dómur og kröfur þb. Ingvars Jónadabs Karlssonar teknar tilgreina.Sóknaraðili málsins krafðist þess aðmálið yrði endurupptekið og var það gert með bókun í þingbók 16. október 2015. IIÞegar mál er endurupptekið samkvæmtákvæðum laga nr. 91/1991 er öll efnishlið málsins tekin til skoðunar og dóms aðnýju.Skiptastjóri hefur upplýst að Margrét Stefánsdóttir ásamt þrotamannihafi þær eignir sem mál þetta varðar í sinni umsjá. Þá hefur skiptastjóriupplýst, þó ekki liggi fyrir gögn um það í málinu, að hann hafi þinglýst dómiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 2. september sl. á eignirnar og tilkynnt stjórnumhlutafélaganna um hann. Þegar litið er til alls aðdragandamálsins, samanber hér að framan, sem og þess að sóknaraðili, Margrét, ásamtþrotamanni, hafa eignirnar í sinni umsjá, þykja ekki efni til þess að verða viðkröfu hennar um að réttaráhrif dóms í málinu frá 2. september 2015 falli niður aðöllu leyti þar til meðferð málsins lýkur og erhenni hafnað.Ákvörðun málskostnaðar bíðurefnisdóms.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómarikvað upp úrskurðinn.Úr s k u r ð a r o r ðHafnað er kröfu MargrétarStefánsdóttur um að felld verði niður réttaráhrif dóms í málinu frá 2. september2015 að öllu leyti þar til meðferð máls þessa lýkur.Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.
Mál nr. 22/2005
Kærumál Þinglýsing Ábyrgð fasteignareiganda Sameign
Í ágúst 2002 gerðu þær I og B sem leigusalar lóðarleigusamning við E um spildu úr jörðinni A. Deilt var um hvort þeim hafi verið sú ráðstöfun heimil. Hvað sem leið ágreiningi um eðli samnings um skipti jarðarinnar frá 1955, var ekki talið að M væri bundinn af þeim samningi. Var því talið að I og B hafi brostið heimild til að ráðstafa umræddri spildu úr óskiptu landi jarðarinnar og staðfest sú ákvörðun sýslumanns að afmá lóðarleigusamninginn úr þinglýsingarbókum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. janúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 22. desember 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Borgarnesi 3. maí 2004 um að afmá úr þinglýsingabókum lóðarleigusamning 31. ágúst 2002 um spildu úr landi Akra í Borgarbyggð milli annars vegar sóknaraðila sem leigutaka og hins vegar Ingibjargar Jóhannsdóttur og Brynhildar Pálsdóttur sem leigusala og stofnskjal 21. mars 2003 um sömu spildu. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins að afmá framangreindan lóðaleigusamning og stofnskjal úr þinglýsingabókum. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili skal greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms er staðfestur. Sóknaraðili, Einar Oddsson, greiði varnaraðila, Magnúsi Tómassyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 601/2010
Kærumál Hæfi dómara
E kærði úrskurðhéraðsdóms, þar sem hafnaðvar kröfu hans um að sérfróðurmeðdómandi í máli G og H gegn E o.fl. viki sæti. Reisti E kröfu sína á því aðviðkomandi meðdómandi væri og hefði verið tilfjölda ára í spilaklúbbi með einum þriggja yfirmatsmanna, en í málinu væri tekist á um þau álitaefni sem yfirmatsgerðinfjallaði um. Talið var að ekkiværi dregið í efa að meðdómandinnhefði hvorki persónulegra né fjárhagslegra hagsmuna að gæta í málinueða að hanngæti lagt sérfræðilegt mat á málið. Hins vegar yrðitil þess að líta aðþegar yfirmatsmaðurinn kæmi fyrir dómtil að staðfestayfirmatsgerðina ogsvara spurningum um efni hennar reyndi á sérkunnáttu meðdómsmannsins í þeim álitaefnum sem yfirmatsgerðin fjallaði um. Síðan þyrfti dómurinn að leggja mat á þau. Ákvæðum 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri öðrum þræði ætlaðað hindra að tortryggni skapaðist í garð dómara við meðferð málsins.Var krafa E því tekintil greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að sérfróður meðdómandi í málinu, Vífill Oddsson byggingarverkfræðingur, viki sæti. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreind krafa hans tekin til greina. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og í hinum kærða úrskurði greinir var það í tilefni af spurningu sóknaraðila til formanns héraðsdóms um annan meðdómandann að hinn meðdómandinn, Vífill Oddsson byggingarverkfræðingur, upplýsti að eigin frumkvæði að hann væri og hafi til fjölda ára verið í spilaklúbbi með einum þriggja yfirmatsmanna, Júlíusi Sólnes byggingarverkfræðingi, sem skilað hafi yfirmatsgerð, sem varnaraðilar byggi kröfur sínar á. Þetta sé fjögurra manna spilaklúbbur, sem verið hafi óbreyttur frá 1980 og hittist reglulega. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að í málinu sé tekist á um þau álitaefni sem yfirmatsgerðin fjallar um og það sé héraðsdóms og þá ekki síst hinna sérfróðu meðdómsmanna að taka afstöðu til mótmæla hans við yfirmatsgerðinni. Framangreindum tengslum yfirmatsmanns og meðdómara sé þannig háttað að sóknaraðili telji sig með réttu geta dregið óhlutdrægni meðdómarans í efa, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Meðdómandinn Vífill Oddsson hefur upplýst um persónuleg tengsl við framangreindan yfirmatsmann. Ekki er dregið í efa að meðdómandinn hafi hvorki persónulegra né fjárhagslegra hagsmuna að gæta í málinu eða að hann geti lagt sérfræðilegt mat á málið. Hins vegar verður til þess að líta að þegar yfirmatsmaðurinn kemur fyrir dóm til að staðfesta yfirmatsgerðina og svara spurningum um efni hennar reynir á sérkunnáttu meðdómsmannsins í þeim álitaefnum sem yfirmatsgerðin fjallar um. Síðan þarf dómurinn að leggja mat á þau. Ákvæðum 5. gr. laga nr. 91/1991 er öðrum þræði ætlað að hindra að tortryggni skapist í garð dómara við meðferð máls. Að þessu virtu og með vísan til g. liðar 5. gr. laganna verður krafa sóknaraðila tekin til greina. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Vífill Oddsson víkur sæti sem sérfróður meðdómandi í máli þessu.
Mál nr. 6/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 3. febrúar 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 125/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. febrúar2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætaáfram farbanni allt til þriðjudagsins 15. mars 2016 klukkan 16. Kæruheimild erí l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að hann haldi frelsi sínu gegn því að hann setji tryggingu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. […], skuli sæta áframhaldandi farbanni, allt til þriðjudagsins 15. mars 2016, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra segir að hannhafi haft til rannsóknar stórfellt fíkniefnalagabrot er varðarinnflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Þann 28.september sl. hafi lögreglan lagt hald á rúmlega 19,5 kg af amfetamíni ogrúmlega 2,5 kg af kókaíni sem hafi fundist í bifreið sem hafi verið staðsettvið gistiheimili að […] í […]. Tveir erlendir aðilar hafi verið handteknir innií húsnæðinu grunaðir um aðild að innflutningi fíkniefnanna hingað til lands enannar þeirra hafi komið með bifreiðina til landsins með ferjunni Norrænu þann22. september sl. Lögreglan hafi verið með eftirlit með bifreiðinni seminnihélt fíkniefnin í nokkra daga. Við það eftirlit hafi lögreglan ítrekaðorðið vör við aðra bifreið sem virtist fylgja hinni eftir. Um hafi verið aðræða bílaleigubifreiðar sem meðkærði Y hafi verið skráður leigutaki að. Þá hafilögreglan einnig borið kennsl á kærða í bifreiðinni. Kærði hafi veriðhandtekinn þennan sama dag ásamt fleirum og sætt gæsluvarðhaldi í þágurannsóknar málsins. Kærði hafi neitaðsök við skýrslutöku hjá lögreglu. Framburði kærða beri ekki saman við þau gögnsem lögreglan hafi undir höndum, framburð meðkærða og vitna. Í framburðummeðkærðu hjá lögreglu hafi komið fram að erlendir aðilar hafi tekið þátt ískipulagningu innflutningsins og þeir verið í samskiptum eða í samstarfi viðaðila hér á landi sem fylgdust með ferðum bifreiðarinnar. Það er ætlun lögregluað kærði og meðkærði Y hafi verið samstarfsmenn þessara aðila hér á landi. Við skoðun á þeimgögnum sem haldlögð hafa verið í málinu hafi margt komið fram sem styrki grunlögreglu um aðild kærða að innflutningnum. Við leit á heimili kærða hafifundist myndavél og við skoðun á henni hafi fundist minniskort sem notað hafiverið í farsíma hans. Á því korti hafi fundist myndir frá því fyrr í sumar afferjunni Norrænu áður en henni er lagt að bryggju á Seyðisfirði og myndir semsýni akstur bifreiða frá Norrænu sem og umhverfið í kringum skipið. Við leit áheimili og í bifreið kærða hafi fundist kassar utan af Blackberry símum. Einnkassinn hafi verið utan af síma sem meðkærði Y hafi verið með við handtöku ogtelur lögreglan að sá sími hafi verið notaður í samskiptum við erlendasamverkamenn. Við rannsókn lögreglu á þessum síma hafi komið í ljós að símtækiðhafi eingöngu verið hægt að nota í þeim tilgangi að eiga dulkóðuð textasamskipti. Kærði kannist ekkert við það að hafa átt eða keypt slík símtæki. Íbifreið kærða hafi einnig fundist blað þar sem fram komi upplýsingar semlögreglan telur tengjast ofangreindum innflutningi fíkniefnanna hingað tillands, en þar hafi m.a. verið kortanúmer á Ikortum sem lögreglan ætlar að hafiverið notuð til að fjármagna innflutninginn. Þá hafi þar verið að finnaupplýsingar um flutning á bifreið frá Hollandi til Íslands. Með heimildHéraðsdóms Reykjaness hafi lögreglan skoðað síma og fjármálagögn kærða. Við þáskoðun hafi margt komið fram sem styrki grun lögreglu. Ljóst sé að kærði hafinokkuð fjármagn í höndunum og virðist vera sem mikið fjármagn sé að fara ámilli kærða og meðkærða Y hér á landi og erlendis. Kærði segi þó mjög lítilfjárhagsleg tengsl vera á milli þeirra Y. Við skoðun lögreglu á fjármálagögnumkærða og meðkærða Y hafi komið í ljós að á tímabilinu 21. ágúst til 25. ágústhafi kærði lagt inn rúmlega 4,3 milljónir króna á Ikort. Alls hafi verið lagðarrúmlega 9 milljónir króna inn á 30 Ikort á tímabilinu frá 22. júlí til 10.september. Þá hafi rúmlega 7 milljónir verið teknar út af kortunum í hraðbönkumerlendis. Lögreglan hafi í höndum gögn sem sýni úttektir af Ikortum í hraðbönkumí Hollandi dagana 12.-17. september sl. en fíkniefnin hafi komið hingað tillands þann 22. september. Kærði hafi neitað að tjá sig um það hver eða hverjirhafi tekið út þessa peninga sem hann lagði inn á Ikortin. Við leit í bifreiðkærða hafi einnig fundist símanúmer, en það símanúmer hafi verið notað til aðvirkja hluta þeirra Ikorta sem lögreglan hafi lagt hald á. Lögreglan telur aðþessir peningar hafi verið notaðir til að greiða fyrir fíkniefnasendinguna. Þáhafi komið í ljós að kærði hafi ítrekað keypt flugferðir fyrir meðkærða Y, enaðspurðir hafi þeir neitað að tjá sig um það hjá lögreglu. Kærðiþyki vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Að mati lögreglu þykir meint aðild kærða mikil en hún sé talintengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé ummjög mikið magn hættulegra fíkniefna að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjögalvarlegt og þess eðlis að talið hafi verið rétt að tryggja að kærði gangi ekkilaus á meðan mál hans er til meðferðar. Telja verði að ef sakborningur, semorðið hefur uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði sé látinn laus áður en málilýkur með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitundalmennings. Metur lögregla það svo að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér um ræðir en staðakærða þyki sambærileg stöðu sakborninga á öðrum svipuðum málum sbr. dómaHæstaréttar í málum nr. 736/2015, 152/2013,149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gertað sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna þegar legið hafi fyrirsterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna íágóðaskyni. Kærðihafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, nú síðastmeð úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-[...]/2015, þar sem úrskurðaðhafi verið gæsluvarðhald á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, en sáúrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem kærði sættigæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafilögregla talið, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væriunnt að fara fram á áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Ísamræmi við það hafi verið farið fram á og kærði í kjölfarið verið úrskurðaðurí farbann. Því sé farið fram á að kærði verði úrskurðaður í áframhaldandifarbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en á því sé byggt að skilyrði 2.mgr. 95. gr. laganna séu uppfyllt. Þá telur lögregla að jafnframt megi líta tilb-liðar 1. mgr. 95. gr. en verði kærði sakfelldur fyrir þau brot sem hann ergrunaður um eigi hann yfir höfði sér þungan dóm. Því megi ætla að kærði kunniað reyna að komast úr landi eigi hann þess kost. Að mati lögregluer brýnt að tryggja nærveru kærða á meðan mál hans er til meðferðar fyriryfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanniþar til mál hans er til lykta leitt. Rannsókn lögregluhafi að hluta til verið unnin í samstarfi við erlend yfirvöld þar sem óskaðhafi verið eftir húsleitum og skýrslutökum. Rannsóknin sé nú á lokastigi ogverði málið sent héraðssaksóknara á næstu dögum. Tilrannsóknar sé ætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940ásamt síðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimildtil að úrskurða kærða í farbann sé vísaðtil b-liðar 1. mgr. og 2. mgr. 95. gr. sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Meðvísan til alls framangreinds og framlagðra gagna málsins sé þess beiðst aðkrafa lögreglustjóra um farbann nái fram að ganga. Meðdómi Hæstaréttar 21. janúar 2016 í máli nr. 51/2016 var kærða gert að sætafarbanni til dagsins í dag á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr.95. gr. sömu laga. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þess að ekkiséu lengur fyrir hendi skilyrði til að kærða verði gert að sæta farbanni, enrannsókn málsins, sem hefur verið mjög umfangsmikil, er á lokastigi og verðurmálið sent héraðssaksóknara á næstu dögum. Með vísan til framangreinds erfallist á kröfu lögreglustjóra um áframhaldandi farbann, eins og nánar greinirí úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sæta farbanni allt tilþriðjudagsins 15. mars 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 227/2001
Kærumál Símahlerun Frávísun frá héraðsdómi
Verjandi X krafðist þess að fá afhent endurrit af úrskurðum héraðsdóms um símhleranir hjá X. Talið var að túlka yrði 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991 þannig að verjandi gæti aðeins krafist aðgangs að gögnum, sem vörðuðu mál, þar sem hann hefði verið skipaður verjandi. Í kröfu X var hins vegar ekki getið um hvaða mál þeir úrskurðir vörðuðu, sem hann krafðist endurrita af, heldur var óskað aðgangs að endurritum allra úrskurða, sem vörðuðu X, á tilteknu tímabili. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2001, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að verjanda hans yrðu afhent endurrit af úrskurðum um símhleranir hjá varnaraðila frá árinu 1995 til 25. maí 2001. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og „krafa mín f.h. X [...] um að fá afhent endurrit af úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur um símhleranir hjá X [...] allt frá árinu 1995 þar til mál nr. 241/2001 var til meðferðar, verði tekin til greina.” Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í málinu greinir aðila á um hvort verjanda varnaraðila beri réttur til að fá afhent endurrit úrskurða þar sem heimiluð var hlerun á símtæki varnaraðila. Varnaraðili er grunaður um aðild að umfangsmiklu fíkniefnamáli. Í tengslum við rannsókn þess máls var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 21. maí 2001, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 23. maí 2001. Sóknaraðili kveður umbeðna úrskurði hins vegar tengjast öðru máli, sem varði rannsókn á því hvort varnaraðili hafi átt þátt í hvarfi karlmanns, sem saknað hefur verið frá árinu 1994. Skilja verður 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 12. gr. laga nr. 36/1999, þannig að verjandi geti aðeins krafist aðgangs að gögnum, sem varða mál, þar sem hann hefur verið skipaður verjandi. Í kröfu varnaraðila er ekki getið um hvaða mál þeir úrskurðir varði, sem hann krefst endurrita af, heldur óskar hann aðgangs að endurritum allra úrskurða, sem varða varnaraðila, á tilteknu tímabili. Eins og kröfugerð varnaraðila er háttað verður því ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi. Dómsorð: Málinu er vísað frá héraðsdómi.
Mál nr. 105/2003
Höfundarréttur Samningur Vanefnd Riftun
G o.fl. kröfðust að staðfest yrði með dómi riftun plötuútgáfusamnings þeirra við P. Talið var að með gerð sérstaks samkomulags við Y hefði P brotið gegn samningsskyldum sínum við G o.fl. Vegna þessa hafi G o.fl. verið heimilt að grípa til vanefndaúrræða gegn P. Jafnframt var talið að með því að gera samkomulag við P vegna ætlaðs brots P á plötuútgáfusamningnum án þess að gera fyrirvara um að grípa til frekari vanefndaúrræða hafi G o.fl. firrt sig rétti til að krefjast riftunar síðar. Var P því sýknaður af kröfu G o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu hafa lagt fyrir Hæstarétt myndsnældu þar sem hluti lags hljómsveitarinnar Múm „I’m 9 Today“ er leikið undir auglýsingu um ferðatölvu frá framleiðandanum Sony. Þá hafa þau lagt fram nokkrar skýrslur um birtingu auglýsingar í sjónvarpsstöðvum í Bandaríkjunum. I. Mál þetta var höfðað fyrir héraðsdómi af stefndu auk Gyðu Valtýsdóttur, en þau skipuðu hljómsveitina Múm á þeim tíma, er atvik máls þessa urðu, og gerðu 9. febrúar 2000 plötuútgáfusamning þann við áfrýjanda, sem málið snýst um. Við upphaf aðalmeðferðar málsins í héraði 3. desember 2002 skýrði lögmaður stefnenda frá því að Gyða Valtýsdóttir félli frá aðild að málinu þar sem hún væri ekki lengur í hljómsveitinni. Með hliðsjón af grunnrökum ákvæðis 3. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru ekki efni til að vísa málinu af þessum sökum sjálfkrafa frá dómi samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. II. Í máli þessu krefjast stefndu að staðfest verði með dómi riftun á framangreindum plötuútgáfusamningi. Fyrir Hæstarétti snýst ágreiningur aðila um það hvort að í samkomulagi áfrýjanda við Young & Rubicam, sem staðfest var með bréfi 4. október 2001, og eftirfarandi birtingu sjónvarpsauglýsingar frá Sony við undirleik með lagi hljómsveitarinnar á grundvelli samkomulagsins hafi falist slíkt brot á samningsskyldum áfrýjanda og sæmdarrétti stefndu að það heimili þeim síðarnefndu riftun á plötuútgáfusamningnum. Þá deila aðilar um hvort stefndu hafi með viðbrögðum sínum við ætluðum samningsbrotum áfrýjanda firrt sig þeim rétti, sem þau ella kynnu að hafa haft til að rifta samningnum. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var áfrýjanda með plötuútgáfusamningnum veittur réttur til útgáfu á einni breiðskífu hljómsveitarinnar Múm. Fólst í samningnum einkaréttur til útgáfu og dreifingar á því efni, sem samningurinn tók til, um allan heim í fimm ár frá fyrstu útgáfu plötunnar en þó í sjö ár í Bandaríkjunum. Þá var í samningnum valkvætt ákvæði um útgáfu annarrar breiðskífu, sem ekki skiptir hér máli. Útgefanda var samkvæmt samningnum veitt nánar tilgreind heimild til að gefa út smáskífur, sem innihéldu frumútgáfu verks eða verka af breiðskífunni auk endurhljóðblandana þeirra. Skyldi útgefandi einn velja „endurútsetjara (remixara)“ í tengslum við slíka smáskífuútgáfu. Þá tók útgefandi einn að sér og hafði jafnframt „fullt ákvörðunarvald“ um hönnun umbúða, gerð auglýsinga og tónlistarmyndbanda og alla markaðssetningu og dreifingu hljómplatna og annarra forma, sem þær upptökur sem samningurinn tók til kynnu að verða seldar í. Varðandi kynningu var kveðið á um það að útgefandi skyldi taka viðeigandi tillit til mannorðs og sérkenna listamanna varðandi þau kynningarverkefni, sem þeim yrðu lögð á herðar, og „fullt samráð“ skyldi haft við þá um hönnun umbúða, gerð auglýsinga og tónlistarmyndbanda. Þá skuldbundu listamennirnir sig til að leggja ekki ósanngjarnar hindranir fyrir tilraunir útgefanda til að kynna, markaðssetja og selja verk þeirra. Útgefanda var veittur réttur til að framselja réttindi og skyldur sínar samkvæmt samningnum. Þannig gæti útgefandi veitt „þriðja aðila“ heimild til að gefa út verk listamannanna eftir að frumútgáfa hafi átt sér stað. Með áðurnefndu bréfi Young & Rubicam 4. október 2001 var greint frá efnisatriðum samkomulags, sem félagið fyrir hönd umbjóðanda síns Sony annars vegar og áfrýjandi hins vegar, höfðu gert varðandi lagið „I’m 9 Today“, en það var á breiðskífu þeirri, sem áfrýjandi gaf út á grundvelli margnefnds útgáfusamnings. Staðfesti áfrýjandi efni samkomulagsins með undirritun sinni á bréfið. Samkvæmt því var Sony veitt heimild til að nota frumhljóðritun lagsins í 21 mánuð gegn tilteknu endurgjaldi. Skyldi notkun lagsins heimil án takmarkana í sjónvarps- og útvarpsauglýsingum, á Netinu sem og í leikhúsi og til iðnaðarþarfa. Ábyrgðist áfrýjandi að hann hefði ótakmarkaðan útgáfurétt og rétt til eintakagerðar til að gera samninginn og ábyrgðist hvers konar kröfur og kostnað, sem af því kynni að hljótast ef svo reyndist ekki vera. Veitti hann heimild til samhæfingar, aðlögunar, útsetningar varðandi tímalend tónlistar og notkunar frumhljóðritunar af umræddu lagi í flutningi Múm. Er óumdeilt að á grundvelli þessa samkomulags var hluti umrædds lags leikinn undir sjónvarpsauglýsingu á framleiðsluvöru Sony, sem birt var í sjónvarpi í Bandaríkjunum, og að höfunda og flytjanda var ekki getið í auglýsingunni Þá er óumdeilt að umrætt samkomulag var gert án samþykkis eða vitundar stefndu. Með framangreindum plötuútgáfusamningi var áfrýjanda veittur nánar skilgreindur einkaréttur til útgáfu á breiðaskífu með efni hljómsveitarinnar Múm og til útgáfu smáskífa með efni af breiðskífunni. Þá var honum veitt heimild til að framselja þessi réttindi. Í samningnum fólust hins vegar ekki víðtækari heimildir til birtingar eða fénýtingar á efni því, sem samningurinn tók til. Fénýting tónverkanna til auglýsinga var ekki meðal þess, sem samningurinn náði til. Verður heldur ekki fallist á að framangreind ákvæði samningsins um markaðssetningu og kynningu á efni breiðskífunnar hafi veitt áfrýjanda heimild til að fénýta efnið til að auglýsa alls óskylda framleiðsluvöru með þeim hætti, sem gert var í samkomulaginu við Young & Rubicam. Þá var ekki kveðið á í samningnum um heimild áfrýjanda til breytinga á tónverkum þeim, sem hann tók til. Var honum því óheimilt að gera slíkar breytingar eða veita öðrum rétt til þess, sbr. 1. mgr. 28. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Verður almenn heimild þess efnis ekki leidd af sérákvæði samningsins varðandi endurhljóðblöndun efnisins í tengslum við útgáfu á smáskífum. Ákvæði samkomulagsins við Young & Rubicam um þetta efni voru því brot á samningsskyldum hans við stefndu. Verður samkvæmt öllu framansögðu að telja að með gerð samkomulagsins við Young & Rubicam hafi áfrýjandi brotið gegn samningsskyldum sínum við stefndu. Hafði það brot valdið óafturkræfum afleiðingum að því leyti að tónverk Múm hafði verið birt í styttri mynd og tengt tilteknum framleiðsluvörum án samþykkis stefndu áður en þeim varð kunnugt um samningsbrot áfrýjanda. Var stefndu vegna þessa samningsbrots heimilt að grípa til vanefndaúrræða gegn áfrýjanda. III. Með bréfi bandarísks lögmanns stefndu til áfrýjanda 30. nóvember 2001 var því lýst yfir með vísan til viðræðna aðila að leyfi það, sem sá síðarnefndi hafi veitt samkvæmt framangreindu samkomulagi við Young & Rubicam til nýtingar lagsins „I’m 9 Today“, sé ógilt og að engu hafandi. Til að komast hjá lögsókn gegn félaginu vegna þessa var áfrýjandi beðinn að staðfesta að samkomulag væri um nánar tiltekin þrjú atriði: Í fyrsta lagi heimili áfrýjandi Múm að veita öll leyfi til nýtingar framangreinds lags til kynningar á vörum Sony um alla framtíð. Í öðru lagi heimili áfrýjandi Múm að hirða allar tekjur vegna leyfisveitingarinnar án skuldbindinga til að greiða áfrýjanda hluta þeirra og í þriðja lagi muni áfrýjandi ekki hafa uppi neinar kröfur á hendur Múm eða öðrum af þessu tilefni. Að beiðni lögmannsins staðfesti áfrýjandi með undirritun sinni að samkomulag væri um framangreind atriði. Kveðast stefndu í framhaldi af þessu hafa samið á ný við Sony og stytt heimilan nýtingartíma lagsins í auglýsingum fyrirtækisins úr 21 mánuði í 3 mánuði. Sá samningur hefur ekki verið lagður fram í málinu og teljast fullyrðingar stefndu um það efni ósannaðar gegn mótmælum áfrýjanda. Fjórum dögum eftir dagsetningu framangreinds bréfs hins bandaríska lögmanns stefndu ritaði lögmaður þeirra á Íslandi áfrýjanda bréf og lýsti yfir riftun útgáfusamningsins, fyrst og fremst vegna fyrrgreinds samkomulags áfrýjanda við Young & Rubicam. Áfrýjandi heldur því fram að eftir viðræður aðila hafi orðið samkomulag um þau viðbrögð vegna ætlaðs samningsbrots áfrýjanda, sem rakin séu í fyrrgreindu bréfi hins bandaríska lögmanns. Hafi áfrýjandi gengið til þess samkomulags í þeirri trú að þar með væri fengin niðurstaða um ágreining aðila vegna samkomulagsins við Young & Rubicam varðandi auglýsingarnar fyrir Sony. Stefndu hafi með þessu samkomulagi firrt sig rétti til að gera síðar kröfur um önnur og víðtækari vanefndaúrræði vegna þessa. Stefndu halda því hins vegar fram að samkomulag aðila á grundvelli bréfs hins bandaríska lögmanns þeirra verði ekki skilið svo að í því hafi falist endir allrar þrætu vegna auglýsingasamkomulagsins. Báðum aðilum hafi verið brýn þörf á að finna lausn á þeim þætti málsins, er laut að réttindum þeim er Sony hafði verið veitt með samkomulaginu. Hafi bréf bandaríska lögmannsins því eingöngu lotið að því og þar af leiðandi aðeins varðað samkomulagið um auglýsingarnar. Útgáfusamningur aðila hafi alls ekki verið þar til umfjöllunar. Fallast verður á það með áfrýjanda að samningsaðili, sem vill bera fyrir sig vanefnd gagnaðila á gagnkvæmum samningi, verði að gera það upp við sig til hvaða úrræða hann hyggst grípa af því tilefni og kynna það gagnaðila svo hann geti tekið afstöðu til krafa hans í heild. Með því að gera samkomulag við áfrýjanda vegna ætlaðs brots hans á samningnum án þess að gera fyrirvara um að grípa til frekari vanefndaúrræða firrtu stefndu sig rétti til að krefjast riftunar síðar. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefndu um að staðfest verði riftun á samningi aðila 9. febrúar 2000 um plötuútgáfu. Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Plötur ehf., er sýkn af kröfum stefndu, Gunnars Arnar Tynes, Kristínar Önnu Valtýsdóttur og Örvars Smárasonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Stefndi er Plötur ehf., kt. 541098-2839, Ægisgötu 7, Reykjavík. Stefnendur gera þær dómkröfur að staðfest verði með dómi riftun á plötuúgáfusamningi stefnanda og stefnda dags. 9.2.2000. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og honum dæmdur málskostnaður óskipt úr hendi allra stefnenda. I. Með plötuútgáfusamningi, dags. 9.2.2000, gerðu stefndi, í samningnum nefndur Thule Musik ehf., og hljómsveitin MÚM, sem stefnendur skipuðu, með sér samning sem um útgáfu á einni breiðskífu, auk réttar stefnda til útgáfu annarrar breiðskífu og til útgáfu á smáskífum. Samningurinn veitti stefnda einkarétt til útgáfu og dreifingar á því efni stefnenda sem samningurinn tók til. Tók rétturinn til alls heimsins og gilti til fimm ára frá fyrstu útgáfu fyrir önnur svæði en Bandaríkin, þar sem rétturinn gilti til sjö ára. Skuldbundu stefnendur sig til að hljóðrita ekki fyrir aðra plötuútgefendur það efni sem hljóðritað væri samkvæmt samningnum fyrr en að liðnum ofangreindum tímabilum á hverju svæði fyrir sig. Í 13. gr. samningsins er fjallað um fyrirkomulag á kynningu á hljóðritum. Samkvæmt a-lið greinarinnar undirgengust stefnendur ákveðnar skyldur vegna markaðssetningar á útgáfum samkvæmt samningnum. Samkvæmt b-lið greinarinnar skuldbatt stefndi sig til þess að taka viðeigandi tillit til mannorðs og sérkenna stefnenda í sambandi við slík kynningarverkefni. Þannig skyldi hafa fullt samráð við stefnendur um hönnun umbúða og gerð auglýsinga og tónlistarmyndbanda. Samkvæmt c-lið greinarinnar skuldbundu stefnendur sig til að að leggja ekki ósanngjarnar hindranir í veg fyrir tilraunir stefnda til að kynna, markaðssetja og selja verk stefnenda sem og almennt að fylgja eðlilegum viðskiptaháttum á þessu sviði. Í 14. gr. samningsins er tekið fram að stefndi hafi ótímabundinn rétt til að nota nöfn stefnenda og hljómsveitarnafnið í auglýsingaskyni í auglýsingum sem ætlaðar eru til að koma á framfæri þeim hljóðritunum sem samningurinn nær til. Í 21. gr. samningsins er kveðið á um að vanefni annar hvor samningsaðila verulega skyldur sínar samkvæmt samningnum sé gagnaðilanum heimilt að krefjast þess af þeim samningsaðila sem hefur vanefnt samninginn að hann láti af vanefnd og geri allt sem í hans valdi standi til að koma í veg fyrir eða bæta fyrir tjón og óþægindi af vanefndinni. Jafnframt er í greininni kveðið á um hvernig og hvenær slíka kröfu skuli gera og að gagnaðila sé heimil að rifta samningnum og/eða krefjast skaðabóta verði samningsaðili ekki við slíkri kröfu innan 14 daga eða geri sitt ítrasta til að verða við henni. Með samningi stefnda og bandarísku auglýsingastofunnar Young & Rubicam sem staðfestur er með bréfi Young & Rubicam til stefnda, dags. 4. október 2001, er Sony veitt heimild til að nota verk stefnenda "I'am 9 today" m.a. í auglýsingar í hvers kyns miðlum sem til auglýsinga má nota í alls 21 mánuð. Þá felst í samningnum heimild til breytinga á verkinu. Jafnframt ábyrgist stefndi að hann eigi m.a. svokallaðan forlagsrétt að verkinu. Stefnendur kveðast hafa frétt af notkun lagsins "I'm 9 today" í sjónvarpsauglýsingu fyrir Sony í Bandaríkjunum frá aðila sem hafði séð auglýsinguna og þekkti lagið. Þeir hafi ekki getað fellt sig við notkun lagsins í auglýsingunni og látið það spyrjast til Young & Rubicam að þau teldu samning stefnda við Young & Rubicam vera utan heimilda stefnda. Þá kveðast stefnendur ítrekað áður hafa komið því á framfæri við stefnda að þau væru ekki fús til þess að heimila not af tónlist sinni í auglýsingaskyni umfram það sem væri beinlínis í þeim tilgangi að koma hljómsveitinni og tónlistinni sjálfri á framfæri Stefndi kveðst hins vegar hafa staðið í þeirri trú að samningur um afnotarétt af einu verka stefnenda gæti einungis orðið þeim til framdráttar við markaðssetningu í Bandaríkjunum enda hafi hann verið í samræmi við það kynningarstarf sem stefnda var rétt og skylt að inna af hendi á grundvelli 13. gr. útgáfusamningsins. Stefnendur kveðast í því skyni að höggva á þann hnút sem vanheimild stefnda gagnvart viðsemjendum hans var hafa fengið yfirlýsingu hans dags. 30. nóvember 2001 um að hann heimilaði þeim að veita svokallaðan master right til notkunar verksins í auglýsingum í ljósvakamiðlum og þiggja greiðslur sem fyrir kæmu. Gegn þessu hafi stefnendur fallist á að krefja stefnda ekki um skaðabætur vegna vanefndar hans. Stefnendur hafi síðan bætt úr vanheimildinni með því að veita réttinn sjálf beint til viðsemjenda stefnda. Það hafi þau gert að fengnum breytingum á samningnum sem takmörkuðu not viðsemjendanna frá því sem stefndi hafði samið um. Stefndi kveður það fyrst hafa verið eftir að samningurinn var gerður við Young & Rubicam að stefnendur tjáðu honum að þeir hefðu ekki hug á því framvegis að tónlist þeirra væri notuð við auglýsingar. Vegna þess og með hliðsjón af almennri tillitsskyldu samkvæmt útgáfusamningi aðila, kveðst stefndi hafa gert samkomulagið, dags. 30. nóvember 2001, þar sem stefnendum var veittur fullur réttur ("to issue all master licenses") vegna lagsins "I'm 9 today" í tengslum við notkun þess í auglýsingum Sony. Jafnframt hafi stefnendum verið framseldur allur réttur til að innheimta allar tekjur vegna notkunar lagsins í auglýsingum, án þess að stefndi fengi þar nokkurn hlut. Samkomulag þetta hafi verið gert í samræmi við þær óskir sem stefnendur komu á framfæri við stefnda og í því skyni að tryggja gott samstarf aðila framvegis. Lögmaður stefnenda ritaði stefnda bréf dags. 4. desember 2001. Í bréfinu er í fyrsta lagi fjallað um alvarleg vanskil stefnda og skorað á hann samkvæmt 21. gr. útgáfusamningsins að gera tafarlaust úrbætur. Þá er í bréfi lögmannsins ennfremur gerð grein fyrir því að stefnendur hafi nýverið komist að því að stefndi hafi selt auglýsingastofunni Young & Rubicam, f.h. Sony "rétt" til lagsins "I'm 9 today". Lýsti lögmaðurinn yfir riftun á plötuútgáfusamningi aðila vegna þeirrar verulegu vanefndar sem samningurinn við Young & Rubicam fól í sér. Með bréfi stefnda frá 6. desember 2001 eru vanskil þau sem stefndi var krafinn um með bréfi stefnenda frá 4. desember 2001 gerð upp og grein gerð fyrir ástæðum þess að frágangur uppgjörs hafði dregist. Þá kemur fram í bréfinu að því sé ekki mótmælt að stefndi hafi gert mistök þegar samningur var gerður um sölu á réttindum til birtingar lagsins "I'm 9 today". Þá er tekið fram að ekki þurfi að fjölyrða um að þessi mistök séu hörmuð. Þá útskýrir stefndi að hann hafi talið sig vera í góðri trú um að hann hafi haft fullt leyfi til að nota lögin á plötunni til að kynna hana á Bandaríkjamarkaði. Loks kveðst stefndi ekki geta fallist á riftun þar sem hann telji sig í góðri trú um að málið hafi verið leyst með samningnum 30. nóvember 2001. Sú afstaða stefnda var síðan ítrekuð með bréfi lögmanns hans 28. s.m. Dómsorð: Stefndi greiði stefnendunum, Gunnari Erni Tynes, Kristínu Önnu Valtýsdóttur og Erni Smárasyni 300.000 krónur í málskostnað.